زەوییەکەمان لەمەترسیدایە !\n1/19/2019 9:34:49 PM\nتەقینەوەی دانیشتوان بە ھۆی دەرئەنجامی زۆربوونێکی خێرا لە ژمارەی مرۆڤ ڕوودەدات، بە بەراورد لەتەک ئەو کەرەستە و شمەکانەی سروشت کە لەبەردەستیاندایە، وەکو دەرامەتی کشتوکاڵی و کانزایی و بەروبومی گیانەوەری چ لە سەر وشکانی بێ یاخود لەنێو ئاودا بێ، لە ھەمان کاتدا بەھۆی نەبوونی یاخود کەمبوونەوەی ئەو کەرەستە و خواردەمەنییانە، زەنگێکی مەترسیدار لێدراوە لەسەر بەشێکی ژیانی مرۆڤایەتی لە چەند ڕووبەرێکی دیاریکراوی سەر گێتی، ھەروەھا بە ھۆی بڵاوبوونەوەی نەداری و برسێتی و تینوێتی و نەخۆشی، لە ئەنجامی دەستڕا پێنەگەیشتنی بەشی خۆیان لەو رزق و ڕۆزیەی کە لەسەر زەوی بەشکراوە بەشێوەیەکی نایەکسان، پتر ھەڕەشەکان جدیتر بوون لەسەر گیانی مرۆڤەکان .\nلەسەدەی ھەژدەیەمدا، لێکۆڵەری ئینگلیزی بەناوبانگ ( تۆماس ماڵتوس ) لە پێناسە باوەکەی دا کە تیشکی خستووەتە سەر ئەم حاڵەتە لە تێورەکەی سەبارەت بە زۆربوونی ژمارەی دانیشتوانی سەر گێتی، کە بە ( توانای ھەڵگرتن )ی زەوی ناوبانگی دەرکردووە، وای بۆ دەچێ (گریمانەی کردووە) کە زەوی تەنھا نۆ کەس ھەڵدەگرێ و دەیەمین کەس قورساییەکی زۆر دەخاتە سەر شان و شەوکەتی زەوی و لە دەرەوەی ھاوکێشەی ( دانیشتوان و کەرەستە و خۆراکە).\nبە زۆری دیاردەی زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان بە شێوەیەکی ئاشکرا و ڕوون لەم سەردەمەدا کەوتووەتە ناوچە تەختایی و وڵاتە بیابانییەکان، کە کەرەستەی خۆراک و شمەک و بابەتی دیکەی تیادا زۆر کەمە، دیارە ئەوەش لەبەر نەبوونی پلانی دەوڵەت و بۆشایی یاسا و عورف و عادەتی ناوچەیی وا دەکات کە کێرڤی دانیشتوان تا دێت بۆ سەرەوە ھەڵدەکشێ، ھەر وەک لە ئێستادا لە ھەندێک وڵاتانی ئەفریقادا ڕوودەدات .\nیەکێک لە دیاردەکانی ڕوودانی زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان و چڕییەتیان یاخود کۆبوونەوەیان لە ڕووبەرێکی بچووکدا، بڵاوبوونەوەی نەزانین و نەخوێندەواری و ھۆشیاری تاک و ئەنجامدانی پرۆسەی ھاوسەرگیری پێشوەختە یە، جگە لە بەرزبوونەوەی ڕێژەی لەدایکبووان و کەمبوونەوەی مردن، بەھۆی سەرھەڵدانی تەکنەلۆژیای پزیشکی و دەوا و دەرمان، بە ھەمان شێوە لەم ساڵانەی دواییدا ڕادەی کۆچکردن ڕووی لە زیادبوون کردووە بۆ ناوەندی شارە گەورەکان، ئەوەش لە دەرئەنجامدا دەبێتە ھۆی سەرھەڵدانی نائارامی و جەنجاڵی ناو شەقام و کوچە و کۆڵان و گرانبوونی ھەمە چەشنەی پێداویستیی تاکەکان چ خۆراک بێت یان کەرەستە و کەلوپەل و شوێنی نیشتەجێبوون بێت، سەرەڕای پیسبوونی ژینگە و زیادبوونی ڕێژەی دوانە ئۆکسیدی کاربۆن و قەتیس بوونی گەرما، ھەروەک چۆن زانایانی کەش و ژینگە تێبینی ئەوەیان کردووە کە بەستەڵەکی ھەردوو جەمسەری باکور و باشوری زەوی بەردەوام دەتوێنەوە و لە کەمی دەدەن، ھەروەھا ڕادەی زەمین لەرزە تا دێت زیاتر دەبێت، دیاردەی زریان و باو و بۆران و خۆڵبارین و تسۆنامیش بەرەبەرە بەرە و ھەڵکشان سەردەنێن، بەھەمان شێوە کەمبوونەوەی ئاوی ڕووبارەکان و ژاراوی بوونی خاک و گژوگیا و دەوەن و کەڵەکەبوونی پاشەڕۆی ماڵان و ناوچە پیشەسازییەکان، کە قەیرانێکی ژینگەیی گەورەیان بۆ شارەکان خولقاندووە و کاری کردووەتەسەر ئاو و ھەوا و خاکیان، ئەوانە و زۆری دیکەش شایەتی ئەوە دەدەن کە زەوییەکەمان لە مەترسیدایە.\nلێرەدا بۆمان ڕووندەبێتەوە کە مرۆڤ ھۆکاری سەرەکییە لە سەرھەڵدانی ئەم کێشانە، بەتایبەتی ھەندێک لە مافیا و پارەدار و کەسە بەھێز و دەسەڵاتدار و کۆمپانیا زەبەلاحەکان، کە ڕۆڵیان لە بڵاوبوونەوەی توندوتیژی و مۆنۆپۆڵ کردن و قۆرخکاری لە گشت دەرامەتە سروشتیەکاندا کردووە و بەکاری دەھێنن لە ململانێی دینی و ڕەگەز پەرستی و نەتەوەیی و ... تاد، ھەروەھا چاندنی ماددەی سڕکەر و بێ ھۆشکردن و بازرگانی پێوەکردنی، کە دەبێتە ھۆی بڵاوبوونەوەی خراپەکاری و دوژمنایەتی لە نێوان مرۆڤایەتیدا ( سەرھەڵدانی تیرۆر وەک نموونە.)\nلە ساڵی ١٩٧٤دا ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان زەنگی ئاگادارکردنەوەی لێدا لەمەڕ گەیشتن بە کارەساتی زۆربوونی ژمارەی دانیشتوان و لێکەوتەکانی، ھەر بۆیە کاری لەسەر ئەنجامدانی کۆنگرەی تایبەت کرد بە دیاریکردن و ڕاڤەکردن و پێوانەیی ئاستی چڕییەتی دانیشتوان لە گشت ناوچە جوداکانی جیھاندا، لەتەک ئەوەشدا دەستیان کرد بە بڵاوکردنەوەی ھۆشیاری و ڕۆشنبیری لەم بوارەدا .\nھەندێ لەو دەوڵەتانەی کە دووچاری کارەساتی تەقینەوەی دانیشتوان بوو بوون، دەستپێشخەرییان کرد بۆ سنووردارکردنی زاوزێ و مناڵ بوون، وەکو وڵاتی چین، ھەروەھا ھەندێ دەوڵەتی دیکە ھەستان بە دانانی یاسای باج لێوەرگرتن لەو کەسانەی کە مناڵی زیاتریان دەبێت .\nکیشوەری ئەفریقا ناوچەیەکی گەورەیە، کە تەقینەوەی دانیشتوان تیایدا سەریھەڵداوە، بەتایبەتی لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە دووەم کیشوەرە لە دوای کیشوەری ئاسیا، لەتەک جیاوازییەکی زۆر گەورە لە نێوان ئەو دوو کیشوەرەدا چ لە ڕووی ڕووبەر و چ لە ڕووی دەرامەتی سروشتیەوە بووبێت کە کیشوەری ئاسیا دەوڵەمەند ترە، بەڵام وا پێشبینی دەکرێت کە کیشوەری ئەفریقا یەکەم کیشوەر بێت کە تەقینەوەی دانیشتوانی تیادا سەریھەڵدابێت لەسەر ئاستی گشتی کیشوەرەکان، ھەروەھا لەتەک زۆربوونێکی بێ شوماری مناڵ و گەنج و ژینگەیەکی گونجاو بۆ گوزەرانکردن، بەڵام لە ڕووی پێشکەوتنەوە زۆر لە خوار گشت کیشوەرەکانی ترەوەیە .\nبەروبوومی کشتوکاڵی(وەبەرھێنانی کەرەستەی کشتوکاڵی) بەردەوام لە گرژبووندایە لە بەشێکی زۆری دەوڵەتان، بە شێوەیەک کە ئاستێکی مەترسیدار تۆمار دەکات بە بەراورد لەتەک ژمارەی دانیشتواندا، ھەروەھا بەرزبوونەوەی ژمارەی ھەژار و نەدار لە کیشوەری ئەفریقا لە ساڵی ٢٠٠٠ دا گەیشتە ١٢٧ ملیۆن کەس، چاوەڕێ دەکرێت ئەو ژمارەیە لەساڵی ٢٠٢٠ دا بگاتە ٦٠٨ ملیۆن کەس، واتە ٥٠ % ی دانیشتوانی گشت کیشوەری ئەفریقا .\nبە گوێرەی ئامار و پێشبینیەکان، دەبووایە ژمارەی دانیشتوانی گشت سەر زەوی بگاتە ( ٧,٨ ) ملیار کەس لە ساڵی ٢٠٥٠دا، بەڵام لە ئێستادا ئەو ژمارەیە لەسەر ڕووی زەوی نیشتەجێیە و وا پێشبینی دەکرێت لە ساڵی٢٠٣٠ دا بگاتە پتر لە ٨ ملیار کەس، ئەوەش بەمانای گەیشتنی سەردەمی تەقینەوەی دانیشتوان و بەردەوامبوونی .\nسەرباری ھەوڵی نێودەوڵەتی بۆ سنووردارکردنی ئەم کارەساتە، بەڵام لە دەرئەنجامدا بێئاکام دەرچوون! کۆمەڵێک یاساو ڕێسای گرنگ و مەزن ھەن، کە دەبێ دەوڵەتان و کۆمەڵگەی مرۆیی ڕەچاوی بکەن بۆ پاراستنی ژینگە و سەلامەتی زەوی و خاوێن بوونی سەرچاوەی ئاو و خاک و ھەوا، ئەوەش یەکگرتنی گشت دەوڵەتان و سووربوونی خۆیان لەسەر پڕۆسەی ئاشتی و مرۆڤدۆستی دووپاتبکەنەوە بۆ ئەوەی جارێکیتر شەڕ و وێرانکاری و داگیرکاری و قۆرخکردن نەبێتە بارگرانییەکی مەترسیدار لەسەر شان و شەوکەتی زەوی و مرۆڤ، بۆ ئەوەی گۆی زەوی و ماڵە گەورەکەمان لە مەترسی ڕزگاری ببێت .\nلە سەردەمی ئێستاماندا، بە شێک لە دەوڵەتە پێشکەوتووەکان دەستیانکردووە بە گەڕان بە گەردوندا، ئەوەش بۆ دۆزینەوەی شوێن و جێگای تازە، ڕەنگە لە ئایندەدا پێویست بێت مرۆڤایەتی لەوێش جێگیر بکرێت وە ئاماژەکان بۆ ئەوە دەچن کە ئەم زەوییە لە ئایندەدا وێران ببێت و بە کەڵکی ژیان نەمێنێت، چونکە تا دێت کێشە و شەڕ و نەخۆشی و ئافاتی جۆراو جۆر ڕووی تێدەکات تاکو وای لێدێت لە دەستی مرۆڤ نەمێنێت کە چارەسەری بکات .


سەرچاوەیەك: لە دوو هەفتەی داهاتوودا گەشتەكانی توركیا و سلێمانی دەستپێدەكەنەوە\n04:26 - 11/01/2019\nفرۆكەخانەی سلێمانی: هیچ شتێكمان لەبارەی دەستپێكردنەوەی گەشتەكان بۆ توركیا پێنەگەیشتووە\nتوركیا بەڵێن دەدات لە ماوەی دوو هەفتەی داهاتوودا گەشتەكانی نێوان توركیاو فڕۆكەخانەی سلێمانی دەستپێبكاتەوە، بەرپرسانی فڕۆكەخانەی سلێمانیش تا ئێستا بە فەرمی هیچ شتێكیان بەدەستنەگەیشتووە.\nحەسەن جیهاد، وتەبێژ بەناوی سەرۆكایەتی كۆماری عێراق و راوێژكاری سەركۆماری عێراق رایگەیاندوە: لەسەردانەكەی هەفتەی رابردوی بەرهەم ساڵح سەركۆماری عێراق بۆ توركیاو كۆبوونەوەی لەگەڵ بەرپرسانی باڵای ئەو وڵاتە، باس لە كردنەوەو دەستپێكردنەوەی گەشتە ئاسمانییەكانی نێوان توركیاو فڕۆكەخانەی سلێمانی كراوە.\nجیهاد بە میدیای فەرمی حكومەتی توركیای وتووە: بەرپرسانی باڵای توركیا بەڵێنی دەستپێكردنەوەی گەشتەكانیان داوە لە ماوەیەكی نزیكدا و وادەی دوو هەفتەیان داناوە بۆ ئەو مەبەستە، ئەمڕۆش بەرپرسانی فڕۆكەخانەی سلێمانی بڵاویان كردووەتەوە كە ئامادەكاری تەواویان كردووە بۆ دەستپێكردنەوەی گەشتەكان.\nتاهیر عەبدوڵا، بەڕێوەبەری فرۆكەخانەی سلێمانی: بە KNN وت: بەنوسراوی فەرمی هیچ شتێكیان لەمبارەیەوە بەدەستنەگەیشتووە‌و بەڵام پێیانڕاگەیەندراوە كە لەماوەی دوو هەفتەی داهاتوودا گەشتەكان بۆ توركیا دەستپێدەكەنەوە.


رەوتی سەدر: دەبێت ئەمریكا لە عیراق دەربكرێت – Knwe.org\nسەرەکی » دۆسێ » رەوتی سەدر: دەبێت ئەمریكا لە عیراق دەربكرێت\nباسی دوای ساڵی 2003 دەكات\nرەوتی سەدر: دەبێت ئەمریكا لە عیراق دەربكرێت\nهاوپەیمانی سائیرون كە لەلایەن ڕەوتی سەدرەوە سیاسەتەكانی هەڵدەسوڕێنرێت، باس لە ڕێككەوتنی ئەمنی نێوان حكومەتی عیراق و ئەمریكا دەكات و ڕایدەگەیەنێت، “ئەوان هەر لە دوای ساڵی 2003وە لەگەڵ ئەوەدان هێزەكانی ئەمریكا لە عیراق بكرێنە درەرەوە”.\nموزەفەر ئیسماعیل، پەرلەمانتاری هاوپەیمانی سائیرون، لە لێدوانێكی رۆژنامەوانیدا لە 4ی كانوونی دووەمی 2020 رایگەیاندبوو:”هەڵوێستی ڕەوتی سەدر و هاوپەیمانی ئەحرار و پاشان سائیرون، هەر لە دوای ساڵی 2003وە ڕوون و ئاشكرابووە كە داوای كردنەدەرەوەی هێزەكانی ئەمریكای كردووە لە عیراق، لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی ڕێككەوتنی ستراتیژی نێوان حكومەتی عیراق و ئەمریكا كە لە ساڵی 2006دا لەنێوان هەردوولا واژۆكرا”.\nسەبارەت بە پێشكەشكردنی پرۆژە یاسایەك لەلایەن فراكسیۆنەكانی ترەوە بۆ پەرلەمان، لەپێناو دەركردنی هێزە بیانییەكان و بە تایبەت هێزەكانی ئەمریكا لە عیراق، ئەو پەرلەمانتارەی سائیرون دەڵێت”هەركاتێك پرۆژە یاسایەكی لەو جۆرە بۆ پەرلەمان پێشكەشكرا، ئیتر لەلایەن هەر فراكسیۆنێكەوە بێت، ئەوان وەك سائیرون دەنگ بۆ دەركردنی هێزەكانی ئەمریكا دەدەن لە عیراق، ئەمەش پێویستی بە چاوەڕوانی هیچ فراكسیۆنێكی تر و پێویستی بە تەوافوقی سیاسی نابێت”.\nبە گوتەی موزەفەر ئیسماعیل:”ئەوان هەڵوێستیان لە ساڵی 2003وە تا ئێستا نەگۆڕ بووە و ئەم هەڵوێستەش هەڵوێستی لەمێژینەی ڕەوتی سەدر و فراكسیۆنی ئەحرار بووە لە پێشوودا و لەئێستاشدا هەڵوێستی جێگر و نەگۆڕەی فراكسیۆنی سائیرونە”.\nموقتەدا سەدر ڕابەری ڕەوتی سەدر لە تویتێكیدا لەسەر تۆڕی كۆمەڵایەتی (تویتەر) كە لە 30ی كانوونی یەكەمی رابردوو بڵاویكردبووەوە رایگەیاندبوو»پێشتر هۆشداریمان دا لە خراپی دەرئەنجامەكانی تێوەگلانی عیراق لە ململانێ هەرێمی و نێودەوڵەتییەكان و وتمان چیتر عیراق و گەلەكەی بەرگەی ئەو ڕەفتارە سەركێشانە ناگرن”.\nسەدر ڕەخنە لەو لایەنانەش گرتبوو كە لە كاتی “بەرگری سەربازی” دژی ئەمریكا و ڕێگرتن لە ڕێككەوتنە ستراتیژییەكەی ئەمریكا لەگەڵ عیراقدا هاوكار نەبوون و ئەوانەش بە هۆكاری ڕووداوانی رووداوەكانی ئەمڕۆ دادەنێت.\nبە گوتەی سەدر “ئامادەم (ئەمریكا) بە ڕێگەی سیاسی و یاسایی دەربكەم، ئایا كەس هەیە سەرمانبخات؟… ئەگەر نەكشانەوە ئەوا هەڵوێستێكی ترمان دەبێت” بە هەماهەنگی لەگەڵ هێزە چەكدارەكان».\nهەر لەو چوارچێوەیەدا سەدر ڕەخنەی لە “ڕەفتاری نابەرپرسانەی هەندێك گروپی چەكدار گرتبوو، داواشی كردبوو چەك تەنیا لە دەستی هێزە ئەمنییەكاندا بێت.\nموقتەدا سەدر دەڵێت» ئەمریكا بە سەرۆكایەتی دۆناڵد ترەمپ، گەندەڵی بەربڵاوی نێو عیراق و بۆشایی نێوان سیاسەتمەداران و گەلی قۆستووەتەوە، بۆیە پێویستە لایەنە سیاسییەكان لە پێناو خۆشگوزەرانی خەڵك و پاراستنی شكۆی هاووڵاتیان سازش لە بەرژەوەندییەكانی خۆیان بكەن».\nسەدر لە تویتەكەیدا رەتیكردبووەوە، رێگە بەن عیراق ببێتە گۆڕەپانی یەكلاكردنەوەی ململانێ سیاسی و سەربازییەكان و جەختی لەسەر هێنانەدی «عیراقێكی بەهێز و سەربەخۆ» كردبووەوە.


بەم خواردنانە پیستی خۆتان جوانتر بکەن\n20:36 بەپەلە ... لە سبەینێ وە هەموو ئەم شوێنانە دەکرێنەوە\n19:01 کاتی واژوو کردنی ڕێکەوتنی نێوان هەرێم و بەغدا ئاشکرا دەکرێت\n17:14 ئاڵمانیا لە سەرکەوتنی بە سەر کۆرۆنا نزیک دەبێتەوە\n17:00 نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان و باڵیۆزى ئه‌مه‌ریكا دۆخى عێراق تاوتوێ ده‌كه‌ن\n16:52 سەرۆک بارزانی پێشوازی لە باڵیۆزی ئەمریکا لە عێراق کرد\nپەیامی کورد ... بەم خواردنانە پیستی خۆتان جوانتر بکەن\nکەسانێک کە هیوای پیستیکی بێ کێشە و کەم کورت یان هەیە دەبێ جگە لە بە کارهێنانی کرێم گەلی جوانکاری گرینگی بە خورد و خۆراکی خۆیان بدەن\nبە پێی ڕاپۆرتێک لە مێدیکاڵ ڕوو ئێوە جگە لە کەل و پەلی جوانکاری بە تەواوی دەبێ بزانن چ شتێک دەبێ لە ڕژیمی خۆراکی ڕۆژانەتان لە بەرچاو بگیرێت تاکوو بتوانن ، جەستەیەکی تەندرووست تان هەبێ و پیست ی خۆتان جوان بکەن .\nخۆراکی باش لە سەر سێلوولگەلی پێست لە ناوەوە زۆر کاریگەرترە لە داپۆشینی بە کەڵک وەرگرتن لە مەواددی جوانکاری و ئارایشی .\nڕژیمی خۆراکی قورس ، هەڵمژینی مەواددی بەکەڵک کەم دەکاتەوە و لە سەر دۆخی پێست و جەختە بە شێوەی گشتی کاریگەری پێچەوانەی دەبێت . ڕژیمی خۆراکی ئێوە دەبێ لەگەڵ پڕۆتینەکان ، چەورییەکان و کەربۆهیدراتەکان بە شێوەی مامناوەند و هەروەها بە ڕێژەی پێویست ڤیتامینەکان و مەواددی کانزایی تەرکیب بکرێت .\nمیوەکان ، جۆرەها توو ، سەوزەوات ، سەوزەواتی پڕ لە فیبر ، ڤیتامین گەلی جۆری B و C ن . پرتەقاڵ و میوەگەلی ڕەنگ سوور لە کەمبوودی بێتاکارۆتۆن و ڤیتامینی " ئا " لە جەستەتاندا بەرگری دەکات . ئاڤۆکادۆ و مۆز خاوەنی مێلانینن . خورمالوو ، سێوی سەوز و هەنار یارمەتیتان دەدات لە درووست بوونی هیمۆگلۆبین خوێن ئەم جۆرە میوانە هەم بە شێوەی تازە و هەم بە شێوەی بەستراو لەناو سەهۆڵخانە ، ووشک یا خود کۆڵاو بەسوودە .\nجەرەزات خاوەنی ئۆمێگا ٣ ، مێلانین ، و هەروەها ڤیتامین E ە .\nبەپەلە ... لە سبەینێ وە هەموو ئەم شوێنانە دەکرێنەوە\nکاتی واژوو کردنی ڕێکەوتنی نێوان هەرێم و بەغدا ئاشکرا دەکرێت\nئاڵمانیا لە سەرکەوتنی بە سەر کۆرۆنا نزیک دەبێتەوە\nنێچیرڤان بارزانی سەرۆکی هەرێمی کوردستان و باڵیۆزى ئه‌مه‌ریكا دۆخى عێراق تاوتوێ ده‌كه‌ن\nسەرۆک بارزانی پێشوازی لە باڵیۆزی ئەمریکا لە عێراق کرد\nمەسروور بارزانی سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان پێشوازی لە باڵیۆزی ئەمریکا لە عێراق دەکات\nنێچیرڤان بارزانی سەرۆكى هه‌رێمى كوردستان پێشوازى له كونسولى گشتی به‌ریتانیا كرد\nبەپەلە ... ١٠١ حاڵەتی نوێی تووشبوون بە ڤیرووسی کۆرۆنا لە هەرێمی کوردستان تۆمار دەکرێت\nوەزیری تەندرووستی هەریمی کوردستان ڕاگەێندراوێک بڵاو دەکاتەوە\nمەسروور بارزانی سەرپەرشتی کۆبوونەوەیەکی تایبەت بە قەرز و پابەندییە داراییەکانی هەرێمی کوردستان دەکات\nقوباد تاڵەبانی : کاک پاڤێڵ و لاهوور هەردوو برای منن هیچ کەس ناتوانێ بە درۆ و بۆختان ناکۆکی لە نێوانمان درووست بکات\n٢٠ کوژراو و بریندار لە الحدیدە ی یەمەن\nحزبۆڵلا : تا ٢٥ ساڵی دیکە ، ئیسرائیلێک نامێنێت\nئەمریکا پێشوازی لە بڕیاڕێکی گرینگی نەمسا دەکات دژ بە حزبۆڵڵای لۆبنان


هەڤاڵنامە: به‌هۆی بۆمباباران کردنی کوردستان و شه‌هید کردنی هاوڵاتیانی سڤیل: هه‌وڵی به دادگایی گه‌یاندنی سه‌رۆکی هێزه ئاسمانییه‌کانی تورکیا ده‌درێت\nکۆمیته‌ی سکاڵا ئێواره‌ی ئه‌مڕۆ دوو شه‌ممه 3-10-2011 له باره‌گای رێکخراوی ئه‌نفاله‌کانی کوردستان له شاری هه‌ولێر، دووه‌م کۆبوونه‌وه‌ی خۆی ئه‌نجامدا. له کۆبوونه‌وه‌که‌دا پارێزه‌رانی خۆبه‌خشی کۆمیته‌ی سکاڵا ئاماژه‌یان به وه‌کرد که سه‌ردانی شوێنی رووداوه‌که‌یان کردووه و چه‌ندین به‌ڵگه‌یان تۆمارکردووه بۆ به نێوده‌وڵه‌تی کردنی ئه‌و که‌یسه قانوونییه.\nهه‌روه‌ها ئاماژه‌یان به‌وه‌کرد که که‌س و کاری حه‌وت شه‌هیده‌که‌ی لۆفه‌کانی کورته‌ک، ئه‌مانیان وه‌ک پارێزه‌ر و بریکاری خۆیان ده‌ستنیشان کردووه و ده‌توانن له رێگه‌ی قانوونییه‌وه کار بکه‌ن بۆ به سزا گه‌یاندنی تاوانباران و گێرانه‌وه‌ی ماف بۆ خاوه‌ن مافه‌کان.\nله کۆبوونه‌وه‌که‌دا ئاماژه به‌وه‌کرا که به‌ڵگه‌ی زیاتر کۆ ده‌کرێته‌وه و له دادگای نێوخۆیی هه‌وڵی فه‌رمانی ده‌ستگیرکردنی سه‌رۆکی هێزه ئاسمانییه‌کانی تورکیا ده‌درێت و له دادگایه‌کی نێوده‌وڵه‌تی ( زیاتر ئسیپانیا به گونجاو ده‌بینرێ) سکاڵا له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تی تورکیا و سه‌رۆکی هێزه ئاسمانییه‌کانی ئه‌و وڵآته تۆمار ده‌کرێ، به‌هۆی پێشێلکردنی مافی مرۆڤ و یاسای جه‌نگ و یاسای نێوده‌وڵه‌تی و سنوور به‌زاندن و شه‌ڕکردن له نێوچه‌ی ئارام، چونکه ئه‌و ناوچه‌یه‌ی ئه‌و حه‌وت هاوڵاتیه‌ی لێ شه‌هید کران، ناوچه‌ی شه‌ر نییه و ناوچه‌یه‌کی ئارامه به‌گوێره‌ی یاسای جه‌نگ. هه‌روه‌ها به‌هۆی هێرشه‌کانی ئه‌و وڵاته‌وه چه‌ندین هاوڵاتی ئاواره بوون و چه‌ندین خوێندکاریش له خوێندن بێ به‌ش بوون، ئه‌مه‌ش بۆ خۆی تاوانه و واده‌کات که که‌یسه‌که‌ی ئێمه به‌هێزتر بێت.\nکۆمیتەی سکاڵا کە پێک هاتووە لە چەندین یاساناس و چالاکڤانی مەدەنی و کەسوکاری قوربانیان و پەرلەمانتار کە چەندین رێکخراو کەمپین پشتیوانی لێدەکەن تێدەکۆشێت بۆ بە دادگایی گەیاندنی تورکیاو ئێران کە بەرامبەر بە خەڵکی سڤیلی هەرێمی کوردستان تاوانی جەنگ و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتیان ئەنجام داوە.\nئه‌ندامانی به‌شداری کۆبوونه‌وه‌ی ئه‌مڕۆی کۆمیته‌ی سکاڵا :\n1- زه‌مان عه‌بده\n2- عه‌لی مه‌حمود\n3- د.که‌مال سه‌ید قادر\n4- پارێزه‌ر عه‌بدولره‌حمان زێباری\n5- عومه‌ر عه‌لی ئیبراهیم\n6- پارێزه‌ر هه‌دار بارزانی\n7- هه‌ڤاڵ نه‌ژاد\n8- چیمه‌ن ساڵح\n9- خه‌لیل ئیبراهیم\n10- سه‌عدی مسته‌فا عه‌بدولره‌حمان\nنێردراوە لە لایەن Heval Nezhad at 10:15 AM


حەقیقەت لە فیکرى نوێى ئەورووپییدا\n(335) جار خوێندراوەتەوە\nحەقیقەت بەشێکى ڕاگیراو و جیانەکراوەیە لە زمان و بیرکردنەوە. ئێمە هەمیشە بەو گریمانەیە دەستپێدەکەین کە حەقیقەت لە زمانى ئێمە و بیرکردنەوە و هەموو ژیانى مرۆییدا جێى خۆى گرتووە. کەچى مەسەلەى حەقیقەت فراوان و بێ‌سنورە و گەر بمانەوێت دەستى بۆ ببەین، ڕەنگە چەندین هەفتە و چەندین مانگ بتوانین قسەى لێوە بکەین.\nمن لێرەدا هەوڵدەدەم باسى ئەو دیوە بکەم کە پەیوەستە بە پەیوەندیى نێوان "حەقیقەت" و "فەلسەفە"وە. خاڵى دەسپێکى من، خودى فەلسەفە و نەریتە فەلسەفییەکان و کێشەکانیان دەبێت. دەزانین کە کێشەى سەنتراڵى هەموو نەریتە فەلسەفییەکان (وەکو واقیعى فەلسەفە)، هیچ نیە جگە لە کێشەى «مانا». لەڕاستیدا واقیعیبوون و کردەکیبوونەوە(actuality)ـى فەلسەفە لە سەردەمى خۆماندا ئەوەیە کە بە هەر ڕێیەکدا بڕۆین، ڕووبەڕووى کێشەى مانا دەبینەوە.\nبۆ نمونە لە نەریتى فەلسەفەى شیکاری(تەحلیلى)دا، هەموو باس و مشتومڕەکان لە دەورى ناڕوونیى مانا دەسوڕێنەوە لە زمانە سرووشتییەکاندا.(زمانە سرووشتییەکان هەر هەمان ئەو زمانانەن کە کۆمەڵگاکان ڕۆژانە قسەى پێدەکەن و پێى دەنوسن-و). نمونەی بەناوبانگى «پاشاى ئەمڕۆى فەڕەنسا، کەچەڵە» کە لە دەقە فەلسەفییەکاندا دەکەوێتە بەرچاو, و مەسەلەى ئەوەى کە ئەم ڕستەیە ڕاستە یان درۆ(هەڵە)، مانادارە یان نا، لەو نمونانە بوو دەریخست کە شیکارى لۆژیکیى زمان، شتێکى پێویستە و دەبێت زمانێکى لۆژیکى بخەینە شوێنى زمانى سرووشتى. ئەمە ئەو کارە بوو کە ڕاسل و فرێگە و ڤیتگنشتاین شوێنی‌کەوتن. هەوڵى ئەو نەریتە فەلسەفییەى ئەوان ئەوە بوو کە کێشە فەلسەفییەکان لە بەکارهێنانى نالۆژیکیانە و تەمومژسازى زمانى سرووشتییەوە سەرچاوەدەگرن و ئیشى فەلسەفە ئەوەیە ئەم بەکارهێنانە نادرووستە چارەسەربکات. بۆیە لەم نەریتە فەلسەفییەدا، ژمارەیەک مەسەلەى هەڵەمان هەیە و دەبوو لە ڕێى زمانى لۆژیکییەوە چارە بکرانایە, و ماناداربوونى ئەم مەسەلانە و ڕوونکردنەوەى سنورى مانا و دواتریش شتێک بەناوى حەقیقەتەوە کە هەر لە بنەڕەتەوە لە دەرەوەى زمانەوە سەیر دەکرا(کە بەپێى دوایین ڕستەى تراکتاتۆسى ڤیتگنشتاین دەبوو لەبارەیەوە بێدەنگ بین: ئەو شتەى ناتوانین قسەى لەبارەوە بکەین ئەوا دەبێت لێى بێدەنگ بین) خرایە بەر باس. بۆیە لێرەدا هەموو کێشەکان دەربارەى «مانا»یە و «حەقیقەت»یش لە بازنەى بێدەنگی‌دا دەمێنێتەوە. زمان و مانا لە لایەکن و، حەقیقەتیش لە لایەکى تر.\nنەریتێکى تر، نەریتى هێرمۆنۆتیکى ئەڵمانیى سەدەى بیستە کە ڕەوتى کانتیزمى نوێ و فینۆمینۆلۆژیاى هۆسرێڵ و تەنانەت ئۆنتۆلۆژیا بنەڕەتییەکەى هایدگەریش دەگرێتەوە(یان لانیکەم بەشێکى دەگرێتەوە). لەم نەریتەشدا دیسان کێشەى مانا ئامادەیە –بەڵام ئەمجارەیان دۆزینەوە و دەستخستنەوەى مانا و زیندووکردنەوەى مانا و مانا لەدەستدەرچووەکان و مانا لە ئەنجامى ڕۆشنگەریدا کە (بەهۆى دیالەکتیکى ناوەکیى نیهیڵیزمەوە، ئەم مانایانە خاڵى و پوچەڵبوونەتەوە). بۆڵتمان لە لاهوت(تیۆلۆژیا)دا، پۆڵ ڕیکۆر هەم لە لاهوت و هەم لە فەلسەفەشدا، هۆسرێڵ لە فەلسەفەدا، هایدگەریش بە جۆرێک لە جۆرەکان هەوڵدەدات کە بە زیندووکردنەوەى مانا لە زمانى شیعری‌دا، جۆرە ئۆنتۆلۆژیایەکى نوێ دامەزرێنێت...\nنەریتى سێیەم لە نیوەى دووەمى سەدەى بیستدا، لەژێر ناونیشانى «بونیادگەرى» و «پاش‌بونیادگەرى» و «هەڵوەشانەوەگەرایى دێرێدایى»دا دەرکەوت...گرفتى هاوبەشى ئەمانە بریتى‌بوو لە «فرەیى مانا» یان فرەمانایى. (مانا وەک دەرکەوتە و خۆدەرخستنى بونیاد، وەک جیاوازیى نێوان دالەکان، وەک هاتوچۆى نێوان سەنتەر و پەراوێزى دەق لاى دێرێدا، لێوڕێژبوونى مانا لاى لیڤى شتراوس، جێگیربوون و فراوانبوونى مانا لە قاڵبى نیشانەناسییەکەى ڕۆلان بارتدا...).\nدەتوانین بەرهەمى ئەم سێ نەریتە فەلسەفییە لاى کەسانى وەک هابەرماس ببینین، کە هەم بەشێک لە زمانى لۆژیکیى فەلسەفەى "شیکارى" دێنێت و هەم هەندێ لە ڕووکارەکانى لەخۆڕامان و خودئاگایى و نرخاندنى مانا و مێژووییبوونى مانا دێنێت کە لە هێرمۆنۆتیکدا هەیە...و هەوڵدەدات تەنانەت هەندێ ڕووکارى ترى وەک سڕینەوەى وەهم لە مانا یاخود بەدگومانى دەرهەق بە مانا و جۆرە ڕەخنەکردنێکى مانا جێگیربووەکان لە ئاستى کۆمەڵگەدا لە سیستمە فەلسەفییەکەى خۆیدا کۆبکاتەوە(کە تێکەڵیکردووە بە ناوى فیگەرەکانى وەک مارکس و نیچە و فرۆید).\nلەڕاستیدا دەتوانین بڵێین لە کانت بەدواوە تاکو هیگڵ، هەموان دەرگیرى کێشەى سوبێکت و ئاگایی‌ن. دواى ئەوە –وەرچەرخانێکى زمانى- ڕوودەدات و کێشەى ئاگایى جێى خۆى بۆ زمان چۆڵدەکات و سوبێکتیش جێى خۆى بۆ مانا چۆڵدەکات. هەر لەبەر ئەمەیە کە هابەرماس باس لە فەلسەفەى «پۆست‌میتافیزیکى» دەکات: سەدەى نۆزدە کە باسوخواس لەسەر ئاگایى و خودئاگاییە و لە فەلسەفەى هیگڵدا دەگاتە لوتکە، شوێنى زمان لە سوبێکتێکى ̎بەجەوهەرىکراو̎دا دەدۆزێتەوە، وەک‌بڵێى هەریەک لە ئێمە جەوهەرێکین و مانا بەرهەمدەهێنین؛ خەزێنە و خەزێنەى ماناین, و سوبێکت سەرچاوەى ئەم مانایانەیە.\nئاشکرایە ڕەخنە وێرانکەرەکانى نیچە و کێرکگارد و مارکس ڕوو لە سوبێکت دەکەن وەک بەرهەمهێنەرى مانا, و فیکرى سەدەى نۆزدە کێشەى گەورەى تێدەکەوێت؛ واتە فەلسەفە ناتوانێت شان داداتە سەر کێشەى سوبێکت و ئاگایی, و پیشاندانى مانا لە کایەى ڕەمزی(کەلتور و کۆمەڵگە)دا ژێر پێى فشۆڵ دەبێت و ناتوانرێت هیچ فەلسەفەیەکى لەسەر بنیاتبنرێت. بەم شێوەیە بنەما و بنچینەیەکى تر دەخرێتەڕوو. بەکورتییەکەى، هابەرماس باس لە پۆست‌میتافیزیک و پۆست‌سوبێکت دەکات و فەلسەفە بریتى دەبێت لە فەلسەفەى زمان و سوبێکتى نێوبەینى یان نێوکەسى(intersubjectivity). بەم جۆرە زمان دەبێتە ماڵى مانا, و هەر بەم هۆیەشەوە زمان بۆ هایدگەر دەبێتە ماڵى «بوون».\nهاوکات کەڵکەڵە بۆ مانا، لە سەدەى بیستدا و لەم سێ نەریتە فەلسەفییەدا، دواجار تووشى هەندێ پارادۆکس دەبێت کە قابیلى چارە و تێپەڕاندن نیە. بۆیە بە جۆرێک لە جۆرەکان ڕووبەڕووى بنبەست دەبنەوە. هەڵبەت ئەم بنبەستە تەنیا تایبەت نیە بە فەلسەفە, و لە هەموو کەلتورى سەدەى بیستدا دەبینرێت. بۆ نمونە هونەر و کێشەى دەربڕینى هونەرییش ڕووبەڕووى ئەم دۆخە دەبێتەوە. واتە وەکچۆن مانا دەبێتە کێشە بۆ فەلسەفە، “دەربڕین”یش بۆ هونەر و ئەدەب دەبێتە خەم و کەڵکەڵە.\nئێستا وا دێتە بەرچاو کە کارەکەمان ئاسان بووە و دەتوانین کورتەمێژوویەک یان گێڕانەوەیەکى ڕاستەهێڵئاسا لە کێشەى سەدەى نۆزدە و بیست درووستبکەین و بگەینە ئەمڕۆ، کە دەربارەى کێشەى حەقیقەت دەدوێین و هەردەڵێى لە بەرامبەر سەردەمێکى نوێداین بەڵام: کێشەکە ئەوەیە کە لەڕاستیدا بیرکردنەوەیەکى نوێى ئەوروپى لە ئارادا نیە تاکو بڵێین لە سەدەى بیست و یەکدا، مۆدێلێکى نوێى پاریسى هاتووە کە لەجیاتیى مانا سەروکارى لەگەڵ حەقیقەتدایە...دواییش ئەم حەقیقەتە لەگەڵ هەندێ ناوى نوێدا گرێبدەین. دەرەنجامى ئەم تێڕوانینە، ڕستەیەکە کە بێکێت دەیگێڕێتەوە: «بۆ پێشەوە چوون بەسەر هەمان ڕێ‌وبانى کۆندا.». ئەمە هەر ئەو کارەیە کە «دەمەوێت نەیکەم». بەپێچەوانەوە: دەمەوێت بڵێم کە فەلسەفە هەرگیز هیچ نەبووە و هیچیش نابێت جگە لە بیرکردنەوەیەک کە تاکە خەموخولیاى بریتییە لە حەقیقەت. کەواتە ئێمە هەرگیز ڕووبەڕووى دابڕانێک یاخود پشێوییەکى سەدەى بیستویەکی‌یانە نەوەستاوین. بۆ سەلماندنى ئەم خاڵە، هێندە بەسە کە بەکورتى چاوێک بخشێنین بە لەدایکبوونى فەلسەفەدا لە یۆنانى کۆندا...کە فەلسەفە «گەڕانێکە و دەکەوێتە بەرامبەر ئوستورە و دین و عادەت و ژیانى ڕۆژانە و ڕێوڕەسم و خێزانەوە...لەڕاستیدا گەڕانێکە لە هەمبەر هەموو دیوەکانى ژیاندا و ژیانکردنە وەکو گیانەوەرێک. شتێکە کە بە هەڵکەندنى لە ژیان، دەستپێدەکات. هەر لەبەر ئەمەشە کارێکى سەختە و هەر لە سەرەتاوە ڕووبەڕووى بەرهەڵستیى توند دەبێتەوە. دواجار هەر لەبەر ئەمەشە هەرکەسێک جەخت لەسەر ئەم خاڵە دەکاتەوە، دادگایى دەکەن و دەیکوژن. لەبەرچـى؟ چونکە: ماناکانى خستۆتە ژێر پرسیارەوە. لێرەدا باسکردنى دوو خاڵ بەسودە. یەکەمیان، فەلسەفە هەر لە سەرەتاوە پەیوەست دەبێت بە بەرهەمهێنانى حەقیقەتەوە لە ڕەهەندە جیاجیاکاندا...لە زانست و سیاسەتەوە بیگرە تاکو هونەر و ئەدەب...لە ئەدەبدا دەبینین کە ئەدەب لە بەرهەمهێنانى حەقیقەتدا دەلکێت بە تراژیدیاوە (مەبەست لە تراژیدیا ئەو ژانرە ئەدەبییەى سەردەمى یۆنانە-و). پاڵەوانانى تراژیدیا مانا بەرهەمناهێنن. بۆیە ئامانجى تراژیدیا گەیشتنە بە جۆرێک لە بێ‌مانایى و درز. دووەمیان، فەلسەفە لە ساتەوەختێکدا دەستپێدەکات کە ئەم مانایانە لەق بوونە و سەبارەت بە ململانێیان لەگەڵ ئەم نیهیڵیزمەدا دوو وەڵام دەدرێتەوە. یەکیان بیرکردنەوەى فەلسەفییە و ئەوى تریش ئامادەیى سۆفستاییەکانە. لەبەر ئەمەشە هیچ سەیر نیە لە لوتکەى نیهیڵیزمى سەردەمى خۆماندا، لە لوتکەى ڕێژەگەراییدا، دیسان حەقیقەت دەبێتەوە بە کێشە. واتە قەیران لە کایەى ڕەمزییدا، کەوتنەژێر پرسیارى ماناکانى ئەم کایەیە لە لایەن دوو گرووپەوە: گرووپێکیان کە ئەهلى فەلسەفەن و ئەوانەشى کە ئەهلى سەفسەتەن. کەواتە ئەوە ئەمڕۆیە لە بەرامبەر جۆرە بیرکردنەوەیەکى ڕوو لە حەقیقەتدا وەستاوین [و پێویستمان بە داهێنان و دۆزینەوەى تێگەیەکى نوێى حەقیقەتە].\nوەرگێڕانى: وەلید عومەر- ٢٠١٣ پاشکۆى (كاکێشان)ـى کوردستانى نوێ


چیاکانی ئوسامبارا - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\n٩٠٠ کیلۆمەتر دووجا\nچیاکانی ئوسامبارا زنجیرەچیایەکە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی تانزانیا. ئەم زنجیرەیە لە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقا ھەڵکەوتووە و بەشەکانی خۆرهەڵاتی زنجیرە چیای ئارکی دەگرێتەوە. زنجیرەکە نزیکەی ٩٠ کیلۆمەتر درێژ دەبێتەوە و نزیکەی نیوەی ئەو درێژییەی پانە، ئەم زنجیرانە نزیکەی دوو ملیۆن ساڵ پێش ئێستا دروستبوون و لە بەردی میتامێرفیکی پرکامبرین پێک ھاتوون. ئەو چیایانە بەسەر دوو زنجیرەچیای لاوەکی دابەش بووینە. زنجیرەچیای خۆراوای یوسامباراس کە بەرزترە لە زنجیرەچیای ڕۆژھەڵاتی ئوسامباراس، کە نزیکترن لە کەنارە ئاوییەکان و بارانی زیاتری لێ دەبارێت.\nچیاکان بە دارستانە باراناوییە کەمەرەیییەکان داپۆشراون کە ماوەیەکی زۆرە گۆشەگیر کراون و ناوەندێکی دێرینن و خەڵکانی بانتۆ و شامبا و مەعسای تێیدا نیشتەجێن، بەڵام لە سەدەی ھەژدەھەمدا شانشینی شامبا لەلایەن مێبیگا دامەزرا، لە کۆتاییدا پاش خەباتێکی زۆر لە ساڵی ١٨٦٢ شانشینەکە داڕما و داگیرکەرانی ئەڵمانیا لەو ناوچەیە جێگیر بوون کە بوو بە ڕۆژھەڵاتی ئەفریقای ئەڵمانی و دوای جەنگی جیھانی یەکەم بوو بە بەشێک لە خاکی ڕاسپاردەی بەریتانیا لە تانگانیکا.\nزنجیرەچیایەکە نزیکەی دوو ملیۆن ساڵ پێش ئێستا دروست بوو. بەھۆی نەبوونی گلاسیت و لەباربوونی کەش و ھەوایەکی تا ڕادەیەکی گونجاو، دارستانی باراناوی کەمەرەیی درێژخایەن دروستبوون.\nڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی ئوسامباراس زنجیرەیەکی گەورەی پێرکامبرینن کە پێکھاتەی جیۆلۆگیی میتامۆریکی ئەسید-جینیس و پیرۆکسن و ئەمفیبۆلەکانن. زنجیرەکە سەرچاوەی سەرەکی ئاوە بۆ زۆرینەی دانیشتووانی باکووری ڕۆژھەڵاتی تانزانیا.\nکۆمنزی ویکیمیدیا، میدیای پەیوەندیدار بە چیاکانی ئوسامبارا تێدایە.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=چیاکانی_ئوسامبارا&oldid=863710»\nزنجیرە چیاکانی تەنزانیا\nئەم پەڕەیە دواجار لە ٠٠:٥٣ی ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١ نوێ کراوەتەوە.


کەریمۆک لە ''مایکرۆفۆن''ی مزگەوتێکەوە قسە دەکا!\nئامادەکردنی: شۆڕش محه‌مه‌د\nکورتە فیلم وەک بەشێکی گرنگی بواری فیلمسازی لەماوەی چەند ساڵی رابردوودا گەشەکردنێکی باشی بە خۆوە بینوە و دەیان و سەدان کورتە فیلمی ئاست بەرز بەرهەمهاتوون و لە فێستیڤالە نێوخۆیی و جیهانییەکاندا خەڵاتی شایستەیان بە دەستهێناوە.\nلە ماوەی رابردوودا هونه‌رمه‌ندى سینه‌ماکار که‌ریم غه‌فور "که‌ریمۆک" له نوێترین پڕۆڕه‌ى هونه‌رى خۆیدا کورته فیلمێکى به‌ناوى "مایکرۆفۆن" به‌رهه‌مهێنا که گرته و وێنه‌کانى له شارى کۆیه گیراون و ئێستا سەرجەم قۆناغەکانی تەواو بووە و بڕیاروایە کۆمپانیایەکی پەخشی فیلم ئەرکی بڵاوکردنەوەی بگرێتە ئەستۆ.\nده‌رهێنه‌ر که‌ریمۆک که هه‌ر خۆشى سیناریۆی بۆ کورته فیلمه‌که نووسیوه، سه‌باره‌ت به کاست و ستافی فیلمه‌که گوتى: "کورته فیلمی "مایکرۆفۆن" به‌رهه‌می به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی سینه‌مای هه‌ولێره، له‌نواندنی هه‌ریه‌ک له ئه‌کته‌ران (سۆلاڤ شه‌یدا، پێشه‌وا ناسح، سرود سەڵاح ، که‌یفی ئه‌حمه‌د). سۆران فەهیم مۆنتاژ و میهرداد سلێمانی به‌ڕێوه‌به‌ری وێنه‌گرتنه و قادر قادری کاری تۆماری ده‌نگەکەی کردووه.\nسۆلاڤ شەیدا - ئەکتەر کەریمۆک - دەرهێنەر\nهەر یەک لە ئازاد سه‌وزه ڕاوێژکاری سیناریۆ و سوهێل سوخه‌ن پەژوو ڕاوێڕکاری هونه‌ری و رزگار قەسریانی به‌رنامه‌ڕێڕ و یاریده‌ده‌ری ده‌رهێنه‌ر و ئاکام سه‌میر به‌ڕێوه‌به‌ری به‌رهه‌م کاریان کردووە. هەروەها یاریده‌ده‌ری وێنه‌گر نه‌وا مه‌عروف و کاری شاریۆ و کرێن لەلایەن په‌یوه‌ند ساڵح ئه‌نجام دراوە و فۆتۆگرافه‌ر شوان حه‌مه سه‌عیده و وێنه‌گری پشتی کامێراش دانه‌ر هاوار و په‌یوه‌ندییه‌کان ئومێد ره‌زایه".\nسه‌باره‌ت به ناوه‌ڕۆکى فیلمه‌که ده‌رهێنه‌ر که‌ریمۆک گوتى: "راستی ناکرێت لێرەدا ناوەڕۆکی فیلمەکە بەیان بکەین، دەکرێ تەنها باسی ئەوە بکەین کە لەرێی گێڕانەوەی رووداوێکی سادەی کۆمەڵایەتییەوە، رەخنە لە چەند داب و نەریتێکی کۆمەڵایەتی دەگرێت، کە رەنگە ئەو رەخنانە لە تاپۆکانی ناو کۆمەڵگاش بێت. بێگومان هەر پرۆژەیەکی هونەری خاوەن پەیامی خۆیەتی کە لەرێی زمانی وێنەوە دەخرێتەروو. مایکرۆفۆن دەستبردنە بۆ هەندی مەسەلەی گرنگی پەیوەست بە کۆمەڵگەوە. راستتر وروژاندنی پرسیارگەلێکە کە پیویستی بە قسەکردن هەیە لەسەری، ئەگەرچی وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارانە پەلکێشمان دەکات بۆ زۆر بواریتر، دەشێ بینەر خۆی هەڵوەستیان لە بەرامبەر بکات.\nئومێدەوارم بە زووترین کات سەرجەم کارەکانی بە کۆتا بێت و بە دیدی بینەران شادبێت.\nله باره‌ى به‌شداریکردنى کورته فیلمه‌که‌ش له فێستیڤاڵه نێوخۆیى و نێونه‌ته‌وه‌ییه‌کان، که‌ریمۆک گوتى:\nبێگوومان تاکە دەرفەت و چانس بۆ نیشاندانی کورتە فیلم فێستیڤاڵەکانە، چونکە بوارەکان بۆ نیشاندانی کورتە فیلم سنووردارن و ناتوانرێ لە سالۆنی سینەماکان نیشان بدرێت، تاکە دەرفەت فێستیڤاڵەکانە، بێگومان سەبارەت بەم کورتە فیلمەش بەرنامەمان بۆی هەیە کە سەرەڕای فێستیڤاڵە ناوخۆییەکان بەپێی پلانێکی پێشوەختە بۆ بەشێکی باشی فێستیڤاڵەکانی دەرەوەی بنێرین، بەتایبەتی ئەو فێستیڤاڵانەی کە لەگەڵ ستایلی ئەم کورتە فیلمە دەگونجێت.\nسۆلاڤ شه‌یدا ئه‌کته‌رێکى دیارى نێو کورته فیلمه‌که سه‌باره‌ت به به‌شدارییه‌کانى خۆى وه‌ک ئه‌کته‌ر له زنجیره ته‌له‌فزیۆنى و به‌رهه‌مه سینه‌ماییه‌کاندا گوتى: "له کۆمه‌ڵێ به‌رهه‌مى سینه‌مایی و ته‌له‌فزیۆنی به‌شداریم کردووه، وه‌ک فیلمی سینه‌مایی ژانی گه‌ل و گه‌ڕه‌کی داهۆڵه‌کان و که‌واته چاوه‌ڕێ بە و له نزیکه‌ی ده کورته فیلمیشدا به‌شداریم کردوه، له‌وانه (کورته فیلمی "سۆما، داو، ماره به‌جاش، فرمێسکێک بۆ تارا، ده‌نگدان، مایکرۆفۆن و هتد". هه‌روه‌ها له چه‌ندین دراماشدا وەک ئەکتەریش به‌شداریم کردوه له‌وانه درامای (دوپشک، ژیله‌مۆ، ڕوانێک بۆ خۆشه‌ویستی، له گوڵێک کاڵتر، براوە و دۆڕاوەکان). هەروەها کاری نووسین و ده‌رهێنانم وه‌ک سه‌ره‌تایه‌ک بۆ سێ کورته فیلم کردووه".\nله‌باره‌ى به‌شداریکردنى له کورته فیلمى "مایکرۆفۆن"، سۆلاڤ شه‌یدا گوتى:" کورته فیلمی مایکرۆفۆن نووسین و ده‌رهێنانی هونەرمەند (که‌ریمۆک)ه، من وه‌ک ئه‌کته‌ر کارم تێدا کردوه. ده‌رباره‌ى جیاوازی رۆڵه‌که‌م هه‌رچه‌نده من هه‌میشه هه‌وڵمداوه رۆڵه‌کانم جیاواز بێت و خزمه‌ت به کۆمه‌ڵگە و به‌تایبه‌ت ژن بکه‌م، له زۆربه‌ی کاره‌کانمدا رۆڵێکم بینیوه که ژن ناتوانێت له‌کۆمه‌ڵگای ئێمه‌دا خۆی لێ بدات و یان روبه‌ڕووی ببێته‌وه. ئه‌توانم بڵێم جورئه‌تێکی ئه‌وێت که بتوانی کاری جیاواز بکه‌یت". گوتیشى:"سه‌باره‌ت به پێناسه‌ی رۆڵه‌که‌م له کورته فیلمی (مایکرۆفۆن) ته‌نیا ئه‌توانم بڵێم به‌ڵێ وه‌ک هه‌میشه رۆڵه‌که‌م جیاوازه".\nله‌باره‌ى نواندنى ئه‌کته‌رى ژن له رۆڵه هه‌ستیاره‌کاندا، سۆلاڤ شه‌یدا گوتى:"به‌شێکی زۆر له‌ژنان ده‌ترسن له روبه‌ڕوبوونه‌وه به‌شێکیشان گیرۆده‌ی ده‌ستی بیروباوه‌ڕی کون و نازانستین. به‌شێکی تریان هه‌ر بڕوایان به چالاکی مه‌ده‌نی و هونه‌ری و کۆمه‌ڵایه‌تی نییه. له هه‌ر وڵاتێک سیسته‌م و یاسایه‌ک پێناسه‌ی دیارده‌کانی کۆمه‌ڵ و ناو بنه‌ماڵه‌کان ئه‌کات". له‌باره‌ى بارودۆخى ژنان له‌بوارى فیلمسازیدا، سۆلاڤ شه‌یدا گوتى:" بواری هونه‌ری شتێکی جیانه‌کراوه‌یه له باقی بواره‌کانی تری کۆمه‌ڵگه. ئه‌توانین بڵێین به‌ربه‌ست و قورسایی خستوته سه‌ر ژنان و ئافره‌تان. ئاستى به‌ربه‌سته‌کان ده‌گه‌ڕێته‌وه سه‌رکه‌سایه‌تی ژن بۆخۆی. به پێگه‌ی ژیانیان. ژنی کۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه زۆربه‌یان پێش هاوسه‌رگیرى دیلی ده‌ستی باوک و براو خاڵ و مامن که‌واته دوای هاوسه‌رگیریش به جۆرێکی تر دیلی مێرد ده‌بن. ئه‌بێت دژی ئه‌م یاساو بیرو باوه‌ڕ و داب و نه‌ریتانه‌ی ژنی کۆیله کردووه بوه‌ستین و یه‌که‌م جار هه‌وڵی به‌ده‌ستهێنانی سه‌ربه‌خۆیی بده‌ن ئه‌وسا ژیان و هاوسه‌ری خۆیان ده‌ستنیشان بکه‌ن و مه‌رجیان هه‌بێت بۆ پارێزگاریکردن له سه‌ربه‌خۆییه‌کانیان".\nئه‌کته‌ر پێشه‌وا ناسیح له‌ته‌ک خاتوو سۆلاڤ شه‌یدا رۆڵى پیاوێکی مجیور دەبینێ له کورته فیلمه‌که‌دا به‌رجه‌سته ده‌کات، سه‌باره‌ت به به‌رجه‌سته‌کردنى ئه‌و که‌سایه‌تییه گوتى:"به‌رجه‌سته‌کردنی ئه‌م که‌سایه‌تیه بۆ من زۆر قورس بوو، چونکه ئه‌م که‌سایه‌تیه لای من زۆر جیاواز بوو هه‌م له رووی ده‌روونیه‌وه هه‌م له روویی جه‌سته‌ییه‌وه، من پێش هه‌موو شتێک ئه‌مه‌وێ بڵێم که ئه‌م که‌سایه‌تیه مجێوری مزگه‌وتێکه که هه‌موو ته‌مه‌نی له‌م مزگه‌وته بردۆته سه‌ر و هه‌ر خه‌ریکی خودا په‌رستی بووه، به‌هیچ جۆرێک لای ئه‌م مه‌عقول نیه ئافره‌تێک بێته ناو مزگه‌وت و به ئاره‌زووی خۆی تێدا بسوڕێته‌وه، که له سیناریۆکه ئافره‌تێک به‌دوای منداڵه‌که‌یدا را ئه‌کات که مناڵه‌که ئەچێته مزگه‌وته‌که‌و ون ئه‌بێت، له‌م کاته‌دا ئه‌م مجێوره ناهێڵێت ئه‌م ئافره‌ته بچێته ناو مزگه‌وته‌که‌وه، چونکه به‌شێوه‌یه‌کی گشتی ئافره‌ت به‌م رووتیه‌وه که ئه‌م ژنه هه‌یه‌تی نابێت بێته ناو مزگه‌وته‌وه". گوتیشى:"من له نواندندا له‌م رۆڵه‌دا زۆر ماندوو بووم چونکه ئه‌م مجێوره لاڵه و هیچ قسه‌یه‌ک ناکات ئه‌بێت به جۆرێک بە ئاماژه قسه بکه‌م هه‌م خۆشم هه‌م بینه‌رانیش له سه‌یرکردنی ئه‌م فیلمه تێبگه‌ن و بێزار نه‌بن، ئه‌بوایه گشت حیواره‌کانی سیناریۆکه بکه‌مه ئاماژه و گوزارشتی بکەم.. من زۆر حه‌ز به‌م جۆره رۆڵانه ئه‌که‌م چونکه ماندووم ئه‌که‌ن له نواندندا ئه‌مه‌ش من ئازاتر ئه‌کات له کاره‌که‌مدا".\nسه‌باره‌ت به روانینى خۆى بۆ به‌رجه‌سته‌کردنى ئه‌و جۆره که‌سایه‌تییانه، پێشه‌وا ناسیح گوتى:"ئه‌م جۆره که‌سایه‌تیانه‌م زۆر پێ جوان و باشه، من رۆڵی کاره‌کته‌رێک ئه‌بینم که لای ئه‌و ئافره‌ت بینین زۆر قه‌ده‌غه‌یه له روانگه‌ی ئه‌ودا.. به‌ڵام هه‌ر دواتریش ئه‌م ئافره‌ته دڵی ئه‌م مجیوره ئه‌بات و له کۆتایی فیلمه‌که‌دا ئه‌م مجیوره توشی داوی خۆشه‌ویستی ئه‌م ئافره‌ته ئه‌بێت، من هه‌میشه حه‌ز به‌م جۆره که‌سایه‌تیانه ئه‌که‌م که له ناو کۆمه‌ڵگای واقیعی ئێمه‌دا به‌جۆرێک ئه‌بینرێن که دژی هه‌موو داب و نه‌ریتێکن، هیوادارم توانیبێتم که به سه‌رکه‌وتوانه ئه‌م رۆڵه ببینم، نابێت ئه‌وه‌شم له بیر بچێت که ده‌رهێنه‌ر زۆر له‌گەڵم هیلاک بوو تا من بگه‌مه ئه‌م رۆڵه و بتوانم به‌رجه‌سته‌ی بکه‌م، دڵنیاشم هیچ کارێک بێ ماندوو بوون ناکرێت.. هه‌رکارێک ماندووم نه‌کات وا ئه‌زانم هیچم نه‌کردووه". له‌باره‌ى ئه‌زموونى خۆشى له‌گه‌ڵ نواندندا، ئه‌کته‌ر پێشه‌وا ناسیح گوتى:"ئه‌زموونی من بۆ نواندن ئه‌گه‌ڕێته‌وه بۆ ساڵی 2007 که له فیلمی ( تۆڕی جاڵجاڵۆکه) سیناریۆ و ده‌رهێنانی هونەرمەندی جوانەمەرگ ( محێدین ره‌زا) کاری نواندنم کرد، دواتر لەچه‌ند فیلمێکی تریشدا کاری نواندنم کردوه، له‌وانه فیلمی (گه‌یم ئۆڤه‌ر)ی حه‌سه‌ن ئه‌میر، فیلمی درێژی (سیمایی خۆڵه‌میش)ی شاخه‌وان ئیدریس، ئێستاش له‌چه‌ند فیلمێکی تر داواکراوم که کاری نواندنیان له‌گه‌ڵ بکه‌م که حه‌ز ناکه‌م ناویان بێنم تا بڕیار ئه‌ده‌م له کام فیلمیان به‌شداری ئه‌که‌م".\nهەروەها سه‌باره‌ت به بۆچوونى خۆى له‌باره‌ى ره‌وتى ئه‌مڕۆى فیلمسازیى کوردى، پێشه‌وا ناسیح گوتى:"ره‌وتی فیلمسازیی کوردی زۆر باشه و ئێستا فیلمه سینه‌ماییه‌کانی کوردستان زۆر پێشکه‌وتوو بووه و له فێستیڤاڵه گه‌وره‌کانی جیهان فیلمه‌کانیان نمایش ئه‌کرێت و زۆربه‌ی فیلمه‌کانیش ئه‌نجامێکی زۆر باش و سه‌رکه‌وتوو ئه‌بن، نابێت ئه‌وه‌شمان له یاد بچێت که کورد خاوه‌نی (یه‌ڵماز گونەی"یه که به‌باوکی سینه‌مای کورد داده‌نرێت که ئه‌مه شانازیه بۆ سینه‌مایی کوردی، هونه‌ری سینه‌ما ده‌ورێکی باڵای هه‌یه له ناو کۆمه‌ڵگەی کوردی، بەڵام لێره‌دا کێشه‌یه‌کی زۆر گه‌وره دێته پێش ئه‌ویش نه‌بوونی هۆڵی تایبه‌تی سینه‌ماییه، ئه‌مه‌ش وای کردوه که ئه‌م فیلمانه ته‌نها بۆ فێستیڤاڵه‌کان ببینرێن و که‌سی ئاسایی ناتوانێت بیان بینێت، ته‌نها کۆمه‌ڵێک له سینه‌ماکاران خۆیان ئه‌یبینن، ئه‌مه‌ش ئه‌بێته قه‌یران بۆ سینه‌ماکاران ڤونکه تۆ کاتێک فیلمێک دروست ئه‌که‌یت، بۆ کێیه بۆ بینه‌رو ئاره‌زوومه‌ندانی سینه‌مایه که ئه‌وان بێبه‌ش بوون له بینینی ئه‌م فیلمه واتا تۆ هیچت نه‌کردووه، دواتر ئه‌م فیلمه ون ئه‌بێت و که‌س نایبینێت. هیوادارم حکومه‌ت و سینه‌ماکاران خۆیان به گشتی ئاوڕێکی جدی بده‌نه‌وه له دروستکردنی هۆڵی تایبه‌ت به سینه‌ما و به فێستیڤاڵی جیهانی تایبه‌ت به فیلم له کوردستان، ئه‌گه‌ر وا نه‌که‌ین سینه‌ما هه‌رگیز ئاماده‌بوونی نابێت له‌ناو کۆمه‌ڵگا و خه‌ڵک.


هه‌موویان ئه‌ردۆغان تووڕه ده‌كه‌ن\nبۆچوون / بیروڕا :: 13/01/2018\nئه‌و ئاوه سارده‌ى كه له‌لایه‌ن ره‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان-ى میراتگریه‌وه كرا به عه‌بدوڵـڵا گویل-ى سه‌رۆكى پێشووى توركیادا، چاوه‌ڕوانكراو بوو. به‌ڵام ئه‌وه‌ى مایه‌ى سه‌رنج و وردبوونه‌وه‌یه ئه‌وه‌یه كه ئه‌ردۆغان تا چ ئاستێك سه‌ركه‌وتوو ده‌بێت له ته‌قاندنى گولـله ژه‌هراویه‌كانیدا. ناكۆكیى نێوان ئه‌م دوانه تازه نییه. ئه‌وان رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى ئاشكرا له نێوانیاندا روویداوه، به‌ڵام له‌مجاره‌یاندا گویل پێى به برینێكى به ئازاردا نا كه ئه‌ردۆغان به جه‌نگى دژى تیرۆرى داده‌نێت.\nبه‌گوێره‌ى ماده‌ى 696ى سیستمى نائاسایى، نه‌ك ته‌نیا ئه‌و سه‌رباز و پۆلیس و فه‌رمانبه‌رانه‌ى كه له دژى هه‌وڵى كوده‌تاكه‌ى 2016 كاریانكردووه، پارێزراو ده‌بن له‌وه‌ى بدرێنه دادگا، به‌ڵكو ته‌نانه‌ت هاووڵاتیانیش هه‌ر پارێزراو ده‌بن. گویل و رێكخراوه‌كانى مافى هاووڵاتیان ده‌ڵێن داڕشتنى ته‌مومژاوى و ناڕوونیى ماده‌كه، ده‌كرێت وا لێكبدرێته‌وه كه چالاكیى هاووڵاتیانیش له كات و له دواى هه‌وڵى كوده‌تاكه‌یش، له دژى بزووتنه‌وه‌كه‌ى فه‌تحوڵـڵا گویله‌ن-ى نه‌یارى تاراوگه‌نشینى ئه‌ردۆغان، پارێزبه‌ندییان ده‌بێت. گویل كه له‌كاتى خۆیدا دژى هه‌مواركردنه‌وه‌ى ده‌ستور بوو به‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاتى فراوان ده‌داته ئه‌ردۆغان، هێرشى كرده سه‌ر ئه‌و ماده‌یه و وتى ده‌رچه‌یه‌كى وا دروست ده‌كات كه ده‌كرێت به‌هۆیه‌وه ده‌سه‌ڵاتى یاسا ببه‌زێنرێت و ده‌سه‌ڵاتێك ده‌داته هاووڵاتیان كه ته‌نیا و ته‌نیا هه‌ر بۆ پۆلیس و ده‌سه‌ڵاتى قه‌زایى ده‌بێت. ئه‌ردۆغان-یش له میانه‌ى ئاماژه‌دانى به ناپاكیى ئه‌و به‌رامبه‌ر پارته‌كه‌ى، ته‌قییه‌وه و وتى "جێى ناخۆشحاڵیه كه سه‌رۆكه‌كه‌ى پێشوومان باس له ناڕوونى و ته‌مومژاوێتى ده‌كات. ته‌مومژ له كوێدایه؟ له‌كام ماده‌دا؟". "چۆن كتوپڕ چووه سه‌ر پشتى كه‌شتیى ئۆپۆزیسیۆن؟".\nگویل و ئه‌ردۆغان له دامه‌زرێنه‌رانى پارتى داد و گه‌شه‌پێدانن. ماوه‌ى ساڵانێكیان پێكه‌وه تێپه‌ڕاندووه. گویل له ساڵى یه‌كه‌مى ده‌سه‌ڵاتى حزبه‌كه‌دا سه‌رۆكى حكومه‌ت بووه، تا ئه‌وكاته‌ى ئه‌ردۆغان چووه‌ته پۆسته‌كه‌یه‌وه. یارمه‌تییه‌كى جوانى داوه بۆ ئه‌وه‌ى به سه‌رۆك دابمه‌زرێت. به‌ڵام له ده‌سه‌ڵات گرتنه‌ده‌ست و توندكردنه‌وه‌ى هه‌ژموونى به‌سه‌ر ده‌زگاكانى راگه‌یاندندا له‌لایه‌ن ئه‌ردۆغانه‌وه، گویل سه‌لامه‌ت ده‌رنه‌چوو. ئه‌ردۆغان كه سه‌لمێنراوه له‌و كه‌سانه نابوورێت ره‌خنه‌ى لێده‌گرن، ئێستا گویل-ى خستووه‌ته لیستى ئامانجه‌كانیه‌وه و تۆمه‌تبارى كردووه نه‌ك هه‌ر ته‌نیا به‌وه‌ى كه چووه‌ته پاڵ ئۆپۆزیسیۆنه‌وه به‌ڵكو ده‌ستیداوه له دامه‌زراوه‌كانى ده‌وڵه‌ت له جه‌نگى دژى تیرۆریشدا. گویل-یش بێده‌نگ نه‌بووه و ده‌ڵێت به‌رده‌وام ده‌بێت له ده‌ربڕینى هه‌ڵوێسته‌كانى. به‌ڵام ته‌نیا كاتێك ده‌توانێت به‌ڕاستى رووبه‌ڕووى ئه‌ردۆغان ببێته‌وه كه بڕیار بدات ركابه‌ریى بكات له‌سه‌ر پۆستى سه‌رۆكایه‌تى.\nپه‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان ئه‌ردۆغان و گویل، به‌شێوه‌یه‌كى زۆر، خۆشه‌ویستیى زۆرى نێوان بنیامین نه‌تانیاهۆ و ریوڤین رڤلین بیردێنێته‌وه. شرۆڤه‌كارێكى توركی-یش له رۆژنامه‌ى میلـلییه‌ت-دا ده‌ڵێت "پێده‌چێت ئه‌ردۆغان چاوى له ئیسرائیل كردبێت وه‌ك نموونه‌یه‌كى ره‌فتارى سیاسى، به‌ڵام ئێوه له ئیسرائیل هێشتا ئازادیى بیروڕاده‌ربڕینتان هه‌یه و لاى ئێمه نییه". ئه‌وه‌ى به‌دواى نموونه‌ى دیكه‌دا بگه‌ڕێت ده‌توانێت له شارى ئه‌ده‌نه بیدۆزیته‌وه كه سه‌رۆكى شاره‌وانیه‌كه‌ى فه‌رمانى كردووه به لابردنى هه‌موو ئه‌و لافیتانه‌ى به زمانى عه‌ره‌بى نووسراون چونكه "بوونه‌ته هۆى ناشیرینكردنى دیمه‌نى شار و زیان به هه‌وڵه‌كانى به‌رگریكردن له زمانى توركى-یش ده‌گه‌یه‌نێت".\nئه‌م گه‌رده‌لووله سیاسییه هێشتا وه‌ك پێویست هه‌ڵینه‌كردووه، چونكه مه‌سه‌له‌یه‌كى هه‌ڕه‌شه‌ئامێزتر درا به‌سه‌ر ئه‌ردۆغان-دا كاتێك دادگاى نیویۆرك ئیدانه‌ى جێگرى به‌ڕێوه‌به‌رى گشتیى بانقى (هالك)ى توركیاى كرد به فێڵكردن و به‌زاندنى سزاكانى سه‌ر ئێران به‌وه‌ى كه ره‌زا سه‌راب-ى بزنسمانى ئێرانى-توركى توانیویه‌تى زێڕ له‌به‌رامبه‌ر نه‌وتدا بباته ئێرانه‌وه. ئه‌ردۆغان ره‌خنه‌ى له بڕیاره‌كه‌ى دادگا گرت و ئیبراهیم كاڵن-ى راوێژكارى وتى "ئه‌مه حوكمێكى سووكه له دادگاییه‌كى سووكه‌وه". بناڵى یه‌ڵدرم-ى سه‌رۆكى حكومه‌تى توركیایش وتى "ئه‌مه ده‌ستوه‌ردانێكى پێشترنه‌كراوى كاروبارى ناوخۆى توركیایه". داواكارى گشتیى توركیایش داواى له ویلایه‌ته یه‌كگرتووه‌كان كردووه حسێن كه‌ركه‌ماز-ى شایه‌تى سه‌ره‌كیى مه‌سه‌له راده‌ستبكاته‌وه.\nبه‌لاى ئه‌ردۆغان-یشه‌وه "هیچ شتێك نییه له‌به‌رئه‌وه‌ى هیچ شتێك نه‌بووه" چونكه ئه‌وه‌ى كه كردوویه‌تى، ئه‌گه‌ر كردبێتى، له‌چوارچێوه‌ى ده‌سه‌ڵاتى سیادیى توركیادا بووه. ئه‌ردۆغان و خێزانه‌كه‌ى، به‌لاى كه‌مه‌وه، له گفتوگۆكانى دادگادا بێ تاوان ده‌رچوون، به‌ڵام ئه‌و بڕیارى سزایه‌ى كه به‌هۆیه‌وه جێگرى به‌ڕێوه‌به‌رى گشتیى بانقه‌كه 30 ساڵ زیندانى ده‌كرێت، ده‌كرێت له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تى دارایى ئه‌مریكاوه وه‌ك بنه‌مایه‌ك به‌كاربهێنرێت بۆ سه‌پاندنى سزاى گه‌وره‌ى دارایى به بڕى 5-10 ملیار دۆلار به‌سه‌ر بانقه توركیه‌كه‌دا. سزایه‌كى له‌م جۆره‌یش گورزێكى گورچكبڕ ده‌بێت بۆ سیستمى بانقیى توركیا. بۆیه چه‌ندین كه‌سایه‌تیى باڵاى توركیا به‌په‌له به‌ڵێنى ئه‌وه‌یان دا كه ده‌وڵه‌ت یارمه‌تیى بانقه‌كه ده‌دات.\nئه‌م مه‌سه‌له‌یه، هه‌روه‌ها بووه‌ته هۆى تێكچوونێكى دیكه له په‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان توركیا و ویلایه‌ته یه‌كگرتووه‌كاندا كه به‌هۆى یارمه‌تییه‌كانى ئه‌مریكاوه بۆ كورده‌كان له سوریا، پێشتر تێكچوون و خراپتریش بوون به‌هۆى راگه‌یاندنه‌كه‌ى تره‌مپ كه دانینا به قودس-دا وه‌ك پایته‌ختى ئیسرائیل و ته‌نانه‌ت ئێستا كه‌سانێك له توركیادا هه‌ن داواى پچڕاندنى په‌یوه‌ندییه‌كان له‌گه‌ڵ ویلایه‌ته یه‌كگرتووه‌كاندا ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌یش ئه‌گه‌رچى وه‌ك ده‌زانرێت كه داوایه‌كى لۆژیكیى نییه به‌ڵام ئاماژه‌ى هه‌ڵكردنى با-ى شه‌ڕه له ئه‌نقه‌ره‌وه، هه‌روه‌ك هه‌ستكردنه به‌وه‌ى ئه‌ردۆغان ده‌وڵه‌ته‌كه به ئاراسته‌یه‌كدا ده‌بات كه دووره له خه‌ونى ساڵانى سه‌ره‌تاى ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ى كاتێك دروشمه‌كه‌یان (سفركردنه‌وه‌ى كێشه‌كان له‌گه‌ڵ دراوسێكان)دا بوو. ئه‌و دروشمه‌ى سیاسه‌تى ده‌ره‌وه‌ى ئاراسته ده‌كرد.\nئێستا ته‌نیا هه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانى نێوان توركیا و ویلایه‌ته یه‌كگرتووه‌كان له غلبوونه‌وه‌یه‌كى پێشتر نه‌بوودا نین، به‌ڵكو برینى په‌یوه‌ندییه‌كانى توركیا له‌گه‌ڵ یه‌كێتى ئه‌وروپایش پێویستى به ته‌داوى و چاره‌سه‌ره. هه‌فته‌ى رابردوو ئه‌ردۆغان زلـله‌یه‌كى توندى له ئیمانۆیل ماكرۆن-ى سه‌رۆكى فره‌نساوه تێسره‌وێنرا كه له كۆنگره‌یه‌كى رۆژنامه‌یى هاوبه‌شدا وتى "دووڕوویى به‌سه، هیچ ئه‌گه‌رێك له‌م كاته‌دا نییه بۆ ئه‌وه‌ى توركیا ببێته ئه‌ندامى یه‌كێتى ئه‌وروپا". ئه‌مه‌یش وه‌ك ئاماژه‌دانێك به پێشێلكردنى توندى مافه‌كانى مرۆڤ له توركیا. ئه‌ردۆغان-یش وه‌ڵامێكى سارد-ى دایه‌وه "بێزاربووین له كوتانى ده‌رگاى یه‌كێتى ئه‌وروپا، بۆیه توركیا ده‌رگاى ترى له‌به‌رده‌مدا نه‌ماوه‌ته‌وه تا لێى بدات".\nبارین كۆبانى و چیرۆكى سه‌ركوتكردنى كورد\nتسفی برئیل:: 07/02/2018\nتسفی برئیل:: 13/01/2018\nهەڵوێستی بریتانیا و ئەمریكا لەسەر دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی\nتسفی برئیل:: 11/05/2017


"دۆڤلەتۆڤ" لە فێستیڤاڵی فیلمی فەجر نمایش دەکرێت\n2018-03-31 [04:00 AM]\nفیلمی سینەمایی "دۆڤلەتۆڤ" لە دەرهێنانی ئالێکسی جێرمان ـ جۆنیۆر، لە سی و شەشەمین فێستیڤاڵی جیهانی فیلمی فەجر لە تاران نمایش دەکرێت.\nئەم بەرهەمە لە دەرهێنانی سینەماکاری رووسی ئالێکسی جێرمان ـ جۆنیۆر براوەی خەڵاتی "ورچی نوقرەیی" بۆ بەشی "باشترین دەستکەوتی هونەری" لە شەست و هەشتەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی "بەرلین" لە ساڵی 2018 ناسراو بە "بەرلینالە" لە بەشی "سینەمای سەعادەت" واتە بەشی "پێشبڕکێی نێودەوڵەتی" بۆ فیلمە بڵندە سینەمایی و کورتە فیلمەکان لە میانەی سی و شەشەمین خولی فێستیڤاڵی جیهانی فیلمی فەجر بەشداریی دەکات و دەرهێنەر و ئێلێنا ئۆکۆپنایا دیزاینی سەحنەی ئەم بەرهەمە سینەماییە لە شاری تاران ئامادەدەبن و وۆرکشۆپی فێرکاریی بۆ هۆگرانی هونەری سینەما لە وڵاتی ئێران و وڵاتانی جیهان دەکەنەوە و هەروەها لە رێوڕەسمێک کە پێش لە نمایشی فیلمەکەیان لە کۆشکی فێستیڤاڵی جیهانی فیلمی فەجر بەڕێوەدەچێت؛ ئامادەدبن و سەبارەت بە بەرهەمەکەی خۆیان قسەدەکەن.\nفیلمی سینەمایی "دۆڤلەتۆڤ" بەرهەمێکی ژیاننامەیی ئالێکسی جێرمان ـ جۆنیۆرە کە 6 رۆژ لە ژیانی سێرگی دۆڤلەتۆڤ بە وێنەگرتووە کە یەکێکە لە خۆشەویسترین نووسەرانی رووسیا لە دوایین ساڵانی سەدەی بیستەم.\nئەم بەرهەمە چیرۆکی نووسەر بۆ بینەر دەگەڕێتەوە کە ساڵی 1971 لە شاری لێنینگراد دەژیی و سەرقاڵی سەفەرکردنی هەڤاڵەکەیەتی بە ناوی یوسێیف برۆدسکی کە لە ساڵانی دواییدا خەڵاتی نۆبێلی ئەدەبی بەدەستهێنا، ئەوە لە حاڵێکدایە کە ئەو لەوبڕوایەدایە کە لە وڵاتەکەی خۆی بمێنێتەوە و ژیانی ئاسایی لەگەڵ "ئالنا"ی هاوسەری و "کاتیا"ی کچی تێپەڕبکات. نووسراوەکانی دۆڤلەتۆڤ بەردەوام لە لایەن میدیا ڕەسمییەکانەوە وەرناگیرێت چونکە بە ڕوانینێکی نەگونجاو هەڵدەسەنگێندرێن و ... .\nفیلمی سینەمایی دۆڤلەتۆڤ لە یەکەمین بەشداریی نێودەوڵەتی خۆیدا لە بەشی پێشبڕکێی شەست و هەشتەمین خولی فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی "بەرلین" لە ساڵی 2018 چووە سەر پەردەی سینەماکان و خەڵاتی "ورچی نوقرەیی" ئەم فیستیڤاڵە گرینگەی بۆ بەشی "باشترین دەستکەوتی هونەری" بەدەستهێنا کە بە "ئێلێنا ئۆکۆپنایا" بەخشرا کە دیزاینی سەحنە و جلوبەرگی ئەم بەرهەمە سینەماییەی لە ئەستۆدابووە.\nسی و شەشەمین خولی فێستیڤاڵی جیهانی فیلمی فەجر بە بەڕێوەبەرایەتی رەزا میرکەریمی، بە بەشداریی بەرهەمی سینەماکارانی وڵاتانی جۆراوجۆری جیهان لە چەندین بەشی جۆراوجۆری پێشبڕکێی و دەرەوەی پێشبڕکێی، لە رۆژانی 19 تا 27ی ئەپرێلی 2018 لە کۆمەڵەی پەردیسی سینەمایی "چارسوو" لە شاری تاران لە وڵاتی ئێران بەڕێوەدەچێت.


26/2/2020 - 19:04\nپرۆسه‌ی په‌روه‌رده و فێركردن سه‌ره‌تا په‌روه‌رده‌كردنه ئینجا فێركردن\nهه‌روه‌كو ده‌لێن " ویژدانی زیندوو سه‌رینێكی نه‌رم و نیانه".\nپه‌روه‌رده و فێركردن په‌یامێكی گرنگ و به‌رز و بڵنده، وه راسپارده و ئه‌مانه‌تێكی به نرخ و به‌هاداره و خراوه‌ته نێو ده‌ست و گه‌رده‌نی مامۆستایان، ئه‌گه‌ر ئه‌و راسپارده و ئه‌مانه‌ته له كیس چوو، ئه‌وا هه‌موو شتێك له كیس ده‌چێت.\nشك له‌وه‌دانییه پرۆسه‌ی په‌روه‌رده و فێركردن سه‌ره‌تا په‌روه‌رده‌كردنه ئینجا فێركردن، بۆیه پێویسته سه‌ره‌تا قوتابییه‌كانمان له سه‌ر بنه‌ما جێگیر و باوه‌ڕ و بنچینه نه گۆڕه‌كان په‌روه‌رده بكه‌ین، ئینجا فێری بابه‌ته‌كانی خوێندنیان بكه‌ین، به دڵنیایی ده‌پرسن ئایا پرۆگرامه‌كانمان ئاماژه‌ی زیندوون بۆ په‌روه‌رده كردنی ئه‌و بنه‌مایانه؟ ئایا پرۆگرامه‌كانمان ئامانج گرو مه‌به‌ستداری ئه‌و پرسه‌ن كه پرسی بنیاتنانی مرۆڤی راسته‌قینه‌یه؟ یان ئایا ئامراز و پێداویستییه‌كانی له پرۆگرامه‌كان له به‌رده‌ستن تاوه‌كو بتوانین قوتابیان بجولێنین و گۆشیان بكه‌ین به‌ره‌و جێ به‌جێ كردنی ئامانجه پێویستییه‌كان؟ ئه‌و پرسیارانه و چه‌نده‌ها پرسیاری تر له هزر و بیری هه‌ر یه‌كێكمان په‌نگی خواردووه؟\nبه‌ڵام ئه‌وه‌ی گرنگه مامۆستاكانمان ده‌توانن په‌یوه‌ست ومتووی پرۆگرامێك نه‌بن كه به ووردی باسی خۆشه‌ویستی بۆ نیشتمان و دره‌وشانه‌وه‌ی كارامه‌ییه‌كانی نه‌كردووه، بۆیه په‌روه‌رده كردن و ئاشناكردن و تێگه‌یاندنی قوتابییه‌كانمان به بنه‌ما نه‌گۆڕه‌كان وه‌كو په‌روه‌رده‌كردنیان له سه‌ر بنه‌ماكانی هاووڵاتی بوونی سوودبه‌خش و خۆشه‌ویستیان بۆ خاك و نیشتمان و بۆ یه‌كتر ئه‌ركی مامۆستاكانمانه، ده‌توانن له هه‌مان كاتدا رۆڵ و ئه‌ركی باوك و دایك ببینن له راست كردنه‌وه و چاك كردنه‌وه و هه‌موار كردنه‌وه‌ی ره‌فتار و كرده‌وه‌كانی قوتابییه‌كان، چونكه قوتابییه‌كانمان زۆربه‌ی كاتیان له قوتابخانه به سه‌ر ده‌به‌ن و مامۆستاكانیان خۆش ده‌وێت زیاتر له دایك و باوكیان، چونكه مامۆستایان نموونه‌ی هه‌ره پێشه‌نگی دره‌وشانه‌وه و سوودبه‌خش له ژیانی قوتابیان و جێگای متمانه‌ی به‌رده‌وامن و ئاماده‌ن هه‌موو شتێك لای مامۆستاكانیان باس بكه‌ن كه ئه‌سته‌مه لای باوك و دایكی باسی بكه‌ن، بۆیه كاریگه‌ری مامۆستا له سه‌ر قوتابی زۆره ده‌توانرێ سوودی لێ ببینرێت بۆ په‌روه‌رده‌كردنی قوتابییه‌كانمان له سه‌ر چه‌نده‌ها بنه‌مای سودبه‌خش بۆ خودی قوتابی و كۆمه‌ڵگه، بێگومان مامۆستایانی به ئه‌زموون و لێزان و خاوه‌ن كارامه‌ییه‌كان نه‌یانهێشتووه ئه‌و ده‌رفه‌ته مێژوویی و ئه‌ركه په‌روه‌رده‌ییه‌یان له ده‌ست بچێت و به‌رده‌وام ویژدانی خۆیان ئاسوده كردووه و قوتابییه‌كانیان په‌روه‌رده كردووه له سه‌ر بنه‌ماكانی خۆشه‌ویستی بۆ خاك و نیشتمان و خۆشه‌ویستیان بۆ یه‌كتر و دره‌وشانه‌وه و ره‌نگدانه‌وه‌ی به‌هاكانی ره‌وشتی جوان و راستگۆیی و دڵسۆزی .... تادوایی، كه هه‌رده‌م بوونه‌ته هه‌وینێك بۆ دروست كردن و چه‌كه‌ره‌كردنی كه‌سایه‌تیه‌كی سه‌ركرده‌یی له ناخی قوتابییه‌كان تا له داهاتوو هه‌ست به پاراستنی راسپارده و ئه‌مانه‌ته‌كان بكه‌ن و نیشتمانیان خۆش بوێت و پارێزگاری له هه‌ر گه‌ردیله‌یه‌ك له خۆڵ و خاكی نیشتمان بكه‌ن، كه له هه‌ر هه‌ڵمژینێك بۆ خاك و نیتشمان هه‌ست به بۆن و به‌رامی تێكۆشه‌ر و خه‌باتگێره‌كان بكه‌ن، قوتابییه‌كان په‌روه‌رده بكه‌ن له سه‌ر كۆمه‌لێ چه‌مك و بنه‌مای جێگیر و نه‌گۆڕ كه هه‌رگیز قوتابیانمان نه‌توانن له یاد بكه‌ین و چاو پۆشی لێ بكه‌ن، كه ته‌نها به مامۆستا ده‌كرێ، چونكه ئه‌ركی مامۆستا ئه‌ركێكی پیرۆز و له بیر نه‌كراوه، وه پێویسته به ویژدانێكی زیندوو جێ به جێ یان بكات، له بیرمان نه‌چێت هیچ شادومانی و به‌خته‌وه‌رییه‌ك هاوسه‌نگ و یه‌كسان نییه به ئاسوده‌یی و حه‌سانه‌وه‌ی ویژدان ، هه‌روه‌كو دلێن "ویژدان ده‌نگی راستی و هه‌قه" بۆیه گرنگه ویژدانه‌كانمان له پرۆسه‌ی په‌روه‌رده و فێركردن ده‌نگی راستی و هه‌ق بن و وه‌كو دوڕ و یاقووت هه‌رده‌م بدره‌وشێنه‌وه.\nن/ به كر كه ریم حه سه ن


نوێ: داوادەكرێت رێكەوتنەكەی شەنگال بۆ كشانەوەی پێشمەرگە لە دیبەگە و مەخمور و ناوچەی تریش جێبەجێبكرێت – Standard Kurd\nلەلایەن ستاندار Posted on تشرینی یه‌كه‌م 12, 2020 585 جار بینراوە 0 سەرنج\nنازم شەمەری، جێگری سەرۆكی بەرەی عەرەبی لە كەركوك رایدەگەیەنێت بەهۆی بونی هێزەكانی پێشمەرگە لە دیبەگە و مەخمور و دەوروبەری دوبس كێشە بۆ هاتوچۆی هاوڵاتیانی كەركوك دروست بوە بۆ موسڵ.\nناوبراو رایگەیاندووە پێویستە لەسەر حكومەتی ناوەندی لە چوارچێوەی پلانی سەپاندنی یاسا مەلەفی ئەمنی ئەو ناوچانە وەربگرێتەوە بە تەواوی و بدرێتە هێزەكانی ئیتیحادی و پۆلیس و حەشدی شەعبی.\nجێی باسە بەگوێرەی رێكەوتنی حكومەتی هەرێم و عێراق كە زیاتر بە رێكەوتنی پارتی و كازمی دەناسرێت، سەرجەم مەلەفی ئەمنی شەنگال تەسلیمی عێراق دەكرێت، ئەوەش بە پێشهاتێكی مەترسیدار دەزاندرێت بۆ ئەوەی ببێتە پێشینەیەك لەسەرجەم ناوچەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم دووبارە بكرێـتەوە.\nبڵاوکراوەی پێشووتوركیا داوایەك ئاراستەی مستەفا كازمی دەكات\nبڵاوکراوەی نوێترداود ئۆغلۆ چەندین نهێنی ئاشكرا دەكات “ویستمان لە سلێمانیەوە دەستپێبكەین”\nPosted on ئه‌یلول 29, 2020 0 3043


خۆپیشاندەرانی سلێمانی: درێژەپێدەری ڕێگای قاسم ئەنگین دەبین – کوردی – RojNews.News\nخۆپیشاندەرانی سلێمانی: درێژەپێدەری ڕێگای قاسم ئەنگین دەبین\n22/06/2020 - 5:21:41 pm\nدووشەممە, 8 يون 2020 – 17:56 ڕۆژنیوز – سلێمانی\nئێوارەی ئەمڕۆ لە بەردەم باخی گشتی شاری سلێمانی لە دژی شەهیدکردنی قاسم ئەنگین ئەندامی کۆمیتەی ناوەندیی پەکەکە و داگیرکارییەکانی دەوڵەتی تورک لەسەر خاکی باشوری کوردستان، بە دەستپێشخەری کۆمیتەی خانەوادەی شەهیدانی پەکەکە لە باشوری کوردستان و بە بەشداریی کۆمەڵەی گەنجانی وڵاتپارێزی کوردستان، ژنانی گەنجی تێکۆشەر، تەڤگەری ئازادیی، ڕێکخراوی ژنانی ئازادی کوردستان-ڕژاک، گردبوونەوەیەکی جەماوەری ئەنجامدرا.\nلە گردبوونەوەکەدا دروشمەکانی ( شەهید نامرێ، بمرێ خیانەت، تۆڵە..تۆڵە) وترانەوە و هەروەها وێنەی شەهید قاسم ئەنگین و ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان و ئاڵای پەکەکە بەرزکرانەوە.\nهەر لە گردبوونەوەکەدا بەیاننامەی کۆمیتەی خانەوادەی شەهیدانی پەکەکە لە باشوری کوردستان لەلایەن ئامانج حەمەڕەشید، خوێندرایەوە و تییایدا هاتبوو: دەوڵەتی داگیرکەری تورک دەستی چەپەڵی سورکردووە بە خوێنی شۆڕشگێڕەکانمان بە دڕندایەتی و کردارە چەپەڵەکانی هەوڵی کۆمەڵکوژکردن و لەناوبردنی گەلەکەمان دەدات، بە هاوکاری بەکرێگیراوان و خیانەتکارانی ناوخۆ، ڕژێمی داگیرکەری تورکی فاشیست باش دەزانێت هەتا کوردێک بمێنێت، ڕووبەڕووی لە ناوچوون دەبێتەوە چونکە مەشخەڵی تێکۆشان تادێت فراوانتردەبێت.\nئەوەش هاتبوو تیایدا: وەکو کۆمیتەی خانەوادەی شەهیدانی پەکەکە لە باشوری کوردستان سۆز و بەڵێنی خۆمان دووپات دەکەینەوە، بە شەهیدبوونی هەڤاڵی پێشەنگمان قاسم ئەنگین و شەهیدانمان، تێکۆشانمان بەرفراوانتر دەبێت، درێژە پێدەری بەڵێن و ڕێگای شەهید قاسم ئەنگین شەهیدانی تێکۆشان دەبین، پێویستە لەسەر گەلەکەمان بەرامبەر بە داگیرکاری و خیانەت بە هەڵوێستبن و داوا لە سەرجەم لایەنە کوردییەکانیش دەکەین بێدەنگ نەبن، تێکۆشانمان بکەین بەیەک بۆ بەدیهێنانی یەکێتی نەتەوەیی، بۆ بەدیهێنانی خەون و ئامانجی شەهیدەکانمان.\nلە کۆتاییشدا بەیاننامەی هەریەک لە کۆمەڵەی گەنجانی وڵاتپارێز و ژنانی گەنجی تێکۆشەر و ڕێکخراوی هونەری نوێگەر لە گردبوونەوەکەدا خوێندرایەوە.\nئەمڕۆ کۆمیتەی بەڕێوەبەری پارتی کرێکارانی کوردستان- پەکەکە، ڕایگەیاند، ، بەهۆی هێرشی ئاسمانیی فڕۆکە جەنگییەکانی دەوڵەتی داگیرکەری تورک، لە ٢٧-٥-٢٠٢٠دا قاسم ئەنگین، ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پەکەکە شەهیدبووە.\nئێران، ٧١ کەسی دیکە بە کۆرۆنا گیانیان لەدەستدا\nعێراق، ١١١ حاڵەتی نوێی کۆرۆنا تۆمارکرا


له‌لایه‌ن: سایە موستەفا - به‌روار: 2021-05-13-23:50:00 - کۆدی بابەت: 5316\nنەعنا گیایەکی بەناوبانگە و دە‌توانرێت بە تازە‌یی یان بە وشككراوی لە چە‌ندین خواردن و ژە‌مدا بە‌كاربھێنرێت، هەروەها زۆر جار زە‌یتی نە‌عنا یان مێنسۆڵ لە هەویری ددان و بنێشت و شیرینی و بەرهەمە جوانکارییەکان بەكاردە‌ھێنرێت، خێزانی نەعنا (Memtha) ئاماژە بە گروپێک دە‌كات کە نزیکەی ١٥ بۆ ٢٠ جۆر ڕووەکی تێدایە، کە لە ناویشیاندا نەعنا هەیە، وە ناعنا بە‌وە جیا دە‌كرێتە‌وە كە دژە ئۆکسایدە، چونکە چەندین پێكھاتە‌ی خۆراکی تێدایە، دوو کەوچکی گە‌ورە لە نەعنای تازە دوو کالۆری و 0.12 گرام پرۆتین و 0.48 گرام کاربۆهیدرات و 0.03 گرام چەوری و 0.3 گرام ڕیشاڵ بۆ جە‌ستە دابین دەکات، هەروەها ڕێژە‌ییە‌كی کەم لە (پۆتاسیۆم و مەگنسیۆم و کالسیۆم و فسفۆر و ڤیتامین C و ئاسن و ڤیتامین A) تێدایە.\nسوودی نەعنا بۆ لەش\nگەڵای نەعنا چەندین بە‌كارھێنانی جۆراوجۆری هەیە، هەروەک دەتوانرێت بەکاربهێنرێت بۆ دروستکردنی کوپێک چای ھێوركە‌رە‌وە یان زیادکردنی بۆ زەڵاتە و شیرینی و خواردنەکانی تر، جگە لەوەش لێکۆڵینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم جیاوازیە جۆراوجۆرانەی گیای نەعنا دەتوانێت ژمارەیەک کاریگەری بەسوود لەسەر تەندروستی هەبێت.\nلە نێوان سوودەکانی نەعنا بۆ جەستە ئەمانە‌ی خوارەوەن:\n١- باشتر كردنی فە‌رمانی كۆئە‌ندامی ھە‌رس: نە‌عنا ناسراوە بە تایبەتمەندیيە هێورکەرەوەكەی بۆ گەدە ئە‌وە‌ش بە‌ھۆی بوونی زە‌یت یان مێنسۆڵ کە یارمەتی شلبوونی ماسولکەکانی کۆئەندامی هەرس دەدات، لێکۆڵینەوەکانیش ئاماژە بەوە دەکەن کە ڕەنگە نەعنا بەتایبەتی بۆ ئەو کەسانەی کە نەخۆشی کۆئەندامی ڕیخۆڵەیان هەیە بەسوود بێت.\n٢- كە‌مكردنە‌وە‌ی نیشانەکانی سەرما: یەکێک لەسوودەکانی نەعنا بۆ لەش ئەوەیە کە ڕەنگە یارمەتیدەر بێت لە كە‌مكردنە‌وە‌ی نیشانەکانی سەرما، چونکە مێنسۆڵ یەکێکە لە پێکهاتە سەرەکییەکانی ناو زە‌یتی نەعنا کە تەنگبوونی لووت كە‌مدە‌كاتە‌وە، هەروەها سەرەڕای بوونی بەڵگەی ناکۆک لەبارەی کاریگەری مێنسۆڵ لە حەسانەوەی هەڵئاوساندا، زۆرێک لە لێکۆڵینەوەکان بۆیان دەرکەوتوە کە دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لەباشترکردنی لێشاوی هەوا بۆ کەمکردنەوەی نیشانەکانی سەرما.\n٣- بەهێزکردنی فە‌رمانە‌كانی مێشک: جێگە‌ی سە‌رنجە کە هەندێک توێژینەوە دەریدەخات کە تەنانەت تەنیا بۆنکردنی نەعنا دەتوانێت بەس بێت بۆ بەرزکردنەوەی هێزی مێشک و باشترکردنی ھە‌ستی درك پێكردن، یەکێك لە توێژینەوەكان کە لە گۆڤاری نێودەوڵەتی زانستی دەماردا بڵاوکراوەتەوە دەردەکەوێت کە بۆنی نەعنا دە‌توانێت یادەوەری باشتر بكات و هۆش زیاتر بکات، یەکێکی تر لەتوێژینەوەكان کە لە گۆڤاری دەرونناسیی ئەمریکای باکووردا بڵاوکرایەوە دەریدەبڕی کە بۆنی نەعنا کاریگەرە لە کەمکردنەوەی هیلاکی و دڵەڕاوکێ و باشترکردنی وریایی، ئەمەش بەهۆی توانای لەورژاندنی کۆئەندامی ناوندە دەمار.\n٤- سودەکانی تری نەعنا: یەکێک لە سودەکانی نەعنا بۆ لەش ئەوەیە کە تەندروستی دە‌م و ددان باشتر دە‌كات و بۆنی ناخۆشی دە‌م لادە‌بات، وە یارمەتی کەمکردنەوەی نیشانەکانی كیسی ھێلكە‌دان دەدات، وە نەعنا ئازاری شیردانی سروشتی كە‌مدە‌كاتە‌وە، هەروەها نەعنا بەکاردێت بۆ یارمەتیی دان لە کەمکردنەوەی ئازاریی ھە‌رسكردن.\nچۆنیەتی زیادکردنی نەعنا بۆ سیستمی خۆراک\nبەهۆی سوودە جۆراوجۆرەکانی نەعنا، شارە‌زایانی خۆراك پێشنیازی زیادکردنی نەعنا بۆ خۆراکی ڕۆژانەیان دەکەن، چونکە بە ئاسانی دەتوانرێت نەعنا بخرێتە سەر زەڵاتەی سەوزە و شیرینی و شەربەت و تەنانەت ئاویش، ھە‌روە‌ھا چای نە‌عنا ڕێگە‌یە‌كی باوە بۆ زیاد كردن لە سیستمی خۆراكی، ھە‌روە‌ھا دە‌كرێت بخرێتە سیستم خۆراكی لە ڕێی ئە‌م ڕێگایانە‌وە:\nــ خواردنی گە‌ڵای تازە یان وشككراو.\nــ بۆنكردنی زە‌یتە بۆنیە‌كان كە تێیدایە.\nــ بە‌كارھێنانی لە‌سە‌ر پێست.\nــ خواردنی حە‌بی نە‌عنا لە‌گە‌ڵ خواردندا.\nبابه‌ته په‌یوه‌ندیداره‌كان به : سوودەکانی نەعنا


مەترسی داڕمانی ئابووری بەریتانیا\nبوریس جۆنس لەیەم ڕۆژی دوای دەست بەکار بونیەوە ڕایگەیاند ڕۆژی ٢٠١٩/١٠/٣١ بەبێ ڕێکەوتن لە یەکێتی ئەوروپا دەکشێنەوە، کە ئەم هەنگاوە زیانی زۆر بە ئابووری بەریتانیا و کەرتی پیشەسازی و بازاڕی دارایی لەندەن دەگەیەنێت.\nزیانەکانی ئەم هەنگاوەی جۆنس ئاسایشی خۆراک و دەرمانی بەریتانیاش دەخاتە مەترسیەوە، بەپێی ڕاپۆرتی ئەمڕۆی ڕۆژنامەی سەندەی تایمزی لە ئەگەر دەرچوونی بەریتانیا لە یەکێتی ئەوروپا بەبێ ڕێکەوتن ئەوا هاوڵاتیانی بەریتانی ڕووبەڕووی قەیرانێکی سەختی نەبوونی سوتەمەنی و دەرمان و خۆراک دەبنەوە.\nهەربۆیە لە نامەیەکدا ١٠٠ ئەندامی پەرلەمانی بەریتانیا داوایان کرد پشوی پەرلەمان کۆتایی پێبهێنرێت و داوای کۆبونەوەی بەپەلە و نائاسایی پەرلەمانیان کردووە بۆ ڕێگریکردن لەو مەترسیە گەورەیەی خەریکە بەرۆکی بەریتانیەکان دەگرێت.\nپارتی کرێکارانی ئۆپۆزسیۆنی بەریتانیاش بە سەرۆکایەتی جێرمی کۆربن ئامادەکاری دەکەن بۆ سەندنەوەی متمانە لە بۆریس جۆنسن پێش ئەوەی کارەسات بخوڵقێنێت و بەریتانیا بخاتە قەیرانێکەوە کە دەرچوون لێی ئەستەمە.\nبەپێی پلانەکەی پارتی کار دەیانەوێت متمانە لە بوریس جۆنس بسەنەوە، ئەوکات جێمی کۆربن بەشێوەیەکی کاتی سەرۆکایەتی حکومەت بکات داوای دواخستنی کاتی دیاریکراو بۆ دەرچوون لە یەکێتی ئەوروپا بکات و کاتی هەڵبژاردنی پێشوە و جارێکی تر ڕاپرسی لەسەر دەرچوون لە یەکێتی ئەوروپا ڕابگەیەنێت.\nلە بەرامبەردا پلانی ئێستای بۆریس جۆنسن کارکردنە لەسەر ئەو ڕێکەوتنەی تیریزامەی کە پەرلەمانی بەریتانیا ڕەتیکردەوە و بووە هۆی دەستلەکارکیشانەوەی تیرایزامەی، بەڵام سەرەڕای ئەو مەترسیانە جۆنسن ڕایگەیاند کە پەرلەمان ناتوانیت بیوەستێنێت لە بڕیاری دەرچوون لە یەکێتی ئەوروپا و بڕیارەکە لە 31ی تشرینی یه‌كه‌م جێبەجێ دەکات.\nماندێلابن نەك مۆگابی\nحاکم قادر حەمەجان په‌یامێكیه پیرۆزبایی ئاراسته‌ی حزبی سۆسیالیست ده‌كات


دوای شنگال كازمی كه‌ركووكیش ڕاده‌ستی پۆلیس و سوپا ده‌كاته‌وه\n:: PM:01:26:21/11/2020 \nدوای ئه‌وه‌ی له دوێنێوه ژماره‌یه‌كی زۆری پۆلیسی فیدراڵی عێراق له شوێنی حه‌شدی شه‌عبی له سه‌نته‌ری شارۆكه‌ی شنگال بڵاوه‌یان پێ كراوه، به‌پێی زانیارییه‌كانی ده‌ست "وشه" كه‌وتووه، له ماوه‌ی كه‌متر له مانگێكدا سوپا و پۆلیسی زیاتری عێراقی ڕه‌وانه‌ی كه‌ركووكیش ده‌كرێت.\nئه‌مڕۆ شه‌موو 21ی تشرینی دووه‌م، نه‌قیب نه‌جات عه‌لی له به‌شی ڕاگه‌یاندنی پۆلیسی فیدراڵی عێراقی له كه‌ركووك به "وشه"ی ڕاگه‌یاند، "به بڕیاری مسته‌فا كازمی سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق، لیوای 61ی تایبه‌ت كه سه‌ر به ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیرانی عێراقه و له‌دوای ڕووداوه‌كانی 16ی ئۆكتۆبه‌ری ساڵی 2017ه‌وه به‌ناوی سه‌پاندنی یاسا هێنرانه كه‌ركووك، له مانگی داهاتوودا به یه‌كجاری ده‌كشێنه‌وه و دۆسیه‌ی ته‌ناهیی شاره‌كه ڕاده‌ستی سوپای عێراقی و پۆلیسی فیدراڵی ده‌كرێت".\nزیاتر گوتی، "بڕیاره‌كه‌ی سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق له چوارچێوه‌ی ئه‌و ڕێككه‌وتنانه‌دایه بۆ ئاساییكردنه‌وه‌ی دۆخی كه‌ركووك و شنگال له‌گه‌ڵ حكوومه‌تی هه‌رێم كراون. دۆسیه‌ی ده‌ره‌وه‌ی شاری كه‌ركووك به فرقه‌ی هه‌شتی سوپای عێراق ده‌سپێرێت و دۆسیه‌ی ناوه‌وه‌ی كه‌ركووك به پۆلیسی فیدراڵی عێراقی ده‌سپێرێت".\nئاشكرای كرد، "هه‌موو ئاماده‌كارییه‌كانمان وه‌ك پۆلیسی فیدراڵی عێراقی ته‌واو بووه بۆ وه‌رگرتنی دۆسیه‌ی ته‌ناهیی شاره‌كه، بڕیاریشه فه‌وجێكی تایبه‌ت به‌ناوی سواتی مه‌رگ دروست بكرێت و شوێنی هێزه‌كانی سه‌ر به لیوای 61ی سه‌رۆك وه‌زیران بگرنه‌وه كه زیاتر هێزێك ده‌بن بۆ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی خێرا و فریاكه‌وتنی كێشه خێراكان له شاره‌كه".\nڕوونی كرده‌وه، جگه له سوپای عێراقی و پۆلیسی فیدراڵی عێراقی، هیچ هێز و لایه‌نێك باره‌گا و سه‌ربازگه‌ی نامێنێت له كه‌ركووك و شنگال، ئه‌مه‌یش به‌پێی ڕێككه‌وتنی به‌غدا و هه‌ولێره كه پێشتر كراوه.\nدوو مانگی ڕابردوو ڕێككه‌وتن له نێوان هه‌ولێر و به‌غدا بۆ ئاساییكردنه‌وه‌ی دۆخی شنگال كراوه، به‌پێی رێككه‌وتنی نێوان حكوومه‌تی ناوه‌ندی و حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان بۆ ئاساییكردنه‌وه‌ی دۆخی شنگال، شه‌ش هه‌زار پۆلیس له نه‌ته‌وه‌كانی ئه‌و سنووره داده‌مه‌زرێن.


سەردەمی ئیمپریالیزم (١٨٧٠ – ١٩١٤) – History Of Kurd\nHome / مێژووى جیهان / سەردەمی ئیمپریالیزم (١٨٧٠ – ١٩١٤)\ndidar othman 2018-03-04\tمێژووى جیهان, مێژووى گشتى لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە سەردەمی ئیمپریالیزم (١٨٧٠ – ١٩١٤) 3,287 Views\nئیمپریالیزم لەسەدەی نۆزدەهەمدا دەستی پێنەکرد. لە سەدەی شازدەهەمەوە تا سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم، سەردەمێک کە بە سەردەمی ئیمپریالیزمی کۆن ناسراوە، نەتەوەکانی ئەوروپا لە هەوڵی دۆزینەوەی ڕێگای بازرگانی دابوون بۆ ئاسیای دوور، جیهانی تازە دەگەڕان و نشینگەیان لەئەمریکای باکوور و باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا دامەزراند. ئەوان شوێنگەی بازرگانیان دامەزراندن و پێگەی گرنگیان لە کەنارەکانی ئاسیا و ئەفریقا بەدەستهێنان و بە دۆستانە کاریان لەگەڵ فەرمانڕوا ناوخۆییەکان دەکرد بۆ دڵنیابوون لە پارێزراوی بەرژەوەندیە ئابووریەکانی ئەوروپیەکان. لەگەڵ ئەوەشدا کاریگەری و نفوزیان سنووردار بوو. لە سەردەمی ئیمپریالیزمی نوێدا کە لە ساڵانی ١٨٧٠کان دەستی پێکرد، ئەوروپیەکان کۆمەڵێ ئیمپراتۆریەتی گەورەیان دامەزراند بەزۆری لە ئەفریقا و دواتریش لە چین و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش.\nجیاواز لە ڕێگاکانی درووستکردنی نشینگەکان لە سەدەکانی شازدە و حەڤدەدا، ئیمپریالیستە تازەکان بەڕێوەبەرایەتی ناوچە داگیرکراوەکانیان لە بەرژەوەندی هێزی کۆلۆنیالیدا دامەزراند. نەتەوە ئەوروپیەکان سیاسەتێکی شەڕانگێزانەی پاوانخوازانەیان خستەگەڕ کە هاندەری سەرەکیان ئەو پیداویستەیە ئابووریانە بوون کە بەهۆی شۆڕشی پیشەسازیەوە درووست ببوون. لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٨٧٠ – ١٩١٤ ئەوروپا بە ”دووەم شۆڕشی پیشەسازی” دا گوزەری کرد، کە لەگەڵ خێراتر بوونی گەشەی ئابووری بەهۆی زانست و تەکنەلۆجیا و پیشەسازیەوە ڕەوتی گۆرانکاریەکانیش خێراتر بوو. گەشەسەندنەکان لە بواری بەرهەمهێنانی پۆڵادا بووە هۆی گۆرانکاری شۆڕشگێڕانە لە بواری درووستکردنی کەشتی و گواستنەوەدا. گەشەسەندنەکان لە بواری هێڵی ئاسن، مەکینەی سوتانی ناوەکی و بەرهەمهێنانی وزەی کارەبا پێکڕا بەشداریان کرد لە گەشەسەندنی ئابووری پیشەسازی ئەوروپا و پێداویستیەکانیان بۆ گەران بە دوای ڕێگای تازەی فراوانخوازیدا.\nیەکێکی تر لە پاڵنەرەکانی سیاسەتی فروانخوازی ئەو پێداویستە سیاسیە بوو کە بنیاتنانی ئیمراتۆریەتی بە مەزنی نەتەوەییەوە وابەستە دەکرد، هەروەها هۆکاری کۆمەلایەتی و دینی کە پێداگیری دەکرد لە باڵاتربوونی کۆمەڵگا خۆرئاواییەکان بەسەر کۆمەڵگا ”دواکەوتوەکان”دا.\nلە رێگای بەکارهێنانی هێزی سەربازی ڕاستەوخۆ، نفوز و دەسەڵاتی ئابووری و داگیرکردن، کۆمەڵگا ئەوروپیەکان بەسەر کیشوەرەکانی ئاسیا و ئەفریقادا زاڵبوون. بە هاتنی ساڵی ١٩١٤، بەریتانیای گەورە زۆرترین ژمارەی داگیرگەی دەستبەسەردا گرتن و دەستەواژەی ”خۆر هەرگیز لە ئیمپراتۆریەتی بەریتانی ئاوا نابێت.” گوزارشتی لە مەزنی و زۆری موڵکەکانی دەکرد.\nئەنجامەکانی ئیمپریالیزم کاریگەریان هەبوو لەسەر نەتەوە داگیرکراوەکان، ئەوروپا و جیهانیش. هەروەها بووە هۆی زیادبوونی پێشبڕکێی نێوان نەتەوەکان و ئەو گرژیانەی کە دواجار لە ساڵی ١٩١٤ دا ئاشتی جیهان دەشێوێنن.\nئیمپریالیزمی ئەوروپی لە ساڵانی ١٨٠٠ دەستی پێنەکرد. لە هەوڵەکانیان بۆ دۆزینەوەی ڕێگایەکی بازرگانی ڕاستەوخۆ بۆ ئاسیا لە سەردەمی ئیمریالیزمی کۆندا، نەتەوە ئەوروپیەکان چەندین داگیرگە (کۆلۆنی) یان دامەزراند لە هەردوو کێشوەری ئەمریکا، هیندستان، ئەفریقای باشوور و ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و لەمەشدا چەندین ناوچەی دەسەڵاتیان بەدەستهێنا بە درێژایی کەنارەکانی ئەفریقا و چین. لە هەمان کاتدا، شۆڕشی بازرگانی ئەوروپا پێداویستی و حەز و ویستی نوێی دروستکرد بۆ بەدەستهێنانی سامان و کەرەستەی خاو.پشتیوانانی بازرگانی سووربوون لەسەر ئەوەی کە داگیرگەکان دەتوانن وەک سەرچاوەیەکی سامان بەکاربهێندرێن، لە کاتێکدا پاڵنەرە کەسەکیەکان لە لایەن فەرمانڕەواکان، پیاوانی دەوڵەت، گەڕیدەکان و مژدەدەرەکانەوە پشتگیری باوەڕی ئیپراتۆریانەی بە ”شانازی، خودا و زێڕ” وە دەکرد. بە هاتنی ساڵی ١٨٠٠، بەریتانیای گەورە سەرمەشقی دەوڵەتانی داگیرکەر بوو بە هەبوونی داگیرگە لە هیندستان، باشووری ئەفریقا و ئوستورالیا. ئیسپانیا ئەمریکای ناوەڕاست و باشووری داگیرکرد. فەڕەنسا لوسیانا، گیانای فەرەنسی داگیرکرد و هۆڵەندیەکانیش ئیمپراتۆریەتێکیان لە هیندی ڕۆژهەڵات دروستکردبوو.\nلە نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەهەمدا، کۆلۆنیالیزم کەمتر باو بوو، شەڕەکانی ناپلیۆن، هەوڵدان بۆ ناسیۆنالیزم و دیمۆکراسی و تێچوونی بە پیشەسازیکردن، وزەی نەتەوەکانی ئەوروپای بەرەو ماندوێتی برد. زۆر لە سەرکردەکانیش پییان وابوو کە تێچوونی ئیپراتۆریەتیەکانیان زیاترە لە قازانجەکان، بە تایبەت تێچوونی چاودێریکردنی داگیرگەکان. لەگەڵ ئەوەشدا لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا، ئەوروپا – بە تایبەت بەریتانیا و فەڕەنسا – دەستیانکرد بە گەشانەوەی ئابووری. لە ماوەی سەردەمی ڤیکتۆریا دا، کە لە ١٨٣٧ – ١٩٠١ ی خایاند، بەریتانیای مەزن بووە دەوڵەتێکی پیشەسازی زەبەلاح کە ٢٥٪ هەموو کەلوپەلە پیشەسازیەکانی جیهانی بەرهەم دەهێنا. لە فەڕەنسا، وەبەرهێنانی ناپلیۆن لە پیشەسازیدا و پڕۆژە ئابووریە گەورەکانی وەک بنیاتنانی هێڵی ئاسن، یارمەتی زۆری گەشەی ئابووریان دا. بەم شێوەیە شۆڕشی پیشەسازی هیوا و ئاواتی لە زۆر لە ولاتە ئەوروپیەکاندا جووڵاند و بووە هۆی نوێبوونەوەی باوەڕبەخۆبونیان بۆ دەستپێکردنی ڕێگایەکی شەڕانگێزانەی فراوانخوازی لە کیشوەرەکانی دی.\nلە کۆتاییەکانی سەدەی هەژدەهەم و سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەهەمدا، وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژئاوا جۆرێک لە سیاسەتی داگیرکارانەیان پەیڕەوکرد کە دواتر ناونرا بە ئیمریالیزمی نوێ. ئەم سەردەمە نوێیەی ئیمریالیزم لە کۆمەڵێ پاڵنەری ئابووری، سەربازی، سیاسی، مرۆیی و ئاینییەوە سەرچاوەی دەگرت، ئەمە سەرەڕای گەشەسەندن و پەسەندکردنی تیۆری (داروینیزمی کۆمەڵایەتی) و پیشکەوتنە تەکنەلۆجیەکان.\nبە هاتنی ساڵی ١٨٧٠، وا پێویستبوو کە نەتەوە پیشەسازیە ئەوروپیەکان بازاڕەکانیان لەسەر ئاستی جیهان فراوان بکەن بۆ فرۆشتنی ئەو بەرهەمانەی کە چیتر نەیاندەتوانی لە ناوخۆی کیشوەرەکەدا ساغیان بکەنەوە. پیاوانی بازرگانی و بانکدارەکان سەرمایەی زیادەیان هەبوو بۆ وەبەرهێنان، وەبەرهێنانی بیانیش، سەرەڕای ڕیسک و مەترسییەکان، هاندەری قازانجی زیاتر و زۆرتری خستبووە بەر دەست. پێداویستی دەستی کاری هەرزان و سەرچاوەی بەردەوامی کەرەسە خاوەکانی وەک نەوت، لاستیک و مەنگەنیز بۆ پۆڵا، وای پێویست دەکرد کە نەتەوە پیشەسازیەکان زۆر بە تووندی دەست بەسەر ئەو ناوچە نەپشکنراوانەدا بگرن.تەنها بە دەست بەسەرداگرتنی ڕاستەوخۆی ئەو هەرێمانەش، کە واتای دامەزراندی داگیرگە (کۆلۆنی)ی دەگەیاند لەژێر کۆنتڕۆڵی ڕاستەوخۆی ئەواندا، ئابووری پیشەسازی دەیتوانی بە کارایی کاربکات_ یان لانیکەم ئیمپریالیستەکان وایان بیردەکردەوە. لەگەڵ ئەوەشدا دەستکەوتەکانی ئیمریالیزمی نوێ بۆ نەتەوە داگیرکەرەکان سنووردار بوون، لەبەرئەوەی ئەو داگیرگە نوێیانە لەوە هەژارتربوون کە بتوانن پارە لە کڕینی شمەکە ئەوروپیاکاندا خەرج بکەن.\nهۆکارە سیاسی و سەربازیەکان\nنەتەوە ئەوروپیە باڵادەستەکان پێیان وابوو کە داگیرگەکان گرنگی زۆریان هەیە لە بواری هێزی سەربازی، ئاسایشی نەتەوەیی و ناسیۆنالیزم. سەرکردە سەربازیەکان بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە بۆ بوون بە هێزێکی گەورە، هێزیکی دەریایی بەهێز زۆر گرنگ و پێویستە. بەم شێوەیە کەشتیە جەنگیەکان پێویستیان بە پێگەی سەربازی بوو لە سەرانسەری جیهان بۆ دابینکردنی خەڵوز و پێویستیەکانی دی. دوورگە و بەندەرەکان دەستیان بەسەرداگیرا بۆ دابینکردنی ئەو پێویستیانە. کۆلۆنیەکان (داگیرگەکان) دەستەبەری پارێزراوی ئەو بەندەر و وێستەگانەی خەڵوزیان بۆ هێزە دەریاییە گەشەسەندوەکان دەکرد کە لە کاتی جەنگدا زۆر پێویست بوون. ئاسایشی نەتەوەیی هۆکارێکی گرنگ بوو لە بڕیاردانی بەریتانیای گەورە بۆ داگیرکردنی میسر. پارێزگاری لە نۆکەندی سوێس گرنگی زۆری هەبوو بۆ ئیمراتۆریەتی بەریتانی. نۆکەندی سوێس، کە بە فەرمی لە ساڵی ١٨٦٩ دا کرایەوە، ڕێگای نێوان ئەوروپا و ئەفریقای باشوور و ئاسیای ڕۆژهەڵاتی کورت کردەوە. بۆ بەریتانیا، نۆکەندەکە تاکە ڕێگەی هیندستان بوو، کە ئەویش خشڵی ئیمراتۆریەتەکە بوو. هەروەها زۆربەی خەڵکی باوەڕیان وابوو کە خاوەندارێتی داگیرگەکان دەرخەر و ڕەنگدانەوەی مەزنێتی نەتەوەییە، بە مانایەکی دی داگیرگەکان سیمبولی پێگەی نەتەوەیی بوون. بە تێڕوانینی مێژوونووسی ئەڵمانی سەدەی نۆزدەیەم، هێنریک ڤۆن تریشکە، هەموو نەتەوە مەزنەکان پێویستە بیانەوێت نەتەوە سەرەتاییەکان (بەربەریەکان) داگیر بکەن.\nئامانجی مرۆیی و ئاینی\nزۆر لە ڕۆژئاواییەکان باوەڕیان وابوو کە پێویستە ئەوروپا برا بچووکەکانی لە کیشوەرەکانی دی بەشارستانی بکا. بەپیی ئەم تێڕوانینە، ڕەگەزە نا-سپییەکان خێروبێری شارستانیەتی خۆرئاوایان پێدەگەیشت وەک زانستی پزیشکی، یاسا و مەسیحیەت.\nڕۆدیارد کیپلینگ (١٨٦٥ – ١٩٣٦) لە شعرە بەناوبانگەکەیدا، ”بارگرانی پیاوە سپیەکە” گوزارشتی لەم ئەرکە کردوە لە ساڵانی ١٨٩٠ دا کاتێ هانی ئەوروپیەکانی دەدا کە دەست بە ”ئەرکە ئەخلاقیەکەیان” بکەن کە بەشارساتنیکردنی نەتەوە ناشارستانیەکانە. هانیدەدان کە ”باشترین کەسەکانتان بنێرن بۆ خزمەتکردنی پێداویستی زیندانیکراوەکانتان.” مژدەدەرەکان پشتگیری کۆلۆنیالیزمیان دەکرد، لەو بڕوایەوە کە باڵادەستی ئەوروپا لەو ناوچانە یارمەتیاندەدا لە بڵاوکردنەوەی مەسیحیەت، ئاینی ڕاستدا، لە ئاسیا و ئەفریقا.\nساڵی ١٨٥٩ چارلس داروین (١٨٠٩ – ١٨٨٢) کتێبی (لەبارەی ڕەچەڵەکی چەشنەکان) وەی بڵاوکردەوە. داروین لەو بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە ژیان وەک گشتێک لە ماوەی ملیۆنان ساڵدا لە گەشەسەندنی بەردەوام دابووە تا گەیشتووە بەو دۆخەی ئێستای. داروین تیۆری (هەڵبژاردنی سروشتی) خستەڕوو،کە تیایدا پێی وابوو هێزە سرووشتیەکان ئەوانە هەڵدەبژێرن کە تایبەتمەندییە جەستەییەکانیان بە باشترین شێوە لەگەڵ ژینگەی دەوروبەردا دەگونجێ. داروین خۆی هەرگیز پەرەی بە لایەنە کۆمەڵایەتیەکانی تیۆریەکەی نەدا. دواتر تیۆریەکەی داروین ناسرا بە (مانەوەی گونجاوترینەکان). کۆمەڵناسی ئینگلیزی هێربێرت سپێنسەر (١٨٢٠ – ١٩٠٣)، یەکەم کەس بوو کە تیۆری (مانەوەی گونجاوترینەکان)ی بۆ پەیوەندی نێوان کۆمەڵگا مرۆییەکان و نەتەوەکان بەکارهێنا. داروینیزمی کۆمەڵایەتیش بە نۆرەی خۆی پەرەی بە فراوانخوازیە ئیمپریالیستەکاندا بە بەکارهێنانی ئەو بانگەشانەی کە هەندێ لە نەتەوەکان گونجاوترن (پێشکەوتوترن) لە نەتەوەکانی دی. ئەوروپیەکان پێیان وابووکە ئەوان وەک (ڕەگەزی سپی) زاڵ و باڵاترن، لەبەرئەوە شتێکی سروشتییە کە ئەوان نەتەوە (بێبایەخ)ەکان بهێننە ژێر دەسەڵاتی خۆیانەوە، ئەمەشیان وەک ڕێگایەکی سروشتی دەبینی بۆ باشکردنی مرۆڤایەتی. بەم شێوەیە، لای ڕۆژئاواییەکان، داگیرکردنی کۆمەڵگا پلە نزمەکان و وێرانکردنی ڕەگەزە لاوازەکان نادادی نەبوو، بەڵکو یاسایەکی سروشتی سروشت بوو.\nپێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و گەشەسەندنی زانستی پزیشکی یارمەتی پەرەسەندنی ئیمپریالیزمیان دا. کینین* یارمەتی ئەوروپیەکانی لە ڕزگاربوونیان لە نەخۆشیە خولگەییەکان و گەشتکردنیان بۆ هەرێمەکانی ناوەوەی ئاسیا و ئەفریقا کە پڕبوون لە مێشولەی مەترسیدار و نەخۆشی هەڵگر.\nگەشەی هەریەک لە کەشتی هەڵمی و تەلەگراف هێزە ڕۆژئاواییەکانی توانادار کرد لە خێرایی جوڵە و وەڵامدانەوەیان بۆ هەر دۆخێک کە ببێتە مایەی مەترسی بۆ زاڵبوونیان لە هەرێمە داگیرکراوەکاندا.\nپەرەسەندی ئامێری چەکی خێراهاوێژیش یارمەتیەکی سەربازی زۆری بە ئەوروپیەکان گەیاند لەوەدا کە ئاسیایی و ئەفریقیەکان ڕازیبن بە باڵادەستی ڕۆژئاواییەکان لە هەرێمەکانیاندا.\n*کینین (quinine): دەرمانێکە بەکاردێت لە چارەسەرکردنی نەخۆشیی لە شێوەی تای مەلاریا.\nئەم خشتەیەی خوارەوە هۆکارەکانی ئیمپریالیزمی نوێ کورت دەکاتەوە:\nهۆکارەکانی ئیمریالیزمی نوێ\nئابووریی سەربازی/سیاسیی مرۆیی/ئاینی تەکنەلۆژی\nپێداویستی بازاڕ پێداویستی بنکەی سەربازی بەرپرسیارێتی مرۆڤی سپی دەرمانی نوێ\nکەرەسەی خاو ئاسایشی نەتەوەیی بڵاوکردنەوەی مەسیحیەت چەکی نوێ\nسەرچاوەی وەبەرهێنان سەرچاوەی شانازی نەتەوەیی داروینیزمی کۆمەڵایەتی (باڵایی کۆمەڵگاکانی خۆرئاوا) هاتووچۆ\nئیمریالیزم لە ئەفریقا\nئەفریقا بە کیشوەرە ڕەشەکە ناسرابوو، وە بە نەناسراوی لای جیهانی دەرەوە مایەوە تا کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەم، لەبەرئەوەی بیابان، چیا، بان و دارستانە ناوەکیەکانی بەربەست بوون لەبەردەم پشکنیندا. داگیرکردنی میسر لە لایەن بەریتانیا و چوونەناوەوەی بەلجیکا بۆ ناو کۆنگۆ دەستپێکی پێشبڕکێی داگیرکردنی کۆلۆنیەکان بوون لە ئەفریقا.\nلە ساڵی ١٨٧٥، بەریتانیا بەشێکی زۆری پشکەکانی نۆکەندی سوێسی لە حاکمی مایەپوچبووی میسر کڕیەوە کە توانای دانەوەی ئەو قەرزانەی نەمابوو کە بۆ نۆکەندەکە و نوێکردنەوەی ((modernizationی وەریگرتبوون. فەڕەنسیەکان، کە ئەرکی دروستکردنی نۆکەندەکەیان لە ئەستۆ بوو لە سەردەمی فێردیناند دی لێسێپس ١٩٥٩، خاوەنی پشکەکانی دی بوون. نۆکەندەکە گرنگی بەرچاوی هەبوو لەبەر ئەوەی ڕێگای نێوان ئەوروپا و باشوور و ڕۆژهەڵاتی ئاسیای زۆر کورت دەکردەوە. هەروەها ئەم نۆکەنەدە ئەلقەیەکی گرنگی بەیەکەوەبەستنی بەریتانیا بوو بە هیندستانەوە، کە بەریتانیا لە ساڵی ١٨٥٨ وە کردبووی بە بەشێک لەئیمپراتۆریەتەکەی. لە ساڵی ١٨٨٢، بەریتانیا پارێزبەندی خۆی بەسەر میسردا دامەزراند، ئەمەش مانای ئەوەی دەگەیاند کە سەرکردەکانی حکومەت لە دەسەڵاتدارانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دەبن، بەڵام لە ڕاستیدا لەژێر کۆنتڕۆڵی بەریتانیای گەورەدا دەبن. داگیرکردنی بەریتانی بۆ میسر، کە دەوڵەمەندترین و گەشەسەندووترین خاکی ئەفریقا بوو، بووە هۆی سەرهەڵدانی ”تای ئەفریقی” لە ئەوروپا. بۆ دڵنیابوون لەزاڵی و جێگیری لە ناوچەکە، بەریتانیای گەوەرە دەستی بەسەر سودانیشدا گرت.\nگەڕان بە کۆنگۆدا\nلە ساڵی ١٨٧٨، لیۆپۆڵدی دووەمی پادشای بەلجیکا (لەدایکبوون ١٨٣٥، حکومداری ١٨٦٥ – ١٩٠٩) ڕۆژنامەنوسی ئەنگلۆ – ئەمریکی هێنری ستانلەی (١٨٤١ – ١٩٠٤) نارد بۆ گەڕان بە کۆنگۆدا، هەروەها بۆ دامەزراندنی ڕێککەوتننامەی بازرگانی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی حەوزی ڕووباری کۆنگۆ.\nلە ساڵی ١٨٧١، ستانلەی گەورە گەڕیدە و مژدەدەری سکۆتلەندی دەیڤید لیڤینگستۆن (١٨١٣ – ١٨٧٣)ی دۆزیەوە، کە پێشتر بە ماوەی سی ساڵ بە ناو ئەفریقادا گەڕابوو. پاش ئەوەی چەند ساڵێک تێدەپەڕێت و هیچ هەواڵێکی نابێت، مەترسی ئەوەی لێدەکرێت کە مردبێت. ستانلەی لە ساڵی ١٨٦٩ دا لە لایەن ڕۆژنامەیەکی ئەمریکی (نیو یۆرک هێڕاڵد)ەوە بەکرێدەگیرێت بۆ دۆزینەوەی لیڤینگستۆن. سڵاوە بەناوبانگەکەی ” دکتۆر لیڤینگستۆن، وا گریمان دەکەم” بووە ئەفسانە، هەرچەندە هەندێ گومان لەسەر ڕاست و دروستی هەیە. گێڕانەوەکەی ستانلەی سەبارەت بە یەکتربینینیان (لەگەڵ لیڤینگستۆن) بووە سەردێڕی زۆر لە ڕۆژنامەکانی دونیا و وایکرد کە ستانلەی بەناوبانگ بێت.\nلە کۆتاییدا ستانلەی خزمەتگوزاریەکانی بە لیۆپۆڵدی دووەم فرۆشت، کە سەندیکایەکی دارایی بەناوی ڕێکخراوی ئەفریقی نێودەوڵەتی دامەزراندبوو. کاریگەری و دەستێوەردانەکانی پادشای بەهێزی بەلجیکا، لیۆپۆڵدی دووەم، کۆمەڵێ پرسیاری گوماناوی سەبارەت بە چارەنووسی سیاسی ئەفریقای باشووری بیابانی سەحارا وروژاند. نەتەوە ئەوروپیەکانی دی ترسی ئەوەیان هەبوو کە بەلجیکا بیەوێت ناوچەی ژێر دەسەڵاتی خۆی بۆ سەر تەواوی هەرێمەکە فراوانبکات.\nچنگەکڕێ بۆ ئەفریقا (the scramble for Africa)*\nئۆتۆ ڤۆن بسمارک (١٨١٥ – ١٨٩٨)، ڕاوێژکاری ئەڵمانیا، لەگەڵ جولیس فێری (١٨٣٢ – ١٨٩٣) ، سەرۆک وەزیرانی فەڕەنسا و دامەزرێنەری ئیمراتۆریەتی نوێی فەڕەنسا، کۆنگرەیەکی نێودەوڵەتیان لە بەرلین سازکرد بۆ دانانی کۆمەڵی یاسای بنەڕەتی بۆ ناوچە داگیرکراوەکانی ئەفریقا. کۆنگرەی بەرلین (١٨٨٤ – ١٨٨٥) ئەو بنەمایەی دامەزراند کە داگیرکاری ئەوروپیەکان لە هەرێمەکانی ئەفریقادا پێویستە داگیرکاریەکی کارا و راستەقینە بێت و لەلایەن دەوڵەتانی دیەوە دانی پێدابنرێت، هەروەها هیچ هێزێکی ئەوروپی نابێت بتوانێت هەموو ئەفریقا بەدەست بێنێت. کۆنگرەی ئەفریقا بووە هۆی چنگەکڕێ بۆ ئەفریقا”.\nلە نێوان ساڵانی ١٨٧٨ – ١٩١٤، هێزە ئەوروپیەکان هەموو کیشوەری ئەفریقایان لەنێوان خۆیاندا دابەشکرد جگە لە وڵاتە سەربەخۆکانی ئەسیوپیا و لیبیریا. لیبیریا نشینگەی کۆیلە سەربەخۆکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو و لە ساڵی ١٨٤٧ وە بووە دەوڵەتێکی کۆماری سەربەخۆ. ئەسیۆپیا، کە پێشتر سەربەخۆ بوو، لە ساڵی ١٨٩٦ داگیرکاری ئیتاڵیای تێکشکاند. تێکشکانی ئیتاڵیەکان ئەو دڵنیاییەی دا کە وڵاتەکە بە سەربەخۆیی دەمێنێتەوە.\n*چنگەکڕێ بۆ ئەفریقا (the Scramble for Africa) داگیرکردن، دابەشکردن و کۆلۆنیالیزەکردنی هەرێمەکانی ئەفریقا بوو لە لایەن هێزە ئەوروپیەکانەوە لە سەردەمی ئیمپریالیزمی نوێدا لە نێوان ساڵانی ١٨٨١ – ١٩١٤. پێشی دەوترێت (دابەشکردنی ئەفریقا) یان (داگیرکردنی ئەفریقا). لە ساڵی ١٨٧٠، تەنیا ١٠٪ خاکی ئەفریقا لەژێر دەسەڵاتی ئەوروپیەکاندا بوو؛ تا ساڵی ١٩١٤ ئەم ڕێژەیە بەرز بووەوە بۆ ٩٠٪ خاکی ئەفریقا. واتە تەنیا ئەسیوپیا (ئەبیسینا)، دەوڵەتی دێرڤیش (بەشێک لە سۆماڵی ئێستا) و لیبیریا بە سەربەخۆیی مانەوە.\nکۆنگرەی بەرلین لە ساڵی ١٨٨٤، کە کۆلۆنیالیزەکردن و بازرگانیکردنی ئەوروپیەکانی لە ئەفریقا بە یاسایی کرد، هەمیشە وەک خاڵی دەستپێکی پەلەقاژێ بۆ ئەفریقا ئاماژەی بۆ دەکرێت. لە دەرئەنجامی ئەو ململانێ سیاسی و ئابووریە بەهێزانەی لە کۆتا چارەگی سەدەی نۆزدەهەمدا لە نێوان ئیمپراتۆریەتە ئەوروپیەکاندا هەبوو، دابەشکردنی ئەفریقا ئەو ڕیگایە بوو کە ئەوروپیەکان بەکاریان هێنا بۆ خۆلادان لە جەنگ لە نێوان خۆیاندا لەسەر ئەفریقا.\nوڵاتە ئەوروپیەکان ئەفریقایان بەم شێوەیەی خوارەوە دابەشکرد:\nفەڕەنسیەکان گەورەترین ئیمپراتۆریەتی کۆلۆنیان هەبوو لە ئەفریقا، نزیکەی ٣،٥ میلی چوارگۆشە کە نیوەی ئەو ڕووبەرە بیابانی سەحارا بوو. لە ساڵی ١٨٣٠، فەڕەنسیەکان جەزائیریان لە باکووری ئەفریقا داگیرکردبوو. لە نێوان ساڵانی ١٨٨٢ – ١٩١٢، فەڕەنسیەکان تونس، مەغریب، ڕۆۆژئاوای ئەفریقا و ئەفریقای خولگەییشیان خستە ژێر دەسەلاتی خۆیانەوە. لەو لووتکەی داگیرکاریەکانیدا، ئیمراتۆریەتی فەڕەنسی لە ئەفریقا هێندەی ویلایەتە یەلگرتووەکانی ئەمریکا دەبوو بە بێ ئالاسکا.\nڕووبەری داگیرگەکانی بەریتانیا لە ئەفریقا هێندەی هی فەڕەنسا نەدەبوو بەلام بەریتانیەکان ئەو ناوچانەیان دەست بەسەرداگرت کە دانیشتوانی زیاتری لێبوو، بە تایبەت باشووری ئەفریقا، کە دەوڵەمەند بوو بە سەرچاوەی کانزایی بەهادار، وەک ئەڵماس و زێڕ. لە ساڵی ١٨٠٦، بەریتانیەکان هۆڵەندیەکانیان لە ئەفریقای باشوور دەرکرد و دەستیان کرد بە بەڕێوەربردنی داگیرگەی کەیپ. لەگەڵ ئەوەشدا بەریتانیەکان زوو لەگەڵ بۆر (Boer) (جووتیار)ەکاندا، دانیشتوانە ڕەسەنە هۆڵەندیەکان کە دژایەتی حوکمی بەریتانیایان دەکرد، کەوتنە ململانێ. لە ساڵانی ١٨٣٠دا، بۆرەکان هەرێمەکانی بەریتانیایان جێهێشت و بەرەرە باکوور کۆچیان کرد ، لەوێ دوو هەرێمی سەربەخۆیان دۆزیەوە- دەوڵەتی ئۆرەنجی ئازاد و ترانسڤال. بۆرەکان هەر زوو لەگەڵ زولۆسە بەهێزەکان، کە نەتەوەیەکی ڕەسەنی ئەفریقی بوون، لەسەر دەست بەسەرداگرتنی خاک کەوتنە ململانێوە. کاتێک هیچ یەک لە بۆرەکان و زولۆسەکان نەیانتوانی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوە بەدەست بێنن. بەریتانیەکان دەستیان وەردا لە شەڕەکان و لە کۆتاییدا ئیمپراتۆریەتی زولۆیان لەناو برد.\nلە ساڵانی ١٨٩٠دا، سێسڵ ڕۆدس (١٨٥٣ – ١٩٠٢)، کە لەدایکبووی بەریتانیا بوو و ببووە ملیۆنێرێکی کانی ئەڵماس، بووە سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیرانی کۆڵۆنی کەیپ. دەیەویست کە فراوانخوازی ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا لە ئەفریقا، لە کەیپ تاونەوە تا قاهیرە درێژ بکاتەوە، لەبەرئەوە بڕیاری دا کە کۆماری بۆر لەناو بەرێت. لە شەڕی بۆر دا (١٨٩٩ – ١٩٠٢)، بەریتانیەکان، پاش زەحمەتیەکی زۆر، بۆرەکانیان تێکشکاند و کۆمارەکەیان داگیر کرد. لە ساڵی ١٩١٠، بەریتانیا کۆڵۆنیەکانی خۆی لە باشووری ئەفریقا لە یەکێتی باشووری ئەفریقا دا کۆکردەوە. سپی پێستەکان حکومەتیان بەڕێوە دەبرد، وە بۆرەکان، کە بە ژمارە لە بەریتانیەکان زۆرتر بوون، دەسەڵاتیان گرتە دەست. ئەم سیستەمە بنچینەکانی جیاوازی ڕەگەزی لە ئەفریقا دانا کە بەردەوام بوو تا ساڵانی ١٩٩٠.\nدرەنگ کەوتنی یەکێتی ئەڵمانیا، پڕۆژە ئیمپریالیەکانی ئەڵمانیای دواخست. بەڵام ئەویش وەک دەوڵەتێکی تازە شوێنی خۆی دەویست لە ئەفریقا. ئەڵمانیا کۆمەڵێ داگیرگەی لە ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژئاوای کیشوەرەکە داگیر کرد.\nئیتالیاش وەک ئەڵمانیا پڕۆژە داگیرکاریەکانی درەنگ دەست پێکرد، ئیتالیا توانی هەریەک لە لیبیا، سۆماڵی ئیتاڵی و ئەریتیریا، کە هەرێمی ئەوپەڕی باکووری ئەسیوپیا بوو لە نزیک دەریای سوور داگیر بکات. هەوڵەکای ئیتاڵیا بۆ دەست بەسەرداگرتنی ئەسیوپیا بە شکستێکی تاڵ کۆتایی هات.\nپڕوتوگالیش کۆمەڵی داگیرگەی گەورەی لە ئەنگۆلا و مۆزەمبیق دەست بەسەرداگرت.\nئیمپریالیزم لە ئاسیا\nبەریتانیەکان ساڵی ١٧٦٣ هیندستانیان داگیر کرد، پاش ئەوەی فەڕەنسایان لە شەڕی حەوت ساڵە (١٧٥٦ – ١٧٦٣) تێکشکاند. بەریتانیەکان لە ڕیگەی کۆمپانیای هیندی ڕۆژهەڵاتیەوە دەستیان بەسەر هیندستاندا گرت، کە زۆر بە تووندوتیژی حوکمیان دەکرد. لە ساڵی ١٨٥٧، یاخیبوونێکی هیندی، کە لە لایەن ئەو سەربازە هیندیانەوە ڕابەڕایەتی دەکرا کە بە سیپۆیەکان ناودەبران، بووە هۆی ڕاپەڕینێک کە دواتر ناسرا بە هەڵگەرانەوەی سیپۆی. پاش دامرکاندنەوەی یاخیبوونەکە، بەریتانیا لە ساڵی ١٨٥٨ هیندستانی کردە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتەکەی. بەریتانیا کۆمەڵێ ڕیفۆرمی کۆمەڵایەتی لە هیندستان ئەنجامدا، پشگیری پەروەردە و خوێندنی کرد و تەکنەلۆژیای پەرە پێدا. بەریتانیا سوودێکی زۆری لە هیندستان بینی بە شێوەیەک کە بە ”تاجی زێڕینی ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا” دەناسرا. لەگەڵ ئەوەشدا خەڵکی هیندستان لە هەژاری و برسێتیەکی زۆردا دەژیان و بەریتانیەکان ڕێزیان لە خەڵکی هیندستان و کلتورەکەی نەدەگرت.\nهۆڵەندیەکان دەستیان بەسەر ئاسیای ڕۆژهەڵاتی هۆڵەندی داگرت و سنووری دەسەڵاتی خۆیان بۆ سەر ئیندۆنیزیا درێژ کردەوە، لە کاتێکدا فەڕەنسیەکان ناوچەکانی هیندی چینیان (کەمبۆدیا، لاوس و ڤێتنام) کۆنتڕۆڵ کرد. ڕووسیەکانیش هاتنە ناو شاڵاوە داگیرکاریەکانەوە و سنووری فراوانخوازیەکانیان درێژ کردەوە بۆ سەر ناوچەکانی ئێران.\nلە سەدەی حەڤدەهەمەوە چین خۆی لە جیهانی دەرەوە جیاکردبوەوە و بەکارهێنانی ڕێگاکانی خۆرئاوای ڕەتدەکردەوە. چینیەکان ڕیگەیان بە بازرگانی دەدا بەڵام تەنیا لە بەندەری کانتۆنەوە، کە لەوێدا مافەکانی بازرگانە ڕۆژئاواییەکان بە پێی حەزی ئیپراتۆر بوو. ئیمپریالیزم لە چین لەگەڵ جەنگی ئەفیونی یەکەم (١٨٣٩ – ١٨٤٢) دەستی پێکرد، کاتێک حکومەتی چین هەوڵیدا کە بەریتانیەکان بوەستێنێت لە هاوردەکردنی ئەفیون. ئەمە بووە هۆی هەڵگیرسانی جەنگێک کە تیایدا سوپای بەهێز و پیشەسازی پێشکەوتووی بەریتانیا بە ئاسانی هێزە سەربازیەکانی چینیان تێکشکاند. ڕێکەوتننامەی نانکینگ (١٨٤٢) ڕێگەی بە بەریتانیا دا بۆ کردنەوەی پێنج بەندەر، دوورگەی هۆنگ کۆنگی دا بە بەریتانیەکان و چینیشی ناچار کرد بە دانی قەرەبوویەکی زۆر. لە ساڵی ١٨٥٨، چین بە پێی ڕیکەوتننامەیەکی دی ناچار کرا بەوەی کە یازدە بەندەری دی بکاتەوە و کۆمەڵێ ئیمتیازاتی دی بدات بە بەریتانیا وەک مافی بازرگانیکردن لەگەڵ هەرێمەکانی ناوخۆی چین و مافی چاودێریکردنی نوسینگەکانی بازرگانی چین. بیانیەکانیش مافی زیادەهەرێمی (extraterritoriality)یان وەرگرت، بەو واتایەی کە نەتەوە ڕۆژئاواییەکان لە چیندا پارێزگاریان لە دادگاکانی خۆیان دەکرد و یاساکانی خۆیان بەکار دەهێنا و لە دادگاکانی خۆشیان دادگایی دەکران.\nلە نێوان ساڵانی ١٨٧٠ – ١٩١٤، نەتەوە ڕۆژئاواییەکان چینیان دابەشکرد بۆ چەند ناوچەیەکی دەسەڵاتی جیاواز، ناوچە گەلێک کە تیایاندا هێزە دەرەکیەکان بانگەشەی مافی تایبەتی بازرگانیان دەکرد. فەڕەنسا هەرێمەکانی باشووری ڕۆژئاوای چین و ئەڵمانیاش نیمچە دوورگەی شاندۆنگی بەدەستهێنا، ڕووسیاش دەستی بەسەر مەنشوریادا گرت و بەندەری ئارسەریشی بەکرێ گرت، هەرچی بەریتانیاشە دەستی بەسەر دۆڵی یانگزیدا گرت. ویلایەتە یەکگرتووەکان، کە بەشداری دابەشکردنی چینی نەکردبوو چوونکە لەوە دەترسا کە بوونی ناوچەی دەسەڵاتی جیاواز ڕەنگە زیان بە بازرگانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بگەیەنێ، هانی سیاسەتی دەرگای ئاواڵای دەدا لە ساڵی ١٨٩٩. جۆن هەی، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، پێشنیاری ئەوەی کرد کە مافی یەکسانی بازرگانی لە چیندا بۆ هەموو نەتەوەکان ڕێگەی پێبدرێت و ڕیز لە یەکێتی خاکی چین بگیرێت. نەتەوە داگیرکەرەکان لە بنەمادا ئەو پیشنیارەیان پەسەند کرد، بەڵام زۆر جار لە داکەوت (واقع) دا پشتگوێیان دەخست. لەگەڵ ئەوەشدا سیاسەتی دەرگای ئاواڵا بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان بووە بناغەی سیاسەتی ئەمریکا لە چیندا لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا.\nبە هاتنی ساڵی ١٩٠٠، چین لە دۆخێکی سەختی سەرلێشواندا بوو. هەستی دژە بیانیەکان لە بەرزبوونەوە دابوو لەبەرئەوەی چین ناچار کرابوو واز لە زۆر لە مافە سیاسی و ئابووریەکانی بێنێ. ئەم هەستە دژە-بیانیە بووە هۆی یاخیبوون یان راپەڕینی بۆکسەر (١٨٩٩ – ١٩٠١). بۆکسەرەکان کۆمەڵەیەکی نهێنی نەتەوەیی چینی بوون کە لەلایەن حکومەتی مانچۆوە پشتگیری دەکران، وە ئامانجیان دەرکردنی هەموو بیانەکان و گێڕانەوەی چین بوو بۆ دۆخی گۆشەگیری. لە حوزەیرانی ساڵی ١٩٠٠، کۆمەڵێ هێرشیان کردە سەر بیانیەکان و مەسیحیە چینیەکان، هەروەها هێرشیان کردە سەر باڵیۆزی وڵاتانی بیانی لە پەکین. هێزە ئیمریالیستەکان هێزێکی ٢٥ هەزار سەربازی نێوەدەوڵاتیان نارد بۆ دامرکاندنەوەی یاخیبوونەکە و لە ماوەی دوو هەفتەدا کۆتاییان پێهێنا.\nیاخیبوونی بۆکسەرەکان شکستی هێنا، بەڵام بڕوای بە چینیەکان هێنا کە وڵاتەکەیان پێویستی بە چاکسازی هەیە. لە ساڵی ١٩١١، کۆمەڵی شۆڕش لە ناوچە جیاوازەکانی چین دەستیان پێکرد و ئیمپراتۆری مانچۆ لەسەر کار لادرا. دکتۆر سەن یات-سێن (١٨٦٦ – ١٩٢٥)، باوکی چینی نوێ. کۆمارێکی ڕاگەیاند و ناو نرا سەرۆکی نوێ. دکتۆر سەن پشتگیری بەرنامەیەکی سێ خاڵی دەکرد: ناسیۆنالیزم (ئازادکردنی چین لە دەسەڵاتی داگیرکاری)، دیمۆکراسی (هەڵبژاردنی دەسەڵاتدارانی دەوڵەت) و بژێوی (گونجاندنی میتۆدە پیشەسازی و کشتوکاڵیەکانی خۆرئاوا). کۆماری چین ڕووبەڕووی گەلێک کێشە بووەوە و بۆ ماوەی سی و حەوت ساڵی پاش ئەوە چین بەردەوام بوو لە جەنگ لەگەڵ خۆی و لەگەڵ داگیرکەرانیش.\nیابان تاکە وڵاتی ئاسیا بوو کە نەبووە قوربانی ئیمپریالیزم. لە سەدەکانی حەڤدە و هەژدەدا، یابانیەکان ئەوروپیەکانیان لە وڵاتەکەیان دەرکرد و بەندەرەکانیان بە ڕووی بازرگانی دەرەوەدا داخست. تەنیا ڕێگەیان بە هۆڵەندیەکان دەدا کە بازرگانی لە ناگازاکی بکەن. لە ساڵی ١٨٥٣، فەرماندەی دەریایی ماثيو پێری (١٨٦٦ – ١٩٢٥)، کە دەسەڵاتدارێکی دەریایی ئەمریکی بوو، سەرکردایەتی گەشتێکی کرد بۆ یابان. پێری توانی دەسەڵاتدارانی یابان (شۆگەن) ڕازی بکات بە کردنەوەی بەندەرەکان بە ڕووی بازرگانی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکاندا. بەهۆی ترسیانەوە لە باڵادەستبوونی وڵاتانی بیانی، یابان، بە پیچەوانەی چینەوە، پارێزگاری لە سیاسەتی دوورەپەرێزانەی خۆی کرد و دەستی کرد بە پرۆسەی مۆدێرنیزەکردنی وڵاتەکەی لەسەر شێوازای خۆرئاوا. گێڕانەوەی مێجی، کە لە ساڵی ١٨٦٧ دەستی پێکرد، هەوڵی دا کە لە جێگای دەسەڵاتدارە دەرەبەگەکان (شۆگەن) دەسەڵاتدارانی نوێ دابنێت و دەسەڵاتی ئیمپراتۆریش زیاتر بکات. ئامانجی ئەمەش ئەوە بوو کە یابان تا ئەو ئاستە بەهێز بکات کە بتوانێت پێشبڕکێی خۆرئاوا بکات. دەسەڵاتدارە تازەکان سوپای یابانیان بەهێز کرد و یابانیان کردە کۆمەڵگایەکی پیشەسازی. یابان دەستوورێکی لەسەر بنەمای دەستووری پڕووسی پەسەند کرد کە تیایدا ئیمپراتۆر کەسی یەکەمی وڵات بوو. حکومەت مەبەستی نەبوو کە دیموکراسی لە وڵاتدا گەشە پێبدات بەڵکو تەنیا ئامانجی یەکخستنی یابان و یەکسانکردنی بوو بە وڵاتانی ڕۆژئاوا. دەسەڵاتداران سوپایەکی تازەیان دامەزراند لەسەر بنەمای سەربازی بە زۆر و کەشتیگەلێکی لە کەشتی هەڵمی و ئاسن دامەزراند.\nیابانیەکان بە شیێوەیەک سەرکەوتوو بوون کە بوونە هێزێکی ئیمپراتۆری. لە شەڕی سینۆ – یابانی ساڵی ١٨٩٤ – ٩٥، یابان چینی تێکشکاند و ناچاری کرد کە واز لە بانگەشەی خاوەندارێتی کۆریا بهێنێت. هەروەها یابان دەسەڵاتی بەسەر یەکەم کۆڵۆنی خۆیدا – تایوان و دوورگەکانی پێسکادۆرس – سەپاند و جیهانی تووشی شۆک کرد کاتێک توانی لە جەنگی ڕووسی – یابانی ساڵی ١٩٠٤ – ١٩٠٥ ڕووسیا تێکبشکێنێت. سەرکەوتنی یابان بەسەر ڕووسیادا یەکەم سەرکەوتنی وڵاتێکی ئاسیایی بوو بەسەر هێزێکی ئەوروپاییدا لە ماوەی دوو سەد ساڵی پێش جەنگەکەدا.\nئیمپریالیزم لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست\nگرنگی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ ئیمپریالیستە نوێکان پێگە ستراتیجیەکەی (کە هەرسێ کیشوەری ئاسیا، ئەوروپا و ئەفریقا بە یەکەوە دەبەستێتەوە)، ڕێگا ئاویە گرنگەکانی (نۆکەند و دەردەنێڵەکان) و سەرچاوە نەوتیە بەهادارەکانی بوو.\nئەوروپیەکان ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان بەو شێوەیەی خوارەوە دابەشکرد:\nبەریتانیای گەورە: دەستبەسەرداگرتنی نۆکەندی سوێس لەلایەن بەریتانیاوە ئەو وڵاتەی ناچار کرد کە ڕۆڵێکی کارا لە میسردا ببینێ و دەست بەسەر دورگەی قوبرسیشدا بگرێ کە بەهایەکی سەربازی گرنگی هەبوو لە دابینکردنی ئاسایشی سەرچاوە نەوتیەکان بۆ پێویستیە پیشەسازی و سەربازیەکان.\nجگە لەوە بەریتانیا کۆمەڵێ ئیمتیازاتی گرنگی لە ئێران، عێراق، کوەیت، قەتەر و بەحرەین بەدەستهێنا. چەندان بۆڕی نەوت بۆ سەر دەریای ناوەڕاست و کەنداوی فارسی بونیاد نران.\nڕوسیا: هەر لە کۆنەوە ڕوسیا هەوڵی بەدەستهێنانی دەردەنێڵەکانی دەدا وەک ڕێگایەک بۆ گەیشتن بە دەریای ناوەڕاست و لە وێشەوە بۆ ناوچەکانی فراوانخوازی. ڕوسیا یارمەتیدەر بوو لە دابەشکردنی ئیمراتۆریەتی عوسمانی و بەدەستهێنانی سەربەخۆیی بۆ چەند دەوڵەتێکی بالکانی.\nئەڵمانیا: لە ساڵی ١٨٩٩، خاوەن سەرمایەکانی ئەڵمانیا ڕەزامەندی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیان بەدەستهێنا بۆ تەواوکردنی ڕێگای ئاسنی بەرلین – بەغدا.\nئیمریالیزمی نوێ گۆڕانکاری گەورەی هەم لە کۆمەڵگاکانی ڕۆژئاوا و هەم لە داگیرگەکاندا درووستکرد. لەم ڕێگەیەوە، وڵاتە ڕۆژئاواییەکان سەرەتای ئابووریەکی جیهانیان داڕشت کە تیایدا پێویست بوو کە گواستنەوەی شتومەک، پارە و تەکنەلۆجیا بە یاسایی ڕێک بخرێت بۆ دڵنیابوون لە بەردەستی بەردەوامی سەرچاوە سروشتیەکان و دەستی کاری هەرزان بۆ جیهانی بە پیشەسازیبوو.\nئیمپریالیزم زۆر نەرێیانە کاری لە داگیرگەکان کرد، بەهۆی حوکمی بێگانەوە، کلتور و پیشەسازی خۆماڵی وێران بوون. شمەکە هاوردەکان پیشەی دەستیان نەهێشت. بە بەکارهێنانی داگیرگەکان وەک سەرچاوەی کەرەسەی خاو و بازاڕێک بۆ ساغکردنەوەی کەلوپەلە پیشەسازیەکان، وڵاتانی داگیرکەر ڕێیان نەدا بە بەرەوپێشچوونی پیشەسازی داگیرگەکان. یەک لە هۆکارە گرنگەکانی هەژاری لە داگیرگەکاندا ئەوە بوو کە گشت سامانی سروشتی هەرێمەکانیان بۆ وڵاتە داگیرکەرەکان دەچوو.\nجگە لەوە ئیمریالیزم بووە هۆی ڕووبەڕوبوونەوەی کلتورەکانیش. بە هاتنی ساڵی ١٩٠٠، وڵاتە ڕۆژئاواییەکان دەستیان بەسەر زۆربەی جیهاندا گرتبوو. ئەوروپیەکان پێیان وابوو کە ئەوان خاوەنی کلتووری باڵان و خەڵکی ناوچە داگیرکراوەکانیان ناچار دەکرد کە کلتووری ئەوان پەسەند بکەن. فشاری بەڕۆژئاواییکردن خەڵکی داگیرگەکانیان ناچارکرد کە هەوڵی پێداچوونەوە بە کلتوورەکانی خۆیان بکەن کار بکەن بۆ نەهێشتنی هەندێ نەریتی لە شێوەی قاچ بادان لە چین و ساتی لە هیندستان. ساتی ئەو نەریتە بوو کە تیایدا ژنێکی باش و ڕێزدار (ساتی) خۆی هەڵدەدایە سەر جەنازە ئاگرینی مێردەکەی بەو هیوایەی ئەو قوربانیکردنە ببێتە هۆی سڕینەوەی تاوانی هەم خۆی و هەم مێردەکەی.\nهەرچەندە ئیمپریالیزم خەڵکی کۆلۆنیەکانی بۆ مەبەستی خۆی بەکار دەهێنا، وڵاتە ڕۆژئاواییەکان زانستی پزیشکی نوێیان بەو داگیرگانە ناساند کە جەختی دەکردەوە لەسەر بەکارهێنانی ڤاکسین و ماددەی پاکەرەوەی زیاتر، کە ئەمەش یارمەتیدەر بوو لە پاراستنی ژیانی خەڵکی و بەرزبوونەوەی تێکڕای تەمەن.\nئیمپریالیزم چەندین کیشەی سیاسی درووست کرد. نەتەوە ئەوروپیەکان چەندی یەکەی سیاسی کۆنیان شێواند و خەڵکانی نەیار و دژ بەیەکیان بە زۆر لە ناو یەک حکومەتدا یەکخست، ئەم حکومەتەش هەوڵی ڕیکخستن و چەسپاندنی جێگیری دەدا لە ناوچەگەلێک کە ناکۆکی ناوخۆیی بۆ ماوەی دەیان ساڵ درێژەی هەبوو، وەک لە نایجیریا و ڕواندا. ناکۆکیە ئیثنیکیەکان کە دواتر لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا لە زۆر لەو ناوچانەدا گەشەیان سەند، دەکرێت هۆکارەکانی بگەڕێندرێنەوە بۆ ئەم سیاسەتە ئیمریالیانە. لە لایەکی دیەوە ئیمپریالیزم بووە هۆی زیادبوونی گرژی لە نێوان هێزە ڕۆژئاواییەکاندا. ململانێی نێوان فەڕەنسا و بەریتانیای گەورە لەسەر سوودان، لە نێوان فەڕەنسا و ئەڵمانیا لەسەر مەغریب و ململانێکانیش لەسەر دەوڵەتی عوسمانی گشتیان بەشدار بوون لە درووستبوونی ئەو دۆخە شەڕانگێزانەی کە دواتر سەری کێشا بۆ جەنگی جیهانی یەکەم لە ساڵی ١٩١٤.\nکۆمەڵگەی ئەوروپی لە وەرچەرخانی سەدەدا\nلە نیوەی کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتای سەدەی بیستەمدا کۆمەڵگە ئەوروپیەکان کۆمەڵێ گۆڕانکاریان گەورەیان لە هەموو لایەنەکانی ژیاندا بەخۆوە بینی. لە ماوەکانی پێشووتردا، هونەرەکان تا ئاستێکی زۆر سنووردار کرابوون بۆ دەوڵەمەندان، کە هەم پارە و هەم کاتی بەتاڵیان هەبوو بۆ چیژبینین لە کلتور.\nلە پیشەسازیترین وڵاتەکاندا، کاتەکانی کارکردن سنووردار کرابوون بۆ دە کاژێر لە ڕۆژێکدا و پێنج ڕۆژ و نیو لە هەفتەیەکدا. ئەمە کاتی بەتاڵی زیاتری درووست کرد کە نەوەکانی پێشتر هەرگیز ئەو کاتەیان نەبوو بۆ چێژ بینین. یەکێک لە چالاکیە میللییەکانی کاتی بەتاڵی سەردانیکردنی هۆڵە میوزیکیە لۆکاڵیەکان بوو. ئەم هۆڵانەی میوزیک چەندین چالاکی جۆراوجۆری لە شێوەی گۆرانی، سەما، کۆمیدیا و چەندانی دیان پێشکەش دەکرد. بە هاتنی ١٩٠٠، هونەر، مۆسیقا و چالاکیەکانی تری چێژ بینین گەیشتن بە جەماوەری زیاتر. داهێنانی ئامێری تۆمارکەری دەنگی و شریتی تۆمارکەر مۆسیقای ڕاستەوخۆ بردە ماڵی خەڵکەوە. لە ماوەی نیوان ١٨٨٠کاندا بەهۆی تەکنەلۆجیای نوێوە وێنەی جوڵاو دەرکەوت. لە سەرەتاکانی ١٩٩٠دا فیلم بە خێرایی بووە بازرگانیەکی گەورە و بە هاتنی ساڵی ١٩١٠، نزیکەی پێنج ملیۆن هاوڵاتی ئەمریکی ڕۆژانە ئامادەی نزیکەی ١٠ هەزار شانۆ دەبوون بۆ سەیرکردنی فیلمی بێدەنگ. پیشەسازی فیلمی ئەوروپی گەشەیەکی هاوشێوەی ئەزموون کرد.\nچینی ناوەڕاست و چینی کارکەران دەستیان کرد بە چێژبینین لە وەرزشەکان و چالاکیە دەرەکیەکانی دی. یانە پیشەگەرەکانی تۆپی پێ لە ئەوروپا دەستیان بە دروستبوون کرد. ساڵی ١٩١٣ لە جامی تۆپیپێ\n(Football Association Cup) لە یاریگای کریستاڵ پاڵاس لە ئینگلتەرا، بورنێت لە بەرانبەر ١٢٠ هەزار هاندەردا (١ – .) لە یانەی لیڤەرپوڵی بردەوە. گەشەسەندنی حەز و ئارەزوو بۆ وەرزش بووە هۆی زیندووکردنەوەی یاریە ئۆڵۆمپیە کۆنەکان لە نێوان وڵاتاندا. لە ساڵی ١٨٩٦، یەکەم یاریە ئۆڵۆمپیە نوێیەکان لە ئەسینا بەڕێوە چوون.\nگەشت،کە پێشتر تەنیا دەوڵەمەندان توانای ئەنجامدانیان هەبوو، بووە چالاکیەکی باو لە ناو چینی ناوەڕاستدا کاتێک دکتۆران، پارێزەران، مامۆستایان و ئەندازیاران بوونە بەشێک لەکۆمەڵگای پیشەسازی. تۆماس هۆک (١٨٠٨ – ١٨٩٢)، پیاوێکی ئینگلیزی بوو کە بۆ یەکەمجار ساڵی ١٨٤١ گەشتێکی بۆ نزیکەی ٥٠٠ کەس ڕێکستبوو بە یەک شێلینگ، دواتر گەشتی بە کۆمەڵی بۆ چینی ناوەڕاست بە میللی کرد. ساڵی ١٨٥١، گەشتی ڕۆژانەی بۆ نزیکەی ١٥٠ هەزار کەس ڕێکدەخست بۆ ئامادەبوون لە پێشانگای مەزنی لەندەن، ئەو پێشانگایەی کە وەک سیمبولی باڵایی پیشەسازی و ئابووری بەریتانیای گەورە چاوی لێدەکرا. گەشتەکانی کووک تا ئاستێک جەماوەری بوون کە گەشتی بۆ هەموو دوورگەکانی بەریتانیا، وڵاتانی ئەوروپا و ئەمریکای باکوور ڕێک دەخست. بە هاتنی ساڵی ١٨٧٠کان، کووک یەکەم گەشتی بۆ سەرانسەری جیهان ڕێک خست. سەرکەوتنی ئاژانسی گەشتی کووک سیمبولی بەجەماوەریبوونی چالاکی گەشتکردن بوو بۆ هەموو بەشەکانی کۆمەڵگە، نەک تەنیا چینەکانی سەرەوە.\nگۆران لە هونەر و ئەدەبدا\nلە سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەهەمدا، هونەرمەند و نووسەرە ڕۆمانتیکیەکان عەقڵانیەتی ڕۆشنگەریان رەتدەکردەوە و جەختیان لە گرنگی هەست و سۆزە مرۆییەکان دەکردەوە. لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەهەم و سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا، واقیعگەرایی (ڕیالیزم)، ئیمپرێشینیزم (انطباعية) و پۆست ئیمپرێشینیزم (ئێکسپرێشینیزم) باڵ بەسەر جیهانی هونەر و ئەدەبدا دەکێشن.\nنووسەر و هونەرمەندانی جوڵانەوەی ڕیالیزم جەختیان لە ژیانی ڕۆژانەی هاوچەرخ دەکردەوە، بە تایبەت ژیانی چینە کارکەرەکانی شار، کە پێشتر لە ئەدەبی خەیاڵیدا لە بیر کرابوون. هەروەها ئەو نووسەرانە پێداگیریان لەوە دەکردەوە کە هۆکارە ژینگەیی و بۆ ماوەییەکان کار لە رەفتاری مرۆڤ دەکەن.\nلە ڕۆمانیسیزمەوە بۆ ڕیالیزم\nئامانجەکان جیهان بەو شێووەیە ڕەنگ بکەی کە هەیە\nسێرە (ترکیز) لە لایەنە سەختەکەی ژیان و ژیانی ژنان و پیاوانی کارکەر بگری\nژیانی بەدبەختەکان باش بکەی\nپێداگیری ڕۆمانتیکیانە لەسەر خەیاڵ ڕەت بکەیتەوە\nهونەرمەندەکان/کارەکان گۆستاڤ کۆربێت (فەڕەنسی، ١٨١٩ – ١٨٧٧) بەرد شکێنەکان (١٨٤٩)، وێنەکێشانە ڕاستینەییەکەی کۆربیت بۆ دوو کرێکاری ماندوو لەسەر ڕێگایەکی دەرەوەی شار- واتە لادانی ئەو جوانی و سەرنج ڕاکێشیەی کە زۆربەی وێنەکێشە فەڕەنسیەکان لەو سەردەمەدا لە کارەکانیاندا نیشانیان دەدا – یارمەتیدەر بوو لەوەدا کە کۆربیت ببێتە ڕابەری جووڵانەوەی ڕیالیستی لە وێنە کێشاندا.\nجیەن فرانشەس میلێت (فەڕەنسی، ١٨١٤ – ١٨٧٥) چێنەر (١٨٥٠). وینەکانی میلێت سێرەیان لەسەر جیهانی کشتیاری بوو.\nنووسەرەکان/نووسینەکان چارلس دیکنس (ئینگلیز ١٨١٢ – ١٨٧٠) ئۆلیڤەر تویست (زنجیرە: ١٨٣٧ – ١٨٣٩)، کاتە سەختەکان (١٨٥٤). نووسینەکانی دیکنس زیاتر ژیانی دانیشتوانی ناوچە هەژارەکانی شار و کرێکارانی کارگەکانی پیشان دەدا، لە ناویاندا منداڵان.\nئەمیل زۆڵا (فەڕەنسی، ١٨٤٠ – ١٩٠٢) جێرمیناڵ (١٨٨٥). ململانێی چینایەتی لە پیشەسازی کانەکانی (هەڵکۆڵین) ی فەڕەنسی پیشان دەدا.\nجۆرج ئیلیۆت (ماری ئان ئیڤانس) (ئینگلیز، ١٨١٩ – ١٨٨٠)، میدڵمارچ (١٨٧١ – ١٨٧٢). ژیانی لادێی بەریتانیای دەخستە ڕوو لە ساڵانی ١٨٣٠، بابەتە سەرەکی نووسینەکانی بریتی بوون لە پێگەی ژنان، سروشتی هاوسەرگیری، دووڕوویی ئاینی و هێواشی ڕەوتی چاکسازی سیاسی بۆ چاککردنی ژیانی خەڵکی ئاسایی.\nگۆستاڤ فلاوبێرت (فەڕەنسی، ١٨٢١ – ١٨٨٠) مادام بۆڤاری (١٨٥٦ – ١٨٥٧). گوزارشتی لە نائومێدی تێڕوانینی ڕۆمانسیانە دەکرد بۆ هاوسەرگیری بەراورد بە ژیانی ڕاستەقینە.\nلیۆ تۆڵستۆی (ڕووسی، ١٨٢٨ – ١٩١٠) شەڕ و ئاشتی. ئەوەی پیشاندەدا کە چۆن شەڕەکانی ناپلیۆن کاری کردۆتە سەر ژیانی خەڵکی ئاسایی لە ڕووسیا.\nئامانجەکان پەیدابوونی فۆتۆگراف\nدوورکەوتنەوە لە ڕیالیزم کاتێک کامێڕا دەتوانێت هەمان شت باشتر بکات.\nگوزارشتی ورد لە یەکەم کاریگەری (انطباع)ی کەسی کە لە ساتێکی دیاریکراودا درووست دەبێت.\nهونەرمەندان/کارەکان پیێر ئۆگەست ڕێنۆیەر (فەڕەنسی ١٨٤١ – ١٩١٩)Le Bal du moulin de la Galette (١٨٧٦). وێنەکانی ڕێنۆیەر گوزارشتیان لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکی دەکرد.\nکلاود مۆنێت (فەڕەنسی، ١٨٤٠ – ١٩٢٦) گلادیۆلی (١٨٧٦)، دیمەنی باخچەیەکی ئارام کە کارایانە ڕووناکی و ڕەنگی تیادا بەکار هاتووە. هونەرمەندان لەبەر ڕووناکی سروشتیان، دیمەنەکانی دەرەوەیان لا پەسەندتر بووە.\nئێدگار دێگاس (فەڕەنسی، ١٨٣٤ – ١٩١٧) La classe de danse ( پۆلی سەما)، ١٨٧٣ – ١٨٧٤؛ ژیانی پاریسی ناودار، لە لاوندێسەکانەوە بۆ گۆرانیبێژانی کاربێت و سەماکارانی بالێ.\nئامانجەکان جەخت کردن لەسەر ڕووناکی و ڕەنگ، تەنانەت لە ئیمپرێشنیستەکانیش زیاتر.\nتاقیکردنەوەی ڕەنگی ڕووناک و هێڵی فڵچەی تیژ بۆ سێرەگرتن لە خەیاڵ.\nهونەرمەندان/کارەکان پاوڵ سێزان (فەڕەنسی، ١٨٣٩ – ١٩٠٦) ژیانی وەستاو بە پەردەیەکەوە (١٨٩٥)؛ پردی نێوان کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەیەم و سەدەی بیستەم. شێوازە شیکاریەکانی دواتر کار دەکەنە سەر کیوبیزم (خشتەک گەرایی)\nڤیسێنت ڤان کوخ (هۆڵەندی، ١٨٥٣ – ١٨٩٠) شەوی ئەستێرەدار (١٨٨٩). ڕەنگە ڕووناکەکان سیمبولی سەرەکی ئێکسپرێشنیزمەکەی بوون. ئاسمان وەک شاشەیەکی ناوازەی یاریە ئاگرینەکان و وێنەیەکی جوڵاوی چاوی عەقڵی ڤان کوخ نیشان دراوە.\nپاوڵ گاوگین (فەڕەنسی، ١٨٤٨ – ١٩٠٣)؛ Fatata te miti ( لە پاڵ دەریا) (١٨٩٢). گاوگین پشک فرۆش بوو دواتر بوو بە هونەرمەند، لەو وێنەیەدا شێوە، رەنگ وئەفسانەکانی پۆلیننێسیانی تاقیکردەوە؛ لە کاتی یەکەم گەشتیدا بۆ تاهیتی کێشاویەتی.\nبیرۆکەی نوێ لە پزیشکی و زانستدا\nنیوەی دووەمی سەدەی نۆزدەهەم پیشکەوتنی پزیشکی و زانستیشی بەخۆوە بینی. ئەم خشتەیەی خوارەوە کورتەی هەندێ لە گۆڕانکاریە گرنگەکانە:\nبیرۆکە تازەکان لە بواری پزیشکی و زانستیدا\nناو بیرۆکە سەرەکیەکان ئەنجامەکان\nجۆزێف لیستەر (بەریتانی، ١٨٢٧ – ١٩١٢) توشبوون بەهۆی پیسیەوە؛ جەختی لە وە دەکردەوە کە کارمەندانی تەندرووستی نەخۆشخانە پاک ڕابگرن. دکتۆرەکان دەستیان کرد بە بەکارهێنانی ئامێری پزیشکی پاککراو (تەعقیم کراو)؛ نەخۆشخانە ئەمریکی و ئەوروپیەکان ستانداردێکی خاوێنییان گەشە پێدا.\nلویس پاستەر (فەڕەنسی، ١٨٢٢ – ١٨٩٥) تیۆرەی بەکتریا – پەیوەندی نیوان میکرۆب و نەخۆشی چەند ڤاکسینێک دژی هاری پەرەی پێدرا، هەروەها پرۆسەی پاستۆریزەیشن، کە ئەو بەکتریا زیانبەخشانەی لە شیردان دەکوژێت.\nدمیتری میندێلیڤ (ڕووسی، ١٨٣٤، ١٩٠٧) هەموو توخمە ناسراوەکانی بە پێی کێش ڕێکخست (لە سووکترینەوە بۆ قورسترین). خشتەی کاتی تا ئێستاش لە لایەن زانایانەوە بەکار دێت.\nماری کوری (پۆڵەندی/فەڕەنسی، ١٨٦٧، ١٩٣٤)\nپیێر کوری (فەڕەنسی، ١٨٥٩ – ١٩٠٦) لە چالاکی تیشکی (Radioactivity)\nکۆڵیەوە. لە ساڵی ١٩١٠، چوار ساڵ دوای مردنی مێردەکەی، ماری کوری ڕادیەم Radiumی جیاکردەوە.\nلە ١٩١١، خەڵاتی نۆبڵی لە کیمیادا بردەوە لەبەر دۆزینەوەی رادیەم و پۆلۆنیەم.\nژنان و خەبات لە پێناو مافی دەنگداندا\nبە هاتنی ساڵانی ١٨٩٠، چەندین وڵاتی پیشەسازی یاسای مافی دەنگدانی نێرینەیان پەسەند کردبوو، لەگەڵ ئەوەشدا، هیچ وڵاتێک مافی دەنگدانی بە ژنان نەدەدا. لە ساڵانی ١٨٤٠ وە، لە ئەمریکا ژنانی وەک سوزان ب. ئەنتۆنی (١٨٢٠ – ١٩٠٦) و ئیلیزابێث کادی ستانتەن (١٨١٥ – ١٩٠٢)چەندین بەنگەشەیان بۆ مافی ژنان ڕێک خستبوو. لە بەریتانیای گەورە، دابەشبوونێک لەمەڕ مافی دەنگدان بۆ ژنان لە ئارادا بوو. هەریەک لە ژنان و پیاوان پێیان وابوو کە مافی دەنگدانی ژنان دابڕانێکی زۆر ڕیشەییانەیە لەگەڵ ڕابردوودا. هەندێ بانگەشەی ئەوەیان دەکرد کە ژنان ئەو توانا عەقڵیەیان نییە کە بەشداری لە سیاسەتدا بکەن. شاژنە ڤیکتۆریا (١٨١٩ – ١٩٠١) خەباتی لە پێناو مافی دەنگدانی ژناندا بە کارێکی خراپ ناو دەبرد.\nساڵی ١٩٠٣، ئیمیلین پانکهەست (١٨٥٨ – ١٩٢٨) لە بەریتانیای گەورە یەکێتی کۆمەڵایەتی و سیاسی ژنانی پێک هێنا (WSPU). ئەم ڕێکخراوە پێی وابوو داوی ساڵانێک دەربڕینی ناڕەزایی ئاشتیانە بە بێ ئەنجام، تەنیا پەلامار و کردەی سەربازیانە دەبنە هۆی سەرکەوتن. زاراوەی suffragette بۆ ئەندامە ڕادیکاڵەکانی ئەم ڕێکخراوە بەکار دەهات. سەرەڕای خۆپیشاندانی ئاشتیانە، زۆر لەو ئەندامانە قسەیان بە ئەندام پەرلەمانان دەبڕی، هیڵەکانی تەلەگرافیان دەبڕی، پەنجەرەیان دەشکاند و بینا گشتیەکانیان دەسووتاند. پانکهەست و کچەکانی کریستابێڵ (١٨٨٠ – ١٩٥٨) و سیلڤیا (١٨٨٢ – ١٩٦٠) و گیران و چەندین جار زیندانی کران. لە زینداندا پانکهەستەکان مانیان لە خواردن دەگرت بۆ ڕاکێشانی ڕای گشتی بۆ گرنگیدان بە داواکانیان. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ١٩١٣، یەکێک لە ئەندامە ڕادیکاڵەکانی ڕێکخراوەکە مرد کاتێک خۆی فڕێ دایە پێش ئەسپەکەی پادشاوە لە دێربی ئینگلیزی.\nلە فەڕەنسا، ژان-ئیلیزابێس سکاماڵ (١٨٤٦ – ١٩١٥) ساڵی ١٩٠٩ ڕێکخراوی یەکێتی فەڕەنسی بۆ مافی دەنگدانی ژنانی دامەزراند. ئەو شێوازە توندوتیژەکانی جووڵانەوەی ئینگلیزی ڕەت کردەوە و ناڕەزایی یاسایی هەڵبژارد بۆ داواکردنی مافەکانی ژنان. ژنانی فەڕەنسی تا دوای جەنگی دووەمی جیهانیی مافی دەنگدانیان بەدەست نەهێنا. کاتێک بەریتانیا چووە جەنگی جیهانی یەکەمەوە، پانکهەست چالاکیەکانی هەڵپەسارد. کاتێک ساڵی ١٩١٨ جەنگ کۆتایی هات، پەرلەمان مافی دەنگدانی بۆ ژنانی سەروو ٣٠ ساڵ پەسەند کرد. لە حوزەیرانی ساڵی ١٩٢٨، تەمەنی داواکراو کەمکرایەوە بۆ ٢١ ساڵ، بەمەش تەمەنی دەنگدان بۆ هەردوو ڕەگەز هاوتا کرا.\nزنجیرەی کاتیی (کرۆنۆلۆجی) سەردەمی ئیمپریالیزم\n١٧٦٣ کۆتایی شەڕی حەوت ساڵە؛ بەریتانیا دەست بەسەر هیندستاندا دەگرێت.\n١٨٣٠ فەڕەنسا جەزائیر داگیر دەکات.\n١٨٣٩ یەکەم شەڕی ئەفیون ڕوودەدا.\n١٨٤٢ یەکەم شەڕی ئەفیون بە ڕێککەوتنی نانکینگ کۆتایی دێت.\n١٨٤٩ گۆستاڤ کۆربێت تابلۆی بەرد شکێنەکان دەکێشێت.\n١٨٥٠ ژان فرانشەس میلێت تابلۆی چێنەر دەکێشێت.\n١٨٥٠ یاخیبوونی تایپینگ لە چین دەست پێدەکات؛ شەڕی ناوخۆی چین دژ بە فەرمانڕەوایانی مانچو (بنەماڵەی کینگ)؛ بە ملیۆنان کەس دەکوژرێ.\n١٨٥١ پێشانگەی گەورەی لەندەن ئاهەنگی دەستکەوتە تەکنەلۆجیەکانی بەریتانیای مەزن دەگێڕێت.\n١٨٥٣ کۆمۆدۆر پێرری بازرگانی لەگەڵ یابان دەست پێدەکا.\n١٨٥٧ هەڵگەڕانەوەی سێپۆی دژ بە حوکمی بەریتانیا ڕوودەدا.\n١٨٥٨ هیندستان دێتە ژێر حوکمی ڕاستەوخۆی بەریتانیاوە.\n١٨٦٩ بنیادنانی نۆکەندی سوێس کۆتایی دێت.\n١٨٧٠ سیسێل ڕۆدس دەگاتە کەیپ تاون لە ئەفریقای باشوور.\n١٨٧٢ تۆماس کوک یەکەم گەشتی خۆی بە دەوری جیهاندا ڕێک دەخات. ٢٢٢ ڕۆژ دەخایەنێت.\n١٨٧٢ کلاود مۆنێت تابلۆی ئیمپرێشن، خۆرهەڵات دەکێشێت.\n١٨٧٤ ئێدگار دێگاس تابلۆی پۆلی سەما دەکێشێت.\n١٨٧٥ بەریتانیای مەزن دەست بەسەر نۆکەندی سوێسدا دەگرێت و دەست دەکات بە دامەزراندنی پارێزبەدنی خۆی بەسەر میسردا (لە ١٨٨٢).\n١٨٨٢ هێزەکانی بەریتانیا دەگەنە خاکی میسر.\n١٨٨٤-١٨٨٥ کۆنگرەی بەرلینی نێودەوڵەتی دەبەسترێت بۆ دانانی ڕیکارەکانی ئیمپریالیزمی ئەوروپی لە ئەفریقا.\n١٨٨٥ ئەڵمانیا دەست بەسەر ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا دا دەگرێت.\n١٨٨٦ بەریتانیا بۆرما داگیر دەکات.\n١٨٨٩ ڤینسێنت ڤان کوخ تابلۆی شەوی ئەستێراوی دەکێشێت.\n١٨٩٢ پیێر ئاوگەست ڕێنۆی تابلۆی کچانی لای پیانۆکە دەکێشێت.\n١٨٩٧ پاوڵ گاونین تابلۆی لە کوێوە دێین؟ ئێمە کێین؟ بۆ کوێ دەچین؟ دەکێشێت.\n١٨٩٧ یەک کۆنگرەی زایۆنی لە بازل، سویسرا، دەبەسترێت.\n١٨٩٩-١٩٠١ یاخیبوونی پاڵەوانباز لە چین دژ بە ڕۆژئاواییەکان ڕوودەدات.\n١٨٩٩ سیاسەتی دەرگای کراوە لە لایەن ئەمریکاوە بۆ چین پێشنیار دەکرێت.\n١٨٩٩-١٩٠٢ جەنگی بۆر؛ بەریتانیەکان یاخیبوونی جووتیارانی هۆڵەندی لە ئەفریقای باشوور سەرکووت دەکات.\n١٩٠٤-١٩٠٥ جەنگی رووسی-یابانی؛ یابان کۆریا داگیر دەکات و بەندەری ئارسەر لە ڕووسیا دەگرێت.\n١٩١٠ یەکێتی ئەفریقای باشوور پێک دەهێنرێت.\nبنەماڵەی یانچو لە دەسەڵات لا دەدرێت؛ دکتۆر سەن یات-سێن وەک سەرۆکی کۆماری چین دەستنیشان دەکرێت.\nPrevious چەند کارێکی سەیر و سەمەرە کە لەکۆندا باو و باپیرانمان ئەنجامیان داوە\nNext پێنج بنەماکەی موعتەزیلە و دیدێکی ڕەخنەییانە


کوردیپێدیا - هێمن\n🏰 هێمن | پۆل: شوێنەکان | زمانی بابەت: 🏳 کوردیی ناوەڕاست\n89. 👁 ووڵوبە 1\n90. 👁 ووڵوبە 2\n91. 👁 وەیس


میسال ئالووسی: بارزانی وەك سەركردەیەك لە كوردستان و عێراق دەمێنێتەوە\nمیسال ئالووسی پەرلەمانتاری لیبراڵی عێراق تیشك دەخاتە سەر دۆخی عێراق و ئەو جەنگە مەزەوییەی لە بەرامبەر كورد بەرپاكراوە، ئەو هۆكارەكانی لێك دەداتەوە و بۆ "وشە" دەڵێت، یەكێك لە هۆكارەكانی پەنابردنی بارزانی بۆ ئەنجامدانی ریفراندۆم، نەبوونی حكوومەتێكی نیشتمانییە لە بەغدا، بۆیە پرۆسەی سیاسی لە عێراق شكستی هێناوە و دەوڵەتی عێراق بووەتە دەوڵەتێكی شكستخواردوو.\n*ئەنجامەكانی جەنگی مەزەوی لە عێراق چی دەبن؟\nگومانی تیادا نییە كە وڵاتانی ئاینی لە ناوچەكەدا لە پشتەوەی ئەو حزبە مەزەوییانەن، راستییەكەی ئێران هەوڵی ناردنەدەرەوەی شۆڕشی ئێرانی بەمەبەستی سەپاندنی باڵادەستی ئیمپراتۆریی نوێی ئیسلامی ئێران دەدات، ئەوەش ناكۆكە لەگەڵ وڵاتانی تر كە خاوەنی مۆركی ئاینی جیاوان، بۆیە سەتان و هەزاران ساڵە ململانێ لە نێوان دەوڵەتی كۆنی فارسی ئێرانی و ناوچەكەدا هەیە.\nئەو جەنگەی لە عێراق هەیە بە فەرمان و گوتارێكی ڕوونی ئێران بووە، ئێستە ئێران بە ئاشكرا لە عێراق بە جەستەی عێراقییەكان لە دژی مەترسییەكانی ئەمەریكا بۆ سەر خۆی و لە پێناو فرەوانخوازی سەپاندنی دەسەڵاتی خۆی دەجەنگێت.\n*ئێران لە رێی ئەجێنداكانی دەست لە عێراق وەردەدات، ئاخۆ ئێران چی لە عێراق دەوێت؟\nبەهۆی فرەوانخوازی ئێرانەوە، نەجەف رۆڵی كەم بووەتەوە و ئێستە لە نەهامەتیدایە و پارتە ئیسلامییەكان لە عێراق بوونەتە ئامراز و ئەوان تۆمەتبارن، پێشتر پارتی خەباتگێڕ و رەسەن بوون، ئێستەش بەوەی سەر بە ئێرانن تۆمەتبار دەكرێن.\nئێران ئەوەی دەیەوێت توندڕۆیی و فرەوانخوازی و دەمارگیرییە و ئەوەش هەمان شتە كە هیتلەر و مۆسۆلینی و سەدام و هەموو سیستەمەكانی بەدەر لە لۆجیك تێی كەوتوون، ئێران دەوڵەتێكی شەڕخوازە و دەوڵەتێكی پاڵپشتە بۆ تیرۆر و هۆكاری كوشتنی زۆر كەسە.\n*ئاخۆ زاڵبوونی عەقڵیەتی مەزەوی لە عێراق پاڵنەر نەبوو بۆ كورد بۆ هەوڵی جیابوونەوە؟\nئەو كاتەی بارزانی رای گەیاند كە یەكێك لە هۆكارەكانی پەنابردنی بۆ ئەنجامدانی ریفراندۆم نەبوونی حكوومەتێكی نیشتمانییە لە بەغدا و بوونی حكوومەتێكی مەزەوی و توندڕۆ و پرۆسەی سیاسی لە عێراق شكستی هێناوە و دەوڵەتی عێراق بووەتە دەوڵەتێكی شكستخواردوو، زۆر رەخنەیان لێی گرت، بۆیە با ئەو پرسیارە لە خۆمان بكەین، ئاخۆ ئەو هۆكارانە تا چەند لۆجیكی و واقیعین؟.\nحەشدی شەعبی ئەگەر لە دژی داعش بجەنگن، ئەوە كارێكی پیرۆزە، بەڵام بەكارهێنانی ئەو هێزە لە دژی هاووڵاتییانی عێراقی و ئێران لای خۆیەوە رای بگەیەنێت كە ئەوان ئامانجەكانی ئێرانیان جێبەجێ كردووە، هەروەها ڕاگەیاندنەكان باسی ئەوە دەكەن كە قاسم سلێمانی سەرپەرشتی كردە سەربازییەكانی كردووە، ئەوەیە بەڵگەی یەكلاكەرەوە لەسەر نەبوونی دەوڵەت و فەشەلهێنانی پڕۆژەی سیاسی لە عێراق.\nبۆیە شەرمەزارییە كە گوێبیستی ئەوە دەبین سوپای عێراق و حەشدی شەعبی تۆپ و مووشەك و تانكەكانیان لە دژی هاووڵاتییانی بەكار دێنن، دواتر سووربوونێكی ئاشكرا لەلایەن فەرمانڕەوا لە بەغدا هەیە بۆ ئەنجامدانی جەنگ كە خوێنی تیادا دەڕژێت، تەنیا لەبەر ئەوەی ئەو جەنگە سوودی سیاسیی بۆیان دەبێت.\n*هەڵوێست و قسەكانی دوایی سەرۆك بارزانی لەبارەی دۆخی هەرێم چۆن دەخوێننەوە؟\nئەوانەی رابەرایەتی شۆڕشی كوردیان كردووە بە كردەنی دوو كەسایەتین، مام جەلال و كاك مەسعوودن، مام جەلال كۆچی دوایی كرد و ئەوەی ماوە بارزانییە، من رووی پرسیار دەكەمە هەموو كوردێك، ئاخۆ ئەوان پێشبینی چی دەكەن ئەگەر بارزانی لە دەست بدەن؟، وەڵامەكەی ئەوەیە كە ئەگەر لە دەستی بدەن ئەوان زۆر دەگرین، چونكە زیانەكەیان لە دوای لەدەستدانی ئەو ناوەستێت، من بەرگری لە حكوومەتی هەرێم ناكەم كە هەڵەی زۆری كردووە، بەڵام داوا لە كورد دەكەم نەبنە ئامرازی دەستی ئێران و توركیا یان فەرمانڕەوایەكی شكستخواردوو لە بەغدا، بۆیە پارێزگاری لە بارزانی و یەكپارچەیی پارتە كوردستانییەكان بكەن و هەوڵی پەرەسەندن و چاكسازی بدەن كە ئەوەیە رێی ئاسایی لە كاری سیاسیدا.\nبوونی ناكۆكی لە نێوان بەغدا و هەولێر نیگەرانی نەكردووم، چونكە ئاسایییە ناكۆكی هەبێت و دەیان ساڵە ئەو ناكۆكییە هەیە، بەڵكو ئەوەی ئازارم دەدات ئەو هێرشانەیە كە لە بەغدا و باشووری عێراق و پارێزگا سوننەكان لە دژی كورد هەیە، ئەوان لە مزگەوت و حوسێنییە و راگەیاندنەكان لە دژی كورد هان دەدەن، بۆیە ئەوەی لێی دەترسم ئەوە قسانە بۆ ڕق و كینە بگۆڕێت لە نێوان منداڵەكانمان وەك كورد و عەرەب.\n* ڕەتكردنەوەی درێژكردنەوەی پۆستی سەرۆكایەتی لەلایەن بارزانییەوە، چ كاریگەرییەكی دەبێت؟\nداوا لە سەرۆك بارزانی دەكەم كە بەرپرسیاریەتی سەر شانی هەڵبگرێت كە بەرپرسیاریەتییەكی مێژوویییە، جا خۆی بیەوێت یان نا، كورد و عەرەب بیانەوێت یان نا، بارزانی سەركردەیەكی نەتەوەیی كوردی نیشتمانییە و خاوەن ئەخلاقێكی بەرزە و ناكرێت ئەو بەرپرسیاریەتی هەڵەی سیاسەتوانانی تری كورد یان هەڵەی قەدەری كورد هەڵبگرێت كە بە دوژمنانی سەرسەخت دەورە دراوە و ئەوان دوورن لە لۆجیك و مافە رەوا و ئاسایییەكانی كاری سیاسی.


هه‌سه‌ده ئاماری پێكدادانه‌كانی 24 سه‌عاتی رابردوو رادەگەیەنێت\nهێزه‌كانی سوریای دیموكرات رایانگه‌یاند: شه‌ڕڤانان به‌رده‌وامن له به‌رگری له ناوچه‌كانی رۆژئاوای كوردستان و له ماوه‌ی 24 سه‌عاتی رابردودا، زیانی زۆر گه‌وره‌یان به چه‌كداره‌كان سه‌ربه توركیا گه‌یاندووه.\nئه‌مڕۆ 5-11-2019، ناوه‌ندی راگه‌یاندنی هێزه‌كانی سوریای دیموكرات "هه‌سه‌ده" رایده‌گه‌یه‌نێت، له ماوه‌ی 24 سه‌عاتی رابردوودا هێزه‌كانیان له چه‌ند رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌كدا توانیویانه 24 چه‌كداری سه‌ربه توركیا بكوژن و 11 ی تریش برینداربكه‌ن و دوو ئۆتۆمبێلی سه‌ربازی ئه‌و چه‌كدارانه‌ش تێكبشكێنن.\nراشیگه‌یاندووه، رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌كان له ناوچه‌كانی ته‌ل ته‌مرو زركان و عه‌ین عیساو روویانداوه.\nئاماژه‌ی به‌وه‌شداوه، هێزه‌كانی سوریای دیموكرات، به‌رده‌وامن له به‌رگری له ناوچه‌كانی رۆژئاوای كوردستان.