24/1/2018 03:26 PM\nقازی محه‌مه‌د: من هی ئه‌م میلله‌ته‌م و ده‌بێ له‌ناو ئه‌م میلله‌ته‌شدا بم\nئامادەکردنی : زاهیر سدیق\nزه‌مانێ كورد بانگه‌شه‌ی ده‌وڵه‌تی كۆماری كرد ودایمه‌زراند، ئێران له‌ژێر فه‌رمانڕه‌وایی ده‌وڵه‌تێكی پاشایه‌تیدابوو، چه‌وساوه‌ی بن ده‌ستی شا بوو، ئه‌و عه‌یامه كوردی بنده‌سته‌و دیل وزه‌لیل و به‌شی زۆری نه‌خوێنده‌واربوو، به‌ڵام بیری پێشكه‌وتووبوو، ئه‌ندێشه‌ی ئه‌و زه‌مانه‌ی كورد ئه‌ندێشه‌ی كۆماری هەبوو، ئه‌و رۆژگاره نه‌ك هه‌ر ئێران و وڵاتانی رۆژهه‌ڵات، به‌ڵكوگه‌لێك‌له‌ده‌وڵه‌ته‌كانی‌رۆژئاوایش سیسته‌می حكومیان پاشایه‌تی بوو، كورد له‌و وه‌خته‌دا به‌بیری نوێیوه كۆماری دامه‌زراند و خستێ سه‌رپێ، لێ زلهێزه‌كانی دنیا به‌تایبه‌ت روسیای به‌لشه‌فی كه شۆڕشه‌كه‌ی دژی ده‌ره‌به‌گ و ئاغاوات وپاشاوات بوو، كه‌چی بۆ ئه‌خیری حسابێ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆی له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ده‌وڵه‌تی شاهه‌ناشی ئێران یه‌كخست و پشتی له‌و كۆماره بچكۆلانه‌یه‌ی كوردستان كرد، ئیدی گڵۆڵه‌ی كورد كه‌وته لێژی و هێشتایش گڵۆڵه‌ی به‌ختمان له لێژییه‌و روومان له‌شكسته، دوای ئه‌و هه‌موو ساڵه كه سه‌رانسه‌ری دنیا باش ده‌زانن كوردیش وه‌كو هه‌رمیلله‌تێك مافی خۆیه‌تی خاوه‌نی ده‌وڵه‌تی خۆی بێت كه‌چی ئه‌وه‌تانێ هێشتا بن ده‌سته‌ی ده‌وڵه‌تانین و ئه‌وانه‌ی ئه‌مڕۆیش خاوه‌ن بڕیارن به‌قسه له‌گه‌ڵ ئێمه‌دان وبه‌كردار له‌گه‌ڵ داگیركه‌رانی ئێمه‌ن، وه‌ك ده‌ڵێن قسه هیچی تێ ناچێ وبه‌حه‌وادا ئه‌ڕوات وه‌كو دووكه‌ڵی جگه‌ره‌ی ئه‌و پیره‌مێرده‌ی پتر له په‌نجا ساڵه دووكه‌ڵی غه‌می ئه‌م چه‌وسانه‌وه‌یه به‌باده‌دات. شۆڕشی قازی و هاوڕێكانی چ له‌كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف وپاشتریش له‌حزبی دیموكرات ئاكامه‌كه‌ی كۆماری كوردستانی لێ سه‌وز بوو، به‌ڵام هێنده‌ی نه‌برد كۆمار به پاییزی ته‌مه‌نی گه‌یشت و ئێرانی ئه‌و عه‌یامه زۆر به‌ئاسانی و به‌پشتیوانی ده‌وڵه‌تانی دیكه نه‌ك هه‌ر كۆماره‌كه‌ی هه‌ڵوه‌شانده‌وه، به‌ڵكو پێشه‌وای گه‌لیشی له‌سێداره دا و ئیتر موكریانی غه‌مبار و بریندار بۆ ماوه‌یه‌ك كپ بوو، به‌ڵام هه‌موو كپ بوونێك خۆخواردنه‌وه‌یه‌كه بۆ ته‌قینه‌وه‌یه‌كی گه‌وره‌تر و شۆڕشێكی ترە. گه‌رچی كورد له‌سه‌رنسه‌ری كوردستانی داگیركراودا به‌رده‌وام سه‌ركوت ده‌كرێ. لێ به‌رده‌وامه له خه‌بات و تێكۆشان. ئاخر كپكردنی كورد كپكردنی خێڵێك نییه، سه‌ركوتكردنی نه‌ته‌وه‌یه‌كی چل بۆ په‌نجا ملیۆنی سه‌ركوتكردنی حزبێك وبه‌ره‌یه‌كی بچوك نییه، ده‌وڵه‌تانی داگیركه‌ر وزلهێزه‌كان ده‌بێ ئه‌وه بزانن كه نه‌ته‌وه‌یه‌ك ره‌گێكی قووڵی هه‌یه هه‌ڵناكه‌ندرێ، له‌ناونادرێ. له‌پاییزێكدا ده‌یخنكێنی، له‌به‌هارێكدا له‌گه‌ڵ كانییه‌كاندا ده‌ته‌قێته‌وه. ده‌بوو داگیركه‌ران ئه‌وه‌یان بزانیبایه كه ئارامی وشادمانی ئه‌وان به‌نده به‌ئارامی و شادمانی ئێمه‌وه، تا ئه‌وان بیریان لای سه‌ركوتكردن و قڕكردنی ئێمه بێت ناحه‌سێنه‌وه. بوونی ئه‌وان به‌نده به‌بوونی ئێمه‌وه. نه‌ته‌وه وه‌كو بوركان وایه وه‌ختێ فشاری بۆدێت ده‌ته‌قێته‌وه، كاتێ له‌باكووره‌وه سه‌ركوت ده‌كرێت بوركانه‌كه حه‌جمینی نییه و به‌بنی زه‌ویدا دێ و ده‌چێ تا له باشووره‌وه یان له‌سه‌ر شاخه به‌رزه‌كانی رۆژه‌هه‌ڵاته‌وه ده‌ته‌قێته‌وه.\nجه‌نگی جیهانی و ئازادی گه‌لانی بنده‌سته\nسه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی بیسته‌م، سه‌ره‌تای فراوان بوونی به‌رژه‌وه‌ندییه باڵاكانی ده‌وڵه‌تانی زلهێز بوو هه‌ر دوو جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م و دوووه‌م گۆڕانكاری گه‌وره‌یان دروست كرد. میلله‌تانی ژێر ده‌سته هه‌میشه له په‌راوێزی جه‌نگه‌كاندا هه‌وڵی سه‌ربه‌خۆیان داوه، گه‌لی كوردیش وه‌كو زۆربه‌ی گه‌لانی جیهان هه‌وڵی زۆری داوه بۆ رزگاری و ئازادی هه‌وڵه‌كانی شێخی نه‌مر له كوردستانی باشوور له دوای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م و هه‌وڵه‌كانی دروستبوونی كۆماری كوردستان له‌مهاباد و ناوچه‌ی موكریان، به رابه‌رایه‌تی پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د ده‌كرێت وه‌كو دوو ئه‌زموونی حوكمڕانی دوو سه‌رده‌می هه‌ستیار و پڕ بایه‌خ سه‌یر بكرێ، قازی محه‌مه‌د خاوه‌نی پله‌وپایه‌یه‌كی گه‌وره‌ی ئاینی و كۆمه‌ڵایه‌تی و رۆشنبیریی و سیاسی بووه، ژیانی ئه‌زموونی كۆماری مهاباد ئه‌زموونی قۆناغێكی گرنگه قازی محه‌مه‌د تێیدا سه‌رقافڵه‌ی كاروانی ئه‌و رۆژگارانه‌یه كه هه‌تا ئێستاكه‌یش له‌بیر نه‌كراون، بۆ ئه‌وه‌ی پێشه‌وا بناسین پێویسته ژیانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی به‌پێوه‌ره‌كانی سه‌رده‌می خۆی هه‌ڵبسه‌نگێنین.\nبنه‌ماڵه‌یه‌كی خوێنده‌وار بوون\nجه‌لیل گادانی: بنه‌ماڵه‌ی پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د یه‌كێكه له بنه‌ماڵه قه‌دیمییه‌كانی مهاباد، كه پێشینه‌یان بۆ چوارسه‌د ساڵ به‌ر له‌ئێستا ده‌گه‌ڕێته‌وه، بنه‌ماڵه‌یه‌كی خاوه‌ن فه‌رهه‌نگ بوون و زۆربه‌یان خوێنده‌واریان هه‌بووه، هه‌وڵیان داوه به‌پێی ئه‌و زانیارییانه‌ی كه هه‌یابووه له‌خزمه‌ت كۆمه‌ڵانی خه‌ڵكدا بن، له شه‌ڕی یه‌كه‌می جیهانیدا میرزا فه‌تاحی قازی كه بۆ خۆی یه‌كێك بوو له‌كه‌سایه‌تییه ناسراوه‌كانی ئه‌و ده‌می مهاباد، له به‌رنگاربوونه‌وه‌ی روسه‌كاندا شه‌هید بووه، دوو كوڕیشی به نێوی سالار و محه‌مه‌د به دیل گیراون و براون بۆ سیبیریا و هه‌تا كوده‌تای ئۆكتۆبه‌ر له‌وێ به‌ندبوون، دوای ئه‌وه رزگاریان بووه و گه‌ڕاونه‌ته‌وه. قازی عه‌لی باوكی قازی محه‌مه‌د له‌ساڵی 1930 له مهاباد رێكخراوێكی كوردی نهێنی به‌نێوی بزوتنه‌وه‌ی محه‌مه‌د سازكردووه، كه هه‌وڵی بۆ هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی داوه، ئه‌و بزوتنه‌وه‌یه له‌گه‌ڵ جوڵانه‌وه‌ی شێخ محه‌مه‌دی خیابانی له ئازربایجان كه ناوه‌نده‌كه‌ی ته‌ورێز بووه، په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆیان هه‌بووه، رێكخراوه‌كه تا ساڵی 1934 یش كه قازی عه‌لی فه‌وتی كردووه تێكۆشانی به‌رده‌وام بووه، قازی عه‌لی دوو كوڕی هه‌بووه، كوڕه گه‌وره‌ی ئه‌بولقاسمی سه‌دری قازی، ناسراو به سه‌درولئیسلام، كوڕی دووه‌می محه‌مه‌دی قازی بووه كه به‌دوای باوكیدا بووه‌ته قازی شار.\nقازی محه‌مه‌د خه‌ڵكی هاندا مهاباد بپارێزن\nسه‌ڵاحه‌دینی موهته‌دی: شاری مهاباد، یان وه‌كو ناوه كۆنه‌كه‌ی سابڵاخ له زۆر روداوی مێژووییدا داگیركراوه یان تاڵان كراوه له لایه‌ن عه‌شایه‌ری ده‌وروبه‌ره‌وه، بۆیه كاتێك له سه‌ره‌تای چله‌كانی زاینیدا یان 1320ی ئێرانیدا رژێمی پاشایه‌تی ئێران رووخا یان باشتر بڵێم ده‌سه‌ڵاتی له‌كوردستان له‌ده‌ست ده‌رچوو، بۆشاییه‌كی ده‌سه‌ڵات له مهاباد په‌یدابوو. مهاباد له‌كۆنه‌وه له‌زه‌مانی شێخ عوبه‌یدوڵڵای شه‌مزینانه‌وه هه‌تا زه‌مانی سمایل ئاغای سمكۆ، تا زه‌مانی ده‌سه‌ڵاتی عه‌شایه‌ری ده‌وروبه‌ر زۆرجار تاڵان كراوه، زۆر له مه‌ترسیدا بوو، ئه‌و سه‌فه‌ره‌ش ئه‌و مه‌ترسییه رووی كرده سابڵاخ، قازی محه‌مه‌د ده‌ورێكی گرنگی بوو وه‌كو سه‌ركرده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی ناو شاری مهاباد كه خه‌ڵكی هاندا بۆ پاراستنی شاره‌كه‌ی خۆیان، بۆ راگرتنی ئارامی و هێمنی ناوشار. ته‌علیمی نیزامی به‌گه‌نجه‌كاندا، خه‌ڵكی سازكرد تاوه‌كو ئاگایان له‌دووكان و بازاڕ و شار و گه‌ڕه‌ك و كۆڵان بێت. به‌مجۆره قازی محه‌مه‌د له‌ناو شاری مهاباد وه‌كو رابه‌رێكی ناوشار خۆی ده‌رخست بۆ پاراستنی شار.\nجه‌لیل گادانی: پێشه‌وا قازی له‌ساڵی 1900ی زاینی له‌شاری مهاباد هاتووه‌ته دنیاوه، هه‌ر له‌سه‌ره‌تای لاوێتییه‌وه هه‌ستی نیشتمانپه‌روه‌ری زۆربه‌هێز بووه، گرنگی زۆری به‌فێربوون داوه، زانستی ئاینی له‌لای باوكی به‌رێزی فێربووه و سودی لێ بینیوه، و هه‌ر بۆیه‌ش كاتێك باوكی فه‌وتی كردوه له‌جێگای باوكی وه‌كو قازی شار دانراوه.\nلایه‌نگری شارستانی و خوێنده‌واری بووه\nسه‌ڵاحه‌دینی موهته‌دی: خۆی پیاوێكی موخلیسی كۆمه‌ڵایه‌تی بوو، هه‌ر له زه‌مانی ره‌زا شادا هه‌وڵێكی زۆری دا بۆ په‌ره‌پێدان و بڵاوكردنه‌وه‌ی خوێنده‌واری تازه، دانانی مه‌كته‌بی تازه، سه‌رده‌مێك بوو به‌سه‌رۆكی مه‌عاریف له‌شاری مهاباد هه‌ر له‌ده‌وره‌ی ره‌زا شادا، قازی محه‌مه‌د وه‌كو كه‌سێك لایه‌نگری ته‌مه‌دون و خوێنده‌واری و رۆشنبیریی بوو، له شاری مهاباد ناسرابوو.\nیه‌كه‌م قوتابخانه‌ی كچان له‌زه‌مانی ئه‌ودا له‌مهاباد دامه‌زرا\nجه‌لیل گادانی: په‌یوه‌ندییه‌كی زۆری به‌كاری فه‌رهه‌نگییه‌وه هه‌بووه، هه‌ر به‌و پێیه‌ش له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه قازی شاربووه، له زه‌مانی ره‌زا شادا به‌رپرسیارێتی كاروباری فه‌رهه‌نگی هه‌بووه، و به‌رپرسی په‌روه‌رده‌بووه، یه‌كێ له شانازییه‌كانی كه بۆی ده‌گه‌ڕێته‌وه یه‌كه‌م مه‌دره‌سه‌ی كچان له زه‌مانی به‌رپرسایه‌تی ئه‌ودا له‌شاری مهاباد دامه‌زرا، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی زانایه‌كی خاوه‌ن هه‌ستی زۆر به‌هێزی كوردایه‌تی بووه، هه‌وڵی داوه بچێته نێو خوێندنی زمانیشه‌وه، من دوای ئه‌وه‌ی ئیعدام كرا كتێبخانه‌كه‌یم بینیوه ئه‌وكات له‌هه‌موو موكریاندا كتێبخانه‌یه‌كی وه‌كو كتێبخانه‌كه‌ی پێشه‌وا نه‌بووه.\nكه‌یوان ئازاد ئه‌نوه‌ر: ده‌كرێت بڵێم قازی محه‌مه‌د یه‌كێكه له‌كه‌سایه‌تییه هه‌ره گه‌وره و سه‌ركه‌وتووه‌كانی مێژووی كورد به‌راورد به‌سه‌ركرده‌كانی تری مێژووی كورد، به‌راورد به سه‌ركرده‌كانی وه‌كو شێخ مه‌حمودی نه‌مر و شێخ سه‌عیدی پیران، سمكۆی شكاك و به‌درخان پاشا و شێخ عوبه‌یدوللای نه‌هری و ده‌یان سه‌ركرده‌ی دیكه‌ی مێژووی كورد كه هه‌ریه‌كه‌یان سه‌ركرده‌ی سه‌رده‌مه‌كه‌ی خۆی بووه، قازی محه‌مه‌د یه‌كێكه له‌سه‌ركرده هه‌ره دیاره‌كانی مێژووی كورد بووه، له‌بنه‌ماڵیه‌كی ناسراو بووه، قازی بووه، ئه‌و توانیوێتی له‌یه‌ك كاتدا بنه‌ما ئاینیه‌كان له‌گه‌ڵ دابونه‌ریتی كۆمه‌ڵایه‌تی كورده‌واریدا تێكه‌ڵاو بكات بۆ چاره‌سه‌ر كردنی كێشه كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان به‌و شێوه‌یه‌ی خه‌ڵك بارودۆخی كۆمه‌ڵگاكه لێی تێده‌گات و پێویستی پێیه‌تی، سه‌رباری ئه‌وه توانیوێتی به‌ڕووكارێكی ئاینی و به‌واقیعێكی ئاینی ببێته ده‌مراست و رێنماییكه‌ر و ده‌ستپێشخه‌ری چاره‌سه‌ر كردنی كێشه كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان و ململانێ هۆزایه‌تییه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی ده‌ڤه‌ری موكریان. جگه له‌وه‌ش تاكه سه‌ركرده‌ی كورده كه به‌سه‌ر هه‌شت زماندا سه‌ركه‌وتوو بووه، هه‌شت زمانی زانیوه به قسه‌كردن و به‌نووسین و به‌خوێندنه‌وه، به‌هه‌ر سێ شێوه‌زاری گۆران و كرمانجی باكوور و سۆرانی زانیوه، توانیوێتی به ئازاری قسه بكات. زمانی روسی و فارسی و توركی و ئینگلیزی و فه‌ره‌نسی زانیوه. كاتێك له‌گه‌ڵ وه‌فدی وڵاتان دانیشتووه وه‌رگێڕ نه‌بووه ببێته وه‌سیه بۆ گه‌یاندنی په‌یامه‌كه‌ی خۆی راسته‌وخۆ به‌و زمانه قسه‌ی كردووه كه وه‌فده‌كان هاتوون، بۆیه تاكه سه‌ركرده‌ی مێژووییه كه توانیوێتی ئه‌و زمانانه بزانێ.\nجه‌لیل گادانی: پێشه‌وا زمانی فارسی و ئازاری و عه‌ره‌بی زۆرباش زانیوه، و ئینگلیز و فه‌ره‌نسیشی له ئاستی تێگه‌یشتنی داواكاریدا زانیوه، بۆیه كاتێك دوای رووخانی حكومه‌تی ره‌زا شا، ئه‌و به‌شه له كوردستان بێ حكومه‌ت مایه‌وه، زۆریه‌ی بیانییه‌كان كه هاتبوونه‌ته شاری مهاباد یه‌كسه‌ر موراجه‌عه‌یان به‌شه‌خسی پێشه‌وا كردوه.\nكه‌یوان ئازاد ئه‌نوه‌ر: پێشه‌وا به‌ر له‌وه‌ی ببێت به‌سه‌رۆك كۆماری مهاباد سه‌رۆكی دائیره‌ی مه‌عارف بووه، به‌رێوبه‌ری په‌روه‌رده‌ی شاری مهابادبوو، كه‌واته هه‌موو ئه‌و پرۆسه‌یه، هه‌موو خوێنده‌واره‌كانی مهاباد و ده‌وروبه‌ری هه‌مووی بۆ لای ئه‌و ده‌گه‌ڕانه‌وه، چونكه ئه‌و سه‌رپه‌رشتی هه‌موو ده‌زگای معاریفی مهابادی كردووه، واته لێپرسراوی په‌روه‌رده و خوێندن بووه له مهاباد دا، لێپرسراوی ئه‌و توێژه خوێنده‌واره بووه، كه له‌و كاته‌دا له كۆماری مهاباد و له كۆمه‌ڵی كورده‌واری مهاباد دا له‌سه‌دا یه‌كێ خوێنده‌وار بووه، سه‌رنج بده ئه‌و سه‌رده‌مه ساڵی 1946 كوردستانی ئێران تێكڕا سێ ملیۆن كه‌س بووه، له‌و سێ ملیۆن كه‌سه له‌سه‌دا یه‌كێ خوێنده‌وار بووه، قازی محه‌حمه‌د له نێو ئه‌و سه‌دا یه‌كه‌دا هه‌ڵكه‌وتووه، هه‌م له‌رووی بنه‌ماڵه‌ی ئاینی و هه‌م له‌رووی كه‌سایه‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی و هه‌م له‌رووی خوێنده‌وارییه‌وه ناوێكی دیاربووه بۆ ئه‌و قۆناغه‌ی مێژووی كوردستان و بۆ بزاڤی رزگاری خوازی گه‌لی كورد، بۆیه پێم وایه بۆ ئه‌و رۆژگاره كه‌سایه‌تییه‌كی سه‌ركه‌وتووبووه.\nجه‌لیل گادانی: رۆشنبیرێكی وه‌كو قازی محه‌مه‌د كه خاوه‌نی هه‌ستێكی زۆر دڵسۆزانه‌بووه بۆ گه‌ل و نیشتمانه‌كه‌ی نه‌یتوانیوه له هیچ هه‌ڵسوكه‌وتێك كه له‌ناوچه‌كه‌دا هاتبێته پێشێ خۆی ببوێرێ، وه‌كو كه‌سایه‌تی خۆی دوای رووخانی حكومه‌تی ره‌زا شا و ئازادبوونی ناوچه‌كه به‌كرده‌وه به‌رپرسایه‌تی ئوموری ناوچه‌كه‌ی به‌ده‌سته‌وه گرت، له‌لایه‌ك بۆ دیتنی سه‌رۆك خێڵه‌كان، له‌لایه‌ك بۆ دیتنی فه‌رهه‌نگییه‌كان و خاوه‌ن بیروراكان، له‌لایه‌ك بۆ كه‌سانێك كه ده‌یانتوانی كاریگه‌رییان هه‌بێ له‌ناوه‌ندی ئێراندا وه‌كو مه‌ركه‌ز، تاران. ئه‌و كاره‌ی زیاتر له رێگه‌ی سه‌درولئیسلامه‌وه ئه‌نجامداوه، كه‌سێك بووه كه هه‌رگیز ماندوو نه‌بووه، هه‌وڵیداوه له‌گه‌ڵ لاوه‌كان و له‌گه‌ڵ مامۆستاكان تێكه‌ڵاوییه‌كی زۆری هه‌بێ. و له واقیعه‌دا له‌گه‌ڵ تیپی رۆشنبیری ئه‌و كات زۆر زۆر حسابی كردووه و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ش كه مه‌لاكانی ناوچه‌كه‌یش رێزێكی زۆریان له پێشه‌وا گرتووه و حورمه‌تی له هه‌موو ناوچه‌كه‌دا هه‌بووه.\nله‌دوای نه‌مانی جه‌نگی خوێناوی جیهانی دووه‌م ناوچه‌ی موكریان و شاری مهاباد رووبه‌رووی قه‌یرانێكی گه‌وره‌ی ئیداری بووه‌وه. به تایبه‌ت له‌دوای نه‌مانی ده‌سه‌ڵاتی ره‌زاشای ئێران، ئا له‌و كاته ناسك و دژواره‌دا پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د وه‌كو كه‌سایه‌تییه‌كی ناسراو رۆڵی به‌رچاوی هه‌بوو له‌پاراستنی ناوچه‌كه و دابینكردنی ئارامیدا و هاوكات كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف (كۆمه‌ڵه‌ی ژیانه‌وه‌ی كوردستان) وه‌كو حزبێكی كوردستانی ده‌ورێكی كاریگه‌ری هه‌بوو بۆ فراوانبوونی ئاسۆی بیری نه‌ته‌وایه‌تی له‌ناو كۆمه‌ڵی كورده‌واریدا، قازی محه‌مه‌د دوای چه‌ند ساڵێك له دامه‌زراندنی ئه‌و حیزبه ده‌بێته ئه‌ندامێكی چالاكی ژێكاف و به نازناوی بینایی كار ده‌كات و له كاتی دروستبوونی كۆماری كوردستانیش به‌هۆی چه‌ند فاكته‌رێكی تایبه‌ت و ده‌ره‌كییه‌وه ده‌وری كاریگه‌ر ده‌بینێ له‌گۆڕینی ناوی ژێكاف و گۆڕینی هه‌ندێك داوا و ئامانجی ئه‌و حیزبه. ئه‌گه‌رچی باری سه‌رنجه‌كان له‌و گۆڕانكارییانه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف دا، به‌ڵام جودایی دید و بۆچوونه‌كان ده‌بێ وه‌كو راستییه‌كی مێژوویی تۆمار بكرێ.\nكاریگه‌ری له‌سه‌ر كۆمه‌ڵه‌ی ژ.ك هه‌بوو\nجه‌لیل گادانی: كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف هاته وجود، پێشه‌وا به‌هیچ شێوه‌یه‌ك بێده‌خل نه‌بووه، نه له‌پێكهاتنی و نه له‌په‌ره‌گرتنیدا، راسته چه‌ند ساڵ دوای ئه‌وه ئه‌ندام نه‌بووه، به‌ڵام ده‌توانم به مه‌سئولیه‌ته‌وه بڵێم زۆربه‌ی زۆری ئه‌و رۆشنبیرانه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكافیان پێكهێنا له ژێركاریگه‌ری راسته‌وخۆی پێشه‌وا بووه، هه‌ربۆیه‌ش له‌گه‌ڵ ته‌شویق و ته‌قویه‌تیدا هێندێك ئیمكانیات و ئاسانكاری به كه‌ڵك وه‌رگرتن له نفوزی خۆی بۆ فه‌راهه‌م كردن، ئه‌وانه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكافیان بۆ پێكهێنا هیچیان نفوزیان به‌قه‌ده‌ر شه‌خسی پێشه‌وا نه‌بوو كه له‌ئازاربایجان ئه‌و ده‌مه دراوسێی كوردستان بوو ئێستاش هه‌ر دراوسێن له‌بواری فه‌رهه‌نگییه‌وه نه‌ده‌گه‌یشتنه پێشه‌وه بۆیه هه‌وڵیانداوه پرس ورای پێبكه‌ن. پێشه‌وا له‌به‌ر حساب و كیتابێكی تایبه‌ت ئه‌و ده‌م نه‌بووه‌ته كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف. ئه‌وه‌یش ئه‌وه‌یه بمانه‌وێت و نه‌مانه‌وێت شه‌خسیه‌تێكی مه‌زهه‌بی هه‌بووه، خانه‌واده‌یه‌كه‌ی ئاینی بوون و چه‌ندین قازی پشتاوپشت له بنه‌ماڵه‌كه‌یاندا هه‌بووه. ره‌نگ بوو بۆ خه‌ڵكی ئه‌وده‌می كوردستان بڕێك سه‌نگین بێت كه پێشه‌وا بێ زه‌مینه سازی پێشوو، هه‌ستی به‌وه كردبوو له عاله‌می عه‌شایه‌ری ئه‌و كاتدا ئاوا بمێنێته‌وه باشتر ده‌توانێ كاره‌كان به‌رێ بكات هه‌تا ئه‌وه‌ی خۆی له‌كۆمه‌ڵه‌ی ژێكافدا ئاوا زوو ده‌خاله‌ت بكات.\nدیپلۆماسی شووره‌ویی دروستكردنی كوردستانی تێدا نه‌بوو\nسه‌ڵاحه‌دینی موهته‌دی: ئه‌گه‌ر تۆ دیقه‌ت بده‌یت كۆماری كوردستان به‌رهه‌می چوارساڵ خه‌باتی پێش خۆی بوو، كاتێك له بیست و پێنجی گه‌لاوێژدا، له‌ساڵی 1321 ئێرانی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف دامه‌زرا، ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه هه‌م روناكبیران و تێكۆشه‌رانی ئێران و به‌تایبه‌ت شاری مهاباد تێیدابوون و پێكهێنه‌ری بوون و هه‌میش بۆ یه‌كه‌م جاره له‌مێژووی حزبێكی سیاسیدا كه تێكۆشه‌رانی پارچه‌كانی دیكه‌ی كوردستان به‌شداری ده‌كه‌ن، وه‌كو ئه‌و ئه‌فسه‌رانه‌ی له‌حزبی هیواوه هاتبوون، بۆ نموونه میر حاجی ئه‌حمه‌د و مسته‌فا خۆشناو، كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف به هاوكاری و به‌ئیلهام وه‌رگرتن له‌حزبی هیوا به‌رنامه‌ی دروستكردنی ده‌وڵه‌تی كوردی بوو، به‌رنامه‌ی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان بوو، كوردستانی گه‌وره، بۆیه هه‌ر له‌سه‌ر به‌رگی یه‌كه‌می گۆڤاری نشتمان كه بڵاوكه‌ره‌وه‌ی بیری كۆمه‌ڵه بوو، نووسرابوو بژی كورد و كوردستانی گه‌وره. ئه‌مه شیعاری سه‌ره‌كی لاپه‌ڕه‌ی یه‌كه‌م بوو، ته‌نانه‌ت له هه‌ندێك شوێندا ده‌نووسرا بژی سه‌رۆك، بژی هیوا، مه‌به‌ست له‌سه‌رۆك ره‌فیق حیلمی بوو، كه سه‌رۆكی هیوابوو، ئه‌وه یه‌كگرتوویی و پێكه‌وبوون و هه‌مه‌ئاهه‌نگی دوو حزبی سه‌ره‌كی كوردستانی ئێران و عیراق ده‌رده‌خات كه كۆمه‌ڵه‌ی ( ژێكاف و هیوا) یه. به‌م ئاوات و ئاره‌زووه‌وه كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف دروست بوو، ئه‌مه‌ش به‌رنامه‌ی بوو، ته‌نانه‌ت له‌نامه‌یه‌كدا كه دوایی له‌ئه‌رشیفی ئینگلیزه‌كاندا بڵاوبووه‌وه. ده‌بینین سه‌ركردایه‌تی ژێكاف ئه‌و كات له‌شۆڕشی بارزاندا نامه‌یه‌كی بۆ مه‌لا مسته‌فا نووسیوه و داوای لێده‌كات بێته سه‌ركردایه‌تی سه‌ربازی شۆڕشێكی سه‌رتاسه‌ری هه‌موو كوردستانی گه‌وره به‌ده‌سته‌وه بگرێ و شورایه‌كی سیاسیش له لایه‌نه سیاسییه‌كانی هه‌موو كوردستان بێت بۆ به‌رێوه‌بردنی ئه‌م شۆڕشه و شۆڕشه‌كه بكه‌ن به شۆڕشی رزگاری خوازی و سه‌ربه‌خۆخوازی گه‌لی كورد. ئه‌مانه ئه‌و بۆچوونانه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف بوون، راسته ئه‌م بۆچوونانه نه‌گه‌یشته ئه‌نجام. له‌ده‌ره‌جه‌ی یه‌كه‌مدا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و بۆچوونه له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت كه ئه‌و كات ده‌سه‌ڵات داری كوردستانی ئێران بوو، به‌تایبه‌ت موكریان بوو نه ده‌گونجا، دیپلۆماسی شووره‌ویی دروستكردنی هیچ به‌شێكێ كوردستانی تێدا نه‌بوو، به‌ڵكو رێكه‌وتن له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی ئێرانی تێدا بوو، ته‌نانه‌ت كه باس له‌كوردستانیش ده‌كرا بۆ ئه‌وه باس ده‌كرا ببێت به‌وه‌سیله‌یه‌كی فشار له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی تاوه‌كو داخوازییه‌كانی سۆڤێت جێبه‌جێ بكات، یه‌ك له‌وانه ئه‌وه‌یه پایه‌دا نه‌دا به‌ئه‌مریكییه‌كان له‌سنووری سۆڤێت و دۆستایه‌تی له‌گه‌ڵ سۆڤێت راگرێ و بێ لایه‌نی خۆی راگرێت، دواتریش مه‌سه‌له‌ی نه‌وتی باكووریشی هاته‌سه‌ر، هه‌موو ئه‌وانه وای كردبوو سۆڤێت ته‌نیا بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی كه‌ڵك له‌مه‌سه‌له‌ی كورد وه‌ربگرێ. بۆیه ئه‌م سیاسه‌ته‌ی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی شووره‌وییدا نه‌ده‌گونجا، ئه‌وه‌بوو كه فشاریان بۆ سه‌ركورده‌كانی ئێران هێنا، فشاریان بۆ سه‌ر كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف هێنا كه ده‌بێ خۆی حه‌ل بكات، و رێگا ساز بكات بۆ حزبێكی دیموكرات له‌كوردستان و ئێران. كه هاوتا و هاوسه‌نگ بێت له‌گه‌ڵ توركه دیموكراته‌كه‌ی ئازربایجان، ئه‌ویش هاوكار بێت له‌گه‌ڵ حزبی دیموكراتی ئێران كه له تارانیش دروست ببوو، هه‌موویان هاوپه‌یمان بن له‌گه‌ڵ حزبی توده كه نوێنه‌ری راسته‌قینه‌ی سیاسه‌تی سۆڤێت بووه ئه‌و كاته له‌ناو ئێراندا. بۆیه فشارێكی زیاتر و گه‌وره‌تر له‌توانای كورد هاته سه‌ر كوردستان و رێبه‌رانی سیاسی كورد، بۆ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف مونحه‌ل بكه‌ن، به‌مه‌ش راسته كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف مونحه‌ل نه‌بوو، سه‌ركرده‌كانی رازی نه‌بوون، به‌ڵام بێده‌نگ كران، یان به‌گوزارشتێكی تر خنكێنرا. به‌ڵام بیروباوره‌كه‌ی و ئامانجه‌كانی مایه‌وه، كۆماری كوردستان نوێنه‌ر و ئاوێنه‌ی ئه‌م ئامانجه‌بوو كه چوار ساڵ بوو كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف بردبوویه ناو جه‌ماوه‌ر و خه‌ڵكه‌وه. چونكه ئه‌گه‌ر هه‌ر به‌پێی بۆچوونه‌كانی حزبی دیموكرات بوایه كوردستان ده‌بوو له‌چوارچێوه‌ی ئێراندا بمێنێته‌وه وه‌كو به‌شێك له‌ئێران. په‌یڕه‌و و پرۆگرامه‌كه‌ی خۆی له شوێنێكدا ده‌ڵێت ئێمه هیچ شتێكمان نییه له‌گه‌ڵ ئێران كه به رێگای گفتوگۆ چاره‌سه‌ر نه‌كرێت، جا ئه‌گه‌ر وابێ ناكرێت حزبێكی ئاوا له‌ده‌وڵه‌تێكی پاشایه‌تیدا كۆماری ئیعلان بكات. كۆماری نیشانه‌ی سه‌ربه‌خۆیی خوازییه. بۆیه كۆماری كوردستان له‌لایه‌ك خۆی له‌چوارچێوه‌ی ئێراندا ده‌هێڵێته‌وه به‌پێی بیروباوه‌ڕه‌كه‌ی حزبی دیموكرات و له‌لایه‌ك داوای سه‌ربه‌خۆیی و پێكهێنانی كۆماری ده‌كات، به‌پێی بۆچوونه‌كانی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف، له تێكهه‌ڵكێشكردنی ئه‌و دوو بیروباوه‌ڕه‌دا، كه كۆماری به‌م شێوه‌یه به‌وجود هات. له‌لایه‌كه‌وه نیشانه و زۆر ئاسه‌واری تێدا ده‌بینی كه نیشانه‌ی سه‌ربه‌خۆییه و رێكه‌وتنه له‌گه‌ڵ پارچه‌كانی دیكه‌ی كوردستان و دروستكردنی ده‌وڵه‌تی یه‌كگرتووی كوردی، به‌ڵام له‌لایه‌كه‌وه مانه‌وه له‌ئێرانی تێدا ده‌بینی، رێكه‌وتنی له‌گه‌ڵ ئازربایجانی تێدا ده‌بینی، رێكه‌وتن له‌گه‌ڵ ستایلی گه‌لانی ناو چوار چێوه‌ی ئێرانی تێدا ده‌بینی، هه‌وڵدان بۆ رێكه‌وتن له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی تێدا ده‌بینی. ئه‌م ناكۆكییه له‌سیاسه‌ت و دیپلۆماسیه‌ته سه‌رئه‌نجام كۆماری روخان. رابه‌رانی ئێمه له‌و سه‌رده‌مه‌دا له نێوانی ئاره‌زووی دڵی خۆیان كه سه‌ربه‌خۆیی بوو، و فشاری سۆڤێت كه مانه‌وه‌بوو له‌چوارچێوه‌ی ئێران گیریان خوارد.\nحه‌سه‌نی شه‌ره‌فی: ئه‌من پێم وایه كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف له‌كوردستانی ئێران پێكهات، به‌ڵام بیروباوه‌ڕی یه‌كگرتنه‌وه‌ی هه‌موو كوردی لێ دوورنه‌بوو، هه‌روه‌كو هاوكات له‌گه‌ڵ وی حزبی دیكه‌ش له‌كوردستانی عیراق و كوردستانی توركییه دروستبووبوون كه ئه‌وانیش بیروباوه‌ڕێكی به‌و جۆره‌یان هه‌بوو. ئه‌گه‌ر دیقه‌تی ئه‌و ئامانجانه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف هه‌یانه بده‌ین، ناسیۆنالیستی كوردایه‌تییه‌كه‌ی پتر به‌هێزبوو، له‌گه‌ڵ هه‌لومه‌رجی ئه‌و وه‌خته‌ی كه ده‌بێ دیموكرات و باری ئینسانی و ئابووری و ئه‌وانه‌شی تێدابوو. به‌ڵام خه‌ڵكێكی زۆری له‌باری نه‌ته‌وایه‌تییه‌وه به‌ده‌وره‌وه‌بوو، ئه‌و شتانه‌ی كه ده‌بوو له به‌رنامه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف زیادبكرێ به‌ناوی حزبی دیموكرات، شتێك نه‌بوو خه‌ڵكه‌كه قبوڵی نه‌بێ. دیموكراسی بوونی رێكخراوه‌یه‌ك یان ویستی دیموكراتی بۆ خه‌ڵكێك كه زیاد بكرێ له‌داوای مافی نه‌ته‌وایه‌تی شتێك نییه خه‌ڵك نه‌یه‌وێت، یان بوژانه‌وه‌ی باری ئابووری و باشبوونی ژیانی خه‌ڵك ئه‌وانه شتێك نه‌بوون كه ئه‌گه‌ر له به‌رنامه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف زیاد بكرێ و خه‌ڵك پێیانه‌وه ته‌نگاو بێت، بۆیه ئه‌و شتانه‌ی كه له به‌رنامه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف زیادكران و حزبی دیموكراتیان لێ پێكهات و حزبی دیموكرات له‌سه‌ر بناغه‌ی بۆچوونی نه‌ته‌وایه‌تی له‌سه‌ر كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف، به‌ڵام به ره‌نگێكی پێشكه‌وتوانه تر ئه‌و وه‌خته. حزبی دیموكرات له‌سه‌ر ئه‌ساسی ته‌شكیلاتی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف دروست بوو، كه‌وابوو كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف هه‌ڵنه‌وه‌شایه‌وه و حزبی دیموكرات شێوه‌یه‌كی پێشكه‌وتووتری كۆمه‌ڵه‌ی ژێكافه، بۆیه من پێم وایه له نێوان كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف و حزبی دیموكراتدا له‌باری ته‌شكیلاتدا له‌باری ئه‌ندامانییه‌وه شتێكی له‌یه‌كتر جیانین، ته‌نیا به‌خۆوه گرتنی ره‌نگی ئه‌مڕۆیی و به خۆوه‌گرتنی هه‌ندێك به‌رنامه‌ی پێشكه‌وتوانه‌تر كه بتوانێ وه‌ڵامده‌ری خه‌ڵكی زه‌مانی خۆی بێت، ده‌نا من وای نابینم كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف هه‌ڵوه‌شابێته‌وه و حزبی دیموكرات دروست بووبێ، حزبی دیموكرات له‌سه‌ر ئه‌ساسی ته‌شكیلاتی بناغه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف دامه‌زراوه، حزبی دیموكرات به‌شی پێشكه‌وتووی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكافه، ئه‌وانه شتێكن كه ناكرێ له‌یه‌كیان جودا بكه‌ینه‌وه و بڵێین یه‌كێكیان له‌به‌ین چوو، یه‌كێكیان سه‌ركه‌وت، هه‌ردووكیان پێكه‌وه هاتن.\nبه‌ر له‌وه‌ی كۆماری مهاباد دامه‌زرێ، دوای تاوتوێكردنی هه‌لومه‌رجی سیاسی ئه‌و سه‌رده‌مه و گه‌شتی پێشه‌وا بۆ یه‌كێتی سۆڤێت، قازی گه‌یشته ئه‌و بڕوایه‌ی كه جێبه‌جێكردنی به‌رنامه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف له‌و كاتانه‌دا بۆ ئازاد بوونی كوردستانی گه‌وره چه‌ندین كۆسپی سیاسی و جوگرافی و سۆسیۆلۆژی و ئابووری دێته‌رێ. بۆیه له‌گه‌ڵ ده‌سته‌یه‌ك له رووناكبیرانی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف هاتنه سه‌ر ئه‌و بیروباوه‌ڕه‌ی كه جێبه‌جێكردنی به‌رنامه‌كه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف، له‌و كاته‌دا به‌رنامه‌یه‌كی نوێیان بۆ كوردستانێكی خودموختاریی دیموكراتی له‌چوارچێوه‌ی ئێرانێكی دیموكراتدا داڕشت، ئه‌م هه‌نگاوه‌ش به له‌به‌رچاوگرتنی هه‌موو بارودۆخه سیاسییه‌كه‌ی ئه‌و سه‌رده‌مه بوو، ئه‌گه‌رچی له‌به‌ندی چواری به‌شی چواره‌می به‌رنامه نوێیه‌كه‌یاندا ئاماژه به‌وه كراوه كه به‌دیهێنانی كوردستانێكی خود موختار له‌ئێرانێكی دیموكراتدا به‌قوناغێكی دیاری كراو و به‌چاره‌سه‌رێكی هه‌تاهه‌تایی كێشه‌ی كورد دانه‌نراوه، دوا به‌دوای ئه‌و گۆڕانكارییانه قۆناغێكی نوێ له‌ژیانی سیاسی و خه‌باتی دیپلۆماسی قازی محه‌مه‌د ده‌ستی پێكرد.\nجه‌لیل گادانی: پێشه‌وا هه‌ستی به‌وه كردووه ئیدی وه‌ختی ئه‌وه‌ی هاتووه له‌قه‌راغی ژێكاف نه‌مێنێته‌وه، ده‌بێ بچێته ناوه‌وه، كه چووه‌ته ناوه‌وه ناوی خوازراوی بینایی بۆ داده‌نرێت، به‌و ناوه‌وه چووه‌ته نێوی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف، له‌و كاتانه‌وه سه‌فه‌ر دێته پێشێ بۆ سۆڤێت، سه‌فه‌ری باكۆ دێته پێشێ، دیاره سه‌فه‌ر بۆ ئازربایجان زۆربووه، به‌ڵام نه‌هاتوونه‌ته حیساب، بۆ؟ چونكه میلله‌تێكی دراوسێیه، هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی ئازربایجانیش گه‌شه‌ی كردووه، ده‌بێ له‌گه‌ڵ ئه‌وانیش بیت له بڕیارێكدا، بزانی ئه‌وان چی ده‌كه‌ن، له‌و باره‌وه ته‌كبیری زۆری بووه، به‌تایبه‌تی له‌گه‌ڵ شه‌خسی پێشه‌وه‌ی، هه‌ندێك له پیاوانی ئازاربایجان له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه له‌گه‌ڵ حزبه ئێرانییه‌كان كه سه‌نته‌ریان ئێرانه، له‌رێگای سه‌درولئیسلامه‌وه خه‌ریكی وتوێژبوو تاوه‌كو بزانێ هه‌وای ئه‌وێ چییه؟ ئه‌گه‌ر كارێك بكه‌ن داخۆ پشتیوانی لێ ده‌كرێ یان نا؟ له یه‌كه‌م سه‌فه‌ردا ده‌یكه‌ن بۆ باكۆ وه‌كو به‌شێك له سۆڤێتی ئه‌و كات، خه‌ڵكێكی زۆری له‌گه‌ڵ بووه، بێگومان له‌وێ شتی تازه هه‌یه، پێشه‌وا له‌وێوه نموونه‌ی فه‌رهه‌نگی هێناوه، كه ئه‌و ده‌می فه‌رهه‌نگێكی پێشكه‌وتوو بووه به‌نیسبه‌تی ئێرانه‌وه، كه دێت بۆ خه‌ڵكی باس ده‌كات، كه دنیایه‌كی ئاوهاش هه‌یه، باس ده‌كرێت له‌وه‌ی كه ئێمه‌ی كورد ده‌مانه‌وێت شتێك بكه‌ین، باقروڤ هه‌وڵ ئه‌دات زیاتر بۆ زه‌مینه كردنی كوردستان به ئازربایجان، چونكه به‌شێكی زۆر له‌و خاكه‌دا كه ئه‌و ده‌مه ئازاد بووه، زه‌مینه‌ی ئازاربایجان بووه، له‌باری ئوستان به‌ندی و پارێزگاوه، به‌ڵام پێشه‌وا ناچێته ژێربار.\nپێشه‌وا سووربووه له‌سه‌ر دروستكردنی كۆمار\nسه‌ڵاحه‌دینی موهته‌دی: ده‌وری پێشه‌وا له‌پێشدا ده‌ورێكی گرنگ و ئه‌ساسی بوو له ئیعلانی كۆماری و پێسه‌لماندنی ئه‌وه‌ی كه ده‌بێ كۆماری ببێت به‌روسه‌كان، له سه‌فه‌ری دووه‌می وه‌فدی كوردستان بۆ باكۆ بۆ دیداری باقرۆڤ ئیسڕاری گه‌وره‌ی سه‌ركردایه‌تی كۆماری ئازربایجان كه دیاره پشتیوانی سۆڤێتیشیان له‌پشت بوو، ئه‌وه بوو كه كوردستان خۆی نابێت كۆماری بێت، كوردستان ده‌بێ به‌شێك بێت له‌كۆماری ئازربایجان، چونكه كوردستانی ئه‌وكات كه ده‌یویست ئیعلانی سه‌ربه‌خۆیی بكات ته‌نیا موكریان بوو، كه پایته‌خته‌كه‌ی مهاباد بێت، و موكریان له‌باری دابه‌شكردنی ئیدارییه‌وه به‌شێكه له‌ئازربایجانی ئێران، ئه‌وان ئیسڕاریان له‌سه‌ر ئه‌وه كرد وه‌كو به‌شێك له كۆماری ئازربایجان بێ و خودموختارییه‌كی محللیش بدرێت به‌كورد، زمانی خۆیان هه‌بێ، خوێندن و نووسینی خۆیان هه‌بێ، مه‌ئموری ئیداره‌كانی خۆیان كوردبن و هه‌ر ئه‌وه‌نده و له‌چوارچێوه‌ی ئازربایجاندا بمێننه‌وه، شتێكی وه‌هاش بۆ ئه‌رمه‌نییه‌كان بكه‌ن، له‌باكۆ پێداگری و خۆڕاگرییه‌كی مێژوویی كه زۆر جێگای شانازییه كه په‌نجا ساڵ دوای قازی محه‌مه‌دیش ئێمه ئه‌و باسه دێنینه گۆڕێ، كه شه‌خسی قازی محه‌مه‌د ده‌ورێكی گرنگی هه‌بووه له‌سه‌ر ئه‌وه كه ئیللا ده‌بێ كۆماری بۆ كوردستان بێت، ئه‌و قسه به‌ناوبانگه‌ی هه‌یه گوتویه‌تی ئه‌گه‌ر ئێمه بڕیار له‌وه بێت له‌به‌ر ده‌ستی لایه‌نێكی دیكه‌دا بین، جا بۆ له‌بن ده‌ستی ته‌ورێزدا بین بۆ له‌بنده‌ستی تاراندا نه‌بین؟!. ئێمه ده‌مانه‌وێت كوردستان وه‌كو كۆماری رابگه‌یه‌نرێ، سه‌رئه‌نجام باقرۆڤ له‌به‌رانبه‌ر ئه‌م ئیسڕاره‌ی باقرۆڤدا كه دیاره هه‌موو وه‌فدی كوردستانیش له‌گه‌ڵی بوون و پشتیوانیان لێ ده‌كرد ناچاربوو قه‌بوڵی كرد با كۆماری بۆ كوردستان دابنرێ.\nراگه‌یاندنی كۆماری كوردستان\nجه‌لیل گادانی: ئه‌و فه‌رهه‌نگێكی هێنایه‌وه، له‌وێ داوای چاپخانه‌ی كردووه، داوای رادیۆیی كردووه، ئه‌مه به‌ر له كۆمار، به‌ر له دروستبوونی حزبی دیموكراتیش. دوایی دێینه سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه كه كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف، كۆمه‌ڵه‌یه‌كه هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تی به‌گشتی خستوه‌ته به‌رباس، له‌راستیدا ئامانجی كوردستانی گه‌وره‌بوو، به‌و ته‌حلیله‌ی كه هه‌یابووه، وای بۆچوون ئه‌وه له‌هه‌لومه‌رجی ئێستادا نه‌گونجاوه، ئیمكانی نییه، كه‌وابوو ئێمه له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ده‌بێ كوردایه‌تی بكه‌ین، ده‌بێ بۆ رزگاری نیشتمانه‌كه‌مان تێبكۆشین، ده‌بێ شتێك بهێنینه گۆڕێ كه مه‌عقول بێت. بۆیه پاش به‌حس و جه‌ده‌لێكی زۆر له‌كۆبوونه‌وه‌یه‌كدا كه ئه‌ندامانی كۆمیته‌ی مه‌ركه‌زی ژێكاف به‌ئاماده‌یی پێشه‌وا و چه‌ند كه‌سایه‌تییه‌كی دیكه كۆبوونه‌وه‌یه‌ك ده‌كه‌ن، بڕیار ده‌ده‌ن شتێكی ئاوا پێویسته، راسته كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف زۆر فه‌عال بووه، ناونیشانێكی ده‌ركردوه، نه‌ك هه‌ر له‌كوردستانی ئێران به‌ڵكو له‌كوردستانی باشووریش لایه‌نگری زۆره، ئه‌ندامی هه‌یه، هه‌تا نوێنه‌ری هه‌یه، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌و ناوه بگۆڕن مه‌قبولتره، ره‌نگێكی دیموكرات تری پێوه دیاره، زۆرینه‌ی كۆمیته‌ی ناوه‌ندیش موافه‌قه‌ت ده‌كه‌ن و به‌دوای ئه‌ویشدا ئیعلامییه‌كی هه‌ژمارده‌یی ده‌رده‌چێ، زۆربه‌ی هه‌ره زۆری شه‌خسیاتی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف واژۆی ده‌كه‌ن، كه له‌و رووه‌وه ئێمه ده‌مانه‌وێت به‌و هه‌ژمارده وه‌كو بناغه‌ی ئه‌ساسنامه‌یه‌ك حزبی دیموكرات ته‌شكیل بكه‌ین، ئه‌وه بوو حزبی دیموكرات له‌سه‌ر ئه‌و هه‌ژمارده‌یه پێكهات، دوای ئه‌وه‌ی ئه‌و ئیعلامییه بڵاوبووه‌وه و له‌نێو رۆشنبیرانی ئه‌و كات كه‌وته به‌ر باس به‌فاسیله‌ی دوو تا سێ مانگ یه‌كه‌م كۆنگره‌ی حزبی دیموكرات ده‌به‌سترێت، ئیستسنائه‌ن له‌وانه‌یه یه‌ك دووكه‌س له‌و كۆنگره‌یه‌دا له ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف به‌شدارنه‌بوون، باقی هه‌موو به‌شداربوون، له یه‌كه‌م كۆنگره‌ی حزبی دیموكراتی كوردستاندا پێشه‌وا وه‌كو سه‌دری حزب هه‌ڵده‌بژێردرێ و به‌رنامه هه‌شت ماده‌ییه‌كه ته‌بدیل ده‌بێ به به‌رنامه‌یه‌كی بیست و یه‌ك ماده‌یی، له‌و به‌رنامه‌یه‌دا نووسراوه ناوی حزب «حزبی دیموكراتی كوردستان»ه له‌ماده‌ی سێیه‌مدا ده‌ڵێت «دوو گوڵه گه‌نم و قه‌ڵه‌م، وه‌كو لۆگۆی حزبی دیموكراتی كوردستان په‌سه‌ن كرا. ئه‌و ماوه‌یه تێپه‌ڕی، زه‌مینه ئاماده‌تر بوو، ئۆكه‌یه‌كی یه‌كێتی شوره‌وییشی له‌گه‌ڵ بوو، ئازربایجانیش قه‌ناعه‌تی به‌وه كردبوو كورده‌كه ئه‌گه‌ر بۆ خۆی بێت له‌وانه‌یه باشتربێ، هه‌رچه‌ند ئه‌وان به‌كرده‌وه پێیان خۆش بووه كوردستان زه‌مینه‌ی ئازاربایجان بێ و كۆماریش كۆماری ئازربایجان بێ، ئه‌مه‌ش له‌واقیعدا جارێكی تر بكه‌وینه‌وه به‌رده‌ستی ئه‌وان، به‌ڵام پێشه‌وا قازی و رێبه‌رایه‌تی حزبی دیموكراتی كوردستان لێره‌دا زۆر كاریگه‌ربووه به‌لێبڕاوی وتویانه ئێمه ئه‌وه قبوڵ ناكه‌ین و ئیلا ده‌بێ خۆمان بین. واهات كه له بیست و شه‌شی سه‌رماوه‌رز 1324ی هه‌تاویدا له‌رۆژێكی تووشدا، رۆژێكی به‌فراوی و هه‌وراوی زۆر سارد، به‌ڵام هه‌ستی خه‌ڵكه‌كه ئه‌وه‌نده گه‌رم بوو به‌بوونی نوێنه‌ری پارچه‌كان له‌ژێر ئه‌و به‌رفردا له‌و ساختمانه كه ئێستا ده‌یبینن، كه ئێستایش ماوه، ئاڵای سێ ره‌نگی كوردستان به‌لۆگۆی حزبی دیموكراته‌وه بۆ یه‌كه‌م جار به‌و شێوه ره‌سمییه هه‌ڵكرا. به‌دوای ئه‌وه‌دا زه‌مینه سازبوو بۆ پێكهاتنی كۆمار، له‌دووی رێبه‌ندانی 1324هه‌تاویدا، یه‌عنی ته‌قریبه‌ن چل رۆژ دوای هه‌ڵكردنی ئاڵا له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی هێزێك ئاماده‌كرابوو وه‌كو پێشمه‌رگه‌ن له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی پێشتر بیست ویه‌ك ماده‌ی په‌سه‌ندكراوی حزبی دیموكرات به‌شێوه‌یه‌كی به‌ربڵاو چووه‌ته نێو هه‌موو عه‌شایه‌ر و شاره‌كانه‌وه، نوێنه‌رانی هه‌موو چین و توێژه‌كان له به‌شێكی زۆری كوردستان، بابڵێین له‌ماكۆ ڕا تا نزیكی سنه، وه‌هه‌روه‌ها ئێلی بارزان و به‌شێكی زۆری رۆشنبیرانی كوردستانی باشوور، و شه‌خسی حه‌مه ره‌شیدخان به‌خۆی و هێزێكی زۆره‌وه، ئه‌و ده‌م هێشتا ناوی هێزی پێشمه‌رگه‌یان لێ نه‌نرابوو، دوایی بووه هێزی پێشمه‌رگه، هێزی بارزان كه به‌حزوری خودی مه‌لا مسته‌فای و ئێلاتی ئه‌و كات كه پێكهاتنی ئاڵا و پێكهاتنی حزبی دیموكرات و به‌هێزبوونی كوردایه‌تی توانیبووی كاریگه‌ری هه‌بێ هه‌موویان له‌و رێوره‌سمه‌دا ئاماده‌ییان هه‌بووه، له‌شاری گچكه‌ی ئه‌و كاتی مهاباد كه به‌بڕوای من هه‌ر پێنج شه‌ش هه‌زاركه‌سێك ده‌بوو، زیاتر له بیست هه‌زار كه‌س بۆ به‌شداری له‌به‌رێوه‌بردنی رێوڕه‌سمی ئیعلانی كۆماردا ئاماده بوون. دوای ئه‌وه‌ی پێشه‌وا قازی له‌ماڵه‌وه هاته‌ده‌رێ له‌پێش ئه‌و هێزه چه‌كداره‌ی له‌وێدا سه‌فیان بستبوو به‌پێشیاندا تێپه‌ڕی هانیدان و ته‌شویقی كردن، سوپاسی كردن بۆ ئه‌و هه‌سته جوانه‌ی كه ده‌ریان خست چووه مه‌یدانی چوارچرا، له‌وێ ته‌رتیبات درابوو، ئه‌و ته‌رتیباته‌ی كه ئێستایش وێنه‌كه‌ی ماوه و له‌ته‌له‌فزیۆن ده‌بینرێ ئه‌وه رێوڕه‌سمی ته‌شكیلی كۆماربوو ئه‌نجامدرا، به‌و په‌ڕی شادی و سروودی خه‌ڵكدا پێشه‌وا دوای ئه‌وه‌ی مامه غه‌نی خوسره‌وی رۆحی شاد بێ كه ئه‌و ده‌م سه‌رۆكی شاره‌وانی مهاباد بوو، به‌خێرهاتنی میوانه‌كانی كرد و به‌رنامه‌كه‌ی ئیعلان كرد، دوای ئه‌وه‌ی كه مه‌لا حوسێنی مه‌جلیس به‌خوێندنه‌وه‌ی چه‌ند ئایتێك و ته‌فسیری چه‌ند ئایه‌تێك خه‌ڵكی هاندا بۆ یه‌كێتی و یه‌كپارچه‌یی. پێشه‌وا قازی ره‌سمه‌ن ئیعلانی كۆماری كرد و كۆماری دیموكراتی كوردستان بۆ یه‌كه‌م جار له‌مێژووی كوردا هاته وجود.\nكۆماری میللی كوردستان دوای دامه‌زراندنی كه‌شوهه‌وایه‌كی ئازادی له‌ناوچه‌ی موكریان و شاری مهاباد خولقاند ته‌مه‌نی سێ سه‌د و سی رۆژه‌ی كۆماری مهاباد چه‌ندین باس و لێكۆڵینه‌وه‌ی گرنگ هه‌ڵده‌گرێت. كۆماری كوردستان له‌و بارودۆخه جیهانی و ناوچه‌ییه‌دا له‌نێوانی به‌رداشی بوون و مانه‌وه‌دا، له‌نێوان شه‌ڕپێفرۆشتنی شاهه‌نشاهی و ده‌ستبه‌ردانی یه‌كێتی سۆڤێت له‌پشتیوانی كۆمار به‌ره‌و هه‌ره‌س چوو. ئاشكرایه هۆكاره‌كانی كۆماری مهاباد راسته‌وخۆ كاریگه‌ری ناوه‌وه و ده‌ره‌وه‌ی له‌سه‌ربوو، پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د دوا ده‌رئه‌نجام ده‌گاته ئه‌و بیرو باوه‌ڕه‌ی كه له‌رێگه‌ی سازشه‌وه له‌گه‌ڵ حكومه‌تی شای ئێران پێكبێت و ئاشتی و ئارامی باڵ به‌سه‌ر ناوچه‌كه‌دا بكێشێ. سیاسه‌تی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی كۆمار له‌نێوان به‌رنگاری و گفتوگۆكردندا چه‌ندین دید و له‌یه‌كدانه‌وه‌ی جیاوازی بۆ كراوه.\nده‌وڵه‌ته گه‌وره‌كان هه‌موویان موقه‌سیربوون\nسه‌ڵاحه‌دینی موهته‌دی: له‌نێوان شه‌ڕی جیهانی یه‌كه‌م و دووه‌مدا بیری سه‌ربه‌خۆیی خوازی بوو به‌بیری ئه‌ساسی بۆ بزوتنه‌وه‌ی كوردایه‌تی، حزبی هیوا و حزبی خۆییبوون و كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف هه‌موویان لایه‌نی سه‌ربه‌خۆیی بوون، ئه‌م بیر و بۆچوونه مایه‌وه تا شه‌ڕی جیهانی دووه‌م، هه‌تا ده‌خاله‌تی دیپلۆماسی ده‌وڵه‌ته گه‌وره‌كان، جارێ ده‌وڵه‌ته گه‌وره‌كان هه‌موویان موقه‌سیر و تاوانبارن له به‌لارێدابردنی بزوتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد، و وه‌لانانی بیری سه‌ربه‌خۆیی و هێنانی بیری ئۆتۆنۆمی و خودموختاری ئه‌و مه‌قولاتی تازه، به‌ڵام له‌هه‌موویان كاریگه‌رتر ده‌خاله‌ته‌كه‌ی جه‌رگ بڕتربوو هی سۆڤێت بوو، چونكه یه‌كه‌م ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربازیان هه‌بوو له‌موكریان، دووه‌م له‌باری بیروباوه‌ڕیشه‌وه قه‌ناعه‌تیان به‌بڕێك خه‌ڵك كردبوو كه ده‌بێ تۆ له‌گه‌ڵ نه‌ته‌وه بچكۆله‌كانی ناو ده‌وڵه‌تێكی دیكه‌دا ده‌ژیت ده‌بێ هاوپه‌یمان بی، ده‌بێ له‌گه‌ڵ حزبی پێشڕه‌وی ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه كه گوایه ئه‌و وه‌خته حزبی توده بوو، هاوپه‌یمان بی، مافی خۆت له‌چوارچێوه‌ی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌دا وه‌ربگری و به‌تایبه‌ت مافی یه‌كسانی هاوڵاتی ئه‌وه‌یان له‌جێگای بیری سه‌ربه‌خۆیی به بڕێك خه‌ڵك سه‌لماند و له‌ئه‌نجامی ئه‌وه‌دا حزبی دیموكراتی ئێران دروست بوو، چه‌ند مانگ دوای ئه‌وه پارتی دیموكراتی عیراق دروست بوو، له‌به‌ر ئه‌وه ئه‌م دروست بوونه خه‌تێكی جیاوازه به‌ینی هه‌موو رابردووی سه‌ربه‌خۆیی گه‌لی كورد، ئه‌وه‌ی كه دواتر هات خه‌باتی خودموختاری یان ئۆتۆنۆمی خوازه، ئێستا خه‌ریكه ئه‌م خه‌باته به‌قۆناغی فیدراڵی خوازی قۆناغێكی تازه ده‌ست پێده‌كات، به‌ڵام له‌شه‌ڕی جیهانی دووه‌مه‌وه تا راپه‌ڕین له‌كوردستانی عیراق بیری خود موختاری وه‌كو مۆته‌كه سواری شانی بزوتنه‌وه‌ی رزگاری خوازی گه‌لی كورد بووه، و ئه‌مه یه‌كێك له‌ده‌ستكه‌وته‌كانی وه‌لانان و له‌ناوبردنی كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف و یه‌كێك له‌زیانه‌كانێتی، هه‌رچه‌ند له‌ناو خۆماندا كه‌س هه‌یه كه كه‌م تازۆر ده‌وری هه‌یه له‌م به‌لارێدابردنه‌دا، به‌ڵام بێگومان سه‌همی ئه‌سڵی سه‌همی دیپلۆماسی ده‌وری هه‌بووه، له‌ده‌ره‌جه‌ی یه‌كه‌مدا سه‌همی دیپلۆماسی سۆڤیه‌ت بوو.\nهه‌م سۆڤێتی ده‌ركرد و هه‌م كۆماری روخاند\nحه‌سه‌نی شه‌ره‌فی: ئه‌و دۆخه‌ی كه له‌دوای شه‌ڕی جیهانی دووه‌م له‌ئێراندا پێكهاتبوو، ئه‌و خه‌لایه‌یه‌ی له‌دوای لابردنی ره‌زا شاوه هاتنه سه‌ر كاری محه‌مه‌د ره‌زا شا و له‌دوو ساڵێك دوای وی هۆیه‌كی له‌باربوو بۆ ئه‌وه‌ی بیری پێشكه‌وتنخوازی ببوژێته‌وه و له‌كوردستانیشدا زه‌مینه هه‌بوو، ته‌نانه‌ت له‌ئێران له‌بارتربوو، ئه‌و فیكری ئازادی و دیموكراتی نه‌ته‌وه‌یی بوو، گه‌شه‌ی كرد. پاشان به‌شی رۆژئاوای ئێران له‌لایه‌ن سۆڤێته‌وه و به‌شی جنوبی له‌لایه‌ن به‌ریتانیاوه داگیركرا، ئه‌و به‌شه‌ی كه كه‌وته لای سۆڤێته‌وه داگیركردنی بێگومان به‌نیسبه‌ت ئه‌و وه‌ختی بیری پێشكه‌وتنخوازی و ئازادی خوازی زیاتر تێیدا گه‌شه‌ی كرد، هه‌م دۆخی نێوخۆییه‌كه و هه‌م دۆخه نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كه ده‌توانێ هۆی سه‌ره‌كی دامه‌زراندنی كۆماری كوردستان و پێكهاته‌ی زه‌مینه‌ی شكڵگرتن بۆ ده‌سه‌ڵاتێكی كوردی له‌شكڵی كۆماریدا له‌كوردستانی ئێراندا، به‌ڵام بۆ له‌نێوچوو، وه‌كو گوتمان بۆ شكڵگرتنی هه‌ندێك هۆی نێوخۆیی هه‌بوو، بۆ روخانیشی هه‌م هۆكاری نێوخۆیی هه‌بوون و هه‌م هۆكاری ده‌ره‌كی هه‌بوون، ئه‌و هۆیه نێوخۆییانه، ئه‌گه‌ر ئێمه هه‌موو مه‌سه‌له‌كانی رابردوو به‌معیارو به بۆچوونی ئه‌مڕۆ هه‌ڵبسه‌نگێنین له‌وانه‌یه دروست نه‌بێ، ده‌بێ بگه‌ڕێینه‌وه بۆ ئه‌و وه‌خته و به‌پێی هه‌لومه‌رجی ئه‌و رۆژگاره هه‌ڵیسه‌نگێنین، ئه‌و وه‌خته كه كۆماری كوردستان دامه‌زرا دۆخه‌كه به ته‌واوه‌تی عه‌شیره‌تی بوو، به‌تایبه‌تی له‌ده‌وروبه‌ری مهاباد كه ناوه‌ندی كۆماری كوردستان هه‌بوو. ئه‌و دۆخه ئیجازه‌ی نه‌ده‌دا كۆماری كوردستان شكڵێكی یه‌كگرتووی له‌باری نیزامی و به‌رگرییه‌وه بۆ پێكه‌بێت، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه بارزانییه‌كان هه‌بوون و فیداكاری زۆریان كرد، به‌ڵام ده‌بوو له‌نێوخۆدا زه‌مینه‌ی خۆڕاگری و به‌رگریی هه‌بێ، پشتیوانی ده‌ره‌وه‌ش هه‌رچه‌ند مه‌عنه‌وی بێ یان له‌وانه‌یه باری ته‌وقیات و ته‌سلیحاتیشی هه‌بووبێ ئه‌و زه‌مینه‌یه‌ش پاش ئه‌وه‌ی ته‌وافوقی تاران كرا له‌نێوان به‌ریتانیا و ئه‌مریكا و سۆڤێتدا كه به‌په‌له ئێران به‌جێبهێڵن، ماوه‌یه‌ك سۆڤێتێكان ئێرانیان به‌جێنه‌هێڵا. له‌وه‌دا دووشت هه‌بوو، ئه‌گه‌ر بڵێین نه‌یانده‌ویست به‌جێیبهێڵن به‌بڕوای من شتێكی وانه‌بووه، چونكه ئه‌گه‌ر مه‌به‌ستێكی وه‌هایان هه‌بووایه، ئه‌و وه‌خته ئه‌و په‌یماننامه‌ی تارانیان مۆر نه‌ده‌كرد، كه مۆریان كرد پێیان وابوو ده‌بێ به‌جێیبهێڵن، به‌ڵام له‌و بڕوایه‌دابوون ئه‌وه‌نده‌ی بهێڵنه‌وه هه‌تا ئیمتیازی نه‌وتی شیمال له رژێمی شا وه‌رده‌گرنم، دیاره رژێمی شایش ده‌یزانی ئه‌وانه چاویان له نه‌وتی شیماله، هه‌یئه‌تیان چووه ئه‌وێ و له‌گه‌ڵ سۆڤێتێكان دانیشتن نه‌ك راسته‌وخۆ، به‌ڵام ناڕاسته‌وخۆ هه‌ندێك به‌ڵێنیاندا كه له‌وانه‌یه نه‌وتی شیمال به‌وان واگوزار بكه‌ن، به‌ڵام نه‌وتی شیمال به‌سته‌گی هه‌یه به‌وه‌ی كه مه‌جلیس په‌سه‌ندی بكات و مه‌جلیسێكیش به‌و شێوه‌یه ئه‌و ده‌مه له‌كاردا نه‌بوو، بۆیه رژێمی شا داوای له‌سۆڤێت كرد بۆ ئه‌وه‌ی مه‌جلیس پێك بێت ده‌بێ مه‌جلیس پێك بێت و بڕیاره‌كه بدات و ده‌وڵه‌ت ته‌نزیفی بكات، بۆ ئه‌وه‌یش مه‌جلیس پێك بێت ده‌بێ هه‌ڵبژاردن بكرێت و ئه‌منییه‌ت به‌رقه‌رار بێت، كه‌وابوو ده‌بێ ئه‌و هێزانه بڕۆنه ده‌رێ و ئه‌و وه‌خته هه‌ڵبژاردنه‌كه ده‌كرێ، ئه‌وه راست ئه‌و فێڵه‌یه كه كاك جه‌لیل ئیشاره‌تی پێدا ئێرانییه‌كان ئه‌و وه‌خته كردیان و ده‌ركه‌وت هێزه‌كان رۆیشتن حكومه‌تی ئازربایجان و كۆماری كوردستان بێ پشتیوان مانه‌وه و پاشانیش مه‌جلیس پێكهات و بڕیاریدا و نه‌وتی شیمالیشی نه‌داو ئه‌ویشی\nره‌زا شا له‌بنه‌وه له‌گه‌ڵ ئه‌ڵمان كه‌ین و به‌ینی هه‌بوو\nجه‌لیل گادانی: ئه‌گه‌ر دولی موته‌فیق ئه‌و كات ئێرانیان نه‌كردبایه پردی سه‌ركه‌وتنی خۆیان كه هه‌ر به‌وناوه‌وه مه‌شهوربوو، له‌خه‌لیجه‌وه ئیمكانیاتی به‌ریتانیا و ئه‌مریكا له‌رێگه‌ی ئێرانه‌وه به‌سۆڤێت نه‌گه‌یبایه سۆڤێت كه ئه‌و هه‌موو زه‌خته‌ی له‌سه‌ربوو توانای نه‌بوو، ئه‌و هه‌موو ته‌له‌فاته‌ی دابوو، نه‌یده‌توانی ئه‌و سه‌ركه‌وتانه به‌ده‌ست بهێنێ. ئه‌وه‌ی ئێران بوو به پردی سه‌ركه‌وتنی موته‌فیقین ئێمه‌یش به له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌وه‌ی روون بوو كه ره‌زا شا له‌بنه‌وه له‌گه‌ڵ ئه‌ڵمان كه‌ین و به‌ینی هه‌یه، زۆریش ئاساییه كه دۆستی ئه‌ڵمان دۆژمنی سۆڤێت بێ، دوژمنی موته‌فیقی بێت، ئه‌وه‌بوو ئه‌وان هاتن له‌بیستی شه‌هریوه‌ری 1320دا په‌لاماری ئێرانیاندا و گرتیان و ره‌زا شایان دوورخسته‌وه. كاك حه‌سه‌ن تۆ ده‌توانی هاوكاریم بكه‌یت؟ وابزان له پێشدا بۆ ئه‌فریقای جنوبی بوو؟ وابوو؟ و له‌وێ تا مردن مایه‌وه. كاتێك ره‌زا شا نه‌ما، محه‌مه‌د ره‌زاشا هاته سه‌ركار، كه‌وابوو موته‌فقین نه‌قشی تایبه‌تی خۆیان هه‌بوو، هه‌ندێك شتی نوێ په‌یدا بوو دیموكراتییه‌ت له‌ئێراندا ورده ورده په‌یدابوو، ئه‌حزاب سه‌ریان هه‌ڵدا. ئه‌مه شتێكی ئاساییه كاتێك دیكتاتۆرێكی وه‌كو ره‌زاشا حاكمیه‌ت ده‌كات به‌سه‌ر ئێراندا و نه‌فه‌سی له‌هه‌موو كه‌س بڕیبوو، له‌واقیعدا پیاوی نه‌هێشتبوو، وه‌ختێك ده‌رفه‌تێكی ئاوها دێته پێشێ حزب سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن، حزب توانیان ئازادی خۆیان ئیعلان بكه‌ن و هه‌وڵبده‌ن و ئه‌و مه‌وجه دیموكراتییه به‌شێوه‌یه‌كی واقیعیتر له‌كوردستانی پاش ره‌زاشا به‌ئازادی به‌جێماودا هاته پێش، به‌خۆشی ئه‌وه روسه‌كان له‌و به‌شه‌ی ئێمه‌دا بوون، چونكه هه‌م له‌ئاراسه‌وه هاتنه ناوه‌وه و هه‌م لای ته‌ورێزه‌وه هاتنه ناوه‌وه، له‌واقیعدا كوردستان و ئازربایجان به‌شی زۆری له‌به‌رده‌ستی ئه‌واندا بوو تا نزیك سنه. بڵێین زیاتر تا نزیك سه‌قز. ئاماده‌یی ئه‌وان زیاتر خه‌ڵكی ئاشناكرد له‌گه‌ڵ سیستمێكی پێشكه‌وتووی وه‌كو ئه‌و ده‌می و هه‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و كات لایه‌نی كه‌م به‌شیعاریش بێت بانگی ئازادی گه‌لانیان ده‌دا ئه‌وه توانێ هانده‌ر بێت بۆ كورد. له لایه‌كی دیكه‌شه‌وه یارمه‌تیان داین نه‌ك به‌و شێوه‌یه‌ی له‌ئازربایجان هه‌یه، به‌ڵام یارمه‌تیانداین، ئۆكه‌یان كرد كه ده‌توانن حه‌قی خۆتان هه‌بێ. من باشم له‌بیره زه‌مانی كۆمار هه‌م له‌لایه‌ن روسه‌كانه‌وه و هه‌م له‌لایه‌ن ئینگلیزه‌كانه‌وه رۆژی ئیعلانی كۆمار به ته‌واوی فیلمبه‌رداری كراوه، به‌ڵام به‌داخه‌وه بۆ خۆمان لێی بێبه‌شین، جا چ له ئه‌رشیفێكدا، له گۆشه‌یه‌كی ئه‌رشیفێكدا ماوه‌ته‌وه ورده ورده شتێك په‌یدابووه، به‌ڵام هه‌مووی نا، زۆر له‌وه درێژتره. مه‌راسیمی ئیعلانی كۆمار لایه‌نی كه‌م چوار سه‌عاته، ئێستا ئێمه چه‌ند خوله‌كمان به‌ده‌سته‌وه‌یه، چونكه بۆ خۆمان خاوه‌نی نین، خودی ئه‌و فیلم به‌ردارییه به‌نیشانه‌ی ئۆكه‌ی بوو به‌ڵام هه‌لومه‌رجه‌كه به‌شێوه‌یه‌ك هاته پێشه‌وه، له لایه‌كی دیكه‌وه گه‌لانی ئێران وریابوونه‌وه و دیموكراتییه‌ت له‌ئێران ورده ورده به‌ره‌و په‌ره‌سه‌ندن چوو، ئازربایجان له‌په‌نامانه‌وه بوو به‌كۆمارێك، كۆمارێكی موته‌فیقی ئێمه. ئێمه په‌یماننامه‌ی فه‌رمیمان له‌گه‌ڵ ئازربایجان ئیمزاكردووه وه‌كو كۆمار. سروودی كوردستان له ئازربایجان و زۆرجار سروودی ئازربایجان له‌كوردستان له‌مه‌راسیمه‌كاندا ده‌خوێنرایه‌وه، رابیته‌یه‌كی برایانه‌مان هه‌بوو ئه‌وانه هه‌موو كاریگه‌ربوون، هه‌روه‌كو له‌تێكدانیشدا به‌داخه‌وه كاریگه‌ربوو. به‌كورتی ئاماژه‌ی پێده‌ده‌م سه‌فه‌ری قه‌وام سه‌ڵته‌نه بۆ مۆسكۆ و وه‌قه‌ولدانی بڕیاری نه‌وت چلونۆ- په‌نجاو یه‌ك كاریگه‌رییه‌كی یه‌كجار زۆری هه‌بوو له‌سه‌ر سۆڤێت، وه‌ختی خۆی كه هاتوون ئێره‌یان ئیشغاڵ كردووه موته‌فقین، بڕیار ئه‌وه بوو به ته‌واوبوونی شه‌ڕ ئه‌وان ئێران به‌جێبهێڵن. ئه‌وانی دیكه به‌جێیان هێشت، به‌ڵام سۆڤێت دره‌نگتر به‌جێیهێشت، چونكه ئیحاسی ته‌عهودی ده‌كرد به‌رانبه‌ر به ئازربایجان و كوردستان. حه‌یقه‌تیش ئه‌وه‌یه ئه‌مریكا و به‌ریتانیا ئه‌وه‌ندیان فشار بۆ برد كه ئه‌گه‌ر قبوڵی نه‌كردبا روسییه به‌و لاوازبوونه‌ی خۆیه‌وه تووشی شه‌ڕێكی دیكه ده‌بوو له‌گه‌ڵ ئه‌وان، ئه‌وه‌یش كاریگه‌ری خۆی هه‌بوو. چونكه له‌گه‌ڵ سۆڤێت وه‌كو واقیعیه‌ت تا ئه‌وده‌م دۆستبوون كه هه‌ده‌فی موشته‌ره‌كیان بۆ له‌ناوبردنی فاشیزم بوو، وه‌ختێك كه مه‌سه‌له‌كه حه‌ل بوو و ئه‌ڵمان شكستی هێنا و به‌ره‌سمی هێزی هه‌ر سێ ده‌وڵه‌ت له ئه‌ڵمان پیاده‌بوو، ئیتر به‌كرده‌وه كاری به‌سۆڤێت نامێنێ. بۆیه ئه‌گه‌ری زۆری هه‌بوو ئه‌و كاره رووبدات و ناكرێت بڵێین سۆڤێتیش هه‌روا به‌خۆڕایی پشتی تێكردین له‌به‌ر ئه‌وه تیكراری ده‌كه‌مه‌وه قه‌رارداری ره‌سمی نه‌بووه وه‌كو واریسی كۆمار نه‌كه‌وتووه، كه سۆڤێت ره‌سمه‌ن ئیعلانی كردبێ، تا ئاخیر پشتیوانی ده‌كات. له‌شۆڕشی ئه‌یلولدا ئه‌مریكا له‌رێگه‌ی كسنجه‌ره‌وه ره‌سمه‌ن رایگه‌یاندبوو كه پشتیوانی ده‌كه‌ین و دوایی پشتی تێكردین، به‌ڵام ئه‌و قه‌رارداره به‌و شێوه‌یه، به‌و ره‌سمییه‌ته له لایه‌ن كه‌سێكه‌وه نه‌بووه ئه‌گه‌ر هه‌بایه ده‌زانرا، بۆیه ئه‌وه له‌لایه‌ك كه سۆڤێت پاشه‌كێشی كرد و له‌لایه‌كی دیكه فریوخواردنی مۆسكۆ به‌بڕیاری قه‌وام سه‌ڵته‌نه بۆ نه‌وته‌كه‌ی شیمالی ئێران، مه‌جالی ئه‌وه‌ی دا كه هێز به‌بیانووی هه‌ڵبژاردنه‌وه بگه‌ڕێته‌وه ئێران و بگه‌ڕێته‌وه ئازربایجان، ئازربایجانیش وه‌كو واقییه‌تێك به‌رگرییه‌كی نه‌كرد، له‌دوو شه‌ودا كوللی ته‌شكیلاتی ئازربایجان كۆچی كرد و چووه ئازربایجانی شۆڕه‌ویی، كه‌وابوو پشتی ئێمه به‌تاڵ بوو موته‌فیقی هه‌ره ئه‌ساسیمان و سه‌نگه‌ری پێشه‌وه‌مان رووخابوو، هه‌رچه‌ند به‌چه‌ند رۆژێك دوای ئه‌وه‌ش به‌ره‌ی موه‌شته‌ره‌كی كوردستان و ئازربایجان له به‌ره‌ی تكاب كه به‌رنگاری هێزه‌كانی رژێم بووبوونه‌وه هه‌ر به‌رقه‌رار بوو، به‌ره‌ی كوردستان له‌سه‌رده‌شت و سه‌قزیش به‌رده‌وام بوو، به‌ڵام زۆر زه‌حمه‌ت بوو، راسته حكومه‌تی ئه‌و ده‌می ئێران حكومه‌تی ئه‌مڕۆ نه‌بوو، حكومه‌تی دواتریش ئه‌وه نه‌بوو، به‌ڵام ته‌فه‌وقی هێز و زیادبوونی هێز و ئیمكانیات زۆر زیاتر بوو له‌سنووری ته‌سه‌وری ئه‌وده‌می ئێمه‌دا.\nفشاری سۆڤێت سه‌خت و سه‌نگین بوو\nسه‌ڵاحه‌دینی موهته‌دی: من پێشتر وه‌ڵامم دایه‌وه، نه‌یده‌توانی زۆر رێكوپێك بێت، چونكه نێوانی ئاوات و ئاره‌زووه میلله‌یه‌كانی گه‌لی كورد كه كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف نوێنه‌رایه‌تی كردبوو، به‌ینی ده‌ستوور و په‌یڕه‌و وپڕۆگرامه تازه‌كه‌ی حزبی دیموكرات كه سۆڤێت دیكته‌ی كردبوو ناكۆكی و ناهه‌مه‌ئاهه‌نگی هه‌بوو، ئه‌و ناكۆكییه‌ش له‌سیاسه‌ته‌كانی ئێمه‌دا ره‌نگی دایه‌وه، بۆ نه‌موونه هه‌ر ده‌وڵه‌تانی گه‌وره خۆیان بڕیاریاندابوو له‌كۆنفرانسی یاڵتا كه شێوه‌ی دابه‌شكردنی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست چۆن بێت، هه‌ر له‌خواره‌وه له‌ده‌ریای سپی ناوه‌ڕاست له‌یۆنانه‌وه بۆ توركیا و له‌توركیاشه‌وه بۆ ئێران و بۆ ئه‌فغانستان ده‌ركه‌وتبوو كه ئه‌و ناوچانه ناوچه‌ی ژێرده‌سه‌ڵاتی رۆژئاوا ده‌بێ و دوای ته‌واو بوونی شه‌ڕی دووه‌می جیهانی سۆڤێت ئه‌گه‌ر له‌بڕێكی ئه‌و شوێنانه هه‌یه ده‌بێ بكشێته‌وه، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتی سۆڤێت له‌كوردستان وای له‌رابه‌رانی كورد كرد كه ئه‌م حه‌قیقه‌ته له‌به‌رچاونه‌گرن و كۆمار دامه‌زرێنن به‌دۆستایه‌تی سۆڤێت و به‌پێدا هه‌ڵگوتنی ستالین و به‌ستایشی چه‌كوشوداس كه به‌پێی رێكه‌وتننامه نێوده‌وڵه‌تییه‌كان و به‌ئیمزای خودی سۆڤێت زۆری پێناچێ ئه‌م وه‌زعه ده‌گۆڕێ. له‌واقیعدا ئه‌م دووربینییه نه‌هاته ناو ئێمه نه‌ك له‌به‌ر ئه‌وه‌ی نه‌زاندرا، به‌لای منه‌وه به‌شێكی زۆری له‌به‌ر ئه‌وه كه ده‌سه‌ڵات نه‌بوو غه‌یری ئه‌وه‌ی بكه‌یت. فشاری سۆڤێت سه‌خت و سه‌نگین بوو، ئه‌مه یه‌كه‌م و دووه‌میش ئه‌وه‌بوو كه ناكۆكیه‌كه له‌وه‌دا بوو نیزامی ئێرانی نیزامی پاشایی بوو، ده‌ستووری ئێران ده‌ستووری سه‌ڵته‌نه‌تی مه‌شروته بوو كه‌چی ئێمه له‌گۆشه‌یه‌كدا كۆمارمان ئیعلان كرد وده‌شمانه‌ویست رێكیش كه‌وین گوایه به‌گفتوگۆ مافه‌كه‌مان بدرێتێ ئه‌مانه ئه‌و شتانه‌بوون كه مرۆڤ تێیده‌گات پێویستی به‌وه هه‌بوو دووربینانه‌تر سه‌ركردایه‌تی سیاسی كورد مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ بكات، به‌ڵام به‌شێكیشی ده‌گه‌ڕێته‌وه سه‌ر پرۆسه‌ی گۆڕانه‌كه له‌كۆمه‌ڵه‌ی ژێكافه‌وه بۆ حزبی دیموكرات، تا كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف چالاكی ده‌كرد، له‌سه‌ره‌تادا كه‌س پێی وانه‌بوو سه‌رده‌كه‌وێت خه‌ڵكێكی خه‌باتكار فیداكاری كورد په‌روه‌ری نیشتمان په‌روه‌ر به نهێنی هاتبوونه ناو حزبه‌كه و كاریان بۆ ده‌كرد، زۆر پیاوی گه‌وره و ده‌سه‌ڵاتدار و سه‌رۆك عه‌شیره‌ت و مه‌لاو شێخ نه‌یانده‌ویست به‌شداری بكه‌ن، كارمه‌ندانی كوردی حكومه‌تی ئێران به‌شی زۆری ئه‌وانه خۆیان دوور راده‌گرت، چونكه پێیان وابوو ئه‌وه ئه‌نجامی و ئاقیبه‌تێكی نابێ و هه‌ر ده‌رووخێ و كاری بڕێك منداڵه وردكه‌ی سه‌ررووته، به‌ڵام كه سۆڤێت هات و كۆماری كوردستان دامه‌زرا و پشتیوانی كرد، به‌شێكی زۆری ئه‌و خه‌ڵكه پێیان وابوو تازه كورد ده‌بێ به‌ده‌وڵه‌ت. ئه‌و خه‌ڵكه‌ی كه تا دوێنی خۆیان دوور راده‌گرت له‌خه‌باتی سیاسی و له به‌شداری و چالاكی په‌له‌قاژێیان بوو بۆ ئه‌وه‌ی بێنه ناو حزب و ده‌وڵه‌ته‌وه و بێنه ناو هێزی پێشمه‌رگه‌وه و ببن به‌خاوه‌ن سه‌هه‌مێك له‌م ده‌وڵه‌ته تازه دروستبووه، بۆیه ته‌ركیبی خه‌ڵكه‌كه گۆڕا، له‌ته‌ركیبی خه‌ڵكی فیداكاره‌وه بوو به ته‌ركیبێك كه راسته به‌شێك له‌و خه‌ڵكه فیداكاره هه‌ر له‌گه‌ڵی مانه‌وه، به‌ڵام به‌شێكی زۆری خه‌ڵكی هه‌ڵمه‌ته‌كاسه و بێ بیروباوه‌ڕ و فرسه‌ت ته‌ڵه‌بیش هاتنه ناو خه‌بات و تێكۆشانه‌كه و خۆیان پێوه هه‌ڵپه‌سارد، زۆر و بۆرێك هاتن و به ته‌مای غه‌نائیمی ئه‌م ده‌سكه‌وته تازه‌یه بوو كه قه‌رار وایه دروست ببێت و ئه‌وه سۆڤێت پشتیوانی لێ ده‌كات، نه‌تیجه‌كه‌ی چی لێهات؟ نه‌تیجه‌كه‌ی وای لێهات كه وه‌ختێك ده‌وڵه‌تی ئێران له‌شكری كێشا و هات كوردستان بگرێته‌وه، به‌راستی هێزێك نه‌مابوو كه شایسته‌ی ئه‌وه‌بێت به‌رگریی بكات.\nسۆڤێت كوردی بۆ به‌رژه‌وه‌ندی خۆی به‌كار هێنا\nكه‌یوان ئازاد ئه‌نوه‌ر: كه جه‌نگی جیهانی دووه‌م ته‌واوبوو سۆڤێت له‌كوردستانی ئێراندا پێگه‌ی هه‌بوو، چه‌ندین سه‌ربازگه‌ی هه‌بوو، به‌رژه‌وه‌ندی هه‌بوو، ئه‌یزانێ قازی محه‌مه‌د كه‌سایه‌تییه‌كی سیاسی كۆمه‌ڵایه‌تی خۆێنده‌واری چاكی ناوچه‌كه‌یه، هه‌وڵیدا ئیستغلالی بكات، ئه‌و كاته سه‌رۆكی حزبی دیموكراتی كوردستان بوو، و به ئیعازی سۆڤێت ئه‌و حزبه‌ی دامه‌زراندبوو. سۆڤێت ویستی ئیسغلالی ئه‌و كه‌سایه‌تییه بكات بۆ ئه‌وه‌ی بتوانێ هه‌موو كورده‌كانی هه‌رێمی موكریان له‌خۆی كۆبكاته‌وه و له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتێكی سیاسی كوردیدا به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆی بپارێزێ. بۆیه سۆڤێت له‌پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیدا پشتیوانی له‌قازی محه‌مه‌د ده‌كات، به‌ڵام ده‌بینین كاتێ ده‌وڵه‌تی شای ئێران قه‌وام سه‌ڵته‌نه كه سه‌رۆكوه‌زیرانی ئه‌و ده‌مه‌ی حكومه‌ته‌كه‌ی محه‌مه‌د ره‌زا شای ئێرانه كاتێ ئاماده‌یه له‌پێناوی پێدانی ئیمتیازی له‌سه‌دا په‌نجای نه‌وتی باكووری ئێران بیدات به‌حوكمه‌تی یه‌كێتی سۆڤێت و له‌به‌رانبه‌ر ئه‌م ده‌سكه‌وته‌یشدا حكومه‌تی سۆڤێت واز له‌پشتیوانی قازی محه‌مه‌د ده‌هێنێ. به‌هه‌مان شێوه‌یش له‌دوای جه‌نگی جیهانی دووه‌م فه‌یسه‌ڵی كوڕی حوسێن ئیمتیازێكی زیاتری دا به‌ئینگلیز، ئینگلیزیش له‌به‌رانبه‌ردا وازی له‌شێخ مه‌حمود هێنا، هه‌مان ئه‌و ئه‌زموونه له‌مهاباد دووباره ده‌بێته‌وه، له‌و قۆناغه مێژووییه‌دا نه‌كۆمه‌ڵی كورده‌واری و نه‌سه‌ركردایه‌تی كوردی له‌ئاستی ئه‌و روداوه نه‌بوون، تا رووداوه‌كان تاوتوێ بكه‌ن و بیخوێننه‌وه، قازی محه‌مه‌د تا ئه‌و ساته‌ی كۆماری مهاباد به‌ره‌و رووخان ده‌ڕوات و ده‌چێت بۆ پێشوازی كردنی سوپای ئێران له‌نزیك میاندوواو و سه‌رۆك كۆماری و فه‌رمانده‌ی هێزه‌كانی ئێران له‌به‌ری خۆرئاوای ئێران ده‌هێنێته‌وه شاری مهاباد و دواتر به‌فه‌رمانێكی شاهانه ده‌ستگیر ده‌كرێ و دوایی له‌سێداره ده‌درێ تا ئه‌و ساته‌یش پێی وابووه یه‌كێتی سۆڤێت پشتیوانی ده‌كات، به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌وه سۆڤێت بۆ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كی دیاری كراو قازی محه‌مه‌دی به‌كار هێنا و بۆ خۆی.\nسه‌ڵاحه‌دینی موهته‌دی: من له‌پێشدا بۆم باسكردی زۆركه‌س پێی وایه پێویست بوو پێشه‌وایش بچێته ده‌ره‌وه و بچێته شاخ و كێو تا ئه‌و جێگایه‌ی ئیمكان هه‌یه به‌رگریی بكات، به‌لای منه‌وه ئیستا دوای چه‌نده‌ها ساڵ، نزیكی شه‌ست ساڵه، ئه‌گه‌ر ئاوڕێك له‌رابردوو بده‌مه‌وه، راسته بۆ هه‌موو میلله‌تێك به‌رنگاری و خۆڕاگری شانازییه، به‌ڵام گه‌وره‌ترین شانازیش بۆ رابه‌ری سیاسی ئه‌وه‌یه بزانێ كه‌مترین زیان له‌چیدایه، كه‌مترین خه‌ساره‌ت له‌كوێدایه. ئه‌گه‌ر به‌رنگاریی بكردایه، بێگومان به‌ره‌نگاری رێگای ره‌سه‌نی خه‌باتی میلله‌تانه و ئێمه‌یش ده‌بوو بیكه‌ین، به‌ڵام من پێموایه چوار پێنج ساڵه‌ی حوكمی رابردوو، ناره‌زابوونی هه‌ندێك كه‌س، تێكه‌ڵبوونی هێزێكی گه‌وره‌ی عه‌شایه‌ری كه وه‌فادار نه‌بوون، هه‌ندێكیان ناپاكیان كرد، كه‌مبوونی ژماره‌ی پێشمه‌رگه، هه‌موو ئه‌وانه زه‌مینه‌یه‌كی خۆشكردبوو به‌لای منه‌وه قازی محه‌مه‌د بڕیارێكی حه‌كیمانه‌ی دا. مقاوه‌مه‌ت نه‌ده‌كرا واته به‌رگریی هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه روون بوو ناگاته هیچ كوێ. به‌ڵێن درابوو شاری سابڵاح بكرێت به‌پایته‌خت بۆ فه‌رماندارییه‌كی كورد كه موكریان ده‌گرێته‌وه، بێجگه له‌موكریانی ئه‌سڵی، بانه و ته‌نانه‌ت تا مه‌ریوانیشی له‌گه‌ڵ بێت، ئه‌وه به‌مه‌رجێك بێت كورد به‌رگریی نه‌كات و بچێته شاخ، له‌راستیدا ئه‌م به‌ڵێنه ببایه یان نه‌باییه تازه كاریگه‌ریی نه‌بوو. من خۆم وه‌كو شه‌خس ئه‌گه‌ر قه‌زاوه‌ت بكه‌م له‌سه‌ر پێشه‌وا به‌لای منه‌وه بڕیارێكی حه‌كیمانه‌ی دا، مرۆڤ دوای شه‌ست ساڵ به‌و ئه‌نجامه ده‌گات هه‌میشه شه‌ڕ باشترین رێگا نییه، شه‌هیدبوونیش مه‌رج نییه له‌به‌ره‌ی شه‌ڕدا پێكبێت، قازی محه‌مه‌د له به‌ره‌ی گفتوگۆی رێكه‌وتندا شه‌هید بوو، شانازییه‌كه‌ی هیچی كه‌متر نییه له‌وه‌ی كه له‌شه‌ڕ دا شه‌هید بووه.\nپێشه‌وا سیاسه‌تی له‌گه‌ڵ ئه‌مری واقیعدا كرد\nحه‌سه‌نی شه‌ره‌فی: به‌بڕوای من قازی محه‌مه‌د وه‌كو هه‌موو رێبه‌رێكی بزوتنه‌وه‌ی ئازادی خوازی حكومه‌تێكی دامه‌زراندووه و گه‌لێكی رزگاركردووه، حه‌زده‌كات به‌رگریی بكات ئه‌گه‌ر بزوتنه‌وه‌كه‌ی بكه‌وێته به‌رهێرش. ویستویه‌تی به‌رگریش بكات و ئه‌و كۆماره بمێنێ و بیپارێزێ، به‌ڵام ئه‌و له‌نێوان پێخۆشبوونی خۆی و ئه‌مری واقیعدا ده‌بوو سیاسه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌مری واقیعدا بكات. ئه‌مری واقیع ئه‌وه بوو كه گوتم هێزێكی وه‌ها رێكخراوی نه‌بوو كه‌بتوانێ به‌رگریی له‌كۆماری كوردستان بكات. ته‌ركیز زۆرتر له‌سه‌ر هێزی عه‌شایه‌ری بوو، عه‌شایه‌ریش له‌بنه‌وه به‌شێكی جرتوفرتی له‌گه‌ڵ حكومه‌تی ناوه‌ندی هه‌بوو، له‌نێو خۆیاندا جیاوازیان هه‌بوو، ئه‌گه‌ر تا ئێستا وجودی پێشه‌وا و نفوزی پێشه‌وا ئه‌وانی یه‌كگرتوو كردبوو به‌پشتیوانی له‌كۆمار هێنابوونییه مه‌یدان، هه‌واڵی هاتنه‌وه‌ی ئه‌رته‌ش وهێرشی ئه‌وان دۆخێكی وه‌های له‌نێو عه‌شایه‌ردا پێكهێنا كه به‌رگریی نه‌كه‌ن، به‌ره‌به‌ره به‌ره‌و حكومه‌تی مه‌ركه‌زی بچێ، كه‌وابوو پێشه‌وا له پێشدا به وردبینی خۆی ده‌یزانی كه هێزێكی وه‌ها له‌به‌رانبه‌ر هێزی ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندیدا بۆ ماوه‌یه‌كی دورودرێژ به‌رگریی بكات هێزێكی وه‌های له‌ده‌وروبه‌ری خۆی نه‌ده‌بینی، ئه‌گه‌رچی بارزانییه‌كان فیداكاریان كرد و وه‌فاداریشیان نیشاندا، به‌ڵام ئه‌وه به‌س نبوو بۆ ئه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌و ناوچانه‌ی له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی كۆماردابوو، بتوانن بیپارێزن، چه‌ك و تفه‌نگیش به‌ده‌ستهێنانی له‌دنیای ئه‌و سه‌رده‌می ئه‌گه‌ر دۆستێكی راسته‌وخۆت نه‌بوایه كێشه‌بوو، له‌وباره‌یه‌وه ئومێدێكی به به‌رگرییه‌كی نێوخۆیی نه‌بوو، به یه‌كگرتوویه‌تی خه‌ڵك به‌تایبه‌تی عه‌شایه‌ر له‌گه‌ڵ كۆماری كوردستان و پاراستنی نه‌بوو، قازی محه‌مه‌د به‌نیسبه‌ت كۆمارو كوردایه‌تی هه‌ر ئیحساسی نه‌بوو، بیری دووربینی و دوور روانینی و له‌یه‌كدانه‌وه‌ی جیهانیشی هه‌بوو، ئه‌و ده‌یزانی دۆخه‌كه چۆنه، ده‌یزانی سۆڤیه‌ت ناچاره ئه‌و ناوچانه به‌جێبهێڵێ و ده‌شیزانی ئه‌و سه‌رچاوانه‌ی كه له‌ئێران هه‌یه و ئه‌و مه‌وقعیه‌ته ئیستراتیجییه‌ته له‌ئێران هه‌یه ده‌بێ له ئاسایشدابێ، بۆیه ئه‌وه‌ی لێ حاڵی بوو پشتیوانی ده‌ره‌كیش كه هه‌یان بوو له‌داهاتوودا نایان بێ، بۆیه ئومێدێكی زۆری به به‌رگریی كورد نه‌بوو له‌به‌رانبه‌ر هێزی ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی و پاراستنی كرمار. به‌ڵام به‌و ئه‌نجامه گه‌یشتبوو، ده‌بوو چی بكات؟ دوو رێگای له‌به‌رده‌مدا بوو، بڕوات و بیسپێرێ به‌وه‌ی كه چی رووئه‌دا، یان بمێنێته‌وه و رقوكینی حكومه‌تی ناوه‌ندی به‌سه‌رخۆیدا بڕێژێ و نه‌هێڵێ و بپه‌رژێته سه‌ر خه‌ڵكه ئاساییه‌كه كوردستان. پێشه‌وا ئه‌و رێگایه‌ی هه‌ڵژارد پێی وابوو كه خۆی فیدابكات، به‌ڵام خه‌ڵكه‌كه‌ی تووشی موسیبه‌ت و ماڵوێرانی نه‌كات. هه‌ندێك ده‌ڵێن ئه‌گه‌ر رۆیشتبا باشتربوو، من ده‌ڵێم شه‌ڕاییتی موشابیهی قازی محه‌مه‌دیش هه‌بوو، شه‌راییتی موشابیهیش هاته پێشێ بۆ ئه‌ویش هه‌بوو وه‌كو حكومه‌تی میللی ئازربایجان هه‌مان شه‌ڕاییت بۆ پیشه‌وه‌ریش هاته پێش، به‌ڵام پیشه‌وه‌ریی رۆیشت و قازی محه‌مه‌د مایه‌وه، باشه ئه‌گه‌ر رۆیشتن باش بوایه ده‌بوو وه‌زعی حكومه‌تی ئازربایجان له‌داهاتوودا و له‌پاش رووخانیدا وه‌زعی ژیان و گوزه‌ران و داهاتووی پیشه‌وه‌ریی به‌جۆرێكی دیكه‌ی وه‌كو قازی محه‌مه‌دی بوایه. به‌ڵام بینیمان پیشه‌وه‌ری چووه سۆڤێت و له‌وێ به‌شێوه‌یه‌كی گوماناوی سه‌ری تێداچوو، حكومه‌تی ئازربایجانیش چاره‌نووسێكی باشتری له‌كۆماری كوردستان نه‌بوو، كوشتارێكی زۆركرا له‌ماوه‌ی چه‌ند رۆژێكدا به‌هه‌زاران كه‌س له‌ئازربایجان تیاچوون، به‌ڵام له‌كوردستان ئه‌و كوشتاره كه‌متر بوو له‌به‌ر ئه‌وه رق و كینه‌ی حكومه‌تی ناوه‌ندی موته‌مه‌ركزبوو له‌سه‌ر پێشه‌وا، هه‌بوو له‌سه‌ركرده و فه‌رمانده‌كانی كۆماریش چووبوونه وڵاتانی دیكه، هه‌بوو بۆ عیراق چووبوو، له‌وێش شتێكی باشتر نه‌بوو. بۆیه من پێم وایه قازی محه‌مه‌د ئه‌گه‌ر بێین وه‌زعه‌كه‌ی راست ته‌حلیل بكه‌ین به‌معیاری ئه‌و رۆژگاره، یه‌كه‌م هێزی ده‌ره‌وه‌ی پشتیوانی نه‌بوو، له‌نێوخۆشدا هێزێكی به‌توانای رێكخراوی كه بتوانێ به‌رگریی له‌كۆمار بكات به‌دی نه‌ده‌كرد، له ئاكامدا به‌و ئه‌نجامه گه‌یشت بڕوا یان بمێنێ، مانه‌وه‌كه‌ی هه‌ڵبژارد بۆ ئه‌وه‌ی قینه‌كه به‌سه‌رخۆیدا بڕێژێ و خه‌ڵكه‌كه تاراده‌یه‌ك كه‌متر تووشی ماڵوێرانی ببێ ده‌قیقه‌ن هه‌رواش بوو، ئازربایجان كوشتاری زۆری بوو، نه‌تیجه‌ی حكومه‌تی میللی ئازربایجان به‌هه‌مان شێوه چاره‌نووسی كۆماری كوردستانی هه‌بوو، به‌ڵام له‌كۆماری كوردستان كوشتارێكی كه‌متر هه‌بوو، سه‌رانی كۆمار زیاترگیران، به‌شێكیان گیران و پاشتر ئازاد كران، به‌شێكیان ئیعدام كران، پێشه‌وا خۆی فیداكرد، ئه‌و به‌ڵێنه‌ی برده‌سه‌ر خۆی له‌رێگای كۆمار و خه‌ڵكی كوردستاندا فیداكرد.\nله‌داروبه‌رد به‌گومان بوون\nجه‌لیل گادانی: دوای ئه‌وه كه تاریخ نیشانیدا به‌رگریی زه‌حمه‌ته، هێزێك نییه پشتیوانیمان لێ بكات، پێشه‌وا به‌قولێك چووه‌ته حه‌مامیان، یان به‌قولێك چووه‌ته میاندواو و له‌وێ سه‌رلشكر هومایون فه‌رمانده‌ی به‌رزی هێزه‌كانی رژێمی پاشایه‌تی بینیوه و قسه‌یان كردووه، به‌و مه‌رجه قبوڵی كردووه شه‌ڕ نه‌یه‌ته كوردستان، بۆ؟ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه مقاوه‌مه‌ت بێت ته‌جره‌به‌ی ئازربایجانیش هه‌بوو، ره‌نگه كه‌م كه‌س بیستبێتی، له‌پاشه‌كشێی ئازربایجان یانزه هه‌زار كه‌س له‌شه‌ڕی ناوخۆییدا كوژران، كه پیشه‌وه‌ری هه‌ڵهات و چووه سۆڤێت، و دوایی سه‌ری تێداچوو، كه به بڕوای من به پیلان تێداچووه، له‌وانه بوو پیلانێكی ئاوهاش بۆ پێشه‌وا له‌گۆڕێدابێ، ئه‌گه‌ر رۆیشتبایه، هه‌روه‌ك مه‌لا مسته‌فایان دوورنه‌كرده‌وه له‌سۆڤێت، ئه‌وه‌ش مه‌سائیلێك بوو، پێشه‌وا دووربین بوو، واحازربوو له‌هه‌مان كاتدا كه لێی یه‌قین بووه، وه‌ختێ مه‌لا مسته‌فا ده‌عوه‌تی ده‌كات له‌گه‌ڵی بچێ، ئه‌وه‌ی كه ئێمه بیستوومانه، هه‌تا له زینداندا په‌یامی بۆ ناردووه كه ده‌توانین له زیندانیش رزگاری بكه‌ین، به‌ڵام پێشه‌وا رازی نه‌بووه، پێشه‌وا به قبوڵی ئه‌و مه‌سئولیه‌ته و ئه‌و پاشه‌كشێیه، له‌واقیعدا به‌رگریی له خوێنرێژی ناو كوردستان كرد، ناڵێم به‌قه‌ده‌ر ئازربایجان، به‌ڵام له‌وانه‌یه به‌هه‌زاران كه‌س له‌كوردستانیش له‌گیانی یه‌كتری به‌ربن، پێشه‌وا به‌و كاره‌ی به‌رگریی كرد، ئه‌وه به‌نه‌زه‌ری من زۆر گرنگه، ده‌شیزانی ده‌یكوژن، ئیعدامی ده‌كه‌ن، به‌ڵام به فیداكارییه‌وه، له دوا رۆژه‌كاندا ده‌ڵێت « من هی ئه‌م میلله‌ته‌م و ده‌بێ له‌ناو ئه‌م میلله‌ته‌شدا بم، چیشم به‌سه‌ردێ گرنگ نییه.» بۆیه دوای ئه‌وه‌ی كه ئه‌رته‌ش هاته‌وه، ئه‌رته‌ش چۆن هاته‌وه؟ باوه‌ڕت بێ له‌داروبه‌رد به‌گومان بوون، من ئه‌وه شاهیدی عه‌یانم بۆ ئه‌و مه‌سه‌له‌یه، ئه‌رته‌ش ماوه‌یه‌كی چه‌ندین سه‌عاتی له میاندواو ڕا بۆ مهاباد، سێ چاره‌كه، به‌ماوه‌ی سێ سه‌عات هات، چون له‌داروبه‌ردی مهاباد به‌گومان بوو، چه‌ند فرۆكه‌ی ئیكتشافی له‌ده‌وروبه‌ری مهاباد چه‌ند سه‌عات گڕان هه‌تا نزیك ده‌بوونه‌وه و بن به‌رده‌كانی قوڵقولا یان سه‌یر ده‌كرد، بن به‌رده‌كانی خه‌زایی و كانی شێخانیان سه‌یرده‌كرد، بزانن ئایا هێزی به‌رگریی له‌وێدا نه‌بێ و واردی شاربن، بڕیاریش نه‌بووه خه‌ڵك بگرن و خه‌ڵك بكوژن.\nسه‌ڵاحه‌دینی موهته‌دی: قازی محه‌مه‌د ئه‌وه‌نده‌ی من به‌رچاوم كه‌وتبێت، له وته‌كانیدا ده‌ڵێت بڕیارنه‌بوو وای لێبێت، ئێوه به‌ڵێنه‌كه‌تان وانه‌بوو. له‌راستیشدا فه‌رمانده‌ی ئێران و سه‌رله‌شكر هومایۆن كه له‌خه‌تی سنه و سه‌قزه‌وه هات به‌ره‌و بۆكان و مهاباد قسه و گفتوگۆی هه‌بوو له‌گه‌ڵ پێشه‌وا به‌تایبه‌تی له‌رێگای سه‌دری قازییه‌وه و هه‌ربۆیه قازی محه‌مه‌د و حاجی بابه‌شێخی سه‌رۆك وه‌زیران هاتن و تا بۆكان و شه‌وه‌كه‌ی له حه‌مامیان بوون له‌گه‌ڵ سه‌رله‌شكر هومایۆنی له‌دیوه‌خانی حه‌مامیان بوون كه رادیۆی تاران رایگه‌یاند گوتی «قازی محه‌مه‌د و داروده‌سته‌كه‌ی ده‌ستگیركرا.» له‌وێ ئه‌وان ئیعتیرازیان گرت كوا ئێمه ده‌ستگیركراوین؟ ئێمه خۆمان به‌ره‌زامه‌ندی خۆمان هاتووین بۆ ئه‌وه‌ی شه‌ڕ نه‌بێ و كوشتار نه‌بێ، وڵاته‌كه ته‌سلیمی ده‌وڵه‌تی ئێران بكه‌ینه‌وه. سه‌رله‌شكر هومایۆنی وه‌كو بیستراوه و من بیستوومه هه‌ر گرتی و رادیۆكه‌ی فڕێدا و گوتی «بۆ ئه‌وانه چاكتر ده‌زانن كابرایه‌ك له تارانه‌وه به مه‌یلی خۆی قسه ده‌كات یان من كه فه‌رمانده‌م؟. من به‌ڵێنم داوه و ئێوه دڵنیابن.» ئێ ئه‌وه نیشانه‌ی ئه‌وه بوو هه‌ر ئه‌وكاته درۆیان له‌گه‌ڵ ده‌كرد، من پێموایه قازی محه‌مه‌د هه‌موو مێژووی ژیانی ده‌ری خست دوو سیفه‌تی تێدابوو، یه‌كێكیان ئه‌وه بوو پیاوێكی عاقڵ بوو له روداوه‌كاندا و دووه‌م ئه‌وه‌بوو پیاوێكی ئازا و به جه‌رگ بوو، من پێموایه هه‌موو ئه‌م پڕۆسه‌ی خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دانه به‌ر له‌وه قه‌ناعه‌ت بێت ناچاری بوو، به‌و بۆچوونه گه‌یشتبوو ئه‌مه كه‌م ترسناكترین و بێ زیانترین رێگایه، ئه‌گه‌ر راستیان كرد ئه‌وه باشتر. خۆ ئه‌گه‌ر درۆشیان كرد ئه‌وه خۆی شه‌هید ده‌بێ و چه‌ند كه‌سێكی له‌گه‌ڵ شه‌هید ده‌بێ و زیان و مه‌ترسییه‌كه‌ی بۆ میلله‌ت كه‌متره، من پێم وایه مێژوو ئه‌م ده‌وری شه‌هیدبوونه‌ی قازی محه‌مه‌د به‌كه‌متر نانووسێ له‌هیچ كام له‌شه‌هیدر بوونی سه‌ركرده‌كانی دیكه‌مان.\nقازی محه‌مه‌د به‌رگریی بكردایه باشتر ده‌بوو\nكه‌یوان ئازاد ئه‌نوه‌ر: باسی به‌رگریی ده‌كه‌ین، شتێك هه‌یه له‌یادمان نه‌چێ، قازی محه‌مه‌د راسته سه‌رۆكی كۆماری مهابادبوو، راسته تاكه سه‌ركرده‌ی سیاسی كورده له‌و قۆناغه‌دا كه بڕیارده‌ری كۆماری مهاباده، بێگومان ده‌وروبه‌ری قازی محه‌مه‌د هه‌مووی خوێنده‌وار نه‌بووه، هه‌موویان مرۆڤی تێكۆشه‌ر و سیاسی نین، راسته چه‌ندین هۆز و كه‌سایه‌تی ناسراوی له‌ده‌ور بووه مه‌لامسته‌فا و حه‌مه ره‌شیدخانی بانه هاتوون و پشتگیرییه‌كی مه‌عنه‌وی و سیاسی و سه‌ربازین بۆ كۆماری مهابادن، چه‌ندین هۆز له‌هۆزه‌كانی كوردستانی ئێران، شكاك و مه‌نگۆڕ و فه‌یزوڵڵا به‌گی و چه‌ندین هۆزی تر هاتوون و پشتیوانییه‌كی گه‌وره بوون له‌كۆماری مهاباد، به‌ڵام له‌پاڵ ئه‌مانه‌شدا خه‌ڵكانێك هه‌بوون ناپاكیان كردووه، بۆ نموونه من ئه‌گه‌ر بێم ئاماژه به‌هه‌ندێكیان به‌كه‌م كه ناپاكیان له‌قازی و كۆماركردووه و ژێر به‌ژێر په‌یوه‌ندیان به شای ئێرانه‌وه هه‌بووه، یه‌كێك له ژه‌نه‌راڵه‌كانی ئه‌و كات كه له سه‌ركرده‌كانی شكاك بووه و پله‌ی ژه‌نه‌راڵی پێدراوه، به‌ڵام له‌ماوه‌ی ته‌مه‌نی كۆماری مهاباد دا حه‌ڤده كاغه‌زی بۆ شای ئێران ناردووه و گوتویه‌تی من دڵسۆزی شای ئێرانم و له‌گه‌ڵ قازی محه‌مه‌د دا نیم، بۆ نموونه عه‌لی خان له‌گه‌ڵ قازی محه‌مه‌د دا چووه‌ته باكۆ و سه‌رانی ئازربایجانی له‌باكۆ بینیوه كه هاتوه‌ته‌وه بۆ مهاباد هه‌موو ته‌فاسیلی چوونه‌كه‌یانی كردووه به‌راپۆرتێك و ناردوویه‌تی بۆ شا. بۆ نموونه قه‌ره‌نیر ئاغا، ره‌شید هه‌ركی، نوری به‌گی به‌گزاده و ده‌یان كه‌سایه‌تی دیكه ناپاكیان له‌قازی محه‌مه‌د كردووه، پێیان وابووه قازی محه‌مه‌د له‌و قۆناغه مێژووییه‌دا هه‌ڵه‌بووه كه له‌گه‌ڵ یه‌كێتی سۆڤێتدابووه، ده‌سه‌ڵاتێكی سیاسی چه‌پی دواكه‌وتووه به‌رژه‌وه‌ندی كوردی ناوێت، بۆیه ئه‌یانه‌وێت ئه‌و هه‌له‌بقۆزنه‌وه كوردی ئێران له رووخان رزگاربكه‌ن و بیخه‌نه‌وه پاڵ محه‌مه‌د ره‌زا شا و بچنه‌وه بۆ باوه‌شی ئێران. بۆیه كاتێ ئه‌و سه‌رۆك هۆزانه له‌قازی محه‌مه‌د هه‌ڵده‌گه‌ڕێنه‌وه. ئه‌مه‌یش به‌ته‌بیعه‌تی حاڵ ده‌بێت به‌جۆرێك له په‌رته‌وازه‌یی له‌ناو یه‌كێتی ریزه‌كانی كۆماری مهاباد دا. زۆرێك له‌م نامانه‌ی كه فڵان جوتیار و فیساره كه‌سایه‌تی نامه‌ی بۆ شا ناردووه قازی محه‌مه‌د به‌مانه‌ی زانیوه، به‌ڵام ئیجرائاتی نه‌كردووه، چونكه كاتی ئیجرائات كردن نه‌بووه، پێی وابووه ده‌بێ بارودۆخی كۆماری مهاباد ده‌بێ رابگیرێ و پێشی وابووه یه‌كێتی سۆڤێت تا دواچركه پشتیوانی لێده‌كات و له‌و مه‌رگه‌ساته رزگاری ده‌كات بۆیه ده‌بینین به‌رگریی ناكات، واته پێی وایه سۆڤێت له‌ژێر فشارێكدا داوا له‌حكومه‌تی شای ئێران ده‌كات ئیعدامی نه‌كات، بۆیه سه‌رئه‌نجام بڕیاری به‌رگریی كردن نادات. به‌ڵام من پێم وایه وه‌كو بۆچوونی خۆم قازی محه‌مه‌د به‌رگریی بكردایه زۆر زۆر باشتر بوو.\nدوای ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارانی ئێران به‌وداوایانه رازی نابن كه گه‌لی كورد له‌و سه‌رده‌مه‌دا داوای ده‌كات و دوای له‌خشته‌بردنی كۆماری مهاباد و ده‌ستگیركردنی پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د و هاوڕێكانی له‌دادگایه‌كی ناشه‌رعیدا وه‌كو سه‌ركرده‌یه‌كی مێژوویی ئیعدام ده‌كرێ و سه‌ربه‌رزی و جوامێریی بۆ خۆی تۆمارده‌كات.\nجه‌لیل گادانی: چه‌ند رۆژێك دوای هاتنه‌وه‌ی ئه‌رته‌ش وڵات ئارامه، جارێ گرتن له‌گۆڕێدانییه، یه‌ك شت عه‌رزبكه‌م له پێشبینییه‌كانی قازی هه‌تا له‌و وه‌خته‌دا ئه‌رته‌ش دێته‌وه، ئه‌ویش ئه‌وه بوو، چلو هه‌شت سه‌عات ته‌واوی مه‌داركی حزبی سووتێنرا، پیاوی ده‌وێ پێشبینی وابكات به‌ده‌گمه‌ن كاغه‌زێك وه‌ده‌ستكه‌وت، هه‌م له‌كاری نیزامی و پێشمه‌رگه، هه‌م له‌كاری سیاسی و ته‌شكیلاتی حزبی، كه‌وابوو ئیتلاعاتێك به‌و شێوه‌یه نییه، ده‌بێ ئیتلاعات له‌كێ وه‌ربگرێ، ده‌بێ له مه‌سئولینی حزبی و حكومه‌تی كوردستان وه‌ریبگرێ، سه‌ركرده‌كانیان كۆكردنه‌وه له‌شه‌هره‌داری مهاباد كه وه‌ختی خۆی باره‌گای كاری پێشه‌وابوو، پێشه‌وا له‌وێ داده‌نیشت، ده‌عوه‌تیان كردن و له‌و ده‌عوه‌ته‌دا گفتوگۆیه‌كی دورودرێژی سه‌عید خانی هومایۆنی «ده‌فته‌ری پێشه‌واشم به‌ده‌ست كه‌وتووه له ئیمه‌یلێك له ئه‌نته‌رنێت وه‌رمگرتووه، بۆم هاتووه له‌ده‌ره‌وه را.» سه‌ركرده‌كانی كۆمار بانگ ده‌كه‌ن هه‌ندێك به باسی فڵانی و فیساری تێپه‌ڕی ده‌كه‌ن، باسی چه‌ك وه‌رگرتنه‌وه و ئه‌و شتانه ده‌كرێ، به‌ڵام به‌خه‌ڵك راده‌گه‌یه‌نن ئه‌وه‌ی كه هه‌یبێ بیداته‌وه. ئه‌و شه‌وه واده‌گوزه‌رێ، وادیاره چاوه‌ڕوانی ده‌ستووری مه‌ركه‌ز بوون، بۆ رۆژی دووه‌م كه كۆده‌بنه‌وه تا دره‌نگانێك ده‌كێشێ، دوای نوێژی شێوان پێشه‌وا و حه‌مه حوسێن خان به‌جیا له‌شوێنێك راده‌گرن، باقی ئه‌وانی دیكه‌ی كۆمار له‌شوێنێكی دیكه راده‌گرن، پاشان ده‌ركه‌وتووه ئه‌وانیان بردووه‌ته زیندانی شاره‌وانی، به‌ڵام پێش ئه‌وه حه‌مه حوسێن خان به‌جیا راده‌گرن له مه‌ركه‌زی فه‌رمانداری نیزامی. هه‌ر له‌و رۆژانه‌دا ده‌ستوور دراوه كه سه‌دری قازیش له‌تاران بگرن و به‌په‌له بینێرنه‌وه، سه‌دری قازیشیان به‌په‌له گرت و هێنایانه‌وه، پاش گرتنی هه‌یئه‌تی وه‌زیران ده‌ستیان كرد به‌گرتنی خه‌ڵكی دیكه‌ش. له19ی به‌فرانباری 1325 گرتیانن. گرتنه‌كه به‌رفراوان بوو، هه‌ندێكیان به‌رێكران بۆ ورمێ، هه‌ندێكیان به‌رێكران بۆ ته‌ورێز. دادگای یه‌كه‌می پێشه‌وا و ئه‌وان له 19ی مانگی ژانۆی 1947كه ده‌بێته رێبه‌ندان ده‌ست پێده‌كات، دادگایه‌كی به‌ستراو، ته‌نانه‌ت وه‌كیلیش حكومه‌ت گرتوبووی، ره‌نگه حكومه‌ت پاره‌یه‌كی زۆر كه‌می بداتێ، به‌ڵام ده‌بێ پێشی بڵێ كه چ ده‌ڵێ، واته تابعی نه‌زه‌ری حكومه‌ته‌كه‌یه‌تی، دادگاكه له‌و په‌ڕی بێ عه‌داله‌تیدا بووه، به‌ڵام له‌حه‌قیقه‌تدا له‌هه‌ندێك مه‌رحه‌له‌دا له‌و په‌ڕی ئازایه‌تیدا، چه‌ندجار پێشه‌وا ئیعتیراز له‌قسه‌كانیان ده‌كات. دادگای دووه‌م له‌ئاخرییه‌كانی مانگی ره‌شه‌مێدا بووه، ته‌قریبه‌ن له‌ده‌وری بیستی مانگی مارتی هه‌مان ساڵ بووه. ره‌شاده‌تی پێشه‌وا و هاوڕێكانی كه ئێستا كتێبۆكه‌یه‌كی له‌سه‌ر ده‌رچووه، ئه‌وه‌نده دلێرانه به‌رگرییان كردووه، شه‌خسی پێشه‌وا هه‌موو مه‌سئولییه‌ته‌كانی له‌شانی خۆی ده‌گرێ، ده‌ڵێ هه‌ركارێكی ئه‌وانه‌یش كردوویانه هه‌ر من لێی به‌رپرسم. سه‌روان شه‌ریفییه‌ك هه‌بوو ماڵی پێشه‌وا ئه‌وه‌یان به‌پوڵ گرتبوو دوایی ئیجازه‌یان دا كه به‌پوڵ وه‌كیل بكرێ، سه‌روان شه‌ریفی دوایی كچێكی مهابادیشی خواست، سه‌روان شه‌ریفی بۆ مینا خانمی خێزانی پێشه‌وای گێڕاوه‌ته‌وه و ئه‌ویش بۆ منی باس كردووه، ده‌ڵێ سه‌روان شه‌ریفی هاتووه و گوتویه‌تی نازانم كێ كێ محاكه‌مه ده‌كات، به‌ڵام ئه‌گه‌ر له‌من ده‌پرسی ئه‌وه جه‌نابی قازییه دادگا دادگایی ده‌كات، ده‌ڵێ ئه‌نگۆ ته‌جاوز به‌حقوقی ئێمه كراوه، ئێمه كوردین و له‌سه‌ر خاكی خۆمانین و ئێوه هاتوون و ته‌عه‌دامان لێده‌كه‌ن، هه‌تا له‌بڕگه‌یه‌كدا هه‌تا له‌كتێبه‌كه‌شدا هاتووه یه‌كێ له تۆمه‌ته‌كان هاتووه كه ئاڵای ئێرانی ئاوه‌ژوو كردووه‌ته‌وه، ده‌ڵێ ئه‌وه میلله‌ت كردوویه‌تی، به‌ڵام ئه‌من فكرم داوه، كه دێته سه‌ر مه‌لا مسته‌فا ده‌ڵێ «تۆ بیانیت رێگه‌داوان بۆ خاكی ئێران.» ده‌ڵێ «مه‌نزورتان كێیه؟» ده‌ڵێ «ئه‌وه نییه بارزانیت هێناوه بۆ ئێره به‌خۆی و به‌له‌شكرییه‌وه.» ده‌ڵێ» زۆرم پێ سه‌یره مه‌لا مسته‌فا كورده و خه‌ڵكی كوردستانه و ئه‌م كوردستانه ماڵی خۆیه‌تی، ئه‌و له‌به‌شێك له ماڵی خۆی هاتووه‌ته به‌شێكی دیكه‌ی ماڵی خۆی. مه‌لا مسته‌فا به‌كوردستان بیانی نییه.».\nكه‌یوان ئازاد ئه‌نوه‌ر: ئازابوو، دادگاكه‌ی قازی محه‌مه‌د به‌و پێیه‌ی كه له‌ده‌رباری شاوه فه‌رمانی بۆ دێت، دادگایه‌كی سه‌ربازی بووه، دوانزه تۆمه‌ت خراوه‌ته سه‌ر قازی محه‌مه‌د، له‌وانه ئاڵای كوردستانیان هه‌ڵكردووه، خۆی به‌سه‌رۆك كۆماری كوردستان ناساندووه و پله‌ی ژه‌نه‌راڵی دواوه به‌چوار سه‌ركرده و چه‌ندین عه‌جه‌می ده‌ركردووه، هه‌موو ئه‌وانه‌ی ره‌تكردووه‌ته‌وه و ته‌نیا سێ تۆمه‌ت قبوڵ ده‌كه‌ن، ئه‌وه‌یش ئه‌وه بوو گوتویه‌تی بۆ نموونه میلله‌تێك بۆچی ئاڵای نه‌بێ، بۆ ئێران هه‌یه‌تی بۆ كورد نه‌یبێت؟ من كه سه‌رۆك كۆمارم بۆچی مافی ئه‌وه‌م نه‌بێ پله‌ی ژه‌نه‌راڵ بده‌م به‌سه‌ركرده‌كانی خۆم، بۆچی مافی ئه‌وه‌م نه‌بێ هێزی پێشمه‌رگه دانێم و قوتابخانه‌ی كوردی بكه‌مه‌وه و خه‌ڵك به‌كوردی قسه‌بكه‌ن و بخوێننه‌وه؟ ئه‌مانه‌ی گوتووه وگوتویه‌تی ئه‌مانه تۆمه‌ت نین، من وه‌كو كه‌سێكی كورد ئه‌یكه‌م و تۆیش وه‌كو فارس ئه‌گه‌ر ژێرده‌سته بوویتایه ئه‌تكرد. ئه‌توانم بڵێم له‌وه‌شدا دیسانه‌وه بوێری پێوه دیاربووه.\nجه‌لیل گادانی: دادگاكه له‌و په‌ڕی بێ عه‌داله‌تیدا، له نهێنی موتڵه‌قدا به‌رێوه‌چوو، له ئێواره‌ی 9 له‌سه‌ر 10ی خاكه‌لێوه 1326 ی هه‌تاوی له‌پێشدا پێشه‌وا قازی و به‌دوایدا حه‌مه حوسێن خان، و پاشان سه‌دری قازی دێنن، هه‌ر بۆ ئه‌و ساختومانه‌ی كه پێشه‌وا وه‌ختی خۆی حوكمی تێدا كردووه و ئێستایش ئه‌و ساختمانه هه‌ر ماوه و شاره‌وانی مهاباده، له پێشدا پێشه‌وا دێنن و وه‌سێتی پێده‌كه‌ن و ده‌یبه‌نه پای دار، ده‌یانه‌وێت چاوی ببه‌ستن، ده‌فه‌رمێ ئه‌من شه‌رمه‌زاری میلله‌ته‌كه‌م نیم نابێ چاوم ببه‌ستن ده‌مه‌وێت له‌دواساته‌كاندا سه‌یری كوردستان بكه‌م. ئه‌ویش شاهیدی عه‌ینی ده‌ڵێ. دوای ئه‌و حه‌مه حوسێن خان دێنن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی زۆر هه‌یكه‌لی بوو په‌تی سێداره‌كه‌ی ده‌پسێ، ده‌ڵێن له هه‌موو یاسایه‌كدا ئه‌وه‌ی په‌ته‌كه‌ی ده‌پسێ حه‌ق نییه ئیعدامی بكه‌ن، به‌ڵام جارێكی دیكه له‌و داره‌ی كه بۆ سه‌دری قازیان ئاماده‌كردووه، له‌و داره‌یدا ئیعدامی ده‌كه‌ن. به‌دوای ئه‌ودا سه‌دریش ئیعدام ده‌كه‌ن. رۆژ رووناكببووه‌وه، من وه‌كو تاڵترین بیره‌وه‌ری خۆم. خانمێك هه‌بوو ئاویان بۆ دێناین، ئه‌وده‌م ده‌چوونه چۆمی گه‌ڕه‌كی ئێمه ئاویان ده‌هێنا كه گه‌ڕایه‌وه من به‌خه‌به‌ر بووم خه‌ریك بوو هه‌ستم و هه‌ڵنه‌سم گوێم لێ بوو له‌دیوه‌كه‌ی تر به‌دایكمی گوت پێشه‌وا و ئه‌وانیان ئیعدام كردووه كه وایگووت من زۆر ناره‌حه‌ت بووم، برای گه‌وره‌تر له‌خۆم كاك خه‌لیل له‌په‌نام بوو هه‌ڵمساند و گوتم هه‌ڵسه و به‌په‌له هاتینه كۆڵان زۆربه‌ی سه‌ری كوچه‌كان گیرابوو، ده‌رچوون سه‌رخت بوو، به‌ڵام له‌وانیه نزیكی دووسه‌د بۆ سێ سه‌د كه‌سێك بووبین، به‌هه‌ر حاڵێك بوو خۆمان گه‌یاندێ كه دیتمان پێشه‌وا و ئه‌وان هه‌ڵواسراون، به‌ڵام ده‌توانم بڵێم هه‌ر له‌وێ هه‌ندێك لاو بڕیاریاندا كه رێگه‌كا به‌رنه‌ده‌ن و به‌راستیش به‌ریاننه‌دا و تا ئێستا درێژه‌ی هه‌یه.\nئاكامه‌كانی كۆماری مهاباد به‌هۆی ئه‌و بارودۆخه نێوخۆیی و جیهانییه‌وه گه‌یشته بنبه‌ست و به‌شه‌هیدبوونی پێشه‌وا قازی و هاوڕێكانی نموونه‌یه‌كی دیكه‌ی فیداكاری و خۆڕاگری چووه سه‌ر خه‌رمانی هه‌موو ئه‌و قوربانییانه‌ی به‌درێژایی مێژوو پێشكه‌ش ده‌كرێت. ده‌كرێت هه‌موو ئه‌وانه بكرێنه وانه و په‌ندی گه‌وره.\nده‌بێ وریابین ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی به‌قسه فریومان نه‌دا\nسه‌ڵاحه‌دینی موهته‌دی: تا چ راده‌یه‌ك ئێمه ئه‌م تاقكه‌وتنه‌ی كوردستانی ئێران له‌به‌رچاو ده‌گرین و جارێكی دیكه لێره ئاوا به تاقو ته‌نیا نه‌كه‌وینه‌وه، كوردستانی عێراق ته‌نیا پشت ئه‌ستوور نه‌بێ به‌خۆی، به‌ڵكو بزانێ كه كوردستانه‌كانی دیكه عومقی ئیستراتیجین بۆ كوردستانی عیراق و بۆ ئه‌م فیدرالییه‌ته له‌به‌ر ئه‌وه یارمه‌تیدان و پشتیوانی كردنی به‌كوردستانه‌كانی دیكه گه‌وره‌ترین ده‌رسێكه كه ده‌بێ نه‌سڵی ئه‌م كوردستانی عیراق له‌سایه‌ی فیدراڵییه‌وه وه‌ریبگرێ و ئه‌م هه‌ڵه‌یه نه‌كه‌ین كه دوای كۆمه‌ڵه‌ی ژێكاف كۆماری كوردستان كردی و به ته‌نیا مایه‌وه له‌نێو پارچه‌كانی دیكه‌ی كوردستان، هه‌ڵه له‌گه‌ڵ دیپلۆماسی به‌ینه‌ل مه‌له‌لی، كۆماری كوردستان زۆری پشت به‌ست به یه‌كێتی سۆڤێت، به‌ڵام له راستیدا یه‌كێتی سۆڤێت كه‌می وه‌عده دابوو به‌كورد، هیچ وه‌عدێكی نووسراو و فه‌رمی به كورد نه‌درابوو له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تی سۆڤێته‌وه، ئه‌مه‌یش وانه‌ی دووه‌مه بۆ ئێمه لێره، به‌رژه‌وه‌ندی ده‌وڵه‌ته گه‌وره‌كان زۆرن و له ئێمه گه‌وره‌ترن و كار وچالاكی ئه‌وانیش له‌توانای ئیراده‌ی ئێمه به‌ده‌ره، چۆن ئێمه كارێكی وابكه‌ین به‌رژه‌وه‌ندی خۆمان له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی ده‌وڵه‌ته گه‌وره‌كان وه‌ها رێكبخه‌ین كه به‌رژه‌وه‌ندیان بێت له‌سه‌رمان بكه‌نه‌وه، چونكه ده‌وڵه‌ته گه‌وره‌كان رۆژێك له مه‌سڵه‌حه‌تیان نه‌بوو له‌سه‌رمان ناكه‌نه‌وه، پشتمان تێده‌كه‌ن، بۆیه سیاسه‌تمه‌داری گه‌وره و عاقڵ كه‌سێكه كه ستراتیژی نه‌ته‌وه‌یی وه‌ها دیاری بكات و بیخاته‌سه‌ر رێبازێك كه‌له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی ده‌وڵه‌ته گه‌وره‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بگونجێ و ببێته هاوته‌ریب، ئه‌م هاوته‌ریبییه‌ش گه‌رنتی ئه‌وه بێ ئێمه له‌دوا رۆژدار ته‌رك نه‌كرێین و پشتمان تێنه‌كرێت. سێیه‌میان ناكۆكی ناوخۆیه وانه‌یه‌كی دیكه كه ئێمه له‌كۆماری كوردستان وه‌ریده‌گرین ئه‌وه‌یه به‌داخه‌وه دوای ته‌حولاتی ناوخۆ له‌كوردستانی ئێراندا سه‌رده‌می كۆماری و بڕێكیش دوای كۆماری ناكۆكی زیادی كرد له‌ناو ریزه‌كانی شۆڕشگێڕانی كوردستانی ئێراندا، ده‌بێ ئێمه نه‌هێڵین ئه‌م ناكۆكییه وامان لێبكات تووشی دووبه‌ركیمان بكات، قۆناغێكی گرنگ و هه‌ستیاره به‌هاوكاری هه‌موو گه‌لی كورد له‌كوردستانی عیراق ده‌كرێ كه ئێستا مافێك وه‌ربگرین، چوارمیش ئه‌وه‌یه فریوی ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی نه‌خۆین راسته ئێستا سه‌رۆك كۆمار به‌پشتیوانی و پێداگرتنی ئێمه بووه‌ته سه‌رۆك كۆمارن سه‌رۆك وه‌زیران دێت و سه‌ردانمان ده‌كات و به‌ڵێنی باش ده‌دات، به‌ڵام ئه‌وانه كاتین، خۆیان كاتین هه‌ڵبژاردن ده‌كرێ، خه‌ڵكی دیكه دێته سه‌ركار، زۆرینه له‌عیراق هه‌ر بۆ عه‌ره‌به، له‌سه‌ره‌تادا نه سوپای عیراقی هه‌یه و نه ئیستخبارات هه‌یه، نه ئابووری به‌هێز هه‌یه، له‌وانه‌یه زۆر به‌ڵێنی گه‌وره بدرێت، من پێموایه یه‌كه‌م شت ئه‌وه‌یه كه ئێمه فریوی ئه‌و به‌ڵێنانه نه‌خۆین، هه‌شتا ساڵ په‌یوه‌ندی خۆمان له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی له‌به‌رچاوبگرین چیمان به‌سه‌ر هاتووه و چیمان له‌گه‌ڵ كراوه، بۆیه بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌م گه‌رنتییه په‌یدا بكه‌ین پێویسته ده‌ستووری عیراقی هه‌موو مافه‌كانی گه‌لی كوردی تێدابێ و نه‌یهێڵینه‌وه بۆ دوارۆژ، دوا رۆژ به‌قازانجی ئه‌وان ده‌بێ و به‌زیانی ئێمه ده‌شكێته‌وه. بۆیه ده‌بێ وریابین ده‌وڵه‌تی ناوه‌ندی به‌قسه فریومان نه‌دا.


جۆن وڵكس: مووشه‌كه‌كانی ئێران بۆ سه‌ر كۆیه كوشتنی خەڵك بووه\n13/9/2018 - 16:38\nئێران چه‌ند مووشه‌كێكی ئاراسته‌ی هه‌ردوو باره‌گاكانی حدك و حدكا كرد\nباڵیۆزی بەریتانیا لە عێراق لە کۆنفراسنێکی ڕۆژنامەوانیدا، نیگەرانیی وڵاتەکەی لە هێرشی مووشەکیی بۆ سەر بارەگاکانی حزبی دیموکرات دەربڕی و بە پێشێلکاریی سەروەریی عێراقی ناوبرد.\nجۆن وڵكس، ئەمڕۆ لە كۆنگرەیەكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند: لە كوردستان چەند كۆبوونەوەیەكم ئەنجامدا، بریتانیا بە هۆی چەند رووداوێك كە لەم دواییە لە عێراق روویاندا، نیگەران بووە، بە تایبەتی لە مووشەكبارانی كۆیە، ویستم لەگەڵ لایەنەكان كۆببمەوە، تا هەڵوێستی ئەوان بزانم، چی روویداوە، ئەم هێرشانە لە كاتێكدا بووە كە كۆنگرەیەكی لایەنە بەرهەڵستكارەكانی ئێران بەڕێوەچووە، ئەمەش خاڵێكی مەترسیدارە. ئامانج لەو هێرشە كوشتنی خەڵك بووه.\nگوتیشی: خاڵێكی دیكە ئەوەیە، هیچ رێزێك بۆ سەروەری خاكی عێراق دانەنراوە، هەموو وڵاتێك مافی بەرگریكردن لە خۆی هەیە، پێمان وایە ئەوە هیچ بەرگری لە خۆكردنێك نییە.\nگوتی: لە ئەنجامی گفتوگۆكان بەو ئەنجامە گەیشتم هێرشێكی مەترسیدار بووە و پێشێلكاری بووە، داوام لە هەموو لایەنەكان ئەوەیە دان بە خۆیاندا بگرن، پشتگیری لە راگەیەندراوی یۆنامی دەكەین، كە داوای رێزگرتن لە سەروەری خاكی عێراقی كردووە.\nلە بەشێكی دیكەی قسەكانی، باڵیۆزی بریتانیا لە عێراق گوتی: نیگەرانین لە هێرشكردنە سەر نوێنەرایەتییە دیپلۆماتكارییەكان لە بەسرە و سوتاندنی كونسوڵخانەی ئێران و هەروەها بۆردومانكردنی كونسوڵخانەی ئەمەریكا لە بەغدا، ئێمە ئیدانەی هەموو جۆرە هێرشێك دەكەین. پێمان وایە پێویستە هەموو هەوڵێك بۆ ئەوە بێت سەقامگیری بگەڕێتەوە ناوچەكه.\nشایه‌نی وه‌بیرهێناوه‌یه رۆژی شه‌ممه 8/9/2018 كۆماری ئیسلامی ئێران چه‌ند مووشه‌كێكی ئاراسته‌ی هه‌ردوو باره‌گاكانی حدك و حه‌دكا له شارۆچكه‌ی كۆیه كرد له ئه‌نجامدا 15 سه‌ركرده و پێشمه‌رگه شه‌هیدبوون 40 كه‌سی دیكه‌ش برینداربوون و ژنی منداڵیشی تێدابوو.


چیرۆک بۆ منداڵان:\nلالۆ وەیسی لە نزیک دێیەکەی خۆیاندا، رەزێکی گەورەی هەبوو، ترێیەکی رەش و گەش و شیرینی دەگرت.. بێجگە لە خواردنی خۆیان، هەموو ساڵێ زیاتر لە چوار هەزار کیلۆگرام ترێی لێدەفرۆشت.\nلە کاتی پێگەیینی هێشووە ترێکاندا.. چۆلەکەیەکی زۆر دەچوونە ناو رەزەکەوە و، ترێیان دەخوارد.\nلالۆ وەیسی ئەمساڵ بیری لەوە کردەوە، گەر رەزەکەی لە چۆلەکەکان پاس نەکات، لەوانەیە هەموو ترێکەی بخۆن و هیچی بۆ نەمێنێتەوە.. لالۆ وەیسی بیری کردەوە و لە قامیش و لە پەڕۆ و لە پەت، بووکە سەماکەرەیەکی (داوەڵێکی) باڵابەرزی دروست کرد.. کراسێکی تەنکی کچانەی لەبەرکرد و، دەسماڵێکی تەنکیشی لە کۆڵ کرد و، بردی و لە ناوەڕاستی رەزەکەیدا چەقاندی.. بـا بەبێ وەسـتان بووکە سەماکەرەکەیان بۆ پێشەوە و بۆ دواوە دەڵەراندنەوە و.. دەسماڵەکەشیان دەشەکـاندەوە.\nچۆلەکەکان وایان زانی کە بووکێکی راستییەوە و سەما دەکا.. بۆیە نەیان وێرا بچنە ناو رەزەکەوە، نەک بووکە سەماکەرەکە بۆیان بێت و بیان گرێت.. لەسەر دار تووەکانی نزیک رەزەکە دەنیشتنەوە. دوای سێ رۆژی روانین و سەرنجدان، چۆلەکەکان لە راستیی بووکە سەماکەرەکە کەوتنە گومانەوە.\nچـۆلەکەیەک: "ئەری هاوڕێکانم، ئێوە تێبینی ئەوەتان کردووە، کە ئەم بووکە سەماکەرە لە ماوەی سێ رۆژی رابردوودا، نە ئاوی خواردەوە و، نە هیچیشی خوارد.. زۆرم پێم سەیرە کە نە توینی و نە برسی دەبێ.. چۆن دەژی؟!"\nچـۆلەکەیەکی تر: "ئەی ئەوەش سەیر نییە، کە هەر لەو شوێنەدا سەما دەکا و، نە جێی دەهێڵێ و، نە ئاوڕیش لە ئەم لاو ئەولا داتەوە..؟!"\nچـۆلەکەیەکی تر: "لە بەیانیشەوە تا ئێوارە، ناوەستی و سەما دەکا.. هیچ پشوویەکیش نادا..؟!"\nچـۆلەکەیەکی تر: "ورتەشی لیوە نایا و، گوێم لە دەنگی نەبووە.. وا دیارە بووکێکی کەڕ و لاڵە".\nچـۆلەکەیەکی تر: "من ئێستا لە نزیکییەوە، بە بەردەمیدا دەفـڕم و، دەچمە ناو رەزەکەوە.. ئێوە وریابن.. بزانن بۆم دێت یا نا ؟"\nچـۆلەکەکە بە بەردەمیدا هەڵفڕی و، لەسەر لقی دارمێوێکدا نیشتەوە و، دەستی بە ترێ خواردن کرد.. بووکە سەماکەرەکە، هەر ئاوڕیشی لێنەدایەوە.\nچـۆلەکەیەکی تری ئازا و چاونەترس: هەڵفـڕی و، چوو لەسەر بووکە سەماکەرەکەدا نیشتەوە، بە وریاییەوە سەرنجی دا و لێی وردبۆوە.. هەستی کرد کە هەناسە نادا و، بووکێکی راستی نییە و، بووکە پەڕۆیـە.. لالۆ وەیسی بۆ ترساندنی چۆلەکەکان لە ناو رەزەکەیدا دایناوە.\nکە چۆلەکەکان ئەمەیان زانی، ترسیان نەما و، هەڵفڕین و چوونە سەر دارمێوەکان و، تێروپڕ ترێیان خوارد.. لەم کاتەدا، لالۆ وەیسی هات و.. کردی بە هەرا و کش كشی لە چۆلەکەکان کرد.. هەموویان هەڵفڕین و چوونەوە سەر دارتووەکان.\nلالۆ وەیسی زانی، کە فێڵەکەی ئاشکرا بووە و، چۆلەکەکان ترسیان لە بووکە سەماکەرە نەماوە.\nبیری لە رێگاچەرەیەکی تر کردەوە.. بۆ بەیانی پشـیلە سپییە گەورەکەی هێـنا و، بە بەرچـاوی چۆلەکەکانەوە، لەسەر تاشەبەردێکی گەورەی ناو رەزەکەدا داینا.. پشیلەکە زۆر وریا و بزێو بوو، دەی میاواند و، چاوی بە هەموو لایەکدا دەگـێڕا.. جار و باریش بۆ راوە مشک بن دارمێوەکـان دەگەڕا.. سەیرێکی لای دارتووەکانیشی دەکرد.\nگەورەی چـۆلەکەکـان: هاوڕێکانم، ئەم پشیلەیە، پشیلە پەڕۆ نییە و، پشیلەیەکی راستییە.. بـڕوانن چۆن دێت و دەچێت و دەمیاوێنێت، تەنانەت مشکەکانیش ناوێرن لە کونەکانیان بێنەدەرەوە.. نەکەن بچنە ناو رەزەکەوە، ئەگینا دەتانگڕێت و، حەپەلۆشتان دەکـات" چـۆلەکەکان لە ترسی پشیلەکە، لە رەزەکە دوورکەوتنە.\nکە لالۆ وەیسی دوابەری رەزەکەی چنی.. هەشت نۆ هێـشووە ترێـی گەورەی لەبن دارتووەکـان بۆ چۆلەکەکان هەڵوەراند.\nلالۆ وەیسی (بە زەدەخـەنەیەکەوە): "چـۆلەکە وریـا و جوانەکـان، ئەم ترێیانەش بەشی ئێوەیە.. بە دارمێوەکانیشەوە کەم کەم ترێێان پێوە ماوە.. مەترس وەرن بیانخۆن".\nلالۆ وەیسی بە بەرچاوی چۆلەکەکـانەوە، پشیلە سپییەکەی لە باوەش کرد و، بەرەو ماڵ کەوتەڕێ.\n٢٠١٦ - نەرویج


چەندین نهێنی لەبارەی پەیوەندی نهێنی كورد و ئیسرائیل لە توێژینەوەیەكی گرنگ بخوێنەوە – Standard Kurd\nلەلایەن ستاندار Posted on كانونی یه‌كه‌م 23, 2021 كانونی یه‌كه‌م 23, 2021 605 جار بینراوە\nلە نوێترین توێژینەوەی دەزگای ستاندەر پەیوەندیە نهێنیەكانی كورد و ئیسرائیل شیكار كراوە، توێژینەوەكە بەشی دووەمی توێژینەوەیەكی فراوانترە كە راستەوخۆ لە زمانی عیبریەوە لەلایەن ئەندازیار شوان حسێن وەرگێردراوەتە سەر زمانی كوردی، گرنگیەكەشی لەوەیە زۆرینەی سەرچاوەكانی تر لە زمانی ترەوە كراونەتە كوردی نەوەك زمانی عیبری كە زۆرجار گۆرانكاری بەسەر زانیاریەكان هێنراوە.\nلە توێژینەوەكە شوان حسێن چەندین زانیاری لەبارەی یەكەم پەیوەندی كورد بە ئیسرائیل، هاتنی یەكەم وەفدی ئیسرائیل بۆ هەرێمی كوردستان. هەندێ لەچالاكیە تایبەتیەكانی ئیسرائیل لەهەرێمی كوردستان. یادەوەری ئەم ئەفسەرە سیخورانەی كە لەكوردستا كاریان كردوە، پەیوەندی كورد و ئیسرائیل لە 1963 تا 1975. لەگەل چەندین زانیاری تر لە توێژینەوەكە خراوەتە ڕوو.\nتوێژینەوەكە لەژێرناویشانی (پەیوەندی كورد و ئیسرائیل، لەبەڵگەنامە و ئەرشیفی راگەپاندنی دەوڵەتی ئیسرائیل) ژمارە 43ی دەزگای ستاندەری پێبەخشراوە و لەم لینكە دەتوانن بیخوێننەوە:\nبڵاوکراوەی پێشووسەرۆکی حکومەت پێویستی بە روئیای ئابوورییە نەک بەراوردی ژمارەکان\nبڵاوکراوەی نوێترناوەندی توێژینەوە توێژینەوەیەكی نوێ و جیاواز لەبارەی زوانی كوردی بۆیەكەمجار بڵاودەكاتەوە


لێپرسراوێکی دیاری یەکێتی نهێنیەکانی کۆنگرەی یەکێتی ئاشکرا دەکات\nلێپرسراوی پەیمانگای کادیرانی یەکێتی: خەڵکانێک چەندین ملیۆن دۆلاریان لەپێناوی کڕینی ویژدانی ئەنداماندا خەرجکردووە\nلێپرسراوی پەیمانگای کادیرانی یەکێتی، نهێنیەکانی کۆنگرەی یەکێتی ئاشکرا دەکات و دەڵێت" خەڵکانێک چەندین ملیۆن دۆلاریان لەپێناوی کڕینی ویژدانی ئەندامانی کۆنگرە خەرجکردووە".\nلە پۆستێکدا لە ئەکاونتی خۆی، نیاز سەعید لێپرسراوی پەیمانگای کادیرانی یەکێتی دەڵێت" لێرەوە زۆر سوپاسی ئەو هەڤاڵ و کادیرو ڕابەری سیاسیی و ئەو ئەندامی کۆنگرە بەویژدانانە ئەکەم ،کە پێشنیاریان بۆ کردم بۆ خۆپاڵاوتن ، بەدڵنیایی هەڵوێست و دەنگی ئەوان ؛ تامی سەرکەوتنی هەیە بۆ من ، جێی شانازیین و پێزانینم هەیە بۆیان ، شایەنی باسە لەناو گێژاوی ململانێ قورس و ئاڵۆزەکان و بوونی پاڵێوراوێکی زۆری بێشومارو ئەو دەیان دەعوەتی نانخواردنە گەورانەی کە بەپارەی (یەکێتیی!) لەلایەن پاڵێوراوە پارەدارەکانەوە ، لەرێستۆرانە پێنج ئەستێرەکانی (داوا)و (وایت پلاس)ی ناو بەرزاییەکانی سلێمانیی و (ئەبو سەنا) و رێستۆرانتی (تایتانیک) و ...هتد ئەنجام ئەدراو پرسیار لەسەر سەرچاوەی پارەکەیان هەیەو چەندین ملیۆن دۆلاریان لەپێناوی کڕینی ویژدانی بەشێک لەئەندامانی کۆنگرە خەرجکردووە ، بەتایبەتیی لەلایەن ئەو پاڵێوراوانەی کە ڕۆژێک لەڕۆژان ؛ لەهیچ ئۆرگانێکی (یەکێتیی)دا کاریان نەکردووەو زۆریش نەناسراو بوون".\nهەروەها لەو نووسینەدا لێپرسراوی پەیمانگای کادیران ئەوە ئاشکرا دەکات " ژمارەیک پاڵێوراوی نەناسراوی دەرەوەی ئۆرگانە ڕێکخراوەییەکانی (یەکێتیی) ، دەنگی یەکەمینەکانیان بەدەستهێنا ، هاوکات زۆر پاڵێوراویش بە(بەندە)ەوە ؛ بووینە قوربانیی سازانێکی تۆکمەیی و ململانێیەکی شاراوەی تازەی ناو (یەکێتیی)!! ، ئەمە سەرەڕای تێبینیی لەسەر شێوازی جیاکردنەوەی دەنگەکان و (چاودێرەکان !!)و ...هتد .(بەندە) لەگەڵ ئەوەشدا ؛ توانییومە (٢٣٠) دەنگ بەدەستبهێنم ؛ لەناو نزیکەی (١١٣) پاڵێوراو و ببمە زنجیرەی (٣٠)ەمین ، لەناو پاڵێوراوەکاندا ، لەکاتێکدا تاکو (٢٣) پاڵێوراو لەبازنەی سلێمانی ؛ بووەنەتە ئەندامی سەرکردایەتیی".\nلە کۆتایی نووسینەکەیدا نیاز عەزیز دەڵێت " ـلەناخی دڵەوە ؛ پیرۆزبایی لەبەشێک لەدەرچووەکان ئەکەم ؛ کە بەشایستەیی خۆیان بوونە ئەندامی سەرکردایەتیی ، لەناویاندا ژمارەیەک لەدەرچووەکانی خولەکانی پەیمانگەی کادیران ؛ کە (بەندە) بۆ خۆم لەسەر بنەمای شایستەیی و تەواوکردنی خولی تێرو تەسەل و بەردەوامیی و دڵسۆزیی و هوشیارییان ،دەنگم پێداون و چیشم پێکرا بێت ، بەگوێرەی توانا پشتگیرییم کردوون".\nیەکێتی لە ٢١ تا ٢٦ی کانوونی یەکەم کۆنگرەی چوارەمی خۆی سازدا، لە گەڵ تەواوبوونی کۆنگرە ناوبەناو کادیرانی ئەو حیزبە رەخنە لە کۆنگرەو دەرچوانی سەرکردایەتی نوێی ئەو حیزبەو پێشلێکاریەکانی دەگرن.


پرۆژەیەک ئامادەکراوە بۆ قەرەبووکردنەوەی ناوچە زیانلێکەوتووەکانی شەڕی داعش\nحکومەتی عێراق پرۆژەیەکی لەبەردەستدایە بۆ قەرەبووکردنەوەی ناوچە زیانلێکەوتووەکانی شەڕی داعش و هەر خاوەن خانوویەک بڕی ٢٠ هەزار دۆلاری پێ دەدرێت.\nمستەفا هیتی سەرۆکی سندوقی بنیاتنانەوەی ناوچە زیانلێکەوتووەکانی دەستی داعش ئەمڕۆ سێشەممە (٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨) ڕایگەیاند، بە هاوکاریی بانکی نێودەوڵەتی کاردەکەن بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی ناوچە زیانلێکەوتووەکانی شەڕی داعش، بەتایبەتییش بەری ڕاستی موسڵ و گێڕانەوەی ئاوارەکان بۆ ناوچەکانی خۆیان.\nڕۆژنامەی سەباحی عێراق لە زاری مستەفا هیتییەوە بڵاویکردەوە، بەگوێرەی سەرژمێرییەکانی پارێزگا زیانلێکەوتووەکان، کە لەلایەن بانکی نێودەوڵەتییەوە ئامادەکراوە، ئاماژە دەکات بەوەی زیاتر لە ١٥٠ هەزار یەکەی نیشتەجێبوون زیانیان پێگەیشتووە.\nئاماژەی بەوەش کردووە، گفتوگۆکان لەگەڵ بانکی نێودەوڵەتی بەردەوامە لەو پرۆژەیەدا، کە خۆی دەبینێتەوە بە پێدانی قەرزی ئاسان بە عێراق بۆ ماوەی ٢٥ ساڵ، بە ڕێژەی سودێک کە ٥.١% تێپەڕناکات.\nئاشکراشیکرد، پرۆسەی پێدانەوەی قەرزەکان دوای تێپەڕبوونی پێنج ساڵ بەسەر تەواوبوونی پرۆژەکەدا دەستپێدەکات.\nلە کۆتاییشدا ئاماژەی بەوە کردووە، بڕی تێچوونی پرۆژەکە دەگاتە دوو ملیار دۆلار، بە شێوەیەک هەر خێزانێک خانووەکەی بە ڕێژەی ٤٠% بۆ ٥٠% زیانی پێگەیشتبێت بڕی ١٠ هەزار دۆلاری پێ دەدرێت، هەر خانوویەکیش بە تەواوی وێرانبووبێت بڕی ٢٠ هەزار دۆلاری پێ دەدرێت بە شێوەی قیست، لە ئێستاشدا سندوقەکەیان چاوەڕوانی ڕەزامەندی حکومەتی عێراقە.\nلە ماوەی سێ ساڵی شەڕی داعش و داگیرکردنی چەند پارێزگایەکی عێراق و دواتر دەرکردنی ئەو ڕێکخراوە لەو شوێنانە، زیانێکی زۆر بە خانوو و ژێرخانی ئابوریی ئەو پارێزگایانەی عێراق گەیشتووە، بە شێوەیەک لە هەندێک ناوچە گەڕەکی گەورە لەگەڵ زەوی یەکسان بووە.


خاڵی هاوبەشی هەندێک بانگخواز و میدیاکار\n07:58 - 2022-05-26\nبەداخەوە چەواشەکاری و داڕشتنی حیکایەتی جۆراوجۆر لەلایەن بەشێک لە میدیاکاران و بانگخوازانی ئاینییەوە خەریکە دەبێتە دیاردە ئەمیان بەناوی تەلەفۆنی ژنێکەوە و ئەویان بەناوی سەرچاوەیەکەوە کە نەیویست ناوی ئاشکرا بکرێت.\nئەوەی زیاتریش ئەو دیاردەیەی پەرەپێداوە، پەیجەکانی سۆشیال میدیا و هەندێک لەو سایتانەن کە بەهۆی بێ بابەتیی جدیی و خەمی خەڵکەوە یان ئەوەتا پەنا بۆ مۆنتاژ و هەڵبژاردنی بڕگەی کەتکراو لە قسە و گرتەی ڤیدیۆیی کەسێک یان کچە مۆدێلێک دەبەن، یان لە کۆی وتارێکی ئایینی بانگخوازێک یان وتاربێژێکی ئایینی بڕگەیەکی مۆنتاژکراو بڵاودەکەنەوە بەمەستی ئەوەی لەڕێی چەند کۆمێنت و لایکێکەوە باڵانسی خۆیان بەرزبکەنەوە.\nئێستا بەشێک لە میدیاکاران پەیدابوون کە بەناوی سەرچاوەیەکی تایبەتەوە کە گوایە نەیویستووە ناوەکەی ئاشکرا بکرێت، چەندین حیکایەتی جۆراوجۆر دەهۆننەوە و دەرخواردی خوێنەر و وەرگری دەدەن، کە دیارە لەو جۆرە حاڵەتەشدا لەبەر ئەوەی ناوی کەس نەهاتووە، هەرچییان بوێت دەیخەنە ئەستۆی ئەو کەسە گومناوە.\nلەولاشەوە بەشێک لە (زانایانی ئایینی) و بانگخواز لە دەرەوەی قسەکردن لەسەر بنەماکانی قورئان و شەرع و فەرموودەی پێغەمبەری ئیسلامەوە، کۆمەڵێک چیرۆک دادەڕێژن و بۆ پشتڕاستکردنەوەی قسەکانیشیان باس لەوە دەکەن کە گوایە درەنگانێکی شەوی رابردوو ئافرەتێک تەلەفۆنی بۆ کردوون و لەبارەی سەرجێیی خۆی و مێردەکەیەوە سکاڵای کردووە، یان ئافرەتێک تەلەفۆنی بۆ کردوون و باسی ئەوەی بۆ کردوون کە مێردەکەی خیانەتی لێدەکات و... هتد، کە ئەم چیرۆکانە خەریکە بەشێکیان دەبنە نوکتە و مایەی گاڵتەجاڕی لای خەڵک.\nئێستا تەلەفۆنی ئەو ئافرەتە نادیارانە بۆ مەلاکان و لێدوانی سەرچاوە نادیارەکان بۆ میدیاکان بوونەتە خاڵی هاوبەشی نێوان بەشێک لە بانگخواز و پیاوانی ئایینی و بەشێک لە میدیاکاران کە هەندێکیان گوایە بە مەبەستی چاکسازیی لە کۆمەڵگەدا دەیکەن، بەڵام خەریکە ئامانجەکەیان پێچەوانە دەبێتەوە و بە زیان بەسەر کۆمەڵگەدا دەشکێتەوە.\nئەوەندەی لە گوتار و ئیرشادەکانی بەشێک لەو مەلایانەوە باسی سێکس دەکەن و هەندێک لە گەنجان و مێردمنداڵانی پێ دەوروژێنن، لە فیلمە پۆڕنەکان زیاتر زیانیان بە گەنجان و مێرمنداڵان گەیاندووە و مێشکیان سەرقاڵ کردوون.\nجگە لەوەش خێزانەکانیان زیاتر لەبەریەک هەڵوەشاندووە، لەبەرامبەردا بەشێک لە میدیا و میدیاکارانیش بەترش و خوێ کردن و گرافیک دروستکردن بۆ بڕگە وروژێنەرەکانی قسەی ئەو مەلایانە زیاتر تەرویج بەو بابەتانە دەدەن وەک ئەوەی خەڵک هیچ کێشەی تری نەبێت.\nبەشێک لە میدیاکاران پەیدابوون کە بەناوی سەرچاوەیەکی تایبەتەوە کە گوایە نەیویستووە ناوەکەی ئاشکرا بکرێت، چەندین حیکایەتی جۆراوجۆر دەهۆننەوە و دەرخواردی خوێنەر و وەرگری دەدەن


رۆژهەڵاتی کوردستان: لەماوەی مانگێکدا ٤٦ چالاکوان دەستگیر کراون، ٦ کۆڵبەر کوژراون، ٢٢ کەس خۆیان کوشتوە\nكۆمه‌ڵه‌ی مافی مرۆڤی كوردستان لەراپۆرتێکدا ئاماژە بەوە دەکات لەماوەی مانگێکدا لەرۆژهەڵاتی کوردستان ٤٦ چالاکوان لەلایەن هێزە ئەمنییەکانی ئێرانەوە دەستگیر کراون‌و ٦ کۆڵبەر کوژراون‌و ٢٢ کەسیش خۆیان کوشتوە.\nئاوێنە: كۆمه‌ڵه‌ی مافی مرۆڤی كوردستان بڵاویكرده‌وه، له مانگی ئاداردا هه‌ڵمه‌تی گرتن و ده‌ستبه‌سه‌ركردنی چالاكوانانی كورد له رۆژهه‌ڵاتی كوردستان به‌رده‌وام بووه‌و له‌و مانگه‌دا 46 چالاكوان ده‌ستبه‌سه‌ر كراون. به‌م پێیه له‌سه‌رەتای ئه‌مساڵه‌وه 201 چالاكوانی سیاسی و مه‌ده‌نی كورد له لایه‌ن هێزه ئه‌منییه‌كانی ئێرانه‌وه ده‌ستبه‌سه‌ركراون.\nهه‌ر به پێی راپۆرته‌كه‌دا، مانگی رابردوو دوو كه‌س له رۆژهه‌ڵات له سێداره‌دراون و به‌مه‌ش له سه‌رتای ئه‌مساڵه‌وه هه‌شت هاوڵاتی كورد ئه‌و سزایه‌یان به‌سه‌ردا جێبه‌جێ كراوه.\nله‌به‌شێكی تری راپۆرته‌كه‌دا باس له‌وه‌كراوه، كه له مانگی ئاداری ئه‌مساڵ شه‌ش كۆڵبه‌رو كاسبكاری كورد كوژراون و 11 كۆڵبه‌ر و كاسبكاریش برینداربوون. له‌سه‌رەتای ئه‌مساڵه‌وه 15 كۆڵبه‌رو كاسبكار له رۆژهه‌ڵات كوژراون و 33 كه‌سی تریش برینداربوون.\nكۆمه‌ڵه‌ی مافی مرۆڤی كوردستان ئاماژه‌ی به‌وه‌شكردووه، له مانگی رابردوودا حه‌وت ژن و 15 پیاو خۆیان كوشتووه و به‌هۆی ته‌قینه‌وه‌ی مینیشه‌وه كه‌سێك كوژراوه و كه‌سێكی تریش بریندار بووه.


ئەبوبەکر جاف : پلەی سفری مانا. – WTARIKURD\nئەبوبەکر جاف : پلەی سفری مانا.\nپلەی سفری مانا پلەی سفری شتەکانە . بونە لە پلەیەکی سفردا پێش ئەوەی لە ناو پەیوەندییەکاندا ، لە نێوان پەیوەندی و ململانێ و هێز و دەسەڵاتەکاندا مانایان پێ ببخەشرێت . پلەی سفری مانا،پلەیەکی وەستاوە،پلەی دۆخی ( ڕهاییە لە شوێن و لە کاتدا ) . بەم مانای پلەی سفری مانا بێ ماناییە نییە ، بەڵکو نا – مانایە،یان وردتر مانایەکی پێش زمانەوانییە . پلەی سفری مانا لە میانەی پەیوەندی سوژە و ئۆبژێدا بەرهەم ناهینرێت ، بەڵکە تێپەرە بە سەر ئەم پەیوەندییە دیالێکتیکییەی ( سوژە و ئۆبژە ). بە مانایەکی تر پلەی ڕەهایی مانایە پێش ئەوەی بکەوێتە ناو کۆنتێکست و بەکارخستن و بەکار هێنانەوە . پلەی سفری مانا دراو و پێدراوێکی سۆبژیکتیڤیانەی دیکارت نییە تا (منی بیرکەرەوە ماشینی پێدانی ماناو فۆرمیولەکردنی بم . ئۆبژەگەرایی و بابەنتگەرایی و بونێکی سەربەخۆش نییە کە من تەنیا مەحکوم بم بە گێرانەوە ، مەحکومبم بە تەنیا کارێکی وەک کەشفکردن و دۆزێنەوە. واتە پلەیەک نییە دروستکراو بێت و پلەیەکیش نییە دروستبکرێت .\nچون مانای دروسترکراو خولقێنارو ، هاوشان لە گەڵ خولقاندنی مانادا پرۆسەیەکە نەک تەنیا نیەتێکی ئیدۆلۆژی قودرەت و هێزو ئیرادەیەکی ئیدۆلۆژی لە بەکار خستنیدا هەیە . بەڵکە تەواو بە پلەیەکی ئیمتیاز دۆخی ئیدۆلۆژی دۆکسایانەی مانایە . پرۆسەیەک ، کە ستراتیژیەتیێکی تەواو ئیدۆلۆژی هەیە پرۆسەی ناونانە.ناونان هێ نییە جگە لە مانادان ، مانا پێبەخشین ، وەک چۆن لەو دیوی ئەم پرۆسەوە ئاستی مانا لێسەندنەوەش هەیە . مێژوی شتەکان ، مێژوی ێەیرورەی شتەکان لە ئاستێکی ئەنترۆپۆلیۆی – سۆسیۆلۆژیدا ، بریتییە لە ناونان و ناولێنان و ئاراستە کردنیان . ئەمەش بە نیەتێک ، ستراتیژێک بونی هەیە ، ئەویش مالێکردنەوەو دیلکردنی شتەکانە لە ناو میتافیزیکیای مانادا بە بەئەنجام و بە مەبەستی کۆنترۆڵکردن و پاشان ئاراستەکردن . ڕاستە و برێکی زۆریش کارەساتەکە لە سوژە سوبژێکتیڤیتێی دیکارتەوە درزێکی گەورە دەخرێتە سەر مانا لە پلەی سفردا. دابڕانێک لە ئۆبژێتیڤبونی شتەکاندا ڕودەدات،لە میانەی پرۆسەیکی ” بیرکردنەوە ” ی من و منی بیرکەرەوە،واتە پێدانی ئاستێکی مانا بە شتەکان لە میانەی جوڵەو زەمەن و کردەی بیرکردنەوەدا . بەڵام ، ئەی پلەی مانای پێش ئەم کردەیەی چییە ؟ ئایا ئەوە ئەو بونی سوژەو ئۆبژەو دراوەاکانیان لە ماناو زانراویی چۆن بزانین تێکەڵەیەک نییە لە وەهم؟ لە میانەی بیرکردنەوەی” من ” یبیرکەرەو ئەو بونەی کە لە ئەنجامی بیرکردنەوەو کردەی بیرکردنەوەدا بە دەستدێت ، دەرچون و پەراوێزخستنی پلەی سفری مانایە ، ئەوەی کە بە ئاستێک پێی دەوترێت ” شت لە خۆیدا ) ، ئەمەش تێپەڕاندنی ئاستی ئۆنتۆلۆژی مانایە لە پلەی سفریدا و خستنە ناو تەڵەزگەو ئیدۆلۆژیای میتافیزیکییەوە ( مەبەستمان لە میتافیزیک و ئاست و گەمەی میتافیزیکییە تێگەیشتنە دوریدایەکەیە) . پاش دیکارت کانت بەرپرسی یەکەم و ڕابەری ئەو شۆرشە کانتییەیەی لە جیاکردنەی ئەو پانتاییانەی دەکرێت ئەزمون بکرێت لە گەڵ ئەو پانتاییانەی کە ناکەونە پێش ئەزمونەوە . واتە جێهێشتنی دۆخی شتەکان مانای شتەکان لە پلەی سفردا چونکە قابیلی ئەزمونکردن نین ، ئەوە گرنگە شتەکانە بۆ ئێمە .\nئەوەی دەمانەوێت بیڵێن وەرگرتنی ئاستی بونە لە پلەیەکی سفری مانادا ، وەک وتمان پلەی بێمانایی نا . بەڵکو وەک دولوز ئەڵێت پلەی ئیمانانسی پەتی ، ئاستێکی ترانسدێنتی مانا کە خۆی ئەزمونێکی پەتیەو ناخرێتە دەرەوە ’ ئیمپیریبونی ماناو شتەکان لە دۆخێکی ڕەهایی پەتی و خاڵێدا . مێژوی دەرکەوتنی زماناسی و زمانەوەدانی و پەیوەستکردنەوەی مانا بە وشەوە ، ئەویش تەنیا ئاستێکی وشە کە زۆرجارو لە زۆر درخدا ئاستێکی ساختەو فریودەرو گومڕاکەرە ، واتە ئاستی مانا لە مانا لە ناو تەجەللابونێ لە پەیوەندی دال و مەدولول ، یان بە مانایەکی تر ئەو ئاستە پراگماتیەی زمان کە تەنیا بەکارخستن و ئاڵوگۆڕی مانایەکی مەبەستە لە ناو بەکارخستندا. ئەمەش بەتاَڵکردنەوەی شتەکانە لە مانایەکی ئۆنتۆلۆژی و باڵادەستی فەزاو ئاستێکی میاتافیزیکیای ناو تەڵەزگەیەکی ئیدۆلۆژی ، ئەو نیەتە میتافیزیکییەی لە ناو پۆزەتیڤیزم و پراگماتیبونی مانادا خۆی حەشارداوە . ئەویش دەستبەرداربونی مانایە و تەنیا و تەنیا ئیکتیفاکردن بەو ئاستەی مانا کە دۆکسایە. یان دراوێکی بەرکارهاتوو بەکار هێنراوە. ئەمەش ڕویەکی تری نیهلیزمە ، نیهیلیزمێک کە دەرئەنجام و دەرهاویشتەی بە ڕولاتیڤیزمبونی مانا و ئتەکان . بۆیە لێرەوە ئیچمە لە گەڵ فەیلەسوفێکی وەک لیو شتراوسدا دەگەینە ئەو بڕوایەی ، کە ڕولاتیڤیزم و نیسبییەتگەرایی نیهلیزمە .!\nدکتۆر کەمال میراودەلی : کورد و خوێندنه‌وه‌ی سیاسه‌ت له سه‌ده‌ی بیسته‌مدا .\nحەمە سەعید حەسەن : عارف ڕوشدی زۆر لەمیژە کلکی لەگەڵ پارتی گرێدا بوو .


ڕانویس Dictation – هەورامان\nیانە زوان ڕانویس Dictation\nڕانویس یوٙن جە لەقەکاو زوانزانای ، پیٛسە ئەژناسە مەکریوٙ ” ڕیٛک و ڕاس نویستەی واتەکا ڕستەی ، هەر واتیٛوە یاگیٛ ویٛشەنە بنریورە ” ئەگەر ڕانویسی هەورامی بەراورد بکەرمیٛ چەنی زوانی ئینگلیزی و عەرەبی وینمیٛ هەورامی بیٛ وەجڵەو گرفتا ، چون زوانی عەرەبی و ئینگلیزینە بڕێ حەرفیٛ منویسیا وەلێ نمەوانیاوە ، ” نایت Night حەرفو g قوت دریان و نمەوانیوە ، چنڎەها واتیٛ تەریٛ چیمنیٛ هەنیٛ ، هەرپاسە عەرەبینە ” طه ” بە ” طاها ” وانیوە .. یس بە یاسین وانیوە … ئینە زوانو نویستەی و وەرکەردەین ، وەلێ زوانی هەورامینە ئی گرفتیٛ نیەنیٛ ، هەرپاسە زوانی سورانیچ چەمو عەرەبی و ئینگلیزینە ڕانویسش بیٛ وەجەڵەن .\nجە دەسەبەشو زوانەکانە باسو زوانی نمونەیی کریان ماچوٙ : زوانی نمونەیی ئانەن ، هەکە بە چ جوٙرێوە وانیوٙوە پاسەیچ بنویسیوٙ ” بە چ جوٙرێوە منویسیش پاسەیچ بوانیشۆ ” پەی نمونەی زوانی ئینگلیزی نمونەیی نیا چونکە تەبایی و ڕێککەوتەی نیا بەینو حەرفەکانەو واناکەیشنە ، وەختێ حەرفو ” s ” منویسی بە دەنگو “ز ” وانیوٙوە یام وەختێ حەرفو ” c ” منیوسی دەمێ بە سی وانیێوە دەمێ بە ک ، جاری چامنەیچ هەن حەرفێوە منویسیو وەلێ نمەوانیوٙوە ، چیٛگەنە متاومیٛ گلکە پەی زوانی فارسی کیٛشنمیٛ هەکە ئی گرفتەشە هەن ، حەرفێو نویسیان وەلێ نمەوانیوٙوە ، یام حەرفێوە نویسیان و بە دەنگێوە تەر ماچاش ، وەلێ زوانی سوارنینە ئی گرفتە نیەن و متاومیٛ بواچمیٛ زوانێوە نمونەیین ، هەرپاسە زوانی هەورامیچ پاسنەن .\nوەرو ئانەی ئەگەر گەرەکما بوٙ بەهەورامی بنوسیمیٛ مەشوٙ بنەڕاوە فیٛرو نویستەی و دەنگو ” فۆنیم ” ” واچ ” حەرفە هەورامیەکا بیمیٛ ، با ئانەیچ بزانمیٛ خاستەرین ئەلفوبیٛ ئانەن هەکە پەی هەردەنگێوە ” کرکە ”  دەمۆ بەرمیٛ تەشکیٛوە “هیٛما ” ش پەی نەخش کریوٙ ، یانی چنڎ دەنگیٛما با مەشوٙ ئانڎە حەرفیٛما با ، نمەبوٙ دوویٛ دەنگیٛو وزی سەرو یەک حەرفی ، یام حەرفیٛو پەی دوویٛ دەنگا بەکاربارمیٛ ، هەر ئەلفوبیٛوە پی تەشکە نەبوٙ ، ئانە گرفتو وەجەڵیٛ فریٛ و سەرئیٛشیٛ فریٛ مەیانە ڕاش بە تایبە بنەڕاو فیٛربیەینە ، ماموٙسای و وەنکاری وزانە دلیٛ گیٛجاویٛ .\nڕانویس یەریٛ جوٙریٛن :\nیوە: ڕانویسی ڕوونویس یام ڕانویسی وینیا : یانی تەماشەو نویستەکەی مکەری و منویسیشۆ پەی وەنکارا تازە فیٛریٛ بانە ، دلیٛ کتیٛبینە یام سەرو تەختەی سیاویوە .\nدڤەم : ڕانویسی نەوینیا یام ڕانویسی ئەژنەویا : ماموٙسا ماچوٙش پەی وەنکارەکا و منویساش ، یام شیٛعرێوە بە وەر منوٛیسوٙوە .\nیەرەم : ئی جوٙرەشا باسەکەو ئیٛمەن جە هەردوٛی جیاوازا ، چون ئینەشا جوٙریٛوتەرا ، وێما بە ویرو مەژگو ویٛما مەنویسمیٛش ، وەختو نویستەینە مەشوٙ وەرەچەمش بگیٛرمیٛ واتەکا یاگیٛ ویٛشانە بنیەمیٛرە ، چی باسەنە نمەلمیٛنە دلیٛ جوٙرەکاو ڕانویسی هەکە جە پوٙلەکاو بنەڕەتیوە فیٛرو وەنکاری کریا ، تەنیا باسو ڕانویسو نویستەی دەق ” تیٛکست ” ی مکەرمیٛ ، ڕوانە نویسەرەکیٛ وزاش سەرو پەلو کاخەزی یام دلیٛ لاپتوٙپو ئینترنێتەنە منوٛیسیو .\nگەرەکمانە باسو چنڎ حەرفێو کەرمیٛ ، کە وەختو نویستەینە سەرما وەنە شیٛونا ، یام یاگیٛ ویٛشانە نمەنویسمیٛشا ، چون چنڎ جوٙریٛوەنی ، شوٙنەو ئانەیچەرە هەوڵ مڎەیمیٛ بڕێ واتیٛ سادیٛ و ئەرەتاشیێ و ئامیٛتیٛ بارمیٛنە دلێ باسەکەی ،تا بزانمیٛ چەنی منویسیا.\nیڤە : باسو جوٙرەکاو ” و ” واوی مەکەروو : چنڎ جوٙرێ واویٛ هەنیٛ وەختو نویستەینە تیٛکەڵو پیٛکەڵیٛ بانە و گرفت دروسبوٙنە ،\nواو و بنەڕای : بڕێ پەیلوای هەنیٛ ماچا واو بنەڕاو واتیٛنە مەشوٙ واوێوە بوٙ ، بڕیٛوەچ دڤیٛ واوێ منویسا نمونە : وونی = ونی ، ووسمە = وسمە ، ووریا =وریا ، ووتەی = وتەی ، ووسای = وسای ، ووتار = وتار ، هەرپاسە ماچا ئی واوە ئەگەر دووێ بانە یوٙشا دەنگدارا _ کرکەدار و ئەوشا بیٛدەنگا_ بیٛکرکە ، یانی یوشا واوی کوڵا ” u ” ئەوشا واوی دریٛژا ” w ” یام ماچا هەر نمەبوٙ دوویٛ واوێ وەڵیٛوە بنویسیا یانی هەر واتیٛوە بە واو دەس پەنە کەروٙ مەشوٙ بەیەک واو بنویسیوٙ .\nواو “و ” دوٛیٛ جوٙریٛن :\nواوی کوڵ ” و ” : یام واوی دەنگداری_ کرکەداری کوڵ ” ڤاوڵ ” هەکە وەراوەرو ” ضمە _ بوٙر” و عەرەبین و بە حەرفو ” u ” ئینگلیزی ویٛنا کریوٙ هەمیشە چەنی حەرفێوە بیٛدەنگی مەیو ،یانی ویٛسەر نیەن ، بنەڕاو واتیٛوە نمەیوٙ ، چی جوٙرە واتانە بەر گنوٙ ” کوڵ ، کورد ، قونە ، کونە ، گوڵپ ،\nواوی دریٛژی بیٛدەنگ – بیٛکرکە ” کۆنستانت ” ” و ” ویٛناو ” w ” ئینگلیزیش پەی نریانرە بەخاترەو جیا کەردەیشەو جە واوی کوڵی ، بنە ڕاو ، دلیٛڕاسە و دما و واتیٛوە مەیوٙ نمونە : واردەی ، هاوار ، وار ، وەرەتاو ، ویٛنا ، وراستەی ، ولی ، نمونە ، هەورامی ، گەورە ، گاو\nجوٙت واو ” وو “ یام واوی دریٛژ یام دەنگداری دریٛژ ” ڤاوڵ ” بە حەرفو ” û ” ویٛناش کەرانە وەراوەرا بە واویٛوی عەرەبی ، یانی عەرەبینە دووە واو نیەن نور = نوور : بڕێ نامیٛ هەنیٛ وەختو قسیٛکەردەینە واوەکەشا دریٛژ مەبوٙوە ” بوٙوە ” یانی بنەڕەتەنە هنو ویٛشانە : سوور ، بەلوو ، موو ، ، شوو ، دوور ، هووڵە ، لووتە ، شارەزوور پسوو ، ژووژوو ، شووم ، هەرپاسە زوانی هەورامینە جە کردەی نەویەردەنە بە زەریفی بەر مەگنوٙ ” گنوٙ ” یاگە نامیٛ لکیێ پەی کەسی یوەمو تاکی : مەلوو ، مەوەروو ، مەوسوو ، ماروو ، مژماروو ، مسپاروو ، مەتاشوو ، مەکیٛشوو ، بڕێ کردیٛما هەنیٛ ویٛشا بەواو دماییشا مەی ، ئاوەختی یەریٛ واویٛ ڕیزێ بانە ، ” میاووو ، متاووو ، مناووو ، چیٛگەنە هەر دوویٛ واویٛ منویسمیٛ .نمەکریوٙ یەریٛ بانە ، وەلێ مەشوٙ هاگاڎاریٛ بیمیٛ ئەگەر کردەکە بە ” ە ” دماییش ئامابوٙ مەشو کەرمیٛشۆ بە واوێوە ” مڎیەو ، مکوشیەو ، مشناسیەو “\nواوی کریاوە ” ۆ ” ی دەنگدار : ئی واچ ” حەرفە ” زوانی هەورامینە فرە کەمەن ، مەگەر بە دەگمەن دماو کردەی یام نامێوە بێ ، پیٛسەو دماگیٛرێوە ” دمابەنڎ ” ، ئەنڎا ویرمەنە نیا هەکە نامێوە بوٙنەو ئی حەرفشە دلیٛنە بوٙ ، وەلیٛم تائیسە وەجەڵێوە زلش پەی ساز کەردیٛنمیٛ جە ڕانویسی هەورامینە چون فرەو برا هەورامیەکاما کە زوانی سورانیشا نەوانان و نمەزانا دەنگو ئی ” واوە کریایوە ” چەنینا جیاتی واوی کەسرە داری منویساش ، یام تەختەکریٛڵی هەورامیشا نیا و بە ناچاری ” ۆ ” منویسا جیاتی واوی نەرمی ” کەسرەدار ” ،وەختو گوفت کەردەیشنە گردو دەمو گڵوێ گنوٙ هەرمانە ، ویٛناو ” o ” ئینگلیزیش پەی نریانرە ، واوی سادەنو حەوتڵیٛوەش ئینا سەرۆ و بنەڕاو واتیٛوە نمێ فرەتەر دماو کردەیوە مەیو بەتایبە لەهجەو لهۆنینە : سەرشۆ ، وارشۆ ، کەردەنتۆ ، مەلۆ ، هەرپاسە بڕێ دەگایا هەورامانینە ، ڕوٙشنتەر لەهجەو لهوٙنینە هەر یاگێنە ” ەو ” بوٙنە کریان بە “ۆ ” نمونە : سەوز = سۆز ، حەوت = حۆت ، دەوری =دۆری ، شەوکەت = شۆکەت ، هەولیٛر = هۆلیٛر …..\nواوی نەرم ” کەسرە دار “ ؤ ” ۊ ” وٙ ” : سەربارو ئانەی بڕێ نیشانیٛ یام ویٛنەو هیٛما پەی ئی واوە وەرنیار کریاینیٛ ، من بە وەجەڵەش نمەزانوو ، چوون گرنگ ئانەن ئادەنگە هەورامیە ڕەسەنە دلیٛ نویستەینە گم نەبوٙ ، زوانی ڕەسەن و نمونەی و ئاسان ئانەن هەکە پەی گرد دەنگێوە ویٛنەو حەرفیٛوەش بوٙنە نەک پەی دویٛ دەنگا یەک حەرفش بوٙ : نمونە : ” قوٙڵ ، شوٙت ، شاهوٙ ، کوٙسار ، لوٙ ، توٙ ، بوٙ ، دوٙ ، شوٙل ، حوٙل ، کوٙر ، چوٙ ، قوٙتەرە ، داخەم مەشوٙ پەی ئی واوە کەسرەدارەیە چەودیم ” ۆ ” ی کریاوە بەکار مارانە .\nواوی ” وٛ ” دەنگەکەش ئینا بەین و واوی و ڤیٛنە : بڕێ یاگیٛ جە هەورامانی ” لهوٙن و تەخت ” گوٙش مەکەرا، وەلێ پەیلوای هەن ماچا ئی واوە نەنویسیوٙ خاستەرەن ، تەنیا ” ڤ ” جیاتیش بنویسیوٙ ، بڕێ تەریٛچ ماچا نەخێر مەشوٙ بنویسمیٛش : وٛاران =ڤاران ، وٛەروٛە =ڤەرڤە ، دوٛانزە = دڤانزە ، نوٛیستەی = نڤیستەی ، دوٛیٛ = دڤیٛ ، یوە = یڤە\nگرفتەو نویستەی واو و ئیزافەی و واو و بەستەیچ هەن مەشوٙ هاگاداریٛشا بیمیٛ وەختو نویستەینە ، واوو ئیزافەی لکوٙ مزافیرە یام فرە نزیکشۆ بوٙنە ، یانی نیشانیٛ مڵکداری و قەومایەتی و نزیکی نیشانە مڎوٙ نمونە : یانەو من ، قەڵەمو من ، مازیو من ، کناچیٛو من ، هەواو هەورامانی ، تەوەنەو دەرەی ، ئاوەو هانەی ، بانو مزگی .\nوەلێ واو و بەستەی مەشوٙ بەینو دووە واتەکانە بوٙ و نەلکوٙشا پوٙرە ، واتەکیٛچ پەیوەنی نزیکایەتیشا نیەن ، تاومیٛ واچمیٛ واوێوە ویٛسەرا نمونە : کوڕ و کناچە ، بەرز و نزم ، پاوە و نوٙدشە ، وەهار و هامن ، من و توٙ ، هانە و هوٙنیا ، ئازاد و نەوزاد ، ئاسمان و زەمین ،\nتەفرنجە : بڕێ واتیٛ ئەرەتاشیێنە واو ” و ” بەستەی بیەن بە بەشیٛو جە واتەکیٛ وەرو ئانەی پیٛوەرە منویسیا نمونە : ئاموشوٙ ، دەنگوباس ، ئەلفوبیٛ ، یانی چیٛگەنە واوەکە ویٛسەر نیا ، بیەن بە بەشێ جە واتە ئەرەتاشیاکیٛ .\nدڤیٛ : جوٙرەکاو ” ی “\n” ی ” کوڵ ، تاق : بە دڤیٛ تەشکیٛ ویٛش مرمانوٙ ، دەنگدار و بیٛدەنگ ، ئی دووە جوٙرە زوانی عەرەبینە هەر بەیەک ” ی ” منڤیسیوٙ ، وەلێ ئەگەر حاڵەتێنە هەردوٛی ئامای شوٙنەو یوٙترینیرە مەشوٙ بنویسیا :\n” ی ” دەنگدار ، بە ” i ” ویٛناشا کەردەن نمونە : هەورامی ، جوانی ، ولی ، شی ، گوڵپی ، کەلجی ، میر ، هەمیر ، ویر ، وەڵیٛ واتیٛوە نمێو ، حەرفیٛوی بیٛدەنگ مگنوٙ وەڵیٛش .\n” ی ” بیٛدەنگ بە ” y ” ویٛناشا کەردەن : وەڵیٛ و دمای واتیٛنە مێو : یار ، یڤە ، یوٙرە ، ئامای ، ” ، جە هەردووی باریٛنە “ی ” دەنگدارو بیٛدەنگ بوٙ بە یاگە نامیٛ لکیێ پەی کەسو دوٛەمو تاقی ” توٙ وتی ، توٙ وانە موانی . توٙ لوای ” ، هەرپاسە “ی ” سیفەی ، کوڕی ژیر ، چناری بەرز .\n” یی ” دریٛژ : دوٛیٛ ییٛ سەرو یۆیۆ بە حەرفیٛو مژماریا : زیاتەر گنا دماو واتیٛ و وەڵیٛوە نمێ ، مەشوٙ لکیوٙ واتەکیٛرە ” قەومیی ، برایی ، ” مەلوٙ سەرو نامیٛ و یاوەرنامیٛ ساڎیٛ کەروٙشا بە ئەرەتاشیێ واتایی نمونە : برا = برایی ، تاتە = تاتەیی ، لالوٙ = لالوٙیی ، ساج = ساجیی … قاوەیی ، ژەرەژیی ، شەلیی ، کوٙریی ، چوار گوٙشەیی ، دریٛژیی ، سەردیی ، گەرمیی … هەر پاسە “یی” بوٙ بە یاو نیسبەتی نمونە : ، نارنجڵە = نارنجڵەیی ، نارنجڵەییە ، ، پاوەیی ، پاوەییە ، نوٙتشیی ، نوٙتشییە ، هەرچنڎە ئا نامیٛ هەکە بە حەرفی بیٛدەنگ دمایشا ئامان یەک “ی ” نیسبەتی هورگیٛرا نمونە : گوڵپ – گوڵپی – گوڵپیە ، خورماڵ – خورماڵی ، باخەکوٙن – باخەکوٙنی – باخەکوٙنیە .\n“ ێ ” یای ئەوەکریێ : ئی حەرفە زوانی هەورامینە فرە کەمەن، نەڎیەنم نامێوەش چەنە وەشەکریابوٙ ، بنەڕاو واتیٛوە نمێ ، دلیٛڕاسەنە و دماوە میٛ ، لکوٙ واتیٛرە یام نزیکشۆ بوٙنە بەبیٛ بوٙشایی ، ” کوڕێ میٛ پەی یانەیما _ کوڕێوە مێو پەی یانەیما ” جارێ نمەپەردەچیوم ، مارێم دی لوا وڵێوەرە .. جە لەهجەو لهوٙنیەن “ێ ” بوٙ بە نیشانیٛ نەشناسیای ” کوڕێ ، ژەنێ ، دەفتەرێ ” ، هەرپاسە ملوٙنە سەرو کردەی ماناو واوەی بیەی مڎوٙ ، لوانی بازڕو ئامانێ … مەیمێ ، گیٛڵمێ ، هورزمێ ، موسمێ ، هەرپاسە ملونە سەرو ئاناما هەکە بە “ا ” کوتاشا ئامان کەروٙشا بە کوٙ – جەم هەڵبەت جە بڕێ یاگیٛ هەورامانینە گردش پاسە نیا : ماموٙسا – ماموٙسێ ، زانا – زانێ ، کەوا – کەوێ ، لوا – لوێ\n” یٛ ” ییٛ نەرمە ” کەسرە دارە : حەرفێوە فرە کریٛڵیەنە زوانی هەورامینە ، تەنیا هەورامیەکیٛ متاوا واچاش ، وەڵیٛ واتیٛوە نمەی ، دلیٛڕاسەنە و دماوە میٛ ” دیٛر – شیٛر – گلیٛر – چیٛگە – ئیٛگە – پیٛسە ، ویٛمانە ” سیٛڵیٛ ” کناچیٛ – کولەکیٛ – کوٙڵەکیٛ – خەنیٛ – گەنیٛ – هەویٛ – سیٛتیٛ ، شەویٛ – قەڵاتیٛ ، هەڵڵیٛ ، قوٙلانچیٛ ، کروٙچڵڵیٛ ”\n“یٛ ” نیشانیٛ سەرینیەنە پەی کوٙ – جەم و نامەکا جە هەردوە ڕەگەزینە ” کوڕ – کوڕیٛ ، کناچیٛ – کناچیٛ ، تفی – تفیٛ ، چنار – چناریٛ ، قاڵیە – قاڵییٛ ، نمەڎ – نمەڎیٛ ، ئەسپ – ئەسپیٛ ، ماینە – ماینیٛ .\n” یٛ ” سەرینی تەرین نیشانیٛ میٛڵیٛنە زوانی هەورامینە ، یانی دماو هەر واتیٛوە بیە یانی میٛڵیٛنە ، : ئامینیٛ ، ئایشیٛ ، نەباتیٛ ، تەیوبیٛ ، هەڵوچیٛ ، کەریٛ ، گوٙراڵیٛ ، تاقیلیٛ ، هەرمەڵیٛ …\nیەریٛ : ” ڎ “ حەرفیٛوی تەری بیٛدەنگ و تایبەو زوانی هەورامی . هەکە قسیٛکەردینە تەنیا هەورامیەکیٛ مزانا گوٙشکەرا ، فوٙنەتیکیٛوی تایبە مڎوٙ بە زوانەکەیما ، بنەڕاو واتیٛوە نمێو ، وەلێ دلیٛڕاسەنەو دماوە هەنە ، سەربارو ئانەی هەکە هیٛما کەردەی جیاوازش پەی کریان ” یەریٛ نوقتیٛش سەرۆ ، حەوتڵیٛوەش سەرۆ ” وەلێ هیچ جە گرنگی ئی حەرفیە نمەفاڕوٙ ، بڕێ پەیلواییٛ هەنیٛ ماچا ئەوەجە نمەکەروٙ “ڎ ” بنویسیو هەر حەرفو ” د ” دالی بنویسیو مانا نمەفاڕوٙ … نمونە : خوڎا ، دیٛڎیٛ ، نمەڎ ، گەڎا ، گەڎیٛ ، دڎان ، یانی نویستەی هەورامینە مەشوٙ ئی حەرفما جەیاڎ نەشوٙ .\nچوار : پەی نویستەی واتیٛ ” ناسادیٛ ” یانی ئەرەتاشیێ و ئامیٛتیٛ :\nواتیٛ ئەرەتاشیێ : واتیٛ ئەرەتاشیێنە وەڵگیٛرو دماگیٛرش هەن ، چاوەختەنە مەشوٙ واتەکیٛ پیٛوەرە بنویسیوٙ ،یانی وەلگیرەکە لکوٙ واتە سادەکیٛرە ، هەرپاسە دماگیرەکەیچ مەشوٙ لکوٙش پوٙرە ، نمەبوٙ هاڵیگای بەینشانە بوٙ ، نمونە : بیٛکەس ، دڵوەش ، برایی ، قەومایەتی ، هوٙرماڵای ، ئەرەتاشای ، لوایرە ، کوٙشنایرە ، ئەرەبەستەی .\nپەی نویستەی واتیٛ ئامیٛتیٛ : ” واتیٛ ئامیٛتیٛ جە چنڎ واتایێوە مانادرێ دروسیٛبانە ، نامیٛ و چەمە ، نامیٛ و یاوەرنامیٛ …هتد پەی نویستەیشا هەتا پەیما کریوٙ مەشوٙ پیٛوەرەبا ، ئەگەر هاڵیگایچ دروس بوٙنە مەشوٙ فرەکەم بوٙ ، واتیٛ ئامیٛتیٛ نویستەیشا کەمیٛو وەجەڵیٛشا هەنیٛ : نمونە : نامیٛ و یاوەرنامیٛ پیٛوەرە منویسیا : هانەتتمان ، کوٙساڵان ، سوور پیاز، دڵوەش ، دڵپاک ، وەلیٛ جە چەمەی ئامیتەنە مەشوٙ هاڵیگای بوٙنە : گوٙل هوردای ، چەم وەنە هوٙرتەکنای ، دەسپەنەکەردەی ، ، قوٙڵ هوٙرماڵای ، لەم لوای ، هەرپاسە جە واتێوە ئامیتیٛنە بەشی دووەمش کردە بوٙ پیٛسەو چەمەی بەجیا منویسیو ، ئاو واردەیوە ، وٛیرکەردەیوە ، نان کەروٙ ، گزی مڎوٙ …\nپەنج : گیرە : دڤیٛ دەنگیٛ ویٛسەریٛ یام دڤیٛ حەرفیٛ ، دوٛەمشا بە ” ە ” یام ” یٛ ” دمایشا مەیو ، زوان گیٛرا یام زوانشا پەی گیٛرمیٛرە یام لچیٛ و دڎانیٛ گیٛرا وەختو واتەیشانە : نمونە : کوللە ، شەممە ، میللەت ، هەڵڵیٛ ، کروٙچڵڵیٛ ، کەللیٛ ، گوللیٛ ، دننێ ، وەرو ئانەی هەردوٛە حەرفو ” وو – یی ” نمەلانە چیٛرو ئی یاساییٛیٛ و بە گیرە ئەژمار نمەکریا ، وەختەکارێنە یەک حەرفەنیٛ و بە دوویٛ حەرفیٛ نەخش کریا ،\nشش: کردەی نەویەردە و کردەی داوایی و کردەی ئەرەنیای : زوانو قسەکەردەینە نیشانیٛ وەڵیٛ کردەی نەویەردەی و داوایی و ئەرەنیانە ، جە بڕێشانە قووتە دریێنە ، یام نمەواچیوٙ ، یانی ” م ” وەڵیٛ کردەی نەویەردەی ، ” ب ” وەڵیٛ کردەی داوایینە وەلێ جە ڕاسینە مەشوٙ واچیوٙ ، یانی پەی زوانو نویستەی مەشوٙ وەرەچەم گیریا و بنویسیا نمونە : موسوو ، ملوو ، ماروو ئی چنڎ کردیٛ هەڵای بڕێ یاگیٛنە میمەکەشا پۆ مەنەن ، بە لوای وەخت و زەمانەی میم قوت دریان ، وەلێ هەڵای ژاوەروٙ و پاوەنە بە زەریفی مەنەن ، مەشوٙ ئیٛمەیچ هەم قسیٛ کەردەینەو هەم نویستەینە بەکارشا بەرمیٛ : وەروو : مەوەروو ، نمەوەروو ، کوشووت : مەکوشووت ، تاوو – مەتاوو _ نمەتاوو ، ماروو _ نمەئاروو ، بەروو – مەبەروو _ نمەبەروو\nکردەی داوایینە : وەرە – بوەرە ، لوە – بلوە ، بوٙ – بوٙ ، کیٛشە – بکیٛشە ، کەرە – بکەرە ، ساوە _ بساوە ، ناوە _ بناوە ، بوسە – بوسە ، وەژە – بوەژە ، وەزە – بوەزە ، شوٙرە – بشوٙرە ، گنە – بگنە ، قیژنە – بقیژنە ،\nنیشانیٛ کردەی ئەرەنیای “ئینشائی “ زوانی هەورامینە بە “ب ” دەس پەنەکەروٙ ، تاومیٛ واچمیٛ جیاتی ” م” و کردەی نەویەردەی فاڕیوٙ پەی “ب ” جە ئەرەنیاینە : من نان موەرو _ من نان بوەرو ، من مەنیشورە _ من بنیشورە .من بلو ، با بلمیٛ .\nحەوت : نیشانیٛ بەروواردی جە یاوەرنامیٛنە ” سیفەتەنە ” تەر – تەرین ” مەشوٙ لکوٙ واتەکیٛ وەڵیٛشەرە : وەشتەر – وەشتەرین ، گەرمتەر – گەرمتەرین ، بیٛمەکتەر _ بیٛمەکتەرین ، بەرزتەر – بەرزتەرین.\nوەلیٛ مەشوٙ هاگاداریٛ بیمیٛ چەنی یاوەرنامیٛ نادیاری پەی جیاکەردەیۆ تیکەڵش نەکەرمیٛ ئاڎ نمەلکوٙش پۆرە : نمونە : پیایوە تەر ، کەسیٛ تەر ، جاریٛ تەر ، خەیاریٛ تەرم پەی بارە .\nیاوەرنامیٛ نیشانیٛ هەکە لکوٙ یاوەرکردەو وەختیرە مەشوٙ پیٛوەرە بنویسیا ” ئی ، ئا ، ئو ” ئیٛشەو ، ئیٛساڵ ، ئاروٙ ، ئاڕووە ، ئوکەشە ، ئوٙگە ، ئیٛگە ، ئیدەس ، ئەودەس ، وەختەکارێنە چەنی نامیٛ بنویسیا هاڵیگای گنوٙ بەینشا : ئی کوڕە ، ئا ژەنیٛ ، ئوو باخە .\nهەشت: نیشانیٛ ” ن ” دماو کردەیوە ئەگەر نەنویسیش هیچ شونەما نمەنیورە سەرش ، ماناش نمەفاڕیوٙ : گوٙشتەکەی موەروونە = گوٙشتەکەی موەروو ، هەنگامەکیٛما پیٛسەو یوٙی بانە = هەنگامەکیٛما پیٛسەو یوٙی بانیٛ ، هەنگامەکیٛما پیٛسەو یوٙی با .\nنوٙ : یاگەنامیٛ نیشانیٛ : ئینە _ ئانە _ ئوونە _ ئینیٛ _ ئانیٛ، ئوونیٛ : ئەگەر چەنو ” چەنی ” نیشانیٛ پەرسیٛ تیٛکەڵ بونە پیٛسەش سەرمەیو یانی بوٙ بە یاوەرنامیٛ نادیارە و دیاریکەردەی ” چەنی + ئینە = چینە _ چیمنە ، چانە _ چامنە ، چوونە _ چوومنە ” ، چینیٛ _ چیمنیٛ ، چانیٛ _ چامنیٛ ، چوونیٛ _ چوومنیٛ .” ئەچیمنە ، ئەچامنیٛ ، ئەچومنیٛ ،\nیام چەنی یاوەرنامیٛ نادیارە و دیاریکەردەی ” پیٛسە “ی : پیٛسنە ، پاسنە ، پوٙسنە ” پیٛسنیٛ ، پاسنیٛ ، پوٙسنیٛ ” ئەپیٛسنە . ئەپاسنە ، ئەپوٙسنیٛ “\nئی بابەتە سەرەمڕەن …..\nد.ناجح گوڵپی 24/5/2018 پەنجشەممە\n زمانەوانی بەرگی هەشتەم 2008\n کرکە = دەنگ ، فەلاقەم کەرە کرکە نمەکەروٙ ، کرکە واتێوە هەورامیوی ڕەسەنەنە\n کتیٛبو بنچینەی وتنەوەی زمانی کوردی لاپەڕە 42 .. حەمەکەریم هەورامی ، چاپی دووەم 2010\n کتیٛبو ئیملای هەورامیە … جمال بیٛدار …. هەڵای چاپ نەکریان\nنویسیای وەڵین فۆرمی هونەری، هونەرسازی و تازەگەری شیٛعریٛ\nنویسیای دمایین نەخش و ژەنەو هەورامانی جە ویارو فەرهەنگیەنە


دۆسیەی دەمیرتاش بە هەڵواسراوی ماوەتەوە – کوردی – RojNews.News\nدۆسیەی دەمیرتاش بە هەڵواسراوی ماوەتەوە\n02/03/2020 - 7:00:31 pm\nچوؤرشەممە, 23 أغس 2017 – 13:36\nدۆسییەی سەلاحەدین دەمیرتاش، هاوسەرۆکی گشتیی پارتی دیموکراتی گەلان- هەدەپە کە لە ڕۆژی ٣ی ١١ی ٢٠١٦ بە تۆمەتی دامەزراندن و بەڕێوەبردنی ڕێکخستنی تیرۆر دەستگیرکرابوو و پاشان لەلایەن داواکاری گشتییەوە ١٤٢ ساڵ سزای زیندانی بۆ داواکرابوو، تا ئێستا بە هەڵواسراوی ماوەتەوە.\nلقی ١٩ی دادگای سزای قورسی ئەنقەرە بڕیاری دا کە دۆسییەی دەمیرتاش و یاسین بۆرو و سێ کەسی دیکە کە پار کوژرابوون بکرێتە یەک دۆسیە و لە ٦ی مانگی ئەیلولدا دادگاکە بەڕێوەبچێت و لە دادگاکەدا کە ٢١ تۆمەت خراوەتە پاڵ دەمیرتاش ١٤٢ ساڵ سزای زیندانەکەی پەسەند بکرێت.\nسەرەڕای ئەوەی ئەم پێشنیارەی لقی ١٩ی دادگای سزای قورسی ئەنقەرە، لەلایەن لقی دووی دادگای سزای قورسەوە پەسەند نەکراوە، بەڵام بەبێ ئەوەش بڕیاری تێکەڵکردنی ئەو دۆسیانەی دەرکردووە.\nناکۆکی و ناهەماهەنگی نێوان دادگاکان بەیەکەوە براوەتە دادگای گشتیی ئەنقەرە، بەڵام هێشتا دادگای گشتیی ئەم پرسەی نەخستووەتە بەر باس و هیچ بڕیارێکی بۆ یەکلایی کردنەوەی دۆسییەی سەلاحەدین دەمیرتاش دەرنەکردووە.\nسەرەڕای ئەوەی نزیک دەبینەوە لە یەکەمین ساڵڕۆژی دەستگیرکردنی سەلاحەدین دەمیرتاش، هیچ پێشکەوتنێک لە دۆسییەکەیدا نەهاتوەتەکایەوە و دۆسییەکەی هەروا بە کراوەیی و بە هەڵواسراوی ماوەتەوە.


كى پشتگیر جایه‌ڵه‌یله؟\nگرنگى نه‌داین وه‌رپرسه‌یل حكوومه‌ت وه هاووڵاتیه‌یل عراقى وه‌تایبه‌ت جایه‌ڵ جوانه‌یل كاره‌سات گه‌ورایگه‌و كه‌مته‌رخه‌مى فریه‌یگیش له‌روى خزمه‌تكردن وه جایه‌ڵه‌یل و نه‌وین سه‌رچه‌وه‌ى كارو درامه‌تیگ ئه‌رایان ئاشكراو دیاره.\nجایه‌ڵه‌یل له‌ى وڵاته بیبه‌شن له خوه‌شى و به‌خته‌وه‌رى و ئى چینه پشتگووش له مافه‌یلیان و تائیسه‌یش نازانیم كى پشتگیر جایه‌ڵه‌یله‌و كى خه‌مخوه‌ر ئى پیكهاته‌ى كوومه‌ڵگاسه!؟، یه‌یش له‌وه‌ختیگ ك داهات و ئابوورى عراق ساڵانه ریژه‌ى فریه به‌رزیگ ئه‌خوه‌نیده‌و له‌چه‌و وڵاته‌یل تر جه‌هان.\nبیكارى و نه‌وین وه‌زیفه ئه‌را جایه‌ڵ جوانه‌یل وه‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌گ خوه‌نه‌وارى ته‌مام كردنه‌و دانه‌مزریانه، خه‌مووكى و نگه‌رانى و بى مه‌یلى فریه‌یگ ئه‌رایان دروس كردگه‌و زوورم جایه‌ڵه‌یل ناچارن واز له خوه‌نین بارن و هه‌وڵ و ته‌قلاى كاركردن رووژانه بیه‌ن و كارگه‌رى بكه‌ن، ك وه‌ى جووریشه له ئاینده‌ى گه‌شیگ بیبه‌ش بوون و خه‌یر و به‌یر وڵاته‌گه‌یش ئه‌چێده گیرفان گه‌ناته‌كاره‌یل و ئه‌و وه‌رپرس و كه‌سه‌یل بى وژدان و كه‌مته‌رخه‌م.\nله‌یرا ئه‌تویه‌نیم بویشیم زه‌ره‌دمه‌ن یه‌كه‌م چین جایه‌ڵ جوانه‌یله ك فریه‌یگیش له‌لیان له‌وه‌ر نه‌یاشتن سه‌رچه‌وه‌یگ ئه‌را ژیان ناخوازن ژیان هاوسه‌رگیرى دروس بكه‌ن، چوینكه متمانه وه ئاینده‌ى گه‌ش وخوه‌شیگ نه‌یرن و جوور نه‌وه‌ى ئاینده پشتگیرى له‌لیان ناكریه‌ید.