واپێده‌نێینه نێو هه‌ژده ساڵه‌ی ته‌مه‌نی عێراقی نوێوه، ئه‌و عێراقه‌ی پێكهاته‌كانی ئومێدیان له‌سه‌ر ئه‌وه هه‌ڵچنی بوو كه دوای كه‌وتنی په‌یكه‌ری دیكتاتۆره‌كه وڵاتێك بێت ئیدی بۆ ژیان ده‌ستبدات، به‌ڵام نه‌ك نه‌بووه عێراقی هیوا و ئاشتی وه‌ك ئیدیعایان بۆی ده‌كرد، بگره ئه‌م هه‌ژده ساڵه، ساڵ له‌دوای ساڵ خراپتر بووه و داهاتووەكەیشی نه‌ك نادیاره، به‌ڵكو زۆر روونه كه به‌ره‌و وێرانبوونی زیاتر ده‌ڕوات.\nناوچه‌ی سوننه‌نشینه‌كان وه‌ك تۆڵه له ئه‌مریكا و هاوپه‌یمانه‌كانی به تیرۆر ده‌ستیانپێكرد، ئه‌وه‌ش بووه ده‌ستپێكی هه‌موو ئه‌و كاولكارییانه‌ی له‌و هه‌ژده ساڵەدا به‌سه‌ریان هات. شیعه‌كانیش به تیرۆر و تۆقاندنی كریستیان و سوننه‌كانه‌وه هاتنه مه‌یدان، سه‌ره‌تا له ناوچه‌كانی خۆیانه‌وه ده‌ستیانپێكرد و به ده‌یان هه‌زار كه‌سیان له‌سه‌ر ماڵ و حاڵی خۆیان ده‌ركرد، هه‌زارانیان بێسه‌روشوێنكردن تاوەکو ناوچه شیعییه‌كانیان له مه‌سیحی و سوننه پاككرده‌وه. دواتر له به‌غدا و پاشان ئه‌م پاكتاوه‌یان گواسته‌وه بۆ ناوچه‌كانی دیکەی عێراق، داعش و حه‌شد و ئاواره و ده‌ربه‌ده‌ربوونی ملیۆنان كه‌س له‌ناو عێراق و بۆ ده‌ره‌وه‌ی وڵاته‌كه ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ی بوو.\nله رووی ئاوه‌دانكردنه‌وه و بنیاتنانه‌وه‌ی عێراقی دوای جه‌نگ و گه‌مارۆی ئابووری، نه‌ك ئاوه‌دان نه‌كرایه‌وه، به‌ڵكو ئه‌و بینا، باڵه‌خانه و كارگه و كارخانانه‌ی به‌رگه‌ی جه‌نگ و كاولكاریی پێشتریان گرتبوو، مابوونه‌وه، ئه‌وانیش به‌شێكیان له‌لایه‌ن حیزب و ده‌سه‌ڵاتدارانییانه‌وه ده‌ستیان به‌سه‌رداگیرا و ئه‌وه‌ی دیکەیشیان ساڵ له‌دوای ساڵ به‌ره‌و وێرانبوون چوون. عێراقی دوای گه‌مارۆی ئابووری كه سنووره‌كان و بازاڕه‌كانی جیهان به روویدا كرایه‌وه و چاوه‌ڕوان ده‌كرا وه‌ك بازاڕێكی نوێی كار و وه‌به‌رهێنان ببێته خاڵی راكێشانی سه‌رمایه‌ی ده‌ره‌وه و خستنه‌گه‌ڕی سه‌رمایه‌ی ناوخۆیی و به‌هۆیە‌وه هه‌لی كار و ده‌رفه‌تی ژیانێكی سه‌ربه‌رزانه بۆ عێراقییه‌كان ده‌سته‌به‌ربێت كه قه‌ره‌بووی نه‌بوونی و گرانیی رابردوویان بۆ بكاته‌وه، كه‌چی ساڵ له‌دوای ساڵ رێژه‌ی بێكاریی و هه‌ژاریی له وڵاته‌كه زیاتر ده‌بێت و ئێستا گه‌یشتووەته ئاستێك خه‌ریكه بڕستی ژیان له به‌شی زۆری دانیشتووانه‌كه‌ی ده‌بڕێت.\nئه‌و وڵاته‌ی به‌هۆی جه‌نگی هه‌شت ساڵه‌ی له‌گه‌ڵ ئێران و شه‌ڕی به‌رده‌وامی له‌گه‌ڵ كورد و جه‌نگی دوای داگیركردنی كوێت و تاوەکو جه‌نگی رووخانی سه‌دام، به سه‌تان هه‌زار بێوه‌ژن و منداڵی بێ دایكوباوك به‌رهه‌مه‌كه‌ی بوو، پێچه‌وانه‌ی ئه‌و چاوه‌ڕوانییانه‌ی كه ده‌یان سه‌نته‌ر و خانه‌ی تایبه‌ت به به‌خێوكردن و په‌روه‌رده‌كردنی مناڵانی بێلانه بكرێته‌وه و ژیانێكی شایسته بۆ قوربانیانی جه‌نگ دابین بكرێت. رێژه‌ی بێوه‌ژنیان له سه‌تان هه‌زاره‌وه گه‌یانده ملیۆنان و ژماره‌ی مناڵی هه‌تیوو و بێ دایكوباوك تا دێت به‌رزتر ده‌بێته‌وه.\nململانێی مه‌زهه‌بی گه‌یشتووەته ئاستێك هه‌زاران هه‌ڵگری بڕوانامه‌ی دكتۆرا و پسپۆڕی زانستی ته‌نیا له‌سه‌ر ناوه‌كانیان كوژراون، باشترین دكتۆری نه‌خۆشخانه‌كان و باشترین ئه‌ندازیار و مامۆستایانی زانكۆ و كه‌سه ئه‌كادیمییه سه‌ربازییه‌كان به مشاری كاره‌بایی ده‌ست و قاچیان بڕایه‌وه و به ئازاره‌وه كوشتیانیان. زیندانه‌كانیش پڕكراون له گه‌نجانی تازه پێگه‌یشتوو، له مێردمناڵ.\nگه‌نده‌ڵی و دزینی سه‌روه‌ت و سامانی وڵات له راپۆرته‌كانی ده‌زگا چاودێرییه‌كانی سه‌ر به نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كان و ناوه‌نده‌كانی جیهان، ساڵ له دوای ساڵ به‌ره‌و ئاستی باڵاتر هه‌ڵده‌كشێ و ژماره‌ی ئه‌و ملیاره‌ها دۆلارانه‌ی دیار نامێنن به‌رده‌وام له زیادبووندان. كار گه‌یشتووەته ئه‌وه‌ی پۆسته گرنگ و باڵاكان به بڕی پاره‌ی ئێجگار زۆر ده‌كڕدرێن، چونكه سه‌رچاوه‌ی په‌یداكردنه‌وه‌ی پاره‌ن. ته‌نانه‌ت له ده‌رچوواندنی یاساكان و بڕیاره‌كانی په‌رله‌مانیشدا كڕین و فرۆشتن به ده‌نگ و به په‌رله‌مانتارانه‌وه ده‌كرێن.\nبه‌شێوه‌یه‌كی گشتی سیمای وڵاته‌كه له‌ڕووی پاكوخاوێنی و خزمه‌تگوزاریی رێگەوبان و قوتابخانه و نه‌خۆشخانه و ئاو و ئاوه‌ڕۆ و كاره‌با و پارك و جوانكاریی شاره‌كان، هه‌ر له ئاسه‌واری وڵاتێك ده‌چێت رووبه‌ڕووی جه‌نگی ئه‌تۆمی بووبێته‌وه. ئێستا عێراق بووه‌ته سه‌ربازگه‌یه‌ك و خه‌ڵكه‌كه‌شی كۆمه‌ڵگەیه‌كی چه‌كدار.\nپرسیار ئه‌وه‌یه عێراق به‌و حاڵه‌وه به‌ره‌و كوێ ده‌چێت؟ به‌تایبه‌تی كه ئێستا جۆرێكی دیکەی ململانێ له ناوه‌نده به‌هێزه‌كانی ناو ماڵی شیعی سه‌ری هه‌ڵداوه بۆ كۆنترۆڵكردنی هه‌ردوو ناوه‌نده‌كه‌ی ده‌سه‌ڵات، ده‌سه‌ڵاتی ئایینی و ده‌سه‌ڵاتی به‌ڕێوه‌بردن.\nئه‌وه‌شی خه‌ریكه جڵه‌وی هێزی ئه‌م ململانێیه‌ی ده‌كه‌وێته ده‌ست موقته‌دا سه‌در، عێراقێك به‌و حاڵه‌وه و داهاتووەكه‌یشی بكه‌وێته ده‌ستی موقه‌ته‌داوه ده‌بێت چاوه‌ڕوانی چی لێبكرێت؟ له خۆپێشاندانه‌كانی ساڵی رابردووەوە تاوەکو ئێستا نزیكه‌ی هه‌شت سه‌ت كه‌س كوژراون، له‌كاتێكدا ئه‌وان بۆ داواكردنی ئاوی خواردنه‌وه و ژیان هاتبوونه سه‌ر شه‌قام. هه‌موو ئه‌و كوشتنانه به‌ده‌ستی ئه‌و گرووپانه‌ن كه شه‌ڕ له‌سه‌ر كۆنترۆڵكردنی ده‌سه‌ڵاتی ئایینی و دونیایی ده‌كه‌ن. هه‌موو ناوه‌نده‌كانی ده‌سه‌ڵاتی ئێستا و ده‌زگا دادوه‌رییه‌كان و په‌رله‌مانیش ده‌زانن بكوژه‌كان كێن و كه‌سیش جورئه‌تی ئه‌وه‌ی نییه ته‌نیا به ئاماژه‌یه‌كیش ناویان ببات. ته‌نانه‌ت ئێستا ئه‌گه‌ر هه‌ر سیاسییه‌ك چاودێرێك ئه‌گه‌ر میدیاكارێكیش ره‌خنه له موقته‌دا بگرێت، یان ده‌یكوژن یان ماڵه‌كه‌ی ده‌سووتێنن.\nئاماژه‌كان ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێن موقته‌دا له‌لایه‌ك ده‌یه‌وێت دوای سیستانی ببێته مه‌رجه‌ع و ده‌شیه‌وێت له هه‌ڵبژاردنی خولی داهاتوو ده‌سه‌ڵاتی بكه‌وێته ده‌ست. هه‌مواری یاسای هه‌ڵبژاردنه‌كانیش بۆ موجامه‌له و له ترسی كاردانه‌وه‌ی ئه‌و لێشاوه له خه‌ڵك كه به‌ده‌ستی موقته‌داوه‌ن، به‌جۆرێك هه‌مواركرایه‌وه كه نه له‌به‌رژه‌وه‌ندی دیموكراسیدایه و نه له به‌رژه‌وه‌ندیی خه‌ڵك و داهاتووی دامه‌زراوه دیموكراسی و ده‌ستورییه‌كان، به‌ڵكو له به‌رژه‌وه‌ندیی موقته‌دایه كه داهاتووی عێراقی بخرێته ده‌ست. وه‌ك چۆن هاتنی خومه‌ینی بۆ ئێران بووه خاڵی وه‌رچه‌رخان بۆ ئێران و ته‌نانه‌ت بۆ ناوچه‌كه‌ش، ئه‌و زه‌مینانه‌ی له ئێستاوه بۆ موقته‌دا خۆشده‌كرێن هاوشێوه‌ی هاتنی خومه‌ینی ده‌بێته خاڵی ده‌ستپێك بۆ گۆڕانكاری گه‌وره له عێراق و ناوچه‌كه، به‌ڵام بۆ ژیانێكی باش و سه‌قامگیریی نا، به‌ڵكو بۆ ماڵوێرانیی زیاتر بۆ عێراقییه‌كان و ململانێ و ناكۆكیی زیاتر بۆ ده‌وروبه‌ر كه گومان ده‌كرێت ئینگلیز داڕێژه‌ری نه‌خشه‌كه‌ی بێت.\nكورد ده‌كه‌وێته كوێی ئه‌و هاوكێشانه‌وه، چی ده‌كات بۆ ئه‌وه‌ی داهاتووی له رابردووكه‌ی خراپتر نه‌بێت؟ ئه‌مه‌یان پێویستی به له‌سه‌ر وه‌ستانه و ده‌بێت چاو ببڕینه هه‌نگاوه‌كانی داهاتووی حیزب و سه‌ركرده‌كان.


خه‌زعه‌لی هۆكاری تۆڵه‌نه‌كردنه‌وه‌ی له ئه‌مه‌ریكا ئاشكرا ده‌كات\n2020-02-09 [06:56 AM]\nئه‌مینداری گشتی میلیشیای عه‌سائیبی ئه‌هلولحه‌ق رایده‌گه‌یه‌نێت "ئێران داوایان لێكردین پرسی تۆڵه‌كردنه‌وه  دوابخه‌ین"، دووپاتیشی ده‌كاته‌وه بڕیاری ده‌رچوونی هێزه‌كانی ئه‌مەریكا له په‌رله‌مان دراوه.\nله دیمانه‌یه‌كی رۆژنامه‌وانیدا قه‌یس خه‌زعه‌لی، ئه‌مینداری گشتی میلیشیای عه‌سائیبی ئه‌هلولحه‌ق كه له نێو لیستی سزادراوانی ئه‌مەریكایه، ئاشكرای ده‌كات بژارده‌ی سه‌ربازیی به‌رامبه‌ر ئه‌مەریكا هه‌ر ماوه.\nروونیشی كرده‌وه "ئێران داوای لێكردوین، كه پرسی وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌مەریكا دوابخه‌ین له به‌رامبه‌ر كوژرانی سوله‌یمانی و موهه‌ندیس.\nخه‌زعه‌لی جه‌ختیشی كرده‌وه، كوژرانی سوله‌یمانی و موهه‌ندیس سه‌ره‌تای كۆتایی ئه‌مەریكایه له عێراق و ده‌نگ نه‌دانی كورد و سوننه‌ش، بۆ بڕیاری ده‌ركردنی هێزه‌كانی ئه‌مەریكا له عێراق، مانای ئه‌وه ناگه‌یه‌نێت، كه له‌گه‌ڵ بڕیاره‌كه نین.\nله‌باره‌ی ته‌نگژه‌ی سیاسی وڵاتیشه‌وه، خه‌زعه‌لی ده‌ڵێت "پێم وایه كه حزبه ئیسلامییه‌كان له به‌ڕێوه‌بردنی وڵات شكستیان هێناوه و له باره‌ی حكوومه‌تی عه‌للاویشه‌وه ده‌ڵێت "ده‌بێت ده‌رفه‌ت به حكوومه‌ته‌كه‌ی عه‌للاوی بدرێت".


كۆمەڵێك پەنابەر لەلایەن سەربازانی یۆنانییەوە ئازارو ئەشكەنجە دەدرێن‌و دواتر دیپۆرتی توركیا دەكرێنەوە\nژمارەیەك پەنابەری نایاسایی كەخەڵكی عێڕاق و ئێران و پاكستانن سكاڵای ئەوە دەكەن لەلایەن سەربازانی وڵاتی یۆنانەوە، ئازارو ئەشكەنجەدراون و دواتر دیپۆرتی توركیا كراونەتەوە.\nیەكێك لەپەنابەرەكان دەڵێ، سەربازە یۆنانییەكان، چاویان بەستوەو دواتر بەئاگری جگەرە جەستەیان داغ كردوە. یەكێكی دیكە لەپەنابەرەكان دەڵێ، ئەویش قاچی لەسێ شوێنەوە ئێسكەكانی شكێندراوە، لەهەمانكاتدا یەكێكی دیكەش دەڵێ، ئەو پارەیەی پێمان بوو لێمان ستێندراوە، تەنانەت جل و بەرگ و شتەكانی دیكەشیانلێستاندوین و بەڕووتی سواری بەلەمێكی بچوكیان كردین و لەڕوبارەكە پاڵیان پێوەناین بۆ بەری توركیا. هەروەها هەرلەناو ئەو پەنابەرانەی كەلەو گروپەدا بوون دەڵێن، سەربازە یۆنانییەكان، بەكوتەك سەروگوێیان برینداركردین و ڕەوانەی ئەوبەری توركیا كردینەوە.\nبەپێی ڕاپۆرتی ڕۆژنامەی میترۆی بەریتانیانی لەساڵی ڕابردوەوە بەسەدان پەنابەر، لەسنوری نێوان توركیا و یۆنان، لەڕووی جەستەیی و دەروونییەوە ئازارو ئەشكەنجەدراون، لەلایەن سەربازو پۆلیسی یۆنانەوە، كاتێك گەیشتونە ئەو وڵاتە.\nهەرچەندە یۆنان لەژێر بەندی یاسایی كۆچی نێودەوڵەتی، ناچارە كە هەركۆچبەرێك تۆماربكات كەبگاتە خاكی ووڵاتەكەیەوە، بەڵام بەهۆی ئەو فشارە زۆرەی پەنابەران، ئێستا یۆنان زۆر گوێ بەیاسایە نادات و پێشەلی دەكات.\nبەپێی لێدوانی دەسەڵاتدارانی توركیا، یۆنان كۆچبەرەكان تۆمار نەكات و دیپۆرتی توركیان دەكاتەوە. بەتەنها ئەم ساڵ یۆنان. ٢٥٤٠٤ كۆچبەری دیپۆرتی توركیا كردۆتەو، بەڵام ئەو ژمارەیە بەشێوەیەكی سەربەخۆی پشتڕاست نەكراوەتەوە. لەگەڵ ئەوەش ژمارەیەكی زۆر پەنابەر سكاڵای ئەوەیان لەوێنان كردوە، كەبەبێ ئاوو ناندەست بەسەركراونو مامەڵەی توندو ئازرو ئەشكەنجە دراون.\nپەنابەرێكی خەڵكی پاكستان كەلەگەڵ ٣٠ كەسیدیكە هەفتەی ڕابردوو بەپێ خۆیان گەیاندۆتە یۆنان دەڵێ، گروپەكەمان لەلایەن پۆلیسەوە گیرا، دواتر ڕادەستیسەربازەكان كراین، چونكە لیرەی توركییمان پێ دۆزرارایەوە، منیان بەچاو بەستراوی كردە ژورێكەوە بەجگەرە دەستەكانیان سوتاندم و بە پێلاقە لەپێەكانمیان دەدا.\nپەنابەرێكی دیكەی مەغریبی دەڵێ، ئێمەیان بردوە سەر ڕووبارەكەو بە كوتەك لەسەریان داین و بەبێ جل و بەرگ بەڕووتی گوتیان بگەڕێنەوە توركیا.\nدوای گەیشتنەوە توركیا خەڵكی گوندێك هێندێك جل و بەرگیان داینێ.\nپەنابەرێكیان دەڵێ، لەتوركیا دكتۆر پێی گوتم، سئ ئێسكی پێیەكانشكاوە، بەهۆی ئەشكەنجەدانەوە، دەبێ نەشتەرگەری بۆ بكەم و ئێستا لەنەخۆشخانە نەشتەرگەریەكەم بۆ كراوەو دەبێ هەفتەیەك لەوێ بمێنمەوە.\nبەپێی ڕاپۆرتی ڕۆژنامەی میترۆ، پەنەبەرەكان ئێستا لەسەنتەری مانەوەیی پەنەبەرەكانی توركیا، چارەسەر وەردەگرن.\nووڵاتی یۆنان، ئێستا گرفتی گەورەی لەگەل زۆری كۆچبەری نایاسایی هەیە، چ لەناو خۆ، یاخود ئەو پێنج كامپو خێوەتگەی، كەدابەش بوون بەسەر دوورگەكانی ئیجەدا (لەسبۆس، چيۆس، سێيمۆس، كەو و لەرۆس)\nلەكاتێكدا ٣٥٥٩٠ ژنو پیاو منداڵ لەڕەوشێكی زۆر ترسناكدا دەژیم لەو كامپانەدا.\nدەسەڵاتدارانی یۆنان، نیازیان وایە ئەو كامپانە دابخەن و پەنابەرەكان گوێزنەوە بۆ بنكەی دەست بەسەریی، تا ئەوكاتەی كەیسەكانیان. بەلایەكدا دەكەوێ.\nهەریەكە لەتوركیا وووڵاتانی یەكییەتی ئەوروپا، لە مارسی ٢٠١٦ مامەڵەیەكیان واژۆ كردوە، دەربارەی گەڕاندنەوەی ئەو پەنابەرانەی بەڕێگای دەریای ئیجەدا دەگەنە یۆنان، لەبەرامبەردا یوئێن ژمارەیەك پەنابەری سوری لەتوركیا بەفەرمی دەباتە ئەوروپا.\nبەپێی ئەو مامەڵەیە، هەرپەنابەرێك بەنایاسایی بگاتەیۆنان، دەگەڕێندرێتەوە توركیا،لەبەرامبەردا ژمارەیەك پەنەبەری سوریی لەناو خاكیتوركیا دەگوازرێنەوە بۆ ئەوروپا.


کارزایی: بکوژه‌که‌ی ڕه‌بـبانی به بیانوی گه‌یاندنی په‌یامێـگی ده‌نگی هێرشه‌که‌ی ئه‌نجامداوه\nحامید کارزایی سه‌رۆکی ئه‌فغانی ده‌ڵێت ئه‌و که‌سه خۆکوژه‌ی که بورهانه‌دین ڕه‌بـبانی سه‌رۆکی پێشووی ئه‌فغانی کوشت، به ناوی هه‌ڵگری په‌یامێکی ساخته‌ی ئاشتیه‌وه له تاڵیبانه‌وه توانی خۆی بگه‌یه‌نێته به‌ڕێز ڕه‌بـبانی، ئه‌وه‌ی ئه‌رکی ناوبژیوانی پرۆسه‌ی ئاشتی له‌گه‌ڵ تاڵیباندای گرتبووه ئه‌ستۆ.\nبه‌ڕێز بورهانه‌دین ڕه‌بـبانی که سه‌رۆکی ئه‌نجومه‌نی باڵای ئاشتی بوو له ئه‌فغانستان، رۆژی سێشه‌ممه له نێو ماڵه‌که‌ی خۆی له کابولی پایته‌خت تیرۆرکرا، له‌و ده‌مه‌ی هێرشبه‌رێکی خۆکوژ ئه‌وه‌ی ته‌قه‌مه‌نیـیه‌که‌ی له نێو جه‌مادانیـیه‌که‌یدا شاردبووه‌وه. ناوبراو هه‌وڵی زۆری ده‌دا له پێناو چاره‌سه‌رێکی سیاسی بۆ 10 ساڵی جه‌نگی ئه‌فغانی.\nسه‌رۆک کارزایی ئه‌مڕۆ سه‌باره‌ت به رووداوه‌که گوتی هێرشبه‌ره خۆکوژه‌که سی دی یه‌کی ده‌نگی په‌یوه‌ست به داوایه‌کی تاڵیبان بۆ ئاشتی پێشکه‌ش به به‌رپرسان کردبوو، ناوبراو ده‌شڵێت به‌ر له‌وه‌ی به‌ره‌و نیویۆرک به‌رێبکه‌وێت بۆ به‌شداریکردنی له کۆبوونه‌وه‌ی کۆمه‌ڵه‌ی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کاندا، خودی خۆی گوێی له‌و سی دیه گرتبوو، هه‌روه‌ها به‌هۆی کوشتنی بورهانه‌دین ڕه‌بـبانیه‌وه ، سه‌رۆک حامید کارزای، گه‌شته‌که‌ی بۆ ئه‌مه‌ریکا بڕی و گه‌ڕایه‌وه بۆ وڵات.


ڕێبازی قاسملوو، ڕێبازی حیزبی دێموکرات (٢٢) – Giareng\nڕێبازی قاسملوو، ڕێبازی حیزبی دێموکرات (٢٢)\nیەکڕیزی و یەکگرتوویی\nبۆ حیزبی دێموکرات کە ئامانج لە خەبات و تێکۆشانی، دەستەبەرکردنی ماف و ئازادییەکانی خەڵکی کوردستان لە ئێرانێکی دێموکرات دایە، لە بەرنامەی خۆیدا پرسی یەکێتی و یەکگرتوویی لە دوو بەستێنی “کوردستانی” و “ئێرانی” دا دێنێتە بەر باس. لە کۆماری کورستاندا هەموو هەوڵی پێشەوا قازی محەممەد ئەوە بوو کە لە ئاستی کوردستانی‌دا و لەنێو دەزگای بەڕێوەبەریی کۆمار و کۆمەڵی ئەو کاتی کوردەواریدا کە پێکهاتەیەکی خێڵەکی و عەشیرەیی هەبوو، یەکگرتوویەکی کۆمەڵایەتی و سیاسی درووست بکات. لە سەر ئاستی ئێرانیش توانرا لێکنزیکبوونەوەیەک لە نێوان شەش لایەنی سیاسیدا پێک بێت.\nلە قۆناغەکانی دیکە خەباتی حیزبی دێموکرات دژ بە دەسەڵاتی پاشایەتی و کۆماری ئیسلامی ئێران، ئەم حیزبە “یەکێتی و خەباتی شێلگیرانەی پێکەوە”ی خەڵکی کوردستان و دواتر بزووتنەوەی کورد لە گەڵ گەلانی دیکەی ئێران لە بەرنامەی خۆیدا دەگونجێنێ و پێێ وایە تەنیا لە رێگای ئەم یەکگرتوویی و یەکێتیەوەیە کە دەتوانن بەسەر نیزامی دەسەڵاتداردا زاڵ بن.\nلەم پێوەندییەدا لە بەرنامەی حیزبی دێموکرات پەسەندکراوی کۆنگرەی سێهەمدا هاتووە کە؛ حیزبی دێموکراتی کوردستان بەرنامەی خۆی دەخاتە بەرچاوی گەلی کورد و گشت دانیشتوانی کوردستان، کرێکاران، جوتیاران، ڕووناکبیران، بازاڕییان و عەشیرەتە نیشتمانپەروەرەکان و لە هەموو ڕۆڵە بەشەرەفەکانی کوردستان دەگێڕێتەوە کە بۆ وەدیهێنانی ئەم بەرنامەیە تێبکۆشن. حیزبی دێموکرات دڵنیایە کە یەکێتی و خەباتی شێلگیرانەی گەلی کورد “پێکەوە” دەگەڵ گەلانی دیکەی ئێران دەتوانێ و دەبێ ڕێژیمی سەر بە ئیمپریالیزمی شا بڕوخێنێ”.\nچ لە سەردەمی پاشایەتی و چ دواتر لە سەردەمی کۆماری ئیسلامیدا حیزبی دێموکرات هەمیشە باوەڕی وا بووە کە “خاڵی بەهێزی ئەم ڕێژیمانە، نەبوونی یەکێتی و یەکگرتوویی نێوان هێز و لایەنەکانی دژبەری ئەم ڕێژیمانەیە”. بۆیە وێڕای قامکدانان لە سەر کەمایەسییەکان، ڕاشکاوانە ڕایگەیاندووە کە بۆ هاوکاری و کاری هاوبەش لە گەڵ هێزە دێموکرات و پێشکەوتنخوازەکان، ئامادەیە.\nحیزبی دێموکرات کە یەکەم حیزب بوو لە ئاستی ئێراندا دەرکی بە نادێموکراتبوون و دژی‌گەلییبوونی ڕێژیمی تازە بەدەسەڵات گەیشتووی کۆماری ئیسلامی ئێران کرد، هەر لە سەرەتای ساڵەکانی هاتنە سەرکاری ئەم ڕێژیمەوە بانگەوازی یەکگرتوویی و یەکێتیی لە گەڵ لایەنە سیاسییەکانی دیکەی ئێران دژ بەم ڕێژیمە دەرکرد. لە یەکێک لە کۆبوونەوەکانی حیزب دا، شەهید دوکتور قاسملوو وێڕای ئاماژەدا بە دۆخی شپرزەی ئابووری و سیاسیی ئێران و بەرتەسکردنەوەی ئازادییە دێموکراتیکەکان لە لایەن ڕێژیمەوە، ڕوو لە تەواوی “هێزە شۆڕشگێڕەکان” دەکات و داوایان لێ دەکات؛ “ئەگەر دەمانهەوێ چارەسەر بۆ هەموو ئەم گیروگرفتانە بدۆزینەوە و ئەگەر دەمانهەوێ بە جیدیی لەدژ بەم ڕێژیمە موبارزە بکەین، یەک رێگا هەیە، ئەویش یەک گرتنی هەموو هێزەکانی دێموکرات و ئەسیل و شۆڕشگێڕە”.\nلە پێوەندی لە گەڵ یەکێتی و یەکگرتوویی لە بەستێنی کوردستانی‌دا حیزبی دێموکرات لە سەر ئەساسی ڕێزگرتن لە بۆچوونە سیاسییە جیاوازەکان، هەر دوای دوای شۆڕشی ١٣٥٧ ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پێکهاتنی دەستەی نوێنەرایەتیی گەلی کورد بۆ موزاکرە لە گەڵ دەوڵەتی ناوەندی گێڕا. لە قۆناغەکانی دواتری ژیانی خۆیدا حیزبی دێموکرات بۆ پێکهێنانی یەکڕیزی و یەکگرتوویی نێوان هێزە کوردستانییەکانی کوردستان و کۆتایی هاتن بە گرژی و ناکۆکییەکان زیاتر لە هەموو لایەک مایەی لە خۆ داناوە. حیزب لەم پێوەندییەدا ڕەخنەی جیدی لە ڕابردووی ناکۆکییەکانی نێوان هێزە کوردستانییەکان گرتووە و وەک حیزبێکی بەرپرسیار، بەشی خۆی لەم کەمایەسیانە قبووڵ کردوە و بە تێگەیشتن لە زەرورەتی ئەم مەسەلە هەرە گرینگ و هەستیارە، لەم ساڵەنی دواییدا زیاتر لە هەمیشە خۆی بەم پرسەوە ماندوو کردوە کە بە خۆشییەوە بەرەوپێشچوونی بەرچاویش دەبیندرێ.\nلەسەر ئاستی هێزە ئێرانییەکانیش، حیزبی دێموکرات نەتەنیا ڕۆڵی بەرچاوی گێڕاوە بەڵکوو زۆر جار ڕۆڵی تەوەر و کۆکەرەوەی لە نێو هێزە ئێرانیەکاندا گێڕاوە کە ئەمە پێوەندیی بە ڕۆڵ و پێگەی ئەم حیزبە لە کوردستان و لە هەمووی گرینگتر، لە مەیداندابوونی کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان لە خەبات و تێکۆشان دایە.\nئەساس و بنەرەتی ئەم ڕیبازەی حیزبی دێموکرات پێش هەموو شتێک لە سەر پاراستنی قازانج و بەرژەوەندییەکانی بزووتنەوەی نەتەوەیی خەڵکی کوردستان بووە. بە واتایەکی ڕوونتر زۆری بۆ گرینگ بووە کە ئەو هێز و لایەنانەی کە دەیهەوێ یەکێتی و یەکگرتوویی لە گەڵیان پێک بێنێ، چۆن دەڕواننە پرسی کورد و لەم پێناوەدا بە چ شێوەیەک پێناسەی بزووتنەوەی مافخوازانەی خەڵکی کوردستان دەکەن. بۆیە ئەساسی‌ترین پێشمەرجی حیزبی دێموکراتی کوردستان بۆ ئەو لایەنانەی کە دەیهەوێ لەگەڵیان لە یەکگرتوویی و یەکڕیزی دا بێت، بەڕەسمی ناسینی ویست و داخوازییە نەتەوەییەکانی خەڵکی کوردستانە. هەر بۆیە حیزبی دێموکرات هەمیشە وتوویەتی؛ “ئامادەیە لە گەڵ ئەو هێز و لایەنە دێموکرات و پێشکەوتنخوازانەی کە باوەڕیان بە مافە نەتەوایەتییەکانی گەلی کورد هەیە و سەربەخۆیی سیاسیی بۆ حیزبی دێموکرات بە ڕەسمی دەزانن، کاری هاوبەش بکات”.


بالیسان لە دەرەوەی بازنەی یاسایی | دەزگاى زارى کرمانجى\nبالیسان لە دەرەوەی بازنەی یاسایی\nمحەمەد ئامۆكەیی- بالیسان: خراپی رێگاوبان و كەمی خزمەتگوزارییەكان هاووڵاتیانی بالیسانی هێنایە سەر شەقام و داوای خزمەتگوزاری دەكەن، پێیان وایە لایەنی پەیوەندیدار ئەوانی فەرامۆشكردوە، بالیسان لەڕوی ئیدارییەوە سەر بە قەزای شەقڵاوەیە، ساڵی (١٩٩٩) لەلایەن حكومەتی ئەوسای سلێمانی كراوە بە ناحیە، نزیكەی (١٥) گوندی لەسەرە وەك دانیشتوانی باسی لێوەدەكەن بەشێكی بەرچاو لە خەڵكی لەبەر كەمی خزمەتگوزاری بەرەو شارەكان چونە.\nبالیسانیش هیچی كەمتر نیە لە هەڵەبجە، ئەم دەستپێكی قسەی گەنجێكی بالیسانە دەڵێت" ژمارەی دانیشتوانی نزیكەی٥٠٠٠ كەسەو تاكوو ئێستا پڕۆژەیەكی وەهامان بۆ نەكراوە لە ئاست خەبات و قوربانی دانی شارەكە بێت، ماوەی چەندین ساڵە حكومەت نەیتوانی رێگای سەرەكی بالیسان، شەقڵاوە و رانیە، چابكات بۆیە ئێمە ناچاربوین بێینە سەر شەقام و داوای بچوكترین مافی سەرتای خۆمان بكەین ئەویش ئاو رێگاوبانە.\nئەوەشی گووت" لایەنی پەیوەندی دار دەیەوێت ئەو قۆرت و چاڵانەی لە رێگایەكە دروستبونە پڕیان بكاتەوە، بەڵام ئێمە داوا دەكەین سەر لە نوێ قیڕتاو بكرێتەوە نەك قۆرتەكان پڕبكرێنەوە و دوای ماوەیەك وەك خۆیان لێبێتەوە.\nبابۆ یاسین، چالاكوانێكی دەڤەرەكەیە، بۆ زاری كرمانجی، باس لە كێشەو گرفتەكانی بالیسان دەكات و گووتی" بالیسان بەدەست دەیان كێشەو گرفت دەنالێنێت ئەوانیش خراپی رێگاوبان و كەمی ئاو خراپی یاریگاو چەندین گرفتی تر، حكومەت خانوی بەسەر كەس و كاری شەهیدان دابەشكردوە، بەڵام تا ئێستا ئاو و كارەبای وەك پێویست نیەو وەك خۆشم بە دەیان جار كێشەی ئەو خانوانەم بردۆتە لای بەرپرسان و هیچ بەلێنێكیان نەبردۆ تەسەر.\nباسی لەوەشكرد" بالیسان نزیكەی (300) شەهیدی كیمیابارنكردن و 400 برینداریشی هەیە هەتاكو ئەو دەمە بریندارەكان وەك پێویست ئاوڕیان لێ نەداریتەوە و كاریگەری ئەو كیمیابارانكردنەش لەسەر جەستەیان ماوە، دەبوا حكومەت ئەوانی رەوانەی دەرەوەی وڵات بكربا بۆ چارەسەری نەك لەماڵ بكەن و رۆژێك بەرپرسێكیش سەردانیان نەكات.\nئەو چالاكوانە لە بارەی خراپی یاریگا ئەوەی خستە ڕوو" یەك یاریگای دەستكرد هەیە ئەویش لەبەر خراپی یاری تێدا ناكرێت، گەنجانی بالیسان لەهەموو روێك فەرامۆشكراون و شوێنێك نیە كاتی خۆیان تێدا بەسەر بەرن، ئەوان بە ناچاری دەبێت روبكەنە شوێنەكانی تر بۆ یاریكردن، یاخود ئێستا بریارێك هاتووە باس لە گواستنەوەی فەرمانگەی باری شارستانی دەكرێت لە بالیسانەوە بۆ هیران، ئەوەش دەبێتە گرفت بۆ هاووڵاتیان ناكرێت لە ناحیەیەك فەرمانگە بگوازرێتەوە ناحیەیەكی تر، ئەوەش بە غەدەر دەزانین كە لێمان دەكرێت.\nبابۆ یاسین ئەوەشی گووت" لە ناحیەی بالیسان، بەهۆی ئەوەی چاوپۆشی لە هەندێ كەس دەكرێت راوكردن بەردەوامی هەیەو كەم شەو هەیە بە ئۆتۆمبێلی بەرز راوچیەكان بە ئارەزوی خۆیان راونەكەن، من لێرەوە داوا لە بەرپرسانی ژینگە دەكەم بە فریای بالیسانەوە بێن لەبەر ئەوەی دیاردەی راوكردن خەریكە پەرە دەستێنێت، بەشێكی زۆری دێن بۆ راوكردن خەڵكی ئێرە نین بەڵكو لە دەرەوە دێن و لێرە ئەو كارە دەكەن.\nهاووڵاتییەكی تریش ئەوەی گووت" هۆكاری تێكچونی رێگای بالیسان بۆ هەبوونی زۆری بارهەڵگر دەگەڕێنەمەوە كە بەو رێگایە هاتووچۆدەكەن، بۆیە داوای ئێمە ئەوەیە قاپانێك لە ئاخیری توتمە هەیە، خۆی دەبێت ئەو قاپانە بگوازرێتەوە بۆ گوندی خۆران، لەبەر ئەوەی هەموو ئەو بارهەڵگرانە كە باری زیاد هەڵدەگرن كەس نیە لێپێچینەوەیان لەگەڵ بكات چونكە تا دەگاتە توتمە زۆر جار باری زیادە بۆ گوندەكان بار دەكەن و ئەوەش گرفتێكی ترە.\nراشیگەیاند" تا ماوەیەك پێش ئێستا لێدانی بیری سوری ئاسایی بوو رۆژانە بە بەرچاوی بەرپرسەكان بیر لێ دەدرا كەسیش نەبوو سزایان بدات، ئەوەی من زانیاریم لەسەر هەبێت سەروی (1800) بیری سوری نایاسایی لە سنووری بالیسان هەن ئەوەش بۆ داهاتوو لە وانەیە بالیسان تووشی كەمی ئاوی ژێر زەوی بێت.\nلای خۆشیەوە حاكم هێمن عەبدوڵا، بەڕێوەبەری ناحیەی بالیسان، بەزاری كرمانجی راگەیاند" دوای ئەوەی حكومەتی هەرێم بڕیاری ئەوەیدا دەست بە چاكردنی رێگا سەرەكیەكان بكات، رێگای بالیسانیش یەكێك بوو لەو ناحیانە، بۆیە ئێستا دەستكراوە بە سیانەكردنی ئەو شوێنانەی كە پێشتر تێكچونە، ئێمەش پێمان باشە رێگایەكە سەر لەنوێ قیڕتاو بكرێتەوە بەڵام لەبەر هاتنی وەرزی زستان ئەستەمە ئەو كارە بكرێت بۆیە چاوەڕی دەكەین وەرزی بەهار قیڕێكی نوێ بۆ رێگایەكە بكرێت.\nلەبارەی كەمی كارەباو نەبوونی خزمەتگوزاریەكانی تر، هێمن عەبدوڵا، ئەوەشی گووت" كێشەی كارەبا لە هەموو كوردستان هەیەو بالیسانیش وەك هەر ناحیەیەكی تر ئەو گرفتەی هەیە، بۆ خانووی شەهیدانیش راستە سیانەی رێگا نەكراوە و هەندێ گرفتی تریشی هەیە چاوەڕێ دەكەین لە دەستپێكی ساڵی دابێت ئەو گرفتانەی هەن چارەسەر بكەین پرۆژەی باش ئەنجام بدەین.\nحاكم هێمن نەشی شاردەوە" بەر لەوەی ئەو ببێتە بەڕێوەبەری ناحیەكە بیری پایل لێدراوە ئەوجا نازانم بەچ هۆكارێك لێدراون ئەوە دەبێت ئەوانەی پێشمن جوابی ئەو پرسیارە بدەنەوە، لە دوای دەست بەكاربونم نەم هێشتوە هیچ بیرێك لێبدرێت لەبەر ئەوەی نوسراوی ئەنجومەنی وەزیران هەیە كە بەهەموو شێوەیەك قەدەغەیە.


ریاڵ مەدرید دەیەوێت خێراترین یاریزانی یۆرۆی 2016 بگوازێتەوە | تۆڕی هەواڵی سلێمانی\nHome›وەرزش›جیهانی›ریاڵ مەدرید دەیەوێت خێراترین یاریزانی یۆرۆی 2016 بگوازێتەوە\nزیدان و پێرێز\nیانەی ریاڵ مەدریدی ئیسپانی لە ئێستاوە بە شوێنی جێگرەوەی گاریس بەیڵی وێڵزی و ئەستێرەی یانەکەی دەگەڕێت و دەیەوێت لە کۆتایی ئەم وەرزە دەستبەرداری ئەو یاریزانە ببێت و بۆ شوێنەکەشی خێراترین یاریزانی یۆرۆی 2016 بگوازێتەوە.\nرۆژنامەی ئاسی ئیسپانی لە سکای ئەڵمانیاوە بڵاویکردووەتەوە، یانەی ریاڵ مەدرید بیر لەوە دەکاتەوە کینگسلی کۆمانی یاریزانی فەرەنسی یانەی بایرن میونخ بگوازێتەوە بۆ ریزەکانی، ئەمەش بۆ شوێنی گاریس بەیڵ لە وەرزی داهاتوو.\nبە پێی زانیارییەکانی ئەم سەرچاوەیە،بێجگە لە یانەی ریاڵ مەدرید، بەرشەلۆنە یەکێکی ترە لەو یانانەی هەوڵی گواستنەوەی ئەم یاریزانەی یانە باڤاریەکە دەدات، ئەویش دەیەوێت لە کۆتایی ئەم وەرزە گرێبەستی لەگەڵ بکات.\nکینگسلی کومان فەرەنسییەو تەمەنی 23 ساڵە، لە لای راستی یاریگا یاری دەکات و یاریزانێکی زۆر خێرایە، بەپێی ئامارەکانی یۆرۆی 2016، ئەو یاریزانە خێراترین یاریزانی ئەو پاڵەوانێتییە بوو، کە ئەوکات تەمەنی تەنیا 19 ساڵ بوو،توانی بەسەر چەندین ئەستێرە سەربکەوێت، کە دیارترینیان گاریس بەیڵ و کریستیانۆ رۆناڵدۆ بوو.\nکومان لە یانەی بایرن میونخ وەکو یاریزانی سەرەکی پشتی پێنابەسترێت و ئەم وەرزەش چەند جارێک تووشی پێکان بووە.\nقایمقامی هەڵەبجە، “ئەگەر لامەركەزی جارێك بۆ سلێمانی باش بێت بۆ ئێمە دووجار ...\nلێدوانی کومان لەسەر بردنەوەی یانەکەی لە دینامۆکێڤ\nیانەی ریاڵ مەدرید دەستبەرداری چەند یاریزانێکی دەبێت\nبەرێوەبەری فڕۆکەخانەی سلێمانی “پێشبینی ناکرێت بەمزوانە عێراق گەشتە ئاسمانییەکانی دەستپێبکاتەوە”\nوەزارەتی ناوخۆی عێراق دەستگیرکردنی دوو تیرۆرستی مەترسیداری لە کەرکوک راگەیاند\nڤیدیۆ:بایرن میونخ بووە پاڵەوانی جامی سوپەری ئەڵمانیا\nکۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەکان: هیچ نوێکردنەوەیەک بۆ فۆڕمی دەنگدانی سنووری ماددەی 140 لە ئارادا نییە


پشتگیریی ئیسرائیل بۆ ھەرێمی کوردستان؛ لە خەباتی چەکدارییەوە بۆ ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی\nھاوکار ڕەفیق ڕەحمان/ توێژەری سیاسی و بەکالۆریۆس لە زانستە ڕامیارییەکان\nکارکردن لەگەڵ کوردەکان دەکرێت وەک بەشێک لە ستراتیجیەتی کەنارەکان (strategic periphery)، ئەوەی کە دەیڤد بنگۆریۆن، خستبویەڕوو تەماشابکرێت. بەمشیوەیە کوردەکان کرانە دۆست و ھاوپەیمانی ئیسرائیل لە پەنجاکانەوە ھەتا ئێستا، سەرباری ئەوەی پەیوەندی نێوان ئیسرائیل و کوردەکانی عێراق، لەسەر ئەو بنەمایە دەمەزرابوو کە دەڵێت: دوژمنی دوژمنەکەم دۆستمە. " My enemy's enemy is my friend" چونکە دوژمنی باوی ھەردوولا حکومەتی عێراق بوو، ئەمەش ھاریکاریکردن و پشتگیریکردنی کوردەکانی لێکەوتەوە لە ساڵی ١٩٦٥ەوە ھەتا ١٩٧٥ و دواتریش لە ١٩٩١دا گەشەی تەواوی بەخۆیەوە بینی ولە دوای پرۆسەی جەنگی عێراقیشەوە، پاڵپشتی و پەیوەندییەکانی بۆ کوردەکانی باشور لە ھەڵکشاندابوون، ئەمە بێجگە لەوەی لە وێستگە ھەستیارەکانی ساڵانی ١٩٩١ و ٢٠٠٣ و ٢٠١٤ و٢٠١٧، یەکەمین دەوڵەت بووە کە پشتگیری سەربەخۆیی ھەرێمی کودرستانی کردووە. لەمەوە زۆرینەی سیاسیەکانی کورد، ھەمیشە شانازی بەوە دەکەن، کە ئیسرائیل یەکەم دەوڵەت دەبێت پشتگیری لە سەربەخۆیی کوردستان دەکات، تەنانەت ئیسرائیل خۆیشی لەسەر ئاستی فەرمی لە ڕابردوودا ئەمەی دەربڕییوە، بەڵام ئێمە لە توێژینەوەکەدا لێکەوتەکانی ئەو پشتگیرییە بە وردی دەخەینەڕوو، بەم شێویە توێژینەوەکە تەرخانکراوە بۆ وەڵامدانەوەی چەندین پرسیاربەم شێوەیە، یەکەمین دەستپێکی مێژوویی و پشتگیریی ئیسرائیل بۆ کوردانی باشوری کوردستان کەی بوو؟ سیاسەتی پەراوێزی ستراتیژی چیە؟ کوردەکانی باشور لە کوێی ئەم سیاسیەتەدان؟ پەیوەندییە نھێنیەکان و سەردانیکردنە دوولایەنەکانیان کامانەن؟ سنوری یارمەتی و پشتگیرییەکانی ئیسرائیل لە چ ئاستێکدابووە؟ و چۆنیەتی و جۆرێتیەکەی چۆن بوو؟ لەبەرامبەر یارمەتی کوردەکان، ئیسرائیل چی بەدەستدەھێنا؟ ڕۆڵی جولەکە کوردەکانی ئیسرائیل لە پشتگیریکردنی کوردانی باشور چی بوون؟ قۆناغەکانی پەیوەندی و ھاریکاری ئیسرائیل و کوردەکانی باشور لە ١٩٦٥ ھەتا ئێستا چەند قۆناغ بوو؟ گرنگترینیان کامە بوو بۆ کوردەکان؟ پەیوەندییەکانی ئێستایان لە چ ئاستێکدایە؟ ئەی پەیوەندی ئیسرائیل لەگەڵ کوردەکانی پارچەکانی دیکەی کوردستان چۆنبووە و چۆنە؟ ڕوانگەی عێراق بۆ پشتگیریکردنی کوردەکانی باشور چۆن بووە و چۆنە؟ پشتگیرییە ڕاگەیاندراوەکانی ئیسرائیل بۆ سەربەخۆیی کوردستان کامانەن؟ ئیسرائیل بۆچی پشتگیری دەوڵەتی سەربەخۆیی کوردستان دەکات؟ بەرژەوەندییەکانی چین؟ نەوت و غازی کوردستان لە ستراتیژییەتی ئیسرائیلدا چ گرنگیەکی ھەیە؟ئایا ئیسرائیل پەراوێزخستنی ھەرێمی کوردستان لە لایەن(تورکیا، ئێران، عێراق و سوریا) دەقۆزێتەوە؟ لێکەوتەکانی پشتگیری ئیسرائیل بۆ دەوڵەتی سەربەخۆیی کوردستان چین؟ لێکەوتە نەرێنییەکانی پشتگیریکردنی ئیسرائیل بۆ سەربەخۆیی چین؟ یان بە پێچەوانەوە لێکەوتە ئەرێنیەکانی پشتگیریکردنی ئیسرائیل بۆ سەربەخۆیی کوردستان چین؟\nدەستپێکی مێژوویی یارمەتیەکانی ئیسرائیل بۆ کوردەکانی باشور\nمێژوونوسی ناوداری ئیسڕائیلی شلومو نەکدیمون نزیکەی ٢٠ ساڵ لەمەوپێش کتێبێکی لە ژێر ناونیشانی "ئەو ھیوایەی کە تێکشکا " بڵاوکردەوە، کە لە کتێبەکەیدا دەڵێت سەرکەوتنەکانی کورد سێ کەسی ئیسڕائیلی لە پشتەوەبوو، کە ئەوانێش (لیڤی ئاشکول) سەرۆکی حکومەت و وەزیری بەرگری پێشووی ئیسڕائیل بووە و (ئەسحەق ڕابین) سەرۆکی ئەرکانی پێشوو و (مائیر عەمیت) سەرۆکی دەزگای ھەواڵگری ئیسڕائیل موساد. لەم سۆنگەیەوە دەگەڕێینەوە بۆ یەکەمین دەستپێکی ھاوکاری ئیسرائیل بۆ کوردەکانی باشوری کوردستان، پشتبەست بە لێدوانەکانی (ئۆری میلیشتاین) مێژوونوسێکی دیکەی ئیسڕائیلی، لەم بارەیەوە لە چاوپێکەوتنێکدا، لە ئازاری ٢٠١٦ ڕایگەیاندووە، ڕەگی مێژوویی ھاوکاریکردنی کورد لەلایەن ئیسڕائیلەوە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی پێش ١٩٦٧، کە ئیسڕائیل بەشێوەیەکی ئاشکرا دەیویست سوپای عێراق بە کوردەکانەوە سەرقاڵبکات. تەنانەت دەزگای ھەواڵگریی مۆسادی ئیسرائیلی بە سەرۆکایەتی (مائیر عەمیت) و بە ھەماھەنگی کردن لەگەڵ دەزگا ھەواڵگریەکانی ئێران، مەشق و ڕاھێنانیان بە دەیان ئەفسەری کورد کردووە بۆ ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی چەکداری لە ناوخۆی عێراقدا. (٢-١)، کاتێک لە ئابی ١٩٦١دا، بارزانی پەیوەندییەکانی لەگەڵ عێراق تێکچوو و یاخیبوونی دژی عێراق ڕاگەیاند، دەستە و گروپی چەکداری دژی عێراق دامەزراند. بەکرداری ئیسرائیل پشتگیریی کوردەکانی کرد لە ڕاھێنان و پلان و تەکتیکی جەنگیدا.(٣)\nسیاسەتی پەراوێزی ستراتیژی و لەخۆگرتنی کوردەکانی باشور، لەلایەن ئیسرائیلەوە\nدیڤید بن گۆریون (کە بەباوکی رۆحی ئیسرائیل ناسراوە) لە ١٩٥٠دا سیاسەتی رۆخی ستراتیژی (strategic periphery) ھێنایە کایەوە. (٤)، کە پێی وابوو لە ناوچەکەدا، دەبێت بگەڕێت بەدوای ھاوپەیمانی نوێدا، ھاوپەیمانیەک لەدەرەوەو ناوەوەی دەوڵەتانی عەرەبی، بەم شێوەیە لەبەرامبەر بەرەی عەرەبیدا ھەوڵی دروستکردنی ھاوپەیمانی نوێی دەدا، لەگەڵ کەمینەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، کەوتە پەیوەندی و ھەماھەنگی، کوردەکان لەوکاتەدا چەوسێنەری دەستی دوژمنەکانی ئیسرائیل بوون، بۆیە کەوتە ھەماھەنگی لەگەڵیاندا.(٥)، ئەم دیدەی (بن گۆریون) پێی دەگوترێت دۆکترین یان پرینسیپی پەراوێزی ستراتیژی، بە پێی ئەم مەبدەئەش گرنگە ئەو ھێزانەی کە لە رۆخ (پەراوێز)ی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدان و دەوڵەتانی ناعەرەبین و بە زەرورەت دۆستی عەرەب نین، وەک ھێزەکانی (تورکیا، ئێران و ئەسیوپیا)، دۆست و پشتگیری ئیسرائیل بن، کوردستان و کوردیش، وەک بونێکی نادەوڵەتی، بەشێکی زۆری یان ڕاسترە بڵێین بەشی ڕۆژھەڵات و باکوری کوردستان، دەکەوێتە ئەو ڕۆخە ستراتیژییەی ئیسرائیلەوە.(٦)، بەم شێوەیە ھاوکاریکردنی کورد لە پلانی ستراتیژی (داڤید بن گوریۆن)دا بوونی ھەبووە، کە یەکەمین سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیلە لە نێوان ساڵانی (١٩٥٥-١٩٦٣) و یەکێکیشە لە ١٠٠ کەسایەتیە کاریگەرەکەی جیھان، بەم چەشنە لە سیاسەتی (بن گۆریۆن)دا کوردەکان دۆستی کوردن، پێویستە بەھێزبکرێن و بۆ ئەوەی لە داھاتوودا کاریگەری باشتریان ھەبێت(٧).\nپەیوەندی نھێنی و پاڵپشتیەکانی ئیسرائیل، بۆ کوردەکانی باشور لە نێوان ساڵانی ١٩٧٣-١٩٦٥\nعیسمەت شەریف ( Ismet Sherif Vanly) لە یاداشتەکانیدا دانیبەوەداناوە کە لە ساڵی ١٩٦٤ لەو ساتەی شۆرشی کوردی لە قۆناغێکی ھەستیاردابووە، پێشنیاریکردووە بۆ (مستەفا بارزانی) کە ئیسرائیل یارمەتی کوردەکان دەدات، بەم پێیە بە ڕەزامەندی بازرانی (عیسمەت شەریف) سەردانی ئیسرائیلی کردووە و سەرۆکوەزیران لیفی ئشکول ( Levi Eshkol) دیدەنی کردووە، لەدوای ئەم وێستگەیەش حکومەتی ئیسرائیلی نوێنەرێکی تایبەتی خۆی دەنێرێت بۆ کوردستانی باشور، تەنانەت نوێنەرەکەی ئیسرائیل ھەوڵیداوە کۆبوونەوەی نێوان (عیسمەت شەریف) لەگەڵ بەرپرسێکی ئەمریکی ڕێکبخات، بەڵام ئەم ھەوڵە لە لایەن ئەمریکاوە ڕەتکرایەوە!، ھەر بە گوێرەی یاداشتنامەکە ئیبراھیم ئەحمەد (Ibrahim Ahmad) ئەوەی کە دواتر لە پارتەکەی بارزانی جیابۆوە، پێشتر بە نھێنی سەردانی ئیسرائیلی کردووە، دواتر جیابوونەوەی (ئیبراھیم ئەحمەد) و دەستەکەی، پرسێکی گرنگ بوو، چونکە لە ساڵانی دواتردا پەیوەندی نھێنی نێوان ئیسرائیل و بارزانی ئاشکراکرد. لەم دیدەوە لە نێوان سالانی ١٩٦٨ ھەتا ١٩٧٥ پەیوەندییەکانیان ھەڵکشانی باڵایان بەخۆیانەوە بینی، بەجۆرێک (مستەفا بارزانی) دووجار بە نھێنی سەردانی ئیسرائیلی کرد، ساڵی ١٩٦٨ جاری یەکەم و جاری دووەم ساڵی ١٩٧٣، ھەردووجارەکە لەگەڵ بەرپرسی باڵای ئیسرائیل لەوانە سەرۆک وەزیران کۆبوونەوە. (٨)، پێویستە ئەوە بوترێت کە پەیوەندی نێوان ئیسرائیل و کوردەکانی عێراق، لەسەر ئەو بنەمایە دەمەزرابوو کە دەڵێت: دوژمنی دوژمنەکەم دۆستمە. " My enemy's enemy is my friend" چونکە دوژمنی باوی ھەردوولا حکومەتی عێراق بوو "پارتی بەعسی عێراقی"، کە مەترسیدارترین دوژمنی ھاوبەشبوو، کە بە درێژایی نێوان ساڵانی ١٩٦٨ بۆ ٢٠٠٣ فەرمانڕەواییکرد.(٩)، ئیسرائیل ھاوشێوەی پەیوەندی لەگەڵ کوردەکان لەسەر ھەمان بنەما، لەگەڵ ئازەرباینجان، ئسیوبیا و یۆنان مامەڵە دەکات. (١٠)\nیارمەتییە راگەیانداروەکان بۆ کوردانی باشور، لە زمانی (مناحم بیجن)ی سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیلەوە\nلە ٢٩ئەیلولی ١٩٨٠دا، کاتێک سەرۆکوەزیران (Menachem Begin) دەستبەکاربوو،ئەوەی ئاشکراکرد کە ئیسرائیل پشتگیری کوردەکانی کردووە، لە شۆڕش و ڕاپەڕینەکاینان دژ بە عێراق لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥_١٩٧٥، تەنانەت ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش ئاگاداری ئەم بابەتە بووە، بەڵام بە ئاگاییەوە ئەوەی ڕاگەیاندبوو، کە ئیسرائیل تەنیا ڕاھینەر و تیمی فێرکاری ناردووە بۆ کوردەکان نەک یەکەی سەربازی" Israel had sent instructors and arms but not military units" . (١١)\nبەم شێوە دەتوانین ئەوە بڵێن کە یارمەتییەکانی ئیسرائیل بۆ کوردەکان لە سەرەتادا سنوراربووە، وەک یارمەتی مرۆیی و تەندروستی، بەڵام دواتر فراوانکرا بۆ دابینکردنی جبەخانە و چەک و تەقەمەنی بچوک، پاشان ئامرازی ئاڵۆزتری وەک دژە دەبابە و چەکی فرۆکە شکێن، ھەروەھا ڕاھێنانی سەربازی بەردەوامی لێکەوتەوە. (١٢)، یارمەتییەکان ھەتا ساتی ڕێکەوتنی جەزائیر لە ١٩٧٥ بەردەوم بوون، بەڵام دوای نسکۆی شۆڕشی ئەیلول، پەیوەندییەکان بۆماوەیەم وەستان، چونکە بەرژەوەندییەکانی ئیسرائیل لەگەڵ ویلایەتەیەکگرتووەکانی ئەمریکا لەم ساتەدا وایاندەخواست.\nبەگشتی ھاریکاری لە نێوان ئیسرائیل و کوردەکانی باشور، بە شێوەیەکی سەرەکی لە سەردەمی ڕژێمی (سەدام حسێن) دابوو، لەنێوان ساڵانی ١٩٦٨ بۆ ٢٠٠٣، بۆ نمونە ئیسرائیل ڕاھێنانی سەربازی بە چەکدارە کوردەکان (مەبەست پێشمەرگەیە) دەکرد دژ بە ڕژێمی سەدام، لە بەرامبەردا کوردەکان ھاریکاری ئەو جەولەکە عێراقیانەیان دەکرد بۆ گەڕانەوە بۆ نیشتیمانی خۆیان ، سەرباری ھاریکاری لە سیخوڕیکردن بەسەر ڕژێمەکەی سەدام حسێنەوە (١٣).\nلە ئیسرائیلەوە جولەکە کوردەکان ڕۆڵیان چی بوو، لە پشتگیریکردنی کوردانی باشوردا؟\nلە ھەمووی گرنگتر ئەو جولەکە کوردانەبوون، کە لە نێوان ساڵانی ١٩٤٠ بۆ ١٩٥٠ گەڕانەوە بۆ ئیسرائیل، ئەوان سەرباری ئەوەی ھەمیشە ستایشی ئەو مامەڵە ئەرێنیەی کوردەکانیان دەکرد، بەرامبەر جولەکەکان، ھەر ئەمەش وایکرد لە کاتی گەڕانەوەدا وەک باڵوێزی نایاب " EXCELLENT AMBASSADORS" بەرگری لە مافی کوردەکانی عێراق بکەن،(١٤). بەم شێویە لە چەندین ڕووداودا پشتی کوردیان گرتووە، لە گرنگترینیان ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١بوو، لە دەرئەنجامی تێکشکانی (سەدام حسێن) لە جەنگی کوەیتدا، بە خۆپیشاندانی ناڕەزایی ھاوخەمیان بۆ کوردەکان دەربڕی، سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتی ئیسرائیل (YITZHAK SHAMIR)داوای لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کرد، کە کوردەکانی لە ھەڕەشەی (سەدام حسێن) بپارێزن، بەم شێویە لە کۆبوونەوەی لەگەڵ وەزیری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (James Baker) ھانی ئیدارەکەیدا بۆ ئەوەی بەرگری لە کوردەکان بکەن (تەنانەت زۆرێک لە شارەزایان دروستکردنی ناوچەی دژە فڕین لە باکوری عێراق بە فشاری ئیسرائیل تێدەگەن) (١٥). دوای ئەوە لەشاری قودس کۆمەڵەیەکی دۆستایەتی کوردی – ئیسرائیلی " Israeli-Kurdish friendship " دامەزارا، کە ئامانجەکەی بنیاتنان و بەرەوپێشبردنی پەیوەندیی ئیسرائیل و کوردەکان بوو.(١٦)\nپەیوەندییەکانی ئیسرائیل و ھەرێمی کوردستان لە ٢٠٠٣ەوە ھەتا ئێستا\nلەدوای ڕووخانی (سەدام حسێن) و ڕژێمەکەی، ئیسرائیل و کوردستان دوژمنە ھاوبەشەکەیان لەناوچوو، ئەمەش دەرچەیەک بوو بۆ کرانەوەی زیاتر لە نێوان ئیسرائیل و کوردەکان، لە پەیوەندییەکی شاراوە و نھێنیەوە بۆ پەیوەندییەکی ئاشکرا و ڕاگەیەندراو، ھەرچەندە بە پێی میدیاکانی ئیسرائیل کۆبوونەوەی نھێنی لە ساڵی ٢٠٠٤دا لە نێوان (ئیرل شارۆن، جەلال تاڵەبانی و مەسعود بازرانی) ئەنجامدراوە، بە شێوەی ئاشکراش (مەسعود بارزانی) سەرۆکی ئەوکاتی ھەرێمی کوردستان لە ٢٠٠٥دا، ڕایگەیاند کە ئەو پەیوەندی دادەمەزرێنیت لە نێوان کوردەکان و ئیسرائیلدا، ئەمەش وەک تاوانێک نابینێت، چونکە زۆرینەی دەوڵەتانی عەرەبیش پەیوەندییان ھەیە لەگەڵ دەوڵەتی ئیسرائیل(١٧)، ھەروەھا جەلال تاڵەبانی سەرۆککۆماری پێشووی عێراق، لە پشکی پارتی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان، لە نیسانی ٢٠٠٨دا، بە بێ دودڵی و شڵەژان لەگەڵ ئەھود بارەک (Ehud Barak) وەزیری بەرگری ئیسرائیلی، لە لوبنان لە کۆنگرەیەک بەرامبەر یەکتر بوونەوە(١٨). دواتر لە لایەن ئەندامانی پەرلەمانی عێراقی تاڵەبانی ڕوونکردنەوەی دا، کە ئەو کۆنگرەیە لەگەڵ وەزیری بەرگری ئیسرائیل، وەک سەرۆکی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان ئەنجامیداوە، نەک وەک سەرۆکۆماری عێراق. ھەر بە گوێرەی سەرچاوە باوەڕپێکراوەکان لەم دواییانەشدا کۆبوونەوەی نھێنی لە نێوان سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل (بنیامین نەتەنیاھۆ) و سەرۆک وەزیرانی کوردستان (نێچیرڤان بارزانی)دا ھەبووە.\nبەپێی راپۆرتێکی (یەدیۆت ئارۆنۆت) چەندین شارەزاو ڕاوێژکاری سەربازی لە ھەرێمی کوردستان، یارمەتی کوردەکانیان داوە، لە دروستکردنی یەکەکانی دژ بە تیرۆر و چۆنیەتی بەرەنگاربوونەوەیان، ھەر بە گوێرەی ڕاپۆرتەکە کۆمپانیا ئیسرائیلییەکان گرێبەستیان لەگەڵ ھەرێمی کوردسان کردووە، لە بوارەکانی ئاسایش و ڕاھینانی سەربازی بە ھێزە کوردییەکان و ئاشناکردنیان بە ئامرازی مۆدێرن، ئەمە سەرباری ئەوەی کۆمپانیا ئیسرائیلیەکان گرێبەستی دروستکردنی فرۆکەخانەی نێودەوڵەتی ھەولێریان دەستکەوتووە، کە لێیەوە قازانجێکی زۆریان بەدەستھێناوە (ھەرچەندە ئیسرائیل بە فەرمی ئەمە رەتدەکاتەوە). (١٩)، لە سێپتەمبەری ٢٠١٤شدا کاتێک داعش ھێرشی سەربارزی کردە سەر ھەرێمی کوردستان، ئیسرائیل دژی ئەم ھێرشە وەستا و ئامادەیی ھاریکاری و پاڵپشتی مەسیحیی و یەزیدییەکانی دەربڕی. (٢٠)، ئەمە سەرباری ئەوەی پێداویستیەکانی ئیسرائیل بە نەوت وای کردووە، ھانا بھێنێت بۆ کوردستان، بە پێی ھەواڵێکی فایننشال تایمز، لە ئابی ٢٠١٥ ئەوەی خستەڕوو کە ئیسرائیل بە ڕێژەی ٧٧% نەوتی لە ھەرێمی کوردستانەوە ھاوردە کردووە، ھەر بە پێی ھەواڵی ئەو ڕۆژنامە بەریتانیە بێت، کۆمپانیاکانی ئیسرائیل لە مانگی ئایارەوە ھەتا ١١ی نیسانی ٢٠١٥، ١٩ ملیۆن بەرمیل نەوتیان، لە کێلگە نەوتییەکانی ھەرێمی کوردستانەوە ھاوردە کردووە. ھەر بە پێی ئەم ڕێژەیەش پێداویستی نەوتی ئیسرائیل بۆ کوردستان بە لە ٧٧% مەزەندەکراوە، کە تەنیا لە یەک ڕۆژدا ٢٤٤ ھەزار بەرمیل ھاوردەکراوە، بە پێی نرخی ڕۆژ بڕی ھەموو ئەو نەوتە دەگاتە ملیارەھا دۆلاری ئەمریکی. (٢١)\nقۆناغەکانی پشتگیری و ھەماھەنگی ئیسرائیل بۆ کوردەکانی باشور لە ١٩٦٥ەوە ھەتا ئێستا\nقۆناغی یەکەم: لە نێوان ساڵانی ١٩٦٥ بۆ ١٩٧٥: لەم قۆناغەدا بەرھەڵستکاری گەلی کورد دژ بە حکومەتی عێراقی فاشیزم ھەڵگیرسا، لەم کاتەدا ئیسرائیل چەک و پێداویستی سەربازی بەخشیە کوردانی عێراق، سەربای کردنەوەی خولی ڕاھێنانی ئیسرائیلی لە لایەن شارەزا و ڕاوێژکارانی مۆساد، و داڕشتنی پلانی سەربازی دژ بە عێراق، بە بێ ئەوەی ھێزی سەربازی بنێرێت، زیاتر لەوەش ئیسرائیل لەم قۆناغەدا ڕەزامەندی ئێرانی ھاوپەیمانی بەدەستھێنا بۆ یارمەتیدانی کوردەکان دژ بە عێراق، ناکۆکی سنور لە نێوان ئێران و عێراق بووە ھۆکاری ئەم ڕەزامەندییە. (بەڵام ڕێکەوتنامەی جەزائیر و ڕێکەوتنی ئێران و عێراق، بۆ ماوەیەک کوردەکانی کردە دۆخی پەلەکوتەوە).\nقۆناغی دووەم: لە نێوان ساڵانی ١٩٩١ بۆ ١٩٩٨: ئەم قۆناغە جەنگی کەنداوی دووەمی بەدوادا ھات، لەم کاتەدا ئیسرائیل بەھەموو تواناوە کەوتە بەرگری لە مافی کوردەکانی باکوری عێراق، ئامادەیی پشتگیری سەربازی و ئاسایشی و ئابوری و کۆمەڵایەتی پیشاندا، بە ئامانجی دروستکردنی قەوارەیەکی کوردی سەربەخۆ لە باکوری عێراق و دەربازبوون لە حکومەتی ناوەندی عێراق، بەڵام نەسازانی ژینگەی سیاسی کوردی و بەرھەڵستکاری توندی تورکیا ڕێگربوو لە ھەوڵێکی لەم شێویە. (٢٢)\nقۆناغی سێھەم: ٢٠٠٣ ھەتا ئێستا: پەیوەندییەکانی ئیسرائیل و ھەرێمی کوردستان لە دوای پرۆسەی ئازادی عێراقەوە پەیوەندی ئابوری و بازرگانیان لە دۆخێ:ی باشدایە. سەربای مانەوەی پەیوەندییە سیاسیەکان لە دۆخێکی شاراوە و کۆبوونەوەی نھێنیدا، بەڵام زارەکیانەش ھەماھەنگی و سازانی پەیوەندی گەرمی دوولایەنە دوپاتکراوەتەوە، گرنگترینیان ساڵی ٢٠١٤ بوو، کە وەزیری دەرەوەی ئیسرائیل و سەرۆک وەزیران پاڵپشتی دەوڵەتی ئیسرائیلیان دەربڕی بۆ سەربەخۆیی ھەرێمی کودرستان، لە ئێستاشدا چەندین بەرپرسی ئیسرائیلی ڕیفراندۆمی ھەرێمی کوردستان بە ھەنگاوی ئەرێنی دەبینن.\nسروشتی پەیوەندییەکانی ئیسرائیل و پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)\nلەم سۆنگەیەوە (Amikam Nachmani) نوسەر و وانەبێژی سیاسی لە زانکۆی بار_یلان(Bar-Ilan) ئیسرایل لەگەڵ کوردانی تورکیا (پەکەکە) دۆستایەتیەکی گەرمی نەبووە، ھاوشێوەی کوردانی باشور نەبووە، وەک باسمانکرد پەیوەندی کوردانی باشور و ئیسرائیل لەسەر بنەمای " دوژمنی دوژمنەکەم دۆستمە" دامەزرابوو، بەڵام بە پێچەوانەوە پەیوەندی کوردانی باکور و ئیسرائیل، لەسەر بنەمای ئەو پەندەی کە دەڵێت " دوژمنەکەم دۆستی دوژمنەکەمە _My enemy's friend is my enemy.، کە ئەمەش مەبەستی ھاوڕییەتی پەکەکە و سوریایە، بەجۆرێک سوریا دژی ئیسرائیل بووە و جەنگی دژی بەرپاکردووە و لایەنگری فەلەستینیەکانە، کە پێی وایە لە دیمەشقەوە پەروەردە دەکرێن، بەم شێوە لەم کاتەدا ئیسرائیل و تورکیا دۆستی یەکتر بوون، بەڵام پەیوەندی لە نێوان ئیسرائیل و سەرکردایەتی کوردی لە تورکیا لە دۆخێکی ئاڵۆزدابووە، سەرکردەی پەکەکە (عەبدولە ئۆجەلان) دژ بە ئیسرائیل و زایۆنیست لێدوانی داوە، پەیوەندییەکانیان لە شوباتی ١٩٩٩ بە تەواوی گەیشتە بنبەست، کاتێک مۆسادی ئیسرائیلی بەوە تۆمەتبارکرا کە دەستی سەرەکی ھەبووە لە گرتن و ڕادەستکردنەوەی سەرکردەی پەکەکە بە تورکیا، (٢٣).\nبەم شێوە چەندین ھۆکار ھەبوون کە وای لە ئیسرائیل کردبوو دژ بە (پارتی کرێکارانی کوردستان)ی باکور بێت، لە دیاریترینیان ئەوەبوو کە ئەم پارتە لە خولگەی یەکێتی سۆڤییەتدا بوو ھەر ئەویش پشتگیری دەکرد و یارمەتیدادە، لە لایەکترەوە (پارتی کرێکارانی کودرستان) لایەنگری دەولەتی سوریابووە و لە ھەمانکاتدا لەگەڵ ھەندێک لە ڕێکخراوە فەلەستینیەکان ھەماھەنگی ھەبووە و دژ بە ئیسرائیل و تورکیا و ئەمریکا بووە، و پێی وابووە سەرچاوەی ھەڕەشەن بۆ ناوچەکە، وەک کاردانەوەش ئیسرائیل و تورکیا ڕێکەوتن دژ بە (پارتی کرێکارانی کوردستان)، جەنگی لوبنان لە ١٩٨٢دا دیاریترین بەریەککەوتنی پەکەکە و ئیسرائیل بوو، بەم شێوەیە ئیسرائیل بە پێدانی زانیاری نھێنی و ھەوڵگری و سەربارزی دەربارەی (پارتی کرێکارانی کوردستان) یارمەتی تورکیای دا، بێجگە لە پێدانی یارمەتی سەربازی و ئاسایشی و تەکنەلۆجی لەسەر ئاستی باڵا، بۆ چاودێریکردنی سنوری تورکیا، تا ئەوەی پشکداربووە لە دانانی مین و تەقەمەنی و سنور بەستندا، سەرباری ناردنی ڕاوێژکار و شارەزایی ئاسایشی بۆ یارمەتی حکومەتی تورکیا بە بەرەنگاربوونەوە ئۆپەراسیۆنی دژ بە (پارتی کرێکارانی کوردستان)، ھەتا ئەوەی لە ساڵی ١٩٩٨_بۆ ١٩٩٩، بەھاوکاری دەزگای ھەواڵگری توکیا و ئەمریکا لە کینیا (عبدوللە ئۆجەلان)یان دەستگیکرد و ڕادەستی تورکیا کرایەوە، ئەم بابەتەش لە کاتیخۆیدا کاردانەوەی زۆری لێکەوتەوە و لەبەردەم باڵوێزخانەی ئیسرائیل لە بەرلین، لەلایەن کوردەکانەوە، خۆپیشاندانی فراوان سازکرا، ئەمە بێجگە لەوەی ئیسرائیل تۆمەتبارە بە کوشتنی زۆرینەی چالاکوانەکانی پارتی کریکارانی کوردستان لە ئەورپا. (٢٤)\nپەیوەندییەکانی ئیسرائیل و کوردەکانی ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوای کوردستان\nبە پێی نوسنێکی دەستەی نوسەرانی ڕۆژنامەی (ئۆرشەلیم پۆست)، کە لە ١/ئابی/٢٠١٦دا بڵاوکراوەتەوە، پێی وایە ئیسرائیل پەیوەندییەکانی لەگەڵ کوردەکانی ئێران پێویستە بەرەو پێش بەرێت، چونکە ھەردوولا دوژمن و ئامانجی ھاوبەشیان ھەیە، دوژمنەکەیان ئێرانە و ئامانجەکەشیان بەرەنگاربوونەوە و دژایەتی فراوانخوازی ئێرانە، بەم شێوەیە ئیسرائیل پشتگیری خەباتی چەکداری کوردەکانی ئێران دەکات، سەرباری ئەوەی لە ڕابردووشدا عێراق دوژمنە ھاوبەشەکەی ئیسرائیل و کوردەکان بوو، ئێستاش لەگەڵ کوردەکانی ڕۆژھەڵای کوردستان ئێران دوژمنی ھاوبەشیانە، لە سوریاش بە ھەمان شێوە کوردەکان و ئیسرائیل دۆستن بەرامبەر ڕژێمی سوریایی نادۆست، ھاوشان لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا، پشتگیری کوردەکان دەکەن، لە بەرەنگاربوونەوەی ڕژێمی سوریادا، تەنانەت لە رێگەی کوردە شەرفانەکانەوە توانیویانە بەرژەوەندییەکانیان پارێزراوبن، ھەر بە پێی نوسراوی ڕۆژنامەکە پێیان وایە کوردەکان لە سوریا بەشێکی ئەو وڵاتەیان بۆ خۆیان دابڕیوە و ئەگەرەکانی یەکگرتنەوەی سوریا وەک جاران ئێجگار کەمە.\nبەم شێوەیە بەرژەوەندی ئیسرائیل لە سوریا، ئامانجێکی ستراتیژی بەرزی لە پشتەوەیە، سەرەتا ئەو ویستی یەکلاکردنەوەی دەوڵەتی تورکیایە، بەو شێوەیەی کە خۆی دەیەوێت، لەپاڵ سود وەرگرتن لە ھاوپەیمانی کورد و سوننەکانی سوریا، چونکە سوریا خاڵی دەرچونە بۆ گەیشتن بە قوڵایی ئیسرائیل و ھەڕەشەکردن لێی. بەڵام کوردەکانی باکوری کوردستان، نایانتوانی دۆستایەتی ئیسرائیل بەدەست بھێنن. ڕۆژنامەکە ئەوەش ناشارێتەوە کە مامەڵەکردن و بونی پەیوەندی لەگەڵ کوردا بۆ ئیسرائیل ھەم ئاڵۆزە و ھەمیش پێویستە نھێنی بێت، پەیوەندیەکە ئاڵۆزە لەبەر ئەوەی ئیسرائیل ناچارە مامەڵە لەگەڵ چوار پارچەی جیاوازی کورددا بکات لە عێراق و ئێران و تورکیا و سوریا و ھاوسەنگی لە نێوانیاندا بپارێزێت، لە کاتێکدا “ھەر چواریان ئەجێندای سیاسیان زۆر لە یەک جیاوازە”پێویستیشە پەیوەندیەکە نھێنی بێت لەبەر ئەوەی کوردەکان ناتوانن بە ئاشکرا باسی بونی پەیوەندی خۆیان لەگەڵ ئیسرائیل بکەن و سەرجەم وڵاتانی دەوروبەر لە خۆیان بکەن بە دوژمن.(٢٥)\nڕوانگەی عێراق لە بەرامبەر پشتگیرییەکانی ئیسرایل، بۆ سەربەخۆیی کوردستان\nوەزیری بەرگری عێراق (عبدولعەزیز ئەلوقایلی) لە ١٩٦٦دا، سەرزەنشتی کوردەکانی بەوەدەکرد، کە ھەوڵی دامەزراندنی ئیسرائیلی دووەم (a second Israel) دەدەن لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ھەروەھا ئەوەشی ڕاگەیاند کە ڕۆژئاواو ڕۆژھەڵات پشتگیری دروستکرنی دەوڵەتی نوێی ئیسرائیل دەدەن، لە باکوری عێراق، ھاوشێوەی ئەوەی ساڵی ١٩٤٨ دروستیانکرد، کە ئەمەش ھیچ نیە بێجگە لە دووبارەکردنەوەی مێژوو " It is as if history is repeating itself.". عەرەبەکان لەوکاتەدا ھۆشداریاندا لە دژوەستانەوەی ئەم بابەتە، چونکە ئەوان پێیان وابوو دروستکردنی دەوڵەتی کوردی، لە چوار دەیەی دروستبوونی دەوڵەتی عێراقدا، گەورەترین ھەڕەشە ومەترسییە بۆ عێراق. بەم چەشنە لە لایەن عەرەبەکانەوە ھەمیشە کوردەکان بە شوێنکەوتەی پلان و ھەنگاوەکانی ئیسرائیل تۆمەتبادەکران.(٢٦)\nسەرکردە و سیاسیەکانی عێراق ھەر لە ساتی دروستبوونی دەوڵەتی عێراقەوە، نەیانھێشتووە دەنگ و ڕەنگی جودا لە ھەناوی عێراقەوە دروستببێت، ھەرچەندە بنەڕەتی دروستبوونی عێراق وەک دەوڵەتێکی داھێنراو و دروستکراوە، بە بێ لەخۆگرتنی جیاوازی قبوڵکردنی ئەویتر، کۆکردنەوەی چەند نەتەوە و نەژاد و مەزھەبێکە لەسەر سنورێکی دیاریکراو، بەڵام ھەرگیز پەیوەندی ئەم پێکھاتە و گروپە جیاوازانە لە کەشێکی لەباردا نەسازاوە، بەڵکو ھەوڵدراوە بەزۆر ھەموویان بکەنە یەک ڕەنگ و یەک نەتەوە و یەک مەزھەب، چونکە پێان وایە عێراق پێکھاتووە لەیەک گەل، کورد پێکھاتەیەک بووە لەبری ئەوەی وەک نەتەوەیەکی جیاوازتر لە عێراق لێبڕوانرێت، بە زەبری ئاگر و ئاسن ھەڕەشەیان لە ناسنامە و نەژادی ڕەسەنی کردووە، بۆ ئەوەی لەگەڵ نەژادی عەرەبی بیکەن بەیەک، ئێستاکەش لە میراتی ئەم عەقڵیەتەوە، بیردەکەنەوە و ھەڵوێست وەردەگرن.\nلەم دواییانەشدا عەممار حەکیم وەک ئاماژەیەک بۆ ھەڵویستی حکومەتی عێراقی، دەربارەی ڕیفراندۆمی ھەرێمی کوردستان ڕایگەیاند ، لەئێستادا عێراق ئامادەنیە ھەنگاوێکی لەوجۆرە قبوڵبکات و ئەگەر ھەرێم بیەوێت بەبێ ڕەزامەندی بەغدا ببێتە دەوڵەت ئەوا ڕوبەڕووی شەرعیەتی دانپێدانان دەبێتەوە، چونکە ئێستادا ئەگەر دەوڵەتی کوردی ڕابگەیەندرێت تەنھا ئیسرائیل دانیپێدادەنێت. (٢٧)، لە ساڵی ٢٠١٤شدا کاتێک ناتانیاھۆ پشتگیریی سەربەخۆیی کوردستانی کرد، کاردانەوەی توندی (نوری مالکی) سەرۆک وەزیرانی ئەوکاتی عێراقی بەدواوەبوو، چەندینجاریش بۆ میدیاکان ڕایگەیاند، ھەوڵ ھەیە کوردستان بکرێتە (ئیسرائیلی دووەم). (٢٨)، ئەمەش دوبارەکردنەوەی ھەمان دەربڕینی ساڵی ١٩٦٦ی وەزیری بەرگری عێراق بوو لە ٢٠١٤ و ئێستادا، واتە عێراق لە ساتی دروسبوونیەوە بەم شێوە بیر دەکاتەوە.\nپشتگیرییە ڕاگەیاندراوەکانی ئیسرائیل بۆ سەربەخۆیی کوردستان لە ڕابردوو و ئێستادا\nھیچ گومانی تێدا نییە کە ئۆرشەلیم پشتیوانی لە دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان دەکات.(٢٩)، سێ ساڵ لەمەوبەر، سەرۆکوەزیران (ناتانیاھۆ) رایگەیاند، ئیسرائیل پشتیوانی لە دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ دەکات، لەو بەشەی عێراقدا کە ئێستا کورد ئۆتۆنۆمییان تێیدا ھەیە. ووتی "ئێمە پێویستە پشتیوانی لە ئارەزووی کورد بۆ سەربەخۆیی بکەین. ئەوان شایانی سەربەخۆیین". ئەمانە قسەی (ناتانیاھۆ) بوون لە گوتارێکیدا کە لە ئەنیستیتیوتی ئاسایشی نیشتمانی لە تەلئەبیب پێشکەشی کرد.(٣٠)، بە ھەمان شێوە، پێش ڕیفراندۆم لە ١٢/ئەیلولدا، لە وتارێکدا لە پەیمانگایەکی لێکۆڵینەوەی سەر بەزانکۆی تەلئەبیب، لەبەردەم ٣٥ کۆنگرێسمانی ئەمریکا ڕایگەیاند، کە عێراق و ھەندێ وڵاتانی ناوچەی رۆژھەڵاتی ناوەراست بەرەو رووخان دەچن، لە ئەنجامی ململانێی سونەو شێعە. ھەروەھا بە ئاشکرا ئەوەی خستەڕوو، وڵاتەکەی پشتیوانی ھەوڵی رەوای، گەلی کورد دەکات، بۆ دروستکردنی دەوڵەت. ھەروەھا لە مارسی ٢٠١٦شدا (رون درمر)باڵوێزی ئیسرائیل لە واشنتۆن، پشتیوانی خۆی دەربڕی بۆ خەباتی سەربەخۆیی کوردەکانی باشور، ئەو ڕایگەیاند کوردەکان ڕۆحێکی جەنگاوەری بەرزیان ھەیە، دژ بە ڕێکخراوی تیرۆرستی داعش،(٣١)، لە نۆیەمین کۆنفرانسی نێودەوڵەتی ساڵانەی ئینستیوتی لێکۆڵینەوە ستراتیژییەکان بۆ ئاسایشی نیشتمانیش (INSS) ئایلێت شاکید وەزیری دادی ئیسرائیل داوای دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی کرد.(٣٢)، نۆ جاری دووەمیش لە ١١ی ئەیلولدا و لە کۆنفرانسی نێودەوڵەتی ڕوبەڕوبوونەوەی تیرۆر ئاماژەی بەوەکرد، ئیسرائیل و وڵاتانی ڕۆژئاوا بەرژەوەندی زۆریان لەگەڵ بنیادنانی دەوڵەتی کوردستاندا ھەیە. ھەروەھا سەرۆکی پێشوی ئیسرائیل (شامۆن پرس) پشتگیری خۆی بۆ سەربەخۆیی کوردەکان دەربڕیوە. Avigdor Liberman وەزیری دەرەوەی ئیسرائیل لە ٢٠١٤دا، وتی " پێدەچێت دەوڵەتی ئیسرائیل یەکەمین دەوڵەت بێت، کە داندەنێت بە دەوڵەتی کوردستاندا (٣٤)، پشتگیرییەکانی ئیسرائیل بۆ سەربەخۆیی کوردستان، ھەڵقوڵاوی ساتی ئێستا و چەند ساڵی ڕابردوو نین، بەڵکو ساڵی ١٩٩١ ساڵی ٢٠٠٣ پێش ئەم وادەیەش سەرکردە سیاسی و نوسەر و ڕۆشنبیرانی ئیسرائیل، پشتگیری خۆیانیان بۆ سەربەخۆیی کوردستان دوپاتکردۆتەوە، بە بێ ئەوەی لە ژینگەی ناوخۆیی و دەرەکی و پێشمەرجە بابەتییەکانی سەربەخۆیی کوردستان تێبگەن.\nزۆریک لە سەرچاوەکان ئاماژە بەوەدەدەن، کە لۆبی ئیسرائیل ھەوڵی کاریگەری داوەدە، بەسەر ناوەندی بڕیاری ئەمرکییەوە بۆ ئەوەی قەناعەت بە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بھێنن، بۆ ئەوەی ڕەزامەند بێت بە گۆڕینی کوردستان، لە ھەرێمێکەوە بۆ دەوڵەتێکی سەربەخۆ، لەم چوارچێوەیەدا وەزیری دەرەوەی پێشوو ئیسرائیل (افیغدور لیبرمان) لە ٢٢ حوزەیرانی ٢٠١٤ داوای لە وەزیری دەرەوەی ئەمریکا (جۆن کیری) کردبوو بۆ گۆڕینی ھەڵوێستی دەوڵەتەکەی بۆ سەربەخۆیی کوردستان، ھەر بە پێی سەرچاوە ئیسرائیلیەکان، (ناتانیاھۆ) و دوای کردووە لە سەرۆکی پێشووی ئیسرائیل (شەمعون بیریز) بۆ ئەوەی ھەوڵبدات کاریگەری لەسەر ئیردارەی ئەمریکا دابنێت، بۆ ئەوەی قەناعەت بە ڕاگەیاندن و پشتگیری سەربەخۆیی کوردەکانی عێراق بکەن. (٣٥)، لە ئێستاشدا کە بارزانی ڕێکەوتی ٢٥ ئەیلولی ٢٠١٧ دیاریکردووە بۆ ڕیفراندرمی سەربەخۆیی، ھەرێمی کودرستان.(٣٦)، ھەرچەندە گومانەکانی پشتی ئەم کردەیە یەکجار زۆرن، بۆچوونی باویش پێی وایە ئەم ھەنگاوە زیاتر وەک کارتێکی فشار و بانگەشەی ھەڵبژاردنی بەکار دێت، چونکە پێشمەرجی یاسایی، سیاسی، ئابوری، سنور، سەربازی، ناسنامە، ھەرێمی و نێودەوڵەیتەکان، لەگەڵ ئەم بابەتە نەگونجێنراون، سەرباری ئەوەی سەرجەمی ھێزە سیاسیەکانی ناوخۆ دەربارەی ئەم پرسە نەگەیشتوونەتە کۆدەنگی و یەکڕایی، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زۆرینەی نوسەر و ڕۆژنامەنوس توێژر و ئەکادییمیە ئیسرائیلییەکان پشتگیری ئەم کردەیە دەکەن، بە بێ ئەوەی لە ئامادەسازی و ھەلومەجە ناوخۆیی و بابەتیەکانی ئەم پرسە تێبەگەن، بەڵکو ئەوان بە چاویلکەیەکی دیکەوە دەڕوانن و زیاتر لە سۆنگەی بەرژەوەندی دەوڵەتەکەیانەوە، شیکاری و ھەڵسەنگاندن دەکەن.\nئیسرائیل بۆچی پشتگیری دەوڵەتی سەربەخۆیی کوردستان دەکات؟ بەرژەوەندییەکانی چین؟\nبۆ وەڵامی ئەم پرسیارە پشت بە نوسینێکی (Ido Rabin)ی دەبەستم، ناوبراو نوسەرێکی ئیسرائیلی ناسراوە و ھەڵگری بڕوانامەی دکتۆرایە لە زانستی سیاسیدا، ئەو بە ھەمیشە بەرگری لەوە دەکات، کوردەکانی ھەرێمی کودرستان، ببنە خاوەنی دەوڵەتی خۆیان، ھۆکارەکانی پشتگیری ئیسرائیلیش بۆ دەوڵەتی کوردی بە ٥ خاڵ دەخاتەڕوو، ئێمە لێرەدا سێ خاڵی سەرەکی دەخەینەڕوو:\nیەکەم: سەرەکیترین مەبەستی ئیسرائیل، لە پشتگیریکردنی دەوڵەتی سەربەخۆیی کوردی، بەردەستخستنی سامانی سروشتی (نەوت و غاز)ی ھەرێمی کوردستانە، بە نرخێکی ھەرزان و تێچوونێکی کەم و مەودایەکی کەمی گواستنەوە، ئیسرائیل بە نافەرمیش نەوتی ھەرێمی کوردستانی کڕیووە و بەھۆی ئەوەی کوردستان ھەرێمێکە لە عێراقدا، بە پێی دەستوری عێراق ئەم مافەی نیە، لەڕابردوودا ئیسرائیل توشی ڕەخنەگری ھات، دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان سنورداری لە فرۆشتنی نەوتەکەی ناھێڵێت، ئیسرائیلیش سودمەندی یەکەم دەبێت.\nدووەم: ئیسرائیل وای دەبینێت کە پێوستە ھەر لە یەکەم ھەنگاوەوە، کوردەکان بکاتە ھاوپەیمانی سەرەکی خۆی، لە ڕۆژھەڵاـی ناوەڕاستدا. چونکە بڕوای وایە ئەگەر بێت و لەسەرەتاوە ھاوپەیمانی لەگەڵ کوردەکان نەبەستێت، ئەوە پێدەچێت کوردەکان لەگەڵ دەوڵەتانی دیکە یەکبگرن و لە خولگەی دژوەستانەوەی ئیسرائیلدا سیاسەت بکەن.\nسێھەم: ھۆکارێکی دیکە پەیوەندی بە ھەڵکەوتەی جوگرافی (Geographically) کوردستانەوە ھەیە، ئیسرائیل سود وەردەگرێت لەم پێگەیە بۆ ئاستەنگدانان لە نێوان ئێران و عێراق لە لایەک و ئێران و سوریا لە لایەکی ترەوە، ئێران لە ئێستادا بە پاساوی جەنگی داعش بە تەواوی خزاوتە ناو عێراقەوە، بەڵام ئێران لە ھەوڵدایە ڕیزبەندێک لە دەوڵەتی تەوەر (میحوەر) لە شێوەی سنورێک دروستبکات، کە ئێران، عێراق، سوریا و لوبنان، ھەتا سنوری ئیسرائیل دەگرێتەخۆ، بەم شێوەیە ئیسرائیل زۆر ئارەزوومەندە ئەم زنجیرەیە بپچڕێنت، لە ڕێگەی ھاوپەیمانی کوردستانەوە، چونکە سنوری کوردستان دەبێتە پچڕانی زەمینی ئەم ھێڵە زنجیرییەی ئێران. (٣٧)\nدیدی ھەریەکە لە (ڕافی شانکار، د.ئیدی کوھین، راچڵ ئەفراھامی)، بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە\n" Ravi Shankar " لە چەندن نوسینیدا پێی وایە ئیسرائیل ٧٥%ی نەوت لە کوردستانی عێراقەوە دەکڕیت، بۆیە پشتگیرکردنی لە پێناو پڕکردنەوەی پێداویستیەکانی وزەدایە بە پلەی یەکەم، سەربای ئەوەی ئیسرائیلیەکان موسوڵمانی ھاوچەرخ و لیبڕال و کراوەیان دەوێت لە ناوچەکە، تا ئەوەی بیانکەنە دۆست و ھاوپەیمانی بەھێزی خۆیان، چونکە ئەوان تا ئێستا لە ناوچەکە دۆستێکی وەک کوردیان نیە، کە بەو شێوەیە لە ئیسرائیلیەکان تێبگەن و ھاوسۆزیانبن، ئیسرائیلییەکانیش ویستیانە ھەمان شێوە لەگەڵ کوردەکان مامەڵە بکەن، تەنانەت بۆچونەکانی (Ravi Shankar)بەرەو ئەوە دەڕوات کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا جەنگی داعش بە نھێنی وەک بەھانەیەک بەکار دەھێنێت بۆ ئەوەی کوردەکان بگەیەنێت بە سەربەخۆیی و دەوڵەتی ئازاد. (٣٨)، ھەروەک لەم دواییەدا ئیسرائیل یەکەم دەوڵەت بوو، کە بە بێ گەڕانەوە بۆ عێراق نەوتی ھەرێمی کوردستانی دەکڕی، بە شێوەک زارەکیانە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش دژی ئەم ھەڵوێستەی ئیسرائیل بوو. (٣٩).\nد. ئێدی کۆھێن،(Dr. Edy Cohen) توێژەرێکی ناسراوە لە (سەنتەری بنگۆریۆن- سادات)ی ئیسرائیلی. نوسەری پەرتوکێکە بەناونیشانی ھۆلۆکۆست لە روانگەی مەحموود عەباسەوە (Holocaust in the Eyes of Mahmoud Abbas)، پێی وایە جولەکە و کوردەکان لە زۆر ڕووەوە مێژووی ھاوبەشیان ھەیە، پەیوەندییان ھەمیشە لە باشیدابووە، ئەمە بێ لەوەی ئیسرائیل ھەم لەڕووی ئابوورییەوە و ھەم لەڕووی ئاسایشیشەوە، دەوڵەتی کوردستان سودی پیدەگەیەنێت.( Israel has an economic and security interest in supporting a Kurdish state)، بۆ ئاستەنگدانان بۆ جووڵەی میلیشیا جیھادییەکان (مەبەست چەکدارە شیعەکانە) لە سووریا و عێراق، پێویستە ئیسرائیل رۆڵی ھەبێت، لە گۆڕانکارییەکانی نێو کوردستان. دەکرێ لەوەش زیاتر بنکەیەکی سەربازی لە کوردستان بکەنەوە، بۆئەوەی بەھۆیەوە دەوڵەتی کوردستان بپارێزن. ھەروەھا دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان دەتوانێ رێگە خۆش بکات بۆ گەڕاندنەوەی ئەو جووانەی کاتی خۆی لەوێوە ھاتوونەتە ئیسرائیل و کاتی خۆی دەوڵەتی عێراق دەریکردوون و ماڵ و موڵکیانی تاڵان کردووە. ئەمە پێگەی ئیسرائیل لە رێککەوتنەکانی داھاتووی ئاشتیدا لەگەڵ عەرەب بەھێزتر دەکات. (٤٠)، ئەمە بێجگە لەوەی (Dr. Edy Cohen) پێی وایە ئیسرائیل لە ھەوڵی پەرەسەندنی پەیوەندییەکانیەتی لەگەڵ کورەکاندا، تەنانەت پێشبینی ئەوە دەرێت لە داھاتوودا ئیسرائیل یارمەتیدەری کارای کوردەکان بێت لە مەشقی سەربازی و ڕاھێنان و تەکتیکدا بە ھێزی پێشمەرگە. (٤١)\nھەر پەیوەند بەم پرسە (راچڵ ئەڤراھامی) ژنە نوسەرو لێکۆڵەری ئیسرائیلی، لە ناوەندی لێکۆڵینەوە بۆ سیاسەتی ڕۆژھەڵاتی نزیک، زۆر بە توندی پشتگیری سەربەخۆیی و ڕیفراندۆمی ھەرێمی کوردستان دەکات، لە نوسینەکانیشیدا وتەی ئەندام و لایەنگرانی پارتی دیموکراتی کوردستان وەک بەڵگە دەخاتەڕوو، ئەو وای دەبینێت بودجەی ھەرێم بێ مەبەست لە حکومەتی عێراقەوە بڕاوە، ئەو بەھەمان شێوە بابەتی تیرۆر و پەنابەر و جەنگی داعش دەکاتە بیانویی قەیرانی سیاسی و ئابوری کوردستان، ئەمەش ناوردی وناشارەزایی ئەو دەخاتەڕوو(یان بە مەبەست و لە پێناو بەرژەوەندی وڵاتەکەیدا، لەژێر ئەم چاویلکە تاریکەوە دەڕوانێت) دەربارەی دۆخی سیاسی و ئابوری ھەرێمی کوردستان، بەڵام ئەوەی لای من مەبەستە پشتگیریی ئەوە بۆ دەوڵەتی سەربەخۆیی کوردستان، ئەو پێی وایە کوردەکان گروپێکی نەژادی جیاوازن لە عێراقدا، ھەروەھا زمان و کلتور و مێژوو جیاوازیان ھەیە، تەنانەت لەژێر سەرکردایەتی سوننەکانی عێراق کۆمەڵکوژ و ئەنفال و کیمیاباران کراون، کە ئەمەیان تێگەیشتنێکی وردە بۆ مێژووی پڕ نەھامەتی کورد. کاریگەرترین نوسینی (راچڵ ئەڤراھامی) لە ٢٠/٦/٢٠١٧ بڵاوکرایەوە، کە لە ڕۆژنامەی واشنتۆن تایمزدا ئەوەی خستەڕوو، کە پێویستە ئەمریکا پشتیوانی لە ڕیفراندۆمی ھەرێمی کوردستان بکات بۆ سەربەخۆیی. بەبۆچوونی ئەو پشتیوانیکردنی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان ھۆکارێک دەبێت بۆ ڕێگری کردن لە دروستکردنی ناوچەیەکی فراوانی ھەژموونی شیعە کە بە مانگیی شیعە ناوزەد دەکرێت. ئەو لێکۆڵەرە ئیسرائیلییە لەوباوەڕەدایە پێویستە ئەمریکا پشتیوانی لە دەوڵەتێکی سەربەخۆی کورد بکات، چونکە ھاوشێوەی بەعسییەکان، لەدوای ٢٠٠٣ شیعەکانیش کوردیان چەوساندووەتەوە. ئەڤراھام ڕاشیگەیاندووە کورد زمان و کلتور و مێژوویەکی نیشتمانی تایبەتیان ھەیە و ھیچ ھۆکارێک نیە کە ئەوان دەوڵەتی تایبەت بەخۆیان نەبێت. (٤٢-٤٤).\nلە ئاستی ناوخۆ ھانی ئیسرائیل دەدرێت، بۆ پشتگیری سەربەخۆیی کوردستان\nلە لەسەر ئاستی ناوخۆیی ئیسرائیل، چەندین نوسەر و ڕۆژنامەنوس و توێژەری ناودار، بە توندی لەگەل پشتگیری دەوڵەتەکەیاندان بۆ سەربەخۆیی کوردستان، لەسەرەوە ناوی گرنگترین ئەو کەسانەم خستەڕوو، کە ھەمیشە بە نوسینەکانیان فشار دەکەن لە ئیسرائیل، تەنانەت ھەوڵی قەناعەتپێکردنی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاش دەکەن بۆ ئەم پرسە، لە ھەموویان گرنگتر ڕۆژنامەیەکی بەناوبانگی ئیسرائیلییە، بە ناوی (جۆرشەلیم بۆست)، کە گرنگترین ئەو ھۆکارانەیان خستۆتەڕوو کە پێویستە ئیسرائیل لەبەر چاویبگرێت بۆ پشتگیری سەربەخۆیی ھەرێمی کوردستان، گرنگییەکەشی لەوەدایە ئەم بابەتە بەناوی ڕۆژنامەکەوە نوسراوە نەک تەنیا نوسەر و ڕۆژنامەنوسَیک، ئەمە بێجگە لەوەی ئەم ھۆکارانە ھەمان ئەو ھۆکارانەن کە سیاسیەکانی ئیسرائیل (بەتایبەت ئیسرائیلیە توندڕەوەکان) بۆ پشتگیری کردنی کوردستان لەبەرچاوی دەگرن، بەم شێوەیە ڕۆژنامەکە بە نزیکەی ١٨ خاڵ ھۆکاراەکانی پشتگیریکردنی کورد دەخاتە ڕوو، ھانی حکومەتی ئیسرائیل دەدات بێ دودڵی پشتگیری سەربەخۆیی کوردستان بکات، لێرەدا من گرنگترینیان پیشاندەدەم، یەکێک لەو ھۆکارانە بونی دوژمنی ھاوبەشە، بەو پێیەی ئێستا پێشمەرگە شەڕی گروپی تیرۆریستی داعش دەکەن، کە دوژمنێکی سەرەکی ئیسرائیل و کوردن، ھەروەھا شەڕی پێشمەرگەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانی ئێران دژ بە سوپای ئێران، دیسانەوە جەنگی خەباتگێرە کوردەکانە، دژ بە دوژمنی ھاوبەشییان ھەردوولا کە ئێرانە، بۆیە داوایان کردووە ئیسرائیل بێ دودڵی پشتگیری کوردەکانی عێراق و ئێران بکەن، چونکە ھەریەکێک لەمانە بەرژەوەندییەکانی ئیسرائیل دەپارێزن و ھەڕەشەنابن بۆ سەر ئاسایشی ئیسرائیل لە حاڵەتی بەھێز بوننیشیاندا. چونکە ھەردوولا بەرژەوەندی ھاوبەشیان ھەیە، ئەمە بۆ کوردەکانی ڕۆژئاواش ھەر ڕاستە. یەکێکی دیکە لەو ھۆکارانەی کە وا دەکات ئیسرائیل پشتگیری کورد بکات دروستبونی دەوڵەتی کەمە نەتەوەیەکی دیکەیە لە ناوچەکە جگە لە عەرەب، چونکە ئەمە ھۆکارە بۆ ئەوەی مافی کەمە نەتەوایەتییەکان باشر پارێزراوبن لە ناوچەکە، کە ئەوەش دەبێتە ھۆی ئەوەی ئیسرائیل وەک تاقە دەوڵەتی (نا عەرەب) و شاز لە ناوچەکەدا نەمێنێتەوە، ھەر بەھۆی ئەوەشەوەیە کە زۆرجار ھەرێمی کوردستان وەک (ئیسرائیلی دووەم) ناودەبرێت، ھۆکارێکی دیکە فرۆشتنی نەوتی ھەرێمی کوردستانە بە ئیسرائیل، لە کاتێکدا زۆرێک لە دەوڵەتانی ناوچەکە نایانەوێت نەوت بە ئیسرائیل بفرۆشن، بۆیە کورد بێ دودڵی پێداویستییەکانی وزەی ئیسرائیل دابین دەکات، بۆیە پێیان وایە پێویستە ھەمیشە کارکردن لەگەڵ کوردەکان وەک بەشێک لە (ستراتیژییەتی کەنارەکان)، ئەوەی(دەیڤید بنگۆریۆن)سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل خستبوویەڕوو(٤٥)\nئیسرائیل پەراوێزخستنی ھەرێمی کوردستان لە لایەن (تورکیا، ئێران، عێراق و سوریا)ەوە دەقۆزێتەوە\nبەدڵنیاییەوە ئیسرائیل پشتگیری سەربەخۆیی کوردەکان دەکات، لە ھەرچوار دەوڵەتی (ئێران، تورکیا، سوریا و عێراق) (ھەرچەندە لە ڕابردوودا تورکیا و ئیسرائیل ھاوڕابوون لە دژوەستانەوەی پەکەکەدا بۆە پێدەچێت پشتگیری ئیسرائیل بۆ کوردەکانی توکیا لە ئاستی پێوستدا نەبێت)، بەڵام بە تەواوی سیاسەت و ستراتیژییەتی ئیسرائیل لە ڕێگەی کارتی کوردەوە ئامانج لاوازکرن و بێھێزکردنی (ئێران، عێراق وسوریا)یە، بۆ ئەم مەبەستەش سود لە سەربەخۆیی و جیابوونەوەی کوردەکان وەردەگرێت، دواتر ویستی ئەوەیە ڕێگە بگرێت لە لەشکرکێشی شیعەکان لە عێراق و سەرجەمی ئەو گروپ و دەستانەی لەژێر سەرکردایەی ئێراندان.(٤٦) ھەر تایبەت بەم بابەتە (Dr. Edy Cohen) پێی وایە ئێران، تورکیا و وڵاتانی عەرەبی قەت دان بە سەربەخۆیی کوردستاندا نانێن. بەڵام کورد نابێ ئەمانە لەبەرچاوبگرێت و پێویستە دەستبەجێ دوای ڕیفراندۆم سەربەخۆیی و جیابوونەوە لە عێراق رابگەیەنن. ھەر بە بڕاوای (کوھین) ئەگەری زۆر بەھێز ھەیە کە دەوڵەتی کوردستان ببێتە دوورگەی سەقامگیری و رێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ. ئەوەش وای لێدەکات زۆر جیاواز بێت لە وڵاتانی دەوروبەری. بۆیە دەبێ ئیدارەی ترەمپیش پشتیوانی لە ڕیفراندۆم و سەربەخۆیی ھەرێمی کوردستان و جیابوونەوەی لە عێراق بکات. چونکە ئەم گۆڕانکارییە لەبەرژەوەندیی تەواوی ناوچەکەدایە. (٤٧)\nبۆیە ئیسرائیل سو دەبینێت لەم ھەلە و قۆستنەوەی ئەو پەراوێزخستنە لە لایەن (تورکیا، ئیران و عێراق) دژ بە کوردەکان، بە لەبەرچاوگرتنی زانیاری و ھەڵوێستەکانی سەرەوە، ئەگەرێکی زۆرە کە ئیسرائیل یەکەم دەوڵەت بێت لە پشتگیریکردی سەربەخۆیی کوردستان، لەم سۆنگەیەوە ھەر لە کۆنەوە کوردەکانی باشوری کوردستانی گرتۆتەخۆ و یارمەتی و ھاریکاری و ڕاھێنانی سەربازی چەکی بۆدابینکردوون، لە ئێستاشدا بەھەمان ستراتیژی پێشوو ویستی ئەوەیە دۆستە تەقلیدییەکەی جارانی، لە چوارچێوەیەکی فراوان و لە کیانێکی سەربەخۆدا ببینێت، بۆئەوەی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوری و ستراتیژییەکانی خۆی باشتر و بێ بەربەستتر پەرەپێبدات، ھەروەھا پشتگیری کوردەکانی ڕۆژئاوا دەکات دژ بە دوژمنە کۆنەکەی (مەبەست سوریایە) کە لە ڕابردوودا لە گەڵیدا جەنگاوە، لە لایەکی دیکەشەوە دێت کوردەکانی ڕۆژھەڵات دەگرێتە خۆی بۆ ئەوەی ببنە بەربەست لەبەردەم دەوڵەتی ئێراندا، بەم شێیوە ئەم پەیوەندییانە لەسەر بنەمای بەرژەوەندی ئیسرائیل دامەزراون، بێ گومان کوردەکانیش خاوەن بەرژوەندین لەم سیاسیەتەدا، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زۆرجار باکارھێنەربوون و دەبن، بەدەست ئیسرائیلەوە.\nبە ھۆی کۆمەڵێک فاکتەرەوە حکومەتی ھەرێمی کوردستان پێویستی بە دەوڵەتی ئیسرائیلە، بە واتایەکی تر بۆچی کوردەکان دەیانەوێت پەیوەندییەکی باشیان لە ئیسرائیل ھەبێت و پشتگیری ئەو وڵاتە بەدەست بھێنن؟\n١- لەڕووی سیاسی دبلۆماسیەوە: لەبەر ئەوەی سەرکردە کوردەکان لەو بڕوایەدان کە ئیسرائیل دەتوانیت باشترین لۆبی بێت بۆ ھەرێمی کوردستان لە ڕۆژئاوا، بۆ پڕۆژەی دەوڵەتی کوردی، بەڵگەش بۆ ئەمە کە سەرۆکی ئیسرائیل لە حوزەیرانی ٢٠١٤دا، کاتێک چاوی کەوت بە سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (بارەک ئۆباما)، باسی بیرۆکەی دروستکردنی دەوڵەتی کوردی کرد، سەرەڕای نەترسی وڕیسکی بۆ ھەردولا، دەشێت ئەم پەیوەندیانە لە بواری ھەوڵگری و ئەمنی لە داھاتوشدا بەردەوام دەبێت.\n٢- لەڕووی سەربازییەوە: پاڵنەری دووەم ئەوەیە کە کوردەکان چاوەڕوانی بەدەستھێنانی چەک و ھاوکاری لۆجیستین لە لایەن حکومەتی ئیسرائیلەوە، کە ئەم ھاوکارییانە ھەرزوو پێشھاتنی دەوڵەتی ئیسلامی بۆ عێراق لە لایەن ئیسرائیلەوە بۆ حکومەتی ھەرێم دابینکراوە.\n٣- لەڕووی ئابورییەوە: لەم ڕەھەندەوە حکومەتی ئیسرائیل ئۆڤەرێکی باش بوو بۆ ھەرێمی کوردستان، بۆ کڕینی نەوتی ھەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٥دا، لە کاتێکدا ھیچ وڵاتێکی تر ئامادەیی نەبوو بۆ کڕینی ئەو نەوتە بە ھۆی ھەڕەشەکانی حکومەتی بەغداد، تۆمارکردنی سکاڵا دژی دەوڵەتی کڕیار. ئەوەبوو وەزیری سامانە سروشتییەکان (ئاشتی ھەورامی)، دانی بەوادا نا لە پێناو ڕێگرتن لە ئاشکرابوونی ھەناردەکردنی نەوتی ھەرێم ڕێوشوێنی باشیان گرتۆتەبەر بۆ بردنە دەرەوەی ئەو نەوتە لە ڕێگەی ئیسرائیلەوە. (٤٨)\nلێکەوتەکانی پشتگیری ئیسرائیل بۆ دەوڵەتی سەربەخۆیی کوردستان\nئیسرائیل بۆ پرۆسەی سەربەخۆیی کوردستان، وڵاتێکی کاریگەرە بەڵام لە ھەمانکاتدا وڵاتێکی زیانبەخشیشە ، ئیسرائیل وەک بونێکی جیۆسیاسی لە دۆخێکی تایبەتدایە، بەشی زۆری ئەو دۆخە تایبەتە بریتیە لە گۆشەگیری و دوژمنایەتی لە گەڵ زۆربەی درواسێکان، بە گشتیش لەگەڵ جیھانی ئیسلامیدا. (٤٩)، بۆیە لێرەدا پێویستە لە دوو ڕەھەندەوە لێکەوتەکانی پشتگیریکردنی ئیسرائیل بۆ دەوڵەتی سەربەخۆیی کوردستان بخیەنەڕوو، لە لایەکەوە لێکەوتە زیانبەخشەکان پیشاندەدەین، لە لایەکی تریشەوە لێکەوتە ئەرێنیەکانی پشتگیریکردنی ئیسرائیل بۆ سەربەخۆیی دەخەینەڕوو:\nلێکەوتە نەرێنیەکانی پشتگیریکردنی ئیسرائیل بۆ سەربەخۆیی (٥٠-٥٩)\nیەکەم: ھەریمی کوردستان ھەڵکەوتە جیۆستراتیژییەکەی، وایلێکردووە ببێتە ناوچەیەکی ھەستیار، عێراق وەک دڵی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەناسێنرێت، ھەرێمی کوردستانیش بەشێکە لەو ھەڵکەوتە گرنگەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، سەربای ئەوەی دراوسێکانی (عێراق، ئێران، تورکیا و سوریا) سەرجەمیان نەیاری ئیسرائیلن، (بەلەبەرچاوگرتنی ڕۆڵی لاوازی سوریا لە ئێستادا)، لەحاڵەتی یەکلابوونەوەی کوردەکان لەگەڵ ئیسرائیل بچوکترین کارت بەدەست ئەم دەوڵەتانەوە، گەمارۆدانی ئاویی ھەرێمی کوردستانە، تادەگات بە داخستنی سنور و ھێرشی سەربازی، چونکە جیابوونەوەی کوردانی باشور، کارتی سورە بە نیسبەت ئەم دەوڵەتانەوە، ھەریەکەیان بە قەبارەی جیاواز نەیار و دوژمنی ئیسرائیلن، لە ئیستا و ڕابردوودا. بۆیە ئەم ھەڵوێستەی ئیسرائیل بە لێدان لە ئاسایشی نەتەوەیی دەوڵەتەکانیان تێدەگەن.\nدووەم: گەر بێت و ئیسرائیل سوربێت لەسەر پشتگیرییەکانی، دورنیە عێراق سود ببینیت لە دروستکردنی بەرەیەکی عەرەبی فراوان دژ بە سەربەخۆیی، کە تێیدا دەوڵەتانی عەرەبی و جیھانی ئیسلامی بگرێتەخۆ، یەکبوونی عەرەب دژ بە مافەکانی کورد ئاسانترین کۆدەنگیە لەرابروو و ئێستاو داھاتوشدا، دوژمنایەتی لە مێژیینەی دەوڵەتانی عەرەبی و ئیسرائیل دروستبوونی بەرەیەکی لەم شێوەیە ئاسانتر دەکات، ھەرچەندە سعودییە یەکێکە لە دەوڵەتانی عەرەبی کە پێدەچێت نەرمنوێنبێت بەرامبەر سەربەخۆیی کوردەکان، بەڵام ئەمەش زیانبەخشە بۆ کوردەکانی باشور، چونکە سعودییە ویستی ئەوەیە دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان دژ بە ئێران و فراوانخوازی شیعە، بخاتە بەرەی خۆیەوە، کە ئەمەش دەر ئەنجامەکەی کەمتر نیە لە پشتگیرییەکانی ئیسرائیل.\nسێھەم: ئەگەر ئیسرائیل بەو مەرجە پشتگیری کورد بکات، کە ھاوشانی ئیسرائیل ببێتە جەمسەرێک دژ بە ئێران و شیعەکان، ئەمە دەبێتە خوڵقاندنی کارەساتی نەتەوەیی و ھەر لە دەستپێکەوە دەبێتە دروستبوونی کاردانەوەی توند بۆ ھەوڵی سەربەخۆیی، ئەمە بێجگە لەوەی کوردەکان لە سوریا و عێراق دەکاتە قەلغان، لەبەردەم لەشکرکێشی و فراوانخوازی شیعەی ئیرانیدا.\nچوارەم: زۆرینەی دەوڵەتانی عەرەبی و دەوڵەتی ئێرانیش لە ئیستادا بوونەتە ھەڕەشە بۆسەر ئاسایش و بەرژەوەندییەکانی ئیسرائیل، دوور نیە ئیسرائیل بەم ھەڵوێستە مەیدانی ڕەخنە و ھەڕەشەکان لە ئیسرائیلەوە بەرەو ئاراستەی کوردستان بەرێت و بە پێی بەرژەوەندییە سیاسی و ئابورییەکانی، خۆی سەرقالبکات بەم پرسەوە، لە ھەمووی گرنگتر نامۆیی ئیسرائیلە بە شەقامی عەرەبی و ئیسلامی، ڕەنگە بەھەمان دید لە مافی کورد تێبگات، زۆرجار کوردەکان بەوە دەناسێنن کە شوێنکەوتەو برواداری کوێرانەی ئیسلام نین (blind believers of Islam) و بیرکردنەوەیەکی مۆدێرنانەیان ھەیە بۆ دین، ئەمەش واتای دابڕانی کوردە لە دەوڵەتانی عەرەبی و ئیسلامی، ئەمەش واتای دروستکردنی ھەمان دەوڵەتە لە جۆری ئیسرائیل، کە نامۆ و نەخوازراوە بە ناوچەکە. بەمەش لەیەکەم دەستپێکەوە دەوڵەتانی ئیسلامی، پێش دەوڵەتانی ڕۆژئاوا، دژی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان دەوەستنەوە، بەمەش دەوڵەتانی رۆژئاوا تاوانی بەرھەڵستکاری ناکەوێـتە ئەستۆیان و ئامانجیش بەدەست دەھێنن.\nپێنجەم: نزیکبوونەوەی ئێران لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و دەوڵەتانی ڕۆژئاوا، ئەمەش لە ڕێکەوتنی ئەتۆمی نێوانیان بەرجەستەبوو، بەم پێیە ئێران وەک یەکەکی فەرمی نێودەوڵەوتی و دەوڵەتێکی بەھێزی ھەرێمی، گرنگترە لە دەوڵەتێکی نوێی خۆنەگرتوو، بۆیە دەگونجێت زۆربەی دەوڵەتانی ھەرێمی و نێودەوڵەتی بەلای ئێراندا بکشێنەوە، ئەمە بۆ تورکیا و عێراقیش ڕاستە، لەھەمووی گرنگتر بەرژەوەندییە ئابورییەکانی دەوڵەتانی ڕۆژئاوا و ئەمریکایە لە ھەرێمی کوردستان، لە زۆرباردا ئەو دەستکەوتانەی ئیستا ھەیانە لە حاڵەتی دروستبوونی دەوڵەتدا زیاد ناکەن، بەڵام ئەمە بۆ ئیسرائیل بە تەواوی ڕاست نیە.\nشەشەم: دەوڵەتی ئیسرائیل دەوڵەتێکی عەقلانی و دوربینە، بەو واتایەی پشتگیریکردن ھەروا بەئاسانی ناکات، چونکە عەقلانیە بە واتای ئەوەی بەرژەوەندی و ستراتیژییەتی خۆی ڕێبەری دەکات، نەک باوەڕ یان سۆز یان ئایدۆلۆژیا، ئەمەش واتای ئەوەیە ئیسرائیل لە خەمی ئەوەدا نیە بەرژەوەندی یان چارەنوسی دەوڵەتی نوێی کوردستان چی لێبەسەر دێت، چونکە ئەو لە گۆشەی بەرژەوەندی خۆیەوە دەڕوانێتە ڕووداو پێشھاتەکان.\nحەوتەم: ئەو کێشەیەی کە لە پشتگیری ئیسرائیلەوە بۆ دەوڵەتی سەربەخۆیی کوردستان دروست دەبێت، بریتیە لەوەی مۆری ئیسرائیل دەخاتە سەر ئەم دەوڵەتە سەربەخۆییە، ھەرچەندە زۆرینەی دەوڵەتانی ناوچەکە پەیوەندی ڕاستەخۆ و ناڕاستەوخۆیان لەگەڵ ئیسرائیلدا ھەیە، بەڵام عەرەب و موسوڵمانێکی زۆر ئەم پەیوەندییە بەکورد ڕەوانابینن، بەڵکو کورد تۆمەتباردەکەن بەوەی دەیەوێت ببێتە (ئیسرائیلی دووەم).\nھەشتەم: ئیسرائیل بە سروشت لە ناوچەکەدا، بێ دۆستە یان ڕاسترە بڵێن بە دراوسێی دوژمن دەورە دراوە (کە لەمەدا ھاوشێوەی کوردستانە)، لەم سۆنگەوە گەڕانی ئیسرائیل بەدوای دۆستدا بەردەوام تەبا بووە لەگەڵ ململانێی لەگەڵ نەیارەکانیدا، بەم پێیە ئیسرائیل ھەوڵدەدات ئەو ئابڵوقەیەی لەسەریەتی لە کۆمەڵێک ڕێگاوە تێپەڕێنێت، لاوازی بکات، درزی تێبخات و لەدەرەوەڕا فشاری بخاتە سەر، لە ڕێگەی ئاشتی، یان شەڕ، یان پەیوەندی ئابوری و ھەروەھا لە ڕێگەی دروستکردنی لایەنگر لە ناو وڵاتانی درواسێ (تەنانەت وڵاتانی عەرەبیش)، وەک ئەوەی لە لوبنان لە ھەشتاکان ڕوویدا و ئەمرۆ لە سوریا ڕوودەدات، بەدۆستکردن و بەھاوپەیمانیکردنی دەوڵەتی سەربەخۆیی کوردستانیش لەژێر ھەمان ستراتیژی ئیسرائیلدایە، بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە، ئایە دۆستایەتی ئیسرائیل بۆ دەوڵەتی کوردستان دەبێتە دروستبوونی چەند دوژمنی نوێ لە ناوچەکە؟\nلێکەوتە ئەرێنیەکانی پشتگیریکردنی ئیسرائیل بۆ سەربەخۆیی کوردستان\nیەکەم: ئیسرائیل ھەڵگری سیاسەتی نەھێشتنی ھەژموونی یە لە ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستدا، بەم پێیە ئەگەر دەوڵەتانی وەک تورکیا، ئێران و سعودییە، لە ھەوڵی ئەوەدابن کە چۆن پانتاییەک یەکبخەن لە ژێر ڕکێفیاندا، لە پێناو دروستکردنی ھەژموندا، ئەوا ئیسرائیل دژی ئەم جۆرە ھەژموونیە تەقلیدییە دەوەستێتەوە، بەم پێیەش خواستی بچوککردنەوەی زلھێزە ھەرێمیەکان لە لایەن ئیسرائیلەوە لە سوودی کوردە، ( ئەمە ئەگەر لەسەر حسابی کورد نەبێت، یان بێ بەشداریکردنی کورد بێت، سودەکە زیاتر دەبێت).\nدووەم: ئێمە لەرۆژگاری وەچەرخانێکی چاوەڕواننەکراوداین لە رۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ئەگەر گریمانەی ئەوە بکەین ئێران یان شیعە بتوانن بە تەواوی زاڵبن بەسەر ناوچەکەدا، ئەوا پێدەچێت ئیسرائیل ببیتە دۆستی ھەندیک لە دەوڵەتانی سوونە، بە ئاشکرا یان بە نێھنی لە پێناو بەرەنگاربوونەوەی ھەژموونی شیعیدا، بەم شێوە بە پشتبەستن بە ھەردوو لۆجیکی گۆڕانی ھاوسەنگی ھێز و نەبوونی تابو (ممنوع) لە سیاسەتدا، ئەوا لەم کاتەدا دۆستایەتی یان پشتگیری ئیسرائیل بۆ کورد سودی زیاتری دەبێت.(٦٠)\nسێھەم: سعودییە و ئیسرائیل لە ئیستادا زیاتر لە ھەر قۆناغێک پەوەندییەکانیان لە دۆخێکی ئاساییدایە و بە فشاری ئەمریکا لەیەکتر نزیبوونەتەوە، بێگومان ھەرێمی کوردستان پەیوەندی باشی لەگەڵ ئەم دوو دەوڵەتە ھەیە، پێدەچێت سعودییەش بێتە ڕیزی پشتگیری دەولەتی کوردییەوە، ئەگەرھەیە ئەمەش ڕازیکردنی دەوڵەتانی دیکەی عەرەبیشی لێبکەوێتەوە، بەتایبەتی دەوڵەتانی کەنداو، ئەوانەی لە گەڵ عێراق لە پەیوەندی گەرمدا نین، سەرکردایەتی بەرەی ئیسلامی سوننی لە لایەن سعودییەوە ڕەنگە ببیتە ھۆکاری ڕەزامەندی دەوڵەتانی دیکەش، بەڵام پێدەچێت سعودییە زیاتر پرسی دەوڵەتی کوردی دژی عێراق و ئێران وەک کارتێک بەکاربھێنتت، وەک چۆن لە بەرامبەر یارمەتیەکانی تورکیا بۆ قەتەر یارمەتیدانی پارتی کرێکارانی کودرستانی بۆ سەربەخۆیی، وەک کارتێکی فشار بەرامبەر تورکیا بەرزکردەوە.\nچوارەم: بێگومان ئیسرائیل گەر بەتەواوی خۆی یەکلاکردبێتەوە، دەربارەی پشتگیری دەوڵەتی کوردی لە ئێستادا، ئەوا سودی دەبێت لە شکاندنی گەمارۆیی سەر دەوڵەتی سەربەخۆیی کوردستان و پێدانی یارمەتی مرۆیی و ئابوری و تەندروستی، سەرباری یارمەتی سەربازی و ئاسایشی، بەڵام دەبێت ئەوە بزانین بە پشتگیرییە ڕەھاکانی زۆر دۆخی نەخوازراو ڕوودەدەن ، پێدەچێت ھاریکارییەکانیشی بێ مەرج و بێ چاوەڕاوانی دەستکەوتیش نەبن. (دیارە ئەمەش واقیعی ھەبوو (دۆخی ڕانەبردوو) بڕیاری لەسەر دەدات، پێدەچێت ئەم جۆرە پشتگیرییە بە زیانێکی گەورەش بشکێتەوە).\nپێنجەم: پشتگیریکردنی ئیسرائیل لەوەدا سود بەخشە کە کارتی فشاربێت بۆسەر ئەمریکا و دەوڵەتانی دیکەی ڕۆژئاوا، بۆ ئەوەی پشتگیری سەربەخۆیی کوردستان بکەن، ئگەر بێت و ئیسرائیل لۆبی خۆی بەم ئاراستەیە بجوڵێنت نەوەک تەنیا بەرژەوەندی خۆی بکاتە پێوەر، ئەوە سودی زۆری ھەیە، بەڵام پێناچێت ئیسرائیل ئەو کاریگەرییەی ھەبێت، بە ئاشکرا بەکارھێنانی ئەم پرسە ڕەنگە وەک کارتێکی فشار بێت دژ بە نەیارە ھەرێمیەکانی، چونکە ھەتا ئێستا ئەمریکا نەکەوتۆتە ژێر فشارەکانی ئیسرائیلەوە، بۆ بڕوابوونی بە سەربەخۆیی کوردستان.\nشەشەم: وەک گریمانەیەک ئەگەر بێت و ئیسرائیل پشتگیری ھەرێمی کوردستان بکات و داکۆکیکاری مافی سەربەخۆییان بێت، ئەوە لەم حاڵەتەدا بۆشایی ھێز دروست دەبێت،لەبەر پێگەی جوگرافی چەندین بەرژەوەندی تری سیاسی و ئابوری، درواسێیەکانی ھەریەکە لە ئێران و تورکیا بەرژەوەندییان لەوەدایە، پەیوەندییان لەگەڵ ھەرێمی کوردستان بمێنیتەوە، بەمەش پێدەچێن بەناچاری نەرمنوێنبن بەرابمەر بە ھەرێمی کوردستان، چونکە لە حاڵەتی دەستوەردانی سەربازیدا، کەس نیە گرەنتی ئەوە بکات کە ھاوشێوەی یەمەن و سوریا کوردستانیش دەبێتە مەیدانی جەنگی بەوەکالەتی ھێزە ھەرێمی و نێودەوڵەتیەکان.(٦١-٦٢)\nیەکەم: ئیسرائیل لە پەنجاکانی سەدەی ڕابردووەوە، کوردەکانی باشوری کوردستانی، وەک دۆستی ستراتیژی خۆی لێکدایەوە، ھەتا ئەوەی لە ساڵی ١٩٦١ەوە ھەتا ١٩٧٥ ئیسرائیل، چەک و پێداویستی سەربازی بەخشی یە کوردانی عێراق، سەرباری کردنەوەی خولی ڕاھێنانی ئیسرائیلی، لە لایەن شارەزا و ڕاوێژکارانی مۆساد، و داڕشتنی پلانی سەربازی دژ بە عێراق، تەنانەت ئیسرائیل قەناعەتی بە ئێرانیش کرد بۆ ئەوەی یارمەتی کوردەکان بدا دژ بە عێراق.\nدووەم: سەرباری ئەوەی پشتگیرییەکانی ئیسرائیل لە ساڵی ١٩٩١دا بەتەواوی بەدەرکەوتن، بەجۆرێک فشارەکانی ئیسرائیل بەسەر ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە، بۆ دانانی ناوچەیەکی دژە فڕین بۆ کوردەکان گرنگترین پشتگیریکردن بوو. ھەتا ئەوەی لە ٢٠٠٣ەوە، ئیسرائیل و ھەرێمی کوردستان، پەیوەندییە نھێنی و ئاشکراکانیان زیاتر بەرەوپێشچوو.\nسێھەم: دەوڵەتی ئیسرائیل لە زۆر بارودۆخدا پشتگیری سەربەخۆیی کوردستانی کردووە، لە ساڵی ١٩٩١دوای شکستی عێراق لە جەنگی کەنداوی دووەم، دووەمجاریش لە ٢٠٠٣ دوای ڕووخانی ڕژێمەکەی (سەدام حسێن) لە جەنگی کەنداوی سێھەم، لە ئێستاشدا پشتگیری لە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی ٢٥ ئەیلول دەکات، کە گوایە دەگاتە ئەنجام!، بەڵام ھەر سێ قۆناغەکە چەند سیفەتێکی لە یەکچووی ھەیە کە ڕێگرە لە پشتگیریەکانی ئیسرائیل کاریگەری دابنێت، لەوانەش ڕازینەبوونی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە بەم بابەتە، لەھەر سێ قۆناغەکەدا، دواتر کۆدەنگنەبوون و یەکڕانەبوونی ھێزە سیاسیەکانی ناوخۆیە دەربارەی سەربەخۆیی کوردستان.\nچوارەم: یەکبوونی ھەڵوێستی ئیسرائیل و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ئەگەر یەکیشبگرێت، دەربارەی پرسی سەربەخۆیی کوردستان، پێدەچێت توکیا وەک ھاوپەیمان و ئەندامی ڕێکخراوی ناتۆ، دژی بەژەوەندییەکانی ئەمریکا کاردانەوە بنوێنێت، وەک ئەوەی کە ئێستا بەرامبەر چەکدارکردنی کوردەکانی ڕۆژئاوا گازندە و ھەڕەشەی توند دەکات، لە لایەکی تریشەوە ئێران لە ڕێگەی کارتی شیعە و میلیشاکانیەوە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا لە عێراق و ناوچەکە دەخاتە ژێر ھەڕەشەوە.\nپێنجەم: بەبێ ئەوەی ئیسرائیل پشتگیریی سەربەخۆیی کوردستانیش بکات، دەوڵەتانی دراوسێ وەک (ئێران، تورکیا، عێراق) تەنانەت سوریا بەم دۆخەی ئێستاشیەوە، ھەڵوێستی توند وەردەگرن بەرابمەر ئەم پرسە، ئەم چوار دەوڵەتە دەربارەی ھەموو شتێک ناکۆکبن ئەوا دەربارەی تەوقدان و بێ ڕۆلکردنی کوردەکان یەکدەنگ و یەکھەڵوێستن، ئەگەر پشتگیریی ئیسرائیلیش ببێتە ئەمری واقع، ئەوا ئەوان زیاتر و زیاتر بەرەنگاری سەربەخۆیی کوردستان دەبنەوە.\nشەشەم: ھەڵکەوتەی جوگرافی و بەرژەوەندی نەتەوەییمان وادەخوازێت نەرم بین لەگەڵ دەوڵەتانی دراوسێمان، قەناعەتکردن و دانوستاندن لەگەڵ دەوڵەتانی (تورکیا ، ئێران، عێراق و سوریا) لە دژوەستانەوە و جەنگ باشترە، چونکە ئەوان سەربەخۆیی کوردستان وەک ھەڕەشە دەبینن بۆ سەر دەوڵەتەکانیان، چونکە ھەر یەکێک لەم چوار دەوڵەتە پێکھاتەی کوردیان گرتۆتەخۆیان، بەم شێوەیە توانای چوار دەوڵەت بۆ وەستاندن، زۆر بەھێزترە لە پشتگیری یەک دەوڵەت، لە کاتێکدا لە ڕووی ھێز و توانای سەربازیشەوە توانای بەرەنگابوونەوەی دەوڵەتێکی وەک ئێرانمان نیە کە خاوەن چەکی ئەتۆمیە.\nحەوتەم: ئیسرائیل لە سۆنگەی بەرژەوەندی و ئامانجی خۆیەوە لە پرسی کورد تێدەگات، بەشێوەیەک کورد دژی دوژمنە دێرینەکەی لە سوریا ھاندەدا، لە عێراق بەھەمان شێوە، لە ڕابردوودا دژی ( سەدام حسێن) و لەئێستاشدا دژی شیعەی لایەنگری ئێران ھاندەدا، پشتگیری کوردەکانی ڕۆھەڵاتیش دەکات بە بیانووی بەرژەوەندی ھاوبەش و ئامانجی بەرەنگابوونەوەی ئێران، بەڵام کاتێک کوردەکانی باکور نەھاتنە ژێر باری ئیسرائیلەوە، لەبەرامبەر دا ئیسرائیل لەگەڵ تورکیا یەکی گرت دژ بە کوردەکانی تورکیا. جەنگی ١٩٨٢ لە لوبنان و گرتن و بەدەستەوەدانی (عەبدولا ئۆجەلان) نیشانەی ئەو دژوەستانەوەیەن، بۆیە پێویستە ھەرێمی کوردستانیش لە سۆنگەی بەرژەوەندی خۆیەوە لە پشتگیری و پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتی ئیسرائیل تێبگات، کە نەوتی ھەرێمی کودستان و پێکە جیۆپۆلەتیکەکەی سەرەکیترین ھۆکارن، کە وا لە ئیسرائیل دەکات پشتگیری سەربەخۆیی کوردەکان بکات.\nھەشتەم: ئەگەر بێت و ئیسرائیل لەو دیدەوە پشتگیری سەربەخۆیی کوردستان بکات، کە لە داھاتوودا کوردستانی سەربەخۆ بخاتە خولگەی خۆیەوە دژ بە فراوانخوازیی ئێران و شیعەکان، ئەوا ئێران ھیچ دوودڵ نابێـت لە ھێرشی سەربازی و بەرەنگابوونەوەی توند، لە کاتێکدا ئەو لە ئێستادا وەک فشار ئاوی زێی بچوکی گرتۆتەوە، و ناوچە سنورییەکانی باڵەکایەتی بە چڕی بۆردوومانکرد، لە کاتێکدا ھەرێمی کودرستان ھیچ ھەنگاوێکی کرداری نەناوە دەربارەی سەربەخۆیی.\nنۆیەم: لێرەوە ئەم خاڵانەی سەرەوە پێمان دەڵێت کە ئیسرائیل دەیەوێ لەم ڕوانگەیەوە لاوازی پشتگیری نێودەوڵەتی و نەبوونی ھاوسۆزی زلھێزەکان و دژایەتی نەتەوەکانی (عەرەب و فارس و تورک) بۆ کورد و پرسی بە دەوڵەتبوون بقۆزێتەوە، کەلەمەشدا ھەوڵدەدا ھاوبەش و ھاوڕێیەکی تری دژە عەرەب - فارس و تورکەکان بۆ خۆی مەیسەربکات، کە ئەمەش دەبێتە ھاندانی دەوڵەتانی عەرەبی بۆ دروستکردنی بەرەیەکی فروان دژ بە سەربەخۆیی کوردستان، چونکە ئەوان وای دەبینن پشتگیری سەربەخۆیی ئیسرائیل بۆ دەوڵەتی سەربەخۆیی کوردستان، ھیچ نیە بێجگە لە دروستکردنی ئیسرائیلێکی تر لە ناوچەکەدا.\nدەیەم: بڕواکردن سەختە کە ڕیفراندۆم سەربەخۆیی بەدوادا بێت، چونکە چەندین پێش مەرجی گرنگ ھەن یەکلانەکراونەتەوە وەک ( پێش مەرجی یاسایی، ھەلومەرجی ئابوری، تۆکمەیی سەربازیی، کێشەی سنور و خاک وناسنامە، لاوازی کارگێری، پەرتبوونی ھێزە کوردییەکان و یەکدەنگ نەبوونیان، ڕەتکردنەوەی ڕیفراندۆم لەسەر ئاستی نیودەوڵەتی و ھەرێمی و ناوخۆی، لاوازییەکان لە ڕووی دیبلۆماسی و پەیوەندی دەرەکیەوە و قەیرانی سەرکردەی خاوەن شەرعیەت و دیموکراسیانە) .\nیانزەیەم: بە ڕوانین لە ڕوداوەکانی دوای ڕیفراندۆم وھاتنی سوپای عێراق و حەشدی شەعبی و دەستبەسەرداگرتنەوەی ناوچە جێناکۆکەکان و گەڕانەوە بۆ ھێڵی تەماسی پێش جەنگی داعش، شکستی بڕیارلێدەرانی ڕیفراندۆمی دەرخست، بەجۆرێک ئەو خۆشباوەڕییەی بە ئیسرائیل ھەیانبوو بۆیان سەلمێنرا، ھەرچەندە باس لەوە دەکرا ئیسرائیل کەوتۆتە لۆبی بۆ پشتگیریکردنی کوردستان و دژی ھێزەکانی عەشدی شەعبی بەڵام بە ئێستاشەوە نەیتوانی کاریگەر بخاتە سەربۆچوونی نەگۆڕێ ئەمریکا و دەوڵەتانی ئەوروپا لە بەرژەوەندی کورد.\nیەکەم: پێویستە کوردستان پێش ھەر دەوڵەتێک بە لیژنەی دانوستاندنی ھاوبەش لەگەڵ عێراق، ئێران و توکیا، دانوستاندن بکات و دڵنیایی بدات کە دەوڵەتی سەربەخۆ دژی بەرژەوەندی و ئاسایشی ئەم دەوڵەتانە نیە، و کوردستانی سەربەخۆ ناچێتە بەرەی ھیچ دەوڵەت و ھاوپەیمانیەکی ترەوە دژ بەم سێ دەوڵەتە. (سوریا لە ئێستادا بێ ڕۆڵە، بۆیە ئاماژەی پێنەدراوە).\nدووەم: پێویستە کوردستان پێش سەربەخۆیی و دوایی سەربەخۆیش، ھەوڵی ئەوە بدات ببێت بـە دۆستی باشی ھەموو لایەک، دابەشبوونی ھێزە کوردییان بە جۆرێک پارتێک دژ بە ئێرانە و لە خولگەی تورکیادایە و پارتێکی تر دۆستی تورکیا و دژی ئێرانە، ئەمە لابدرێت و ھەوڵی یەکخستنی خۆیی بدەن لەسەر ئاستی سیاسەتی دەرەوە، چونکە بەردەوامی ئەم حاڵەی ئێستا، گەورەترین مەترسیە بۆ دروستکردنی درز و دەستوەدان لە داھاتووی دەوڵەتی کودرستاندا.\nسێھەم: گرنگە وەک ئەزموونێکی مێژوویی و لێھاتوویی سیاسی سوود لە ئیسرائیل وەربگیردێت، نەک وەک تاقە دۆستێک، کە بە پشتگیری ئەو چەندین دەوڵەت بکەینە دوژمنی خۆمان، بەتایبەتی دەوڵەتانی دراوسێ کە زیاتر لە ھەر دەوڵەتێکی تر توانای گەمارۆ و سزادانی کوردستانیان ھەیە. بەدڵنیاییەوە دۆستایەتی دەوڵەتێک باشتر نیە لە دوژمنایەتی چوار دەوڵەتی تر .\nچوارەم: ھیچ پێویست نیە ھەرێمی کوردستان لەبەر خاتری پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئیسڕائیلدا، زۆرینەی دەوڵەتانی عەرەبی لە خۆی بکات بە دوژمن، بەشێکی زۆر لە دەوڵەتانی عەرەبی پەیوەندی نھێنیان لەگەڵ ئیسرائیل ھەیە، بەڵام ھەرگیز ئەم مافە بۆ کورد بە ڕەوا نابینن.\nپێنجەم: گومانەکانی پشتی ریفراندۆمی ٢٥ ئەیلول پێمان دەڵێت، ڕیفراندۆم ئامانجێک نیە بۆ سەربەخۆیی ھێندەی ئامرازێکە بۆ باگەشەی ھەڵبژاردن و دەستکەوتی سیاسی نوخبەیەک، باشترە ئەم پرسە نەکرێتە گەمەی سیاسی و بەرژەوەندی کەسی، یاریکردن بە پرسێکی نەتەوەیی لەم شێوەیە، درێژ مەودا باجەکانی لەسەر ئاستی ناخۆ و دەرەکی قورس دەبن.\nشەشەم: بەرژەوەندی نیشتیمانی، عەقلانی بوون و ھەڵسەنگاندنی ستراتیژی لە بەستنی پەیوەندیی لەگەڵ ھەر دەوڵەتێکدا گرنگە، ھەڵکەوتەی جوگرافی و بەرژەوەندییە جیاوازەکان، وادەخوازێت دەوڵەتانی عەرەبی بکرێن بە دۆست (ئەگەر خۆشمان حەزی پێنەکەین)، ئەگەر پێگەی ھەرێمی کوردستان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و لەو ناوچەیە نەبووایە ئەوا ھەرگیز ئەم ڕاسپاردەیە پێشنیار نەدەکرا.\nحەوتەم: کوردستان خاوەن سامانێکی سروشتی زۆرە، پێویستە بەپلان سود لەم سامانەی وەربگرێت، نەوەک بە یەکجار بیخاتە قورگی یەک دەوڵەتەوە، چونکە لە ئەگەری تێکچوونی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ئەو دەولەتە کارەساتی ئابوری دەخوڵقێت.\nھەشتەم: دەوڵەتی نوێی کوردستان پێویستە لەگەڵ دەوڵەتانی درواسێ و ناوچەکە بەتایبەتی دەوڵەتانی کەنداوی عەرەبی، دەوڵەتانی ڕۆژئاوا، بکەوێتـە بازرگانی و پەیوەندی ئابورییەوە، بۆیە خۆبەستنەوە بە دەوڵەتی ئیسرائیلەوە بە تەنیا، بواری بازگانی و پرۆژەی ئابوری سنوردار دەکات، ئەگەر گەمارۆیی ئابوریی توندیشی بەدوادا نەیات.\nنۆیەم: دەوڵەتی ئیسرائیل لە دۆخێکی تایبەتدایە و بەجۆێک لە ناوچەکە گۆشەگیرکراوە، بەڵام توانا سەربازیی و پشتگیرییە نێودەوڵەتییەکانی و سیاسەتە سەرکەوتووەکانی توانای بەرەنگاربوونەوەی پێداوە، بۆیە پێناچێت بەمزوانە دەوڵەتی سەربەخۆیی کوردستان، ببێت بـە خاوەنی ئەو تایبەتمەدیانە، بۆیە بە گۆشەگیکردنی کوردستان لێکەوتەکانی خراپتر دەبن. ئەمە بێجگە لەوەی خەیاڵپڵاوییە وا ھەست بکەین، ئیسرائیل جەنگی بەرگری و سەربەخۆییمان بۆ دەکات.\nدەیەم: کوردەکان و ئێسرائیل ڕاستە مێژووی لەیەکچوویان ھەیە، ھەردوولا چەوساونەتەوە و جینۆسایدیان بەرامبەر کراوە، ھەردوولا لە ناوچەیەکی دەورەدراو بە دوژمندان، بەڵام ئەمانە پاساوی ئەوە نین کە کوردستانیش ھاوشێوەی ئیسرائیل مێژوویی سەربەخۆیی تۆماردەکات، ئەمە ڕادەستکردنی سیاسیەتە بۆ سۆز و عاتیفە، نەک عەقڵانی بوون و واقیعی بوون.\n(١)پەیوەندییە سەبازییەکانی کورد و ئیسرائیل لە مێژوودا، پێگەی NRT،\n(٢) مۆرّخ إسرائیلی: دعم تل ڕبیب لڵاکراد بدڕ بگلب إیرانی\n(٣)The Kurdish Rebellion،Harvard crimson،\n(٤) Strategic Sourcing: From Periphery to the Core، Harvard Business Review،\n(٥)Sergey Minasian، "The Israeli-Kurdish Relations،" Noravank Foundation، Yerevan،(pdf) p.٢٢-٢٤.\n(٦) د.سەردار عەزیز و د.بورھان ڕ. یاسین، دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان "لە ناوەوە بونیاتنان، لەدەرەوە دانپێدانان"، چاپخانەی کارۆخ، سلێمانی ٢٠١٧، لاپەڕە ١٩٦_١٩٧.\n(٧)JPOST EDITORIAL: SUPPORT THE KURDS، JERUSALEM POST, http://www.jpost.com/Opinion/JPost-Editorial-Support-the-Kurds-٤٦٢٨٩٣\n(٨)Ofra Bengio، Israel support the Kurdish in Iraq ، Summer ٢٠١٤، pdf، p. ٥.\n(٩)Ofra Bengio، op.cit.،p.٤(٩)\n(١٠)Itamar Ban، Why does Israel support the establishment of a Kurdish state?، quora، https://www.quora.com/Why-does-Israel-support-the-establishment-of-a-Kurdish-state/answer/Itamar-Ban?timeline=١\n(١١)Ofra Bengio، op.cit.،p٥(١١)\n(١٢) Sergey Minasian، "The Israeli-Kurdish Relations،" Noravank Foundation، Yerevan، p. ٢٢.\n(١٣)Kurdish State 'A Foregone Conclusion' - One Israel Would Support، Israel national news ،\nOfra Bengio، op.cit.،p.٢. (١٤)\n(١٥)Kurdistan: The Next Flashpoint Between Turkey، Iraq، and the Syrian Revolt، Jerusalem center for public Affairs،\n(١٦)Ofra Bengio، op.cit.،p٣-٢\n(١٧)Ofra Bengio، op.cit.،p.٨(١٧)\n(١٨)Iraqi leader shakes Barak's hand، BBC NEWS،\n(١٩)Ofra Bengio، op.cit.،p.٨-٩(١٩)\n(٢٠)Israeli NGO delivers aid to refugees in Iraq، timesofisrael،\n(٢١) فایننشال تایمز: ٧٧بالمائە من النفگ الإسرائیلی مێدرە کردستان العراق، العربی الجدید.\n(٢٢).حنان اخمیس، العلاقە الکردیە الإسرائیلیە، عمان، ٢٠٠٦، PDF، ێ ١.\n(٢٣)Amikam Nachmani، The Remarkable Turkish-Israeli Tie، June ١٩٩٨،\n(٢٤) د.حنان اخمیس، مێدر سایق، ێ٣.\n(٢٥) JPOST EDITORIAL: SUPPORT THE KURDS، OP.CIT.(PREVIOUS SOURCES).\n(٢٦)Mahmud al-Durra، al-Qadiya al-Kurdiya (Beirut: Manshurat Dar-at-Tali'a، ١٩٦٦)، p. ٣٨٨.\n(٢٧)Iraq's Shi'ite ruling coalition opposes Kurds' independence referendum، reuters،\n(٢٨)Kurdistan: From Referendum to the Road to Independence،unitycoalitionforisrael،\n(٢٩) OP.CIT.(PREVIOUS SOURCES).\n(٣٠)إسرائیل تدعم قیام دولە اڵاکراد فی العراق، موقع العربیە،\n(٣١)ماژا قال سفیر "اسرائیل" فی واشنگن عن الاکراد؟، قناە العالم،\n(٣٢)مۆرّخ إسرائیلی: دعم تل ڕبیب لڵاکراد بدڕ بگلب إیرانی، مێدر سابق.\n(٣٣)JPOST EDITORIAL: SUPPORT THE KURDS، OP.CIT.(PREVIOUS SOURCES).\n(٣٤)Kurdish State 'A Foregone Conclusion' - One Israel Would Support، OP.CIT.(PREVIOUS SOURCES).\n(٣٥) ھل تتعاون تل ڕبیب مع ڕکراد العراق لتحقیق حلم "اسرائیل الکبری"؟ نبچ الوگن.\n(٣٦)Iraqi Kurds plan independence referendum on Sept. ٢٥\n(٣٧)Ido Rabin، Why does Israel support the establishment of a Kurdish state? https://www.quora.com/Why-does-Israel-support-the-establishment-of-a-Kurdish-state/answer/Ido-Rabin?timeline=١\n(٣٨)Ravi Shankar Pandey، Why does Israel support the establishment of a Kurdish state?، quora، https://www.quora.com/Why-does-Israel-support-the-establishment-of-a-Kurdish-state/answer/Ravi-Shankar-Pandey-٨\n(٣٩)Kurdish State 'A Foregone Conclusion' - One Israel Would Support، OP.CIT.(PREVIOUS SOURCES\n(٤٠)Kurdistan: From Referendum to the Road to Independence, OP.CIT.(PREVIOUS SOURCES\n(٤٢)Rachel Avraham، Israel should support the Kurdish Independence Referendum، israelnationalnews, OP.CIT.(PREVIOUS SOURCES).\n(٤٣) Rachel Avraham،The case for Kurdish independence، washingtontimes،\n(٤٤)لەم لینکگەلەوە گەڵویستی زیاتری ببینن\n(٤٥) JPOST EDITORIAL: SUPPORT THE KURDS، OP.CIT.(PREVIOUS SOURCES).\n(٤٦) ھل تتعاون تل ڕبیب مع ڕکراد العراق لتحقیق حلم "اسرائیل الکبری"؟ مێدر سابق.\n(٤٧)Kurdistan: From Referendum to the Road to Independence\n(٤٨) ofra benigo, israel and the kurds: love by proxy, the American interest, (march ١٨,٢٠١٦).\n(٤٩)د.سەردار عەزیز و د.بورھان ڕ. یاسین سەرچاوەی پێشوو، لاپەڕە ١٩٦.\n(٥٠) Ofra Bengio، Surprising Ties between Israel and the Kurds، OP.CIT.(PREVIOUS SOURCES).\n(٥١)ھل تتعاون تل ڕبیب مع ڕکراد العراق لتحقیق حلم "اسرائیل الکبری"؟ مێدر سابق\n(٥٢) لماژا تدعم اسرائیل قیام دولە کردیە مستقلە عن العراق؟، کنوز میدیا،\n(٥٣)Ido Rabin، Why does Israel support the establishment of a Kurdish state?، OP.CIT.(PREVIOUS SOURCES).\n(٥٤)Ofra Bengio، Ofra Bengio، OP.CIT.(PREVIOUS SOURCES)، P.٨-١٢.\n(٥٥) د.سەردار عەزیز و د.بورھان ڕ. یاسین سەرچاوەی پێشوو، ل ١٩٩_٢٠٠.\n(٥٦)JPOST EDITORIAL: SUPPORT THE KURDS، OP.CIT.(PREVIOUS SOURCES).\n(٥٧)Christopher Helman، Iraq's Kurds Sell Oil To Israel، Move Closer To Independence، https://www.forbes.com/sites/christopherhelman/٢٠١٤/٠٦/٢٣/iraqs-kurds-sell-oil-to-israel-move-closer-to-independence/#٥٤٣٨٠d٥b٤ec٩\n(٥٨)Xelîlof، Does Israel support the Kurdish in Iraq and Syria?، quora، https://www.quora.com/Does-Israel-support-the-Kurdish-in-Iraq-and-Syria\n(٥٩)Will Israel conquer Iraq and Syria in the future for a greater Israel project?\n(٦٠)Israel's prime minister backs Kurdish independence، theguardian،\n(٦١) د.سەردار عەزیز و د.بورھان ڕ.یاسین، سەرچاوەی پێشوو،ل ١٩٨-٢٠٠.\n(٦٢) بۆ نوسنی ئەم چەند خاڵە سودم لە زانیاریی وخوێندنەوەی پێشوەخەتەم بینیوە.\n٢: ناونیشانەکەی گۆڕدروە، پێشتر ئەم ناونیشانەی بۆ دانرابوو(پشتگیری ئیسرائیل بۆ سەربەخۆیی کوردستان و لێکەوتەکانی).\n1/18/2018 9:41:56 PM


گه‌ر پێویستت به مۆبایله له ئێستادا مه‌یكڕه\nله‌ئێستادا به‌هۆی پێشكه‌وتنه خێراكانی ده‌وروبه‌رمان، به‌كارهێنانی مۆبایله زیره‌كه‌كان بۆته شتێكی پێویست، به‌ڵام له‌ئێستادا كڕینی ئه‌و ئامێرانه پێده‌چێت بكه‌وینه هه‌ڵه‌وه.\nله‌و چوارچێوه‌یه‌دا پێگه‌ی ئه‌لیكترۆنی بزنس ئینسایده‌ر ئامۆژگاریمان ده‌كات، كه له‌ئێستادا خۆمان به‌دوور بگرین له كڕینی هه‌ر ئامێرێكی مۆبایلی زیره‌ك، هه‌رچه‌نده زۆر پێویستیشمان بێت، له‌به‌رئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵه‌یه‌ك نه‌وه‌ی نوێی مۆبایله هۆشمه‌نده‌كان به‌ڕێوه‌یه، كه پێده‌چێت باشترین نه‌وه‌ی نوێی مۆبایل بن له مێژوودا.\nپێگه‌ی ئه‌لیكترۆنی بزنس ئینسایده‌ر له ئامۆژگاریه‌كه‌یدا ئه‌وه‌ی ئاشكراكردووه، كه له‌كۆتایی مانگی ئابی ئه‌مساڵ كۆمپانیای سامسۆنگی كۆری، نه‌وه‌یه‌كی نوێی مۆبایلی هۆشمه‌ند به‌ناوی (گالاكسی نۆت8) ده‌خاته بازاڕه‌كانه‌وه، به‌م پێیه‌ش پێشبینی ده‌كرێت سه‌ركه‌وتنی زۆر گه‌وره به‌دیبهێنێت له‌به‌رامبه‌ر (گالاكسی ئێس 8)، كه پێش چه‌ند مانگێك له‌مه‌وبه‌ر خرایه بازاڕه‌كانی جیهانه‌وه.\nهاوكات پێگه ئه‌لیكترۆنییه‌كه ئاماژه‌ی به‌وه‌شكردووه، له‌گه‌ڵ بڵاوبوونه‌وه‌ی به‌رهه‌مه نوێكانی كۆمپانیای سامسۆنگ، كۆمپانیای ئه‌پڵ به‌هه‌مانشێوه پێشبینی ده‌كرێت 3 جۆر مۆبایلی هۆشمه‌ند له ناوه‌ڕاستی مانگی ئه‌یلولی داهاتوو بخاته بازاڕه‌كانی جیهانه‌وه، له‌سه‌رو هه‌مووشیانه‌وه نه‌وه‌یه‌كی نوێی ئایفۆن به‌ناوی (ئایفۆن 8) ده‌بێت، كه پێده‌چێت كۆمپانیای ئه‌پڵ ناوێكی جیاوازتری بۆ دابنێت.\nكاتی بڵاوكردنه‌وه‌ی نه‌وه نوێكانی مۆبایلی ئه‌پڵ، هاوكات ده‌بێت له‌گه‌ڵ یادی 10 ساڵه‌ی دروستكردنی یه‌كه‌م مۆبایلی ئایفۆن، كه پێشبینی ده‌كرێت هه‌ڵایه‌كی گه‌وره له سه‌رانسه‌ری جیهان دروست بكات، كه خاسێتێكی پێشبینی نه‌كراوی ده‌بێت.\nله‌لایه‌كی تره‌وه كۆمپانیای گوگڵیش كێبڕكێی گه‌وره ده‌كات له‌به‌رامبه‌ر گه‌وره كۆمپانیاكانی جیهان، به‌وه‌ی نه‌وه‌یه‌كی نوێی مۆبایلی هۆشمه‌ند به‌ناوی پیكسڵ له مانگی تشرینی یه‌كه‌می داهاتوودا بخانه بازاڕه‌كانی جیهانه‌وه.\nهه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌یه پێگه‌ی ئه‌لیكترۆنی بزنس ئینسایده‌ر، ئامۆژگاریمان ده‌كات كه له‌ئێستادا دان به‌خۆماندا بگرین و هیچ مۆبایلێك نه‌كڕین، چونكه‌ی ئه‌و مۆبایله نوێیانه‌ی به‌ڕێوه‌ن شایه‌نی چاوه‌ڕوانیكردنن.\nئه‌م بابه‌ته 3800 جار خوێنراوه‌ته‌وه


وەڵامی چەند پرسیارێک لەسەر سوڕی مانگانە کە کچان خۆیان ڕوویان نایەت بپرسن! - تۆڕی میدیایی خەڵک\nزۆرێک لە خانمان کاتێک سوڕی مانگانەیان دوادەکەوێت یان چەند ڕۆژێک کەم یان زیاتر دەبێت زۆر ڕاڕا دەبن و دەترسن، ئەمەی خوارەوە وەڵامی چەند پرسیارێکە لەو بارەیەوە:\n– گەر کاتی سوڕی مانگانەم هەموو جارێک لە یەک کاتدا نەبوو، ئایا مەترسیدارە؟\nنەخێر پێویست بە ترس ناکات، چونکە سوڕی مانگانە لە کات و ماوەکەشیدا گۆڕانکاری بەسەردادێت، ڕەنگە چەند ڕۆژێک دوابکەوێت یان پێشبکەوێت و ئەوەش ئاساییە، بە گشتیش لە نێوان ٤ بۆ ٧ ڕۆژی پێدەچێت.\n– گەر پاش سوڕی مانگانە خوێن هاتەوە پێویستە بچمە لای دکتۆر؟\nخوێنهاتن لە پاش تەواوبونی سوڕی مانگانە شتێکی ئاسایی نییە و بەهۆی ماندووبونی زۆر یان کێشەی هۆڕمۆن یاخود قەلەقی زۆر ڕوودەدات و پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت.\n– پاش وەستان لە حەبی مەنع، بە چەندێک سوڕی مانگانە ئاسایی دەبێتەوە؟\nکاتێک لە حەبی ڕێگری لە منداڵبوون دەوەستیت، لە پاش هەفتەیەک توشی سوڕی مانگانە دەبیت، بەڵام ئەوە سوڕی مانگانەی ڕاستی نییە و ساختەیە، ماوەکەی کەمترە و ئازاریشی نییە، بەڵام ٦ بۆ ١٢ مانگی دەوێت تا سوڕی مانگانەت ئاسایی دەبێتەوە.\n– ناوە ناوە خوێن دێتە دەرەوە، ئەوە هۆکاری چییە؟\nئەو خوێنەی کە ناوە ناوە دێتە دەرەوە پەیوەندی بە سوڕی مانگانەوە نییە و ڕەنگە بەهۆی ئازارپێگەیشتنەوە بێت، چونکە خوێنەکە سورێکی کاڵترە لە سوڕی مانگانە و پێویستە سەردانی پزیشک بکەیت.\nكوڕەكەی نەوشیروان مستەفا دەبێتە رێكخەری گشتیی؟


^ Associated Press, "New 'Prison Break' to be filmed in Dallas Archived ٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٧, لە وەیبەک مەشین." MSN. 15 ئایاری ٢٠٠٦. لە ٧ی ئازاری ٢٠١٨ سەردانی ئەم پەڕە کراوە.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ڕاکردن_لە_بەندیخانە_(وەرزی_سێیەم)&oldid=648303»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٨:١٠ی ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ نوێ کراوەتەوە.


کەژاڵ نەسری بە دەسبەندکی ئەلەکترۆنی ئازاد کرا\n22:57 - 10 January 2022\nهەنگاو: دوای مانگرتنی دوو ڕۆژەی دایکی کەژاڵ نەسری لەپێش دەرگای ئیتلاعاتی سنە ئەو چالاکە فەرهەنگییە بە بارمتە ئازاد کرا.\nبەگوێرەی ڕاپۆرتی گەیشتوو بە ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، کاتژمێر ٣ی ئێوارەی ڕۆژی دووشەممە ٢٠ی بەفرانباری ٢٧٢١ (١٠ی ژانویەی ٢٠٢٢)، کەژاڵ نەسری چالاکی فەرهەنگی و مەدەنی خەڵکی گوندی تەنگیسەری دوای یەک مانگ ڕفاندنی زۆرەملێ لەلایەن هێزە ئەمنییەکانەوە بە دەستبەندی ئەلەکترۆنی و بە دانانی بارمتەی ١٠٠ میلیۆن تمەنی بە شێوەی کاتی ئازاد کرا.\nهەنگاو زانیویەتی کە کەژاڵ نەسری بەو مەرجەی ئازاد کراوە کە حەقی هاتووچۆی نیە و دەبێ ڕۆژانە بۆ ماوەی ٢ کاتژمیر خۆی بە ئیدارەی ئیتلاعاتی سنە بناسێنێت و تەنانەت ئیزنی نیە سەردانی گوندی نیشتەجێبوونی واتە تەنگیسەر بکات.\nبە وتەی سەرچاوەیەکی ئاگادارا، کەژاڵ نەسری دوای ئەوەی ئازاد کراوە کە دایکی بۆ ماوەی دوو ڕۆژ لە پێش بینای ئیتلاعاتی سنە مانی گرتووە.\nکەژاڵ نەسری چالاکی مەدەنی وفەرهەنگی دانیشتووی گوندی تەنگیسەری سنە ڕۆژی یەکشەممە ٢١ی سەرماوەزی ٢٧٢١ (١٢ی دێسامبری ٢٠٢١( لەلایەن هێزەکانی ئیدارەی ئیتلاعاتی سنە و بە بێ پیشاندانی هیچ جۆرە بەڵگەیەکی یاسایی دەستبەسەر و بەزۆرەملێ ڕفێندرا بە شێوەیەک کە هەتا سێ حەوتوو بنەماڵەکەی بە هیچ شێوەیەک ئاگاداری شوێنی ڕاگیران و باری تەندروستی ناوبراو نەبوون.\nسەرچاوەیەکی نزیک لە بنەماڵەی نەسری لەوبارەوە بە هەنگاوی ڕاگەیاند کە کەژاڵ نەسری لە ماوەی ئەو ڕۆژانەی کە دەستبەسەر بووە لە مافی چاوپێکەوتن لەگەڵ بنەماڵە، هەبوونی پارێزەر و ڕاوێژی یاسایی بێبەش بووە.


موچە - SAHAR KURDISH (Sorani)\nوه‌زاره‌تى دارایى هه‌رێمی کوردستان مووچه‌ى مانگه‌کانى 11 و 12شى کرده پاشه‌که‌وت\nکانونی دوھەم 24, 2021 14:29\nوه‌زاره‌تى دارایى و ئابووریى حکومه‌تى هه‌رێم مووچه‌ى ھەردوو مانگى 11 و 12ى ساڵى رابردووى کرده پاشکه‌وت و ئه‌و مووچه‌یه‌ى ئه‌مڕۆ ده‌ست به‌دابه‌شکردنى کراوه بۆ مانگى 1ى ئه‌م ساڵه.\nکانونی دوھەم 18, 2021 10:49\nئەندامێکی فراکسیۆنی یەکێتی لە پەرلەمانی عێراق رایگەیاند، لە کۆبونەوەی پەرلەماندا داوای لە سەرۆکایەتی پەرلەمان و لیژنەی دارایی کردوە موچەی نزیکەی حەوت هەزار فەرمانبەری هەرێم کە تەنسیبی کەرکوک کراون بگوازرێتەوە سەر بەغدا، بۆ ئەوەی مانگانە موچەکانیان لە وادەی خۆیدا وەربگرن.\nداوا دەکرێت کوژراوانی خۆپیشاندانەکانی ئەم دواییەی ھەرێمی کوردستان بە شەھید پێناسە بکرێن\nکانونی یه‌که‌م 22, 2020 21:16\nچواردە ئەندامی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی رایانگەیاندووە: لەسەر خۆپیشاندانەکانی سەرەتای ئەم مانگە داوا دەکەن بەزوترین کات ئەنجومەنی پارێزگا کۆبونەوەیەک ئەنجام بدات و لەکۆبونەوەکەدا بڕیاربدرێت ئەو کەسانەی لەخۆپیشاندانەکاندا گیانیان لەدەست داوە بەشەهید پێناسە بکرێن و حکومەت تێچوی چارەسەریی بریندارەکان لەئەستۆبگرێت.\nدیداری سەرۆک کۆماری عێراق لەگەڵ مامۆستایانی ناڕازیی ھەرێمی کوردستان\nکانونی یه‌که‌م 18, 2020 07:21\nبەرهەم ساڵح سەرۆک کۆماری عێراق له دیداری لەگەڵ ژماره‌یه‌ک لە مامۆستایانی «ناڕازیی» هه‌رێمی کوردستان لە بەغدا، رایگەیاند:قەیرانی موچە و بژێوی خه‌ڵک پێویستی بە چارەسەرێکی بەپەلە و ریشەیی و یاساییە.\nنازم دەباغ: قەیرانی ئابووری ھۆکاری ئاڵۆزی لە ھەرێمی کوردستانە\nکانونی یه‌که‌م 16, 2020 17:42\nنوێنەری حکومەتی ھەرێمی کوردستان لە ئێران، قەیرانی ئابووری ئەم ناوچەیەی لە بەر تەشەنای کۆرۆنا، دابەزینی نرخی نەوت و بڕانی بوجەی ھەرێم لە لایەن دەوڵەتی بەغدای بە ھۆکاری سەرھەڵدانی ناڕەزامەندییەکان زانی.\nبەردەوامیی ناڕەزامەندییەکان لە سلێمانی\nکانونی یه‌که‌م 11, 2020 19:48\nخۆپیشاندان بۆ ناڕەزامەندی دەربڕین بەرامبەر بە دواکەوتنی موچەو باری نالەباری گوزەران و ئابووری، ئەمڕۆ ھەینیش بۆ نۆھەمین ڕۆژی بەردەوام لە شارەکانی سلێمانی، هەڵەبجە، رانیە، چەمچەماڵ، کەلار و پیرەمەگرون لە ھەرێمی کوردستان دەستی پێ کردەوە. لە پارێزگای سلێمانیی ھەرێمی کوردستان درێژەی ھەبوو.\nھەڵکشانی ژمارەی کوژراوان و بریندارانی خۆپیشاندانەکانی سلێمانی\nکانونی یه‌که‌م 10, 2020 10:56\nلە درێژەی خۆپیشاندانەکان لە پارێزگای سلێمانیی ھەرێمی کوردستان دوو کەسی دیکە کوژران و چەند کەسیش بریندار بوون.\nلە رانیە خۆپیشاندان کرا\nکانونی یه‌که‌م 05, 2020 12:04\nبەیانی ئەمڕۆ شەممە لەناو بازاڕی گەورەی شاری رانییە بە دروشمی راپەڕین خۆپیشاندانی مامۆستایان و چین و توێژە جیاوازەکان لە دژی پێنەدان و دواکەوتنی مووچە دەستیپێکرد.\nلیژنەی باڵای ئارامیی پارێزگای سلێمانی گردبوونەوەکانی ئێستا بە نایاسایی و بێ مۆڵەت دەزانێ\nکانونی یه‌که‌م 03, 2020 16:15\nلیژنەی باڵای ئارامیی پارێزگای سلێمانی ھەرچەشنە گرد بوونەوەیەک بە بێ مۆڵەت دانی ئەم لێژنەیە بە کارێکی نایاسایی و تێکدەرانە لێک دەداتەوە.\nھێرشی فڕۆکەشەڕ کەرەکانی ڕووسیا بۆ سەر مۆڵگەی تیرۆریستان لە سووریا\nپرس و راوێژی وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران لە گەڵ کاربەدەستانی سوریایی\nھاتوچۆی نێوان پارێزگاکانی هەرێم و عێراق سنووردار دەکرێت\n«عەلی» و «زەھرا» خۆشەویستترین ناون بۆ کۆرپەکان لە کۆماری ئازەربایجان دا\nبەیاننامەی یەکەی راگەیاندنی ئەمنیی عێراق بە دوای پەلاماری بە رۆکێتی ئەمشەو بۆسەر ناوچەی سەوز


سارا سەردار 16/01/2021 - 15:24 ڕاپۆرت\nکتێبی پیرۆزی یارسانەکان (سەرنجام)ە و قسەکانی ناوی بە (کەلام) ناودێر دەكرێت، سەرەنجام بە واتای چارەنووس و کۆتایی کاریش دێت. ئەم کتێبە، کە (کەلامی خەزێنە و دیوانی گەورە)شی پێ دەگوترێ، رەسەنترین و سەرەکیترینی کتێبی ئەم ئایینەیە، کە پێکهاتووە لە هەموو وتووێژەکانی سوڵتان سەهاک لەگەڵ یارەکانی، لە قاڵبی نزا و پاڕانەوە و دابونەریتی ئایینی و سرووتە ئایینییەکان، کە لە سەردەمی پردیوەر بەدواوەیە، کە بە شێوازی شیعر نووسراوە.\nبەشێکی زۆری کتێبی سەرەنجام بە شێوەزاری هەورامی و گۆرانی و بەشێکی کەمێکیش بە زمان و لەهجەی لوڕی نووسراوە.\nهەروەها یارسانەکانی ئازەربایجانی ئێران، کۆمەڵێ کەلامیان هەیە، کە بە زمانی تورکیی ئازەربایجانی نووسراوە، کە ئەمانەش بە بەشێک لە سەرەنجام دادەنرێن.\nکامڵترین کتێبی سەرەنجام، کە زۆربەی بەشەکانی لەخۆی کۆ کردبێتەوە، لە ساڵی ٢٠٠٧ لەلایەن تەیب تاهیری، کە لە توێژەر و نووسەرە باشەکانی ئایینی یارسانە، بە هەوڵ و هاوکاریی مەزهەری خالقی لە سلێمانی چاپ و بڵاو بووەتەوە.\nئەم کتێبە پیرۆزەی یارسان بەسەر دوو سەردەم دابەش دەکرێت، یەکەم: سەردەمی پردیوەر، کە تایبەتە بە نمای زاهیری سوڵتان سەهاک و دووەم: نمای زاهیری شاوەیسقلی خانە.\nئایینی یارسان فەلسەفە و ڕوانگەی تایبەتی خۆی هەیە، ئەوان بڕوایان بە خوای تاک و تاقانە هەیە و کتێبی پیرۆزیشیان هەیە. بە بڕوای یارسانەکان، ئایینی ئەوان هەمیشەیی و نەمرە، هەر بۆیە گەیشتوونەتە دواقۆناغی تەسەوف و سۆفیگەری.\nمرۆڤدۆستی و ئاشتەوایی و رێزگرتنی ئایینەکانی دیکە لە بنەمای سەرەکیی ئایینەکەیانە. بڕوایان بە دۆنادۆن، واتا گواسترانەوەی رۆح لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی دیکە هەیە. نوێژ و رۆژوو دوو بنەمای سەرەکیی ئەم ئایینەن، کە گرنگیی پێ دەدرێت، لە کۆتایی هەموو هەفتەیەک، واتا لە شەوی پێنجشەمەدا، بڕوادارانی ئەم ئایینە، کە جەمخانە، بۆ بەجێگەیاندنی ئەرکە ئایینییەکانیان کۆ دەبنەوە.\nهەروەها هەموو یارسانێک دەبێ سێ رۆژ لە ساڵ، واتا لە سەرەتای وەرزی زستان، بەڕۆژوو بێت و رۆژی چوارەم دەبێتە جەژنیان.\nخواردنەوەی مەی گوناه نییە، مەگەر زیادەڕۆیی لە خواردنەوەیدا بکرێت، کە ئەو کاتە بە گوناه حیسابە. فرەژنی لای ئەهلی حەقدا نییە و ئەگەر حاڵەتی تایبەتیش ببینرێت، ئەوە بە لادان لە ئایینەکە ئەژمار دەکرێ.\nبنکە یان بارەگای پیرۆزی یارسانەکان\nبنکە و بارەگای پیرۆزی یارسانەکان (جەمخانە)ی پێ دەگوترێ، کە شوێنێکە بۆ کۆبوونەوەی یارسانەکان، بە مەبەستی بەجێهێنانی ئەرکە ئایینییەکان و مەراسیمی پرسە بۆ کۆچکردووەکان و بەجێگەیاندنی خێر.\nرێوڕەسمی ئایینی یارسان (جەم)ی پێ دەگوترێت، کە بە واتای کۆبوونەوە دێت، کە هەموو شەوانی پێنجشەممە لە جەمخانەکان جێبەجێ دەبێت.\nجەژنەکانی ئایینی یارسان\nگرنگترین و گەورەترین جەژن لەم ئایینە، جەژنی قەولتاس، یان جەژنی یارانە. ئەم جەژنە هەموو ساڵە لە سەرەتای وەرزی زستان، بۆ ماوەی سێ رۆژ دەست پێدەکات، لەم سێ رۆژەدا خەڵکی باوەڕدار بەم ئایینە بەڕۆژوو دەبن و لە رۆژی چوارمدا جەژن دەست پێ دەکات.\nمێژووی ئەم جەژنە بۆ سەردەمی سوڵتان سەهاک دەگەڕێتەوە. کاتێک، کە کۆمەڵێک لە یارەکانی سوڵتان بۆ ماوەی سێ رۆژ لەناو بەفر گیر دەخۆن و دواتر رزگاریان دەبێ. لەم جەژنەدا، یارسانەکان لە شوێنی پیرۆزی خۆیان، کە جەمخانەی پێدەگوترێ، کۆ دەبنەوە و رۆژوودار بە خواردنی برنج و کەڵەشێر و هەنار جەژن دەگێڕن.\nجەژنی خاوەنکار، یان مەڕنۆ، یەکێکە لە جەژنە تایبەتەکانی یارسانەکان و تەنیا لە لای یارسانەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان بەڕێوە دەچێت.\nخاوەنکار وەک سەرکەوتنی رووناکی بەسەر تاریکیدا، وەک خاڵی وەرچەرخان و بنەڕەتیی بیرۆکەی یاری، یادی دەکرێتەوە.\nوشەی خاوەن بە واتای خوا و مالیک و رۆحی پیرۆز دێت، کە مەبەست لەمە خوا ساحێب و خاوەن هەموو گەردوون دێت.\nحیکایەتی مەڕنۆ: ئەم ناوە لە دوو وشەی پێک هاتووە، مەڕ بە واتای ئەشکەوت و نۆ بە واتای نوێ دێت. کاتێک کە سوڵتان کە لە منداڵییەوە کەسایەتییەکی تایبەت و جیاواز بووە، لە لایەن کەسە نزیکەکانی خۆی و بەتایبەت دەسەڵاتدارەکانی ناوچەکە رووبەڕووی ململانێ دەبێت، بۆیە لە ناوچەکەی خۆی، کە بەرزنجە بووە، بەرەو ناوچەی هەورامان دەڕوات، بەڵام هەر لەوێ لەنزیک هەورامان لە چیای دالاهو لە کێوی شنروێ، هێزێکی چەکداری بە ناوی چیچەک پەلاماریان دەدەن، بۆیە سوڵتان سەهاک و یارەکانی، پەنا بەر ئەشکەوتێک بە ناوی مەڕنۆ دەبەن و دواتر بەهۆی سەرما و بەفر بارین رێگایان لێ دادەخرێت و مەڕنۆ ناوی ئەو ئەشکەوتەیە، کە سوڵتان سەهاک و یارانی لە دەست سوپای چیچەک خۆیان تێدا حەشار دابوو، کە بەدوایاندا کەوتبوون.\nشوێنەوارەکانی ئایینی یارسان\nپردیوەر شوێنێکە لە گوندی شێخان لە شارۆچکەی پاوەی سەر بە پارێزگای کرمانشان، کە بۆ پەیڕەوانی ئایینی یارسان شوێنێکی پیرۆزە. وشەی پردیوەر بە سێ مەبەست و شوێن لە لایەن پەیڕەوانی یارسان بەکار دێت، کە یەکیان ئەو بەشە لە گوندەکەیە، کە ئاوی رووباری سیروان لەوێ کۆ دەبێتەوە و بە بێدەنگی تێدەپەڕێت. هەروەها ئەم وشەیە ئاماژە بە مەزارگەی شەخسی سوڵتان سەهاکە و ئەوەی دیکە بە شێوازی گشتی بە ئەو بەشە لە گوندەکە دەگوترێت، کە فەزایەکی ئایینی و سروشتییە.\nسەبارەت بە رەگوڕیشەی وشەی پردیوەر دوو را هەیە، کۆمەڵێ کەس پێیان وایە ئەم وشەیە بە مانای ئەودیوی پرد دێت، بەڵام کۆمەڵی کەسی دیکە دەڵێن وەر یان وار، لە زمانی کوردی بە واتای شوێن و زێد دێت، کە واتای شوێنی پردەکە دەگەیەنێت، بەڵام هەر لەسەر ئەمەش بۆچوونی جیاواز هەیە، کە دەڵێ پردی کورتکراوەی وشەی پەردیس، بە واتای بەهەشتە و وشەی پردیوەر بە مانای شوێنی بەهەشت دێت.\nمەرازگەی پیرۆزی سوڵتان سەهاک\nشوێنەواری سوڵتان سەهاک شوێنی ناشتنی تەرمەکەی سوڵتان سەهاکە، کە دەکەوێتە گوندی شێخانی شارۆچکەی نەوسوودی سەر بە پارێزگای کرمانشانی رۆژهەڵاتی ئێران.\nسوڵتان سەهاک، کە وەک قیبلەی دووەمی یارسانەکانە، دەکەوێتە نزیکی شوێنێک بە ناوی پردیوەر، کە هەر لە گوندی شێخانە.\nپردیوەر ئەو بەشە ئایینییە پیرۆزەیە کە گۆڕی سوڵتان سەهاک و خاڵی بێدەنگی و راوەستانی رووباری سیروانیشە. بێجگە لە مەزارگەی سوڵتان سەهاک، کۆمەڵێ شوێنی پیرۆزی دیکە لە پردیوەر هەن، کە هەمووی تایبەتن بە کەسانی ئایینیی یارسان، وەک: مەزارگەی داود کوسوار، مەزارگەی خاتوو رزبار، مەزارگەی سەید محەمەد گورە سوار، مەزارگەی پیر مستەفا، ساج هەنار.\nمەزارگەی بابا یادگار\nئەم مەزارگەیە دەکەوێتە گوندی بان زەردە لە شارەدێی دالاهو، کە مێژووەکەی بۆ سەدەی هەشتی کۆچیی قەمەری دەگەڕێتەوە. شێوازی ئەندازیاریی ئەم شوێنەوارە شەش پاڵووییە، کە گومبەزێكی قووچەکی رەنگ سپی لە سەربانی دروست کراوە، کە ئەم شێوازە گومبەزە تایبەتە بە ئەندازیاریی ئایینی یارسان.\nهەر لە حەوشەکەی مەزارگەی بابا یادگار، حەوت داری کۆن و پیر هەن، کە تەمەنی کۆنترینیان بۆ ٩٠٠ ساڵ و نوێترینیان بۆ ١٥٠ ساڵ پێش دەگەڕێتەوە، کە ئەمیش یەکێک لە بابەتە سەرنجڕاکێشەکانی ئەم دەڤەرە و ئەم مەزارگەیەیە.\nبابا یادگار یان باوە یایار، کوڕی سوڵتان سوهاک و دادە سارای خێزایەتی. ئەو، کە لە سەدەی هەشتی کۆچی لەدایک بووە، یەکێکە لە حەوت یارە هەڵبژاردە و نزیکەکانی سوڵتان سەهاک.\nبابا یادگار لە سەردەمی گەنجیدا لە لایەن سوڵتان سەهاکەوە بۆ بڵاوکردنەوەی ئایینی یارسان بەرەو ناوچەکانی هیند و پاکستان دەڕوات. لەم کەسایەتییە ئایینییە کۆمەڵێ گوتار و پەندی ئایینی بەجێ ماون، کە بە ناوی (زلال زلال) دەناسرێت.\nئەم کەسایەتییە ئایینییە لە لایەن دژەکانی ئایینی یارسان دەکوژرێت و تەرمەکەی لە پێدەشتەکانی چیای تەخت سەرانە، لە گوندی زەردە لە دالاهو نێژراوە.\n- کەریم زەند: ئایین و باوەڕ لە کوردستاندا.\n- هاشم کاکەیی: مێژووی کاکەیی یارسان لە کوردستاندا.\n- گۆڤاری رامان: ژمارە ٢٧٨- ٢٧٧.\n- شوکور مستەفا: سەرچاوەکانی بیروباوەڕی کوردەواری.