پێ و قەدەم - قەڵەم\nئەو شەوەی من لە دایکبووم، شەوێکی خۆش و فێنکی کۆتاییەکانی هاوین بوو. بە هۆی منەوە ناو ماڵ قەرەباڵغ بوو. خێزان ورووژابوو. لە کۆڵانیش منداڵان کۆببوونەوە و حەقایەتیان بۆ یەکتر دەگێڕایەوە. نەسیمێکی خۆش بە کۆڵاندا دادەگەڕا و پەردەی پشت پەنجەرە کراوەکانی دەلەراندەوە. ژیان پێدەکەنی.\nبەڵام من بەختم نەبوو. لەگەڵ یەکەم قیژەم مانگ گیرا،... دراوسێیەکمان کە بۆ بەردانی مانگ چووبووە سەر بانی تەنەکە بکوتێ کەوتبووە خوارەوە و قاچێکی شکابوو، شیرە هەوێنکراوەکەی دایەگەورە نەببووە ماست، لە هەموو خراپتریش شێری ئاوەکەی حەوشە کتوپڕ تەقیبوو. باوەگەورە رایکردبووە حەوشە و نەڕاندبووی "یا رەسوڵڵا!... یا غەوسی گەیلانی!"\nهەر ئەو ساڵەیش حكومەت رووخا، لە کۆڵانەکەی ئێمە کابرایەک بە دەمانچە دوو کوڕی خۆی کوشت و بەدەشتەکەی پشتی قوتابخانەی ئەحمەدی دەرچوو بۆ ئێراق، دیسان لەمەیش خراپتر پیاوێکیان بەسەر ژنێکی دراوسێمانەوە گرت.\nمن ئەگەرچی ئەقڵم بەدونیا نەدەشکا و ئەو سەردەمانە تەنیا کارم ئەوە بوو لە دونیا بڕوانم و گغە و بڤە بکەم، بەڵام دێتەوە بیرم باوەگەورەم لەگەڵ ئەوەی من کوڕ بووم و، وەک دەڵێن کوڕیش بڕبڕەی پشتە، کەچی نەک تەنیا دڵی پێم خۆش نەبوو بەڵکو وەک کەسێکی غەریبیش لێی دەڕوانیم، کەسێک کە نەک تەنیا پێ و قەدەمی بۆ دنیا خێر نەبوو بگرە لەگەڵ خۆی دنیایەک نەهامەتی و بەدبەختیشی هێنابوو!\nباوەگەورەم لەدڵی دابوو پێ و قەدەمی نگریسی من بەمە راناوەستێ و شتی تریشی بە شوێنەوەیە، بەڵام نەیدەزانی چی بکا. سەرەتا نوێژەکانی زیادکرد، جگە لەمە کاتی دۆعاکانیشی درێژتر کردەوە، زیاتر دەچوو بۆ نوێژی جومعە و سەردانی شەخسەکەی پیرمرادیشی زیادکردبوو. هەر لەو کاتانەدا بوو کە دیسان دز چووە سەر ماڵێکی دراوسێمان، کچی دراوسێیەکمان کە دوو ماڵ لەولاترەوە بوو تەڵاق درا، مامم بۆ هەمیشە پشتی لە باوکی کرد و رۆیشت و برایەکیشم لە قوتابخانە دەرنەچوو و ساڵێک دوواکەوت.\nباوەگەورەم ئەمجارە لەگەڵ تۆیۆتایەک پڕی مریدی 'شێخ باقی' یەک کەوت و چوو بۆ دێی 'ناوە' بۆ ئەوەی بەڵکو خوا بەزەیی پیامانا بێتەوە و دۆعا نهێنییەکانی باوەگەورەم گیرابن و لە بەڵای من رزگاریان بێت. جگە لەمە خێروخێراتەکانیشی زیادکرد و هەتا دەیتوانی دەستی یارمەتیی لە فەقیر و هەژاران نەدەگێڕایەوە، بەڵام دیسان بێسوود بوو. هەر لەو ساڵانەدا بوو تەیارە شارەکەی بۆمباران کرد و سەدان کەسی کوشت و بریندارکرد، خاڵۆزایەکم لەسەر سیاسەت گیرا و ئیعدام کرا، پوورزایەکیشم خرایە زیندانەوە و کتوپڕ نرخی شتومەکیش چووە سەرەوە.\nباوەگەورەم کە نەیدەزانی چی بکا، لە دووای بیرکردنەوە و هێنان و بردنێکی زۆر بڕیاری دا لە جیاتی تەسبێحێک دووانی تر بخاتە گیرفانییەوە، دیارە هەر کامەی لە رەنگێک و لە جنسی قەزوان، بۆ ئەوەی تا بتوانێ ناوی ئەڵڵا بێنێ تا بەڵکو ئەو شەیتانەی لەگەڵ لەدایکبوونی من رووی کردبووە دونیا، وازمان لێ بێنێ و بۆ هەمیشە روخساری نگریسی لە ژیان وەرگێڕێ.\nدیسان ساڵەکان نیشتنە سەریەک و ئەمجارە وشکە ساڵییەکی سەیر رووی لە وڵات کرد، تەپ و تۆزی مەککە و مەدینە کە قەدیم جاروبار دەهات و بەفری ئاربەبای بۆردەکرد، ئەمجارە وەها زیادی کردبوو کە هەناسەی بەتووش کێشەوە کردبوو. یان بەفر نەدەباری، یان کە دەیشباری ئەوەندەی دادەکرد دار و بەرد هەڵینەدەگرت و لە پاش چەند رۆژیش بەهۆی هەوایەکی گەرمی ناوەختەوە خێرا دەتوایەوە. هاوینانیش هەوا ئەوەننە گەرم دەبوو پەنکە و مەنکەیش دادی نەدەدا. چەمەکەی گەڕەکی خوواروو رووی لە وشکی کردبوو. ماشینیش لە شارە بچکۆلەکەمان ئەوەندە زۆر ببوو رێ بەر رێدار نەدەکەوت. باوەگەورەم کە تەواو بەمانە تۆقیبوو، ئیتر ملی دابوو کە هیچ دۆعا و نزایەک دادی پێ و قەدەمی پڕ لە ناخێری من ناداتەوە، بۆیە وازی هێنا و وەک هەموو خەڵکی تری ناو شار ملی دایە چارەنووسی خۆی.\nئەو ئیستا سەیرم ناکا. تا دەتوانێ خۆم لێ دەدزێتەوە. بەخۆی دەڵێ بەڵکو ئەمەیان جواب بداتەوە. ئەوەیکە نەبینینی من ببێتە هۆی رەوینەوەی هەموو نەهامەتییەکان.\nدیارە من وەک سەردەمی ناو بێشکە ئاگام لەم خەیاڵاتەی باوەگەورەم نیە. من وەک هەموو کەسێکی تری ناو ئەم شارە، ناندەخۆم، دەخەوم، دەگریم، پێدەکەنم، دەچم بۆ گەڕان، هەواڵەکان دەخوێنمەوە، حەزم لە ژنانە و جگە لەمە جاروبارەیش حەزدەکەم خوا رێکی بخات و بچم بۆ سەفەری شارێکی گەورەو و خۆش.\nهەڵبەت با ئەوەیش بڵێم ماوەیەکە بوومەتە کۆمۆنیست! بەڕێکەوت بوو. لێم مەپرسن چۆن. هەر ئەوەندە بزانن جارێکە وام لێهاتووە. لام وایە فەقیر و هەژار نابێ بمێنن و نە کەس لە کەس زیاترە و نە کەس لە کەس کەمتر. باوەگەورەم بە بیستنی ئەم قسانە هەڵدەچێ و دەڵێ فڵتە فڵت... نانەکەت بخۆ! من زۆر خۆشحاڵم وام لێهاتووە. سەروگەردنێک بەرزتر خۆم رادەگرم و هەوڵدەدەم هەمیشە بەڕووی دونیا و ژیاندا پێبکەنم.\nئاگام لێیە باوەگەورە هەڵس و کەوتی سەیرتر بووە. بە چاوە کتوپڕ یەکجار بزەوەبووەکانی لێم دەڕوانێ و خێرا خۆی وندەکا. دەرگای ژوورەکەی لەسەر خۆی دادەخا و کەمتر دێتە دەرەوە. کاتی ژەمەکان خواردنەکەی بۆ دەبەنە ژوورەکەی. بە دایکم و دایەگەورەی وتووە با ئەو هەتیوە ناجسنە نەیانهێنێ! هەمیشەیش شتێک لە ژێر لێوەکانییەوە دەڵێتەوە کە نازانم چییە.\nرۆژێک سەعاتی دووی دووانیوەڕۆ کاتێک خێزان لە دووای ژەمی نیوەڕۆ پاڵکەتبوون و دەحەسانەوە، بوومەلەرزەیەکی سەیر جیهانی هەژاند. گەڕەک رادەکەنە دەرەوە. هەموو یەکجار ترساون. کەس جارێکە ناچێتەوە ژوورەوە. باس باسی بوومەلەرزەکەیە. یەک دەڵێ چاوت لێبوو چۆن دونیا لەرییەوە؟ ئەوی تر دەڵێ گوێت لە قرچەقرچی دیوارەکان بوو؟ سێهەم کەس دەڵێ هەستم دەکرد زەوی لە ژێر قاچەکانمدا دەڕوا!\nئاگام لە چاوەکانی باوەگەورەیە لە ناو حەشیمەتەکەوە بە گۆچانێک بە دەستییەوە زیت زیت لە من دەڕوانێ. خۆشحاڵم باوەگەورە هیچی لێنەهاتووە و وەک هەموو خەڵکی، ئیستا لەناو کۆڵانە. راستی راوەستە! ئەو چۆن بەو گۆچانە و بەو تەمەنەوە لە پێش ئێمەیشەوە گەییە دەرەوە!؟\nماوەیەکە باوەگەورە گرینۆکی لێ دەرچووە. وەخت و ناوەخت دەگری. باوکم دڵ نیگەرانە. لای وایە هی پیرییە. منیش هەروا بیردەکەمەوە. هەموومان وا بیر دەکەینەوە. دایەگەورە دەڵێ پیری و دڵناسکی!\nتەنیا باوەگەورە خۆی وا بیر ناکاتەوە،... تەنیا خۆی!\nشەوێکیان هەموو خێزان لە دووای نانخواردن کۆبووینەوە و سەیری تەلەفزیۆنمان دەکرد. هەواڵەکان بوو. بێژەر دەڵێ بەردێکی زلی ئاگرین لە ناو کاکەشان بە سورعەتێکی سەیر بەڕێوەیە و گوایا زۆربەی زانایانیش لەسەر ئەو رایەن بەرەو گۆی زەوی دێت، دەڵێ ئەو بەردە زەوی دەپێکێ و بەم شێوەیە بۆ هەمیشە ئەگەری ئەوە هەیە زەوی بە هەموو شتێکیەوە لەناوبچێ. ئاگام لێیە باوەگەورە خێرا سەر وەردەگێڕێ و لە من دەڕوانێ کە لە تەنشتی چەپییەوە دانیشتووم. لە بەر خۆیەوە دەڵێ "ئاخر زەمان،... قیامەت!" من بە هەستی کۆمۆنیستیانەی خۆمەوە دەڵێم ئەم سەگبابانە درۆ دەکەن دەیانەوێ سەری میللەت بە شتی قۆرەوە سەرقاڵ بکەن بۆ ئەوەی دزی و حیزی خۆیان بچێتە بەرەوە! باوەگەورە کە زۆر تووڕەیە دەڵێ فڵتەفڵت دیسان!\nئەو رۆژەی قەراربوو بەردە زەلامە ئاگرینەکە زەوی بپێکێ، باوەگەورە لە ژوورەکەی نەهاتەدەرەوە. هەتا ئێوارە دەرگای لە کەسیش نەکردەوە. ئێمە کە لامان وابوو رەنگە نەخۆش کەوتبێ و بە گوێرەی عادەتە کۆنەکەی کە لە کاتی نەخۆشیدا هیچی نەدەخوارد و وەڵامی کەسی نەدەدایەوە، گوێمان نەدایە. شەو بینیمان بۆ نانخواردن هاتەدەرەوە و خۆی کرد بە ژووری دانیشتنەکەدا. هاواریکرد تەلەفزیۆنەکە هەڵکەن. هەڵمانکرد. هەواڵەکە گوتی کە بەخۆشییەوە بەردەکە بە لاتەنیشتی زەویدا تێپەڕیوە و بەم شێوەیە مرۆڤ و ژیان لە مەترسییەکی گەورە رزگاریان بووە. باوەگەورە بۆ یەکەم جار لە ژیانیدا لایکردەوە و بە بزەوە لە منی رووانی. من هەلەکەم قۆستەوە و گوتم نەمگوت فشەیە! باوەگەورە هیچ ناڵێ. منیش نازانم کە ئەو ئیستاکە لای خۆی وای لێکدەداتەوە کە شەیتان سەرئەنجام لە دووای ساڵانی ساڵ جەستەی منی جێ هێشتووە و رەنگە ئیستا رووی کردبێتە ناو مرۆڤێکی ترەوە.\nدیارە گرینگیش نیە بزانم. پێویستە ئەم ماوە کورتەی باوەگەورە لە ژیاندا ماوە کەمێک پێبکەنێ،... کەمێک دڵی خۆش بێت. ژیان ئەوە ناهێنێ!\nشیعری نوێی ئەفغانی\nبۆ ڕێبوارانی ماندووی خۆرنشین\nلەسەر پەیژە دانیشتووە.\nمطالعه بیشتر: شیعری نوێی ئەفغانی


سه‌رۆکی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران کۆماری باب کۆرکه‌ر ستایشی دەنگەدانەکەی کرد ئەنجوەمەنی پەیوەندییە دەرەوەییەکانی کرد ، کە بە هەژدە دەنگی بەڵێ بەرامبەر بە سێ دەنگی نەخێر پەسەند کرا. ئەم دەنگدانە چەند ڕۆژێک لەمەو بەر بەڕێوە چوو.\nکۆرکه‌ر گوتیشی "ڕێگه‌دان به‌زۆرینه‌ی ده‌نگ به پرۆژه‌ی یاساکه له‌وباوه‌ڕه‌دام به‌زۆرینه‌ی ده‌نگیش له‌کۆنگرس تێده‌په‌ڕێت".\nئه‌م هه‌نگاوه‌ی ئه‌نجومه‌ن که چه‌ند ڕۆژێک دوای به‌ڵێنی سه‌رۆک دانۆڵد ترامپ بوو ده‌رباره‌ی پرسی هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ ئیسرائیل و وڵاتانی عه‌ره‌بی سوونه بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئێران له‌ناوچه‌که‌دا.\nکۆرکه‌ر ڕایشیگەیاند "ئه‌گه‌ر بیر له‌وه بکه‌یته‌وه له گه‌شته‌که‌ی سه‌رۆکدا بۆ شانشینی عه‌ره‌بستانی سعودی چی ڕوویدا ، ئه‌وا به هه‌مئاهه‌نگی ستراتیجی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین ده‌ستپێده‌کات به‌رامبه‌ر به شه‌ڕه‌نگێزی ئێران له‌ناوچه‌که‌دا. هه‌نگاو نان هه‌یه بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ژماره‌یه‌ک له چالاکیه ناڕه‌واکانی ئێران په‌یڕه‌وی ده‌کات".\n8 له کۆی 10 له دیموکراته‌کانی ئەنجومەنەکە پشتیوانی پرۆژه یاساکه‌یان کرد، له‌وانه سیناتۆر کریس کوونس که گوتی ئه‌مریکا ناتوانێت هه‌ڵدانی مووشه‌کی بالستی ئێران، یاخوود پشتیوانی تیرۆر و پێشێلکردنی مافی مرۆڤ فه‌رامۆش بکات.\nکوونس گوتیشی"ئه‌م هه‌موو بواره به‌تایبه‌تی له ڕێکه‌وتنی ناوه‌کیدا ناویان هاتوه له‌وانه‌شه وڵاتە یه‌کگرتووه‌کان ئه‌گه‌ر پێویستبێت سزای زیاتر دانێت".\nبه‌ر له ده‌نگدان که‌سایه‌تیه‌کی گرنگ له‌دانوستاندنی ناوه‌کی ئێراندا، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی پێشوو جان کێری له‌تویته‌ردا ئاگاهیدا له‌وه‌ی سزای نوێ له‌وانه‌یه بۆ ڕێکه‌وتنی ناوه‌کی زیانی هه‌بێت، له‌مه‌شدا سیناتۆری دیمۆکرات تۆم یووداڵ هاوڕایه‌تی.\nیووداڵ ووتی "به‌بیهینینه‌وه یادمان، ئه‌وه‌نده نابێت ئێرانیه‌کان هه‌ڵبژاردنیان کردوه، دوباره سه‌رۆک حه‌سه‌ن ڕۆحانیان هه‌ڵبژارده‌وه، که لایه‌نگری ڕێکه‌وتنه‌که بوو، به‌زۆرینه‌ی ده‌نگیش هه‌ڵبژێردرایه‌وه. بۆیه هه‌نگاوی یه‌که‌می حکومه‌ته‌که‌مان به‌م بڕیاره بۆ ڕێکه‌وتنی ناوه‌کی هه‌ڕه‌شه ده‌بێت. له‌وباوه‌ڕيدام ئه‌مه هه‌ڵوێستێکی زۆر خراپه بۆ ئێمه".\nله‌هه‌مانکاتدا، تاکه ئه‌ندامی ئه‌نجومه‌ن که ڕکه‌به‌ری پرۆژه یاساکه بوو، سیناتۆر ڕاند پۆڵ بوو، ده‌ڵێت، " دوای ئه‌وه‌ی سه‌رۆک ترامپ واژووی ڕێکه‌وتنی سه‌ره‌کی چه‌کی له‌گه‌ڵ سعودیه کرد که ڕکه‌به‌ری ئێرانه سزادانی په‌ره‌سه‌ندنی چه‌کی ئێران هیچ واتایه‌کی نیه".\nئه‌گه‌ر سزاکان ببێته یاسا، زۆرن ئه‌وانه‌ی چاودێری کاردانه‌وه‌ی ئێران ده‌که‌ن، له‌وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیارێکی ده‌نگی ئه‌مریکا ئایا تاران چۆن له پرۆژه یاساکه ده‌ڕوانێت، کۆرکه‌ر گرنگی پێنه‌دا.\nکۆرکه‌ر ووتی "ئایا باسی گه‌ل ده‌که‌ن، یاخوود باسی ڕاپه‌رایه‌تی شۆرش ده‌که‌ن که تیرۆری ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ده‌کات؟".\nسه‌رباری ئه‌وه ووتی "ناتوانم وه‌ڵامیان ئه‌و دوانه بده‌مه‌وه".


یا كوردستان... یا گیرفان!...\nد.تاڤگە ئەحمەد میرزا\nسركی شه‌قام... بێده‌نگی ئۆپۆزسیۆن... ده‌رباربونی میدیای ئازاد... نوسه‌ر و رۆشنفكر، چوار چه‌مكی دانه‌بڕاو بۆ چاودێری و روبه‌روبونه‌وه‌ی هه‌ر سیستمێكی سیاسی و ده‌سه‌ڵاتێكی سیاسی، كاتێك دوچاری قه‌یرانی سیاسی، ئیداری، ئابوری، كۆمه‌ڵایه‌تی و...هتد ده‌بێت.\nشه‌قام سه‌رچاوه‌ی شه‌رعیه‌ت و پێدانی متمانه‌یه بۆ ده‌سه‌ڵاتی حوكمڕان له وڵاتدا.\nئۆپۆزسیۆن هه‌وێنی ده‌رخستنی لادانه جیاجیاكانی هه‌ناوی سیستمی سیاسیه.\nمیدیای ئازاد ده‌رخسته و هه‌وره‌بروسكه‌ی بێ پێناس و سنوره، له هه‌ر كات و ساتێكدا ته‌واوی زانیاریه‌كان له‌به‌ردیدی رای گشتی و به‌رژه‌وه‌ندی گشتی و چاكه‌ی گشتی ده‌خاته‌ڕ.\nهه‌ر كات سێگۆشه‌ی تایتڵی سه‌ره‌وه (شه‌قام، ئۆپۆزسیۆن، میدیای ئازاد) دوچاری فشاری ده‌سه‌ڵات هات، توانرا به جۆرێك له جۆره‌كان شپرزه‌یی له نێو ریزه‌كانیان به‌ده‌ركه‌وێت، ئیدی سیستمی سیاسی، ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، روبه‌ڕوی قه‌یرانی كه‌ڵه‌كه‌بو ده‌بێته‌وه.\nفاكته‌رێكی گرنگتر، وێڕای ئه‌وانه‌ی سه‌ره‌وه توێژاڵی نوسه‌ر و رۆشنبیره، ره‌نگدانه‌وه و شرۆڤه‌كردنی روداوه‌كان، ئه‌مان پێشڕه‌و و را و رای جیاواز هه‌ریه‌ك له دیدگای خۆیه‌وه ده‌خاته سه‌رخه‌رمانی چاكه‌ی گشتی.\nفۆكۆیاما ده‌ڵێت: ئه‌و كاته‌ی لیبراڵیه‌ت له‌به‌رامبه‌ر ماركسیه‌ت سه‌ركه‌وتنی وه‌ده‌ست هێنا، ئیدی كۆتایی به مێژو و ئایدیۆلۆژیا و جوگرافیا هات.\nسامۆئیل هنتنگتۆن ده‌ڵێت: سیستمی نوێی نێوده‌وڵه‌تی له‌سه‌ر بنه‌مای پێكدادانی شارستانێتی رۆشنبیری نه‌ك ئایدیۆلۆژیا و ئابوری پێك دێت و به‌رهه‌م دێت.\nروخساری عه‌وله‌مه و ئامڕازه‌كانی له‌ڕوی سیاسی و رۆشنفكرییه‌وه ده‌قاوده‌ق ئه‌مڕۆ بۆچونه‌كانی فۆكایاما و هنتنگتۆن ره‌نگدانه‌وه‌ی واقیعی ئه‌مڕۆی به‌شه‌ریه‌ته.\nبابێینه سه‌ر كوردستان، پرسیارێك بكه‌ین ئایا هه‌رێمی كوردستان له بۆده‌قه‌ی به ده‌وڵه‌تبوندایه؟ یاخود ستراتیژیه‌ت و پلان ره‌خساوه بۆ بون به ده‌وڵه‌ت؟!.\nخه‌سڵه‌ته سه‌ره‌كیه‌كانی به ده‌وڵه‌تبون (بونی هه‌رێمێك، بونی گه‌لێك له‌سه‌ر ئه‌و هه‌رێمه به‌رده‌وامی مانه‌وه‌ی تێدا ره‌خسابێت، سه‌روه‌ری هه‌رێم و گه‌ل)، ئه‌مانه پایه سه‌ره‌كیه‌كانی بون به‌ده‌وڵه‌ته، وێڕای بونی ئیعتیرافی نێوده‌وڵه‌تی وه‌ك خه‌سڵه‌تێكی تر.\nهه‌رێمی كوردستان له راپه‌ڕینی 1991 تا 2003 هه‌مو خه‌سڵه‌ته‌كانی بون به ده‌وڵه‌تی تێدا فه‌راهه‌م و ره‌نگدانه‌وه‌ی واقیعیانه‌ی تێدا به‌ده‌ركه‌وتبو.\nله 2003 به‌دواوه، له‌بری ئه‌وه‌ی جه‌خت له بون به ده‌وڵه‌ت بكرێت، كشان به‌ره‌و ناوه‌ند هه‌نگاو نرا، ئیدی رۆژ له دوای رۆژ هزر و ستراتیژیه‌ت و هۆكاره نێوده‌وڵه‌تی و ئیقلیمیه‌كان رو له كاڵبونه‌وه بو. به‌تایبه‌ت هۆكاری نێوده‌وڵه‌تی، زانییان كورد و نوێنه‌رانی كورد خۆیان له بۆده‌قه‌ی ئه‌و پرسه‌دا نابیننه‌وه، چاوپۆشی له ستراتیژیه‌تی به ده‌وڵه‌تبون له روانگه و بۆچونی پارت و حیزبه كوردییه‌كان رو له كوژانه‌وه و سڕبون ده‌چێت.\nمه‌خابن هه‌رواش به‌ده‌ركه‌وت، له‌م هه‌رێمه‌دا ئه‌وه‌ی كه‌شه‌رعیه‌ت به خۆیان ده‌ده‌ن بۆ نماینده و پێشڕه‌وایه‌تی، ده‌رئه‌نجامی سیاسه‌تیان روخاندن و لێكترازانی ماڵی كورد بوه.\nنه (ئۆپۆزسیۆن، میدیای ئازاد، رۆشنفكر) له ئاست خواستی (شه‌قام) جمه و جوڵه‌یان هاوتا و ته‌ریب نه‌بوه. هه‌رده‌م خواستی شه‌قام له دیدگه‌ی ئۆپۆزسیۆنه‌وه تا ئاستێك بچوك كراوه‌ته‌وه، ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات ویستویه‌تی كت و مت ئۆپۆزسیۆن به ئه‌نجامی گه‌یاندوه. به‌نمونه: داواكاری شه‌قام و زانكۆ زیاتر له (60)خاڵ وه‌ك دو پڕۆژه‌ی هاوچه‌رخی چاكسازیی و گۆڕانكاری ریشه‌یی له هه‌رێمی كوردستان ریزبه‌ند كرابو، ئۆپۆزسیۆن هه‌نگاو به‌هه‌نگاو قۆناغ له دوای قۆناغ له پرۆژه‌ی گشتگیره‌وه بۆ پرۆژه‌ی حیزبی، پاشان بۆ پرۆژه‌ی هاوبه‌ش، ئه‌وجا وه‌رگرتنی پرۆژه‌ی ده‌سه‌ڵات و دواجار هه‌ڵپه‌ساردنی گفتوگۆ و دانوسان له ته‌ك ده‌سه‌ڵات ده‌كات.\nله‌م كه‌ین و به‌ینه‌دا سه‌رۆكی هه‌رێم خۆی به نێوه‌نده‌كه‌دا ده‌كات، پرۆژه‌ی چاكسازی به قۆناغ ده‌خاته (چوار بڕیاری تا هه‌نوكه جێبه‌جێ نه‌كراو) خۆ ده‌بینێته‌وه.\nئیسرائیلیه‌كان كاتێك فه‌له‌ستینیه‌كان كۆت و به‌ند ده‌كه‌ن، له‌سه‌ر مێزی گفتوگۆ به فه‌له‌ستینیه‌كانی ده‌فرۆشنه‌وه، تا ئه‌و ساته‌ی 1000 فه‌له‌ستینی به یه‌ك سه‌ربازی ئیسرائیلی ده‌گۆڕنه‌وه. ده‌سه‌ڵاتیش له كوردستان خۆی پاره‌ی ئۆپۆزسیۆن ده‌بڕێت هه‌ر خۆی ده‌یكا به‌بڕیار و نیه‌تی گه‌ڕانه‌وه‌ی پاره‌كه‌یان ده‌دا و بێ ئه‌وه‌ی یه‌ك كه‌س نوزه‌ی لێوه بێت. سه‌یری ئه‌و دو وێنه‌یه بكه‌ن (ئه‌وه‌ی ئیسرائیل و ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی كوردی له‌م هه‌رێمه‌دا) بزانن ئیسرائیلیه‌كان بۆ خاك و رۆحی ئیسرائیلی چی ده‌كه‌ن؟!. له‌كوردستانیش ده‌سه‌ڵاتی كوردی خۆی به‌چییه‌وه سه‌رقاڵ كردوه. باس له‌وه‌ش ده‌كه‌ن پێویسته ماڵی كوردی یه‌ك چێشتخانه و كه‌یبانوی هه‌بێت!.\nسه‌یره‌كه له‌وه‌دایه، ئۆپۆزسیۆن بێده‌نگه، له هه‌موی ناقۆڵاتر و ناله‌بارتر، ئه‌و میدیایه‌یی كه هه‌میشه فه‌خر و شانازی به‌وه‌وه كردوه كه ئه‌م پێش ئۆپۆزسیۆن ئۆپۆزسیۆن بوه، ئه‌مه ئه‌گه‌ر وابێت. پرسیاری گه‌وره ئه‌وه‌یه، ئه‌ی كۆبونه‌وه‌تان له‌ته‌ك تاڵه‌بانی له‌پای چی بوه؟!. پاشان ده‌نگۆی كۆبونه‌وه‌تان له‌ته‌ك بارزانیش ده‌ڵێن به‌ڕێوه‌یه!.\nئه‌وه‌ی ماوه‌ته‌وه شه‌قام و رای گشیه، هه‌رچه‌نده هۆشیاری به‌ته‌واوه‌تی وه‌ك پێویست نه‌چه‌سپیوه وه‌لێ زۆر به‌په‌رۆشتر له ئۆپۆزسیۆن و میدیا و رۆشنفكر دید و بۆچونیان زیاتر ئینتمای نیشتمانی و خۆشه‌ویستیان بۆ خاك هه‌یه.\nماوه بڵێم، هه‌موتان كار له‌سه‌ر نیشتمانێك ده‌كه‌ن، گه‌له‌كه‌ی زیاتر له 30%ی هه‌ژاره، زیاترله 23%ی بێكاره، دیارده‌ی گه‌نده‌ڵی بوه به قه‌یران، بێ حورمه‌تی به ئینسانه‌كان تا ئه‌و ئاسته گه‌یشتوه، رۆژانه كه‌سوكار و حاشیه‌ی ده‌سه‌ڵاتداران به بلۆك و سه‌دان ده‌فته‌ره دۆلاری به‌هه‌ده‌ردراوی ئه‌م میله‌ته ته‌واوی پیرۆزییه‌كانی گه‌لێك له گرێژنه ده‌به‌ن!.\nدرۆ بوه‌ته دراوێكی قه‌ڵب و به نرخی زێڕ تاوتوێی روداوه‌كانی پێ ده‌كه‌ن. موزایه‌ده‌ی سیاسیتان هێنده ناشیرین بوه، به‌میوانی بێ یاخود به‌سه‌ردانی پاڕانه‌وه و لاوانه‌وه بێت، نازانم چۆن به‌ناخی زه‌ویدا ناچن، نه‌ك ئاڵای كوردستان بگره ئاڵای ئه‌و عێراقه درۆیه‌ی كه خۆتان پێوه گرێداوه له پشت و ته‌نیشت ئاڵاكه‌یانه‌وه دانانێن و مه‌خابن هه‌ر فه‌خریشی پێوه ده‌كه‌ن!.\nهه‌مو ئه‌مانه وامان لێ ده‌كات، بڵێین ته‌نها و ته‌نها سركی و بزۆزی شه‌قام دڕ به شه‌وه‌زه‌نگی هه‌مو بێ ده‌نگی و ده‌رباربونێك ده‌دات. ئیدی كه ئه‌و رۆژه هات وه‌ی له راماڵینی كورسی شه‌ق و شڕ، په‌شیمانییش دادی سیستمی داخراو و ده‌سه‌ڵاتی داخراو نادات!.\nئه‌وێ كات كوردستان مافی گه‌له... گیرفانیش با فریای مێژوی ره‌ش بكه‌وێت!.\n13/11/2011 بینین: 2249\nکورد لەنەخشە گۆڕاوەکەدا!...\nهاوپەیمانى فراکسیۆنە کوردستانیەکان لەنێوان (تەماع )و (تموح)دا!...\nلەئامێزى ١٧ى شوباتدا! ...\n(٨)مارس سەدایەک بۆ مرۆڤ بون!...\nدیدێك بۆ هه‌شتی مارس!...\n17ی شوبات... له دیدار و رونكرنه‌وه‌یه‌كدا!...\nپارتی ... حه‌ره‌می زانكۆی به‌زاند!......\nئازادی میدیا... دیدی سه‌ركرده‌ی حیزب!......\n٧/٣، ٢٥/٧ نیه!......\nحیزبی كوردی... حیزبی هه‌یكه‌لی*... ...\nكه‌ژاوه‌ی گۆڕان ... به‌ره‌و ده‌سه‌لاَت......\nنه‌خشه‌ی سیاسی له گوَڕاندا ده‌گوَڕێت......


دەستەى مامۆستایانى ناڕازى هەڵەبجە و سەیدسادق و پێنجوێن بۆ جارى دووەم داواى گواستنەوە دەکەن – گه‌شه‌پێدان\nماڵه‌وه/ خوێندن و په‌روه‌رده/دەستەى مامۆستایانى ناڕازى هەڵەبجە و سەیدسادق و پێنجوێن بۆ جارى دووەم داواى گواستنەوە دەکەن\nدەستەى مامۆستایانى ناڕازى هەڵەبجە و سەیدسادق و پێنجوێن بۆ جارى دووەم داواى گواستنەوە دەکەن\nئەمڕۆ بۆ جارى دووەم دەستەى مامۆستایانى ناڕازى هەڵەبجە و سەیدسادق و پێنجوێن گردبوونەوەیەکى ناڕەزایەتیان لەبەردەم پەروەردەى سەیدسادقدا ئەنجامدا و داواى گواستنەوەى ئەو مامۆستایانە دەکەن کە خزمەتى یاساییان لەدەرەوەى شار تەواو کردووە.\nئەمڕۆ یەکشەممە مامۆستایانى ناڕازى کە خۆیان بە دانیشتووى ناو شارى هەڵەبجە داوە لەقەڵەم و لەدەرەوەى هەڵەبجە دەوام دەکەن، داوایانکرد “بەزووترین کات گواستنەوە بۆ ئەو مامۆستایانە بکرێت کە خزمەتی یاساییان تەواو کردووە و بەهیچ جۆرێک داواى بەدیلیان لێ نەکرێت و میکانیزمەکانى گواستنەوەش جێگیر بکرێت و گۆڕانکارى تێدا نەکرێت”.\nهەروەها داواى دیاریکردنى سەقفێکى زەمەنى دەکەن بۆ گواستنەوەى ئەو مامۆستایانە کە خزمەتى یاساییان تەواو کردووە.\nئەو مامۆستایانە داواى کەمکردنەوەى دەوامى ئەو مامۆستایانەیان کرد بۆ دوو ڕۆژ هەتا سیستمى پاشەکەوتى مووچە لادەبرێت.\nلەبەشێکى ترى بەیاننامەکەی ئەو مامۆستا ناڕازییانەدا هاتووە، “هەڵوەشاندنەوەى گواستنەوەى ئەو مامۆستایانەى لەدەرەوەى پێوەرە یاساییەکان گواستنەوەیان بۆ کراوە کە نمونەمان لایە”.\nهەفتەى پێشووش دەستەى مامۆستایانى ناڕازى هەڵەبجە و سەیدسادق و پێنجوێن بۆهەمان مەبەست گردبوونەوە و مۆڵەتى هەفتەیەکیان دایە پەروەردە، بەڵام هیچ وەڵامێکیان نەدرایەوە.\nئەوەش لەکاتێکدایە لەماوەى پێشوودا چەندجارێک مامۆستایانى ناڕازى لە سلێمانى و هەڵەبجە و ئیدارەکانى گەرمیان و ڕاپەڕین خۆپیشاندانیان ئەنجامدا دژى دواکەوتن و سیستمى پاشەکەوتى مووچە، بەڵام تائێستاش وەڵامێکى قەناعەتپێکەرییان لەلایەن حکومەتى هەرێمەوە دەست نەکەوتووە، پارساڵیش بۆ هەمان مەبەست نزیکەى سێ مانگ بایکۆت بەردەوام بوو، دواتر چەند هاوکارییەکیان بۆ مامۆستایان خەرج کرد، بەڵام ئەمساڵ ئەو هاوکارییانەش خەرج نەکراوە.\nوه‌زاره‌تی په‌روه‌رده قوتابیان ده‌رباره‌ی تاقیكردنه‌وه‌كان ئاگادارده‌كاته‌وه


کوردیپێدیا - عارف لوڕستانی\n👫 عارف لوڕستانی | پۆل: کەسایەتییەکان | زمانی بابەت: 🏳 کوردیی ناوەڕاست\nعارف لوڕستانلوڕستانی ساڵی 1970 لە کرماشانکرماشان لە دایکبووە ئەکتەری ناسراوی بواری تەنزی سینەمای ئێران بووە لە ساڵانی نەوەدەکانەوە کاری لە شانۆ و تەلەڤزیۆنی ئێراندا دەستپێکرد و بۆ یەکەمجار لە زنجیرە درامای (جۆنگ 77)دا رۆڵی گێڕا کە دەرهێنەری فیلمەکە مێهران مودیری بوو.\nلوڕستانی دواتریش لە کۆمەڵێک لە فیلمەکانی دیکەی مێهران مودیریدا رۆڵی گێڕا. لە فیلمی قاوەی تاڵدا بەهۆی رۆڵە تایبەتەکەیەوە ناوبانگی زیاتری پەیداکرد.\nئەو لە فیلمەکانی پیاوی دوو هەزار روو، لە پەراوێزدا، کۆڵانی مرواری، گاڵتەم کرد و ڤێلای من و هەروەها چەندین فیلمی سینەمایشدا رۆڵی گێڕاوە.\nبەپێی ڕاپۆرتی ئاژانسە نێوخۆییەکانی ئێران، عارف لوڕستانی لە ماڵەکەی خۆیدا لە تاران لە ساڵی 2017 بەهۆی راوەستانی دڵیەوە لە تەمەنی 47 ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە و عارف وەسیەتی کردبوو کە لە گوندی سیمینە سەرابنیلوفەری کرماشان لە تەنیشت گۆڕی بابپیرییەوە بنێژرێت\n➕ ئەم بابەتە لەلایەن: (جوان عومەر ئەحمەد)ەوە لە: Jan 6 2020 7:55PM تۆمارکراوە\n👌 ئەم بابەتە لەلایەن: (مانو بەرزنجی)ەوە لە: Jan 6 2020 10:55PM پێداچوونەوەی بۆکراوە و ئازادکراوە\n✍ ئەم بابەتە بۆ دواجار لەلایەن: (مانو بەرزنجی)ەوە لە: Jan 6 2020 10:55PM باشترکراوە\n📷 فایلی وێنە 1.0.1 23 KB Jan 6 2020 8:03PM جوان عومەر ئەحمەد


مامەڵەی کاڵا لەگەڵ نەوتی ڕێژیمی ئێران بەهێزتر دەبێت\n10:05 - 19 رەزبەر 2718\nکوردستان میدیا: قەیرانی ئابووری و دابەزینی نرخی دراو لە ئێران بەپرسانی ئەو ڕێژیمەی هان داوە کە لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژئاوایی و ڕووسیە نەوت بە کاڵا بگۆڕنەوە.\nدوو نوێنەری سێنای فەرانسە، لە دوای پەسندکردنی گەمارۆ ئابوورییەکانی و لە ترسی سزاکانی ئامریکا بۆ دەورلێدانەوەی گەمارۆکان دەوڵەتی فەرانسە بە مەبەستی هاوکاریی ئابووری و درێژەی مامەڵە بازەگانییەکان؛ پێشنیاری کردووە کە لەگەڵ ڕێژیمی ئێران کاڵا بە نەوت بگۆڕدرێتەوە.\nلەوباریەوە "ژان بیزه" و "فیلیپ بۆنکارر" لە نوێنەرانی سێنای فەرانسە داوایان کردووە بۆ دروستکردنی ڕێگایەکی تایبەتی ماڵی، بەهێزکردنی نرخی یۆرۆ، دەورلێدانەوەی گەمارۆ ئابوورییەکان و هاوکارییە بازرگانییەکان لەگەڵ ڕێژیمی ئێران؛ پێشنیاریان کردووە کە لەگەڵ ئەو ڕێژیمە بە جێگای نەوت کاڵا بە ئێران بدەن.\nپێشتر "بەهرام قاسمی" وتەبێژی وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ڕێژیمی ئێران گوتبووی، ئێمە به هۆی گۆشارەکانی ئامریکاوە جۆری هاوکارییەکانمان لەگەڵ ئورووپا ئاشكرا ناکەیەن و ڕێوشوێنی ئێمە بۆ مامەڵەی نەوت لە بەرانبەر کاڵادا لەگەڵ ئورووپاییەکان، بە مانای گۆڕێنەوەی نەوت بە خۆراک نییه.\nمانگی ڕابردوو دوو بلاڤۆکی ئاڵمانیی "ئێشپیگێل و هاندلسبلات" بڵاویان کردەوە کە وڵاتانی ئورووپایی دەیانهەوێت بۆ دەربازبوون لە گەمارۆ ئابوورییەکانی ئامریکا، جۆرێک مامەڵە بکەن کە بتوانن بە جێگای پارە خۆراک بە ئێران بدەن.\nئەو دوو ڕۆژنامەیە مانگی خەرمانان بڵاویان کردبووە کە وڵاتانی ئورووپایی بە مەبەستی خۆ دەربازکردن لە سزاکانی ئامریکا، لە ئەگەری مامەڵە لەگەڵ ڕێژیمی ئێران، لە بەرانبەر کڕینی نەوتی ئەو ڕێژیمە کەرەستەی پێویست و خواردەمەنی پێ بدەن.\nئامریکاه بڕیارە ڕێکەوتی ١٣ی خەزەڵوەری ئەمساڵ گەمارۆ بخاتە سەر نەوتی ئێران و هەناردەکردنی نەوتی ئەو ڕێژیمە بگەێنێتە ئاستی سفر.


جوغرافیای له‌دایک‌بوونی به‌یت – کوردستان و کورد\nجوغرافیای له‌دایک‌بوونی به‌یت\n(جوغرافیای له‌دایک‌بوونی به‌یت)\nلە خوێندنەوە و تاوتوێ‌كردنی بەیتەكاندا دەتوانین ئاوڕ لە ڕابردوومان بدەینەوە و تیشك بخەینە سەر كۆمەڵێك لایەنی شاراوەی ژیانی پێشینیانمان. لە ئاوێنەی بەیتەكاندا شێوازی ڕوانین و جیهانبینیی پێشینیان و هەڵسوكەوت و داب‌ونەریتە كۆمەڵایەتییەكانیان و میوانداری و لێبوردەیی و تۆڵەسەندنەوە و زۆر لایەنی دیكەی ژیانیان دەردەكەوێ.\nئەحمەدی بەحری پسپۆڕ و شارەزای بواری بەیت و فۆلكلۆر لە دیمانەی گۆڤاری خوێندكاریی “هەژێن” (ساڵی سێهەم ژمارە 3)دا ئاوا باسی گرنگیی فۆلكلۆر دەكا: گەلێ شارەزا و لێزان، بە زمانی جۆربەجۆر و لە گەل و وڵاتی جۆربەجۆردا، لەسەر فۆلكلۆر دواون؛ ئەوەش دەگەڕێتەوە سەر ئەو ڕاستییە كە فۆلكلۆر یەكێك لە گرینگترین و بەرچاوترینی ئەو دیاردانەیە كە لە ژیانی دوورودرێژی ئادەمیزاددا، بە ڕەنگ و شێوازی جۆربەجۆر ساز بووە. فۆلكلۆر هەروەك دیاردەكانی دیكەی فەرهەنگ لە ڕەنگدانەوەی پێوەندیی ئینسان و سروشت، ئینسان و ئینسان، ئینسان و خۆیدا هاتۆتە ئاراوە. ئەوەی فۆلكلۆر لە دیاردەكانی تری ئینسان جیا دەكاتەوە و بایەخی تایبەتیی پێ دەدا، خاوەندارە تایبەتییەكەیەتی. هەر ئەوەی كە خاوەنداری فۆلكلۆر خەڵكە، تۆ دەباتە نێو ئەقیانووسێك بابەتی ڕەنگاوڕەنگ بە پانتایی مێژوو. هەر لەو ڕووەوە گەڕان بە نێو فۆلكلۆردا هەرگیز ناتوانێ گەڕانێكی ئاسایی و كاتی و سەرپێیی بێ. بۆ؟ چونكە تۆ بە سەر ئەزموون و ئێحساسات و دڵەڕاوكە و خۆشیی ئادەمیزاددا دەكەوی كە سەدان و بگرە هەزاران ساڵە بە سەر یەكدا كەڵەكە بوونە لێك درواون و سواون و بەرەو ژیانی ئێستای ئێمە شۆڕابەیان بەرداوەتەوە. ئێمە ئەمڕۆ لە فۆلكلۆردا ئەوەی لێی دەگەڕێین “خۆمان”ین. ئەو “خۆ”یەی لە دنیای مۆدێرنی ئێستا سەیر لەگەڵ خۆی نامۆیە. بە دوای دوێنێ و پێرێی خۆمانەوەین، بە دوای ئەو دابڕانە گەورەیەی كە لەگەڵ سروشت و منداڵیماندا وەدی هاتووە. بە دوای ئەو بەشە لە ڕابردووی ونبووی خۆمانین كە مێژوو بە سەریدا قەڵەمبازی داوە؛ یان هەر ئەرك و كاری ئەو پاراستنی ئەمە نەبووە. لەسەر بەردەنووسەكان، لەسەر سواڵەت و دەفرە كۆنەكان، لە نێو وشە و دێڕی كتێبە مێژووییەكان لە كوێ ئەو بەشە ڕابردووە ون بووە وەك لە فۆلكلۆردا پارێزراوە بە جوانی و بە ڕوونی ماوەتەوە؟ لە بەراوردی مێژوو و فۆلكلۆردا، فۆلكلۆر ئەو گشت بابەتە ورد و نادیارانەن كە شان بە شانی مێژوو زەمانێكی دوور و درێژیان پێواوە و لەگەڵ خۆیان تام و بۆن و بەرامەی بەشە ونبووەكەیان بۆ ئەمڕۆی ئێمە پێیە.\nبە داخەوە ئەدەبی نووسراوی كورد تەمەنێكی لەمێژینەی نییە و كورد مخابن زۆر درەنگتر لە خەڵك و دراوسێیەكانی خۆی دەستی داوەتە خوێندن و نووسین. ساوابوونی ئەدەبی نووسراوی هەر نەتەوەیەك، یەكێك لە هۆكارەكانی خەستتربوونەوە و گرنگبوونی ئەدەبی زارەكی و فۆلكلۆرەكەیەتی. ئەوە بەو واتایە نییە هەر گەل و نەتەوەیەك ئەدەبی نووسراویان بەتەمەن و لەمێژینە بێت، ئەوا فۆلكلۆرەكەیان كەم بایەخترە. دوكتۆر ڕەهبەر مەحموودزادە هەر لەو دیمانەیەی لەگەڵ گۆڤاری هەژێن لەو بارەیەوە دەڵێ: هەرچی ئەدەبی نووسراو و ئەدەبی كلاسیكی گەلێك بەهێزتر بێ، ئەدەبی فۆلكلۆریی ئەو گەلە كەشێكی كەمتری بۆ دەمێنێتەوە و بە پێچەوانە ئەگەر بە هێندێك هۆی كۆمەڵایەتی و سیاسی لەناو گەلێكدا ئەدەبی نووسراو لاواز بێ یا پێشینەكەی زۆر كۆنی نەبێ، ئەوا ئەدەبی فۆلكلۆری ئەو گەلە زیاتر بەخۆیدا دێ و سەرنجی پێ دەدرێ.\nجوغرافیای لەدایك‌بوونی بەیت\nبەشێك لە گۆرانییە كوردییەكان، تایبەتیی هەندێ ناوچەی دیارن. بۆ وێنە سیاچەمانە و هۆرە، لە ناوچەكانی هەورامان و بەشی كەلهوڕی كوردستاندا هەن و لەوێ لەدایك بوون و هەر لەوێش دەگوترێنەوە. سەبارەت بە حەیران و بەیتیش ڕای جۆراوجۆر هەیە. بۆ وێنە هەندێ كەس پێیان وایە حەیران تایبەتی دەشتی هەولێرە و بەیت لە موكریان لەدایك بووە و گەشەی كردووە و هەڵی داوە و پێ گەیوە. هۆمەر دزەیی لە كتێبی “هەوڵێك بۆ تێگەیشتنی حەیران”دا دەڵێت: … جەمیلی عەلیاغای دزەیی كە یەكێك لە وەستا لێهاتووەكانی حەیران بووە، لە چاوپێكەوتنێكدا پێی گوتم، وڵاتی ڕەسەنی حەیران دزەییاتی و گەردیاتییە. ئیتر لەوێوە پەڕیوەتەوە بۆ ناوچە شاخاوییەكانی سۆران و موكریان كە ئەوێ زیاتر مەڵبەند و سەرچاوەی بەیتی كوردین نەك حەیران.\nپ.د. شوكریە ڕەسووڵ لە كتێبی “ئەدەبی فۆلكلۆری كوردی”دا ئاوا باسی بەیت و جوغرافیای سەرهەڵدانەكەی دەكا: بەیت پەخشانێكی شێعرئامێزە و ڕیتمی تایبەتی خۆی هەیە، بۆ وەسف یا بۆ بابەتێكی دڵداری و مێژوویی و لە ناوچەكانی موكریان، هەولێر، كۆیە، ڕەواندوز، حەریر و لە نێو كوردەكانی ڕۆژهەڵات بەیتی پێ دەگوترێ.\nئەو دابەشكردنە ناوچەییە زیاتر بەپێی ڕوانینی ئەمڕۆیی مرۆڤی كوردە لە جوگرافیا و ناوچەكانی كوردستان، بەبێ ئاوڕدانەوە لە ڕووداوە مێژووییەكان و ڕابردووی ئەو نەتەوەیە، كە سەردەمانێك شتێك بەناوی سنوور، وەك ئەوەی ئەمڕۆ هەیە، لەنێوان بەشەكانیدا نەبووە و ئەوان بەبێ هیچ لەمپەرێكی سیاسی توانیویانە گەرمێن و كوێستانێ بكەن. ئەوەتا دوكتۆر ڕەهبەر مەحموودزادە ڕایەكی جیاواز لەوەی هەیە و دەڵێ: “ئەو كەسانەی ئەم پرسیارەیان ئاوها گەڵاڵە كردووە، پێش‌گریمانەیان ئەوە بووە لە سەردەمی پێشووش‌دا دەشتی هەولێر و موكریان لە دوو جوغڕافیای سیاسیی جودادا بوون. با زۆر دوور نەڕۆین هەر دەوری سەدەیەك لەمەوبەر ئەو خێڵە كوردە كۆچەرانەی زستانان لە دەشتی هەولێر ژیاون، لە وەرزی خێڵ بەرەوژوو دا بەرە بەرە لە ڕێگای قەندیلی مامەكۆییان و سپی‌ڕێزی خەیلانییان و ڕەندۆڵی زەرزایان بۆ لای ناوچەكانی ناوەندی‌تری ڕۆژهەڵاتی كوردستان هەڵكشاون.”\nبەو پێیە، ئەگەر ئەمڕۆ، ناوچە جۆراوجۆرەكانی كوردستان هەر كامە و لە ڕووی كۆمەڵێك دابونەریتەوە لێك جیاوازن، ئەوە هۆكاری ئەو سنوورە دەستكردانەیە، ئەگینا لانیكەم لە داهێنان و بنەما كولتوورییەكاندا دەگەڕێنەوە سەر یەك بنەما و بنچینە و هەمووان لە دروست‌كردنی ئەو شتەدا كە ناوی لێ دەنرێ فۆلكلۆر و كەلەپووری كوردەواری، دەستیان هەبووە. چونكە سەردەمانی پێش دابەش‌بوونی كوردستان، خەڵكی ئەو ناوچە لێك‌دابڕاوانەی ئێستا، بەبێ كۆسپ و لەمپەر هاموشۆی یەكتریان كردووە.\nبەیت و قەسیدە\nقەسیدە یەكێكە لە فۆرمەكانی شیعری كلاسیك كە لە پێشدا لەنێو عەرەبەكان‌دا باو بووە و دوای ئەوەی خەڵكی ئێران دێنە سەر ڕێبازی ئیسلام، شاعیرە فارسەكانیش بە لاسایی‌كردنەوەی عەرەبان لەو جۆرە شێعرە دەهۆننەوە و شاعیرانی كوردیش هەروەتر. خۆی قەسیدە واتە شێعری مەبەستدار. شێعرێك كە تایبەت بۆ مەبەستێك نووسرابێت. دوكتۆر سیرووس شەمیسا لە كتێبی جۆرەكانی ئەدەب‌دا دەڵێ: قەسیدە یەكەم جۆرێكی شیعرە كە لە ئەدەبیاتی فارسیی دوای هاتنی ئیسلام‌دا بە لاسایی‌كردنەوە لە شیعری عەرەب هاتووەتە دی.\nقەسیدە لە 15 هەتا پەنجا، یان شەست و جار هەیە تا حەفتا بەیتیش درێژ دەبێتەوە. خۆی قەسیدە لە ڕاستیدا شیعرێكە بۆ پەسنبێژی و پێداهەڵگوتن (مدح). قەسیدە فارسییەكان پەسنی دەسەڵاتدار و ئەمیرەكانی سەردەمی ژیانی شاعیران و شاعیر لە پێناوی ئەو قەسیدانەدا شاباشی وەرگرتووە. قەسیدە لە چەند بەشێك پێك دێ. بەشی یەكەمی قەسیدە پێداهەڵگوتنە بە هەڕەتی لاوێتی و تایبەتمەندییەكانی ئەو قۆناغەی تەمەن و بە عەرەبی پێی دەڵێن: “تەشبیب”. بەو پێیە یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی ئەو قۆناغە، ژیانی دڵداری و خۆشەویستییە. بۆیە ئەم بەشەی قەسیدە هەر باسی عەشق و دڵدارییە. لە بەشی دووەمیدا كە پێی دەگوترێ “تەخەلوس” شاعیر ئەو باسە دڵدارییە بە بەیتە شیعرێك وا لێ دەكا بەبێ ئەوەی هەست بە دابڕان و پچڕانێك بكرێت بای دەداتەوە سەر پەسن و پێداهەڵگوتن بە میر یان پادشادا. بەشی سێهەمی هەمووی پێداهەڵگوتنە و بەشی كۆتایی یان چوارەمیشی هەر دوعاكردن و هیوای تەمەندرێژییە بۆ ئەو كەسەی پێیدا هەڵدەڵێ.\nبەیتە كوردییەكان لەو ڕووەوە زۆر لە قەسیدە نزیكن. بەیت‌بێژ لە پێشدا كوڵ و كۆی دەروونی خۆی هەڵدەڕێژێ و بەخۆی هەڵدەڵێ و دوای ئەوە دێتە سەر باسە سەرەكییەكەی، كە پێداهەڵگوتنە بە قارەمانی بەیتەكە و لە هەندێ شوێندا بەیت‌بێژ یان گێڕەرەوە یان قارەمانی بەیتەكە لەناخی خۆیدا و لەگەڵ خۆی دەدوێ. د. ڕەهبەر مەحموودزادە لە وتاری ێكیدا “بەیتی كوردی لە خوێندنەوەیەكی بەراوردكارانە لەگەڵ ئەدەبی كلاسیك‌دا” لەو بارەیەوە دەڵێ: “بەیتی كوردی مەدحی دەستەڵاتداران ناكا. وێك‌چوونی بەیت و قەسیدە، نەك لەم لایەنە نێوەرۆكییەدا بەڵكوو لە لایەنێكی فۆرمی و پێكهاتەیی‌دا زەق دەبێتەوە. بەیتە درێژەكان لە سەرەتاوە هەتا كۆتایی چەندین بەشی جۆراوجۆر لە خۆ دەگرن كە مەنتیقی فۆرمیی و ناوەرۆكیی ئەم بەشە جۆراوجۆرانە تاڕادەیەك پێكەوە جوداوازییان هەیە. بەیت لە هەندێك بەشیدا بە وەسفی ناسك و ئەویندارانە شێوازێكی لیریك و غینایی بەخۆیەوە دەگرێ. لەم بەشانەدا زۆرتر وەسف و نزایەكی ئەویندارانە و پاڕانەوەیەكی دڵسووتاوانە لە قاڵبی مۆنۆلۆگدا بەدی دەكرێن.”\nلە باری نێوەرۆكیشەوە وێكچووییەكی زۆر لە نێوان بەیت و قەسیدەی فارسیدا هەیە. دوكتۆر سیرووس شەمیسا لە كتێبی جۆرەكانی ئەدەبدا دەنووسێ: قەسیدە، فۆرم و قاڵبی واتا و ناوەرۆكی پاڵەوانێتی و حەماسییە و باسی پاڵەوانێك دەكا كە دەچێتە سەفەری پڕ مەترسی و هات و نەهات و بە تەنیا لەشكرێكی گەورە قەڵتوبڕ دەكات. شەڕەكانی ئەو پاڵەوانە لایەنی نەتەوەیی یان ئایینیان هەیە و پەلامار دەباتە سەر كافران یان دوژمنانی وڵاتەكەی.\nدەبینین پاڵەوانی بەیتە كوردییەكانیش دەچنە ئەو جۆرە سەفەرانە. لاسەشۆڕ دەچێتە سەفەری مامەڕەش و لە سەر داوای “یای خەزاڵ” بە تووكی سمێڵی مامە ڕەش هەشتا چەپكە گوڵ چەپكە دەكات و بۆ یای خەزاڵی دەنێرێتەوە. شۆڕ مەحموود دەچێتە سەفەری بەڵخ و بوخارایە. ئەحمەدخانی میرسۆفی، باوكی لاسەشۆڕی باڵەكیان لە ڕێگای ماڵە خەزوورانیدا هەژدیهایەك لەتوپەت دەكات و چل چەتە و ڕێگر دەكوژێ و دواتریش لە دارستانەكەدا شێرێك دەكوژێ و كەوڵی دەكات. لە بەیتی سوارۆشدا سوارۆ دەچێتە سەفەری كاولە لەحسایە و نازدار حەیرانەكەی پێی دەڵێ: یاخوا خەبەری مەرگی تۆم بۆ بێ، بەڵام نەبیستمەوە كە تۆ سەری كەحێلەكەی خۆتت لە بەر هەزار و پێنسەد سواران وەرگێڕاوە و بە تێکشكاوی و بەزیو گەڕاویتەوە و منت لە نێو ناسك و نازداراندا شەرمەزار كردبێ.\nبەو پێیە بەیت و قەسیدە لە هەر دوو بواری فۆرم و نێوەرۆكدا وێكچووییان پێكەوە هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا جیاوازییەكانیشیان زۆر لەوە زیاترن كە لێرەدا بە كورتی ئاماژە بە چەند خاڵێكی جیاوازییەكانیان دەكەین.\nجیاوازییەكانی نێوان بەیت و قەسیدە\nدەكرێ گرنگترین و بنەماییترین جیاوازیی نێوان بەیتە فۆلكلۆرییەكان و قەسیدە لە كێش و سەروایاندا دەسنیشان بكەین. قەسیدە لەسەرەتاوە هەتا كۆتایی لە سەر یەك كێشی دیاریكراو دەڕوات. میسرەعەكانی قەسیدە لە دەستپێكەوە هەتا كۆتایی لەسەر یەك كێش دەڕۆن، بەڵام كێشی بەیتەكان كێشی خۆماڵییە. كێشی بڕگەییە و میسرەعەكانی كورت و درێژن. بۆ وێنە:\n“ئەوە كیژ دەرێ سوار ئەگە دەچیە وان سەفەرێ\nئەوە درابایە بەر وەودای شیر و خەنجەر و قەناران\nلە بەر هەزار و پێنج سەد سواران چونكە ئەمنت خەجاڵەت دەكرد\nلە كن شەدەشل و شل‌ومل و چاوبەكل و ناسك و نازداران”\nوەك دەبینین هەر دێڕەی بڕگەكانی لە چاو بڕگەی دێڕەكەی دیكە كورتتر یان درێژترە. ئەگەر قەسیدە پشت بە كێشی عەرووزی دەبەستێت، ئەوا بەیتە فۆلكلۆرییەكان پشت بە كێشی خۆماڵی و لە ڕاستیدا مۆسیقای ناوەوە دەبەستن و لەوەیاندا لەگەڵ شێعری نوێدا لێك دەچن. قادر فەتاحی قازی لە وتاری “مەنزوومەی كوردیی لاس و خەزاڵ” كە زانكۆی تەورێز ساڵی 2000 بۆی چاپ كردووە لە بارەی بەندەكانی بەیت دەڵێ: بەندەكان (میسرەعەكان)ی بەیت چەند دێڕی هاوسەروان و بە گشتی دوو جۆرن. جۆری یەكەم ئەو بەندانەن كە دێڕەكانیان كورتن و هەر دێڕەی لە دە بڕگە تێناپەڕێنێ. جۆری دووهەم ئەو بەندانەن كە دێڕەكانیان درێژن و لەوانەیە دێڕێك، هەتا بیست و دوو بڕگەش درێژ بێتەوە.\nوەك دەبینین لەو نموونەیەی سەرەوەدا كە لە دەقی بەیتەكەی سوارۆ وەرمان‌گرتووە، هەركامە و لە ڕووی بڕگەوە لێك جیاوازن. بۆ نموونە:\nئەوە كیژ دەرێ سوار ئەگە دەچیە وان سەفەرێ (15 بڕگەیە)\nئەوەت وەسیەت بێ لەسەر دەستی من (10 بڕگەیە)\nپەڕەوە لە چۆمی عوودێ لە دەریای عومانێ (14 بڕگە)


کوردیپێدیا - پەیوەندی شیعر و سەفەر لەلای (گۆران)\n📖 پەیوەندی شیعر و سەفەر لەلای (گۆران) | 🏷 پۆل: کورتەباس | زمانی بابەت: 🏳 کوردیی ناوەڕاست | 👁🗨\nپەیوەندی شیعر و سەفەر لەلای (گۆران)\nنووسینی: رێبوار حەمە تۆفیق محەمەد\nئەدەب بەگشتیی و شیعر بەتایبەتی، بریتییە لە: نووسینەوەی ئۆتۆبایۆگرافیای نووسەر، بەڵام چۆنێتی ژیانی نووسەر و بنەمای فیکریی و ئایدۆلۆژی، کاریگەری دیاریان لەسەر جیهانبینی بەرهەمی ئەدەبیی و هونەری هەیە و ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، ژیان و بەسەرهاتەکانی نووسەر، لە فۆرمەلەکردنی جیهانبینی هەر دەقێکی ئەدەبیدا، ڕۆڵی لەبەرچاو دەبینن (1) تەنانەت هۆکاری: بۆماوەیی، کۆمەڵایەتیی و دەروونیش، هەریەکەیان و بە ئەندازەی جیاواز، ڕەنگدانەوەیان لەسەر جیهانبینیی و داڕشتنی دەقی ئەدەبی هەیە. لەم بۆچوونەوە، (سەفەر) وەک وێستگەیەکی گرنگ لە ژیانی گۆران، دەتوانێت لە تێگەیشتن و کارکردن لەگەڵا شیعرەکانیدا، پەیوەندییەکی دیاری هەبێت.\nسەفەر لە ژیانی ئەم شاعیرە داهێنەرەی کورددا، بە شێوەیەکی جیاواز خۆی پیشانداوە؟! کەم شاعیری هاوسەردەمی گۆران هەیە، کە بە ئەندازەی چەندێتیی و چۆنێتی سەفەرەکانی گۆران، سەفەری کردبێت و لەسەفەردا، شیعری نووسیبێت! کە بێگومان هەریەکێک لەم سەفەرانە، لەگەڵا چەند پێکهاتەیەکی تردا، لە درووستکردنی دەقی ئەدەبیدا ڕۆڵیان هەیە و پێکەوە کاریگەرییان لەسەر دەلالاتی فیکریی و دەروونی و زمانەوانی شاعیر دەبێت و دەتوانیین لەڕێیانەوە، پەی بەو ئاستە باڵایە بەرین کە هەستی ئیستاتیکی چۆن مامەڵەی لەگەڵا ڕووداوەکانی ژیاندا کردووە و چۆن گۆڕیونی بۆ دەلالات و هێما و ڕۆحی هونەری.(2)\nسەفەر لە ژیاننامەی بنەماڵەی گۆراندا، وەک ڕووداوێکی مێژوویی دووبارەکراوە دەرکەوتووە. باپیرەگەورەی شاعیر (عینایەتوڵڵا بەگی کوڕی ئەمانوڵڵا بەگ) بەهۆکاری کۆچ و باری جافەکان، بە خاووخێزانەوە، لە ناوچەی مەریوانەوە هاتوونەتە سلێمانیی و لە ناوچەی قەرەداخ نیشتەجێ بوون، هەمان ڕووداو لەسەر (عەبدوڵڵا بەگ)ی باپیری گۆرانیش دووبارە بووەتەوە و (عەبدوڵڵا بەگ) لەبەر ئەوەی کە خۆی بە جاف زانیوە، لە قەرەداغەوە ڕووی کردووەتە هەڵەبجە و لەوێ جێگیر بووە.(3) ئەگەر ئەم سەفەرانە زۆر لە دوورەوە لەگەڵا دەقی شیعرییدا سەوداسەرییان هەبووبێت، ئەوا لەلای (سلێمان بەگی کاتب فارسی) شاعیر و باوکی گۆران، وەک زانیاری ماوەتەوە و ئاوێتە بە بیر و خەیاڵاتی شیعری کراوە. ئەگەر هەموو ئەم سەفەرانە، بەشێک بووبن لە تایبەتمەندێتی ژیان و باری کۆمەڵایەتی خەڵکانی ناوچەکە و زۆربەی بنەماڵەی سەردەمەکە، ئەوا لای گۆران ئەم تایبەتمەندییە زۆر زاتی بووەتەوە و وەک چۆن سەفەرەکانی گۆران، لەسەفەرەکانی باوانی ناچێت، بە هەمان شێوەش لە سەفەرەکانی هاوسەردەمانی خۆیشی ناچێت؟ چونکە هۆکاری باوی سەفەر لەوکاتانەدا، لەژێر کاریگەریی: کۆچەرایەتیی و خوێندن و ژن و ژنخوازیی و حەجکردندا بووە، بەڵام سەفەرەکانی گۆران، لەمەش زۆرتر ڕۆیشتووە و ئاراستەیەکی جیاوازتری هەبووە و پەیوەندییان بە چەند بارێکی تری وەک: مەدەنی، شاند و سیاسەت، نەخۆشیی و ڕاگەیاندن و... هەبووە.\nئەو شیعرانەی کە بەرهەمی سەفەرەکانی شاعیرن و شاعیر لەسەفەردا نووسیونی و لە دیوانەکەیدا هەن -ڕەنگە شیعری تریشی هەبووبن- ژمارەیان نزیکەی بیست شیعر دەبێت. تەنانەت یەکەم شیعر و دوا شیعری شاعیریش هەر لە سەفەردا نووسراون. یەکەم شیعری شاعیر ئەو شیعرەیە کە گۆران لە تەمەنێکی زۆر کەمدا، کاتێ بەهاندانی (مستەفا سائیب)، لەگەڵا (عەبدولواحید نووری) خاڵۆزایدا، بۆ خوێندن دەنێررێنە قەتابخانەی عیلمییەی کەرکووک (4) بەناوی (لە کەرکووکەوە بۆ دایکم نووسیوە) نووسیوە و تێیدا باس لە گریان و ئاه و مەلوولی حاڵی غەریبی خۆی بۆ دایکی دەکات و دەنووسێت: (5)\nدەگریم و دەسووتێم هەروەکو مۆم،\nئاهم ئەگاتە گۆشی گەردوون،\nمات و کز و مەلوول و مەخزوون\nبۆ حاڵی غەریبی، بێکەسی خۆم!\nهەروەها دوا شیعری شاعیریش بریتییە لەو شیعرەی کە لە 25-06-1962 دا بەناوی (بۆ لاوان)ـەوە نووسیوێتی و دواتر نموونەی لێ وەردەگرین.\nئاشکرایە هەر سەفەرێک کە شاعیر کردوویەتی، لەژێر بارێکی تایبەتیدابووە و ڕەنگدانەوەی کات و بارێکی دیاریکراوبووە. گۆران خۆی لەو پێشەکییە کورتەیدا کە بۆ (لاوکی سوور بۆ کۆریای ئازا)ی نووسیوە، دەنووسێت: ئایین و ئایدیاڵا و پێڕەوی فەرمانداری هەقی چییان بەسەر هەست و عاتیفەیەکەوە هەیە کە لە قوڵایی سەرچاوەی ئینسانییەوە هەڵدەقوڵێ،(6) هەروەها لەو سەرەتایەشدا کە بۆ (گەشت لە هەورامان)ی نووسیوە، دەنووسێت: ئەم گەشتنامەیە... مایەی ئینتیباعاتی تاقە گەشتێک نییە، بەڵکو هەست و بینینی چەند گەشتێکی کات و وەرزی جیاجیای پێشوو لە بیرەوەریما پەنگیان خواردەوە، هەتا بۆ جاری دوایی لەگەڵا چەن هاوڕێیەکی گیانی، بۆ چەن ڕۆژێک، بە پێکەنین و گۆرانی وتن بە ناو باخە زۆرەکان و یاڵە بەرزەکانی هەورامانا سووڕاینەوە. ئیتر ئەم هەڵبەستە لە خولاسەی هەموو ئینتباعاتی گەشتەکانی کۆن و تازەم هاتە دی.(7) هەر سەفەرێک و هەر شیعرێک لە پەیوەندییەکی تایبەتدا بەیەکەوە گرێ دراونەتەوە و دەکرێت بەپێی کات و جوگرافیا و هۆکاری بابەتیی و زاتی پۆلێنی تایبەتییان بۆ بکرێت. مەرج نییە هەموو بنەماکانی سەفەر وەک یەک و لە یەک پەیوەندی نێوان شیعر و سەفەردا خۆ دەربخەن، بۆ نموونە بونیادی (هۆ + شوێن) لەهەموو پەیوەندییەکاندا، وەک یەکتر نیین و شوێنی (کەرکووک، چەند گوندێکی سەر بە هەڵەبجە، کووت، بەعقوبە، نوگرەسەلمان، بەدرە) لەچاو (ڕوسیا- فەلەستین) کە شاعیر شیعری تێدا نووسیون، جیاوازن، هەروەها ئەو سەفەرانەی کە لەسایەی باری ناچاریی و ڕووداوە دەرەکییەکاندا کراون، وەک (بوونە خوێندکار لە کەرکووک، بوونە مامۆستا لە چەند گوندێکی سەر بە هەڵەبجە، چوونە کۆریا و چینی میللی وەک لیژنە و چوونە ڕوسیا بۆ چارەسەری نەخۆشیی و...) لە هەریەکەیاندا هەست و دەرونێکی جیاواز دەبینرێ کە وشە و بابەتی شیعری سەرچاوەیان تێدا گرتووە و ئەم شیعرانە لەو شیعرانە ناچن کە بە هۆکاری جیاوازتری سەفەر شاعیر کردوونی، وەک (ژنی دووەمی هێناوە و چووەتە بەغدا، لە ڕادیۆدا کاری کردووە و چووەتە فەلەستین...) هەروەها سەبارەت بە کات و ڕێککەوتەکانی تریش، بەهەمان شێوە... تەنانەت لەو شیعرانەشدا کە لە یەک کات و شوێن و یەک هۆکاری سەفەریشدا نووسراون، هەموو تایبەتمەندییەکان چوونیەک نیین و خوێندنەوە و جیهانبینی جیاواز هەڵدەگرن، کە هەر ئەمەش ئامانجی باسەکەیە و وەک نموونە کاری لەسەر کراوە.\nتایبەتمەندییە گشتییەکانی دوا سەفەری شاعیر:\nکاتی سەفەر: 10-04-1962 - ؟ (نزیکەی دوومانگ تەمەنی شیعریی 03-05-1962- 25-06-1962 )\nشوێنی سەفەر: ڕووسیا (نەخۆشخانەی کرملن)\nهۆکاری سەفەر: چارەسەری نەخۆشی (شێرپەنجەی گەدە)\nشاعیر لەژێر سایەی ئەم تایبەتمەندییە گشتییانەدا، شەش شیعری نووسیوە کە بریتیین لە: (مۆسکۆی ئەیار) لە 03-05-1962، (وەڵامی پرس) لە 25-05-1962 ، (بێدارییەک) لە 06-06-1962، (بێشکەی مناڵا) لە 12-06-1962 ، (تیروکەوان) لە 17-06-1962 ، (بۆ لاوان) لە 25-06-1962 . ئەگەرچی ئەم شیعرانە بەرهەمهێنراو و زادەی بیری سەفەری شاعیرن و باری تایبەتمەندی گشتی سەفەر تێیاندا هاوبەشە، بەڵام وەک پەیام و جیهانبینی شیعریی، هەریەکەشیان تایبەتمەندێتی خۆیانیان هەیە.\nپاش ئەوەی شاعیر دووچاری نەخۆشی گەدە دێت و لە بەغدا نەشتەرگەرییەکی سەرنەکەوتووی بۆ دەکرێت، باری تەندروستی خراپتر دەبێت و نەخۆشییەکەی کاردانەوەی زۆرتر لەسەر باری خواردن و هەڵسوکەوتی دادەنێت. تەنانەت کارکردی کۆمەڵایەتیی و ئابووری و سیاسی لەسەر ژیانی شاعیر دەدەنێت و ژیانی ئاسایی لە شاعیر دەسەننەوە، بۆ نموونە: خواردنی گۆران کە ئارەزووی لە خواردنی قورسی کوردەوایی وەک سەروپێ و کفتە و یاپراخ بووە بووە بە بەردەوام بسکیت وماست خواردن.(8) بەتەنگەوەنەهاتنی کەس و هاوڕێکانی لە نەخۆشخانەی بەغداددا و لەو ڕۆژانەی کە لە نەخۆشخانە بووە، جگە لە سەردانی سەرپێیی یەک دوو کەس، لە (سەعید ناکام) بەولاوە کەسی بەدیارەوە نەبووە. تەنانەت دوو کوڕەکەیشی شەوانە بەجێیان هێشتووە.(9) باری داریی خێزانیشی خراپ بووە و لەلایەن حیزبی شیوعییەوە پارەیەک بۆ خێزانەکەی بڕڕاوەتەوە.(10) نەیتوانیوە کاری ڕێکخراوەیی بکات و دوای لە لیژنەی ئاشتیخوازان کردووە لە سلێمانی کە کەسێکی تر لە شوێنی ئەم دابنێن.(11) لەگەڵا هەموو ئەم بارە قورسانەی ژیانی شاعیر، چی تر ئومێدی چارەسەری ناوخۆیی نامێنێ و بە ئومێد و هیوایەکی زۆرەوە بۆ چارەسەرکردن دەچێتە ڕووسیا(12) دیارە ئەم هیوا و ئومێدەشی بۆ گەوروەریی ڕووسیای سەرچاوەی شیوعێتیی و بەناوبانگی نەخۆشخانەی (کرملن) دەگەڕێتەوە کە لەوکاتانەدا بۆ کەسە گەوەرە و دەستڕۆیشتووەکان تەرخان کراوە. تا ئێستا هیچ بەڵگەیەکمان سەبارەت بە نزیکەی دوو مانگی سەرەتای مانەوەی ( 10-04-1962 -03-05-1962) لە ڕووسیا و نەخۆشخانە، لەبەر دەستا نییە؟! ئەوەی کە هەیە، بوونی شەش پارچە شیعرە کە لە دیوانەکەیدا بڵاوکراوەتەوە و تایبەتن بە دوو مانگی کۆتایی (03-05-1962- 25-06-1962 ) مانەوەی لە ڕووسیا. لێرەبەدواوە ئەم شیعرانە دەکەینە تەوەری دەرخستنی پەیوەندییەکە:\nئەگەر سەیری یەکەم شیعری گۆران بکەین کە لەم سەفەرەدا و لە 03-05-1962دا نووسیوێتی، ئەوەمان بۆ دەردەکەوێت کە بیری شیعری گۆران هێشتا بە دروشم و ئایدۆلۆژیای کۆمۆنیستییەوە بارگاوی بووە و زۆرتر ڕووی لە گشتیی بوونە و ئەمجارەیان بە هەستێکی کرێکارانەترەوە و لە دوور وڵاتەوە جەژنی ئایار بەناوی (مۆسکۆی ئەیار)ەوە پیرۆز دەکات. شاعیر دوور لە هەر هەستکردنێک بە باری نالەباری دەرونیی و تەندروستی و کەسی خۆی، زمانی شیعری لەگەڵا مۆسکۆی بەهەشتیی و ڕزگارکەری هەموو دنیایە. پێدەچێت هێشتا گۆران لەوە دڵنیا بێت کە مۆسکۆ نەک هەر جێی هیوای چاککردنەوەی نەخۆشییەکەی شاعیرە، وەک لە نامەیەکیدا کە لە 27-04-1962دا بۆ (د. مارف خەزنەدار)ی ناردووە، ئەوە دەنووسێت کە: لەبارەی ناساغییەکەمەوە هیچ خەمت نەبێ، زۆر باشم، تەنانەت ئەمڕۆ پزیشکەکەم سەربەستی کردم بۆ خواردنی هەرچی دڵم ئەیگرێ. (13) بگرە مۆسکۆ جێی هیوای هەموو مرۆڤە بەگشتی کاتێ دەنووسێت:\nکە پێکەنی جەژنی ئەیار\nبەفری زستان کردی ئارەق\nمۆسکۆی پێشڕۆی دنیای ڕزگار\nجووڵەی تێ کەوت لەگەڵا شەبەق\nدوایی، شوپۆل چوو، شەپۆل هات\nلە خەڵکی مۆسکۆی بەهەشتی،\nئەو خەڵکەی بەهەشت ئەخوازن\nبۆ ژیانی مرۆڤ گشتی!\nجۆشی دەنگ و ڕەنگ و جووڵە\nگیانی منی خستە سەر باڵ،\nلە ئاسۆی دووری وڵاتم\nورد ورد گێڕام چاوی خەیاڵ:\nبۆ ڕەنگی سەوز، پاش ڕەنگی ئاڵ،\nبۆ ڕزگاری لە ژینی تاڵا! (14)\nپاش بیست ڕۆژ و لە 25-05-1962 دا شیعری دووەمی بەناوی (وەڵامی پرس)ـەوە دەنووسێت کە لەڕووی ئاراستە و ناوەرۆکەوە زۆر لە شیعری یەکەمی جیاوازترە و ئەمجارەیان شاعیر زۆر زاتییانەترە و زمانی شیعری ڕووی لە دەروونی خۆی و پزیشکەکەیەتی و گلەیی لە ژیان دەکات. ئەم مێژووە ڕێکەوتی ئەوەیە کە وردە وردە تەندروستی گۆران ڕووی لە خراپی کردووە و لەو هیوا و ئومێدەی دوور کەوتووەتەوە کە پێشتر هەیبووە. ئەمجارەیان، گۆران لە تەنهایی و ئومێدی چارەسەر و هەڵسوکەوتی کارمەندەکان بێزار دەبێت و وەک (د.مارف خەزنەدار) لە چاوپێکەوتنێکدا دەڵێت: کە لە نەخۆشخانەی (کرملن)بوو، چاوم پێی کەوت، گلەیی لە ڕو‌وسەکان هەبوو، وەکو خۆی دەیگوت، ئەوەی ئەو لە ڕەوشتی تاکی کۆمۆنیست گەیشت بوو، زۆربەی ئەوانەی لە نەخۆشخانە بوون ئەو ڕەوشتانەیان نەبوو.(15) ئەمە جگە لەوەی کە پزیشکەکان پێیان وتبوو کە نەخۆشی شێرپەنجەی گەدەی هەیە و لە دوای گەڕانەوەی، لە شەش مانگ زیاتر ناژی، هەرچەند داواشی کردبوو کە چەند مانگێک لەوێ بمێنێتەوە، بەڵام بێسوود بووە(16) لەم شیعرەدا (وەڵامی پرس)دا گۆران تووشی شکست هاتووە و دووچاری نەخۆشی شێرپەنجە بووە و هەموو شکستێکیش لە دەرەوەڕا کاردانەوەی لەسەر ناوەوە هەیە، بۆیە شکستی جەستە لای گۆران، دەیگەڕێنێتەوە بۆ ڕۆژ و بەدیوی ناوەوەدا، تێڕامان و بیرکردنەوە دروست دەکات. بیرکردنەوەش لە نەخۆشییەکەی لە ڕووی سایکۆلۆژییەوە، لەبەردەم پرسیاری دکتۆردا ئامادەی دەکات،(17) دەنووسێت:\nڕاکشابووم لەسەر پشتم\nماری شێرپەنجەی ئەکوشتم...(18)\nلەگەڵا ئەوەشدا کە گۆران وەک دەردەکەوێ زانیوێتی دووچاری شێرپەنجە بووەتەوە و وەک لە پرسیاری دکتۆرەکەیەوە (ئی.ئی.ڤاسیلێڤا) -کە شیعرەکەشی پێشکەشی ئەو کردووە- دەردەکەوێت (شاعیر مات و غەمبار دیارە)، بەڵام پێی وایە ماری شێرپەنجە لەلایەن پزیشکەکەیەوە دەکوژرێت و دیسانەوە لە شیعرەکەدا زمانی شیعری بە ئاراستەیەکی تردا دەبات و دەگەڕێتەوە بۆ باری گشتی و جێناوی کەسی یەکەمی تاک (من) دەباتەوە بۆ کەسی یەکەمی کۆ (ئێمە) و ئەم حاڵەتە زاتیی و دەروونییەکانی بە مانا گشتییەکانەوە دەبەستێتەوە و دیسانەوە بە کۆمەڵ و خەڵکی نیشتیمانەکەیەوە گرێی دەداتەوە، کاتێ دەنووسێت: (19)\nبەڵێ دکتۆر! خوشکان! ماتم،\nگۆران لە 06-06-1962دا شیعری سێیەمی بەناوی (بێدارییەک) دەنووسێ و ئەمجارەیان ئاراستەکان تەواو ڕوو لە خۆن و وەک دەقێکی ڕۆمانسی، شاعیر لەگەڵا سروشتدا لێکچواندن درووست دەکات و بونیادی وێنە و هێما و جوڵەکان درووست دەکات. لێرەدا نائارامی گۆران تەواو لە هیوابڕاندا دەردەکەوێت و لە گشت و زاتیش دوور کەوتووەتەوە و بە خەیاڵا و هەستی لەخۆڕامان و بیرکردنەوەی قووڵا لە بەهاو بوونەکان، چاوی بڕیوەتە بەسەرهاتی بوولبوولێک و لەئەنجامی لێوردبوونەوە و تێفکرین لە چوواندنی نێوان تەنیایی خۆیی و بوولبوولدا، ڕووی لێکچواندنی هێناوە. بەم پێیەش لە شوێنی ڕاستەقینە (کوردستان+نەخۆشخانە) دابڕاوە و لە هۆگرە شوێن (المکان اڵالیف) کە مەبەست لەو شوێنەیە کە بەتوندی کار لەسەر دەروون و هەڵسوکەوتی مرۆڤ و کاردانەوە و چالاکییە دەروونیی و کۆمەڵایەتیی و تەنانەت بایۆلۆجیی و فیزیۆلۆجی و بیروبۆچوون و ژیانی ڕۆحیی و هەڵسوێستی ڕۆژانە و خەون و خەیاڵا دەکات.(20) شوێنی بابەتی (المکان الموچوعی) کە پێکهێنەرەکانی لە ژیانی کۆمەڵایەتییەوە هەڵدەهێنجرێت و بارودۆخەکە دەیسەپێنێت بەسەریدا تاوەک ببێتە شوێنێکی داخراو (21)یش دوورەکەوتووەتەوە و ڕووی لە چنینی ئەندێشەیەکی ڕۆمانسیانە کردووە کە بریتییە لە هاوسەنگیکردن لەنێوان شاعیر و ژیاندا.(22) و لەم گۆشەنیگایەوە دەنووسێت:\nژوورم تەنیا و دنیای بەر پەنجەرەی ژوور،\nبە چواردەوری باخچەی کۆشکا، هەتا دوور،\nدارستانی سەروە و سنەوبەری سەوز\nشەو ڕووناکە و چاوم یاخی لە وەنەوز\nئەی بەلبولی شەبەقی شەو! بخوێنە،\nهەستی "جوانی پەرستی"م بورووژێنە (23)\nلە شیعری چوارەمیدا کە لە 12-06-1962 بەناوی (بێشکەی مناڵا)ـەوە نووسیوێتی، شاعیر دەچێتە سەر دەلالاتێکی فەلسەفی بۆ ڕاڤەکردنی مرۆڤ و لەدایکبوون و گەورەبوون و دووبارەبوونەوەی بەردەوامیی ژیان، کاتێ کە بێشکەی مناڵ دەکاتە شانۆی ئەم تێگەیشتنە و لەوێوە لە هاوکێشەی سادەی ئارەزووی دایک و باوک لەگەڵا کۆرپەدا دەدوێ و بێگومان لەسەر ئەم شانۆیەش شاعیر دەیەوێت تەمەنی خۆی لەبەردەم ئاوێنەی شیعردا بخوێنێتەوە کاتێ دەنووسێت: (24)\nئای ئەو ماڵە چەن ئاوایە:\nکە دایک و باوک لای بێشکەدا،\nگوێیان لە مشەی ساوایە!\nدوای تێپەڕبوونی نزیکەی دوو مانگ مانەوە لە نەخۆشخانەدا و تەواو تێگەیشتن لەوەی کە هیوا بڕاوە و شاعیر وەڵامی پرسیارەکەی لەلایەن پزیشکەکەیەوە، وەک ئەم دەیەوێت، دەست ناکەوێت و تەنیایی و خەیاڵاتە ڕۆمانسییەکەشی نایگەیەنێتە مەبەست و تێگەیشتن لە فەلسەفەی سادە و گەورەبوونەکەشی لە ئارزوویەکی ساکارانەی دایک و باوک بەولاوە شتێکی تر نییە، ئەمجار گۆران دەست دەگرێتەوە بەو کۆڵەکە هەمیشەییەی کە لە زۆربەی شیعرەکانیدا ئامادەبووە و جارێکی تر بە هەمان هەناسەی شیعری یەکەمیەوە دوو شیعری خۆی لە سەفەر و لە نەخۆشخانەدا دەنووسێت کە یەکێکیان لە 17-06-1962 بۆ کۆنگرێسی ئاشتیی و چەکفڕێدانی گشتی بە ناوی (تیر وکەوان)ـەوە نووسیوە و شاعیر بیر لە مرۆڤایەتی بەگشتیی و خەمە گشتییەکان و ئاشتیخوازی دەکاتەوە و ئەمجارەیان ماری شێرپەنجەی شاعیر گشتییە و بریتییە لە چەک و شەڕکردن، کاتێ دەنووسێت: (25)\nتا خەڵک گشت بە قڕ نەچووە،\nدان لە دەمی مار دەربێنێ!\nئەوسا، بێ ترس، تێر ئەنوێ چاو،\nئەچێتە ئیش دوو دەستی پیاو!\nئەوسا باخچەی ژیانی نوێ،\nجوانترین گوڵی تیا ئەپشکوێ!\nهەر لەم هەستەوە، دوا شیعری خۆی بەناوی (بۆ لاوان) لە 25-06-1962 دەنووسێت و لە تێگەیشتنە زاتییەکانی خۆیەوە کە لە سەفەردا دوا وێستگەی پێگەیشتنی بووە، دەکاتە هەوێنی ئاشتیخوازی لە جیهاندا: (26)\nهەر کاتێکی ژیانی\nعومرێک خۆشی و جوانییە!\nخوشکان و برایانی\nدنیای زۆر نزیک، زۆر دوور،\nهێزی ئاشتی و برایی\nیەکی خستوون لە باکوور\nوەک چەپکە گوڵی شایی،\nسپی و ڕەش و زەرد و سوور،\nبە ڕۆژ بە شەو تا ئەنوون\nبەستەتان وا لە دەما،\nبێ کۆڵدان، بێ ماندووبوون،\nلە ئاشتی جیهان ئەدوون!\n1. گۆران و گەڕان بەدوای یەقیندا، عەتا قەرەداخی، زنجیرە بڵاوکراوەی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپخانەی بابان، 1999، ل5\n2. هەمان سەرچاوە،...، ل7\n3. دیوانی گۆران، محەمەدی مەلا کەریم، چاپی یەکەم، چاپخانەی دالاهو، 1384، ل34\n4. دیوانی گۆران،...، ل35\n5. دیوانی گۆران،...، ل179\n6. دیوانی گۆران،...، ل184\n7. دیوانی گۆران،...، ل117\n8. گۆران لە یادەوەری هاوچەرخەکانیدا، مامۆستا جەعفەر- ڕێبوار حەمە تۆفیق، دەزگای حەمدی، سلێمانی 2007، ل196\n9. بیرەوەرییەکانی سەعید ناکام، سەعید ناکام، ل108-108\n10. گۆران لە یادەوەری هاوچەرخەکانیدا،... ل196\n11. گۆران لە یادەوەری هاوچەرخەکانیدا،... ل221\n12. لە (دیوانی گۆران،...، ل36)دا وا هاتووە کە: لە نیسانی ساڵی 1962دا بۆ ماوەی سێ مانگ دەچێتە یەکێتی سۆڤیەت و لە نەخۆشخانەکانی (کرێمیلن) و سەنەتۆری (بەرڤیخە) ماوەتەوە، بەڵام (د.مارف خەزنەدار) پێی وایە: لە بەهاری ساڵی 1962دا چووەتە مۆسکۆ. بڕوانە (گۆران لە یادەوەری هاوچەرخەکانیدا،... ل211) بەڵام ئەوەی یەکەمیان ڕاستترە، چونکە لەنامەیەکیدا کە بۆ د.مارف خەزنەداری ناردووە، ڕۆژی چوونە مۆسکۆی بە 10-04-1962 دیاری کردووە. بڕوانە (گۆران لە یادەوەری هاوچەرخەکانیدا،... ل514)\n13. گۆران لە یادەوەری هاوچەرخەکانیدا،... ل514\n14. دیوانی گۆران،...، ل239-240\n15. گۆران لە یادەوەری هاوچەرخەکانیدا،... ل211\n16. گۆران لە یادەوەری هاوچەرخەکانیدا،... ل213\n17. گۆران و گەڕان بەدوای یەقیندا، عەتا قەرەداخی، زنجیرە بڵاوکراوەی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپخانەی بابان، 1999، ل78\n18. دیوانی گۆران،...، ل173\n19. دیوانی گۆران،...، ل173\n20. چیرۆکی هونەری کوردی، زاهیر ڕۆژبەیانی، هەولێر، 1997، ل277\n21. چەمک و ستاتیکای شوێن لە ئەدەبدا، سەباح ئیسماعیل، کەرکووک، چاپی یەکەم، چاپخانەی ئەرابخا، 2005، ل40\n22. التفسیر النفسی لڵادب، عزالدین اسماعیل، دار المعارف عصر، 1963، ص76\n23. دیوانی گۆران،...، ل146\n24. دیوانی گۆران،...، ل241\n25. دیوانی گۆران،...، ل243\n26. دیوانی گۆران،...، ل245-248 گۆران ئەم شیعرەی بە بۆنەی میهرەجانی هەشتەمی لاوانی جیهانەوە، بۆ ئاشتیی و برایەتی لە هەلسینکی- فینلەندە، نووسیوە.\n➕ ئەم بابەتە لەلایەن: (مانو بەرزنجی)ەوە لە: Feb 22 2015 7:02PM تۆمارکراوە\n✍ ئەم بابەتە بۆ دواجار لەلایەن: (بەڕێوەبەری سیستم)ەوە لە: Jan 21 2017 5:27PM باشترکراوە\n👁 ئەم بابەتە 18,261 جار بینراوە\n📷 فایلی وێنە 1.0.1 170 KB Feb 22 2015 7:02PM مانو بەرزنجی\n1. 👁 03-05-1962\n2. 👁 06-06-1962\n3. 👁 27-04-1962\n3. 👁 زاهیر رۆژبەیانی\n4. 👁 گۆران


ئەمریکا لێکۆڵینەوە لە ئاغازادەکانى ئێران دەکات | AvaToday\nئەمریکا لێکۆڵینەوە لە ئاغازادەکانى ئێران دەکات\nپەمپئۆ سەبارەت بە بوونی منداڵانی دەسەڵاتدارانی ئێران لە ئەمریکا دەڵێ: دەسەڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی سامانی خەڵکی وڵاتەکەیان دەدزن و بنەماڵەکانیان بۆ ژیانی باشتر دەنێرن بۆ ئەمریکا.\nشەوی شەممە بە کاتی ئەمریکا، ژمارەی فارسی تویتێری وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ویدیۆیەکی بڵاو کردەوە کە تێیدا بەکارهێنەرانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە وەزیری دەرەوەی ئەمریکایان پرسیوە بۆچی ئەمریکا سەبارەت بە منداڵان و بنەماڵەی دەسەڵاتدارانی ئێران لە ئەمریکا هیچ کارێک ناکات؟ پەمپئۆ لە وڵامدا گووتبووی: ئەوە پرسیارێکی باشە، سەبارەت بەو پرسیارەکەتان بڕێک بیر بکەنەوە. هەر ئەو کەسانەی خەریکی لەنێو بردنی ژیانی خەڵکی ئێرانن منداڵەکانیان دەنێرن بۆ ئەمریکا ئەویش بە هۆی ئەوەی ئەوان دەوڵەمەندن. دەسەڵاتدارانی ئێران سامانی خەڵکی ئێرانیان دزیوە و بە پوڵی خەڵک منداڵەکانیان دەنێرن بۆ دەرەوەی وڵات.\nلە درێژەی قسەکانیدا گوتویەتی: بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی پوڵی خەڵکی وڵاتەکەیان وەردەگرن و منداڵەکانی خۆیانی پێدەنێرن بۆ دەرەوە بۆ ئەوەی دەرس بخوێنن، شت بکڕن و لە ئازادییەکانی ئەمریکا کەڵک وەرگرن. ئەوان دەزانن ئیدی وڵاتەکەیان بە پێی پێویست بۆ ئەوان باش نییە. دەسەڵاتدارانی ئێران دەڵێن وڵات بۆ خەڵک باشە بەڵام بۆ بنەماڵەکانی خۆیان نا.\nپەمپئۆ سەبارەت بە هەڵوێستی ئەمریکا گووتی: ئێمە خەریکی لێکۆڵینەوەین و ئەو پرسە بۆ ئێمەش جێگەی نیگەرانییە. وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە درێژەدا گووتی: ئێمە سەبارەت بە ڕێکارەکانمان بۆ بەرەوپێش چوون وئەوەی کە خەڵکی ئێران بتوانن لە وڵاتی خۆیان ژیانێکی خۆشیان هەبێ و پێویست نەبێ بۆ گەیشتن بە ئازادی و خۆشگوزەرانی ڕوو لە ئەمریکا بکەن گەشبینین.\nلەو ڤیدیۆیەدا لە کاتی قسەکردنی وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، چەند دیمەنێک لە دەسەڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی، نوێنەرانی پەرلەمان، محەمەد جەواد زەریف و هەروەها منداڵەکانی دیکەی ڕژیمی ئێران بە ئۆتۆمبێلى گرانبەها لە دەرەوەی وڵات نیشان دەدرا. لە تویتەکەدا کەڵک لە هەشتەگی "ڕژیمی فێڵباز" بۆ کۆماری ئیسلامی وەرگیراوە. پێشتر وەزیری دەرەوەی ئەمریکا کەڵکی لە هەشتەگی ٤٠ ساڵ ناکامی و دۆڕان بۆ کۆماری ئیسلامی وەرگرتبوو.\nوەڵامی دوو مانگ پێشی برایان هوک\nپێشتر و لە سەرماوەزی ڕابڕدوودا برایان هۆک، نوێنەری کاروباری ئێران لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا لە وەڵام بۆ داخوازییە یەک لە دوای یەکەکانی هەڵوەشانەوەی ویزای ئەمریکا بۆ بنەماڵەی دەسەڵاتدارانی کۆماری ئیسلامی گووتبووی خەریکین کار لەسەر ئەو پرسە دەکەین. هۆک کە وەڵامی پرسیاری بەردەنگی تۆڕە فارسییەکانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا دەداوە بە ئاماژەدان بە ڕێژەی زۆری داخوازییەکان گووتی ناتوانێ سەبارەت بە دۆسیەی ئەو کەسانە وردەکاری زۆرتر بدات بەڵام جەختی لەوە کردەوە ئێمە هەموو بژاردەکانمان بۆ گوشار خستنە سەر ڕژیمی گەندەڵی کۆماری ئیسلامی لەبەر دەستە و کەڵکیان لێوەردەگرین.\nئەو دەسەڵاتدارە باڵایەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا بوونی منداڵانی دەسەڵاتدارانی ئێرانی لەو وڵاتە بە نیشانەی ڕیاکاڕی کۆماری ئیسلامی زانی.


كاندیدێ نوو یێ سەرۆكێ پەرلەمانێ عێراقێ هاتە دیار كرن | Evro News\nسه‌ره‌كى Email كاندیدێ نوو یێ سەرۆكێ پەرلەمانێ عێراقێ هاتە دیار كرن\nكاندیدێ نوو یێ سەرۆكێ پەرلەمانێ عێراقێ هاتە دیار كرن\nسكرتێرێ گشتی یێ لیستا حەل ئاشكرا كریە ، کو رێككەفتنەکا نیڤ فەرمی دناڤبەرا زۆرینەیا رەها یا لیستێن سەرکەفتی د هەلبژارتنان دا هەیە، بۆ هندێ کو پۆستێ سەرۆكێ نوو یێ پەرلەمانێ عێراقێ بۆ لیستا وانە و تاكە كاندیدێ وان ژی پارێزگارێ نوکە یێ ئەنبارە.\nمحەمەد كەربوولی سكرتێرێ گشتی یێ لیستا حەل راگەهاندیە ، کو زۆرینەیا قەواران رێككەفتنەکا نیڤ فەرمی هەیە، بۆ هندێ کو پۆستێ سەرۆكێ نوو یێ پەرلەمانی ب وان بهێتە دان و ئەو رێككەفتنە ژی ب رێژا 90% ئێكلا بوویە.\nزێدەتر گوتیە، کو تاكە كاندیدێ وان بۆ وەرگرتنا پۆستێ سەرۆكێ پەرلەمانی ، محەمەد حەلبووسی پارێزگاری نوکە یێ ئەنبارە، لەوما ئەم چاڤەرێی پێكئینانا مەزنترین فراكسیۆنا پەرلەمانینە و پشتی هنگێ دێ كاندیدێ خوە پێشكێش كەین.


پەروەردەی سەیدسادق وەڵامی مامۆستایانی ناڕازی دایەوە - RojNews\nپەروەردەی سەیدسادق وەڵامی مامۆستایانی ناڕازی دایەوە\nبەمەبەستی گواستنەوەیان و كەمكردنەوەی دەوامەكانیان، ژمارەیەك لە مامۆستایانی نیشتەجێی شاری هەڵەبجە كە لە سنوری بەڕێوەبەرایەتی پەروەردەی سەیدسادق مامۆستان، لەبەردەم بینای بەڕێوەبەرایەتی پەروەردەی سەیدسادق گردبونەوە، بەڕێوەبەری پەروەردەش لەوەڵامی ئەو مامۆستایانەدا ڕایگەیاند كە كەمكردنەوەی دەوام لەدەستەڵاتی ئەواندا نییە.\nپێشنیوەڕۆی ئەمڕۆ لەبەردەم بینای پەروەردەی سەیدسادق ژمارەیەك لە مامۆستایانی نیشتەجێی شاری هەڵەبجە كە لە سنوری بەڕێوەبەرایەتی پەروەردەی سەیدسادق مامۆستان، دەستیان بە گردبوونەوەی ناڕەزایەتی كرد و داوای گواستنەوە و كەمكردنەوەی دەوامییان كرد.\nسۆران محەمەد، بەڕێوەبەری پەروەردەی سەیدسادق لە كۆنگرەیەكی ڕۆژنامەوانیدا ئەوەی خستەڕوو، پەروەردەكەمان جیاواز لە پەروەردەكانی تر كێشەی كەمی میلاكمان هەیە، هەروەها زیاد لە 950 مامۆستا لەدەرەوەی سەیدسادقەوە دێنە سنورەكە و وانە دەڵێنەوە، بەشێكی زۆریشیان مافی خۆیانە بگوازرێنەوە، بەڵام ئێمە ناتوانین فەرمانی گواستنەوە بۆ هەموو ئەو مامۆستایانە دەربكەین، بۆیە بڕیارمانداوە بە چەند قۆناغێك چەند مامۆستایەك بگوازینەوە.\nئەوەشی باس كرد، بڕیارمانداوە لە قۆناغی یەكەمدا هەموو ئەو مامۆستایانەی كە لە سەروو 48 خاڵیان هەیە و فۆڕمیان پڕكردوەتەوە لەم هەفتەیەدا كاروبارەكانیان تەواودەكەین و فەرمانی گواستنەوەیان بۆ دەردەکەینن كە ژمارەیان نزیكەی 87 مامۆستایە و لەدوای ئەو ژمارەیەش قۆناغی دووەم و سێەمیش دەست پێدەكات كە لەخوار 48 خاڵەوەن.\nسەبارەت بە كەمكردنەوەی دەوام بۆ دوو ڕۆژ لە هەفتەیەكدا، بەڕێوەبەری پەروەردی سەیدسادق ئەوەی وت، كەمكردنەوەی دەوام لە دەستەڵاتی ئێمەدا نییە، ناتوانین ڕۆژی دەوام بۆ مامۆستایان دیاری بكەین، بەڵام بەڕێوەبەرەكان ڕادەسپێرین بۆئەوەی كارئاسانی تەواو بكەن بۆ ئەو مامۆستایانەی هاتووچۆ دەكەن بەجۆرێك بەشە وانەكانیان لە كەمترین ڕۆژدا بۆ جێبكەنەوە، بۆیە بەدەر لە ڕێنماییەكان ئێمە ناتوانین هیچ بڕیارێك دەربكەین.


تۆمارکردنی یەکەم حاڵەتی گوازرانەوەی ئەنفلۆئانزای باڵندە بۆ مرۆڤ\n21/2/2021 01:07 PM\nروسیا یەکەم حاڵەتی تووشبوونی مرۆڤ بە جۆری نوێێ ڤایرۆسی ئەنفلۆئانزای باڵندەی لە جیهاندا تۆمار کردووە بەڵام دەڵێ هێشتا هیچ بەڵگەیەک بە دەستەوە نییە کە دەریبخات لە مرۆڤەوە گوازراوەتەوە بۆ مرۆڤ. ڤایرۆسی H5N8 لە جەستەی کەسانێکدا کە لە ناوەندێکی پەروەردەی باڵندە لە باشووری ئەم وڵاتە سەرقاڵی چالاکی بوون دۆزراوەتەوە. توێژەرانی تەندروستیی روسیا دەڵێن ئەوە یەکەم حاڵەتی ئەنفلۆئانزای باڵندەیە کە لە مرۆڤدا دۆزراوەتەوە، ڤایرۆسێک کە بۆ باڵندەکان زۆر مەرگهێنەرە.\nبەرپرسانی فەرمی ئۆرگانی دادی ئەوروپاش لە مانگی دیسامبەردا چەند حاڵەتی تووشبوون بە ڤایرۆسی N5N8ـیان لە ناوەندێکی پەروەردەی باڵندە لە بەریتانیا دۆزیبۆوە. پاش ئەم دۆزینەوەیە، سەدان هەزار باڵندە، بۆ نموونە قەل، بۆ بەرگیری لە پەرەسەندنی ئەم ڤایرۆسە لەناو بردران. چەندین مانگە راپۆرتی تووشبوون بەم ڤایرۆسە لێرە و لەوێی جیهان بڵاو دەبێتەوە. بەرپرسێکی تەندروستیی روسیا دەڵێ: «روسیا لە چەند رۆژ لەمەوبەرەوە هەواڵی گوازرانەوەی ئەنفلۆئانزای بۆ مرۆڤی بە WHO داوە.»\nئەم بەرپرسە لە لێداونێکدا لەگەڵ تەلەفیزیۆنی حکومی Rossiya 24 رایگەیاند هێشتا هیچ نیشانەیەک بۆ گوازرانەوەی ئەم ڤایرۆسە لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ نەبیندراوە. بەڵام نموونەیەکی دیژە لەم ڤایرۆسە بە ناوی H5N1 لە مرۆڤەوە گوازراوەتەوە بۆ مرۆڤ. ئەم ڤایرۆسە هێشتا توانستی ئەوەی نییە لە مرۆڤەوە بگوازرێتەوە بۆ مرۆڤ. هەڵبەت دەبێ خۆمان بۆ هەر چەشنە رووداوێکی نەخوازراو ئامادە بکەین.\nمرۆڤەکان دەتوانن تووشی ئەنفلۆئانزای باڵندە و بەراز بن و ئەم تووشبوونە دەرئەنجامی بەرکەوتنی راستەوخۆی مرۆڤە لەگەڵ ئەم ئاژەڵانە. بەڵام هیچ بەڵگەیەک سەبارەت بە گواستنەوەی ئەم جۆرە نەخۆشیان لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤ لەئارادا نییە.


هەدەپە و نوێنەرانی حزبەکانی هەرێم و چالاکوانان کۆبوونەوە – کوردی – RojNews.News\nیه‌ك شه‌ممه, كانونی یه‌كه‌م 6, 2020\nهەدەپە و نوێنەرانی حزبەکانی هەرێم و چالاکوانان کۆبوونەوە\n29/02/2020 - 2:08:17 pm\nشەممە, 9 يون 2018 – 17:28 ڕۆژنیوز – هەولێر\nکاتژمێر ٠٤:٠٠ی ئێوارەی ئەمڕۆ، لە بارەگای حزبی زحمەتكێشانی كوردستان لە شاری هەولێر، نوێنەرایەتیی پارتی دیموكراتی گەلان-هەدەپە، كۆبوونەوەیەكی لەگەڵ نوێنەری بەشێك لە لایەنە سیاسییەكانی هەرێمی کوردستان و ڕێکخراو و چالاكوانانی كۆمەڵگای مەدەنیی ڕێكخست.\nلە کۆبوونەکەدا، نوێنەرانی پارتە سیاسییەکان و ڕێکخراو و چالاکوانان، وێڕای دووپاتکردنەوەی پاڵپشتییان بۆ هەدەپە، ئامادەیی خۆشیان دەربڕیوە، بۆ کارکردن بۆ سەرخستنی هەدەپە لە هەڵبژاردنەکانی تورکیا.\nلەبارەی گرنگیی کۆبوونەوەکەشەوە، عابد ئیکە، نوێنەری هەدەپە لە هەولێر، لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەنووسییدا وتی: جگە لە هەوڵە ناوخۆییەكانی كادیرانمان لە تورکیا و باکوری کوردستان بۆ سەرخستنی هەدەپە، پێویستمان بە هاوكاریی برایانمانە لە باشوری كوردستانیش، بۆیە ئەمڕۆ ئەو كۆبوونەوەیەمان ئەنجامداوە.\nناوبراو، باسی لەو ئاستەنگییانەش کرد، کە لەمیانەی بانگەشەی هەڵبژاردندا بۆ هەدەپە دروستدەکرێت لەلایەن دەوڵەتی تورکەوە و وتی: زۆرترین ڕێگری لە هەدەپە دەكرێت، هەروەك دیاریكردنی ڕێژەی %١٠و زیندانیکردنی کاندیدی هەدەپە بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار و هەروەها ڕێگری لە هەڵمەتەكانی بانگەشەی هەڵبژاردن.\nنوێەری هەدەپە لە هەولێر، گەشبینی خۆشی دەربڕی بە سەرکەوتی حزبەکەی و وتی: هەدەپە لەسەر سیاسەتی ئەخلاقیی خۆی بەردەوام دەبێت و نوێنەری هەموو خەڵكی توركیایە، بۆیە سەركەوتنی خۆمان لە هەڵبژاردنەكانی ٢٤ی ئەم مانگەدا بە ڕوونی دەبینین.\nڕۆژی ٢٤ی ئەم مانگە، هەڵبژاردنەکانی پەرلەمان و سەرۆکایەتیی کۆماری تورکیا بەڕێوەدەچێت، هەدەپەش وەک پارتێکی سیاسیی، جگە لە کاندیدەکانی بۆ پەرلەمان، سەلاحەدین دەمیرتاش، هاوسەرۆکی پێشووی زیندانیکراوی حزبەکەشی بۆ پۆستی سەرۆکایەتیی کۆماری تورکیا کاندیدکردووە.\nگەنجێک لە بەنداوی دهۆکدا خنکا\nئەنجامی هەڵبژاردن سەرکردەکانی عێراقی لەیەک کۆکردەوە\nلە پەلامارێکی داعشدا ئەفسەرێک کوژرا و دوو سەربازیش برینداربوون\n5 كانونی یه‌كه‌م 2020\nبەداگیرساندنی مۆم یادی کاوە گەرمیانی کرایەوە\nبە ڤیدیۆ… بەهۆی ئاسایشی دهۆکەوە چالاکوانێک هەڕەشەی خۆکوشتن دەکات\nناوەندی عەین عیسا و گوندەکانی دەورووبەری تۆپباران کران\nدەستگیرکراوەکانی خۆپیشاندانەکەی ڕانیە بۆ نزیکە ٢٥ کەس بەرزبوەوە\nبەغدا بۆ ناردنی پشکی هەرێم مەرجی هەیە و حکومەتی هەرێمیش دەڵێت سازش ناکەن\nبە دەستڕێژی گوللـە کەسێک کوژرا و برایەکیشی بەسەختی بریندارکرا\nلە سنووری شارۆچکەی چەمچەماڵ، بە دەستڕێژی گوللـە کەسێک کوژرا و برایەکیشی بەسەختی بریندارکرا. ئێوارەی ئەمڕۆ لە گەڕەکی قادرکەرەمییەکانی شارەدێی شۆڕشی...\nئاسایشی دهۆک هەڵدەکوێتە سەر ماڵی چالاکوانێکی شاری دهۆک و چالاکوانەکەش دەڵێت: "هیچ تاوانێکم نییە و تەنها ڕەخنەم گرتووە، بەڵام ئەوە...\nڕەوتێكی سیاسیی نوێ بۆ کەرکوک ڕاگەیەندرا و بەشداریی هەڵبژاردنی پەرلەمان دەکات\nلە هەولێر ڕەوتێكی سیاسیی نوێ بۆ شاری كەركوك، ڕاگەیەندرا و بڕیارە بەشداریی هەڵبژاردنی داهاتووی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق بکات، نوێنەرێکی ڕەوتەکەش...\nسەرۆکی موساد ناڕاستەوخۆ دانی بە کوشتنی فەخری زادە-دا نا\nیوسی کوهن بە ئاماژەدان بەوەی، کە موحسین فەخری زاده لەلایەن موسادەوە چاودێریی کراوە، ناڕاستەوخۆ دانی بە کوشتنی ئەو کاربەدەستەی ئێران-دا...\nپرۆژە یاسای بوجەی فیدراڵ ئەمڕۆ لە ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دواخرا بۆ ڕۆژی سێ شەممەی داهاتوو، شاندە هونەریەکەی حکومەتی هەرێم دووبارە...\nپەدەکە لە کوێی قەسرێ و وەرتێ هێزەکانی مۆڵ دەکات؟\n4 كانونی یه‌كه‌م 2020\nماوەی چەند ڕۆژێکە پارتی هێزێکی زۆری بۆ سنووری شارۆچکەکانی چۆمان و ڕەواندز، ڕەوانەکردووە و لە ئێستادا سەرقاڵی جێگیرکردنیانە، پەدەکە لە...


گرووپی 7، 8 یان 20 و جیاوازییه‌کانی نێوانیان | Rwmal | ڕووماڵ\nده‌ستپێك ڕاپۆرت گرووپی 7، 8 یان 20 و جیاوازییه‌کانی نێوانیان\nگرووپی 7، 8 یان 20 و جیاوازییه‌کانی نێوانیان\nچل و پێنجه‌مین کۆبوونه‌وه‌ی لوتکه‌ی وڵاتانی ئه‌ندام له گرووپی 7 شه‌ممه‌ی داهاتوو به‌ڕێوه ده‌چێت. نزیکه‌ی دوو مانگ پێش ئێستاش کۆبوونه‌وه‌ی لوتکه‌ی وڵاتانی ئه‌ندام له گرووپی 20 له وڵاتی ژاپۆن به‌ڕێوه‌چوو. ڕۆژی یه‌ک شه‌ممه‌ی ڕابردووش ڕووسیا ڕایگه‌یاند که هیچ کات پشتی له گرووپی 8 نه‌کردووه. جیاوازی و گرنگی گرووپه‌کانی 7، 8 و 20 له‌م ڕاپۆرته‌دا ڕوون ده‌کرێته‌وه.\nحه‌وت مانگ پێش سه‌رهه‌ڵدانی شۆکه نه‌وتییه‌که‌ی ساڵی 1973، جۆرج شۆڵتز وه‌زیری دارایی ئه‌و کاته‌ی ئه‌مریکا بانگهێشتی وه‌زیرانی دارایی سێ وڵاتی خاوه‌ن پیشه‌سازیی جیهانی کرد، واته فه‌ره‌نسا، به‌ریتانیا و ئه‌ڵمانیا. له کۆبوونه‌وه‌یه‌کدا دۆخی ئابوری جیهان و گۆڕانکارییه په‌یوه‌ندیداره‌کان تاوتوێ کرا. له کۆبوونه‌وه‌ی دواتر که له هه‌مان ساڵ به‌ڕێوه‌چوو، به پێشنیاری ئه‌مریکا، ژاپۆن به‌و وڵاتانه زیاد کرا و ناوه‌که‌ی بۆ گرووپی 5 گۆڕا.\nپاش گۆڕانکارییه سیاسییه به‌رده‌وامه‌کانی وڵاتانی به‌ریتانیا، فه‌ره‌نسا، ئه‌ڵمانیای ڕۆژئاوا، ئه‌مریکا، ژاپۆن و ئیتالیا که بووه هۆی گۆڕینی ڕێبه‌رانی ئه‌م وڵاتانه له ساڵی 1974، یه‌ک ساڵ پاش ئه‌وه و له سه‌ر پێشنیاری جراڵد فۆرد سه‌رۆک کۆماری نوێی ئه‌مریکا، ڕێبه‌رانی 6 وڵاتی خاوه‌ن پیشه‌سازی جیهان به تایبه‌ت ئیتالیا بۆ ئاشنایه‌تی زیاتر له فه‌ره‌نسا کۆبوونه‌وه.\nپاش زیادکردنی که‌نه‌دا یه‌که‌م کۆبوونه‌وه‌ی لوتکه‌ی وڵاتانی ئه‌ندام له گرووپی 7 ساڵی 1977 له وڵاتی به‌ریتانیا به‌ڕێوه‌چوو.\nڕووسیا بانگهێشت و پاشان ده‌رکرا:\nبه ده‌سپێشخه‌ری تۆنی بلێر سه‌رۆک وه‌زیرانی پێشووتری به‌ریتانیا و بێڵ کلینتۆن سه‌رۆک کۆماری ئه‌و کاته‌ی ئه‌مریکا، ڕووسیا سه‌ره‌تا وه‌ک ئه‌ندامی میوان بانگهێشتی کۆبوونه‌وه‌ی گرووپی 7 کرا و یه‌ک ساڵ پاش ئه‌وه له ساڵی 1998 و به به‌شداری فه‌رمی بۆریس یڵتسن سه‌رۆک کۆماری پێشووتری ڕووسیا گرووپی 8 به فه‌رمی پێکهێنرا.\nئه‌ڵبه‌ت پێگه‌ی ئابوری ڕووسیا هیچ کات له ئاستی ئه‌ندامانی دیکه‌ی ئه‌م گرووپه‌دا نه‌بووه و به پێی ڕاپۆرته‌کانی سندۆقی نێوده‌وڵه‌تی دراو ئه‌م وڵاته هیچ کات خاوه‌ن ئابورییه‌کی پێشکه‌وتوو نه‌بووه. له ڕاستیدا بانگهێشتکردنی ڕووسیا به هۆی ڕۆڵی ئه‌م وڵاته له هاوکێشه سیاسییه‌کانی جیهان له ڕێگای هاوکاری یان ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی هێزه ئابورییه‌کانی جیهانه‌وه بووه.\nده‌رکردنی ڕووسیا له ساڵی 2014 هاوشێوه‌ی بانگهێشتکردنه‌که‌ی بۆ گرووپی 8، به ته‌واوی پاڵنه‌ری سیاسیی بووه و وه‌ک کاردانه‌وه‌یه‌ک به‌رامبه‌ر به داگیرکردنی کرێمه له لایه‌ن سوپای ڕووسیاوه بووه.\nبه‌م شێوازه‌ش جارێکی دیکه گرووپی 7 پێکهێنرایه‌وه. له ڕاپۆرتێکی سندۆقی نێوده‌وڵه‌تی دراودا هاتووه که ئه‌م 7 وڵاته له سه‌دا 58 ی ئابوری جیهانیان به ده‌سته‌وه‌یه.\nگرووپی 7 و 20، جیاوازییه‌کانی نێوانیان:\nوڵاتانی ده‌وڵه‌مه‌ندی جیهان له ساڵی 1999 و پاش سه‌رهه‌ڵدانی قه‌یرانی ئابوری ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا بڕیاری ئه‌وه‌یاندا که به زیادکردنی 11 وڵات که به‌ره‌و گه‌شه‌سه‌ندنی ئابوری هه‌نگاو ده‌نێن، گرووپی 20 پێک بێنن.\nیه‌که‌م کۆبوونه‌وه‌ی گرووپی 20 له ساڵی 1999 و به به‌شداری وه‌زیرانی دارایی و سه‌رۆکی بانکی ناوه‌ندی وڵاتانی ئه‌رژه‌نتین، ئۆسترالیا، برازیل، چین، هندستان، ئه‌ندونیزیا، مه‌کزیک، سعوودیا، ئه‌فریقای باشور، کۆریای باشور، تورکیا، وڵاتانی گرووپی 8 و یه‌کێتی ئه‌ورووپا له ئه‌ڵمانیا به‌ڕێوه‌چوو. ئه‌ڵبه‌ت ئیسپانیا وه‌ک ئه‌ندامی میوان به‌رده‌وام له کۆبوونه‌وه‌کانی گرووپی 20 به‌شداریی کردووه. ڕۆڵی ئابوری ئه‌م وڵاتانه‌ش له سه‌ر ئاستی جیهانی به‌رچاو و لایه‌نگرانی پێکهێنانی گرووپه‌که‌ش ده‌ڵێن که هاوکاری ئه‌وان له گه‌ڵ وڵاتانی خاوه‌ن پیشه‌سازی ڕۆڵی گرنگی له چاره‌سه‌رکردنی قه‌یرانی ئابوری ڕۆژهه‌ڵاتی ئاسیا و کاردانه‌وه جیهانییه‌کانیدا هه‌بووه.\nبه‌م پێیه‌ش، له میانه‌ی کۆبوونه‌وه‌کانی گرووپی 20 که له پاش قه‌یرانی ئابوری ساڵی 2008 به ئاماده‌بوونی ڕێبه‌رانی ئه‌م وڵاتانه به‌ڕێوه ده‌چێت، چه‌ندین ته‌وه‌ری گرنگی وه‌ک دارایی، بازرگانی، ژینگه و سیاسه‌تی جیهانی تاوتوێ ده‌کرێت و هه‌وڵ ده‌درێت پلانی پێویست بۆ چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کان پێشنیار بکرێت.\nبڕیاره کۆبوونه‌وه‌ی ئه‌مجاره‌ی لوتکه‌ی گرووپی 7 به میوانداری فه‌ره‌نسا به‌ڕێوه بچێت. بێ گومان چه‌ندین ته‌وه‌ری وه‌ک ئاڵۆزییه‌کانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به تایبه‌ت له نێوان ئێران و ئه‌مریکا یه‌کێک له ته‌وه‌ره گرنگه‌کانی ئه‌م کۆبوونه‌وه ده‌بێت./.


دادوەری لە سەردەمی عەبباسیدا – History Of Kurd\nHome / مێژووی ئیسلام / دادوەری لە سەردەمی عەبباسیدا\nكه‌یفی عمر 2016-03-15\tمێژووی ئیسلام, مێژووی ده‌وڵه‌تی عه‌باسی لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە دادوەری لە سەردەمی عەبباسیدا 2,820 Views\nلە سەردەمی عەبباسیدا سیستمی دادوەری پێشكەوت چونكە ژیانی كۆمەڵایەتی زۆر ئاڵۆزتر بوو و چەند پێناوێكی نوێ هاتنە ناو كۆمەڵگەكە لایەنە كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری و ئابوریەكانیان دەگرتەوە. ئەمە هۆكار بوو بۆ دەركەوتنی چەندین كێشە كە پێویستیان بە دادوەر هەبوو تا بەپێی شەریعەتی ئیسلامی دادوەری بكەن. وێڕای دەركەوتنی چوار مەزهەبە فیقهیەكە: حەنەفی و شافیعی و مالیكی و حەنبەلی. ئیتر دادوەر دەبوو بەپێی یەكێ لەو مەزهەبانە حوكمەكانی دەربكات، دادوەری عێراق بەپێی مەزهەبی ئەبوو حەنیفە بڕیاری دەدا. لە میسردا مەزهەبی شافعی زاڵ بوو، لە شام و مەغریب و ئەندەلوس مالیكی هەبوو. لە میسر لە ڕۆژانی فاتیمیەكاندا مەزهەبی شیعی زاڵا بوو. لەمەوە گیانی ئیجتیهاد لە حوكمەكاندا لاواز بوو، هەر ویلایەتێك دادوەرانێكی هەبوون كە سەر بەو مەزهەبانە بوون و بە دیدی مەزهەبی بڕیاریان دەدا لەسەر ناكۆكی و كێشەی نێوان خەڵك. هەوڵی زۆر درا بۆ یەكخستنی حوكمەكان بەڵام سەركەوتوو نەبوون، خەلیفە مەنسور داوای لە ئیمام مالیكی كوڕی ئەنەس (ت5179) كرد تا كتێبی (الموطأ) بكات بەبنەڕەتێ بۆ یەكدەنگی موسڵمانان لە بواری حوكمەكانی شەریعەتدا بەڵام مالیك ڕازی نەبوو چونكە خەڵك پشتیان دەبەست بە چەند فەرموودەو گێڕانەوەیەكی جیاجیا كە لە هاوەڵانەوە گێڕدرابوونەوە.\nعەبباسیەكان گەشەسەندنێكی بنەڕەتییان لە دەسەڵاتی دادوەریدا ئەنجامدا كاتێ دەسەڵاتی دانانی دادوەریان تەنها بۆ خەلیفەكان دانا تا لە سەردەمی دەستڕۆیی بیانیشدا كە دەسەڵاتی سیاسی خیلافەت لاواز بوو ئەوە هەر هەبوو. بەوە پایەی دادوەر بەهێز بوو و سەربەخۆ بوو لە ئەمیرەكان. ئەبو جەعفەری مەنسور یەكەم كەس بوو لەلایەن خۆیەوە دادوەری بۆ ویلایەتەكان دانا، ئەمە واتە دادوەری سەربەخۆیی هۆی لەدەستداو كاریگەر بوو بە سیاسەتی گشتی دەوڵەت، هەرەك هەندێ خەلیفەی عەبباسی ویستیان دادوەری ناچار بكەن بەپێی خواستی ئەوان بڕۆن تا كارەكانیان سیفەتی شەرعی وەربگرن، ئەمە زۆر فیقهناسی والێكرد ئامادە نەبن ببن بە دادوەر تا ناچار نەبن پێچەوانەی شەریعەتی ئیسلامی فەتوایەك بدەن. كاتێ خەلیفە مەنسوور ویستی ئەبو حەنیفە بكات بە دادوەر ئەو ڕازی نەبوو بەمهۆیەوە بەنكراو لێی درا، هەروەك خەلیفە مەهدی دادوەری مەدینەی ناچار كرد بەزۆر ببێ بە دادوەر، لە شریكی قازیەوە هاتووە ڕازیبوون بە دادوەری وەك ڕازیبوون بە فرۆشتنی ئایین دابنێ. هەندێ فەرموودەناس هەڵوێستی گومانیان هەیە سەبارەت بە فەرموودەكانی ئەبوو یوسف لەبەرئەوەی لەگەڵا سوڵتان بووەو دادوەریی قبوڵ كردووە عەبباسیەكان بە شێوەیەكی وردو ڕێكخراو گەشەیان دا بە كارگێڕی دادوەری و پیشەی (قاضی القضاة) دادوەری دادوەرانیان داهێنا تا سەرپەرشتی هەموو دادوەری دەوڵەت بكات و وریای دادوەری كردنیان بێت. ئەمە وەك وەزیری دادی ئەمڕۆمان وایە، لەپاڵ خەلیفەدا بوو و لە مەسەلە ئایینی و دنیاییەكانی دەوڵەتدا فەتوای بۆ دەدا، دانانی دادوەران لە ویلایەتەكاندا بە دەستی ئەم بوو. هەر دادوەرێ بە بڕیاری ئەو دادەنرا یان لادەبرا. یەكەم كەس ئەو نازناوەی وەرگرت ئەبوو یوسف یەعقوبی كوڕی ئیبراهیم هاودەمی ئیمامی گەورە ئەبو حەنیفە بوو لە خیلافەتی مەهدیدا كە دواتر خەلیفە هارونە ڕەشید لەو پۆستەدا هێشتیەوە. لەوانە ئەوەش لەبەر زۆری زانست و شارەزایی لە كاروباری كارگێڕی و دادوەری بوو بێ كە بەڵگەی بواری فیقه بوو.\nلەو بارەوە ئیبنولعیمادی حەنبەلی لە كتێبی (شذرات الذهب) دا وا دەڵێت: (فیقهناسترین كەسی سەردەمی خۆی بوو. كەس لە سەردەمی خۆیدا پێشی نەدەكەوت. لەوپەڕی زانست و نەرمو نیانی و گەورەیی و شكۆو توانادا بوو، یەكەم كەس بوو لەسەر بنەڕەتەكانی فیقه لەسەر مەزهەبی ئەبوو حەنیفە كتێبی نووسی و مەسەلەكانی بڵاوكردەوەو زانستی ئەبو حەنیفە لە ناوچەكانی سەرزەویدا بڵاوكردەوە. هێندەی نەبرد ئەو سیستمە لە ڕۆژانی فاتیمیەكاندا گوازرایەوە بۆ قاهیرەش لەوێ گەورەی دادوەران پێی دەوترا (دادوەری دادوەران) دەبوو ئەو نازناوە جیابكرێتەوە لە نازناوی (أقضی القضاة) كە لە سەردەمی بوەیهیدا دەركەوت، ئەمە شكۆو پایەی كەمترە لە نازناوی (قاضی القضاة).\n*پلەوپایەی دادوەری عەبباسی:\nدەسەڵاتی دادوەر فراوان بوو و لەگەڵا یەكلاكردنەوەی كێشەی نێوان كەسەكاندا داوای هەندێ مافی گشتی موسڵمانانی دەكرد كاتێ دەیڕوانیە سامانی كەسانی شێت و هەتیوو ئامادە نەبوو و سەرپەرشتی حەج بۆ خەڵك و وتاردان لە مزگەوتدا و ڕوانینە چاككردنی ڕێگەوبان و بیناكان لەگەڵا ئەمەشدا هەندێ خەلیفە سەركردایەتی سوپایان دەدایە دەست هەندێ دادوەریان وەك یەحیای كوڕی ئەكسەم كاتێ لە ڕۆژانی مەئموندا بۆ جەنگی دژ بە ڕۆم سەركردایەتی سوپای كرد. ئەحمەدی كوڕی ئەبوو داود لە ڕۆژانی موعتەسمدا، هەروەك زیادی كوڕی غەلەب بۆ سەركردایەتی هەڵمەتی ئەغالیب بۆ سەر صقلیە لە ساڵی 212 كۆچی دادوەر ئەسەد ئیبنولفوراتی نارد. دادوەری عەبباسی پاكی و هێزو دادپەروەری تیا بوو. دانە پاڵ لایەنێكی تیانەبوو یا خودی خەلیفەش یان كەسێكی نزیكیش بووایە، كاتێ ئەبو جەعفەری مەنسورو ئوم مەهدی خێزانی كێشەیان لە نێواندا دروست بوو چوونە لای غەوسی كوڕی سولەیمانی دادوەری میسر، ئەویش هاتە عێراق بۆ حوكمكردنی نێوانیان، ئوممولمەهدی وەكیلێكی گرت و لە بەردەم دادوەردا دانیشت، داوای لە ئەمیری باوەڕدارن كرد لە دادگاكەدا هاوئاستی بێ، لە جێگەكەی دابەزی و لەگەڵا بەرامبەرەكەیدا دانیشت. دوای ڕوانینە كێشەكە دادوەر لە بەرژەوەندی ئوممولمەهدی بڕیاریدا. هەروەها مەولای سەید زوبەیدەی ژنی ڕەشید كێشەی هەبوو و وەكیلی لای دادوەر موحەممەدی كوڕی مروق ئامادەبوو، دادوەر داوای كرد ئەویش ئامادەبێ ئەوە بوو چوار مشقی لە بەردەمیدا دانیشت. دادوەر فەرمانی كرد دە داری لێدرا هەرچەندە وەكیلی ژنی خەلیفەش بوو.\nلە ئەبو یوسفەوە دەگێڕنەوە كەسێ هات بۆلای بانگەشەی ئەوەی دەكرد باخێكی هەیە لای خەلیفەیە. ئەویش داوای خەلیفەی كرد تا بێت بۆ كۆڕی دادگا. داوای لە سكاڵاكار كرد بەڵگە بهێنێتەوە، ئەویش وتی مەهدی دەستی بەسەردا گرتوەو هیچ بەڵگەیەكیشم لا نیە، با خەلیفە سوێند بخوات، ئەمیری باوەڕداران وتی: (باخەكە هی منەو مەهدی بۆی كڕیوم و هیچ بەڵێننامەیەكیش بەدیناكەم) دادوەر ئەبوو یوسف سێ سوێندی دانا بۆ خەلیفە، كاتێ خەلیفە سوێندی نەخوارد دادوەر باخەكەی دایەوە بە كابرا.\nخەلیفە عەبباسیەكان گرنگییان دەدا بە هەڵبژاردنی دادوەری لێهاتوو و چەند مەرجێكی بنەڕەتییان بۆ دادەنان، گرنگترینیان:\nنێری و باڵغ بوون: تەبەری ڕێی داوە ژن لە هەموو شتێكدا ببێ بە دادوەر، ئیمام ئەبو حەنیفە ڕێی داوە لە هەرچیەكدا بكرێ شایەتی بدات دادوەریش بكات، باڵغی چونكە منداڵا ناتوانێ جوان شتەكان جیابكاتەوەو توانای بەسەر خۆیدا زاڵ نیەو ناتوانێ بڕیاری دروست بۆ خەڵك بدات.\nعەقڵ و دادپەروەری و ئازادی و شارەزابوون لە حوكمە شەرعیەكان.\nموسڵمانی: ناكرێ ناموسڵمانێ دادوەری نێوان موسڵمانان بكات.\nسەلامەتی هەستەكان وەك بیستن و بینین و قسەكردن تاپرسیاریان لێبكات و گوێ لە قسەكانیان بگرێ.\nشەرەفمەندی و نەرمونیانی و لەسەرخۆیی و شارەزایی، دەگێڕنەوە ڕەشید كەسێكی هێنا تا بیكات بە دادوەر كەچی ڕازی نەبوو بە بەڵگەی ئەوەی نازانێ چاك دادوەری بكات و فیقهزان نیە، ڕەشید پێی وت: سێ سیفەتت تێدان: شەرەفمەندیت هەیە كە ئەمە ڕێی سوكی لەو كەسە دەگرێ نەرمونیانیت هەیە كە ڕێی پەلەكردن لێ دەگرێ، هەركەس پەلە نەكات كەم هەڵە دەكات، تۆش كەسێكیت لە كارتدا ڕاوێژ دەكەیت، هەركەس ڕاوێژبكات ڕاست پێكانی زۆرە. سەبارەت بە فیقهیش كەسێ دێنین بۆ لات كە شارەزایی فیقهی هەبێ.\n* كۆڕی دادگا: دادوەر لە مزگەوتی گەورەدا دادەنیشت بۆ دادوەری چونكە پایەكەی زیاتر لەوەی دنیایی بێ ئایینی بوو، هارونی كوڕی عەبدوڵا لە ساڵی 217ك. لە میسر دوو كۆڕی بۆ دادگا دانابوو، یەكەمیان لەناو مزگەوت كە لە زستاندا بوو، دووەمیان لە هاویندا لە دەرەوەی (حەوشە)ی مزگەوت. دادوەری دادوەران لە میسری فاتیمیدا لە مزگەوتی عەمری كوڕی عاص دادەنیشت و شایەت و پێنج پەردەدار لە بەردەمیدا بوون. لە ساڵی 279 كۆچیدا خەلیفە موعتەزید ڕێی نەدا دادوەران لە مزگەوتدا دابنیشن وەك ڕێزو حورمەتێ بۆ دادوەری و (مزگەوت).\nدواتر دادوەر لە ماڵی خۆیدا دادەنیشت كاتێ ئیبراهیمی كوڕی جەراح لە میسر بوو بە دادوەر لە ساڵی 205ك . ماڵی خۆی كرد بە كۆڕی دادگا. هەندێ جار هەندێ دادوەر لەنێوان مزگەوت و ماڵی خۆیاندا دەهاتن و دەچوون وەك دادوەری میسر، جار هەبوو لە شاردا دەهات و دەچوو، جار هەبوو دادوەر لە كۆشكی خیلافەت دادوەری دەكرد بەتایبەت ئەگەر مەسەلەكە پەیوەست بووایە بە سكاڵای ستەم لێكران.\nكۆڕی دادوەری پێكدەهات لە دەرگاوان و نووسەرو وەرگێڕ كە قسەی عەجەمەكانیان وەردەگێڕا. لەگەڵا شایەتی دادپەروەرو ئەوانەش كە كۆڕبەندی دانیشتەكەیان تۆمار دەكرد، پەردەدار كە لایەنەكانیان دەكردنە ژوورەوە. لەو سەردەمەدا تۆمارەكان پێشكەوتوو بوون و وەسیەت و دیوانەكانیشیان لەخۆدەگرت. دادوەر چەند ڕێوڕەسمێكی تایبەتی بۆ خۆی دانابوو. تەیلەسانی (عەبا) لەسەر شانی دادەناو لە بەردەمیدا شمشێرێكی دانابوو و بەرگی ڕەشی دەپۆشی. یەكەم كەس جلی دادوەرانی تیابەت كرد دادوەر ئەبو یوسف بوو، دادوەران نازناوی نەرم و جوانیان هەبوو و لەگەڵا كاروانەكەیاندا تەپڵا و ئاڵا هەبوو.\nدیاردەیەكی دادوەری عەبباسی كە بەڵگەی بەرزی پایەی دادوەران بوو لای عەبباسیەكان ئەوە بوو یەحیای كوڕی ئەكسەم ئەوا دادوەرانەی تاقیكردەوە پێ دەكرد كە لە كەسانی دیاری فیقهناس بوون و دەویسترا بە بڕیاری خەلیفە مەئمون دابنرێن. واتە خەلیفە ڕێی ئەوەی دا بە یەحیا. هەروەك دیدێكی بەهێز دەركەوت بۆ بە میراتی كردنی پایەی دادوەری لە هەندێ خێزاندا. ئەوە بوو هەشت كەس لە ماوەی سەدەی سێیەم و چوارەمی كۆچیدا لە بنەماڵەی ئال ئەبو شواریب پۆستی دادوەرییان وەردەگرت. بۆ ئەوەی خەلیفەكان دڵنیابن لە دووری خەلیفەكان لە بەرتیل وەرگرتن مووچەو بەخششی زۆریان بۆ دانابوون، مووچەیان یەك نەبوو، بەڵكو بەپێی سەردەمەكان دەگۆڕا، لە كۆتاییەكانی سەردەمی ئومەویدا مووچەی دادوەری میسر عەبدوڕەحمانی كوڕی سالم مانگانە بیست دینار بوو، لە كاتێكدا دادوەری میسر عەبدوڵای كوڕی خەزامە لە ساڵی 105ك.دا ئامادە نەبوو مووچەو وەرگرێ بەرامبەر دادوەری. لە كاتێكدا دادوەر خەیری كوڕی نەعیمی حەزرەمی لە میسر كاری بازرگانی زەیتی دەكرد لەبەر كەمی مووچەی. خەلیفە عەبباسیەكان مووچەی دادوەرانیان بەرزكردەوە، قازی موفەزلی كوڕی فزالە كە لە سەردەمی مەهدیدا دادوەری میسر بوو مانگانە سی (30) دیناری وەردەگرت. لە سەردەمی مەئمومدا مووچەكە زۆر زیادی كردو بۆ دادوەر فەزلی كوڕی غانم سەدو شەست دیناری مانگانەی بڕیەوە، هەندێ سەرچاوە ئاماژە بەوە دەدەن هەندێ دادوەر لە سەردەمی عەبباسیدا بۆ كارەكانیان مووچەیان وەرنەدەگرت، ئەمەشیان لەپێناو خوادا دەكرد تا لە گومان دوور بن، لەوانە دادوەر سیرافی حەسەنی كوڕی عەبدوڵای كە لە ساڵی 369ك. مردو كاری ڕستنی دەكرد. دادوەر موحەممەدی كوڕی صالحی كوڕی ئادەمی هاشمی كە لە ساڵی 366ك. مرد بۆ بوونە دادوەر مەرجی دانا بوو مووچە وەرنەگرێ. دادوەری دادوەرانی بەغداد ئەبوبەكر موحەممەدی كوڕی موزەفەری شامی كە لە ساڵی 488ك.دا مرد تا مردنی بە كرێی خانوویەكی دەژیا. لە سەردەمی فاتیمیدا مووچەی دادوەران كەمی كرد، ئەمە بەڵگەی ئەوەیە موسڵمانان پایەیەكی بەرزو باڵایان داناوە بۆ دادوەری و یاسا.\n* سەیركردنی سكاڵاكان:\nدەسەڵاتی دادوەری لە دەوڵەتی ئیسلامیدا سیفەتی گەشەو زیندوێتی هەبوو. دیاردەی زیندوێتیەكەشی گەشەسەندنی دامەزراوەیەكی دادوەری زۆر گرنگی تایبەت بوو لەپاڵا بازنەی دادوەردا كە تایبەتمەندیەكی سەیركردنی سكاڵا بەرزكراوەكانی خەڵك بوون بۆ لای خەلیفە یان والی یان نوێنەریان تا ئەو ستەمەیان لەسەر نەمێنێ كە كارمەندانێكی دەوڵەت و دەزگاكان ئەنجامیان داب. ئەوەی سەیری سكاڵاكانی دەكرد دەیڕوانیە هەر حوكمێ كە دادوەر لە ئاستیدا دەستەوسان بووایە و كەسی بەهێزتر لەو سەیری دەكرد. ئەمە دەسەڵاتێ بوو بۆ سەركوتكردنی ئەوەی گوێ ناگرێ لە دادگاو جێبەجێی ناكات.\nئیبن خەلدون ویلایەتی سەیركردنی سكاڵاكان وا وەسف دەكات (ئەركێكی تێكەڵەی هێزی دەسەڵات و نیوەیی دادگا بوو كە پێویستی بە دەسەڵاتی باڵاو ترسی زۆر هەبوو) سكاڵاكان دوو جۆر بوون:\nیەكەم:سكاڵا لە ستەمی والی و زەكات و صەدەقە كۆكەرەوەو كارمەندان.\nدووەم: ستەمی تاكەكان بەرامبەر هاوڵاتیان. خوێنەری سكاڵاكان دەبوو كەسێكی زۆر بەتواناو پایەبەرز بێ.\nپێغەمبەر صلى الله عليه وسلم یەكەم كەس بوو سەیری سكاڵاكانی دەكردو بەدڵاو چاوو دەستی وریای ئوممەت بوو و سوور بوو لەسەر پاراستنی مافەكان و لێدانی دەستی ستەمكاران و تۆڵە وەرگرتنەوەو سزادانی توند. پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم عەلی كوڕی ئەبو تالیبی نارد بۆ خوێن بایی دانی كوژراوانی بەنی جوزەیمە كە خالیدی كوڕی وەلید بە هەڵە كوشتبوونی. هەروەك موحاسەبەی بەرپرسی صەدەقاتی بەنی سەلیمی كرد كاتێ سامانەكەی دایە دەست پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم و وتی (ئەوە سامانتانەو ئەوەش خەڵاتی خۆم كراوە). پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم پێی فەرموو (با لە ماڵی باوك و دایكت دابنیشتایتایە تا ئەو خەڵاتەت بۆ بێ ئەگەر ڕاست دەكەیت).\nشتێكی چەسپاوە سەردەمی پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم و خەلیفە ڕاشیدیەكان پڕ دادپەروەرترین سەردەمی دەوڵەتی ئیسلامی بوو لە ڕوانگەی بەداوادا چوون و لێپێچینەوەی كاربەدەستان و سەیركردنی سكاڵاكان، سكاڵاكان لەو دوو سەردەمەدا وانەبوون تا پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم و خەلیفەكانی كەسی بۆ تایبەت بكەن چونكە خەڵكی لە سەرەتای ئیسلامدا ڕووەو حەق گرتنەبەر هەنگاویان دەنا یان سەركۆنەو ئامۆژگاری ڕێی ستەمیان دەگرت.\nخەلیفە عەلی صلى الله عليه وسلم یەكەم كەس بوو سكاڵاكانی سەیر دەكرد تا پایەی دادپەروەری بچەسپێنێ و مافەكان بۆ خەڵك بگێڕێتەوە، بەڵام بە تەنها ڕۆژێكی دیاری نەكرد بۆ ئەوە، بەڵكو هەركات كەسێ بهاتایە مافی بۆ دەسەندەوە. دواتر ڕۆژێكی بۆ ئەو كارە تایبەت كرد.\nلە سەردەمی ئومەویدا لە سەردەمی خەلیفە عەبدولمالیكی كوڕی مەڕواندا دادگای سكاڵاكان ناسرا، یەكەم كەس بوو سەیری سكاڵاكانی دەكردو ڕۆژێكی بۆ تایبەت كرد تا گوێ لە سكاڵاكان بگرێ، بەڵام ئەگەر لە كێشەیەكدا گیری بكردایە و پێویستی بە حوكم هەبووایە دەیگێڕایەوە بۆ ئەبو ئیدریسی ئەزوی دادوەری تا لێی بڕوانێ. بەمە دادوەر بەشدار كەر بوو و عەبدولمەلیك فەرماندەر بوو. ئەمە بەڵگەی ڕوونە لە سەر چاكی هەڵسوكەوتی عەبدولمەلیكی كوڕی مەڕوان و ئاستی دادپەروەری و ڕەچاوكردنی باری موسڵمانان. هەروەك عومەری كوڕی عەبدولعەزیز خۆی ڕاسپارد بوو بۆ سەیركردنی سكاڵان و گێڕانەوەی دادپەرەری بۆ كەسەكان. ناوی عومەری كوڕی عەبدولهەزیز لەگەڵا دادپەروەریدا بەرچاو دەكەوێ.\nلە سەردەمی عەبباسیدا مەنسور یەكەم كەس بوو سەیری سكاڵاكانی دەكرد، تەبەری دەگێڕێتەوە كەسێ لای مەنسور سكاڵای ئەو كاربەدەستەی كرد كە شمەكەكەی برد بوو، خەلیفە مەنسور بۆی نووسی (ئەگەر دادپەروەر بوویت سەلامەت دەبیت. دەی ئەم ستەمە لەسەر ئەم ستەم لێكراوە بە جوانی لابەرە) هەروەك خەلیفە مەهدی و هادی و ڕەشیدو مەئمون سەیری سكاڵاكانیان دەكردن، یەكەم كەس ئەو كارەی دەكرد خەلیفە موهتدی بوو كە گومەزی مەزالیسی دروست كرد تا لەوێ دابنیشێ بۆ سەیركردنی سكاڵاكان و گێڕانەوەی مافەكان بۆ خاوەنەكانیان.\nدادگای سكاڵاكان بە سەركردایەتی خەلیفە یان نوێنەرێكی لە مزگەوت یان كۆشكی خیلافەتدا دەبەستراو ڕاستەوخۆ خەڵكی لە ڕۆژی تایبەتیدا دەچوونە ئەوێ. لە سەردەمی مەئموندا ڕۆژی یەكشەمەی هەموو هەفتەیەك دانرا بوو، موعتەزید ڕۆژانی هەینی دانا بوو. ئەحمەدی كوڕی تۆڵۆن لە هەفتەیەكدا دوو ڕۆژی لە میسر دانا بوو تا وای لێهات حەوت ساڵا خەڵك پێویستیان پێی نەبوو. سكاڵاكان بە نوسراوی و بەڕێكخراوی كە كارمەندێكی تایبەت ڕێكیدەخستن دەخرانە بەردەستی خەلیفە تا لەگەڵا دادوەرو فیقهناسەكاندا سەیری بكات. ئەگەر ڕای چەسپاندووە بڕیاری لەسەر دەدرا و لایەنی گرنگی پێدەر دەبوو یەكسەر جێبەجێی بكات. لەباری ئەوەیدا ئەو شتە تایبەت بووایە بە خودی خەلیفە یان ئەندامێكی خێزانەكەیەوە خەلیفە خۆی سەیری نەدەكرد بەڵكو دادوەری سەیری دەكردو بڕیاری لەسەر دەدرا.\nبەرپرسی مەزالیم پێنج كۆمەڵی لەدەور بوون كە بەبێ ئەوان ئیشی بەڕێوە نەدەچوو:\nپارێزەر و هاوكاران: بۆ سەركەوتن بەسەر كەسێكدا كە پەنا بباتە بەر هێزو توندو تیژی یان هەوڵی ڕاكردن لە دادگا بكات.\nدادوەرو فەرمانڕەوایان: كاریان ئاماژەدان بوو بە ڕای ڕاست بۆ بەرپرسی مەزالیم تا مافەكان بگەڕێنەوە بۆ خاوەنەكانیان و لایەنە جۆربەجۆریەكانی بارەكەی بۆ بخەنەڕوو.\nفیقهناسان: دادوەری مەزالیم لە هەر مەسەلەیەكی شەرعیدا كێشەی هەبووایە دەگەڕایەوە بۆ لای ئەوان و ڕای ئەوانی وەردەگرت.\nنووسەران: تا چی هەیە بینووسن و بڕیارو مافەكان تۆمار بكەن.\nشایەت: كاریان شایەتی دان بوو لەسەر بڕیارەكانی دادوەر كە لەگەڵا حەف و دادپەروەریدا نەگونجاو نین.\n* دەستڕۆییەكانی دادوەری مەزالیم:\nدەكرێ دەستڕۆییەكانی دادوەری مەزالیم و ئەركەكانی لەمانەدا كورت بكەینەوە:\nسەیركردنی ئەو سكاڵایانەی كە هاوڵاتیان دژ بە دەستدرێژی والی و فەرمانڕەواو نوسەرانی دیوانەكان و كۆكەرەوەكانی باج و توندییان بەرزیان كردبوونەوە چونكە ئەوانە ئەمیندارانی موسڵمانانن بۆ چەسپاندن و پاراستنی سامانیان و سزادانی ئەوانەی سەلماوە تاوانبارن.\nجێبەجێكردنی فەرمانی دادوەران لەبەر لاوازی و دەستەوسانی لەسەر حوكم لەسەردراو جێبەجێ نەبوون لەبەر بەهێزی یان زۆری توانای كەسەكە چونكە والی مەزالیم قەڵەمڕەو و دەسەڵاتی لەوان زۆر بەهێزتر بوو.\nسەیركردنی ستەم لە سەربازان بەتایبەت مورتەزەقەكانیان ئەگەر موچەیان كەمی كرد یان دانی دواكەوت، لە پێدانی بەخششی دادپەروەرانەدا دەگەڕێتەوە بۆ ئەو دیوانەو بەسەریاندا جێبەجێی دەكات.\nچاودێری ئەنجامدانی دروشم و پەرستشە دیارەكانی وەك هەینی و جەژن و حەج و جیهاد، هەندێ لەو دەستڕۆییانە دواتر بوون بە پیشەو ئەركی موحتەسیب.\nسەیركردنی ئەو مەسەلانەی بەرژەوەندیە گشتیەكان كە ڕوانەری حەسبە دەرەقەتی نایەت وەك خراپە بە ئاشكراكردن و دەستدرێژی سەرە ڕێگەكان بۆ سەر خەڵك.\nسەیركردنی كێشەی دوو مشتومڕكەرو حوكمدانی حەق لەنێوانیاندا.\nچاودێری و سەرپەرشتی ئەوقافی گشتی و تایبەت، گشتیەكەی تا لەسەر ڕێی خۆی بڕوات. تایبەت تا ڕێ بگرێ بە ستەم لە خاوەنی لەكاتی ناكۆكی لەسەری.\nبەو جۆرە تێبینی ئەوە دەكەین دەسەڵاتی سەیركەری سكاڵاكان و قەڵەمڕەوی زۆر لە هی دادوەری پەیوەست بە ڕوانینە دەعوامان زیاتر بووە. ماوەردی لە كتێبەكەیدا چەندین جیاوازی لەنێوان ئەو دووانەدا دیاری كردووە.\nPrevious دادوەری لە سێ سەردەمی ئیسلامیدا(سەردەمی پێغەمبەر صلی الله علیە وسلم-سەردەمی راشیدین- سەردەمی ئومەوی)\nNext مێژووی فەلسەفەی مێژوو


ANF | لە ڤییەنا و نورنبێرگ و مانهایم و دارمشتاد و بۆردویکس ٨ی ئادار پیرۆز کرا\nلە ڤییەنا و نورنبێرگ و مانهایم و دارمشتاد و بۆردویکس ٨ی ئادار پیرۆز کرا\nلە شاری ڤییەنای نەمسا و لە شارەکانی نوربنێرگ و مانهایم و دارمشتادی ئەڵمانیا و لە شاری بۆردویکسی فەرەنسا ٨ی ئادار رۆژی جیهانیی ژنانی زەحمەتکێش پیرۆز کرا.\nسێشه‌ممه, 9 Mar 2021, 12:13\nلە شاری ڤییەنای پایتەختی نەمسا و لە شارەکانی نوربنێرگ و مانهایم و دارمشتادی ئەڵمانیا و لە شاری بۆردویکسی فەرەنسا ٨ی ئادار رۆژی جیهانیی ژنانی زەحمەتکێش پیرۆز کرا.\nژنانی چالاکوان لە شاری ڤییەنا بۆ بەرزراگرتنی ٨ی ئادار لە گۆڕەپانی یاپینپلاتز کۆبوونەوە و دواتر بە رێپێوانێک تاوەکو ناوەڕاستی شاری ڤییەنا رۆیشتن.\nهاوکات لە شاری نورنبێرگی ئەڵمانیش ٤ چالاکی ئەنجامدرا. لە چالاکییەکاندا هەوڵی رادەستکردنی دکتۆر بانو بویوک ئاڤجی بە دەوڵەتى تورک ئیدانە کرا. چالاکوانانی ژن رێگای هاتوچۆیان داخست و یادی ئیڤان هۆفمانیان بەرز راگرت.\nگۆکبای ئاکبولوت پەرلەمانتاری حیزبی چەپی ئەڵمانیا (دی لینکە) لە چالاکیی ٨ی ئادار لە شاری مانهایم وتەیەکی پێشکەشکرد و وتی، دەبێت تێکۆشانێکی تایبەت لە دژی دەستدرێژیکردنە سەر ژن و کۆمەڵکوژکردنی ژن لە تورکیا بەرێوەبچێت و وتیشی، "تاوەکو دادپەروەری بەدی نەیەت دەبێت درێژە بە تێکۆشانەکەمان بدەین".\nهاوکات نوێنەرانی بزووتنەوەى ژنانی کورد لە ئەوروپا یادی شەهیدانی پاریسیان بەرز راگرت و لەو چوارچێوەی کەمپەینی "١٠٠ هۆکار و ١٠٠ هەزار ئیمزا بۆ دادگایکردنی دیکتاتۆر" ئیمزایان کۆکردەوە. لە چالاکییەکەشدا وێنەکانی رۆزا لوکسەمبورگ، کلارا زێتکین و ساکینە جانسز بەرکرابوونەوە و باس لە گرنگیی تێکۆشانی هاوبەش لە دژی سیستمی باڵادەستیی پیاو کرا.\nبزووتنەوەی ژنانی کورد بە بۆنەی ٨ی ئادارەوە لە شاری دارمشتادی ئەڵمانیا رێپێوانێکیان رێکخست. توندوتیژییەکانی دژ بە ژنان لە تورکیا و جیهان خرانەڕوو.\nهەروەها لە بۆ ئازادیی جەستەیی عەبدوڵا ئۆجالان رێبەری گەلی کورد داوا لە لە نەتەوە یەکگرتوەکان کرا، کە بە ئەرک و بەرپرسیاریی خۆی هەستێت. چالاکوانان لەو چوارچێوەیەشدا نامەیان بۆ نەتەوە یەکگرتوەکان نارد.\nرێکخراوەکانی ژنان لە بەردەوامیی چالاکییەکان بۆ یادی ٨ی ئادار لە شاری بۆردویکسی فەرەنسا رێپێوانێکیان رێکخست. رێپێوانەکە بە زۆربەى شەقامەکانی شاردا و بە وتنەوەى دروشم بەڕێوەچوو.


زەیتوون - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nوێنەی جۆرێک لە زەیتوون لە وڵاتی ئەردەن\nزەیتوون دارێکی ھەمیشە سەوزی بەرداری تەمەن درێژە. بەرزی دارەکەی لە ١٥ مەتر تێناپەرێ. بەرەکەی ڕەنگی سەوز، رەش و مۆرە. حەز لە بنار شاخ و کەنار دەریاکان دەکات. داری زەیتوون لە کۆتاییی بەھاردا دەدرەوشێتەوە و گوڵی سپی دەردەکات لە شێوەی کۆمەڵەی ناجێگیر ناسراون بە لیڤا. گوڵەگان دوو جۆرن، جۆری یەکەم پێکھاتەی نێرینە و مێینە لەخۆ دەگرێ و توانای گەشەکردنی ھەیە بۆ زەیتونی تەواو بەڵام جۆری دووەم تەنھا پێکھاتەی نێرینە لەخۆ دەگرێ و توانای پیتاندنی ھەیە. نیشتمانی بنەرەتی زەیتون سوریا، فەلەستین، ئوردون و لوبنانە. ھەروەھا حەوزی دەریای سپی ناوەراست.\n٢ بەشە بەسوودەوکانی\n٣ بەھای ئابووری\n٤ بەھای تەندورستی\n٥ بەھای پزیشکی\n٦ پێکھاتە بەسوودەکانی\n٧ سوودە گشتیەکانی زەیتون\n٨ چارەسەر بە زەیتوون\nمرۆڤ زۆر لەمێژە زەیتونی ناسیوە و بەکاری ھێناوە، لە بەشی زۆری ئایینە پیرۆزەکان ناوی ھاتووە. یۆنانیە کۆنەکان لەزۆر لە ھۆنراوە کانیان ناوییان ھێناوە. وەک دیاری پێشکەش بە شایەکان و پاڵەوانانی شەڕیان کردووە. لە باخی دێرێک لە شاری قودس دار زەیتونێک تا ئێستا ماوە تەمەنی ٢٠٠٠ ساڵ پترە.\nشلەرۆنی زەیتون ((زیت الزیتون))\nھەروەھا لەبەر ڕەقی ھێلداری دارەکەی بۆ دروست کردنی ئەنتیکە کاری ((التحفیات)) بەکار دێت.\nداری زەیتون دارێکی بەسوودە لە ھەردوو بوارەکانی ئابووری و ژینگە. بەری زەیتون خۆراکێکی بەلەزەتە بۆ مرۆڤ بە جۆرێک لە زۆر خواردەمەنی جۆراوجۆر و چێشت و زەڵاتە بەکاری دەھێنێت. بەرھەمی زەیتون ٩٥%ی لە حەوزی دەریای سپی ناوەراست بەرھەم دەھێندرێت. بەجۆرێک دەوڵەتی ئیسپانیا بە یەکەم دەولەت دەژمێردرێت کە بەرھەمەکەی دەگاتە ١٧٣١٧٠٠٠ تۆن؛ بەلام لە بارەی بەرھەمھێنانی شلە رۆنی زەیتون دەوڵەتی ئیتاڵیا بە ڕیزبەندی یەکەم دێت کە بەرھەمەکەی دەگاتە ٣٣ میلیۆن گالۆن.\nشلە رۆنی زەیتون بێ زیانە بۆ لەشی مرۆڤ بگرە بە پێچەوانەشە زۆر سوود بەخشیشە بۆی، چونکە شلە رۆنەکەی بە ھیچ جۆرێک کۆلیسترۆلی زیان بەخشی تێدانییە، بەلکو کۆلیسترۆلی سوود بەخشی تێیدایە کە دەبێتە ھۆی توانەوەی کۆلیسترۆلی زیان بەخش. خواردی زەیتون لەش بەھێز وبە توانا دەکا\nدەرکەوتووە ئەو شوێنانەی شلە رۆنی زەیتون بە رێک و پێکی وبە بەردەوامی لە خواردنەکانیان بە کار دەھێنن، بە دەگمەن تووشی نەخۆشیەکانی دڵ و پالەپەستۆی خوێن ورەق بوونی دەمارەکان شێرپەنچە دەبن بە تایبەتی شێرپەنچەی مەمک، ھەر بە توێژینەوە دەر کەوتووە ئەو ژنانەی لە خۆراکی رۆژانەیان پتر لە جارێک شلە رۆنی زەیتون بەکار دەھێنن بە رێژەی ٤٥% کەمتر تووشی شێرپەنجەی مەمک دەبن. وە ھەروەھا بەکار ھێنانی چارەسەرە بۆ برینداری کۆئەندامی ھەرس ورێگرە لە دروست بۆنی بەردی گورچلە.\nیەکێک لە پێکھاتە بە سوودو گرنگەکانی بەری زەیتۆن ترشی ((بەنزەویک)) و ماددەی ئۆلیکە. وە ھەروەھا شەکری Mannite کە لە گەڵاو بەرەکەی دا ھەیە.. شلە رۆنی زەیتون کریستالی Triolein Tripalmitin ی تێدایە. بە رێژەیەکی کەمیش ئەسیدی Free oleic acid تێدایە. ھەروەھا ڤیتامینەکانیB1.B2. A. E)))).. لە گەڵاکانی دا پێکھاتەی ((Oleuropein acid)) ھەیە کە بکۆژی سرووشتی زۆر لە بەکتریا وڤایرۆس و کەروەکانە.\nسوودە گشتیەکانی زەیتون[دەستکاری]\nجگە لەم سودانەی کە لە سەەەوە باسمان کردن ئەم سوودانی خوارەوەشی ھەیە:-\nگەلای زەیتون پاک کەرەوەیە ((المعقم)).\nکولێندراوی گەلا کەی سارد کەرەوەی ((تا)) بە ھێزەکانە((خافض الحرارە)).\nگەلای زەیتۆن چارەسەرە بۆ ئەو نەخۆشیە تازە دۆزراوەی بە ناوی ((((CFS کۆرت کراوەی ((Chronic Fatigue syndrome))\nگەلای زەیتۆن ھۆکارەکانی نەخۆشی ئایدز کەم دەکاتەوە، چۆنکە بەرگری لەش زیاد دەکات وە لەش نەرم نۆل ھەوکردنی کەم دەکات.\nگەلای زەیتون بۆ حەسانەوەی جەستەیی و دەرونی و ھۆش بە کار دێت.\nگەلاکانی بۆ کەم کردنەوەی ئازارەکانی نەخۆشی شێرپەنجەو ئایدز بە سوودە.\nگەلاکانی بۆ چارەسەری نەخۆشیەکانی سەرما بوون وھەڵامەت و ئەنفلەوەنزا بە سوودە.\nکولێندراوی گەلاکانی بە کار دێت بۆ دابەزینی رێژەی شەکر لە خوین.\nشلە رۆنی زەیتون سوودبەخشە بۆ نەخۆشیەکانی دڵ وکاریگەری ھەیە لە دابەزاندنی پاڵەپەستۆی خوێن وکۆلیسترۆل.\nشلە رۆنی زەیتون رەوان کەری قەبزیە.\nشلە رۆنی زەیتۆن بە سوودە بۆ ((خورووشت، سووتان، سووتانی بەر خۆر، ھەو کردن)) ی پێست.\nشلە رۆنی زەیتون لەگەل زۆر لە دەرمانەکانی پزیشکی تێکەل دەکرێت کە بۆ چارەسەری نەخۆشیەکانی پێست بە کاردێت، ھەروەھا لە گەل دەرمانەکانی قژ.\nشلەی رۆنی زەیتون بە کار دێت بۆ شێلانی ماسولکە وجمگە رەق بوو وئێشدارەکان.\nشلەی رۆنی زەیتون بە کار دێت بۆ نەخۆشیەکانی سنگ و تاعون.\nشلە رۆنی زەیتۆن چاو بە ھێز دەکات.\nشلە رۆنی زەیتۆن کاریگەری ھەیە بۆ کەم کردنەوەی ئەگەری تووشبون بە جەلتەی دڵ وشێرپەنجە.\nشلەرۆنی زەیتۆن چارەسەرە بۆ نەخۆشیەکانی پوک وددان سپی دەکاتەوە.\nشلە رۆنی زەیتۆن خواردن بە تام وچێژ دەکات.\nشلە رۆنی زەیتۆن باشترین شلەیە بۆ ھەلگرتنی خۆراک وەک گۆشتی ماسی و پەنیر.\nخواردنی زەیتون بە ھەموو شێوەکانیەوە سودبەخشە بۆ توانی سێکس.\nچارەسەر بە زەیتوون[دەستکاری]\nخواردنەوەی کوڵاوی گەڵای زەیتوون ڕۆژی ٤ کوپ باشە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی ھەرسکردن.\nخواردنەوەی تێکەڵاوی یەک کەوچکی چێشت لەگەڵ گیراوەی نیو پارچە لیمۆ پێش نانی بەیانیان بۆ ماوەی ٣ ڕۆژ باشە بۆ دەرکردنی کرمەکانی ناو ڕیخۆڵەی منداڵ.\nخواردنی یەک کەوچکی چێشت لە زەیتی زەیتوون پێش نانی بەیانیان بۆ ووردکردنەوەی بەردەکانی گورچیلە و زراو و لوولەی میزڵدان لەگەڵ بەردەوامبوون لەسەر خواردنی بەرھەمی زەیتوون لەگەڵ نانی ئێواران بە شێوەی ڕۆژانە.\nخواردنی ٣ کەوچکی چێشت بە شێوەی ڕۆژانە لە کوڵاوی گەڵای زەیتوون و بەکارھێنانی زەیتی زەیتوون لەگەڵ ژەمەکان و خواردنی بەرھەمی زەیتوون لە کاتی نان خواردنی بەیانیان و ئێواران بۆ چارەسەرکردنی پەستانی خوێنی بەرز و کێشەی میزنەکردن.\nزەیتی زەیتوون زۆر باشە بۆ دەرکردنی ژەھراویەکانی ناو لەش.\nبەکارھێنانی تێکەڵاوی سپێنەی یەک ھێلکە لەگەڵ ٢ کەوچکی چێشت لە زەیتی زەیتوون بەشێوەی مەڵھەم بۆ چەورکردنی شوێنی سووتاوی پێست جۆری ئاسان.\nبەکارھێنانی ووردکراوی بەرھەمی زەیتوون (لە دوای دەرکردنی ناوکەکەی) بە شێوەی دەرمانێک لەسەر دوومەڵی ووشک.\nبەکارھێنانی زەیتی زەیتوونی شلەتێن وەکو مەڵھەم بۆ چەورکردنی شوێنی تووشبوو بە گەڕی و ێەدەف و ئەگزیما بە چەورکردنی شوێنەکە بەشێوەی بازنەیی بە بەکارھێنانی پارچە پەڕۆکێکی زبر.\nگەڵای زەیتوونی نەرم لەگەڵ زەیتی زەیتوون بۆ چەورکردنی شوێنی تووشبوو بە ھەوکردن و بڕین لەسەر پێست بەکاردێت.\nبۆ چارەسەرکردنی پێستی دەموچاوی ووشک و درزبوون لە پێستی دەست وپیَ دەبێت زەیتی زەیتوون تێکەڵاو بکرێن لەگەڵ گلیسیرین و چەند قەترەیەک لە گیراوەی لیمۆ.\nچەورکردنی برۆی چاو بە زەیتی زەیتوون بۆ پاراستنی لە ھەڵوەرین، ھەروەھا بە چەورکردنی پێستی سەر بە زەیتەکە لە دوای شوشتنی سەر بە ئاوی شلەتێن و ێابون بۆ چارەسەرکردنی کڕێشکی سەر.\nچەورکردنی پێستی لەش بە زەیتی زەیتوون بۆ پاراستنی لە تیشکی خۆر.\nگەڵای زەیتوون پێکھاتووە لە گیراوەیەک تایبەتە بە چارەسەرکردنی ھەوکردنی ناو دەم و پووک بە جوییندنی گەڵاکە وەکو بنێشت. ھەروەھا بۆ چارەسەرکردنی بڕین و دومەڵ بە ووردکردنی گەڵاکان و دانانی لەسەر بڕینەکە. ھەروەھا بۆ چارەسەرکردنی برینداربوون (قرحە) ی ڕیخۆڵە بە بەکارھێنانی گیراوەی گەڵای زەیتوون لە ناو کۆمەوە.\nبۆ چارەسەرکردنی ڕۆماتیزم و ھەوکردنی دەمارەکان (ئەعساب) و پێچبوونی جومگەکان، پێویستە مەڵھەمێک دروست بکرێت بە ووردکردنەوەی یەک دانە سیر لەگەڵ ٢٠٠ گرام زەیتی زەیتوون و جێھێشتنی بۆ ماوەی ٣ ڕۆژ ئینجا چەورکردنی شوێنی ئازارەکە بۆ چەند جارێک تا چاکبوونەوە.\nزەیتی زەیتوون باشە بۆ گەنج کردنی ئەندامەکانی ناو لەش.\nزەیتی زەیتوون جیاوازی ھەیە لەگەڵ جۆرەکانی دیکەی زەیتەکان کە نابێتە ھۆی بەرزکردنی ڕێژەی کۆلیستیرۆل لە خوێنە.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=زەیتوون&oldid=900003»\nگژوگیاکانی ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا\nگژوگیاکانی عەرەبستانی سعوودی\nگژوگیاکانی باشووری ئەفریقا\nڕوەکە باخییەکانی ئەفریقا\nڕوەکە باخییەکانی ئاسیا\nڕوەکە باخییەکانی ئەورووپا\nڕوەکەکان، بەکارگیراو لە بۆنسای\nدارەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوین


ئایا زەكات دەدرێت بە یەتیم؟ : ماڵپەڕی وەڵامەکان\nزەکات و سەرفیترەئایا زەكات دەدرێت بە یەتیم؟\nئایا زەكات دەدرێت بە یەتیم؟\nخواى پەروەردگار لە قورئانى پیرۆز ئەو كەس و گرووپ و كۆمەڵانەى دیارى كردووە كە شیاوى زەكات پێدانن، واتە موسڵمان دەتوانێت زەكاتى ماڵ و سامانەكەیان بداتێ، ئەوەش لەو ئایەتەى كە خواى پەروەردگار تێیدا فەرموویەتى: [إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ] سورة التوبة 60\nواتە: زەكات تەنها دەدرێت بە یەكێك لەم هەشت كۆمەڵە، كە ئەوانیش:\n1 ـ [لِلْفُقَرَاء] فەقیر و هەژارێك كە هیچی نى یە.\nجا براى بەڕێزمان\nئەگەر یەتیم یكێك بێت لەم هەشت كۆمەڵە ئەوا دەتوانرێت زەكاتى پێ ببەخشرێت، ئەگەر نە، ئەوا حوكمى حوكمى هەموو موسڵمانێكى ترە كە زەكاتى بەر ناكەوێت، خواى پەورەردگاریش زاناترە.\nلەلایەن مامۆستا (عدنان بارام) ەوە وەڵام دراوەتەوە.\nزەكات دان بە فێرخوازى زانستى شەرعى (طالب العلم) ئێمە 11 سەرخێزانین شەش كەسمان موچە خۆرین ئایا ئێمە زەكاتمان پێ ئەشێت؟ ئەو کەسانە کێن کە زەکاتیان پێ دەشێ و دروستە زەکاتیان بدەیتێ؟ حیکمەتى واجب بوونى زەکات ئایا دروستە بۆ باوک زەکات بدات بە کوڕێکی کەژنی هێناوە و ماڵى جیایە لەکاتێکدا کوڕەکەی ژیانی لەسەر موچەیەکی کەمە ؟\nسەردان: ١,٤٧٦ بەش: زەکات و سەرفیترە\nپرسیاری دواترئێمە 11 سەرخێزانین شەش كەسمان موچە خۆرین ئایا ئێمە زەكاتمان پێ ئەشێت؟ پرسیاری پێشترزەكاتى ئاڵتون و خشڵى ئافرەت