دیداری 150 که‌سی ده‌گه‌ڵ کاک ئه‌حمه‌د موفتي زاده\nخانه»به شی کوردی»بابه ته كان»دیداری ۱۵۰ که‌سی ده‌گه‌ڵ کاک ئه‌حمه‌د موفتی زاده\n۸۹/۰۲/۰۴آخرین به روز رسانی: ۹۱/۰۸/۲۰\n۰ 1,088 خواندن این مطلب 23 دقیقه زمان میبرد\nدیداری ۱۵۰ که‌سی ده‌گه‌ڵ خوالێخۆشبوو کاک ئه‌حمه‌د\nئاماده‌کردن و پێداچوونه‌وه: کێله‌شین\nگشتان به خێر بێن، به‌سه‌ر چاوه‌کانم، گه‌و‌ره‌و بوچکتان به‌سه‌ر چاوم هاتن.\nسه‌روه‌ره‌کانم! که‌لیمه‌یه‌ک گه‌ره‌کمه عه‌رز که‌م له خزمه‌ت‌تانا، به سه‌میمی دڵه، ته‌عارف نییه، بۆ ته‌شه‌ککورو قه‌دردانی نییه. خوا ئاگای لێیه به دڵ ئێژم: لایه‌قی زه‌حمه‌ت کێشانی مناڵ‌ترینتان نیم، به دڵ ئێژمی. جا چ جای که‌سانێکتان برای گه‌وره‌ن بۆم، یا وه‌ک باوک به‌و جۆره‌ن بۆ من. من که‌ی خۆم به لایه‌قی ئه‌وه بزانم که ئێوه هه‌ڵسن چه‌ن ڕۆژ زه‌حمه‌ت بده‌نه خۆتان‌و ده‌ردیسه‌رو موشکیلاتی سه‌فه‌ر، بۆ ئه‌وه بکه‌ونه شۆین کارێ که به من مه‌ربووته؟ ئه‌وه لایه‌کی مه‌تڵه‌ب.\nلاییکی‌تریشی ئه‌وه‌یه که زاهیره‌ن من گرفتار‌ییکم هه‌یه ئێوه زه‌حمه‌ت ئه‌کێشن بۆ ئه‌وه ئه‌و گرفتاریه له مل من ببێته‌وه. له‌م چه‌ن ساڵه باسی زۆر له‌م باره‌و پێش هاتووه، له‌گه‌ڵ عه‌زیزان، به تلیفون، به موکاته‌به.\nله له‌حازی گرفتاریه‌وه ـ هه‌موووتان ئه‌هلی عیلمن و ئه‌زانن‌ـ خۆ قه‌رارمان ئه‌وه نییه حه‌یاتی مووه‌ققه‌تی ڕووی زه‌وی، ببێته حه‌یاتی دائیمیمان‌و به‌هه‌شتمان بێ، «سِجْنُ الْمُؤمِنِ». ده‌ی با ناخۆش بێ. به خوا ئینسانی عاقڵ‌و خۆشبه‌خت له ده‌ره‌وه بێت‌و، له زیندانا بێ، نییه به شۆین خۆ‌شی‌یه‌وه.\nدوو حاڵ پێش دێ بۆ ئینسان، جار جار لایه‌ک ئه‌کاته‌وه له جسمی‌و، له ماڵی دنیاو جاهـ‌وجه‌لالی خه‌ڵک‌و ده‌م‌و ده‌زگای خه‌ڵک، هه‌وه‌س ئه‌دا له که‌لله‌ی، به‌ڵێ، منیش خۆش بگوزه‌رێنم. ئه‌وه بچوکی ئینسانه، وه‌ختێ، ئینسان بچوک ئه‌بێته‌وه، ئاوا فکر ئه‌کاته‌وه، وه‌ختی وایش هه‌یه که دڵی‌و عه‌قڵی دا ئه‌چڵه‌کی. لایه‌ک ئه‌کاته‌وه له ئینسانییه‌تی خۆ‌ی، ڕێبوارێکم چوار ڕۆژ هاتووم به ناو ئه‌م جسمه خۆێڕیه، که سۆزی ئه‌بێته خاک‌و خۆڵێک له به‌را ئه‌بێته شتێکی بۆگه‌ن‌و، له‌وه دوا ئه‌بێته خاک‌و خۆڵێک.\nدوای چوار ڕۆژ، ئه‌م جسمه وێڵ ئه‌که‌م فڕێی ئه‌ده‌م؛ قه‌فه‌سێکه، ئه‌ڕۆم به‌ره‌و ماڵی حه‌ساوی، به‌ره‌و حه‌یاتی حه‌ساوی. لایه‌ک خۆ‌ی، ئاوا ئه‌بینێ، له‌و لایشه‌وه خوا ئه‌بینێ. خاوه‌نی خۆ‌ی ئه‌بینێ، خالقی خۆ‌ی ئه‌بینێ، مه‌نزڵه حه‌ساویه‌که‌ی ئه‌بینێ. که باشان هه‌موو له‌وێ جه‌من.\nیاران جه‌من له‌و سه‌حرایه چ سه‌حراێی؟ له باس نایه\nهه‌ر که‌لیمه‌یک تر له‌م شێعره:\nله‌وێ میوانی خوا گیانی له خزمه‌ت پێغه‌مبه‌رانی\nجێگه‌ی وه‌ها هه‌ر وچانی حه‌ممو دنیا به قوربانی\nوه‌خت وا هه‌یه ئینسان دڵی دائه‌چڵه‌کی، عه‌قڵی ڕۆشن ئه‌بێته‌وه، ئا به‌و جۆره له حه‌یات حاڵی ئه‌بێ.\nده‌ی جا گیانه‌کانم! ئه‌گه‌ر ئینسان، جار جارێ، خوا کردیه قسمه‌تی داچڵه‌کیاو ئائه‌وا، له حه‌یات حاڵی بوو، ئیتر که‌ی ئه‌هه‌میه‌ت ئه‌دا به‌وه که جێگه‌که‌م خۆ‌شه یا ناخۆ‌شه؟\nنه‌نکینی ڕێگاکه‌م دووره\nبۆ ماندو ببێ بێژی: مه‌سه‌له‌ن په‌نجا ساڵ، شه‌س ساڵ، حه‌فتا ساڵ حه‌یات، چۆن به سه‌ختی ئه‌گوزه‌رێنم؟ چۆن بتوانم به تاڵی بگوزه‌رێنم؟\nمردن ئاخرین سنوره\nهه‌ر مردی عاله‌م به‌رزه‌خ، ـ ئه‌گه‌ر به ئومیدی خواـ بزانی زینده‌گیت باش بێ، بزانی وه‌ک باشان زینده‌گی بکه‌ی، هه‌ر عاله‌می به‌رزه‌خ، عاله‌می خۆشبه‌ختی تۆیه. ئیتر نامێنی تا قیامه‌ت. تۆ ماتڵ نابی، هه‌ر ئه‌گه‌یته خزمت باشان، هه‌ر فه‌وره‌ن حه‌یاتی واقیعیت، ئه‌وه وا قورئان پێی ئه‌فه‌رمێ: هِیَ الْحَیَوَانُ (۶۴:عنکبوت)\nئه‌وه‌یه یه‌ک زیندگی. ئه‌مه شتێکه، ئیستیعاره‌یکه، مه‌جازێکه له زیندگی. سه‌رو پۆرتێک هه‌یه‌و، ته‌واو ئه‌بێ‌و، ئه‌کوژێته‌وه. ئینسانی ناشی‌و له زیندگی حاڵی نه‌بوو، دڵی پێ خۆ‌ش ئه‌کا.\nحه‌یاتی واقیعی ئه‌وه‌یه. مردن ئاخرین سنوره، هه‌ر مردی ئه‌گه‌یته سنوری خۆشبه‌ختی. ده‌ی ئه‌وه، که‌ی دوره؟\nله به‌ر ئه‌وه، ئومیده‌وارم منیش وا بم‌وـ ئیسه ئیددعا ناکه‌م وامه‌ـ منیش وا بم‌و، ئێوه‌یش وا بن. ته‌واوی ئه‌وانه، وا عه‌قیده‌یان هه‌یه به پێغه‌مبه‌ری ئیسلام ـ صلوات الله و سلامه علیه و آله‌ـ پێیانخۆ‌شه بگه‌ینه خزمه‌تی، بزانن وه‌ک پێغه‌مبه‌ری خۆ‌یان زیندگی بکه‌ن، به فکری خۆ‌شی نه‌بن. جنێو قه‌بوڵ که‌ن، تاڵه قه‌بوڵ که‌ن، مه‌شه‌ققه‌ت قه‌بوڵ که‌ن، به‌ڵکه به‌نده‌گانی خوا خۆشبه‌خت بن. یا خوا منیش وا بم، ئێوه‌یش وا بن، هه‌موو.\nله به‌ر ئه‌وه له به‌ر چاوم زۆر نانوێنێ. ئه‌و که‌لیمه، که خه‌یاڵمه بیگێڕمه‌وه له خزمه‌ت‌تانا، ئه‌مه‌یه چه‌ن ساڵێ له‌مه‌و به‌رـ ساڵی شه‌س‌و چوار بووـ وه‌ختێ براو خۆ‌شکه عه‌زیزه‌کانم، هه‌موو مه‌ره‌خه‌س بوون‌و چونه ده‌ره‌وه، حه‌مه‌ژیان هات بۆ مولاقاتم‌و خه‌وه‌ری دا پێم ـ له قزل حه‌سارا بووم، وا بزانم. به‌ڵێ.ـ\nوتم پێی: ڕۆڵه گیان! سه‌لام‌و ئیحترام‌و ته‌شه‌ککوری من بگه‌ینه به خزمه‌تی هه‌موو برایانی عه‌زیزێ که ئه‌م چه‌ن ساڵه، زه‌حمه‌تیان کێشاوه بۆ کاری من‌و ئه‌م براو خۆ‌شکانه که له زندانا بوون. عه‌رزیان که به زبانی منه‌وه، منیش یه‌کجار ناره‌حه‌ت بووم له زندان‌بوونی ئه‌و جه‌ماعه‌ته. وه خۆ‌یشم زۆرم ئیقدام ئه‌کرد. له به‌ر ئه‌وه، زۆرم پێخۆش بوو ئێوه‌یش ئیقدامتان ئه‌کرد، بۆ ئه‌وه ئه‌وانه نه‌جاتیان ببێ. ئیسه که ئه‌وانه نه‌جاتیان بووه، من ته‌ک‌و ته‌نها ماومه‌ته‌وه له زندانا، منیش له له‌حاز زیندگی شه‌خسیمه‌وه، نانێکم به سه‌ر ساجه‌وه نه‌سووتاوه. موشکڵ‌و گرفتاریه‌کم نییه. ئه‌ونه‌یشه موقه‌ییه‌دی زندان‌و ده‌رو ئه‌وانه نیم. شوکر بۆ خوای موته‌عال، له ده‌ریشه‌وه زۆر خۆش ڕابوێرو، ئه‌هلی که‌یف‌و ته‌فریح‌و ئه‌وانه، نه‌بووم. له به‌ر ئه‌وه، له به‌ر چاوم نانوێنێ.\nعه‌رزیان بکه: که به هیچ وه‌جهێ ڕازی نیم، ئینسانێک، خۆ‌ی بخاته زه‌حمه‌ت له به‌ر خاتری من.\nحه‌مه‌ژیان برێک فکری کرده‌و وتی: به سه‌ر چاو. ئه‌م په‌یغامه ئه‌گه‌ینم.ـ ئه‌ڵبه‌ته زۆر موفه‌سسه‌ل ته‌وزیحم بۆ داـ.\nله ئاخره‌و سوئالێکی کرد من له به‌رابه‌ر سوئاله‌که‌یه‌وه، ئیتر په‌کم که‌وت. وتی: ده‌ی بابه گیان! ئه‌مه تۆ، له جه‌نبه‌ی شه‌خسی خۆته‌وه، ئاوا تماشای قه‌زیه ئه‌که‌ی، نه‌زه‌رت وایه. ئه‌ی ئێمه، له ده‌ره‌وه ته‌کلیفێکی ئیلاهی، ڕوومان لێ ئه‌کا چبکه‌ین؟ ـ به حه‌سه‌بی ئه‌و ته‌کلیفه‌ی خۆمان‌ـ وتم: ڕۆڵه گیان! ئه‌مه مه‌سئه‌له‌یک دوومه ئیتر. ئتیر، ئا له ئه‌مه‌یا، من سه‌لاحیه‌تم نییه، ئیزهار نه‌زه‌ر بکه‌م. ئه‌وه شوکور بۆ خوا، ئه‌هلی عیلمتان یه‌کجار زۆر هه‌یه، خۆ‌تان فکری لێکه‌نه‌و، بزانن خوا ره‌زای له چیه؟\nبه حه‌سه‌بی ته‌کلیفی خۆتان‌ـ نه به عونوانی ئه‌وه که من ئینتزارم ببێ‌ـ به عونوانی ته‌کلیفی خۆتان له به‌رابه‌ری خوای خۆ‌تانه‌وه، ئه‌نجامی بده‌ن. ئیتر، ئه‌وه من حه‌قم نییه ده‌خاڵه‌تی تیا بکه‌م.\nجا عه‌زیزه‌کانم! براکانم! برا گه‌وره‌کانم! ڕۆڵه‌کانم! ئه‌وانتانه وا مناڵن، ئه‌م زه‌حمه‌ته کێشاوتانه، به عونوانی موعامه‌له‌یک له‌گه‌ڵ ئینسانێکی پوچ‌و فانی، حه‌سابی مه‌که‌ن. یه‌کجار گه‌وره‌تره. هه‌ر وا که زووتر ئیعلامم کردوه: موعامه‌له‌یه‌که له‌ته‌ک خوای خۆ‌تان ئه‌نجامی ئه‌ده‌ن. به نییه‌تێکی خێره‌وه، که خزمه‌تێکه به ئینسانێک له به‌ر ئه‌وه خوا وای پێخۆش بێ، هاتوون‌و زه‌حمه‌تتان کێشاوه.\n«إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّیَّاتِ وَإِنَّمَا لِکُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى»\nله به‌ر خاتر ئه‌و نییه‌ته‌تان، حه‌سابتان له لای خوایه.\nبه خوا کاکه گیان، ئه‌گه‌ر بۆ من‌و بۆ ته‌واوی به‌شه‌ر بێ، ته‌واوی قودره‌تی عاڵه‌م، جه‌م ببێته‌وه له یه‌ک نه‌فه‌را، له به‌ر ئه‌وه گه‌ره‌کتان بێ هه‌نگاوێک هه‌ڵبگرن، ره‌نجتان به خه‌ساره؛ به فیڕۆ ئه‌چێ، فه‌رموو، سۆزی ئێوه‌یش ئه‌مرن‌و، ئه‌و یه‌ک نه‌فه‌ره‌و، ئه‌و قودره‌تیشه، ئه‌مرێ.\nئه‌توانێ جه‌زای زه‌حمه‌ته‌که‌تان بداته‌وه؟ ناوه‌ڵڵا.\nوَکُلُّهُمْ آتِیهِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ فَرْدًا (مریم:٩۵)\nهیچ که‌س نییه، فه‌ریاد ره‌س. خۆت ئه‌مینیت‌و حه‌سابت لای خودات.\nئومیدم هه‌یه ئێوه‌یش، له دڵی خۆتانا، ئا به‌و جۆره کاره‌که‌ی خۆتان گه‌وره ته‌ماشا بکه‌ن. له به‌ر خاتر ئینسانێک، ره‌زای ئینسانێک، یا ره‌زای جه‌ماعه‌تێک، هه‌نگاوتان هه‌ڵنه‌گردوێ. حه‌تتا یه‌ک هه‌نگاو، له‌م گشته هه‌نگاوه سه‌خته که هه‌ڵتانگردگه، له‌م گشته سه‌ختیه‌که نه‌ک ته‌نیا ئه‌م سه‌فه‌ره (میقدارێ خه‌به‌رم هه‌یه چه‌ن سه‌خت گوزه‌رانگتانه)، ساڵهایه، خۆتان ماندوو ئه‌که‌ن‌و زه‌حمه‌ت ئه‌کێشن. ئومیده‌وارم بچوکی نه‌که‌ن، بیگۆڕنه‌وه به ره‌زای ئه‌هلی دنیا، عومومه‌ن ناڵێم، ـ فه‌ردێک. ته‌واوی ره‌زای ئه‌هلی دنیا، ته‌واوی سه‌روه‌ت‌و جاه‌و جه‌لال‌و قودره‌ت‌و مه‌قامی ئه‌هلی دونیا بده‌ن پێتان، حازر نه‌بن، هه‌نگاوێکی به‌و جۆره هه‌ڵبگرن زه‌حمه‌تێکی ئاوا بکێشن، با زه‌حمه‌ته‌که‌تان، بچوک‌و فانی نه‌بێ. ئه‌زانم نییه‌ته‌که‌تان، بۆ خوایه‌و خالسه. وه‌لیکن:\n«إِنَّ الذِّکْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِینَ» (ذاریات: ۵۵)\nموعامه‌له‌تان هه‌میشه له‌گه‌ڵ خوا بێ. جا، یه‌ک جار ئه‌رزش په‌یا ئه‌کا.\nجا گیانه‌کانم! ئه‌و وه‌خته، وا نامه‌ی ئه‌عماڵ ئه‌که‌وێته ده‌ره‌وه وا خاسان سه‌ر به‌رزن‌و خراوگه‌ل‌و خائینگه‌ل، سه‌ر ئه‌فکه‌نده‌و ڕسوا، ئێوه له زه‌حمه‌تی که کێشاوتانه، ئیحساسی ره‌زاو سه‌رفه‌رازی ئه‌که‌ن.\nله خوا داوا ئه‌که‌م، زه‌حمه‌ته‌کانی منیش‌و ئێوه‌یش، هه‌موومان، هه‌ر چی سه‌ختی قه‌بوڵ ئه‌که‌ین، ـ بوچک یا گه‌وره‌ـ ئه‌ونه خالس بێ، مایه‌ی سه‌رفه‌رازیمان بێ سۆزی به لای خواو، خۆشه‌ویسانی خواوه.\nئه‌مه، بۆ قه‌دردانێکی شه‌خسی، عه‌رزم نه‌کرد. ئه‌گه‌ر نه، من هیچ وه‌خت لایه‌قی ئه‌وه نیم، قه‌دردانی بکه‌م له زه‌حمه‌تی ئێوه. ئه‌وه، ته‌شه‌ککورم کرد، ئه‌وه ده‌ستانم ماچکرد، ئه‌وه پیتانم ماچکرد، ئه‌بێ به چی بۆ ئێوه؟ چ فایده‌یه‌کی هه‌یه؟ ئه‌سڵه‌ن ـ هه‌روا له ئه‌ووه‌ڵه‌وه عه‌رزم کردـ مناڵترینتان، زه‌حمه‌تێکی کێشابێ، لایه‌قی ئه‌وه نیم که یه‌ک ساعه‌ت، ـ مناڵترینتان‌ـ له به‌ر دڵی من، خۆ‌ی، خستبێته زه‌حمه‌ت.\nپه‌س ئه‌مه به عونوانی قه‌دردانی نییه. فه‌قه‌ت به عونوانی به‌یانی واقیعیه‌تێ، عه‌رز ئه‌که‌م. یا خوا له‌مه به‌و لاوه منیش‌و ئێوه‌یش، هیچ کارێکمان پوچ‌و بێ ئه‌رزش نه‌بێ. گوم نه‌بێ له حه‌یاتی دنیا. وه‌ک ئه‌وانه نه‌بێ که:\n«ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیَا» (کهف:۱۰۴)\nچونکه: زه‌حمه‌ته‌که‌یان، بێ نییه‌تێکی گه‌وره‌یه، بێ چاو به ئایه‌نده‌وه بوونه، فه‌قه‌ت بۆ ئه‌م حه‌یاته دنیایه‌یه، له ناو خاک‌و خۆڵا گوم ئه‌بێ «ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیَا….» وا نه‌بین. ته‌لاشمان له‌مه به‌ولاوه، گشتی پڕ خێرو به‌ره‌که‌ت بێ. یا خوا. له ته‌واو ئومورمانا، ئومیده‌وارم.\nئه‌مما، هه‌مووتان واردن ـ که‌م یا زۆرـ به مه‌سائیلی دین. ئه‌وه وا ئه‌بێته باعیسی خه‌تا چوون، غه‌فڵه‌تی ئینسانه، نه نابه‌ڵه‌د بوون. زۆر بوون به‌ڵه‌د، خراپ، وه زۆر بوون نابه‌ڵه‌د، باش. هه‌میشه‌یش هه‌ر وایه، هه‌ن به‌ڵه‌دی خراپ، هه‌ن نابه‌ڵه‌دو نه‌خوێنده‌واری باش. په‌س، زانین نییه عاملی باشی. زانین نوورێکه. ئه‌گه‌ر که‌سێک باش بوو، باشتری ئه‌کا. جا، ئه‌زانێ چۆن باش بێ. وه‌لێ په‌نا به خوا ئه‌گه‌ر که‌سێ باش نه‌بوو، زانینه‌که، له‌وانه‌یه ببێته مایه‌ی کوڵوڵی‌و شه‌ڕی زۆرتر بۆ خۆ‌یشی‌و بۆ دیگه‌رانیش.\nعه‌زیزه‌کانم! باش بوون له جامیعه‌یه‌کی پاک‌و ساڵم‌و ساڵحا، هونه‌ر نییه.\n«بَدَأَ الْإِسْلَامُ غَرِیبًا وَسَیَعُودُ کَمَا بَدَأَ غَرِیبًا فَطُوبَى لِلْغُرَبَاءِ» (رواه مسلم)\nئه‌وه هونه‌ره، له وه‌ختێکا که خه‌ڵک هه‌ر چه‌ن به ناو موسوڵمان، ئه‌مما به دڵ موسوڵمان نین‌و، ره‌غبه‌تیان نییه بۆ ڕێگه‌ی ئیسلام، ئا له‌و وه‌ختا بتوانی خالسانه‌و موخلسانه هه‌وڵ بده‌ی بۆ ئیسلام چ بزانی چ نه‌زانی، چ خۆینه‌وار بی، چ نه‌خۆینه‌وار بی.\nجامیعه‌ی که حازر نییه، خۆی بخاته عه‌زاب‌و زه‌حمه‌ت بۆ شوێنکه‌وتنی ڕێی حه‌ق، تۆ له‌وێ هه‌وڵ بده‌ی که خه‌ڵک داچڵه‌کێنی. دڵسوزی خه‌ڵک بی. ڕێ نیشان به‌ی به خه‌ڵک.\nوه‌ختێ وات کرد، دیاره غه‌ریب ئه‌بی … طُوبَى لِلْغُرَبَاءِ ئه‌وه‌یه. یانی: له هه‌ر زه‌مانێکا که دین، دووباره نامه‌ئنوسه له ناو جامیعاو خه‌ڵک لێی ئه‌سڵه‌مێنه‌وه، ئاله‌و زه‌مانا، تۆ ته‌حه‌ممولی مه‌شه‌ققه‌ت بکه‌ی. وه‌ک: پێشه‌وا عه‌زیمه، مه‌حبوبه گه‌وره‌که‌ـ سه‌لوات‌و سه‌لام‌و ره‌حمه‌ت‌و به‌ره‌کات خوای لێ بێ‌ـ، به‌رده بارانت که‌ن، جنێوت پێ بده‌ن، نفرینت پێ بکه‌ن، ته‌حه‌ممولی بکه‌ی، بۆ ئه‌وه خه‌ڵکی به‌دبه‌خت حاڵی بکه‌ی، ده‌رمانی ده‌ردی کامه‌یه بیدۆزێته‌وه، بڕوا به‌ره‌و لای. ئه‌و وه‌خته غه‌ریب ئه‌بی ….\n«طُوبَى لِلْغُرَبَاءِ» موژده‌یه‌که که پێغه‌مبه‌ری خواـ صلوات الله و سلامه علیه و آله‌ـ به ئینسانی ئا وه‌ک ئێوه‌ی داوه، زه‌حمه‌تی بۆ قه‌بوڵ که‌ن.\nنامه‌یه‌کم نوسیووه بۆ یه‌ک نه‌فه‌ر له برایان که بڕێک سوئالی بووه، جوابی سوئاله‌کانیم داوه‌ته‌وه. ئه‌م ئاخرین قسمه‌تیه، له نه‌زه‌رمانا ئه‌هه‌میه‌تدار بوو ڕامگرتبوو لێره که عه‌رزی ئێوه‌ی بکه‌م، له باتی ئه‌وه شفاهی بیڵێم، هه‌ر وا عه‌ینی مه‌تڵه‌به‌که‌ی ئه‌و ئه‌خوێنمه‌و کورت‌و موخته‌سه‌ره. سوئالی کردبوو -زووتر، من به‌حسێکم کردبوو که: وه‌ختێ، جه‌ژن تێته به‌ره‌وه له‌و جه‌ژنانا گه‌رده‌ن ئازادیه‌ک، موته‌داوله له ناو کورده‌واری خۆمانا به دڵ ئه‌نجامی بده‌ن، نه به ڕواڵه‌ت. له‌وه‌و دوا، نه هه‌ر ئه‌وانه وا ئه‌یانبینین‌و موسافه‌حه‌یان له‌گه‌ڵا ئه‌که‌ن، ته‌واو ئه‌وه وا ئێژێ: «أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ»، بیبه‌خشن به‌م که‌لیمه‌یه. له به‌ر عیشق ئه‌م که‌لیمه، به دڵ بیبه‌خشن.- ئه‌م برا سوئالی کردووه که: وا ئه‌که‌م جه‌ژنان. هه‌موو ئه‌هلی ئیسلام، گه‌رده‌ن ئازا ئه‌که‌م، ئه‌مما له ئاخره‌وه، جار جارێ تماشای ده‌رونم ئه‌که‌م، هێشتا له‌که‌ی تیا ماوه. چاره‌م چیه؟\nجوابم داوه‌ته‌وه: اما چاره اینکه در عیدها، یا هر زمانی دیگر چنان بندگان خدا را حلال کنید که، دیگر گردی بر دل نماند این است که، گویند: عارف محبوب خواجه عبدالله انصاری ـ ره‌حمه‌ت‌و به‌ره‌کاتی خوای لێ بێ‌ـ بر در نوشته بود: آنکه خدای را به جانی شاید، عبدالله را یعنی بنده خدا را، ته‌نیا مه‌نزوری ناوه‌که‌ی خۆ‌ی نه‌بووه. ئه‌و خودایه، گیانێکی پێ ئه‌دا، من به‌نده‌ی خودام، بنده خدا را به نانی شاید.\nئه‌سڵی عیباره‌ته‌که‌ی ئه‌و بوزۆرگواره ئه‌وه بووه: آنکه خدای را به جانی شاید، عبدالله را به نانی شاید… بنده‌ای را به اربابش می‌بخشند. من و تو هم، بندگان رب‌ّ‌الارباب را به ارباب آنان و خودمان -که خوایه-، من و تو هم، بندگان رب‌ّ‌ارلاباب را به ارباب آنان و خۆدمان ببخشیم. ـ نسبت به حق خۆدمان، ط‌بعاًـ.\nئه‌مه موقه‌دده‌مه‌ییکه، مه‌تڵه‌به ئه‌سڵیه‌که‌م ئه‌م جومله دوومه‌یه: در نزدیکی، جمله‌ی خیرات و برکات بهشتی در زمین روضه‌ی مبارک نشسته بودیم، جستجوگری در تلاش مشتاقانه‌ی یافتن نشیمنگهی بود، نشسته‌ای را لگد کرد. -دانشتۆ‌که- این بر وی داد کشید. کمی زبان عربی می‌دانست (ئه‌وه وا تووڕه بوو، بووه ژێر پێیه‌وه).ـ ئه‌مه جومله موعته‌رزه‌یکه: آنجا بود که خوب فهمیدم دانستن زبان بین‌المللی اسلامی -یانی: عه‌ره‌بی- برای هر مسلمان، چه اندازه پر ارزش است ـ. گفتم: برادر عزیزم!\nبه یاد آر خاط‌ره‌ی دوران حیات مبارک دنیوی همین محبوب را گفتم: برادر عزیزم به یاد آر خاط‌ره‌ی دوران حیات مبارک دنیوی همین محبوب را. ـ صلوات الله و سلامه علیه و آله و جمیع احبابه‌ـ در همین مدینه و در مکه و هر جا که شرف می‌بردند.\nآنگاه به یادش آوردم انواع آزارها و حتی سنگباران اشراف، در جواب ندای سعادت و قسط و آزادگی آن حضرت را! و گفتم: من و توی پیرو مخلص او، تنها آزار یک لحظه فشار بدون عمد دست یا پای کسی را تحمل می‌کنیم. آنهم نه از دشمن، بلکه از محبّان مشتاق‌ِ زیارت منبر و روضه و مزار همان محبوب. آیا سزاوار نیست خدا را شکر گوییم که اکنون سرزمین آزار دشمنان زیارتگاه جانهای جان‌نثاران گشته؟\nگریه‌ی وجد حالش را مبارکتر گردانید. گفت: أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ، از این همه قدر ناشناسی. [نه، گیانه‌که‌می وا ئاسوده‌ترم، چاوم به ئه‌م ناو چاوه مباره‌که عه‌زیزانه‌وه بێ، باشه.]\nگیانه‌کانم! براکانم! ئائیسه مه‌بینن چوار ڕۆژه‌و، ئاوا له ناو ئه‌م جسما هه‌ین‌و، له ناو ئه‌م حه‌یاتی دنیاو، ئه‌م ماڵ‌و، ئه‌م خیابان‌و، ئه‌و ماشینا هات‌وچوو ئه‌که‌ین. چوار ڕۆژه، ته‌واو ئه‌بێ. هیچ کاممان نه‌ماوین نه له‌م جسمانه‌مان وا زاهیره‌ن به شتی ئه‌زانین، غه‌یر خاک‌و خۆڵ شتێک نه‌ماوه. ئه‌ڕۆین به‌ره‌و مه‌نزڵه واقیعیه‌که‌ی خۆمان.\nگیانه‌کانم! برا عه‌زیزه‌کانم! ناسپاس نه‌بین. شوکری ئه‌و خوا به جێ بێنین‌و قه‌دری ئه‌و پێشه‌وا خۆ‌شه‌ویسه‌ـ صلوات الله و سلامه علیه و آله‌ـ بزانین که ئه‌و نوره‌ی ناردوه‌و ئه‌و نوره گه‌یشتوه به ئێمه، ئێمه ئیسه موسوڵمانین. له شوکرانه‌ی ئائه‌م هیدایه‌تاو، ره‌حمه‌تاو ئه‌م به‌شه وا گه‌یوه پێمان، حازر بین خۆشی ڕانه‌بوێرین، سه‌ختی ڕابوێرین.\nوالسلام علیکم و رحمه الله و برکاته.\nزۆرتان هه‌ن ئه‌ووه‌ڵ جاره خزمه‌تتان ئه‌گه‌م. تا ئیسه نه‌تانم دیوه. بۆ من زه‌حمه‌ته؟\nخه‌م ئه‌خۆن نه‌وا من ماندو بم، نه گیانه‌که‌م ماندو نابم، یه‌کجاریش که‌یف خۆشم.\nوه‌ڵڵاهی کاکه گیان! فه‌قه‌ت له یه‌ک زه‌مانا، ئیستسنائه‌ن ـ جه‌نابت له من به‌ڵه‌دتری، باشتر ئه‌زانی‌ـ که‌سێک که خه‌ریکه به‌حس ئه‌کا بۆ مه‌ردم، حه‌قی هه‌یه له جێگه‌ی به‌رزترا دانیشی، ئه‌ویش له به‌ر ئیحترامی خه‌ڵک نه خۆ‌ی. له‌وه‌و دوا ئیتر حه‌قی نییه. ئه‌وه یه‌ک.\nدو: هه‌ر وه‌ک ئه‌وه که‌سێک که ئیمامه‌تی نویژ ئه‌کا بۆ خه‌ڵک، تا ئیمامه‌تی نویژه‌که ئه‌کا، حه‌قی هه‌یه له پێش خه‌ڵکه‌وه بی. ئه‌زانن ده‌ستور ئه‌وه‌یه هه‌ر نویژه‌که‌ی ته‌واو بوو، بیلافاسله بێته دواوه. ده‌ی گیانه‌که‌م! من حه‌قم نییه له ناو جه‌معێکا له بان سه‌نه‌ڵیه‌وه دانیشم، ناوه‌ڵڵا، نه‌وه‌ڵڵا.\nهه‌ی هه‌زار جار، یا خوا دوعام خوا لی قه‌بوڵ کا، به خێر بین، به خێر بین یانی چه؟ یانی: زه‌حمه‌تتان خێرو به‌ره‌که‌تی تیا بێ. یا خوا مایه‌ی ڕه‌زای خوا بی لێتان. یا خوا ئه‌وه خێره، بۆمان پێش بێ، ئه‌وه خێره، خوا پێشی بینێ بۆمان. انشاءالله، بۆ هه‌موومان خێر پێش بێ، ئیتر که‌یفی خۆیه، خێر له خۆشیا بێ، له ناخۆشیا بێ، موهیم نییه. خودی خێر، مه‌تڵوبه. ئه‌رێوه‌ڵڵا یا خوا.\n[ئه‌وانه، وا له‌و په‌ره‌وه ویساون، ئه‌گه‌ر داشنیشن هه‌ر دیارین به یه‌که‌وه.. ..\nوه‌ڵڵا قه‌ی ئه‌کا گیانه‌که‌م. من یه‌ک نه‌فه‌ر به پێوه بم هیچ ئیشکالێکی نییه. باقی‌تر دانیشن، پێمخۆشتره. خۆسوسه‌ن ئه‌وانه وه‌ک برا گه‌وره‌ن بۆ من، وه‌ک باوکن بۆ من، ئه‌وان حه‌ز ئه‌که‌م دانیشن. جا ئیتر براکانی هاو عومرو بوچکتر قه‌ی ناکه یا خوا خۆ‌ش بن گیانه‌که‌م].\nیه‌ک جار مه‌تڵه‌ب هه‌س له دڵما، که حه‌ز ئه‌که‌م له فرسه‌تی دیدارا، عه‌رزی بکه‌م. وه‌لێ له ناو مه‌تاڵبا کامی ئینتخاب بکه‌م؟ هه‌شت، نۆ ساڵه، من دورم له عه‌زیزانم‌و، مه‌تڵه‌ب له زێهنما جه‌م ئه‌بێته‌وه‌و، پێمخۆشه فرسه‌ت ببێت‌و، عه‌رزی بکه‌م. ده‌ی دیاره خۆ به ساعه‌ت‌و دو ساعه‌ت‌و ڕۆژو دوو سی‌و ئه‌مانه ئه‌و هه‌مووه باسانه ناکرێ. وه‌ک کاکه حه‌سه‌ن فه‌رمووی:. .. فه‌قه‌ت بڕێک له ناو ئه‌و مه‌سائیلا که موهیممه، ئه‌وه وا یه‌کجار موهیمم‌و ئه‌ساسی بوو، له ئه‌ووه‌ڵه‌وه چه‌ن که‌لیمه‌یکم عه‌رز کرد. ئینسان مه‌سیری له‌به‌ر چاو بێ، له ناو ڕێیا ون نه‌بێ، سه‌ری لێ نه‌شێوێ. شتی جالبی ناو ڕێ، ته‌وه‌ججوهی جه‌لب نه‌کات‌و، له بیری بچێته‌و که ڕێبواره، مه‌قسه‌دێکی هه‌یه، به‌ره‌و مه‌قسه‌دی خۆ‌ی ئه‌ڕوا. ئه‌سڵی مه‌تڵه‌ب ئه‌وه‌یه به ئیزنی خوا.\nئه‌مما گیانه‌کانم! چونکه دوورم له مه‌سائیل‌و جه‌ره‌یاناتتان، داخو حه‌سره‌ت… ئه‌زانم موشکیلاتێک که بۆتان پێش بێ، یه‌کجار زۆره زۆرتره له‌وه که ئه‌گه‌ر پێکه‌وه بوایتین، له ده‌ره‌و بوایم له خزمه‌ت‌تانا. چوونکه ئه‌و وه‌خته جار جار باس‌و ته‌بادولی نه‌زه‌رێکمان ئه‌کرد له حاڵێکا ئیسه، له‌به‌ر دووری، ناکرێ. به ڕاسی به ئه‌خباری ناره‌حه‌تیتان، موشکیلاتتان، گیرو گرفتتان، ئاشوفته‌گیتان، یه‌کجار زیاتر له‌وه که له ده‌ره‌وه بم، ناره‌حه‌ت ئه‌بم. منیش ئه‌لئان ته‌واوی ئه‌م عه‌زیزانه ناناسم، نازانم که چ ڕێ‌و شوێنێکمان ـ یه‌که یه‌که‌ی ئه‌م جه‌ماعه‌ته‌ـ هه‌یه به‌ره‌و لای خوا، چوونکه داخی داخانم! هه‌موو ئه‌زانن له بڕێ جێگای تریشا، له نووسراوه‌و ئه‌وانه، باسمان زۆر کردوه.\nپه‌روه‌ردگاری ئه‌م عاڵه‌مه، که به‌رنامه‌ی نارد بۆ سه‌عاده‌تی عاڵه‌م، بۆ ئه‌وه تووشی ده‌سه‌ده‌سه بوون‌و ته‌فره‌قه نه‌بین نیزامێکی دانا، ئه‌سڵێکی مه‌علوم فه‌رموو که: ئه‌سڵی شورایه. یه‌کجار توول ئه‌کێشێ که ته‌وزیح بده‌م له باره‌ی ئائه‌و سێ جومله‌وه: «وَالَّذِینَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاهَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَیْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ» (شوری: ۳۸)\n«وَالَّذِینَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاهَ» دو جومله‌ی فیعلیه (فعل ماضی) «وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَیْنَهُمْ»، جومله‌یکی ئیسمی «وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ» دوباره فیعلی وه‌لێ مضارع. ئه‌وانه ئه‌هلی به‌لاغه‌تن، ئه‌توانن موته‌وه‌ججیه بن\nساده‌ترین مه‌تڵه‌ب له باره‌ی «وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَیْنَهُمْ» ئه‌وه‌یه که‌وتۆته مابه‌ینی دو روکنی عومده‌ی رابته‌ی ئینسان له‌گه‌ڵ خالق‌و خه‌لق. دوای ئیستجابه‌ی ره‌بب دوای؛ قه‌بوڵی ئیسلام، ئیقامه‌ی سه‌لات‌و ده‌س گورویی له خه‌ڵک که، ئیتائی زه‌کاته نه‌ک هه‌ر ئه‌و زه‌کاته مه‌حدوده، نه. به مه‌عنا وه‌سیعه عامه‌که‌ی ئێژم. ئه‌مانه دو وه‌زیفه‌ی ئه‌سڵی ئینسانی موسوڵمان. «وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَیْنَهُمْ» که‌وتۆته نیو ئه‌و دوانه به جومله‌ی فیعلییه‌یش نه‌وێژراوه.\nئه‌و برا عه‌زیزانه‌م، وا له به‌لاغه‌دا به‌ڵه‌دن، ئه‌زانن بۆ؟ یانی: قسه له‌وه نییه ڕووداوێک (حدث) بێ، جار جار پێش بێ، نه. ئه‌سڵه‌ن ڕێگه‌ی ئوممه‌تی ئیسلامی ئه‌مه‌یه. غه‌یری ئه‌مه، هیچ نییه. حه‌ده‌س نییه. جه‌ریانێکه موسته‌میرر بێ ته‌وه‌ققوف.\nئوممه‌تی ئیسلامی وه‌ختێ ئوممه‌تی ئیسلامیه، ئه‌مری، شورا بێ. تا ئه‌و سی ساڵه که حه‌دیسیشمان هه‌یه، پێغه‌مبه‌ر ـ صلوات الله و سلامه علیه‌ـ به دروسی ئه‌زانێت و له‌وه دوا به حکومه‌تی باتڵ‌و جائر، تا ئه‌و سی ساڵه، ئومور ـ هه‌ر چه‌ن ئیختلافیش، ته‌بیعی‌یه‌و ئه‌بێ‌ـ وه‌لێ له ڕێ شوراوه حه‌ل ئه‌بوو. ئوممه‌ت، له سه‌ر ڕێگه‌ی خۆشبه‌ختی‌و سه‌عاده‌تی خۆ‌ی که: «هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّهً وَاحِدَهً» (انبیاء:۹۲)\nسابت‌و پایه‌دار بوو، دوای سی ساڵه شیویا نیزامی شورا، ئاشکرایه ئه‌گه‌ر شورایه‌ک له ساحیبنه‌زه‌ران-شورای اولی‌الامر- نه شورایه‌ک که ده‌ستوری‌و دنیایی‌و ئه‌و جۆره بێ که ئه‌لئان له دنیا وجودی هه‌یه، که ئه‌غڵه‌بی مه‌مالیکی دنیا به ره‌وشی به ناوی پارلمانی‌و شوراو ئه‌مانه ئیداره ئه‌ون ئه‌وه نییه! یا به ته‌بلیغات‌و هه‌راو به‌زم دوروس کردن‌و مه‌ردم خه‌ڵه‌تانن! نه. له کتیبێکی موخته‌سه‌ر به ناو «حکومت اسلامی»دا ته‌فاوتی شورای ئیسلامی له‌گه‌ڵ باقی شوراو ئه‌وانه، موخته‌سه‌ر ته‌وزیحێک دراوه. شورای ئیسلامی، ئه‌وه‌یه که: خوا ئه‌فه‌رمی: شورای اولی‌الامر. ئه‌گه‌ر ئه‌وانه بن، دیاره ئیختلافات‌و ناکۆکی به‌ینی خه‌ڵک، ئاخری مونته‌هی ئه‌بێته یه‌ک حوکم‌و ئه‌بڕێته‌وه. هه‌ر وا که ئه‌و سی ساڵه وا بوو. وه‌لێ ئه‌وه نه‌ما، چی؟ هه‌ر که‌سێک که ساحیبنه‌زه‌ره، خۆی هه‌یه‌و خوای خۆ‌ی، مه‌سئولیه‌تی له به‌رابه‌ر خوای خۆ‌یه‌وه.\nمه‌جمه‌عێک نییه که له‌ینه‌دا له ته‌ک باقی خاوه‌ن‌نه‌زه‌ران، کۆببێته‌وه‌و ته‌بادولی نه‌زه‌ر بکا، تا ڕێگه‌یه‌کی واحید نیشانی ئوممه‌ت بده‌ن. خۆی چۆن حاڵی بووه، مه‌سئوله له به‌رابه‌ر خوای خۆ‌یه‌وه ئه‌نجامی ئه‌دات‌و ته‌وزیحیشی ئه‌دا بۆ موسوڵمانان. ده‌ی جا جه‌ماعه‌تێ له موسوڵمانان قسه‌ی ئه‌و ساحیب‌نه‌زه‌ره قه‌بوڵ ئه‌که‌ن جه‌ماعه‌تی قسه‌ی ئه‌و یه‌که‌ی تر، جه‌ماعه‌تی قسه‌ی ئه‌ویتر. ئا به‌و جۆره که ئیسه تماشا ئه‌که‌ی ئوممه‌تی ئیسلامی دوچاری ئه‌م هه‌موو ته‌فه‌رروقه بووه.\nلێره دو مه‌تڵه‌ب ته‌زه‌ککور بده‌م:\nیه‌ک: زووتریش جارێک له کرماشانا، بووین، دوای ئینقلاب، خه‌به‌ریان پێم گه‌یان وتیان: ئه‌و موسوڵمانانه که وان له‌گه‌ڵ مه‌کته‌بی قورئانا، ئیستلاحیان دایر کردوه، به خۆ‌یان ئه‌ڵێن: موسوڵمانانی مه‌کته‌بی!، به خه‌ڵکی‌تر ئه‌ڵێن: غه‌یره مه‌کته‌بی! زۆر به‌حسم کرد له‌و باره‌وه، که‌سانێک که له‌وێ بوون، له بیریانه. یا ره‌نگه له نه‌واریشا زه‌بت کرابی.\nعه‌زیزه‌کانم! ئه‌وه وا بۆ ئێمه موهیممه، ئه‌وه‌یه تماشای نییه‌تی خۆ‌مان بکه‌ین، خۆ‌مان خالس بین. که‌ی ئێمه سه‌لاحیه‌تمان هه‌یه خۆ‌مان هه‌ڵسه‌نگێنین له‌گه‌ڵ موسوڵمانانی که به ڕێگایه‌کی تر، به مه‌سله‌حه‌ت‌و به دروس ئه‌زانن وا حاڵی بوون، ڕێگایه‌کی تر باشه. خۆمان ببێنه قازی‌و، خۆ‌مان هه‌ڵسه‌نگێنین، بڵێین: ئێمه باشترین له‌وان. له نامه‌یکێشا له‌م ئاخرانه‌وه ئیشاراتێکم کردوه به‌م مه‌تڵه‌به. له شیعرێکی تولانیشا که ئه‌وه ئه‌بێته ده‌فته‌ری چوارم ته‌قریبه‌ن شایه‌ت به ناو روحی وه‌سییه‌تنامه موفه‌سسه‌ل له‌م باره‌وه به‌حسم کردوه. ده‌خیله تووشی ئائه‌و نفرینه خراپه‌ی خوا نه‌بن. له باره‌ی ئه‌و جه‌ماعه‌ته‌وه له په‌یره‌وانی دینێک، وه‌ختێ ده‌سته ده‌سته ئه‌بنه‌وه، یه‌کترین نفرین ئه‌که‌ن‌و هه‌ر که‌س ئه‌ڵێ: من باشم‌و باقی خراپ!\n«کُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ» (مؤمنون:۵۳)\nده‌خیله! ئا له‌وانه نه‌بن:\nهه‌م به ئێوه: ئه‌و جه‌ماعه‌ته که خۆتان به هاوڕێی من، به هاوڕێ‌و هاو به‌رنامه‌ی مه‌کته‌بی قورئان ئه‌زانن عه‌رز ئه‌که‌م، هه‌م به باقی موسوڵمانانێک که ده‌نگم ببیسن. وه نییه من هه‌ر خێر خواهی‌و دڵسۆزی بۆ هاوڕێیه‌کانی خۆم بکه‌م! ئومیدم به خوایه، نه ته‌نها نێسبه‌ت به موسوڵمانان نێسبه‌ت به ته‌واوی به‌نده‌گانی خوا خێر خوا بین، دڵسوز بین. وه‌ڵڵاهی، بۆ دوشمنه خراپ خراپه‌کانیشم ئاره‌زووی خێر ئه‌که‌م. حه‌ددی ئه‌قه‌ل ئه‌ڵێم: یا خوا سه‌عاده‌تمه‌ندانه بمرن. ئه‌گه‌ر ناتوانن له حه‌یاتی دنیا باش بن، به‌ر له مه‌رگیان هیدایه‌ت ببن‌و خۆشبه‌خت بن، که مردن تێهه‌ڵده‌یان نه‌بێ، شه‌رمه‌سارییان نه‌بێ. بۆ دوژمنه خراپ خراپه‌کانیشم ئه‌مه ئاره‌زو ئه‌که‌م، جا، چ جای موسوڵمانان.\nبه خوا گیانه‌کانمان! یه‌کجار زۆر هه‌ن له موسوڵمانانێک که نین له‌گه‌ڵ مه‌کته‌بی قورئان، ڕێگه‌و مه‌سیریان جۆری‌تره من، دوور نزیک دیومن ناسیومن، غیبته‌یان پێ ئه‌به‌م ـ گوناهه بلیم: حه‌سودی، غیبته‌یان پی ئه‌به‌م، کاش لیاقه‌تم بووایه وه‌ک ئه‌وانه با سه‌فاو با سه‌داقه‌ت بوایتم‌ـ. ده‌ی جا چوونکه ئه‌و ڕێگایه‌ی دوای ئه‌وه ته‌فه‌رروق به وجود هاتووه و شورا نه‌ماوه، به‌دیهی‌یه نه‌تیجه‌که‌یچی ئه‌وه‌یه که: ڕێگا جۆر جۆر ئه‌بێته‌وه، چونکه ڕێگایه‌ک که ئه‌و ئینتخابی کردوه، ڕێگاکه‌ی من نییه، له‌گه‌ڵ ئه‌وه ئه‌زانم ئه‌ونه ساڵحه، که من غیبته‌ی پێ ئه‌به‌م‌و ئاره‌زو ئه‌خوازم خۆ‌زیا من وه‌ک ئه‌و بووایتم، بلیم: چونکه ڕێگه‌که‌ی ڕێگه‌ی من نییه، له به‌ر ئه‌وه ئینسانێکی خراپه؟! ئاممان تووشی ئه‌و شیرکانه نه‌بن! په‌نا به خوا، چه‌ن موسته‌حه‌قی نفرینن ئه‌و که‌سانه‌ی که له به‌ر خاتری ئیختلافی رێ، خۆسومه‌ت ئه‌که‌ن له‌گه‌ڵ خه‌ڵک یا حه‌تتا نه خۆسومه‌ت، خۆشیان ناوێن، خۆشی ناوێ، چونکه له‌گه‌ڵ من نییه! ئه‌گه‌ر وا بی، ئه‌وه نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه تو منت، ئه‌وێ! ها! له ئیکسیری گه‌وره‌دا، ها له نه‌زه‌رتانا که زۆر که‌س هه‌یه وڵاتی، میلله‌تی، حه‌تتا مه‌زهه‌به‌که‌ی، حه‌تتا دینه‌که‌ی، له به‌ر خۆدی خۆ‌ی گه‌ره‌که! حه‌تتا خۆداو په‌یغه‌مه‌ریش چونکه خۆدای خۆمه بۆیه خۆ‌شیه‌وی! پیغه‌مبه‌ری خۆمه بۆیه خۆ‌شیه‌وی! یانی: هه‌موو شتی تیته‌وه سه‌ر خۆدخواهی. ئه‌گه‌ر موسوڵمانی ساڵح‌و مه‌حبوبی خوایه هاوڕێ تو نییه، له لای خوا مه‌حبوبه، چۆن له لای تۆ، نامه‌حبوبه؟! ئه‌گه‌ر وا بێ ڕێی تۆ له ڕێی خوا، جیایه. جا، وایه. ئه‌گه‌ر دارو ده‌سته‌ت ببێت‌و قودره‌تت گه‌ره‌ک بێ، به‌ڵێ وه‌ڵڵا، ڕێی تۆ له ڕێی خوا جیایه.\nئاممان عه‌زیزه‌کانم! ئه‌م ته‌فه‌رروقه، ئه‌مرێکه خوا زووتر ئیعلامی کردوه که: شورا نه‌ما، پێش دێ. هیچ وه‌خت له به‌ر خاتری ئه‌وه که ڕێگای موسوڵمانان له یه‌کتر جیایه، نفرینی یه‌کتر مه‌که‌ن. یا حه‌تتا بێ مه‌حه‌ببه‌ت نه‌بن نیسبه‌ت به یه‌کتر. چاوتان، چاوی فرقه‌یی‌و گروهی‌و ئه‌م مه‌کته‌ب‌و ئه‌و مه‌کته‌ب نه‌بێ. هه‌ر که‌سێک به میعیاری من‌و به‌رنامه‌ی من بوو، باشه به میعیاری من‌و به‌رنامه‌ی من نه‌بوو، خراپه! ئاوا مه‌بن.\nچاوتان به‌وه‌وه بێ، خوا کێ خۆش ئه‌وێ، کێ وا ره‌فتار ئه‌کا که خۆشه‌ویس بێ به لای خواوه، ئێوه‌یش ئه‌وه‌تان خۆ‌ش گه‌ره‌ک بێ ئه‌وه موحته‌ره‌م بێ به لاتانه‌و ئه‌و وه‌خته خۆ‌شه‌ویسن له لای خوا.\nئه‌گه‌ر هه‌یه فه‌ردێک که ئه‌م براتانه، نسبه‌ت به به‌عزێکتان برا گه‌وره‌یه‌و نسبه‌ت به به‌عزێکتان برا بچوک، له‌م براتانه خزمه‌تکارتره به دین، ساڵحتره، هه‌زار جار ئه‌م براتانه بکه‌ن به نۆکه‌ری، بیکه‌ن به قوربانی؛ چونکه ئه‌وه موهیممه کێ خزمه‌تکار بێ، کێ باش خزمه‌ت بکا، کێ رابته‌ی راس‌تر بێ له‌گه‌ڵ خوای خۆ‌ی، کێ ساڵح‌تر بێ، کێ پاکتر بێ. با ناوی ئه‌حمه‌د نه‌بێ، مه‌حمود بێ. با ڕێگه‌ی ناوی مه‌کته‌بی قورئان نه‌بێ، هه‌ر ناوێکی‌تر بی! بۆ هه‌میشه، به ئێوه‌یش‌و به ته‌واوی ئه‌و موسوڵمانانه وا خۆیان به هاوڕێی من ئه‌زانن‌و، به ته‌واوی ئه‌و موسوڵمانانه وا سه‌رفی نه‌زه‌ر له‌م ڕێگا ورده‌واڵه موته‌فه‌ررقانه، خۆیان به په‌یره‌وی حه‌زره‌تی موحه‌ممه‌د ـ صلوات الله و سلامه علیه و آله‌ـ ئه‌زانن، ئه‌مه ته‌زه‌ککور ئه‌ده‌م: سبه‌ینێ له حیسابی خوا سه‌رفه‌راز بن شه‌رمه‌سار نه‌بن. ئه‌گه‌ر به حه‌ساوی ده‌سته‌و گروهو مه‌کته‌ب‌و جه‌ماعه‌ت، ئه‌رزش بده‌ن به خه‌ڵک، سبه‌ینێ شه‌رمه‌سار ئه‌بن، سه‌ر دا ئه‌خه‌ن.\nئه‌گه‌ر به حیسابی ته‌قوای خواو «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ…» هیچێ‌تر، کێ زیاتر باته‌قوایه، ئه‌وه‌تان فره‌تر خۆش بووێ، راسن له ته‌ک خواو خه‌ڵکا. ته‌قوایش هه‌ر ئه‌وه نییه که یارۆ، گوناه نه‌کا (: ئه‌و گوناهانه وا ناسراون).\nته‌قوا ئه‌وه‌یه، که نافه‌رمانی خوا نه‌کا، ته‌رکی وه‌زیفه نه‌کا، هه‌ر چی باشتر خزمه‌ت بکا، جه‌نبه‌گه‌ل موخته‌لیفی، وه‌زائیفی گه‌وره‌و بچوکی دینی، هه‌موو ژێر که‌لیمه‌ی ته‌قوا جه‌م ئه‌بێته‌وه، هه‌مووی. هه‌ر که‌س با ته‌قواتر بوو، ئه‌وه خۆ‌شه‌ویس‌تره. ئه‌گه‌ر تۆ وا نه‌بووی ـ کابرات له به‌ر ته‌قوا خۆش نه‌ویست ـ، سبه‌ینی شه‌رمه‌سار ئه‌بێ.\nگیانه‌کانم! تو خوا با شه‌رمه‌ساری سبه‌ینێمان به سه‌را نه‌یێ. به هه‌موو ئه‌گه‌ینم. به ئومیدی خوای موته‌عال، ئێوه‌یش بیگه‌ینن به هه‌موو عاله‌م. ئه‌وه یه‌ک مه‌تڵه‌ب.\nمه‌تڵه‌بی‌تر، وه‌ختێ وتمان: ته‌فه‌رروق پێش دێ و هه‌ر که‌سێ بۆ خۆ‌ی هه‌وڵ ئه‌دا، جا ئیتر خۆ‌ی‌و زانینی خۆ‌ی، نییه‌تی خۆ‌ی که چون ڕێگه‌ی خوا دووباره ڕۆشن کاته‌وه بۆ خه‌ڵک.\nنه‌تیجه‌ی ئه‌وه که منی هیچ‌و پوچی نالایه‌ق، له ناو جه‌ماعه‌تێکی موسوڵمانی باشا، کارم کردوه، ئه‌وه‌یه که جه‌ماعه‌تێکی موسوڵمان، بوونه‌ته هاو مه‌سیر. چ هاومه‌سیر؟ من، به نۆکه‌ری هه‌مووتان بم. چ هاو مه‌سیر، نه به ناو هاو مه‌سیرن. هه‌موو زه‌حمه‌تکێش، ده‌ردیسه‌ر قه‌بوڵ که‌ن.\nله به‌رخاتر ڕێگه‌ی خواو له به‌ر خاتر به‌نده‌گانی خوا، ئه‌و هه‌موو عه‌زابه قه‌بوڵ ئه‌که‌ن، که میقدارێکی ئاگام لی‌یه، ئه‌زانم. وه‌لێ به ناو هاو ڕێگه‌ین به یه‌که‌و. وه‌ختێک ئێمه بووینه جه‌ماعه‌تێک به یه‌که‌وه‌و هاو ڕێگه، ئه‌ووه‌ڵین نوکته ئه‌وه‌یه که ـ دوباره ئیشاره‌یکی پێ ئه‌که‌م ـ: نسبه‌ت به باقی ئه‌هلی ڕێگه‌کانی‌تر له موسوڵمانانی‌تر، به میعیاری ده‌سته‌و گوروه تماشا مه‌که‌ن به میعیاری ته‌قوا تماشا بکه‌ن. ئه‌وه هیچ. ئه‌سڵی مه‌تڵه‌ب ئه‌وه‌یه.\nله‌وه دوا، به ئیعتباری خۆمان فکرم کردوه‌ته‌وه که: ئێمه‌یش، نمونه‌یکی چکۆله له ئوممه‌تی ئیسلامی، دوای ئه‌وه ئه‌م ته‌فه‌رروقانه پێش هاتووه، له ولاتێکی ئیسلامییا، وجودمان هه‌یه، ئه‌بێ ئه‌و نه‌زمه، وا ئیسلام دایناوه، هه‌ر وا له مه‌سائیل فه‌ردیمانا، له مه‌سائیل جه‌معی‌مانا، ئه‌وانه وا ناسراوه‌و ئه‌زانین‌و به‌ڵه‌دین نوێژ، ڕۆژو، موعامه‌لات، باقی مه‌سائیل هه‌موو، موقه‌ییه‌دین به قانون‌و نه‌زمی دین بێ، له مه‌سائیلی جه‌معی‌و ئیرتباتی عمومیشمانا موققه‌ییه‌د بین. ئه‌گه‌ر خۆ‌م له ده‌ره‌و بووایتم، بڕێ ته‌کالیفی‌تر مه‌تره‌ح بوو. ئه‌لئان که خۆ‌م له ده‌ره‌وه نیم، ئه‌وانه که به‌ڵه‌دن له قورئان وه له سوننه‌تی عه‌مه‌لیچ‌و له‌فزیچ، موته‌وه‌ججیهی ئه‌و مه‌تڵه‌به هه‌ن ئیتر زۆر موفه‌سسه‌ل عه‌رز ناکه‌م. ئه‌لئان که زۆر ئیمکانی رابته‌م نییه، ته‌نها ته‌کلیفی ئه‌و جه‌ماعه‌ته که به عونوانی مه‌جموعه‌یک شه‌بیه به یه‌ک ئوممه‌ت مه‌تره‌حن، ئه‌وه‌یه که ئه‌و شورا، وا خوا ده‌ستوری فه‌رمووه، له ناو ئه‌م مه‌جموعه‌یچا دوروس بێ. زوتریش جارێک له‌م باره‌وه بڕێک ته‌وزیحم داوه. ئیسه فه‌قه‌ت ئه‌م که‌لیمه‌تانه عه‌رز ئه‌که‌م:\nبراکانم! عه‌زیزه‌کانم! نه‌بێته بێ ئه‌ده‌بی، غاڵبه‌ن ئینسان به ئه‌وه که ئیمتیازی هه‌یه، یا ماڵی زۆرتری هه‌یه یا جه‌ماڵی زۆرتری هه‌یه یا قوده‌رتی زۆرتری هه‌یه یا عیلمی زۆرتری هه‌یه، له باتی موته‌وازعتر بێ، قه‌درشناستر بێ، شوکرانه‌ی خوا، زیاتر به جێ بێرێ، داخی داخانم، غاڵبه‌ن له خۆ‌ی ده‌ر ئه‌چێ! سه‌ری لێ ئه‌شێوێ!\nله ره‌حمه‌تی خواو به زه‌حمه‌تی خه‌ڵک ئه‌گه‌ر ئینسان بی، بووگی به ئینسان\nجا، فکری لێکه‌نه‌وه که: چه‌نێ ئه‌بێته ناسپاسی بۆ ئینسان، خوا ره‌حمه‌تی له‌گه‌ڵ بکا، خه‌ڵک زه‌حمه‌ت بکێشێ ـ دیارو نادیار\nئه‌و لیباسه ئه‌یکه‌یته به‌رت، چه‌ن به‌نده‌گانی خوا زه‌حمه‌تیان کێشاوه، تا بۆ‌ته لیباس، ئه‌و پووڵه دێته ده‌ستی تۆ، وا مه‌زانه هه‌ر پووڵی خۆته. چه‌ن به‌نده‌گانی خوا زه‌حمه‌ت‌یان کێشاوه تا ئه‌و پووڵه بێته ده‌ستی تۆ، خه‌رجی ئه‌که‌یت‌و لیباسی پێ ئه‌سێنی‌و نانی ئه‌خۆ‌ی، بیگره تا نیعمه‌تگه‌ل ترو تا ماڵ‌و جاه‌و جه‌لال‌و عیلم‌و هه‌ر شتێ، هه‌مووی له ره‌حمه‌ت خواو له زحمه‌تی خه‌ڵک گه‌یشتۆ‌ته ده‌ستت، له باتی ئه‌وه قه‌درشناس بی، پۆز ئه‌که‌ی؟ ده‌عیه ئه‌نوێنی به سه‌ر خه‌ڵکێکا که له زه‌حمه‌تی ئه‌وان تۆ بوویته شتێک.\nداخی داخانم! زۆر وا هه‌یه ئه‌وانه وا نیعمه‌تی زۆرتریان هه‌یه، له باتی موته‌وازیعتر بن‌و با ئه‌ده‌ب‌تر بن نیسبه‌ت به خۆداو خه‌ڵک، ـ چ نیعمه‌تی ماددی‌و چ نیعمه‌تی مه‌عنه‌وی ـ پۆز په‌یا ئه‌که‌ن! غورور په‌یا ئه‌که‌ن به سه‌ر خه‌ڵکا!!\nداخی داخانم! وا پێش دی که: که‌سانێک به ئیتتکای ئه‌وه که عیلمیان هه‌یه، پێیانخۆش نه‌بێ، په‌یره‌وی بکه‌ن له‌و شورا که من ته‌عینم کردوه! چونکه پێیان وا بێ که ئه‌گه‌ر دو که‌لیمه‌و له‌تێ فره‌تر بزانن، ئیتر که‌سری شه‌ئنه بۆیان که په‌یره‌وی بکه‌ن له جه‌ماعه‌تی شورا!!\nوه‌لی ئه‌ووه‌ڵه‌ن، ئه‌گه‌ر موته‌عه‌هید به ئیسلامن ئه‌و ته‌زه‌ککوراته جاری پێشو عه‌رزم کردوه، تماشای سوننه‌تی عه‌مه‌لی بکه‌ن. ئه‌گه‌ر موته‌عه‌هید به ئیسلامن‌و، وایچ ئه‌زانن که ڕێگه‌ی ئیسلام ئه‌وه‌سه وا ئیسه گرتومانه‌و به یه‌که‌وه ئه‌روین، من هه‌ر له‌و ئیسلامه ئه‌وه‌م حاڵی بووه که ئومورتان ئه‌وه وا ناگاته من، چونکه من دورم‌و، عه‌رزم کرد یه‌که یه‌که‌یی له مه‌سائیل مومکینه بگاته من. ئه‌گه‌ر شتی گه‌یه من، خۆم نه‌زه‌ری خۆم عه‌رز ئه‌که‌م‌و هه‌ر که‌سێکیش نه‌زه‌رێکی بوو له به‌رابه‌ری نه‌زه‌ره‌که‌ی منه‌وه، زانی من ئیشتبام کردوه، خێری ئه‌گه‌یی، بۆم ئه‌نووسێ، به هه‌ر جۆرێ بێ حاڵیم ئه‌کا که ڕۆشن ئه‌بمه‌وه. ئه‌گه‌ر نه، تا وه‌ختێ به سه‌حیحی ئه‌زانێ باشه، ئه‌وه نه‌زه‌ری خۆم وتووه، وه قه‌بوڵی ئه‌که‌م. وه‌لێ ئه‌وه یه‌که یه‌که‌یی. ئه‌ی بۆ باقی مه‌سائیلی ڕۆژمه‌ڕڕه چی؟ بۆ ئه‌و مه‌سائیله ڕۆژمه‌ڕڕه، ئه‌و شورامه داناوه. ئه‌وانه وا به‌ڵه‌دن له سوننه‌تی عه‌مه‌لی، ئه‌زانن واجبه ئه‌شێ په‌یره‌وی لێبکه‌ن، ئاممان! به غوروری ده‌وڵه‌مه‌نی، به غوروری قودره‌ت، به غوروری عیلم، به هیچ شتێک تووشی ئه‌وه نه‌بن که پێتان به‌ر بخوا به قسه‌ی شورا بکه‌ن!\n«یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلَا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیَاهُ الدُّنْیَا وَلَا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمَا یَدْعُو حِزْبَهُ لِیَکُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِیرِ» (فاطر/۵-۶)\nغه‌رور یانی ئه‌وه وا کارێک ئه‌کا، ئینسان له خۆ‌ی ده‌ر بچێ. مه‌نزور ته‌نیا شه‌یتان نییه، مه‌نزور، هه‌ر شیاط‌ین الانس نین، ماددی‌و مه‌عنه‌وی هه‌ر شتێک ببێته باعیس ئه‌وه له خۆت ده‌ر چی، خۆت به زل بزانی، ده‌عیه بفرۆشی به سه‌ر دیگه‌رانا، پێت عه‌یب بێ وه‌زایفی خۆت ئه‌نجام بده‌ی، ئه‌وه غه‌روره‌و «فَلَا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیَاهُ الدُّنْیَا» هۆشتان بێ نه‌خڵه‌تن، سه‌رتان لێ نه‌شیوێنێ ئه‌و حه‌یاتی دنیا به زه‌خارف‌و جاه‌و جه‌لال‌و زه‌رق‌و به‌رق‌و قودره‌تگه‌لیه‌وه.. ..«وَلَا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ» سه‌رشێوێن، هه‌ر چییه‌ک هه‌یه، ئینسان خه‌ڵه‌تێن، هه‌ر چییه‌ک هه‌یه، نه‌تان خه‌ڵه‌تێنێ.\n«إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا» له یه‌کێ له شێعره‌کانا هه‌یه باسێ، جا ئه‌وه نه‌زه‌رێکه که زووتر ده‌رسی ته‌فسیرم ئه‌وته‌وه، جۆرێ‌ترم ته‌سه‌وور ئه‌کرد. ئیسه حاڵیم بووه، ئیشتبام کردوه. مه‌سه‌له‌ی خه‌لافه‌ت، له جێگه‌ییکێشا شتێکم نوسیووه‌و، ئیشاره‌م کردوه، ئه‌لئان وه‌ختی ئه‌وه نییه: توولانی به‌حسی بکه‌م. مه‌سه‌له‌ی خه‌لافه‌تی ئینسان، خه‌لافه‌تی الله نییه ئه‌وه که وێژراوه هه‌میشه. ئه‌وه‌یش نییه وا جاران من ته‌سه‌وورم ئه‌کرد، مه‌وجودیکی قودره‌ت دارتر له باقی موجوداتی‌تر به‌ر له ئینسان، وه‌لێ ناقس ئینسان هاتووه، له‌و کامل‌ترو بۆته جێنشینی. نه تماشای قورئان بکه‌ی، ئاشکرایه: خه‌لافه‌تی جێنشینی جن‌و جه‌ماعه‌تی له مه‌لائیکه که به‌ر له ئینسان، قسمه‌تی له ئوموری ئه‌م کوره‌ی زه‌وینه، به ده‌سیان بوو. جن وه قسمه‌تی له مه‌لائیک ئه‌وانه ساحیبی ئیختیاری زه‌وین بوون. خوای موته‌عال، ئه‌و میقداره وا ئیسه داویه به به‌شه‌ر، له دوای خه‌لقی به‌شه‌ر، که زووتر له ئیختیاری جن‌و مه‌لائیکا بوو، یانی: هه‌ر ئه‌و جه‌ماعه‌ته له مه‌لائیکه، که زووتر مه‌ئموری بڕێ له ئوموری زه‌وی بوون. وه‌ئیللا:\n«وَمَا یَعْلَمُ جُنُودَ رَبِّکَ إِلَّا هُوَ» (مدثر:۳۱)\nعیدده‌یک له مه‌لائیک که به‌عزی له ئوموری زه‌وی، به ده‌سیانه‌و، بووه. ئه‌و عیدده له مه‌لائیکه‌و له دوا جن که ئه‌وان مودیری ئه‌م زه‌وینه بوون، کاریان له سێنراوه‌و، دریا به ئینسان. ئه‌وه خۆڵاسه‌ی مه‌تڵه‌به. خه‌لافه‌ت یانی ئه‌وه.\nله جومله‌ی ان الشیط‌ان لکم عدو فاتخذواه عدوا… قه‌ستم ئائه‌وه بوو. شه‌یتان له به‌ر خاتر ئه‌وه غرور له که‌لله‌یا بوو، پێی عه‌یب بوو.\n«خَلَقْتَنِی مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ»(ص:۷۶)\nله به‌ر ئه‌وه ده‌سی کرده دوشمنایه‌تی له‌گه‌ڵ ئه‌م مه‌وجوده تازه، که هاتووه بۆ‌ته جێنشینی، قودره‌ت له‌م سینراوه‌ته‌وه‌و، دراوه‌ته ئه‌و مه‌وجوده تازه. غورورو ئیستکبار، خۆ به زل زانین، بووه باعیسی ئه‌وه که ئیزهاری ئیتاعه‌ت نه‌کا نیسبه‌ت به ئینسان.\nنه‌لی: ته‌سلیم. باشه، ئه‌وه وا تا ئیسه له ئیختیاری منا، بووه، خوا تۆی خه‌لق کردوه، بیسپێرێ به تۆ. ئیتاعه‌تی ده‌ستوری خالقی خۆم ئه‌که‌م. خالقی خۆم ئه‌وه به خێر ئه‌زانی بۆ منیش‌و بۆ تۆیش، به سه‌ر چاو. ئیتاعه‌تی نه‌کرد!؟\n«إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکُمْ عَدُوٌّ»\nبزانن: ئا له‌و وه‌خته‌وه شه‌یتان له‌گه‌ڵمان دوشمنه له به‌ر ئه‌وه که مه‌قامێک له ئه‌و سینراوه‌ته‌وه، دراوه به ئینسان، «فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا»، عاقڵ بن! که‌سێک که واقیعه‌ن دژمنتانه، مه‌یکه‌نه دوس. ئێوه‌یش ئه‌و به دژمن بزانن. وا نه‌بن که: ئه‌و ڕێگه‌تان پێ نیشان بدات‌و بکه‌ونه شون ڕێگه‌ی. که ئه‌بنه دوس له‌گه‌ڵی، هیچ، ئه‌یکه‌نه سه‌رپه‌ره‌ست بۆ خۆ‌تان! ئه‌یکه‌نه خاوه‌نی خۆ‌تان! نه‌تیجه‌ی چیه؟\n«إِنَّمَا یَدْعُو حِزْبَهُ لِیَکُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِیرِ»\nوه‌ختێ ئێوه جه‌ماعه‌تی ئینسان بانگ ئه‌کا، بانگتان ئه‌کا به‌ره‌وه کوێ؟ به‌ره‌و خۆشی؟ به‌ره‌و عیززه‌ت؟ به‌ره‌و عاقبه‌ت خێری؟ نه! نه‌وه‌ڵڵا! هه‌ر جه‌ماعه‌تێ ئه‌ونه نه‌فام‌و سه‌تحی بوون‌و به قسه‌ی شه‌یتانیان کرد، مه‌سیره‌که‌یان ئه‌وه‌یه که بانگیان ئه‌کا بۆ ئه‌وه ببنه خاوه‌ن‌و ره‌فیقی ئاگری سوزانی جه‌هه‌ننم!\nعه‌زیزه‌کانم! ئه‌و ره‌ن‌و خه‌سله‌ته وا له شه‌یتانا بوو، با له وجود هیچکامێکمانا نه‌بێ،\nدوچاری غورورو ئیستکبار نه‌بین.\nخلقتنی من نار و خلقته من ط‌ین، من ده‌وڵه‌مه‌نم، شورا فه‌قیر! من عالمم‌و شورا که‌م عیلم! من با سوادترم له‌و! من ساحیب قودره‌ت‌و ئه‌و بێ قودره‌ت! ئه‌وه ده‌رده‌که‌س وا شه‌یتان تووشی بوو. ده‌خیل! موتمه‌ئیننم ـ هه‌ر وا له یه‌کێ له نامه‌کانا ئیشاره‌م کردوه‌ـ خه‌ڵکێک که خۆیان به ساحبی ئه‌م ئیمتیازاته نازانن، وا نازانن فره ده‌وڵه‌مه‌نن، وا نازانن فره قودره‌تیان هه‌س، فره جاه‌و جه‌لال‌یان هه‌س، وا نازانن فره عالیمن، ئه‌وانه ئه‌و نه‌وعه ده‌ردانه‌یان نییه، که ئه‌و ئیمتیاز دارانه هه‌یانه. مومکینه ئه‌وان ده‌ردی‌تریان ببێ، ده‌ردی خراپ خراپێش. وه‌لێ ئائه‌و ده‌ردی عوجب‌و غوروره، ئه‌و ده‌ردی شوهره‌ت ته‌ڵه‌بیه، که ئیمتیازداران هه‌یانه‌ـ ئیمتیازی ماددی یا مه‌عنه‌وی ـ مه‌عموله‌ن خه‌ڵکی عادی نییه‌تی. ئه‌زانم به قسه‌ی شورا نه‌کردن یا غورور، له‌وه که به قسه‌ی شورا بکرێ. کاری خه‌ڵکی عادی نییه. کاری ئه‌وانه‌ن وا ئیمتیازاتی ماددی‌یان هه‌یه، یا مه‌عنه‌وییان هه‌یه، خۆیان به ده‌وڵه‌مه‌ن‌و ماقوڵ‌و ساحیب قودره‌ت ئه‌زانن یا خۆ‌یان به باسه‌وادتر ئه‌زانن!\nبراکانم! ئه‌گه‌ر خۆتان به هاوڕێی من ئه‌زانن، پێم ناکرێ له‌م وه‌خته که‌مه‌دا، ته‌واوی مه‌تاڵب‌و ده‌ردی دڵی هه‌موو که‌س ببیسم. فرسه‌ته‌که به‌ش ئه‌وه ناکا. یا ناشکرێی له مولاقاتا، ته‌واوی مه‌تاڵبی که هه‌مه‌و عه‌رزی هه‌مووتانی بکه‌م، ناکرێ. یه‌که یه‌که‌یی که تبقی قه‌واعیدو موقه‌رره‌راتی خۆیان، به بۆنه‌ی ره‌وابت‌و نسبه‌تی خانه‌واده‌گی‌یه‌وه، ئه‌توانن ته‌ماسیان له‌گه‌ڵ من ببێ، به‌و جۆره که خۆتان ئه‌زانن که‌سانێ زه‌حمه‌تیان کێشاوه، به‌ینا به‌ین یا په‌یغامی له‌فزی یا مه‌تاڵبی نوسیووتانه، هیناویانه‌و گه‌یاندویانه به من منیش جوابم ـ یا له‌فزی یا که‌تبی‌ـ عه‌رز کردوه. له‌م مه‌وریدا دو ئیشاره‌ی بچوک بچوک ئه‌که‌م.\nهه‌ر وا له نامه‌یه‌کا ئیشاره‌م کردوه، ئیعتمادتان ببێ که ئه‌مانه خه‌یانه‌تتان پێ ناکه‌ن. ئه‌م ئه‌شخاسه وا رابتی به‌ینی من‌و ئێوه‌ن‌و، هات‌و چوو ئه‌که‌ن، ئه‌ونه ئیعتمادم په‌یا کردوه به تولی ره‌فاقه‌ت له‌گه‌ڵیان.ـ ئه‌کسه‌ریشیان ته‌قریبه‌ن هه‌ر وه‌ک مناڵی خۆم، ئابه‌و جۆره به یه‌که‌و بووین‌و په‌روه‌رده بوون. ئه‌زانم خه‌یانه‌ت ناکه‌ن، به دڵنیاییه‌وه، مه‌گه‌ر شتێ نامه‌شروع بێ، ئه‌گه‌ر شتێک نامه‌شروع بێ، ناکرێ به لای که‌سه‌وه بێژنی، وه‌لێ ئه‌گه‌ر شتێک نامه‌شروع نه‌بێ، به دڵنیاییه‌وه بێژنی به‌مانه، یا بینووسن.\nئه‌مه یه‌ک مه‌تڵه‌ب.\nدو: ئه‌گه‌ر شتی یه‌کجار حادو موهیم نییه، ئێوه له ته‌ریقی شوراوه هه‌وڵی بۆ بده‌ن.\nئه‌گه‌ر جه‌نبه‌یه‌کی شه‌رعی هه‌یه‌و به هه‌یئه‌تی ئیفتا مه‌ربووته، ـ مه‌سائیلی شه‌خسی، نه‌ک مه‌سائیلی مه‌کته‌ب مه‌سائیلی مه‌کته‌ب فه‌قه‌ت به شورا مه‌ربووته. هه‌یئه‌تی ئیفتا حه‌ققی به سه‌ر ئوموری مه‌کته‌به‌وه نییه‌ـ،\nمه‌سائیلی شه‌رعی وه‌ک باقی ئه‌فرادی موسوڵمان بین ئیستفتا بکه‌ن له هه‌یئه‌ت ئیفتا. ئه‌گه‌ر سوئالێکی ئاواتان هه‌یه، موراجه‌عه ئه‌که‌ن به هه‌یئه‌تی ئیفتا. ئه‌گه‌ریش کاری یا سوئالێکتان هه‌یه، که مه‌ربووته به مه‌کته‌بی قورئان، یا بۆ باقی مه‌سائیلی جۆراو جۆر، موراجه‌عه ئه‌که‌ن به شورا. حتی‌المقدور بیکه‌نه عاده‌ت له‌و ڕێگاوه مه‌سائیلتان حه‌ل بکه‌ن، نه ئینکی هه‌ر شتێ بوو، بینووسن بۆ من یا سفارشی که‌ن بۆ لای من. ئه‌ی ئه‌وان چی بکه‌ن؟ ئاخر با ئه‌وانیش عاده‌ت بکه‌ن، با ئه‌وانیش فێر بن.\nبه‌ڵێ، ئه‌زانم زه‌حمه‌تیان یه‌کجار زۆره، هه‌م هه‌یئه‌تی ئیفتا، هه‌م شورا. به راسی زۆره. خۆسوسه‌ن خۆ‌یشم نیم که کومه‌کێکیان پێبکه‌م‌و تۆزێ بار سووکی بێ بۆیان. وه‌لێ ئیشکالی نییه. ئه‌و زه‌حمه‌ته زۆره، لازمه خوا تۆفیقیان بدا به ئیخلاسه‌وه، زه‌حمه‌ت بکێشن، هه‌م عیباده‌ته بۆیان، هه‌م ڕۆژ به ڕۆژیش پوخته‌تر ئه‌بنه‌وه. بینابه‌رین تا شتێک مه‌جبووری نه‌بێ، نه‌ینیرن بۆ من، ـ نه به له‌فزی، نه به که‌تبی ـ. له ته‌ریقی شوراو له ته‌ریقی هه‌یئه‌تی ئیفتاوه هه‌وڵی بۆ بده‌ن، حه‌ل بێ. ئه‌گه‌ر زانیتان حه‌ل نابێ، جا ئه‌و وه‌خته به په‌یغامی له‌فزی یا که‌تبی ـ ئه‌گه‌ر به مه‌شروعتان زانی ـ ئه‌توانن به وه‌سیله‌ی ئه‌م برایانه، بیگه‌ینن بۆ من، بزانن سادقانه په‌یغامی ئێوه یا نامه‌ی ئێوه تێرن، سادقانه جوابتان بۆ تێرنه‌وه.\nدیسان هه‌زار جار، والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته جمیعا و علی جمیع عبادالله الصالحین من آدم الی الاخر.\nهه‌رچه‌ن پێموایه مه‌تڵه‌به‌که ڕۆشن بوو. ئه‌مما مومکینه بڕێ که‌س باش حاڵی نه‌بووبن له توزیحه‌که‌ی من. له ئه‌ووه‌ڵه‌وه عه‌رزم کرد ئوممه‌ت تووشی ته‌فه‌رروق بووه، هیچ وه‌خت ئێوه ناتوانن به که‌سانێک که هاوڕێی مه‌کته‌بی قورئان نین، بڵێن: ئیشتباه ئه‌که‌ن. یا خوا نه‌که‌رده حه‌تتا خۆشیانتان نه‌وێ، ئیحترامیان نه‌بێ له لاتانه‌وه. ئه‌مه‌مه له به‌را وت.\nمه‌تڵه‌بی دوه‌م، ته‌به‌عییه‌ت له شورا بوو. ته‌به‌عییه‌ت له شورا بۆ کێیه؟ بۆ که‌سانێکه که ئه‌م ڕێگایه‌ـ ڕێگای مه‌کته‌بی قورئان، ئه‌م به‌رنامه‌ی منه‌ـ به سه‌حیح ئه‌زانن. وه‌ئیللا، وه‌ک عه‌رزم کرد هه‌یه له ناو موسوڵمانانا، من به نۆکه‌ریشی نابم. هاوڕێ مه‌کته‌بی قورئان نییه؛ئه‌و مه‌تره‌ح نییه بۆی په‌یره‌وی له شورا.\nفه‌قه‌ت که‌سانێک که خۆیان به هاومه‌سیری من ئه‌زانن‌و ئه‌ڵێن: ئێمه تیبقی به‌رنامه‌ی مه‌کته‌بی قورئان، وه‌زایفی موسوڵمانی خۆمان ئه‌نجام ئه‌ده‌ین. وا ئه‌زانین ڕێگای موسوڵمانی ئه‌وه‌یه که فڵانه که‌س به‌یانی ئه‌کا بۆمان ئا ئه‌وانه موکه‌له‌فن که موتیعی شورا بن‌و، ده‌ستورات له شورا وه‌رگرن. نه موسوڵمانانێک که ئه‌م ڕێگه‌یانه پێ سه‌حیح نییه‌و، ڕێگای‌تر ئه‌چن. ئه‌وانه وا ڕێگه‌یان جیایه له ڕێگای ئێمه، مومکینه بیان بێ یه‌کجار، یه‌کجار ساڵح‌و موقه‌دده‌س. له خۆشه‌ویس‌ترین ساڵحه‌کانی ئێمه باشتر. نه‌ک مومکینه، هه‌یشه. حه‌تمه‌نیش ئه‌یزانم‌و ئه‌یشناسم. موته‌وه‌ججیهی ئه‌وه بن نه هه‌ر موسوڵمانێک موکه‌له‌ف بێ به په‌یره‌وی له شورای مه‌کته‌بی قورئان. موسوڵمانانی مه‌کته‌بی قورئان موکه‌لله‌فن به په‌یره‌وی له‌و شورایه‌ی مه‌کته‌بی قورئان. والسلام.\nکاک ئه‌حمه‌د موفتي زاده


ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان دانپایانانی ئه‌ندامانی گروپێكی سه‌ر به داعشی بڵاوكرده‌وه، كه به نیازبوون له هه‌ولێر ته‌قینه‌وه ئه‌نجام بده‌ن.\nبه‌پێی راگه‌یه‌نراوێكی ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان ئه‌و گروپه‌ی سه‌ر به داعش له پێنج كه‌س پێكهاتوون و به نیازی ئه‌نجامدانی ته‌قینه‌وه و تاوانی كوشتن بوون له رێگه‌ی چه‌كی بێده‌نگه‌وه.\nئه‌وه‌شی خستوه‌ته‌ڕوو، دوای ئه‌وه‌ی له مانگی شوباتی ئه‌مساڵدا دوو ئه‌ندامی ئه‌و گروپه نه‌یانتوانیوه راسته‌وخۆ بێنه ناو هه‌رێمی كوردستانه‌وه، بۆیه له سوریاوه چوونه‌ته توركیا و پاشان ئێران و له‌وێشه‌وه چوونه رانیه و له رانیه‌شه‌وه چوون بۆ هه‌ولێر.\nئه‌نجومه‌نی ئاسایشی هه‌رێم ئاماژه‌ی به‌وه‌شكردووه، كه به فه‌رمانی خه‌لیفه‌ی داعش بڕیاربووه ئه‌و كرده‌وانه ئه‌نجام بدرێن، به‌ڵام به پلانه‌كه‌یان زانراوه له ئۆپۆراسیۆنێكدا ئه‌ندامانی شانه‌كه ده‌ستگیركراون و پلانه‌كه پوچه‌ڵكراوه‌ته‌وه.\nده‌قی راگه‌یه‌ندراوی ئه‌نجوومه‌نی ئاسایشی هه‌رێمی كوردستان له‌و باره‌یه‌وه:\nدەستگیرکردنی تۆڕێکی تیرۆریستی و پووچەڵکردنەوەی پیلانەکانیان\nلە هەوڵە بەردەوامەکانی دەزگاکانی ئەنجوومەنی ئاسایشی هەرێمی کوردستان بۆ پوچەڵکردنەوەی پیلانی تیرۆریستان دژی کوردستان، زانیاری دروست بەدەست هات کە (حجی عبدالله - خەلیفەی گروپی تیرۆریستی داعش) فەرمانی داوە بە هەریەك لە (حارپ - والی شمال / کوردستان) و (أبو ولید - ئەمیری ئەمنی ولایەتی شمال) بۆ ئەنجامدانی کردەوەی تیرۆریستی، ڕاستەوخۆ تیرۆریستانی شانەکە ئاشکراکران و لە ئۆپراسیۆنێکی سەرکەوتوو توانرا تەواوی تیرۆریستەکانی شانەکە دەستگیربکرێن.\nلە ئەنجامی لێکۆڵینەوە دەرکەوت تیرۆریستەکان بەنیازبوون لەڕێگای (بۆمبی چێنراو - عبوە) و (دەمانچەی بێ دەنگ - کاتم صوت) کردەوەکان ئەنجام بدەن و لە سەرەتای مانگی (2/2021) دوو ئەندامی گروپەکەیان سەرەتا نەتوانراوە ڕاستەوخۆ داخلی کوردستان بن بۆیە بەقاچاخ لە سوریاوە گواستراونەتەوە بۆ تورکیا پاشان بۆ ئێران و لەوێشەوە بۆ شارۆچکەی رانیە و پاشان گەیشتوونەتە شاری هەولێر.\nتیرۆریستانی دەستگیرکراو بریتین لە هەریەك لە (یاسر علی احمد نویران ناسراو بە ابو عمار) و (ماجد حسن صالح صایل ناسراو بە علی) و (حسن علی عنیزان حمد ناسراو بە سعود) و (فراس حسن حمودی حسین) و (مخلد ابراهیم محمد شافی الفراجی).


ھەرێمی کوردستان.. ژمارەی عومرەکاران لە ٢٦ ھەزار کەس بۆ ٢٠٠ کەس دابەزیووە\n- کۆرۆنا و دۆخی ئابووری ھەرێمی کوردستان و رێکارەکانی تەندروستی لە سعوودیە وایکردووە کە ژمارەی عومرەکاران بگاتە نزمترین ئاست. لە کاتێکدا ساڵانی پێشووتر زیاتر لە ٢٦ ھەزار کەس عومرەیان دەکرد، ئەمساڵ تەنها ٢٠٠ کەس عو‌مره‌یان ئه‌نجامداوه.\nهه‌ولێر - AA - هێمن حوسێن\nکۆرۆنا و دۆخی ئابووری ھەرێمی کوردستان وایکردووە کە ژمارەی عومرەکاران بگاتە نزمترین ئاست. لە کاتێکدا ساڵانی پێشووتر زیاتر لە ٢٦ ھەزار کەس عومرەیان دەکرد، ئەمساڵ تەنها ٢٠٠ کەس عو‌مره‌یان ئه‌نجامداوه.\nگوتەبێژی وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئایینی هه‌رێمی كوردستان، نەبەز ئیسماعیل ئاماژه به‌وه ده‌كات كه سعوودیه چه‌ند رێنماییه‌كی تایبه‌ت به ئه‌نجامدانی گه‌شتی عومره ده‌ركردووه و ئه‌وه‌ش ده‌خاته‌ڕوو كه تا ئێستا هیچ بڕیار و رێنماییه‌ك بۆ ئه‌نجامدانی فه‌ریزه‌ی حه‌ج نییه.\nنەبەز ئیسماعیل سه‌باره‌ت به رێنماییه‌كانی سعوودیه بۆ عومره‌كاران له لێدوانێكی بۆ ئاژانسی ئانادۆڵو گوتی: ''دوای ئەوەی کە ئاگادارکراینەوە لەلایەن دەستەی باڵای حەجی عێراقی کە ماوەی ساڵێک بوو گەشتەکانی عومرە بەھۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە راوەستابوون، بەپێی رێنمایی و مەرجی سعوودیە گەشتەکان کرانەوە و یەکەمین گەشتیش لە ٢١ی ئاداری ئەمساڵ بوو لە پارێزگای سلێمانی و گەشتی دواتر لە دھۆک و سێیه‌مین گه‌شتیش له ھەولێر بوو. به‌پێی مەرجەکانی سعوودیە، دەبێت تەمەنی عومرەکار لەنێوان ١٨ بۆ ٥٠ ساڵ بێت و مه‌رجه عومره‌كار ڤاکسینی وه‌رگرتبێت و رێنماییە تەندروستییەکان جێبه‌جێ بكات، بۆ نموونە پێشتر چوار عومرەکان لە ژوورێک دەمانەوە، ئێستا دەبێت دوو عومرەکار بمێننەوە، پاسی ٥٠ نەفەری تەنها ٢٥ نەفەر ھەڵدەگرێت، ئەنجامدانی عومرە لە رێگای ئەپڵیکەیشنی تایبەتەوە دەبێت، ئەم ئەپڵەکەیشنە رێگا دەدات کە عومرەکار داخلی حەرەم بێت و یەکجار عومرە ئەنجام بدات واتا وەک پێشووتر نییە عومرەکار چەند عومرەیەک ئەنجام بدات''.\nنه‌به‌ز ئیسماعیل گوتیشی: ''ئەوەی ئەرکە لەسەر عومرەکار ئەوەیە کە ئەگەر کەسێک تووشی ڤایرۆسی کۆرۆنا بێت، سەرجەم کاروانەکە لەسەر ئەرکی خۆیان کەرەنتین دەکرێن کە ئەمەش بەڕاستی ئەرکێکی قورسە لەسەر عومرەکارانی ئێمە، بەڵام ئەوەی گرنگە دەستپێکردنەوەی گەشتەکانە، چونکە داخوازییەکی زۆر ھەبوو بۆ گه‌شتكردن، بەڵام دوای دەرچوونی رێنماییەکان، ساردبوونەوەیەک لەلایەن ھاووڵاتییانەوە ھەبوو بەجۆرێک تا ئێستا کەمتر لە ٢٠٠ کەس لە ٢١ی ئادار تا ئێستا سەفەری کردووە لە کاتێکدا ساڵانی پێشووتر، واتا پێش بوونی ڤایرۆسی کۆرۆنا، تا ئه‌م كاته ٢٦ ھەزار کەس سەردانی سعوودیەی دەکرد بە مەبەستی ئەنجامدانی عومرە''.\nگوتەبێژی وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئایینی هه‌رێمی كوردستان له‌باره‌ی چۆنیه‌تی وه‌رگرتنی ڤاكسین و نۆره‌گرتنی ئه‌و كه‌سانه‌ی به‌نیازی گه‌شتكردنن گوتی: ''بە سوپاسەوە وەزارەتی تەندروستی ھاوکارە و کۆمپانیاکان زانیاری پێشوەختە دەدەن بەو کەسانەی کە دەیانەوێت گەشتی عومرە ئەنجام بدەن و ئه‌مه‌ش كارئاسانی بۆ هاووڵاتییان ده‌كات''.\nنەبەز ئیسماعیل ئاماژه‌ی به مانه‌وه‌ی عومره‌كاران كرد له سعوودیه و گوتی: ''لە پێشووتردا ماوەی مانەوەی عومرەکار ١٠ رۆژ بوو، لەئێستادا ١٣ رۆژە، چونکە سێ رۆژی یەکەم کەرەنتین دەکرێن، دوای ئەوەی کە پشکنینی کۆرۆنای بۆ دەکرێت ئینجا دەتوانێت داخلی مەدینەی پیرۆزبێت و نوێژەکان ئەنجام بدات بە رێنمایی تەندروستی و رەچاوکردنی دووری نێوانیان و بەکارهێنانی ماسک''.\nبه‌گوته‌ی گوتەبێژی وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئایینی هه‌رێمی كوردستان به‌هۆی بارودۆخی ته‌ندروستییه‌وه تێچووی گه‌شتی عومره دوو به‌رامبه‌ر زیادیكردووه و ئه‌مه‌ش كاریگه‌ری له‌سه‌ر دۆخی هاووڵاتییان دروستكردووه و له‌مباره‌یه‌وه گوتی: ''ھەرچەندە ئێمە نرخ دیاریی ناکەین بەڵکو چاودێری رێکارەکان دەکەین، بەڵام وەک ئەوەی بسیتوومانە، سێ رۆژەکە لەسەر ئەرکی ئەو پارەیە کە عومرەکار دەیداتە کۆمپانیاکە، بەڵام ئه‌گه‌ر عومره‌كار تووشی ڤایرۆسی كۆرۆنا بوو، ئه‌وا تێچووی كه‌ره‌نتینكردن له‌سه‌ر ئه‌ركی خۆیه‌تی، هه‌ر بۆیه‌ش پێشووتر به‌هۆی كێبڕكێی كۆمپانیاكان، تێچووی عومرەکار دابەزیبوو له‌نێوان ٦٥٠ دۆلار تا ٨٥٠ دۆلار بەپێی ئه‌و خزمەتگوزارییانەی کە پێشکەشی دەکرا، بەڵام ئێستا بەھۆی رێکارەکانی تەندروستی کە سعوودیە پێشکەشی دەکات، تێچووی عەمرەکار بووەتە ھەزار و ٣٥٠ دۆلارە''.\nنەبەز ئیسماعیل له‌باره‌ی ئه‌نجامدانی فه‌ریزه‌ی حه‌ج بۆ ئه‌مساڵ گوتی: ''فه‌ریزه‌ی حەج جیاوازە، ساڵی پار پڕۆسەی حەج بەڕێوەنەچوو، لە ١٩ی ١٢ی ٢٠١٩دا، چوار هه‌زار و ٣٥٠ ناو بەتیروپشك هه‌ڵبژێردران و ئامادەبوون بۆ ئەوەی ساڵی ٢٠٢٠ سەفەر بکەن، به‌ڵام بەھۆی دۆخی ته‌ندروستی و بوونی ڤایرۆسی كۆرۆنا نەتوانرا سەفەر بکەن و ئەمساڵ ئەگەر سەفەری حەج ھەبێت ئەوانەی ناویان لە ساڵی ٢٠١٩ دەرچووە دەتوانن ئەمساڵ گەشتی حەج بکەن، بەڵام تا ئێستا سعوودیە ھیچ بڕیار و رێنماییەکی تایبەتی بە پڕۆسەی حەج دەرنەکردووە، چونکە ئێستا کاتەکە کۆتایی ھاتووە، هاوكات رێكاره‌كانی مامەڵەکردن زۆر کاتی دەوێت''.\nگوتەبێژی وەزارەتی ئەوقاف و کاروباری ئایینی هه‌رێمی كوردستان، نەبەز ئیسماعیل گوتیشی: ''ئەوەی لای ئێمە ھەیە، بەپێی مەرجەکان نابێت ھیچ کەسێک لەتەنیشت یەکتر دابنیشێت لەھیچ شوێنێک، بۆیە رێکارەکان ئەوەندە وردن، نازانین داھاتووی بڕیارەکان چۆن دەبێت، بەڵام ئێمە ھەموو مامەڵەکانمان ئامادەن و ئەگەرچی رەنگە ئەو ناوانەی كه له ٢٠١٩ دەرچوون ھەندێکیان لەئێستادا نەتوانن سەفەری حەج بکەن و ھەندێک گیانیان لەدەستدا بێت و کەسی دیکه‌ی یەدەگ لە شوێنیان دابندرێت، بەڵام تا ئێستاش ھیچ بڕیار و رێنماییەک نییە تا نزیکبوونەوە لە جەژن چاوەڕوان دەکەین بزانین دوا بڕیار چی دەبێت''.\nرێنماییه ته‌ندروستییه‌كان گه‌شتی عومره‌كاران وه‌زاره‌تی ئه‌وقاف و كاروباری ئایینی


بڵاوکردنەوەی چاپەمەنیی نهێنی لە سۆڤیەت-بەشی کۆتایی\n12/8/2021 02:37 PM\nیەکێک لە بەناوبانگترین نموونەکانی پێوەندیدار بە سامیزدات، رۆمانی دوکتۆر ژیواگۆی بوریس پاسترناکە. تاوتوێی ئەم نموونەیە، کردەوەی ئەکتەرەکانی ئەم رووداوە و کاریگەریی سامیزدات لەسەر دبڵۆماسیی جیهانی دەخاتە روو.\nدوکتۆر ژیواگۆ چیرۆکێکی ئەویندارانەیە کە لە دڵی شۆڕشی روسیا و ساڵە سەرەتاییەکانی یەکێتیی سۆڤیەتدا روو دەدات. پاسترناک دیمەنێکی توندوتیژ و ناخۆش لە شۆڕش و ئەکتەرەکانی بۆ نموونە بۆلشویکەکان دەخاتە روو و هەر ئەمەش وادەکات بەرپرسانی سۆڤیەت بە رەخنەگری سیستمی بزانن. وەزیری دەرەوە، دیمیتری شپیلۆڤ ئەم کارەی بە «دوژمنایەتی و بێڕێزی کردن بە سۆڤیەت» دەزانی. سەرەڕای «کرانەوەی کۆمەڵگا» لە سەردەمی خۆرێشچۆڤدا، ئەم کتێبە مۆڵەتی چاپی وەرنەگرت. پاسترناک بۆ پووچەڵکردنەوەی ئەم پیلانە، رووی لە بڵاوکەرەوەی دەوڵەمەند و کۆمۆنیستی ئیتاڵی، فرترینلی کرد. فرترینلی گواستنەوەی بەقاچاخی دەسنووسی دوکتۆر ژیواگۆ بۆ ئیتاڵیای خستە ئەستۆ و لە دەزگای چاپەمەنییەکەی خۆیدا چاپی کرد. کا.گ.ب و حزبی کۆمۆنیستی ئیتاڵیا هەوڵیان دا زەخت بخەنە سەر پاسترناک و فرترینلی بۆ ئەوەی ئەم کتێبە چاپ نەکەن. پاسترناکیان ناچار کرد لە نامەیەکدا ئاوەها بنووسێت: «من ئێستا بەو قەناعەت و دەرئەنجامە گەیشتووم ئەوەی نووسیومە کارێکی ناتەواوە. تکایە دەسنووسەکانی دوکتۆر ژیواگۆم بۆ بنێرنەوە بۆ مۆسکۆ بۆ ئەوەی بتوانم درێژەی پێبدەم».\nهەوڵەکانی حکومەتی سۆڤیەت شکستی هێنا و پاسترناک دواتر لە نامەیەکدا بۆ فرترینلی خۆشحاڵی خۆی بەنیسبەت چاپی کتێبەکەوە دەربڕی. «من بەم زووانە دوکتۆر ژیواگۆی ئیتاڵی، فەڕەنسی، ئیبگلیزی و ئەلمانیم دەبێ و لە داهاتوویەکی دووریشدا دوکتۆر ژیواگۆی روسیشم دەبێ. کارێکی گەورە بوو، زۆر گەورە، لێگەڕێن زیاترین هەوڵی خۆمان بدەن بۆ ئەوەی وەشانی رووسیەکەشیمان هەبێ».\nئەوەی کە نەتوانرا رێگری لە چاپی دوکتۆر ژیواگۆ بکرێت شەرمەزارییەکی زۆر بۆ بەپرسانی سۆڤیەت لێکەوتەوە. پاسترناک بە چڕی درایە بەر هێرشی میدیا حکومییەکان و بە خەستی گوشاری ئابووریان خستە سەر. فرترینلی لە حزبی کۆمۆنیستی ئیتاڵیا دەرکرا. کتێبەکە رووبەڕووی سەرکەوتنێکی ناوازە بووەوە لە رۆژئاوا و پاسترناک بوو بە بەربژێری خەڵاتی نۆبڵ، خەڵاتێک کە چەندین جاری دیکەش خۆی بۆ بەربژێر کردبوو. جگە لە هەڕەشەکانی رژێم بۆ سزادانی پاسترناک، گرنگترین لەمپەر بۆ وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵ ئەوە بوو کە کتێبەکە بە روسی چاپ نەکرابوو. بۆ دڵنیایی لەوەی کە پاسترناک حەتمەن خەڵاتەکە وەربگرێت و زیاتر ببێتە مایەی شەرمەزاری بۆ رژێم، دەکوترێ رێکخراوەی CIA هاتە ناو یاریەکەوە و لە رێگەی دەستوپێوەندەکانی خۆی لە ئەوروپا، مانگێک بەر لەوەی براوەکان لەلایەن ئەکادمیای سویدەوە رابگەیێنرێت، کتێبەکەی چاپ کرد و رەوانەی بازاڕی کرد. لە کاتێکدا کە CIA هیچ قسەیەکی لەم بارەوە نەدەکرد، کوڕی پاسترناک ئەم دەستێوەردانەی رەد کردەوە. ئەکادمیا دواجار لە ساڵی ١٩٥٨ خەڵاتەکەی پێشکەش کرد و پاسترناک بوو بە رواڵەتێکی دیاری ناودەوڵەتی. حکومەت ئیزنی نەدا پاسترناک بۆ بەشداری کردن لە مەڕاسیمی پێشکەشکردنی خەڵاتەکە بڕوات بۆ ستۆکهۆڵم و هەڕەشەی لێکرد ئەگەر بێتوو لە وڵات بڕواتە دەرەوە، دووری دەخاتەوە. حکومەت هەروەها ئیزنی نەدا ئەو فیلمەی کەوا دەیڤید لینچ لە ساڵی ١٩٥٦ـدا بەپێی رۆمانی دوکتۆر ژیواگۆ دروستی کردبوو نمایش بکرێت، ئەگەرچی ئەم فیلمە ناوبانگێکی ناودەوڵەتی هەبوو. دواجار رۆمانەکەی پاسترناک متمانەیەکی جیهانی بۆخۆی دەستەبەر کرد و هەوڵەکانی سۆڤیەت بۆ بەدناو کردنی پاسترناک و نووسراوەکانی، زیانێکی زۆری بە جێگە و پێگەی رژێم لە ئاستی ناودەڵەتی و لەوپەڕی شەڕی سارددا گەیاند.\nچارەنووسی کەسانێکی وەکوو پاسترناک، سۆلژنیتسین و گوربانوسکایا پەرەی بەم بیرۆکەیە دا کە بڵاوکردنەوەی نهێنی لە سۆڤیەت، جۆرێک خەباتە لەدژی رژێمی تۆتالیتەر. بەڵام ئەو کارانەی لە سامیزدات ئەنجام دەدران، زۆر بەربڵاوتر بوون و بریتی بوون لە راپۆرتە جۆراوجۆرەکان، نووسراوەکان، مۆزیک و هونەر. سەرەڕای ئەوەی سامیزدات راستەوخۆ نەبووە هۆی رووخانی رژێمی سۆڤیەت، بەڵام دەرفەتێکی زۆر ئاوارتەی لە کۆمەڵگایەکی داخراودا هێنایە ئاراوە و لەبەرامبەر پروپاگاندی رژێمدا وەستاوە. سامیزدات بە چاپکردنی ئاسەواری نووسەرانێکی وەکوو سۆلژنیتسین، خراپترین جەنایەتەکانی رژێمی یەکێتیی سۆڤیەتی لەقاو دا و سەرنجی بەردەنگانی ناودەوڵەتی بۆ ئەم پرسانە راکێشا. لە چێکوسڵۆڤاکیا لەلایەکی دیکەوە هەوڵەکان بۆ ئامادەکردنی تاپۆی جاڕنامەی ٧٧ لەلایەن گروپە جۆراوجۆرەکانی ناو بزووتنەوە، گۆڕەپانەکەی بۆ روودانی شۆڕشی مەخمەڵی بە رێبەرایەتیی هاوڵ ئامادە کرد.\nلەئێستادا تەکنەلۆژیا لە خزمەت چالاکان و نووسەراندایە، گواستنەوە و وەرگرتنی زانیاری زۆر ئاسان بووەتەوە و لەلایەکی دیکەوە جێی بە سانسۆر تەنگ کردووە. ئەو چەلەنج و مەترسییانەی لەسەر ڕێی هاووڵاتیانی سۆڤیەت بوون بۆ گواستنەوەی زانیاری، شایەتییەکە لەسەر ئیرادە و و خۆڕاگری ئەوان بۆ زاڵ بوون بەسەر کێشەکانیاندا.


ھوشیار ئەحمەدی: دڵ لای شاعێران. – WTARIKURD\nلای فرەیێ شاعێران، دڵ دوامەنزڵگەی قەرار و بڕیارە، دڵ لای ئەوان، قانع وتەنی، نە ئەو دنکاڵە گۆشتەس تەنیا کاری ئاژینی خوێنە بە کەلەبەر دەمارەکامی کێڵگەی لەشا. بەڵکە کارخانەی ھەستییە، مەنزڵگەی ڕۆحە، باڵەخانەی خۆشەویستی و عەشقە، ئەڵقەی پەیوەندی عاشق و مەعشوق، دڵبەرو دڵدارە، دڵ ئەو نیشتمانەیە بە مەبەستی خۆشەویستی ھەوڵی داگیرکردنی ئەدرێ. دڵ کونجی مەیخانەی خەمە، ساقییە، بادەیە، پیاڵەیە، مەیە. دڵ فرە چتە، لە ڕێبازی زۆربەی شاعێرانا، دڵ کاری ڕۆح، مێشک، لەش، خەیاڵ، ھەست و..بەستوەتە کۆڵ خۆیا.\nلەو ڕێبازەدا دڵ ھەس فراوانە، ھەس بوچکە، ھەس تەنگە، ھەس گوشایە، ھەس مەندە، ھەس تەنکە، بە پێی مرۆڤەکان دڵەکان جیاوازن.\nلای ئەوان دڵ فڕگەی مەلی خەیاڵە، دڵ سەکۆی شایی و لۆغانە، شاد و خەمین ئەبێ، بریندار و ساڕێژ ئەبێ. بەڕاستی دڵ نەبوایا شاعێران چییان ئەکرد، ئەو گشتە بۆشاییەی دڵیان بەچی پڕ ئەکردەوە؟! وشە و ڕۆڵی دڵ لەدیوانی شاعێران بچنیتەوە، شیرازەی شێعر تێک ئەچێ، قافیەو ڕەدیفەکان لە گێژەنە دەرئەچن، وشەکانیتری ھەڵبەست ھەڵئەوەرن، ھەست و خەیاڵ بێ لانە ئەکەوێ.\nکارمان بە سەر دینەکانەو نەبێ کە پێیانوابووە دڵ کاری مێشک ئەکات و پرۆسەی بیرکردنەوە و ڕامان و شیکاری و بۆچوون دەربڕین و بڕیاردان و… گشتیان بەرھەمی دڵن. ئەوان وەک شاعێران نەیانڕوانیوەتە دڵ، بەڵکوو وێدەچێ بە ھەڵە لە کاری دڵ تێگەییشتبن.\nلە تەک ئەمەشا با لە ھەق لانەدەین، ھەر شاعێرانیش بوون دڵ بردن و دڵ دان و دڵ سپاردن و دڵ شکاندن و دڵ فڕاندن و دڵ ڕفاندنیان ھاوردە ناو ئەدەبیات و زوانی شێعر و بەستە و گۆرانی و بەند و…، ئەوان بەمەشەو نەوەستاون، جارجارەش دڵیان کردووەتە لۆکەی سەربڕینی تابوەکانی کۆمەڵگا، ئەو تابوگەلەڕ دڵ و ھەستە جوان و ئینسانییەکانیان سەدان ساڵ خنکاندووە، ئەو تابوانەی سەدان ساڵ جوانییەکانیان لە پەستو و پشتیرەکان شاردوەتەوە، بەڵێ ئەوان دڵیان کردووەتە شەکراو بۆ خنکاندنی دڵڕەقییەکان، بێ بەزەییەکان، ئەوان دڵیان کردووەتە تین و تاوی تواندنەوەی سەھۆڵی دڵە بەستووەکان، نەرم کردن و گەرم کردنەوەی دڵە ڕەق و ساردەکان…\nئەوان لە دووتۆیی پەڕەی ئێحساسی دڵیی دا، فرە شتیان درکاندووە، ئازایەتی و چاونەترسییان بەخشیوە، جارجارەش لە قاڵبی شێعرەکانیانا دڵیان کردووەتە کلیلی کردنەوەی دەروازەی زیندان و خەفەقانی دڵ و جوانی و لە دەمو زوانی گۆرانیبێژانەوە درگای دڵان و زیندانی دڵانیان پێ کردووەتەوە.\nتواشای فایەق بێکەس کەن چەنێ زەریف ئێژێ:\nدڵێ لە خۆیا داییم تەڕ نەبێ\nسەرخۆشی بادەی ڕووی دوڵبەر نەبێ\nمەفتونی باڵای قەد عەرعەر نەبێ\nبە جامی شەراب کەیل و مەستی کەی\nسا خوا ئەو دڵە، داییم پەستی کەی\nیان قانع ئێژێ:\n_ دڵ ھەر ئەو دنکاڵە گۆشتەس داییما پڕ بوو لە زووخ\nجەرگەکەم چەشنی کەبابە بۆ کزیی کوردی ھەژار\n_ براکەم حاڵەتم گریانە ئەمڕۆ\nدڵ و جەرگم تەواو بوریانە ئەمڕۆ\n_ خوێنی گەرمم ساردە بێشک ھەر وەکوو بەفراوی تۆ\nدڵ وەکوو یەخبەندی تایە، بۆ نیشانە و ناوی تۆ\nیان وەفایی ئێژێ:\n_ دڵم پڕ خوێن و خوێنبارە بە غەمزەی نازی چاومەستان\n_ نیگارا ئەی بە غەمزە ئافەتی دڵ، چاوی بیمارت\n_ دڵی دێوانە لە سەر زوڵفی عالەم ، بەرییە\n_ ئەی دڵ مزگانی، ئاما کۆچی یار\nشای شایی سەردان خەمان کەرد فیرار\n_ خەمین مەنیشە، خەم بدەر وەباد\nفەلەک نمازۆ، کەس وەخاتر شاد\n_ قیبلەم گرفتار، قیبلەم گرفتار\nدڵ بە جەفای تا، بیەن گرفتار\n_ دڵ موقەدەمەن، جەفاش تاڵیەن\nجەزای دڵ سزاش، دەردی ناڵیەن\nخاڵۆی کۆماسی ماچۆ:\n_ عەرعەر باڵایێ، عەرعەر باڵایێ\nدڵ کەفت نە تۆڕ دام، عەرعەر باڵایێ\n_ شیرین ئەندامێ.. شیرین ئەندامێ\nدڵ بیەن گرفتار، شیرین ئەندامێ\n_ من پێسە بولبول نامم وانای گوڵ\nمن کەردم وە فەرش ڕای ئاموشۆت دڵ\n_ دەرباری چەمان گرفتارێوەن\nدڵ زەلیلی زام، زەخم دارێوەن\n_ پەی چێش دڵ مەشۆ وە شوونی نەزەر\nپەرێ ئەھلی دین حەزەرەن حەزەر\n_ دڵ بێ قەرارەن. دڵ بێ قەرارەن\nجە ھیجرانی یار، دڵ بێ قەرارەن\nسەر تا پای باڵام ئالوودەی خارەن\nرۆی رەوشەن جە لام چوون شەوی تارەن\nیان سەید کامل ئیمامی(ئاوات) چەن جوان دڵی بە شار چواندووە:\nمن دەڵێم شاری دڵم باغ و گوڵستانە، دەچم\nعەقڵ ئەڵێ نا، قەسەبەی شۆڕشی مەستانە، نەچی\nیان مامۆستا عباسی حەقێقی ئێژێ:\n_ دڵم ماتی غەمی ھیجرانی تۆیە\nنەخۆشی دەردی بێ دەرمانی تۆیە\n_ دڵی بردم نیگای چاوی خومارت\nیەکەو گیراوی دوو مەستانی تۆیە\n_ ئەگەر پەیمانەکەی دەستت شکاندم\nدڵم مەشکێنە ھاوپەیمانی تۆیە\n_توخوا ڕاستی بڵێ دوڵبەر، درەنگە\nئەوە موژگانە قوربان یان خەدەنگە؟\n_وتم قوربان بکە ڕەحمێ بە حاڵم\nوتی چبکەم، دڵی من میسلی سەنگە\n_ لە باغا غونچە دڵتەنگە لە حسرەت غونچەیی لێوت\nگریبان چاک ڕوواوە گوڵ، لەبەر شەوقی گریبانت\n_ وا دڵی ھێنامە جۆششش، جونبوجۆشی گیسویی تۆ\nئۆف خودا دیسان سەبا، بزواندی زەنجێری جنوون\nمەستوورەی ئەردەڵان ئێژێ:\n_ بە تاڵی پەرچەمی ئەگریجەکانت غارەتت کردم\nدڵێکم بوو ئەویشت خستە ناو چاهی زەنەخدانت\n_ دڵم مەشکێنە چونکوو مەخزەنی دەرد و خەمی تۆیە\nفدای شەرت و وەفات بم چی بەسەر هات مەیلی جارانت\n_ جە هووناوی دڵ کەردی غەڵتانم\nنمانای پەنەم مەرگی سوڵتانم\n_ دڵەی کۆسکەفتەم کۆسش کنیاوە\nشادی و عەیش دیسان وەنەش سنیاوە\n_ موسەلسەل گێسووی پڕ جەعدی سونبوڵ\nلەرزانەن بە ناز پەرێ دامی دڵ\n_ سەروان پایان ها لە گڵی\nقومری دەستی لە ڕووی دڵی\nنەوحەخوان جەمعی بوڵبوڵی\n_ شاھیدی فیکرم کە بێتە جیلوەگاھی دوڵبەری\nشاھی خوسرەو، ڕۆحی شیرینی بە قوربانی ئەکا\n_ چاوەکەت ئاگر لە سینەی عاشقی مسکین دەکا\nمەستە مەیلی چەن کەبابێکی دڵی خوێنین دەکا\nتاھێربەگی دڵتەڕ و شیرین زمان ئێژێ:\n_ دڵ نەخۆشی دەردی ھیجران، جانی جانانم وەرە\nلەت لەتە جەرگ و ھەناوم، ماھی تەبانم وەرە\n_ دڵ لە ھیجرت، وا لە خەمدا، ماھی کەنعانم وەرە\nزەخمە جەرگم با فیراقت، زووبە لوقمانم وەرە\n_ گەر دەزانی چەند پەشێوە، حاڵەکەم بۆ دیتنت\nسەد ئەۆەندەی زوڵفەکانت، دڵپەرێشانم وەرە\n_ لەبەر بەژنت دەبێ سەر دانەوێنێ خەڵفی شمشادی\nدڵی سەد عاشقت کردە نیشانەی تیری موژگانت\n(ئەوە بەیتێکە لە شێعری کچی مھاباد)\n_ لەبەر دەرکی ڕەشماڵان\nدەبینی چاو کەژاڵان\nدڵان دەبەن بە تاڵان\nکاس دەکەن کوڕو کاڵان\n_ پێش ئەوەی لاوی بەختەوەر\nدەم ڕاگوێزێ لە سەر خاڵان\nپێش ئەوەی شەوگەڕی دڵتەڕ\nوەڕەز بێ لە ماڵەو ماڵان\n_ جەرگی دەبڕین، تیری برژانگی\nدڵگر بوو بسکی، لووس بوو لاجانگی\n_ لاوەکان، گەوەرە کچان، نازاران\nدڵبەران، دڵتەڕەکان، دڵداران\n_ دێتەوە باوی، ئەوەی دەستەی کوڕ\nبێنە ڕیز، نێزە بەدەست و دڵ پڕ\n_ دڵدانەوێکم ئێوە بۆ بنێرن\nمەرگی داگیرکەر بە خۆم بسپێرن\nوەلی دێوانە ئێژێ:\n_ شەمی شەم ڕوومەت تۆ بەسەلامەت\nسکاڵای دڵم کەوتە قیامەت\n_ تاقی به وینه‌ی تاقی برۆی ئه‌و\nسوژده‌گای دڵ بێ به رۆژ و به شه‌و\n_ بزانێ کوشته‌ی ئاخ و داخی دڵ\n_ بەو قاش قەتران دڵ پێ ئێشاوه\nستوونێ یانەی کێت نەکێشاوه؟\nمسباح ئەلئەدەبی دیوانیش ئێژێ:\n_دڵ لە حەسرەت غەمزەکەی دوو نەرگسی پڕخەوتەوە\nوەک خەمی زوڵفت عەزیزم، چوو بە ڕووتا کەوتەوە\nسافی ھیرانی ئێژێ:\n_ دڵ کەوتە خەیاڵات لە بەر غونچەیی لێوی\nوەک نوقتەیێ مەوھومە، ئەگەر بێ نەبزێوی\n_ ئەو دڵی بێ قەرارەکەم، کەوتە ھەوایی یارەکەم\nسەبری لە کێوە چارەکەم، زەحمەتە دەردی وا گران\n_ حەبیبا دڵ گەلێ بیمارە بێ تۆ\nلە بەر دووری، لە ڕۆح بێزارە بێ تۆ\nگۆرانی شاعێریش ئێژێ:\n_ دڵم وا گێژ ئەدا گەرداوی یەئس و نائۆمێدی ڕەش،\nمەگەر تۆ بێیتە ئێمدادم، گەلاوێژ، ئەی ستارەی گەش\n_ منیش یەک لەو تماشاکەرانەم،\nدڵ گیرۆدی ئەم جوانیی ئێوارانەم\n_ کە دڵ کەوتە ناو دۆزەخی دەردەوە،\nکە عیشق و شەبابی خوا بردەوە،\nئەحمەدی خانی ئێژێ:\n_ ئەی ئاینەیێ دل ب جەمالا تە موجەللا\nسەد سەفحە ب یەک زەررە ژ نوورا تە موتەللا\n_ عشوەیەک دا مە سەحەر وێ پەرییا حووری سرشت\nشەفەقا بەرقێ جەمالێ دل و جان سوهت و برشت\n_ هنارن ژ بۆ من دەراغووش پەروەر\nهنارەک د تازە حەبیبا دلارا\nسەید یاقوبی ماییدەشتی ئێژێ:\n_ دلبەر تۆ نەپرسی کە من ئەوقەر لە چە ماتم\nحەیران خەم ئەبروو و زوڵفان سیاتم\nئەوزاع کەمیی دڵبەرە، عەیبی نییە بۆ من\nهەرچەندە کە لاتم وە خودا مایلی لاتم\n_ دڵم پابەست زولف یارەن ئەمشەو\nلە بەخت من درێژ و تارەن ئەمشەو\nدڵی دێرم عەزیزا ماچە بولبول\nژە سەودای ڕوخ، گوڵ خارەن ئەمشەو\nمەلای جزیری ئێژێ:\n_ نەوایا موترب و چەنگێ، فەغان ئاڤێتە خەرچەنگێ\nوەرە ساقی حەتا کەنگێ، نەشۆیین دل ژ ڤێ ژەنگێ\nحەیاتا دل مەیا باقی، بنووشین دا ب موشتاقی\n_ دلبەر شکێنا شەککەرەک، «فَقُلتُ: يا روحي مَتىٰ؟»\nگۆ من: حەتا خاتر هەبت، من گۆ: چ کم ئەز با هەتا\n_ من د دل کۆڤان هەزارن داغ و کەیبەر بێحساب\nمحنەتا وەردێن ب خارن وێن د دل دا سەد نشاب\n_ گاهێ بە شەرارەی غەم و گەهـ سەڕسەڕی هیجران\nخۆشی نەبوو بۆ من نە بە گەرما نە بە سەرما\nکەوتۆتە سەرم ئەشک و غوباری ئەلەمی دڵ\nیەعنی: کە قوڕی میحنەتە کردوومە بەسەرما\n_ لەم قەسوەتەدا دانەکەوێ پەردەیی زوڵمەت\nبەرچاوی دڵم بگرێ، دەسا بێ بە گوزەرما\nئاوێنەیی دڵ ژەنگی قەساوەت ڕوخی پۆشی\nخاکستەری دڵسووختەیی بێنە بەسەرما\n_ ئەرێ دڵ بێ شەرابی لەعلی گوڵ ڕەنگت لە گوڵ چ بکا؟\nکە جیلوەی گوڵ لە گوڵشەن دا نەبێ، بولبول لە چڵ چ بکا؟\nکە هەڵگیرسا لە نووری بادە شەمعی حوسنی جانانە\nنەچێتە سەر تەریقەی حەزرەتی پەروانە، دڵ چ بکا؟\n_ وەک بولبول ئەو دڵە بە گوڵی ڕوو کە ڕوو دەکا،\nپەروانەیە زیارەتی شەمع ئارەزوو دەکا\n_ کە دڵ دەتوێتەوە بۆ تۆ، دەکەی ئەو ڕۆژە تۆ بڕوا\nکە خۆ دەرخەی وەکوو خۆر دڵ وەکوو شەونم لە خۆ بڕوا\nوەک عاشقە هاتۆتە دەرێ نێرگسی بیمار بۆ دیدەنی دڵدار\nیادی وەتەنی کردووە یا گۆشەیی گوڵزار دوور بێ لە ئازار\nئەی غونچە نەپشکووتی دڵی کوردی مەگەر تۆ وا چووبی لەسەرخۆ\nسەودایی گوڵان گەرمە لە مەیدان و لە بازاڕبولبول نییە بێدار\n_ دڵی وێران لە هیجران بۆوە مەعموور\nحەسەن دووبارە بوو خۆشکەیف و مەسروور\nبە تەنها ئەو غەمەم ماوە لە دڵدا\nکە بووم لەو بەزمەدا مەحروم و مەهجوور\n_ دەبا ساتێکی ساکین بێ لە ناڵین قەلبی خوونخوارم\nدەبا تاوێکی فاریغ بێ لە گریان چاوی خوونبارم\nحاجی قادر ئێژێ:\n_ دڵ کە دەربەندی حەیا و نەنگ و نام و عارییە\nئەو قسووری کردووە دێ ئارەزووی نازی دەکا\n_ دڵی ویستم دوو چاوی، دانی خۆشە\nدڵم نایە دڵی بشکێ، نەخۆشە\n_ ئەی ماهـ جەبین، ئافەتی دین، دڵبەری عەییار\nڕووت ڕەوزەیی ڕیزوان و نەعیمی گوڵی دلدار\n_ تۆ لەلایێکی دەڵێی ئەهلی دڵ و ویجدانم\n_ دڵی بردم مەواعیدی لەتیفت\nکەچی ئەمڕۆ لە من بوە بووکی بێ بن\n_ نایل بوو بە شیعرت، دڵی پڕ حوزنی شەبانە\nقوربانی وجودت حەشەم و مڵک و خەزانە\nشێخ ڕەزا ئێژێ:\n_ بۆ نەسووتێ جگەر و بۆ چی نەبێ دڵ بە کەباب\nبۆ چی نەڕوا لە تەنم ڕۆحی ڕەوان میسلی شەهاب\n_ موئنیسی ڕۆژ و شەوم باعیسی ئارامی دڵم\nڕۆیی و من لە غەمی کەوتمە نێو بەحری عەزاب\n_ تا لە تۆ دوورە دڵی غەمزەدە ئەی ڕاحەتی جان\nمەشریق و مەغریبە مابەینی لەگەڵ سەبر و شەکیب\n_ لێی دەپاڕێمەوە ئەی ڕۆحی ڕەوانم تو خوا\nچییە دەرمانی دڵم؟ پێم دەڵێ: لاچۆ دڵە دەرد\n_ دەماغ ئەمشەو موعەتتەر بوو، سەبا بۆی دڵبەری هێنا\nحەیاتم تازە بوو ساقی شەرابی ئەحمەری هێنا\n_ بەسەر خانەی دڵی سووتاو زەمانە سەڕسەڕی هێنا\nبە غەیری من کە مەحروومم لە ماچی لێوی شیرینی\n_ باعیسی دووریتە گەر دڵ ناڵە و ئەفغان ئەکا\nدەردی هیجرانە سەبەب گەر دیدە خوونئەفشان ئەکا\n_ شەمعی ڕووت کەوتۆتە ناو زوڵماتی زوڵفی وەک شەوت\nدڵ وەکوو پەروانە هەردەم مەیلی خۆ سووتان ئەکا\nنەوغەزالێکی تیایە دڵفڕێن و دڵبەرە\nسا بەخۆڕایی نییە دڵ مەیلی کانیسکان ئەکا\n_ دڵ بەدووی ئەفسانە کەوت و وای ئەزانی وا ئەبێ\nئیشی دنیا ڕەنجی پێ ناوێ، بە خۆی کۆتا ئەبێ\n_ دڵ لە بەینی تەلعەتی ڕوو و زوڵفەکەی دەیجوورتە\nگاهێ مەیلی شەو ئەکات و گاهێ مەیلی نوورتە\n_ منداڵی هیوا، کوولەکەی دڵان\nتازە غونچەکەی نێو باغی گوڵان\nبەگشتی، لە دیوانی زۆربەی شاعێرانا، نە تەنیا کورد، ھی نەتەوەکانیتریش، دڵ لە کاریگەرترین کاراکتێرەکانە، ئەگەر دەربخرێ، لەوانەیە شێعر رەونەق، کاریگەری، تین و تاو و سۆز و سازی خۆی لە دەست بدات. ناێژم بێ دڵ شێعر ناھۆنرێتەوە، بەڵام نازانم دیوانی شێعرەکانی بێ دڵ بن، چۆنە. نەمدیوە.\nعیماد عه‌لی: هاوپه‌یمانێتیه‌ك به مردوویی له‌دایكبوو.


چیرۆکی فولكه بەناوبانگەكانی سلێمانی، له‌دروستبونیانه‌وه تا ڕووخاندنیان – تۆڕی میدیایی خەڵک\nچەند کارێکی ڕۆژانە کە پێویستە بیکەیت بۆئەوەی پشتت خوار نەبیت\n2020/04/02 - 2:48 PM\nئەمەی خوارەوە کۆمەڵێک بنەمای گرنگی سەرنجڕاکیشیە کە گرنگە خانمان ڕەچاوی بکەن، تا جوان دەربکەون:\n-لەبەرکردنی جلی ڕەش بەتایبەت بۆ بۆنە تایبەتەکان زۆر سەرنجڕاکێش دەرت دەخات\n-هەموو خانمێک پێویستی بەوەیە کە لانیکەم پێڵاوێکی بن بەرزی هەبێت تا جوانیەکانی ئافرەتیبونی خۆی لە ڕێگایەوە دەربخات\n-ڕەنگی سور زۆر سەرنجڕاکێشە، شەرتنییە هەموو جلوبەرگەکانت بکەی بە سور بەڵام گرنگە زۆرکات پارچەیەکی سوری تێبکەیت\n-چاکەتی چەرم لەبەری خانماندا زۆر سەرنجڕاکێشە، تا سەرما تەواو نەبووە خۆت فریای ئەم خاڵەش بکە\n-لەبەرکردنی سپی سادە لەسەرەوە و پانتۆڵی کابۆ لە خوارەوە بەردەوام ستایلێکی ناوازەیە بۆ خانمان.\n-یەکێکی دیکە لە ستایلە زۆر سەرنجڕاکێشەکان جلی وەرزشییە.\n– پیاوان وەک ژنان گوێ بە وردەکاریەکان نادەن بەڵکوو وێنە گشتیەکە دەبینن، هەر بۆیە گرنگە ڕەچاوی هاڕمۆنی کۆی جەستە و گوجانی بکەیت\n-بۆ ئەوەی سەرنجڕاکێش بیت هەڵسوکەوتەکانت و متمانە بەخۆبونت هەموو شتێکە\nچەند بەڵگەیەک کە دەیسەلمێنێت ئێمە پێویستمان بە دادپەروەریە نەک یەکسانی!\n2020/04/02 - 1:49 PM\nئەمەی خوارەوە چەند بەڵگەیەکە کە دەیسەلمێنێت ئێمە پێویستمان بە دادپەروەریە نەک یەکسانی:\n– توانای کەسەکان!\nتواناو حەزی کەسەکان جیاوازە، کەسانێک لە بوارێکدا لاوازن و لە بوارێکی دیکەدا بەهێزن، ناکرێت هەموان بەیەکچاوی یەکسان تەماشا بکرێن!\n– دادپەروەری گرنگترە لە یەکسانی!\nناکرێت کەسێک کە هەژار و نەخۆشە بەهەمان شێوەی کەسیکی دەوڵەمەند مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت و هاوکاری بکرێت، بۆیە دادپەروەری گرنگترە لە یەکسانی!\n– یەکسانی بەدی نایەت!\nیەکسانی تەواوەتی شتێکی مەزاجیە و تەنانەت لە کۆمەڵگەی یوتۆپیاشدا بەدی نایەت!\n– دادپەروەری خەڵک هان دەدات نەک یەکسانی!\nبۆنمونە گەر لە کارگەیەکی گڵۆپ درووستکردندا هەموان بەیەکسانی موچە و هاندانیان پێبدرێت، ئەوکاتە کارمەندەکان هەوڵی ئەوە نادەن کوالێتی باشتر پێشکەش بکەن و کارگەکە بەرەو پێشەوە ناچێت!\n– خەڵک لەگەڵ دادپەروەریدا کێشەی نییە!\nگەر پارەی زیاتر بەکەسێک بدرێت کە زیاتر ماندوو بووە، ئەوا کەسانی دەروبەریش لایان ئاساییە و پێیان ناخۆش نییە!


شین گێڕان‌و ناوزڕاند پێویستە یان ڕێگەگرتن لەدەستدرێژی سێکسی\nچەند ڕۆژێکه دەستدرێژی سێکسی سۆشیال میدیایی تەنیوە، گوایە بابەتی بەکۆمەڵی دەستدرێژی سێکسی گەیشتوتە ناو سۆشیاڵ میدیاو هەر یەکەو بەجۆرێک کۆمێنتی لەسەر هەیەو نازانریت راستی بابەتەکە چۆنە، بەڵام ئەوەی زۆر پێویستی هەنوکەیی و پێویستی کۆمەڵگایی ئێمەیە دەیخەمەڕو تا بتوانرێت بەر لەو جۆرە تاوانە قێزەونانە بگیرێت.\nلەڕاستیدا دەستدرێژی سێکسی تاوانێکی گەورەیە، بەڵام لەکۆمەڵگا لەبەر ئەوەی شەرمە باسکردنی بۆیە نەزانیاری هەیە لەسەری نە هۆشیاری.\nخوێنەری بەڕێز، زۆرجار ئێوەی ئازیزمان لە پشکنینی ئەو بابەتە ئاگادار کردیتەوە کە تایبەتە بەپسپۆری پزیشکی دادوەری بەو مانایەی خۆتان و منداڵتان ئەگەر ڕووبەڕووی حاڵەتێکی نەخوازراوبون ڕێگایی چارەسەرو دڵنیابونەوە لەجۆری دەستدرێژیەکە بزانن، ئێمه کارو ئەرک و پیشەی پزیشکی دادوەریمان بە شێوازێکی ڕێک ڕوونکردیتەوە، لێرەدا وای بەپێویست دەزانم هەندێک زانیاری دیکە پێشکەشی ئێوەی ئازیز بکەم.\nمامەڵەکردنی ئێمە لەگەڵ ئەو حاڵەتانە بۆتە ئەزموون. دیارە کە غەمی من تەنها لە نوسین و وەشانەکانمدا هەرهێندەبوە کە هیج کامێک لە ئێوەو منداڵەکانتان توشی دەست درێژی سێکسی نەبن بەڵام لەکاتێکدا ئەگەر توش بون نەیشارنەوەو بەڵکو چی ڕێکاری پێویستی یاسایی هەیە بگیردرێتەبەر بەرامبەر تۆمەتبار .\nکەسی دەست درێژی لێکراو هەتا زووە بگەیەنرێتە پزیشکی دادوەری بۆ پشکنین تاکو ئاسەواری دەستدرێژیەکە بزر نەبێت.\nزۆرجار دەبینین دوایی یەک مانگ یان زیاتر دوایی یەک ساڵ یان زیاترکەسی دەست درێژی لێکراو بیر لە سکاڵاکردن دەکاتەوە کە ڕەنگە کاری ئێمە زۆر دژواربکات، بابڵێین ئاسەوار نامێنێت جونکە ئاسەوارەکانی دەست درێژی بزردەبن کە ڕەنگە ئەو کاتە ئێمە تەنها بتوانین بۆ کچان بڵێین پەردەی کچێنی ماوە یان نەماوە ئەویش وا باشترە لەهەفتەی یەکەم و بەر لەدەڕۆژی یەکەم پشکنینی پەردەی کچینی بێتە ئەنجامدان بۆ دڵنیایی لەمێژوی دەست درێژیکردنەکە چونکە دوای ئەو ماوەیە ئەویش دیاریکردنی کاتەکەی ناکرێت تەنها دەگوتریت کۆنە.ئەم ماوە بۆ پەردەی کچینی بەڵام بۆ تاوانی دەست درێژی سێکسی دەبیت لەنیوان ٤٨ بۆ ٧٢ کاتژمیری روودانی تاوانەکە بگاتە شوێنی مەبەست و پشکنین.\nبێ شک ناسینەوەی تاوانبار لەڕووی زانستی بە DNA دەبێت .ئەویش وەک ناسینەوەیپەنجە .\nکە معلومی ئێوەیە DNA هیچ کەسێک لەیەکتر ناچێت .هەر لەبەر ئەوەیە دەبێت لەماوەیەکی کورت لە مێژووی ڕوودانی تاوان دەبێت وەربگیرێت .واتە زۆر باشترە 72 کاتژمێر تێنەپەڕێت و زووتر کەسی دەست درێژی لێکراو بگەینرێتە پزیشکی دادوەری .\nلەڕاستیدا ڕەنگە ئەگەر خێزانی کەسی دەست درێژی لێکراوهوشیاری و زانیاریان نەبێت مافی منداڵ یان کچەکەیان لەدەست بچێت .ئەوەش لە ئەنجامی نەبونی هوشیاری یان تێپەڕین و نەخوێندنەوەی بابەتێکی لەوشێوەیە کە بەداخەوە لەوشێوە تاوانە لەبەر دەرگایی هەموو ماڵێکە.\nچۆن بەر لەو ڕووداوانە بگیرێت\nلەڕاستیدا ئەو ڕووداوانە بنەبڕنابن بەڵکو دەبێت هەمیشە دەسەڵاتی چاودێری کاربکات لەسەر ڕوونەدانی لەڕێگەی دەزگا جیاوازەکان و فەراهەمکردنی پێویستیەکان و هاندانی ڕاگەیاندنەکان بۆ ووروژانی ئەو بابەتە بڵاو کردنەوەی شێوازی سزاو ڕوونکردنەوەی جۆنیەتی شیکارکردنی شێوازی تاوانەکان تا هەموو تاکێک بزانێت دەست بردن بۆ ئەو تاوانە هەرگیز وون نابێت.\nیەکەم .. دەبێت DNA ی ناسینەوە پشتی پێببەستریت، هەروەها پەرە بەستاف و پزیشکی شارەزا بدرێت لەو بوارە.\nدووەم .. گرینگی بە هوشیاری زیاتربدرێت لەڕێگەی ڕاگەیاندنەکان و دانانی بەرنامەی تایبەت\nلەسەر ئەو پرسە و درووست کردنی جیرۆکی ئەنیمەیشن لەسەر ئەو بابەتە بەتایبەت بۆ منداڵان .\nوە هەر لەڕێگەی ڕاگەیاندنەکانەوە زیاتر زانیاری لە بارەی زوو گەیاندنی کەسی تاوان لێکراو بە شوێنی مەبەست واتە گەیاندنی کەسی تاوان لێکراوە بەمافەکانی خۆی .\nبەداخەوە بەشێکی زۆری هاوڵاتی نازانێت کە پزیشکی دادوەری شوێنی تایبەتی پشکنینی ئەو جۆرە کەیسانەیە و بگرە نازانن پزیشکی دادوەریش چییە.\nسێهەم .. زۆر پێویستە فریاکەوتنی تایبەت بە دەست درێژی سێکسی لە پزیشکی دادوەری بکرێتەوە و لە ڕیگای سۆشیال میدیا و ڕاگەیاندن ئەو فریاکەوتنە بە هاوڵاتی بناسینریت . وەک زانیاری بۆ لایەنی پەیوەندیدار لە هەموو ووڵاتانی جیهان فریاکەوتنی تایبەت بەدەست دریژی سێکسی هەیە . گرینگە ئەو داواکاریەی ئێمە بەهەند وەربگیرێت لەپێناو مافی تاوانلێکراو .\nچوارەم .. دەبێت کاربکرێت لەسەر یاسایەک یان ڕێنماییەکی تایبەت بە DNA چونکە جیاوازی هەیە لەنێوان پشکنین و ناسینەوەی پزیشکی دادوەری(forensic identification )کە لە ڕێگەی DNA دەکرێت.\nدەکرێت ئەو بابەتەی ئیستا لەبەر دەستتانە ببێتە مایەی زیاتر بە ئاگابون لە گرینگی گەیاندنی کەسی تاوانلێکراو بە پزیشکی دادوەری لەکاتی ڕوودانی هەر حاڵەتێکی دەست درێژی سێکسی.\nماموستا لە کۆلیژی پزیشکی


ئێران توانایی ئەوەی هەیە پاپۆڕەکانی ئەمریکا لە ناو ببات/ هەموان دەزانن ئێمە بەهێزین - Mehr News Agency\nAP ١٣٩٩ Bahman ٦ ١٠:٥٥\nNews Code 35725\nفەرماندەی بڕیارگەی حەزرەتی زەینەب لە گفتوگۆ لە گەڵ مێهر:\nفەرماندەی بڕیارگەی حەزرەتی زەینەب وتی: ئەگەر سەردەمانێک بوونی ئەمریکا لە ناوچەکە بۆ ئێمە هەڕەشە بوو، ئێستا بە هۆی هێزی بەرگری و مووشەکەکانمانەوە، توانای تێکشکاندنیمان هەیە.\nسەردار ڕەحیم نەوعی ئەقدەم لە گفتوگۆ لە گەڵ هەواڵنێری مێهر، بە ئاماژە بە جووڵەکانی ئەم دواییەی ئەمریکا لە کەنداوی فارس، وتی: لە پۆلێنبەندی ئەرتەشەکانی جیهان، ئەرتەشی ئەمریکا، بە ئەرتەشێکی دەریابنەما دەناسرێت،\nبە واتایەکی تر هەموو دەسەڵاتی ئەرتەشی ئەمریکا بۆ ئۆپراسیۆنی دەرەوەی جوگرافیای ئەمریکا، هێزی دەریایی ئەم وڵاتەیە کە پاپۆڕی جەنگی، فڕۆکەهەڵگر و ئەتۆمی و نائەتۆمی لە خۆ دەگرێت.\nئەوەشی وت کە ژمارەیەکی زۆر لە کادیران و فەرمانبەرانی پاپۆڕە جەنگییەکانی ئەمریکا تووشی کۆڕۆنا هاتوون و هەموو پاپۆڕەکانیان لە سەر ئاو و ناو دەریاکان سەرگەردان و سەرلێشێوان و ناتوانن تووشبوانی کۆڕۆنا ڕزگار بکەن.\nسەردار نەوعی ئەقدەم سەبارەت بە وڕلیدانەکانی سەرۆک کۆماری پێشووی ئەمریکا وتی: ئەو قسانە لە چوارچێوەی شێتە شێت کردنە ناماقووڵانەکەی ترامپ بوو کە بۆ دەرچوون لە کێشە ناوخۆییەکانی وڵاتەکەی شەڕی دەروونی دروست دەکرد و هەرای دەنایەوە.\nجەختیشی کرد کە بێ گومان ئەمریکا ئیدی هیچ جۆرە جووڵەیەکی تایبەت لە میحوەری بەرخۆداندا ناتوانێ بکات چونکوو هێز و بنکە دەریاییەکانی لە وڵاتانی کەنداوی فارس تەواو سووک بووە و بایەخی نەماوە.\nئەوەشی وت کە لە بەرانبەر هێزە ئەمریکاییەکانی ئێستا لە ڕۆژاوای ئاسیا کە توانای ئەنجام دانی هیچ جووڵەیەکی نییە، زیرەکی، جووڵە، توانای شەڕ کردن، هێز، یەکریزی، یەکگرتوویی و ڕۆحیەتی بەرخۆدان بە تایبەت لە هێزەکانی کۆماری ئیسسلامی ئێران لای هەموان ناوبانگی هەیە.\nفەرماندەی بڕیارگەی حەزرەتی زەینەب وتی: ئەمڕۆ بە فەزلی خودا و بە بەرەکەتی دەسەڵاتی بەرگرانە و مووشەکە خاڵ پێکەکانی زەوین بە زەوین ، زەوین بە هەوا، زەوین بە کەنار، کەنار بە دەریا، دەریا بە دەریا و دەریا بە ژێر دەریا، ئێمە توانایی تێکشکاندنی کۆپاپۆڕەکانی ئەمریکامان هەیە.\nئەو لە کۆتاییدا جەخت دەکات کە پاپۆڕەکانی ئەمریکا لە کەنداوی فارس هیچ غەڵەتێک دژی ئێران و هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی ناتوانێت بکات.\nهێزی مووشەکی ئێران\nکوردستان نمانەی وەحدەت و یەکگرتوویی لە ئێرانە\nتورکیا و ئێران لە شەڕ دژی پەکەکە هاوکاری دەکەن\nهێرشی تورکیا بۆ سەر کۆبانێ 5 کوژراو و برینداری لێکەوتەوە\nعایشە گوک کان چالاکی کورد، 30 ساڵ زیندانی بەسەردا سەپا\nئێران و ڕووسیا ڕێککەوتننامەی دەریایی واژۆ دەکەن\nدەریاوان شەهرام ئێرانی


" بمانه‌وێ و نه‌مانه‌وێ سه‌رده‌م سه‌رده‌مێكه كۆمه‌ڵناسی حاكمیه‌تی جیهان ده‌كات"\nروبرت كه‌ی میرتۆن(1)\n"تاكه‌كان خۆیان له چه‌قی مێژوودا ده‌بینن، به‌ڵام مێژوو به هیچ تاكێك ده‌ستپێناكات و به هیچ تاكێكیش كۆتایینایه‌ت"\n" ئه‌ده‌بی عه‌ره‌بی، خاوه‌ن ناوێكه له دیارترین ناوه‌كان، نه جیهانی كلاسیكی له سه‌ده كۆنه‌كاندا ونه جیهانی مه‌سیحی له سه‌ده‌كانی ناوه‌راستدا، له بواری توێژینه‌وه و لێكۆلینه‌وه‌كانی مێژوو و كۆمه‌ڵناسیدا، هیچ ناوێك نه‌یتوانیوه شان له شانی ناوی (ئیبن خه‌لدون) بدات"\nپڕۆفیسۆری ئینگلیزی(رۆبه‌رت فلنت)\nله په‌رتووكی(مێژووی فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو)(3)\nكورته‌یه‌ك ده‌رباره‌ی ژیان و به‌رهه‌مه‌كانی ئیبن خه‌لدون:\nله ساڵی (732ك-1332ز) له وڵاتی تونس كه‌سێك هاته‌دونیاوه كه تا ئه‌مڕۆش موسڵمانان به‌گشتی و خه‌ڵكی وڵاتی تونس به‌تایبه‌تی شانازی پێوه‌ده‌كه‌ن، جگه‌له‌وه‌ش مشتومڕی زۆرێك له زانسته‌كان كۆتاییپێنه‌هاتووه له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی وه‌ك زانایه‌كی بواری خۆیان له قه‌ڵمی بده‌ن، به‌تایبه‌ت مشتومڕی كۆمه‌ڵناسی و مێژوو كه هه‌ریه‌كه‌یان هه‌وڵده‌ده‌ن زۆرترین پشكی لێوه‌ربگرن و بیخه‌نه ناو چوارچێوه‌ی زانسته‌كه‌ی خۆیانه‌وه، به‌تایبه‌ت له‌نێو زانستی كۆمه‌ڵناسیدا هه‌میشه وه‌ك دامه‌زرێنه‌ر و كاره‌كته‌رێكی سه‌ره‌كی رۆڵی گیڕاوه و باسی لێوه‌كراوه.\nئه‌و مرۆڤێكی ئاسایی نه‌بوو، به‌ڵكو دامه‌زرێنه‌ر و باوكی زانستێكه كه ئه‌مرۆكه جێگای خۆی له‌نێو زانسته‌كاندا كردووه‌ته‌وه، جێگاده‌ستی ئه‌و مرۆڤه گه‌وره‌یه به‌و زانسته‌وه دیاره، ئه‌و شتێكی زیادكرد بۆ جیهان له‌پێناو ئه‌وه‌ی خۆی له‌م جیهانه‌دا زیاده‌نه‌بێت، ئه‌و مرۆڤه گه‌وره‌یه‌ش (ئیبن خه‌لدون)ه كه ناوی ته‌واوی (وه‌لییه‌دین ئه‌بوزه‌ید عه‌بدولڕه‌حمان بن محه‌ممه‌د)(ولی الدین ابوزید عبدالرحمن بن محمد)و له خێزانێكی رۆشنبیر و موسڵمان چاوی به‌دونیاهه‌ڵهیناوه، باوكی كه‌سێكی زاناو فیهقناس بووه، بۆیه هه‌ر له منداڵییه‌وه خه‌لدونی سه‌رقاڵی خوێندنه‌وه و فێربوونی زمان و خوێندنی فیقه و قورئان له‌به‌ركردنكردووه، ئه‌م قۆناغه‌ی ته‌مه‌نی به‌مشێوه به‌سه‌رده‌بات تاده‌گاته ته‌مه‌نی (17) ساڵی، له‌مساڵه‌دا(1349) به‌هۆی بڵاوبوونه‌وه‌ی په‌تا و نه‌خۆشییه‌وه له وڵاتی تونس، خه‌لدون (باوك و دایكی و زۆرێك له مامۆستاكانی) له‌ده‌ستده‌دات، كه‌لێنێكی گه‌وره ده‌كه‌وێته نێو ژیانی ئیبن خه‌لدونه‌وه، به‌ڵام یه‌كێك له سیفاته‌كانی مروڤی سه‌ركه‌وتوو ئه‌وه‌یه كه ئاسته‌نگ و له‌مپه‌ره‌كانی ژیان رێگری دروستناكه‌ن له‌به‌رده‌م داهێنان و پێشكه‌وتنیاندا، هه‌ربۆیه له‌سه‌ر خوێندنی خۆی به‌رده‌وامده‌بێت، له‌م قۆناغه به‌دواوه ئیبن خه‌لدون كه‌وته نێو رووداوه سیاسییه‌كان كه له‌و سه‌رده‌مه‌دا باڵی كێشابوو به‌سه‌ر وڵاتدا و بیست ساڵی دووه‌می ته‌مه‌نی له‌گه‌ڵ رووداوه سیاسییه‌كاندا به‌سه‌ربرد. له ساڵی (1354) ژیانی هاوسه‌رگیری پێكهێناوه له‌گه‌ڵ كچی كه‌سایه‌تییه‌كی به‌ناوبانگی ئه‌و سه‌رده‌مه به ناوی (محه‌ممه‌د كوڕی حه‌كه‌م)(4)\nئیبن خه‌لدون به‌شێكی زۆری ژیانی خۆی به گه‌ڕان و سه‌ردانكردنی وڵاتان به‌سه‌ربردووه، (تونس، مه‌غریب، ئه‌قسا، میسر، ئه‌نده‌لوس..) گه‌ڕاوه، ماوه‌یه‌كیش له گه‌ڵ هۆزی (به‌نوعریف)دا ژیانی به‌سه‌ربردووه و بۆ ماوه‌ی چوار ساڵ (1375-1379) لای ئه‌م هۆزه ماوه‌ته‌وه، هه‌ر له‌و ماوه‌یه‌شدا كتێبی (ئه‌لعیبه‌ر)ی نووسیوه(5)، پاشان بۆ ته‌واوكردنی كتێبه‌كه‌ی گه‌ڕاوه‌ته‌وه بۆ تونس له‌وێ كتێبه‌كه‌ی ته‌واوكرد و پێشكه‌شیكردووه به سوڵتان، خه‌لدون مرۆڤێكی زمانپاراو بووه و كاریگه‌ری هه‌بووه له‌سه‌ر سه‌رۆكهۆز و پیاوانی ئایینی هه‌ربۆیه كه‌سێكی خوشویستراو بووه له‌لایان.\nئیبن خه‌لدون له زانكۆكانی(زه‌یتونه له تونس) (ئه‌لقه‌ره‌وبیون له مه‌غریب) (ئه‌زهه‌ر له میسر) وانه‌ی وتووه‌ته‌وه و سه‌فه‌ری حه‌جی كردووه، له دواساته‌كانی ته‌مه‌نیدا بووه به قازی به‌وپێیه‌ی كه فیقهناسێكی به‌توانابووه.\nساڵی ( 808ك-1406ز) به‌نیسبه‌ت وڵاتی تونس وموسڵمانان به‌گشتی و زانستی كۆمه‌ڵناسی به‌تایبه‌تی ساڵێكی پڕ له ناخۆشی و نه‌هامه‌تی بوو، چونكه وڵاتی تونس مرۆڤێكی گه‌وره‌ی له‌ده‌ستدا كه جێگای متمانه‌ی سه‌رجه‌می سه‌رۆكهۆز و پیاوانی ئایینی بوو كه تا ئه‌مڕۆش جێگای شانازییه بۆ ئه‌و وڵاته، به‌نیسبه‌ت زانستی كۆمه‌ڵناسیشه‌وه له‌ده‌ستدانی ئیبن خه‌لدون له‌و سه‌رده‌مه‌دا كه‌ڵێنێكی گه‌وره‌ی له‌به‌رده‌م پێشكه‌وتنی به‌رچاوه‌ی زانسته‌كه‌دا دروستكرد، به‌ڵام جێی شانازییه بۆ خه‌لدون كه ناوی بۆ هه‌میشه زیندووه، له‌نێو زانستی كۆمه‌ڵناسیدا ناوی تۆماركراوه و له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌كه له (ئۆگست كۆنت، ئیمیل دوركهایم، كارل ماركس، هیربه‌رت سبنسه‌ر،ماكس ڤێبه‌ر) ئاڵای زانستی كۆمه‌ڵناسیان هه‌ڵگرتووه. تائه‌مڕۆش كۆڕی زۆرێك له رۆشنبیران و كۆمه‌ڵناسان و مێژونووسان و زانایانی گه‌رمكردووه رۆژانه لێكۆلینه‌وه و خوێَندنه‌وه ده‌كرێت له‌سه‌ر بیروبۆچوونه‌كانی و رۆژبه‌ڕۆژ گه‌وره‌یی و لێهاتوویی ئه‌م زانایه زیاتر ده‌دره‌وشێته‌وه.\nبه‌رهه‌مه‌كانی ئیبن خه‌لدون :\n1.تاریخ ابن خه‌لدون المسمی، بكتاب العبر ودیوان المبتدا والخبر فی ایام العرب والعجم والبربر ومن عاێرهم من ژوی السلگان الاكبر\n2.مقدمه ابن خلدون\n3.كتاب مزاكراته التعریف بابن خه‌لدون\n4.كتاب الباب المحێل فی اێول الدین\n5.شرح قصیده البرده\n6.شغا و السائل لتهزیب المسائل(6)\nئه‌وه‌ی كه لێره‌دا پێویستی به‌ئاماژه‌پێكردنه ئه‌وه‌یه كه ته‌وه‌ره‌كان و ناوه‌ڕۆكی كتێبی(المقدمه) بخه‌ینه‌ڕوو كه له‌م ته‌وه‌رانه پێكدێت :\nسۆسیۆلۆژیا و مێژوو\nراڤه‌كردنی حه‌قیقه‌تی كۆبوونه‌وه‌ی مرۆیی\nسیستم و دامه‌زراوه‌كانی كۆمه‌ڵگه (ئاوه‌دانكاری مرۆیی)\nدابه‌شكردنی كۆمه‌ڵگی مرۆییه‌كان\nئیبن خه‌لدون و كۆمه‌ڵناسی:\n"موقه‌دیمه‌كه‌ی ئیبن خه‌لدون یه‌كه‌م توێژینه‌وه‌ی ریكوپێكی كۆمه‌ڵناسییه، به‌تایبه‌ت له بواری زانستی كۆمه‌ڵناسی لادێی-شارستانیدا"\nئێمه نابێت مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی زانستێك كورت بكه‌ینه‌وه بۆ كاتی ناولێنانی زانسته‌كه، نابێت بڵێین كۆمه‌ڵناسی له‌وكاته‌وه دامه‌زرا كه (ئۆگست كۆنت) له ساڵی (1938) ناویلێنا، سته‌مێكی گه‌وره‌یه له زانستی كۆمه‌ڵناسی و هه‌ڵه‌یه‌كی زانستییه گه‌ربێتو هه‌وڵه‌كانی هه‌ریه‌كه له (ئیفلاتون، ئه‌رستۆ، خه‌لدون) له‌یادبكه‌ین له بواری خزمه‌تكردن به زانستی كۆمه‌ڵناسی، ئێمه لێره‌دا ته‌نها لایه‌نگری له (خه‌لدون) ده‌كه‌ین، له‌و باوه‌ڕه‌داین هه‌وڵه زانستییه‌كانی ئه‌و له‌م بواره‌دا له هه‌وڵه‌كانی كۆنت هیچی كه‌مترنییه، به‌ڵام به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه (خه‌لدون) په‌ی به ناوی كۆمه‌ڵناسی نه‌برد سه‌رجه‌م نازناوه‌كان و ناوبانگییه‌كان بوو به نسیبی (كۆنت).\nده‌توانین بڵین زانسته نوێیه‌كه‌ی ئیبن خه‌لدون (عومرانی ئاده‌می، كۆمه‌ڵبوونی مرۆیی) هاوشێوه‌ی ئه‌و زانسته‌یه كه ئه‌مڕۆ پێیده‌ڵێن كۆمه‌ڵناسی، به‌وپێیه‌ی كه ئه‌و بابه‌ت و تێڕوانینینانه‌ی كه خه‌لدون له‌و زانسته‌دا باسیلێوه‌كردووه نزیكایه‌تی هه‌یه له‌گه‌ڵ ئه‌و بابه‌ت و تێڕوانینینانه‌ی كه زانایانی بواری كۆمه‌ڵناسی به‌ردی بناغه‌ی زانسته‌كه‌یان پێداناوه و له‌م سه‌رده‌مه‌دا كاری پێده‌كه‌ن، هه‌روه‌ها پێیوایه ئه‌م زانسته جیاوازه له زانسته‌كانیدیكه به‌وپێیه‌ی ئه‌م زانسته چوارچێوه‌یه‌كی فراوانتری هه‌یه به به‌راوركردن له‌گه‌ڵ زانسته‌كانیتری وه‌ك (سیاسه‌ت) كه كورتده‌بێته‌وه له باسكردنی (ده‌وڵه‌ت، ده‌سه‌ڵات، شار.. هتد) وایبینیوه كه زانسته‌كه‌ی خزمه‌تێكی گه‌وره‌ی مرۆڤایه‌تی ده‌كات و سه‌رجه‌م لایه‌ن و بواره‌كانی ژیانی مرۆڤایه‌تی ده‌گریته‌وه.\nئیبن خه‌لدون ئه‌وه‌ی روونكردووه‌ته‌وه لقه‌كانی زانسته نوێیه‌كه‌ی په‌یوه‌ستن به ژیانی خه‌ڵكه‌وه به‌وپێیه‌ی ئیبن خه‌لدون له زانسته‌كه‌یدا جه‌ختیكردووه‌ته‌وه له‌سه‌ر كۆمه‌ڵه بابه‌تێكی گرنگی وه‌ك (دانیشتوان، ره‌وه‌ندییه‌تی و ژیان و گوزه‌رانیان، شارنشینی و شارستانییه‌ت، ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ت، كولتور، ده‌مارگیری.. هتد) گه‌ربێتو به شێوازێكی زانستی به‌راوردبكه‌ین له‌نێوان بابه‌ته‌كانی خه‌لدون كه چوارچێوه‌ی زانسته‌كه‌ی پێدارشتووه له‌گه‌ل بابه‌ته‌كانی زانستی كۆمه‌ڵناسی ده‌بینین جیاوازییه‌كی ئه‌وتۆ به‌دیناكه‌ین، به‌ڵكو نزیكایه‌تییه‌كی زۆر ده‌بینین له‌نێوانیاندا، هه‌ربۆیه ده‌توانین بابه‌ته‌كانی خه‌لدون بخه‌ینه‌ناو چوارچێوه‌ی (كومه‌ڵناسی سیاسی، كۆمه‌ڵناسی شارنشینی، كۆمه‌ڵناسی لادێنشین، كۆمه‌ڵناسی زانین یاخود مه‌عریفه)(9)، ئه‌مه له‌لایه‌ك له‌لایه‌كیدیكه‌وه زانسته نوێیه‌كه‌ی ئیبن خه‌لدون زانستێكی تیۆری و مه‌یدانییه كه ئه‌مڕۆ كۆمه‌ڵناسیش ئه‌و ئاراسته‌ی وه‌رگرتووه و زۆربه‌ی زۆری توێژینه‌وه‌كانی له‌و چوارچێوه‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه، له‌ڕووی تێورییه‌وه ئیبن خه‌لدون باس له كۆمه‌ڵیك تیۆر ده‌كات كه زانستی كۆمه‌ڵناسی بایه‌خی پێده‌دات ئه‌مه جگه‌له‌وه‌ی ئیبن خه‌لدون باسی له (دیارده‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی، كۆمه‌ڵگا، كۆمه‌ڵایه‌تیبوون) ده‌كات كه ئه‌م چه‌مكانه بابه‌تگه‌لێكی سه‌ره‌كی ناو زانستی كۆمه‌لناسییه.. له‌ڕووی لایه‌نی مه‌یدانییه‌وه كه ئه‌مه‌ش رێگاكانی (میتۆده‌كانی) توێژینه‌وه و رێگاكانی كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری ده‌گرێته‌وه. ئیبن خه‌لدون پشتی به كۆمه‌ڵێك ڕێگا یاخود میتۆد به‌ستووه بۆ كوكردنه‌وه‌ی زانیاری كه ئه‌وانیش:\n1.رێگای تێبینیكردن (الملاحڤه): رێگایه‌كه كه خه‌لدون پشتیپێبستووه بۆ كۆكردنه‌وه‌ی زانیاری خودی خۆی له رێگای ئه‌م میتۆده‌وه سه‌رنجی ژیانی ئاسایی ره‌وه‌ندییه‌كانی كردووه و زانیاری له‌سه‌ر كۆكردوونه‌ته‌وه پاشان بۆچوونه‌كانی خستووه‌ته‌ڕوو.\n2.به‌راوردكردن (المقارنه) ئه‌مه‌ش رێگایه‌كیدیكه‌یه كه خه‌لدون به كاریهێناوه، بۆ نموونه خه‌لدون به‌راوردیكردووه له‌نێوان دوو ده‌وڵه‌تدا یاخود به‌راوركردنی ده‌وڵه‌تێك له دوو سه‌رده‌می جیاوازدا یان به‌راوردی نێوان لادێنشین و شارنشین یان به‌راوردی نێوان دوو دیارده كه ئه‌مه‌ش سودی زۆری لێوه‌رگرتووه.\n3.مێژوویی(تاریخی): ئه‌م رێگایه‌ش بایه‌خی تایبه‌تی هه‌بووه لای خه‌لدون به سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگی داناوه كه توێژه‌ر یاخود لێكۆله‌ر بتوانی پشتیپێببه‌ستێ و زانیاری پێكۆبكاته‌وه(10).\nئه‌وه‌ی گرنگه لێره‌دا ئاماژه‌ی پێبكه‌ین ئه‌وه‌ی كه (ئۆگست كۆنت)یش به‌هه‌مان شێوه‌ی خه‌لدون پشتی به‌م میتۆد و رێگایانه به‌ستووه و به‌كاریهێناوه، زانستی كۆمه‌ڵناسیش له ئێستادا به چاوێكی پڕبایه‌خه‌وه سه‌یری ئه‌و میتۆدانه ده‌كات و له رێگای ئه‌م میتۆدانه‌وه تۆێژینه‌وه‌كانی زیاتر زانستیترده‌كات.\nئیبن خه‌لدون و مێژوو:\n"فه‌لسه‌فه‌ی مێژووی ئیبن خه‌لدون و پراكتیزه‌كردنی له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه مرۆییه‌كان زۆر گرنگه بۆ تێگه‌شتن له‌و قۆناغه مێژووییانه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی مرۆیی پێیاندا گوزه‌رده‌كات"\nله په‌رتوكی (بیریارێكی عه‌ره‌ب له سه‌ده‌ی (14)دا(11)\nجێگه‌ی شانازییه بۆ كه‌سێكی رۆژهه‌ڵاتی موسڵمانی عه‌ره‌بی وه‌ك ئیبن خه‌لدون كه له‌لایه‌ن زانا و بیریارانی رۆژئاواوه ده‌ستنیشانكراوه وه‌ك ریبه‌ر و دامه‌زرێنه‌ری هه‌ر دوو زانستی (كۆمه‌ڵناسی و فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو) (شمیت) ده‌ڵێت (ئیبن خه‌لدون دامه‌زرێنه‌ری فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو و كۆمه‌ڵناسییه) هه‌روها بیریاری ئه‌ڵمانی (فون هامه‌ر) نازناوی (مۆنتسكیۆی عه‌ره‌ب)ی به خه‌لدون به‌خشیوه.\nئیبن خه‌لدون یه‌كێكه له‌و بیریارانه‌ی كه به دامه‌زرێنه‌ری فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو داده‌نرێت، توانیوییه‌تی پێش بیریارانیدیكه‌ی رۆژئاوا په‌ی به‌م بابه‌ته ببات، دوای ماوه‌یه‌ك بیریاره رۆژئاواییه‌كانی وه‌ك (هیگڵ، ماركس، شبنجله‌ر.. هتد) توانیویانه سوودیلێوه‌رگرن و له راڤه‌كردن و شیكردنه‌وه‌ی یاساكانی ره‌وتی كۆمه‌ڵگا و سه‌رهه‌ڵدان و گه‌شه‌كردن و رووخانی شارستانیه‌تییه‌كاندا پشتیپێببه‌ستن و وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌ك به‌كاریبێنن له كاتی لێكۆڵینه‌وه‌كانی بواری فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو.\nئیبن خه‌لدون له به‌شێكی موقه‌دیمه‌دا باس له مێژووی عه‌ره‌ب و مێژووی به‌ربه‌رییه‌كان ده‌كات له رێگای ئه‌و تێبینی و خوێندنه‌وانه‌ی كه بۆیانیكردووه گه‌شتووه به كۆمه‌ڵیك راستی كه هیچكام له بیریاران و مێژوونووسه عه‌ره‌به‌كانی هاوسه‌رده‌می خۆی پێینه‌گه‌شتوون، هه‌روه‌ها ئیبن خه‌لدون به‌شێكی گرنگی لێكۆلینه‌وه‌كانی ته‌رخانكردووه به مێژووی كۆمه‌ڵگامانه‌وه پرۆفیسۆر(كیمبلۆڤیچ) له په‌رتوكی (بیریارێكی عه‌ره‌ب له سه‌ده‌ی 14 دا) ده‌ڵێت (ئیبن خه‌لدون له كۆمه‌ڵگای كۆڵیوه‌ته‌وه، لێكۆلینه‌وه‌یه‌كی مێژوویی كه ده‌ڵێت: كۆمه‌ڵگا به چه‌ند قۆناغ یه‌ك له دوای یه‌ك تیده‌په‌ڕێت)(12) هه‌موو قۆناغێكی شارستانی به‌ستراوه به قۆناغی شارستانی پێش خۆیه‌وه، هه‌روها خه‌لدون جیهانی كۆمه‌ڵگاكانی دابه‌شكردووه بۆ سێ قۆناغ و ته‌مه‌نی هه‌ر قۆناغێكی به (40) ساڵ مه‌زه‌نده‌كردووه، واته ته‌مه‌نی هه‌ر شارستانییه‌تێك (120) ساله و هه‌ر كۆمه‌ڵگایه‌ك ده‌بێت به سێ قۆناغی (دروستبوون، گه‌شه‌كردن، روخاندن)دا تێپه‌ربكات، دوابه‌دوای رووخانی ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌ش كۆمه‌ڵگایه‌كیدیكه سه‌رهه‌ڵده‌دات و به‌رده‌وامی ده‌به‌خشێیته‌وه به كۆمه‌ڵگا ئه‌مه‌ش ناویلێده‌نێت (سوڕی شارستانی، سوڕی كۆمه‌ڵگا)(13)\nئیبن خه‌لدون هه‌ر له رێگای ئه‌مجۆره لیكۆلێنه‌وه مێژووییانه‌وه بوو كه توانی به‌ره‌و ئاراسته‌ی زانستی كۆمه‌ڵناسی هه‌نگاوبنێت له پاش ماوه‌یه‌ك بیروبۆچوون و تێڕوانینینه‌كانی شێوازێكی كۆمه‌ڵناسییانه‌ی وه‌رگرت و توانی له چوارچێوه‌ی كۆمه‌ڵناسیدا په‌ره به بیرویۆچوونه‌كانی خۆی بدات.\nمێژوو لای خه‌لدون چوارچێوه‌یه‌كی فراوانی هه‌بوو، پێیوابوو كه نابێت مێژوو كورتبكه‌ینه‌وه له‌سه‌رهه‌ڵدان و رووخانی كۆمه‌ڵگا و ده‌وڵه‌تدا به‌ڵكو به‌پێچه‌وانه‌وه مێژوو بابه‌تێكه په‌یوه‌ندی هه‌یه به‌سه‌رجه‌م لایه‌نه‌كانی كۆمه‌ڵگای مرۆییه‌وه، ئه‌وه مێژووه ئاگادارمانده‌كاته‌وه له ریكخراوی كۆمه‌ڵایه‌تی مرۆڤ و سه‌رهه‌ڵدان و راده‌ی شارستانییه‌ت و جۆری ده‌سه‌ڵات و فاكته‌ره‌كانی گه‌شه‌كردن و لاوازبوونی ده‌وڵه‌ت.. هتد، مێژوو لای خه‌لدون دیراسه‌كردنی دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی مرۆڤه له هه‌موو سه‌ره‌ده‌مێكدا، هه‌ر له سه‌رده‌می خه‌ریكبوونی مرۆڤ به‌په‌یداكردنی خۆراك كه سروشت پێیده‌به‌خشێ هه‌تا ده‌گاته قۆناغی شارستانی كه خه‌سڵه‌تی بوونی ده‌وڵه‌ت و دابه‌شبوونی كار تێدا په‌ره‌یسه‌ندووه. ئه‌وه مێژووه كه ژیانی په‌یامبه‌ران و ده‌سه‌ڵاتداران و كرده‌وه سیاسی وكۆمه‌ڵایه‌تییه گرنگه‌كانی رابردوومان بۆ روونده‌كاته‌وه.(14) په‌یوه‌ندیی نێوان كۆمه‌ڵناسی ومێژوو لای ئیبن خه‌لدون:\nپرۆفیسۆر (شمیت) پێیوایه كه ئه‌م دوو زانسته لای خه‌لدون نزیكایه‌تییه‌كی زۆریان هه‌یه تا ده‌گاته راده‌ی ئه‌وه‌ی كه ده‌ڵێت خه‌لدون پێیوایه كه( كۆمه‌ڵناسی مێژووه، مێژووش كۆمه‌ڵناسییه)، هه‌روه‌ها جه‌ختده‌كاته‌وه له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه خه‌لدون پێوابووه كه ئه‌م دوو زانسته ته‌واوكه‌ری یه‌كترن هه‌روه‌ك خه‌لدون ده‌ڵێت: (مێژوو بریتییه‌له لێكۆلینه‌وه له كۆمه‌ڵناسی له رابردوودا) وه‌ك لێكۆلینه‌وه له شاره‌كان و كۆمه‌ڵگاكان وشارستانیه‌تییه‌كان و ده‌وڵه‌ته‌كان، به‌ڵام كۆمه‌ڵناسی له ئێستای شاره‌كان و كۆمه‌ڵگاكان و شارستانیه‌تیه‌كان ده‌كۆڵێته‌وه به‌ڵام به‌پشتبه‌ستن به زانستی مێژوو.. پێویسته ئاماژه به‌وه‌ش بكه‌ین كه ئه‌م دوو زانسته خاوه‌ن بنه‌ما و تیۆر و تایبه‌تمه‌ندی خۆیان و دان به‌و راستییه‌شدا ده‌نین كه سنووری مێژوو فراوانتر و گشتگیرتره به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵناسی. مێژوو بایه‌خده‌دات به‌و رووداوه سیاسی وكۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ی كه له رابردوودا روویانداوه، هه‌رچی كۆمه‌ڵناسیشه بایه‌خده‌دات به لێكۆلینه‌وه‌ی دیارده و رووداوه‌كانی ئێستا هه‌ندێكجار به‌پشتبه‌ستن به مێژوو. ئه‌مه له‌لایه‌ك له‌لایه‌كیتره‌وه مێژوو بایه‌خده‌دات به تۆماركردنی تاكه رووداوێك كه له رابردوودا روویدابێت و كاریگه‌ری جێهێشتبیت له‌سه‌ر رووداوی دوای خۆی یاخود بووه‌ته هۆی روودانی چه‌ند رووداوێكیتر، هه‌رچی كۆمه‌ڵناسیه به بایه‌خدان به رووداوێك ناوه‌ستێت به‌ڵكو بایه‌خ و گرنگی ده‌دات به كۆمه‌له رووداوێك و هه‌وڵی پێكه‌وه‌به‌ستنه‌وه‌یان ده‌دات و كاریگه‌ری رووداوه‌كه ده‌رده‌خات له دوای خۆیه‌وه (سلبی بێت یا خود ئیجابی)، مێژوو له پێكهاته‌ی شارستانی ده‌كۆلێته‌وه بۆ نموونه (كشتوكاڵ، بازرگانی، پیشه‌سازی، ئایین، فه‌لسه‌فه،.. هتد) به‌ڵام كۆمه‌ڵناسی له سیستمی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌كۆڵێته‌وه به سه‌رجه‌م لایه‌نه‌كانیه‌وه. ئه‌مه‌ش ده‌رخه‌ری ئه‌و راستییه‌یه كه خه‌لدون پێوایه مێژوو تۆماری رابردووه، به‌ڵام كۆمه‌ڵناسی شێوازێكی زانستی به‌كارده‌هێنێت بۆ دیراسه‌كردن و لێكۆلینه‌وه له ئیستا(15)\nئیبن خه‌لدون و چه‌مكی عه‌سه‌بییه‌ت (ده‌مارگیری)\nله‌ڕاستیدا هه‌ر زانا و بیرمه‌ندێك بگرین ده‌بینین له ژیانیدا بایه‌خیداوه به چه‌مكێك یا خود تیورێك و كاری له‌سه‌ر كردووه و پاشان راوبۆچوونی خۆی سه‌باره‌ت به‌و چه‌مكه یاخود ئه‌و تیوره خستووه‌ته روو بۆ سه‌لماندنی وته‌كانیشمان پشت به چه‌ند نموونه‌یه‌ك ده‌به‌ستین بۆ نموونه زانای به‌ناوبانگی كۆمه‌ڵناسی (ئیمیل دوركهایم) باسی له چه‌مكی (خۆكوژی) كردووه و شیكردنه‌وه‌ی تایبه‌تی بۆ كردووه و باسی له جۆره‌كانی كردووه، هه‌روه‌ها باسی ئه‌و فاكته‌رانه‌ش ده‌كات كه‌وا له تاك ده‌كات په‌ناببات بۆ خۆكوشتن و تیڕوانینی خۆی خستووه‌ته‌ڕوو له‌مباره‌یه‌وه و له‌لایه‌كیدیكه‌شه‌وه تیڕوانینی تایبه‌تی هه‌یه له‌سه‌ر چه‌مكی ئایین، هه‌روه‌ها باوكی زانستی كۆمه‌ڵناسی نوێ (ئوگست كۆنت) ئه‌ویش باس له كۆمه‌لێك چه‌مك و تیۆری ده‌كات، یه‌كێك له‌و بابه‌ته گرنگانه‌ش لای كۆنت باسكردنه له‌سه‌ر قۆناغه‌كانی ژیانی كومه‌ڵگا كه له‌و باوه‌ڕه‌دایه كه كۆمه‌ڵگاكان به سێ قۆناغدا تێپه‌ڕده‌كه‌ن كه ئه‌ویش قۆناغی (لاهوتی، میتافیزیكی، زانستی یاخود علمی) كه بۆچوونی تایبه‌تی خۆشی سه‌باره‌ت به‌م قۆناغانه خستووه‌ته‌ڕوو، ئیبن خه‌لدونیش هاوشێوه‌ی سه‌رجه‌م زاناكانیتر بیروبۆچوون وتێڕوانینینی خۆی له كۆمه‌ڵێك بواردا خستووه‌ته‌ڕوو گرنگترینیان تێڕوانینینیه‌تی بۆ چه‌مكی (عه‌سه‌بییه‌ت یاخود ده‌مارگیری) هه‌روها تیۆری (ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات وعیلمولعیمران و به‌ده‌وی و شارنشینی)و چه‌ندین بابه‌تی گرنگیدیكه ئێمه له‌مبابه‌ته‌دا ته‌نها باس له چه‌مكی عه‌سه‌بییه‌ت ده‌كه‌ین لای خه‌لدون.(16)\nله زمانی كوردیدا چه‌مكی (عه‌سه‌بییه‌ت) له به‌رامبه‌ر وشه‌ی (ده‌مارگیری)دا به‌كارده‌هێنین.\nعه‌سه‌بییه‌ت (ده‌مارگیری) وشه‌یه‌كی كۆنه و له‌پێش ئیبن خه‌لدوندا بوونی هه‌بووه، به‌ڵام ئیبن خه‌لدون هات و به‌رگێكی زانستی كرد به‌به‌ریدا، وشه‌ی عه‌سه‌بییه‌ت (ده‌مارگیری) وشه‌یه‌كی عه‌ره‌بییه له وشه‌ی (عصب)، یاخود(عصاب)ه‌وه وه‌رگیراوه كه به‌واتای ئینتمابوون و په‌یوه‌ستبوونی تاك دێت به گروپ یان رێكخراو یان كۆمه‌ڵ یاخود هۆز و خێڵ، نزیكترین وشه له زمانی ئینگلیزدا له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م چه‌مكه‌دا بریتیه‌له(SOCIAL SOLIDARITY)\nله‌ڕووی پێناسه‌كردنی ئه‌م چه‌مكه‌وه تێڕوانینه‌كان جیاوازن هه‌ندێك پێیانوایه كه خه‌لدون وه‌ك چه‌مكێكی سیاسی باسی له عه‌سه‌بییه‌ت (ده‌مارگیری) كردووه هه‌ندێكیدیكه‌ش له‌و باوه‌ڕه‌دان كه عه‌سه‌بییه‌تی خستووه‌ته ناو چوارچێوه‌یه‌كی سایكۆلۆجی یان سۆسیۆلۆجییه‌وه، ده‌توانین بڵێین عه‌سه‌بییه‌ت چوارچێوه‌یه‌كی فراوانی هه‌یه ده‌شتوانین له هه‌رسێ رووه‌وه لێكدانه‌وه‌ی بۆ بكه‌ین و بیخه‌ینه ناو چوارچێوه‌ی هه‌ر سێ زانسته‌كه‌وه. ده‌توانین بڵێین عه‌سه‌بییه‌ت بریتییه‌له‌و په‌یوه‌ندییه‌ی، كه ئه‌ندامانی گروپێكی كۆمه‌ڵایه‌تی پێكه‌وه‌ده‌به‌ستێته‌وه، ئه‌م پێناسه‌یه سه‌یری عه‌سه‌بییه‌ت ده‌كات، وه‌ك واقعێكی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی نه‌ك سایكۆلۆجی، یاخود عه‌سه‌بییه‌ت فاكته‌رێكی ده‌روونییه، هیزێكی پاڵنه‌ره له بونیادنانی كۆمه‌ڵگای مرۆییدا عه‌سه‌بییه‌ت لای خه‌لدون فاكته‌رێكی گرنگه بۆ مانه‌وه و جێگیركردنی كۆمه‌ڵگا، هه‌روه‌ها بناغه‌ی تیۆره‌كه‌شیه‌تی سه‌باره‌ت به جووڵانه‌وه‌ی مێژوو، به فاكته‌رێكیشی داده‌نێت بۆ دروستبوونی ده‌وڵه‌ت و مه‌رجی سه‌ره‌كیش بۆ ئه‌و كه‌سه‌ی ده‌بێته سه‌ركرده پێویسته ئینتیمای هه‌بێت بۆ گروپێك تاوه‌كو له رێگای ئه‌م ده‌مارگیرییه‌وه خه‌ڵك كۆبكاته‌وه و كاروباره‌كانیان رێكبخات.(17)\nتایبه‌تمه‌ندییه‌كانی عه‌سه‌بییه‌ت لای ئیبن خه‌لدون:\n1. له عه‌سه‌بییه‌تدا تاك په‌یوه‌ندی ده‌كات به هۆز یان خێلێكه‌وه و بیركردنه‌وه‌شی ده‌گۆڕێت وه‌ك ئه‌وان بیرده‌كاته‌وه، ئینتیمای هه‌یه بۆیان و ملكه‌چی فرمانه‌كانیان ده‌بێت ناتوانێت لێیلابدات، تاك له‌م ساته‌دا هه‌م ژیانی خۆی پارێزراوه و هه‌م پارێزگاریش له هۆز و خێله‌كه‌ی ده‌كات، به‌وپێیه‌ی مرۆڤ ناتوانێت به‌ته‌نها بژی و به‌رده‌وامی به ژیانی بدات، بۆیه بۆ پڕكردنه‌وه‌ی پێداویستییه‌كانی پێویستده‌كات په‌یوه‌ندیبكات به كۆمه‌ڵگاوه، ئه‌م بۆچوونه‌ی ئیبن خه‌لدون نزیكه له بۆچونه‌كه‌ی (ئه‌ره‌ستۆ)وه كه پێیوایه مرۆڤ به سروشت كۆمه‌ڵایه‌تییه (الانسان مدنی بالگبع ای لابد منه الاجتماع)(18)\n2. راده‌ی به‌هێزیی و لاوازی عه‌سه‌بییه‌ت ده‌گۆڕێت له شوێنێكه‌وه بۆ شوێنێكیدیكه، له كاتێكه‌وه بۆ كاتێكیدیكه، لای ره‌وه‌ندییه‌كان عه‌سه‌بییه‌ت به‌هێزه، خه‌لدون به چاوی خۆشی ئه‌مه‌ی بینیوه و تێبینیكردووه، له‌به‌رئه‌وه‌ی ره‌وه‌ندییه‌كان له بیاباندا ژیاون و له‌یه‌كه‌وه نزیك بوون زیاتر رووبه‌ڕووی شه‌ڕ و هێرشكردن بوونه‌ته‌وه، ژینگه‌كه‌یان بچووكبووه و ژماره‌یان كه‌مبووه و موڵك و سامانیان هه‌بووه، هه‌ربۆیه په‌یوه‌ندییانكردووه به هۆزه‌كه‌ی خۆیانه‌وه، ئه‌مه‌ش وایكردووه ئه‌م چه‌مكه به‌ته‌واوی و به زه‌قی ره‌نگبداته‌وه، به‌ڵام له شاردا ده‌مارگیری لاوازه ئه‌مه‌ش وایكردووه به هۆی فراوانی ژینگه‌ی شار كه هۆكارێكه بۆ لاوازبوونی عه‌سه‌بییه‌ت، هه‌روه‌ها سه‌روه‌ری یاسا له شاره‌كاندا و بوونی ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات هۆكاربووه بۆ لاوازبوونی چه‌مكی عه‌سه‌بییه‌ت (ده‌ماگیری).\n3. عه‌سه‌بییه‌ت (ده‌مارگیری) هه‌ندێكجار له‌سه‌ر بناغه‌ی خوێن داده‌مه‌زرێت و بونیادده‌نرێت، له‌به‌رئه‌وه‌ی تاك ئه‌ندامی خێزانه و پاشان ده‌بێته ئه‌ندامی هۆز و دواتر تیره پێكدێنن، كه ئه‌مانه به‌و په‌یوه‌ندییه خوێنییه‌وه به‌یه‌كه‌وه‌به‌ستراون، ئاماده‌ن پارێزگاری له‌یه‌كتربكه‌ن. ئه‌مجۆره عه‌سه‌بییه‌ته (ده‌مارگیریه) زۆر به‌هێزه، به‌ڵام هه‌ندێكجار ده‌مارگیری دروستده‌بێت به‌بێ بوونی په‌یوه‌ندی خوێن، چونكه مرۆڤ به سروشت كۆمه‌ڵایه‌تییه و حه‌زی له هاوكاری و یارمه‌تیدانه، هه‌روه‌ها مرۆڤ له‌به‌رئه‌و هه‌سته ئیجابییه‌ی تێدایه‌تی واده‌كات په‌یوه‌ندببكات به هۆزێكه‌وه یاخود تیره‌یه‌كه‌وه و پێداویستی یه‌كتری پڕبكه‌نه‌وه.\n4. عه‌سه‌بییه‌ت دیارده‌یه‌كی سروشتییه و ته‌نها لای عه‌ره‌ب بوونی نییه. ناتوانین بیبه‌ستینه‌وه به عه‌ره‌به‌وه، به‌ڵكو ئه‌م چه‌مكه له‌لای فارس و تورك و بگره كوردیش بوونی هه‌یه(19).\n5. ئامانج له عه‌سه‌بییه‌ت وه‌رگرتنی ده‌سه‌ڵاته، ململانیی هۆزه‌كان كه تامه‌زرۆی ده‌سه‌ڵاتن به‌ره‌و شه‌ڕێكی بێسنوور ده‌یانبات، ئه‌م شه‌ڕه به سه‌ركه‌وتنی ئه‌و هۆزه كۆتاییدێت كه خاوه‌ن عه‌سه‌بییه‌تێكی به‌هێزن، عه‌سه‌بییه‌ت واتای هێز و ده‌سه‌ڵاته بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی به‌ده‌ستیدێنن كه خاوه‌ن به‌هێزترین عه‌سه‌بییه‌ت بن، ئه‌مه‌ش بۆچوونی ئیبن خه‌لدون خۆیه‌تی.\n6. عه‌سه‌بییه‌ت فاكته‌رێكه بۆ دروستبوونی ده‌وڵه‌ت، ده‌وڵه‌ت دانامه‌زرێت به‌بێ بوونی عه‌سه‌بییه‌ت (عه‌سه‌بییه‌ت و ئابووری به‌هێز) ئه‌و دوو هۆكاره‌ن كه زامنی مانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌ن. لاوازبوونی ئه‌م دووانه‌ش رووخان و له‌ناوچوونی ده‌وڵه‌ت به شوێن خۆیدا ده‌هێنیت.\n7. فراوانبوونی ژینگه هۆكارێكه بۆ لاوازبوونی عه‌سه‌بییه‌ت، هه‌تاوه‌كو ژینگه فراوانتربێت عه‌سه‌بییه‌ت لاوازترده‌بێت، واته هه‌ست به‌بوونی په‌یوه‌ندییه‌كی پێچه‌وانه ده‌كه‌ین له‌نێوان فراوانبوونی ژینگه و به‌هێزی و لاوازبوونی عه‌سه‌بییه‌تدا.(20)\n8. ده‌شكرێت عه‌سه‌بییه‌ت لاوازبێت و به‌ره‌و نه‌مان بڕوات، كاتێك كه سیستمی دیموكراسی گۆڕا بۆ سیستمی تۆتالیتاری له كۆمه‌ڵگه‌دا.\n9. په‌یوه‌ندی هه‌یه له‌نێوان عه‌سه‌بییه‌ت و ئاییندا: ئایین ئامرازێكی ناڕه‌سمییه بۆ كۆنترۆڵكردنی تاك و كۆمه‌ڵگا، به‌واتایه‌كیدیكه ئایین هاوبه‌سته‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی به‌هێزده‌كات، ئه‌مه‌ش لای (یئمیل دوركهایم)یش بوونی هه‌یه، ئیبن خه‌لدون پێیوایه ئایین پێویستی به ده‌مارگیری هه‌یه بۆ مانه‌وه و به‌رده‌وامی و هیچ ئایینێك به‌بێ بوونی عه‌سه‌بییه‌ت ناتوانێ په‌ره‌بدات به به‌رده‌وامی خۆ.\n10. په‌یوه‌ندی هه‌یه له‌نێوان سیاسه‌ت و عه‌سه‌بییه‌تدا: به‌بێ بوونی عه‌سه‌بییه‌ت ناتوانرێت هه‌م فه‌رمانڕه‌وا و هه‌م ده‌وڵه‌ت دابمه‌زرێت لاوازی ده‌مارگیری ده‌بێته هۆی لاوازبوونی ده‌وڵه‌ت كاتێك كه ده‌مارگیری به‌هیزده‌بێت له‌نێوان ئه‌ندامانی ده‌وڵه‌تێكدا ئه‌و ده‌وڵه‌ته به‌ره‌و پێشه‌وه ده‌ڕوات و گه‌شه‌ده‌كات به‌واتایه‌كیتر مانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت به‌ستراوه به مانه‌وه و به‌هێزیی عه‌سه‌بییه‌ته‌وه، په‌یوه‌ندییه‌كی راسته‌وخۆ هه‌یه له‌نێوان عه‌سه‌بییه‌ت و ده‌وڵه‌تدا..(21)\n1. شناخت انواع اجتماعات از دیدگاە فارابی وابن خه‌لدون، غلامعلی خوشرو، چ2، 1374\n2. زینی زستانی، رامین جهانبگلو، و، یاسین حه‌مه سه‌عید، چ،1، 2010\n3. ئیبن خه‌لدون وكۆمه‌ڵناسی نوی، فوئادبه‌علی، و، زیره‌ك ئه‌حمه‌د، سنور عبدالله، چ1، چاپخانه، وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده، هه‌ولێر، 2006\n4. عه‌سه‌بییه‌ت و تیوری ده‌وڵه‌ت له بیری ئیبن خه‌لدوندا، ئه‌لبیرت عیسا، چاپخانه روون،2005\n5. ئیبن خه‌لدون وئوگست كۆنت، د، ئیحسان محه‌ممه‌د حه‌سه‌ن، و، دانا مه‌لا حه‌سه‌ن، چ1، ده‌زگا و چاپی په‌خشی سه‌رده‌م، سلێمانی، 2009\n6. نڤریه جامعه شناسان درباره جامعه‌شناسی، باب مولان، ترجمه، یوسف نراقی، چاپ، اول، 1280، تهران.\n7. گۆڤاری هه‌ژان، ژماره 23، سالی 20107\n8. عبدالحمید لگفی، علم الاجتماع، بدون گبع دارالنهڤه العربیه، بیروت، لبنان،\n9. فاگمه باقری دوست، خه‌لدون و جامعه شناسی، له‌سه‌ر سایتی،جامعه شناسی ایرانی،\nناصر كاڤمی، خه‌لدون و مجتمع، له‌سه‌ر سایتی WWW.EJTEMA.COM10/\nشاكر سید خزر، خه‌لدون رائد علم الاجتماع، له‌سه‌ر سایتی ،WWW.ALEJTEA.COM.11\nباب مولان، نڤرجامعه شناسان درباره جامعه شناسی، ترجمه، یوسف نراقی، چاپ، اول، 1380، ص11(1)\nرامین جهانبگلو، زینی زستان، و، یاسین حه‌مه‌سه‌عید، چ،1، 2010، لا19(2)\nد. ئیحسان محه‌ممه‌د حه‌سه‌ن، ئین خه‌لدون و ئوگست كۆنت، و، دانا مه‌لا حه‌سه‌ن، چ،1، ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م، 2009، لا12(3)\nد. عبدالحمید لگفی،علم الاجتماع، دارالنهڤه العربیه،بیروت، لبنان،ص 236-237(4)\n1. ئه‌لبیرت عیسا،عه‌سه‌بییه‌ت و تیوری ده‌وڵه‌ت له بیری ئیبن خه‌لدوندا، بێ نۆبه‌ی چاپ، چاپخانه‌ی روون، ، لا35-36\n2.غلامعلی خوشرو، شناخت انواع اجتماعات از دیدگاە فارابی و ابن خه‌لدون، چاپ دووم، 1374، تهران، ێ74\nد. ئیحسان محه‌ممه‌د حه‌سه‌ن، ئیبن خه‌لدون و كۆمه‌ڵناسی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، لا14(7)\nفوئاد به‌علی، ئیبن خه‌لدون و كۆمه‌ڵناسی نوێ، و. زیره‌ك ئه‌حمه‌د و سنوور عه‌بدوڵڵا، چ1، هه‌ولێر، لا25(8)\nفوئاد به‌علی، ئیبن خه‌لدون و كۆمه‌ڵناسی نوێ، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، لا،26-27(9)\nشاكر سید خزر خه‌لدون رائد علم الاجتماع، له‌سه‌ر سایتی WWW.EJTEMA.COM (10)\nد. ئیحسان محه‌ممه‌د حه‌سه‌ن، ئیبن خه‌لدون و ئۆگست كۆنت، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، لا23(11)\nد. ئیحسان محه‌ممه‌د حه‌سه‌ن، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،لا23(12)\nد عبدالحمید لگفی، علم الاجتماع، المصدر السابق، ێ239(13)\nد. ئه‌لبیرت عیسا، عه‌سه‌بییه‌ت و تیۆری ده‌وڵه‌ت له بیری ئیبن خه‌لدوندا، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،لا43-44(14)\nد. ئیحسان محمد حسن، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، لا16-18(15)\nغلامعلی خوشرو، شناخت انواع اجتماعات از دیدگاە فارابی وابن خه‌لدون، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ێ77(16)\nد. ئه‌لبیرت عیسا، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، لا58_60(17)\nناصر كاڤمی، خه‌لدون و مجتمع، له‌سه‌ر سایتی(18) WWW.EJTEMA.COM\nره‌مه‌زان حه‌مه‌ه‌ئمین، مێژوو و ده‌مارگیری لای ئیبن خه‌لدون، گۆڤاری هه‌ژان، ژ، 23، 2010، لا228(19)\nد. البیرت عیسا، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل62-63ا(20)\nفاگمه باقری دوست، خه‌لدون وجامعه شناسی، له‌سه‌ر سایتی،جامعه شناسی ایرانی، (21)\n101492 جار خوێندراوه‌ته‌وه | Thursday, November 24, 2011


پۆلیسی سلێمانی: کەسێک بە تۆمەتی کوشتنی هاوڵاتییەک دەستگیرکرا\nکۆنفرانسی رۆژنامه‌نووسی پۆلیسی سلێمانی\n7578 جار خوێندراوەتەوە\nپۆلیسی سلێمانی رایگەیاند، ئەو کەسەیان دەستگیرکردووە کە شەوی رابردوو لە گەڕەکی کانی کوردە کەسێکی کوشتووە.\nسەرکەوت ئەحمەد وتەبێژی پۆلیسی سلێمانی لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەنووسیدا رایگەیاند، هێزەکانی بنکەی پۆلیسی سەرچنار ئەو کەسەیان دەستگیرکردووە کە شەوی رابردوو لە گەڕەکی کانی کوردە کەسێکی کوشتووە.\nدەربارەی چۆنییەتی رووداوەکەش ئاشکرایکرد، شەوی رابردوو چەند کەسێک چوونەتە سەر ماڵیک کە کێشەی کۆمەڵایەتیی هەیە لەنێوانیاندا و تەقەکراوە، لە ئەنجامی تەقەکردنەکەشدا کەسیک برینداربووە و دوای گەیاندنی بە نەخۆشخانە گیانی لەدەستداوە.\nوتیشی، پۆلیسی سەرچنار توانی تەقەکەرەکان دەستگیربکەن و لە ئێستادا هەر سێ دەستگیرکراوەکە بە تۆمەتی بەشداریکردنیان لە تەقەکردنەکەدا بە بڕیاری دادوەر بەندکراون.\nسەرکەوت ئەحمەد لەبارەی رووداوێکی رفاندنەوە زانیاری بە رۆژنامەنووسان داو و ئاماژەی بەوەدا، ١٨ی ئازاری ٢٠١٩ کەسێک لە نزیک پردی کۆبانی رفێنراوە و بردوویانە بۆ دەباشان و سێ شەو لای رفێنەرەکان دەستبەسەر بووە.\nرفێنەرەکان داوای پێنج هەزار دۆلاریان لێکردووە بۆ ئازادکردنی، دواتریش کەسەکەیان هێناوەتەوە بۆ سلێمانی و لە یانەیەکی شەوانەدا دایانناوە، دواتر کەسەکان پەیوەندی بە خێزانی رفێنراوەکەوە دەکەن و بۆ ئازادکردنی کوڕەکەیان داوای هەمان بڕە پارە دەکەن.\nوتەبێژی پۆلیسی سلێمانی ئاشکراشی کرد، پۆلیسی سەرچنار توانیویانە کەسە بەبارمتە گیراوەکە رزگاربکەن و بەتۆمەتی تێوەگلانیان لە تاوانەکەشدا سێ تۆمەتبار دەستگیرکراون.


لایەنی سێیەم لە رێكەوتنی بەغدا و هەرێمدا – Knwe.org\nسەرەکی » مانشێت » لایەنی سێیەم لە رێكەوتنی بەغدا و هەرێمدا\nهەرێمی كوردستان و بەغدا دوای چەندین دانیشتن و كۆبوونەوە هێشتا لەسەر وردەكاریی كێشەكانیان و ئەو دۆسێ و مەلەفانەی لە نێوانیاندا هەن، نەگەیشتوونەتە رێكەوتن، ئەگەرچی لەلایەن هەردوولایەنەوە ویستی رێكەوتن هەیە.\nلە دوایین كۆبوونەوەكانی نێوان وەفدی بەغدا و هەرێمی كوردستاندا، جارێكی دیكە ئامادەیی پیشاندراوە بۆ رێكەوتن و چارەسەری كێشە هەڵپەسێردراوەكان، بەڵام ماوەی رێكەوتنەكە كە دەبێت تا كەی بێت؟ هەروەها وردەكاریی رێكەوتنەكە، هەردوولایەنی لە چاوەڕوانی گفتوگۆی زیاتردا هێشتۆتەوە.\nئەوەی هەیە، هەرێم و بەغدا هەردووكیان دەزانن چیان لە یەكتر دەوێت، لەوەشدا نزیكن لە یەكتر، ماوەتەوە سەر سەردانی داهاتووی وەفدی باڵای هەرێم بۆ بەغدا.\nبەپێی زانیارییەكانی كوردستانی نوێ، وەفدی باڵای دانوستانكاری هەرێم «بەم نزیكانە بۆ چڕكردنەوەی گفتوگۆكان و گەیشتن بە رێكەوتن، سەردانی بەغدا دەكاتەوە»، بەڵام روون نییە بە دیاریكراوی كەی سەردانەكە دەكرێت؟.\nوەفدی باڵای حكومەتی هەرێم بە سەرۆكایەتیی قوباد تاڵەبانی، دوای سەردانەكەی بۆ بەغدا، بۆ لە نزیكەوە ئاگاداربوون لە ناوەڕۆكی گفتوگۆكان، لەگەڵ كونسوڵ و نوێنەرایەتیی چەند وڵاتێك لە عیراق و هەرێم كۆبۆوە، هەرێم ئێستا دەیەوێت بۆ گەیشتن بە رێكەوتنێكی شەفاف و خواست و داواكارییەكانی، ئەو پەیامە بە دەرەوە، یان لایەنی سێیەم بدات كە خوازیاری رێكەوتنن لەگەڵ بەغدا وەك ئەوەی هەمیشە دەوترێت لەسەر بنەمای دەستوور و وەرگرتنی ئیستحقاقاتی هەرێمی كوردستان.\nرۆڵی نەتەوە یەكگرتووەكان\nلەسەر ئاستی نەتەوە یەكگرتووەكانیش دیسان خواستی ئەوە هەیە هەرێم و بەغدا بگەنە رێكەوتن. جینین پلاسخارت نوێنەری تایبەتی سكرتێری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان لە عیراق، رایگەیاندووە: ئەوانیش هانی هەردوولایەن دەدەن بۆ چارەسەری كێشەكانیان.\nئەوەی گرنگە لە پەیوەندیی نێوان هەرێم و بەغدا، رێكەوتنە، هەردوولایەن دەستوور وەك خاڵی هاوبەشی چارەسەری كێشەكان دەبینن، بەڵام هێشتا دەستوور نەبۆتە ئەو خاڵەی كە بەهۆیەوە كێشەكان چارەسەر بكرێن.\nبۆ دانوستان و كۆبوونەوەكانی نێوان بەغدا و هەرێم، گرنگە هاوكات لەگەڵ بە بنەماگرتنی دەستوور، لایەنی سێیەمیش بەشدار و هاندەر بێت بۆ گەیشتن بە رێكەوتنێكی كۆنكرێتی. لایەنی سێیەم بەتایبەت لەم دۆخ و قۆناغەی پەیوەندیی نێوان بەغدا و هەرێمدا، دەتوانێت هەنگاوەكانی گەیشتن بە رێكەوتن خێراتر بكات. بۆیە گرنگە حكومەتی هەرێم لای خۆیەوە كاری زیاتر بكات. بۆ بەشداری و رۆڵبینینی لایەنی سێیەم كە دەكرێت نوێنەری نەتەوە یەكگرتووەكان بێت.