لە رۆژی “سپەندارمەز” خەڵاتی سێوی مێخەکرێژ پێشکەش بە مامۆستا مه‌ریوانییه‌كه دەکرێت. – Giareng\nلە رۆژی “سپەندارمەز” خەڵاتی سێوی مێخەکرێژ پێشکەش بە مامۆستا مه‌ریوانییه‌كه دەکرێت.\nلە 12 فێوریە , 2014\nرۆژی ١٨ ـ ٠٢ ـ ٢٠١٤ سێوی مێخه‌كرێژ وه‌ك دیارییه‌كی ره‌سه‌نی كوردی ده‌به‌خشرێته ئه‌و مامۆستا كورده‌ی سه‌ری خۆی بۆ ئۆمێد به‌خشین به قوتابییه‌كه‌ی به‌خشی. مه‌راسیمی به‌خشینی ئه‌و سێوه له هوتیل چوارچرای شاری هه‌ولێر له كاتژمێر 3ی دوای نیوه‌رۆ به به‌شداری میدیاكاران به‌رێوه ده‌چێت.\nسێوی مێخەکرێژ لە رۆژی سپەندارمەز کە بە رۆژی ئەڤیندارانی کوردستان ناسراوە دەبەخشرێتە مامۆستا محەمەدیان و قوتابییەکانی کە بە تاشینی سەری خۆیان هەستی مرۆڤدۆستی و خۆشەویستیان لە سەرانسەری جیهان جووڵاند و دیمەنێکی بێ وێنەیان خولقاند کە بۆ هەتا هەتا دەمێنێتەوە. ئۆمێدیان بە “ماهان” بەخشی کە سەر لەنوێ بێتەوە ناو ژیان و ستران خۆشەویستی و ئاشتی بچڕێت.\nکۆمپانیای ڤین سێڤ لە هەولێرەوە سێوی مێخەکرێژ بۆ مامۆستا محەمەدیان و ماهان و هاوپۆلی‌یەکانی وەک دیاری دەنێرێ و دەیەوێ بڵێت خۆشەویستی و ئاشتی هیچ سنورێک ناناسێت بۆیە ئەڤین و ئاشتی دەتوانێ بە بێ پاسپۆرت هەموو سنورەکان ببڕێت.\nلە رۆژی سپەندارمەز ئەو سێوە دەکرێتە دیاری کە گرنگی ئەو رۆژە و بیری باو باپیرانمان لە بارەی ئاشتی و ئەڤین لە ناو کۆمەڵگاکەمان بڵاوبکەینەوە و زیاتر لە جاران رێزی لێبگرین.\nڤین سێڤ هەڵدەستێت بە بەخشینی خەڵاتێکی ساڵانە بەو کەسانەی کە کلتووری ئاشتی و ئەڤین لەناو کۆمەڵگا بڵاو دەکەنەوە. ئەو خەڵاتە هەموو ساڵێک لە رۆژی سپەندارمەز دەبەخشرێتە کەس یان کەسانێک کە رێز لە ئەڤین و ئاشتی و لێبوردەیی دەگرن. ئەو کەسانە شیاوی ئەو خەڵاتەن کە هەوڵ دەدەن لە بڵاوکردنەوەی روحی تەبایی و لێبوردەیی بۆ کۆمەڵگای خۆیان و کۆمەڵگای جیهان.\nلە کوردستان رۆژی ٢٩ی مانگی رێبەندان بەرامبەر بە ١٨ی شوباتی (فێبرواری) هەموو ساڵێک رۆژی سپەندارمەزە.\nئەو رۆژە بە رۆژی ئەڤینداری و ئاشتی و بە رۆژی عاشقانی کوردستان ناسراوە. سپەندارمەز بە مانای خۆشەویستی و لێبوردەییە.\nلە کوردستانی کۆن و لە سەردەمی مادەکاندا رۆژی سپەندارمەز پشووی گشتی بووە. پیاو و ژن دیارییان پێشکەش بە یەکتر کردوە. لەو رۆژەدا هەر کەسێک خۆشەویستەکەی لێ ڕەنجاوە بە پێشکەشکردنی دیاری، ئاشتی کردۆتەوە.\nلە رۆژی سپەندارمەز (رۆژی ئەڤیندارانی کوردستان) بە پێشکەشکردنی سێوی مێخەکرێژ وەک دیارییەکی رەسەنی کوردیی، ئەو ڕۆژە پیرۆز ڕادەگرین و دڵی کەسە نزیک و خۆشەویستەکانمان شاد دەکەینەوە.


مامۆستایانی پێشه‌نگ: چوارشه‌مه له‌هه‌رێمی كوردستان پشووه\nبه‌بۆنه‌ی جه‌ژنی سه‌ری ساڵی (ئێزیدی)یه‌كانه‌وه، ڕۆژی چوارشه‌ممه 17-4-2013 به‌رامبه‌ر به 28 نه‌ورۆزی ساڵی 2713 ی كوردی، له‌هه‌رێمی كوردستاندا پشووی فه‌رمیی ده‌بێت.\nمه‌ریوان نه‌قشبه‌ندی به‌ڕێوه‌به‌ری ڕاگه‌یاندنی وه‌زاره‌تی ئه‌وقاف‌و كاروباری ئایینی ڕایگه‌یاند:به‌گوێره‌ی بڕیارێكی په‌رله‌مانی كوردستان كه له‌ساڵی 2010 ده‌رچووه، جه‌ژنی سه‌ری ساڵی ئێزیدییه‌كان ده‌كه‌وێته ڕۆژی چوارشه‌ممه 17 نیسان، به‌و بۆنه‌یه‌شه‌وه له‌سه‌رجه‌م داموده‌زگاكانی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، پشووی فه‌رمییه.\nسه رجاوه :ئاژانسی كۆمه‌ڵنیوز:


گفتوگۆیەک، لەمەڕ “شەونامە، بە تامی ڕۆشنایی” – كولتور مه‌گه‌زین\nیاسین حوسێن و پێشەوا کاکەیی – نامه‌ی ئه‌ده‌بی ده‌رباره‌ی قه‌سیده‌ی شیعری\nBy كولتور مه‌گه‌زین\t Last updated ئاب 26, 2018\nسڵاو كاكە پێشەوا، هیوام گەشی و ڕووناكیتە.\nسوپاس بۆ سروشت، نووسینەكەتم تەواو كرد. بە دەر لە وشە باوەكان، دەست خۆشی ئەم هەوڵەت لێ دەكەم؛ بەڵام، سەرباری ئەوە، ڕەنگە هەموو شت تەواوكار نەبێت، بۆیە ڕەنگە لەمەی تۆشدا هەمان شت هەبێت.\nمن نامەوێت وەک ڕەخنەگرتن، ڕەخنەبگرم؛ چوونكە ڕەخنە لە دونیای ئەدەبی كوردی، هەمیشە ڕەخنە وەک ڕق یان شكاندن بەرانبەر نووسەر، نەک تێكست بەكار هێنراوە، دوو دونیا لە ئەدەبی كوردی بۆ ئەدەب هەیە، یان ستاییش و پێداهەڵدان، یان ڕەخنەی قین و شكاندن ڕەخنەیەكی بوونیادی بە دەگمەنە. ڕەنگە من لەم دوو جۆرە بەدەربم و دونیای خۆم هەبێت، كە دونیابینی سێیەم بێت.\nدوواندنی من لەگەڵ ئاگاهی تێكستە، كە هەوڵی دەوڵەمەندكردنی ئەو ئاگاهییەیە؛ ئاگاهی تێكست بەو مانایەی تێكست چیدی ڕێكخستنی وشە و بینین نییە، بۆ وەسفی شتێک. لەم ئاگاهییەدا، وشە نادووێت و ڕیز نابێت، ئەوەی دەدووێت، سروشتی بوونەكانە، كە ئێمە بە ڕواڵەت دەیبینین؛ بـەڵام هەرگیز نەمانتوانیوە پەی بە ناوەڕۆكەكەی ببەین، ئەویش بەو هۆكارەی كار لەسەر ڕواڵەت كراوە. نەمانتوانیوە حیكمەی بوونەكان ببینین. ئەم هەوڵەی تۆ، جێی دەستخۆشییە كاكە پێشەوا، بە تایبەت لەگەڵ ئەو ڕستەدام، کە دەڵێیت: “چیدی شەو تاریک نییە.” ڕۆژ ڕووناكییەكی نییە، گەر شەو ڕۆشنی نەكات، گەشاوەی ڕۆژ گەشاندنەوەی شەوە، دۆزینەوەی ڕووناكیی شەو، كارێكی گرنگە، چوونکە گەر لە شەودا نەبینیت، بینینی ڕۆژ مانای نییە؛ لە شەودا تاریكییەک نییە، جگە لەو نابیناییەی مرۆڤ، كە بەسەر شەودا سەپاندویەتی. پرسیار ئەوەیە، گەر چاو و زمان نەبێت، مرۆڤ چۆن ڕووناكیی و تاریكیی بە وشەكانی وەسف دەكات؛ بەڵام، گەر ئاگاهیی مرۆڤ كار بكات، كە سروشتی بوونە، ئەوا لە شەودا باشتر دەبینێت و لە بێدەنگیدا باشر دەدووێت. ئاگاهی، واتە: دۆزینەوەی تەواوی بوونەكان لە ناو خوددا. ئەوەی دەیبینین، لە دەرەوە و لە ناوەوە بوونی هەیە، مرۆڤ پەی بەم بوونە دەبات، بە گەیشتن بە ئاگاهیی، مرۆڤ چاوی لە دەرەوەی خۆیەتی، بۆیە توانای بینینی خۆی لە دەست دەدات،بۆیە زۆرم هەیە بۆ وتن.\nلەم تێكستەدا، سەرباری قبووڵبوونم بۆ ئەم هەوڵە، كە لای من گرنگە، دەبێت شیعر لەو فەزای ڕەگەزە هەوەسییە بێتە دەرەوە و بێتەوە ناو سروشت و مرۆڤبوون. كە هەوڵێكی جوانە و، پرسیار دروستكردنە لەسەر بوونەكان، نەک ڕژاندنی هەوەسی بە بوون و ڕەگەزێک، كە هەموو ئارەزوویەک لە دەوری بسووڕێتەوە. چیدی وشە لە شیعردا نەبێتە تاڵی تۆڕ بۆ ڕاوكردنی نێچیرێكی دیكە.\nلەم تێكستەدا، تاڕادەیەک كاری جوانت كردووە و، هەوڵی خۆتت داوە؛ بـەڵام، قبووڵی بكە تا ڕادەیەكیش ئاگاهیی شەو غیابە. بەو مانایەی، پێشەوا توانیویەتی دەست بۆ زۆر شت ببات؛ بـەڵام، لەوەدا هەژار بووە، كە تەواوی سروشت و ڕۆڵی شتەكان سەمای نەكردووە لە تێكستەكەدا. بۆ نموونە: گەر هاتین وەسفی پیاڵە بكەین، دەبێت تێبگەین پیاڵە بۆ خواردنەوەی چا یان شتێک نییە، دەبێت دەنگی پیاڵە بزانین، زڕەی شكانی پێكهاتەی ناوەوەی، تا بتوانین جوان پەنجە لەگەڵ ئەو سروشتەدا نەرم بكەین، كە پیاڵەی لێ پێكهاتووە.\nتۆ كار و ماندووبوونی جوانت كردووە، ئەمە هەوڵێكە بۆ ئەو جیاكارییە كە دەبێت شیعر بەرهەم بهێنرێتەوە لە مانا بنەڕەتییەكەی خۆی، نەک وەک بەرهەمێكی بەكارهێنراو و بەكاربەر، كە لە دونیای ئەدەبی خۆماندا هەیە.\nهیوادارم لە مەبەستم گەیشتبیت، وەک ڕەخنەش وەرینەگریت لێم؛ وەک دوواندنی ئاگاهییەكی من و تۆ پێكەوە، لە ڕووناكیی شەودا لێی بڕوانین؛ چوونكە وەک گوتم: من ڕەخنە ناگرم، بەو هۆیەی ڕەخنە مانا بنەڕەتییەكەی خۆی جێهێشتووە لە دونیای ئەدەبی خۆماندا.\nدەزانین ڕامانی تەواوەتی یان ئاگاهیی، دەمانكات بەو شتەی كە دەیبینین؛ دەمانكات بە دار، بە ئاو، بە تەواوی سروشت. وەک گوتم: ئاگاهی، گەیشتنە بە خود و بوون بە سروشتە؛ بۆیە كاتێک بە ئاگاهیی دەگەیت، ڕووناک دەبیتەوە و دەبیتەوە بە سروشت، ئەوكات دەتوانیت پەنجە لەگەڵ بوونەكان نەرم بكەیت، ڕۆڵێ بنەڕەتی خۆی بدەیتەوە، نەک ڕۆڵێكی دروستكراوی ڕووكەش وەک ئەوەی بۆ شەو دروست كراوە، كە تۆ لەمەدا جوانت پێكاوە، “شەو دێوەزمە نییە، تاریک نییە، تار نییە…” هەرچەند زۆرم نووسی، ڕەنگە نەمتوانیبێت بە تەواوی ئەوەی دەمەوێت، بینووسم؛ بـەڵام ئەوەی نووسیومە، كڕۆكەكەیە.\nلە كۆتایدا حەز دەكەم وەک هاوڕێیەک كە هەمیشە خەمی ئاگاهی مرۆڤەكانمە، گەشتێک بە نێو حیكمە و حەكیمەكانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا بكەیت؛ چوونكە بە ڕاستی پێویستە بۆ ئاگاهی، بۆ تێگەیشتن لە سروشت و خۆشەویستیی و جوانی. بە مانا ئاگاهییەكەی، چوونكە، حەكیم و حیكمەكانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، دەتدەنەوە دەست خۆت، جیاواز لە دونیابینییەكانی ڕۆژئاوا، كە دەتكەنە شوێنكەوتەی فەلسەفەكانیان و، ئیزدواجیەتی تاک دروست دەكەن؛ بەڵام، حەكیمەكانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا، دەتكەنەوە بە خۆت و دەتكەنەوە بە بوونەوەرە سروشتییەكە. دەستی ماندووبوونت دەگوشم.\nسوپاس بۆ خوێندنەوەی سەرنجەكانم، بە هیوای گەشتی ڕووناكی خود و دەق لە تۆدا نەوەسێت و، گەشتەكە دەست پێ بكات؛ چوونكە ئەو گەشتەی كە بەكردار دەست پێ دەكات بۆ بینینەوەی خۆت، هەمان گەشتە، كە ئاگاهیی سروشت دەبینیتەوە. هەوڵەكەت جێی خۆیەتی، بە هەموومان گەشاوەتری بكەین، تا تێكست بدەینەوە دەست سروشت. دووبارە دەستی ماندووبوونت، گوڵ ڕووناكتر و گەشاوەتر بێت، وەک ڕووناكیی شەو.\n٠٤/ ٠٨/ ٢٠١٨ -نۆیشتات/ ئەڵمانیایە.\nSalvador Dalí llustra Casanova, edited in 1980. سلڤادۆر دالی – كازانۆڤا\nسڵاو و ڕێز ئوستازی ئازیز…\nسەرەتا سوپاستان دەکەم، بۆ کاتبەخشینتان. بۆیە قسە لەسەر بوونیەتی دەقەکە ناکەم، چوونکی هی خۆمە؛ بەڵام، بۆ وەی بێمەوە نێو باس، لەسەر تەواوی دیدگات هاوڕام، لەمەڕ ڕامانتان بۆ ئەو دەقە. لە بارەی ئەوەی “من” وەک دەقنووس، هەوڵێکم هەبووە، تاوەکوو ڕەوتی باو پات نەکەمەوە؛ دەرچوونم بێت لە دیدە تەقلیدەکە. لە بارەی بوون و نەبوون وەک بوونیەتی دەق، دوو جۆر کەماڵی هەیە، یەکەمیان: کەماڵی دەق، لە دەرەوەی نووسەر، لەسەر یەک تێز، کە دەقەکەکە دەدووێنێت. دووەمیان: کەماڵی مرۆڤ لە دەرەوەی دەق؛ مرۆڤ هیچ کاتێک کەماڵی خۆی وەک دەق نییە، هەروەک چۆن کەماڵی دەق، بوونیادی تەواوی نووسەرەکە نییە. بەمپێیەش، دەتوانم بڵێم: من هەم وەک مرۆڤ کە پاڵپشتی قسەکانت بم، کەماڵ نیم. دەشێت دەق وەک میتۆدی ئەدەبی، سەرەتایەکی بوونیادی کەماڵی بێت؛ بەڵام، هێشتا کەماڵ نەبێت. هەر لەبەر ئەوەشە، من باوەڕم بەو بۆچوونەی سێیەمت هەیە، کە نووسەر و ڕەخنەگری ئێمە، یان ڕەخنەیە یان ستاییش. دیدی تۆ بۆ من، پێم دەڵێ کەماڵییت لە سەرەتایە، کە بەو کارەت زیاتر ئەرکم پێ دەسپێری. من ویستومە، لە ڕێی شیعرەوە، بێمە نێو جیهانی بوونەوە. وەک چۆن تۆ لە ڕێی قووڵبوونەوەی بوونەوە، شیعر ڕاڤە دەکەیت. خۆشم حەزم نە لەستاییش بووە، نە ڕەخنەی قین. ئەوەی تۆ دڵخۆشم دەکات. سەرنجی وردی ئێوە و قووڵبوونەوەتان تێگەیشتنم لە بوون بۆ دەردەخات. بە هیوام لە داهاتوودا پەی بەو دیدە بوونگەرایی و سروشتییە ببەم، کە لە بارەی حەکیمەکانی ڕۆژهەڵاتـەوە سەفەرێکی ڕۆحیی بکەم. دەبێت ئەو کەمئەزموونییەم لە ڕامانی ئێوەوە وەسەرتری بخەم. دوا جار وتم: نە وەک شیعر و نە وەک مرۆڤێک لە سەرەوەی بووندام، تەنیا مەبەستم بوو هەوڵی خۆم لە باو ڕزگار کەم. قسەم لەسەر کەماڵیی و جاویدانیی نەبووە بۆ خۆم، وەک ئەوەی لای خەییام و بیدەل و تاگوور و مەولانا وجوودی هەیە. شاعیرەکان زیاتر قسەیان لەسەر جیهانی بوون کردووە؛ نەگەیشوون بە وەی هەموو شێک بە جیهانی جیهانکراو بکەن. من سوپاسی ئێوە دەکەم کە کاتی خۆتان پێبەخشی، هەموو ئەو سەرنجانە، لای خۆم ئەزموونی لێ وەردەگرم، بۆ بە ئەزموونکردنی بوون.\nچێژم وەرگرت لە نووسین و ڕامانی قووڵتان. بە هەوڵی ڕامانی کەسانی بە ئەزموون لە خوودئاگاهیی، بتوانم بەردەوامی لەو هەوڵە شیعرییانە بدەم. سوپاستان دەکەم، ڕۆحتان هەمیشە ڕۆشن؛ شادومان بن.\n٠٤/ ٠٨/ ٢٠١٨ بۆکان\nفه‌رموون له‌گه‌ڵ قه‌سیده‌ی شه‌ونامه


په‌ناهه‌نده ئه‌فغانییه‌كان هێرش ده‌كه‌نه سه‌ر سه‌ربازێكى ئافـره‌ت\n25/9/2021 - 21:35\nئاژانسى هه‌واڵگرى په‌ڕاوى لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كى كرده‌وه سه‌باره‌ت به‌هێرشكردنه سه‌ر ئافره‌تێكى سه‌ربازى ئه‌مریكى.\nبه‌پێى هه‌والێكی كه‌ناڵى (ئه‌ى بى سى) 3 له‌پیاوانى ئه‌فغانى، له‌دواى رووداوه‌كانى ئه‌فغانستان گرتنه ده‌ستى ده‌سه‌ڵات له‌لایه‌ن تاڵیبانه‌وه هاتوونه‌ته ئه‌مریكا و له‌بنكه‌ی فۆرت پلیس له‌نیو مه‌كسیكۆ له‌نیوه شه‌ودا هێرشیان كردۆته سه‌ر ئافره‌تێكى سه‌رباز، له‌كاتێكدا به‌رپرسانى بنكه‌كه جۆرى هێرشكردنه‌كه‌یان ئاشكرا نه‌كردووه، كه ئایا گێچه‌ڵى سێكسییه یان لێانداوه؟\nئه‌مه‌و لیوا ئالى باین به‌ڕێوه‌به‌رى كاروبارى گشتى په‌ناهه‌نده‌كان له‌و بنكه سه‌ربازییه ده‌ڵێت "ئێمه جه‌خت له‌وه ده‌كه‌ینه‌وه ئه‌و سه‌ربازه ئه‌مریكییه كارى پێشوازیكردنه له هاوپه‌یمانه‌كان و په‌ناهه‌نده ئه‌فغانییه‌كان، ئه‌و پێی راگه‌یاندوین له 19ى سێبتێمبه‌ر له‌لایه‌ن چه‌ند كه‌سێكه‌وه هێرشكراوته سه‌رى".\nله‌لایه‌كى دیكه‌وه ئه‌م هێرشكردنه دواى ئه‌وه دێ له بنكه‌ى سه‌ربازى ولایه‌تى وسكونسن پیاوێكى ئه‌فغانى هه‌وڵیداوه كچێكى بچووك لاقه بكات، هه‌روا پیاوێكى ئه‌فغانى هێرشیكردۆته سه‌ر هاوسه‌ره‌كه‌ى و لێیداوه.\nله‌نێو ئه‌مریكاشدا ده‌نگى ناڕه‌زایى به‌رزبۆته‌وه به‌هۆى شێوازى ئه‌و جۆره پێشوازیكردنه له په‌ناهه‌نده ئه‌فغانییه‌كان، به‌بێ ئه‌وه‌ى وردبینى له‌تۆماره‌كانى پێشوویان بكرێته‌وه.\nAmerîka hêzên xwe dişîne Ewrûpayê\nJapon jî deriyên xwe daxist\nKomareke nû îro serxwebûna xwe radigehîne\nLi New Zelandê Parlementerek bi dûçerxe çû nexweşxaneyê


مستەفا سلێمان: ئەندازیاری زانستپەروەر\n6/3/2019 02:59 PM\nمستەفا سلێمان عەبدوڵڵا كەسایەتییەكی دیاری زانستی‌و رووناكبیری كوردستانە‌و بەهێمنی وەك سەربازی ون،لەرێی بەرهەمە ئەدەبی‌و زانستییەكانییەوە خزمەتێكی زۆری بەكاروانی رۆشنبیری‌و زانستیی كوردستان كردووە.\nساڵی 1938 لەگەڕەكی كانێسكانی شاری سلێمانی لەدایك بووە‌و لەئامێزی خانەوادەیەكی رووناكبیر‌و نیشتمانپەروەردا گەورە بووە.قۆناغەكانی خوێندنی سەرەتایی‌و ناوەندی‌و ئامادەیی لەشاری سلێمانی تەواو كردووە.\nخوێندكارێكی زیرەك‌و بەتوانا بووە‌و لە دوا قۆناغی ئامادەیی نمرەی بەرزی بەدەستهێناوە‌و لە كۆلیجی ئەندازیاریی زانكۆی بەغدا وەرگیراوە‌و بەسەركەوتوانە تەواوی كردووە.\nدواتر وەك ئەندازیار لە وەزارەتی پیشەسازی عیراق‌و كارگەی شەكری سلێمانی خزمەتی كردووە‌و ئەندازیارێكی زیرەك‌و بەتوانا بووە.\nمستەفا سلێمان هەر لەسەردەمی لاوی‌و لە ناوەڕاستی ساڵانی پەنجاكانی سەدەی رابردوەوە، خولیای جیهانی ئەدەب بەگشتی‌و شیعر بەتایبەتی بووە‌و بەرهەمەكانی لەرۆژنامە‌و گۆڤارەكانی وەك ( هەتاو، ژین، هیوا‌و روناكی) بڵاو كردۆتەوە.\nئۆپەرێتیشی نووسیوە‌و ئۆپەرێتی (كوردستان) كە نەورۆزی 1958 نوسیوێتی یەكێكە لە بەرهەمە جوان‌و رەنگینەكانی كە تەعبیری لەهەر چوار پارچەی كوردستان كردووە‌و لەلایەن خۆی‌و خوێندكارانی زانكۆی بەغداوە نمایش كراوە.\nبێ لەبواری ئەدەب، مستەفا سلێمان بایەخی زۆری بەفەرهەنگی زانستی داوە‌و خاوەنی شاكارێكی زانستی گەورەیە، ئەویش (فەرهەنگی زاراوەی زانستی)یە كە بەزمانەكانی ئینگلیزی‌و كوردی‌و عەرەبی لەدووتوێی 550 لاپەڕەی قەبارە گەورەدا نووسراوە‌و ساڵی 2014 بۆ جاری دووەم چاپكراوە.ئەم فەرهەنگە فەرهەنگێكی زانستیی گرنگە‌و رشتە زانستییەكانی وەك( بیركاری‌و زیندەوەرزانی‌و فیزیا‌و كیمیا‌و پزیشكی‌و ئابوری‌و جیۆلۆجی‌و ئەندازیاری‌و یاسا‌و جوگرافی‌و گەردوونناسی‌و زمانناسی) لەخۆگرتووە‌و سەرچاوەیەكی بەنرخە بۆ خوێندكاران بەگشتی‌و خوێندكارانی بەشە زانستییەكانی زانكۆكان بەتایبەتی.\nلەبواری كوردایەتی‌و نیشتمانپەروەریشدا رۆڵی دیار‌و پرشنگداری لەبزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلی كوردستاندا هەبووە، مامۆستایان( د.جەمال نەبەز‌و مەحموودی مەلا عیزەت‌و قادر میرزا كەریم) وەك هاوڕێی ئەو، لەنووسین‌و یاداشتەكانیاندا بەوپەڕی رێزەوە باسی ئازایەتی‌و جوامێریی لەتێكۆشانی كوردایەتیدا ئەكەن.\nپاش زیاتر لەنیو سەدە لەخزمەتكردن لەكایەكانی ئەدەبی‌و زانستی‌و كوردایەتیدا، ئەم كەسایەتییە هەڵكەتووەی كوردستان، لەرۆژی 27ی شوباتی 2019 بۆ دواجار ماڵئاوایی كرد‌و لەگردی سەیوانی شاری سلێمانی بەخاك سپێردرا.درودی رێزو وەفاو ئەمەكداری بۆ گیانی پاكی مستەفا سلێمانی ئەدیب‌و زانستپەروەر‌و كوردپەوەر.\nسوودم لەوتارێكی هاوڕێم سەردار فەتاح لەئەكاونتی خۆی وەرگرتووە.


یه‌كه‌م دانیشتنی شوڕای ڕاوێژكاریی ناوچه‌كانی جه‌ماعه‌ت به‌ڕێوه چوو | پایگاه اطلاع رسانی اصلاح\nیه‌كه‌م دانیشتنی شوڕای ڕاوێژكاریی ناوچه‌كانی جه‌ماعه‌ت به‌ڕێوه چوو\nبه‌ئاماده‌بوونی ئه‌مینداری گشتی، یه‌كه‌م دانیشتنی شوڕای ڕاوێژكاریی ناوچه‌كانی جه‌ماعه‌ت شه‌وی ٢٩ی به‌فرانباری ١٤٠٠ به‌شێوه‌ی مه‌جازی به‌ڕێوه چوو.\nبه‌پێی ڕاپۆڕتی ئیسلاحوێب به به‌شداریی مامۆستا عه‌بدوڕڕه‌حمان پیرانی ئه‌مینداری گشتیی جه‌ماعه‌تی ده‌عوه‌ت و ئیسلاح، دانیشتنی شوڕای ڕاوێژكاریی ناوچه‌كانی جه‌ماعه‌ت شه‌وی چوارشه‌ممه ٢٩ی به‌فرانباری ١٤٠٠ به‌شێوه‌ی ئانلاین به‌ڕێوه چوو.\nله‌و دانیشتنه‌دا ئه‌مینداری گشتی وێڕای ئاواتی سه‌ركه‌وتن بۆ شوڕای ڕاوێژكاریی ناوچه‌كان وتی: «ئێستا ئێمه جێگر و میراتگری میراتێكین كه نێوان خاوه‌نان و نه‌ته‌وه‌كانی پێشوو ده‌ست به ده‌ست كراوه تاكوو به‌ئێمه گه‌یشتووه.» ئه‌و هه‌روه‌ها وتی: سه‌باره‌ت به كاری به‌كۆمه‌ڵ و یا هه‌ر كۆبوونه‌وه‌یه‌ك كه به‌دوور له نیگا و ڕوانینی خه‌ڵك بێ، تا كاتێك كه مه‌به‌ستی خزمه‌ت و یا كارێكی خێر بێ، وێنه‌یه‌ك له وێنه‌كانی خێر هه‌ژمار ده‌كرێ.\nئه‌مینداری گشتی له به‌شێك له وته‌كانیدا وێڕای بیرهێنانه‌وه‌ی گرینگیی شوڕای ڕاوێژكاریی ناوچه‌كان وتی: زه‌ره‌رناسی دۆخی جه‌ماعه‌ت، تاوتوێكردنی بابه‌ته‌كانی كولتووری، كۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری و ڕامیاری ناوچه، به‌رنامه‌ڕێژی و ته‌كووزی نێوان به‌شه‌كان له بابه‌ته هاوبه‌شه‌كانی ناوچه‌دا و چاوه‌دێری و تێبینی ڕووداو و گۆڕانكارییه‌كانی گشتیی و تایبه‌تی ناوچه له گرینگترین ئامانجه‌كانی شوڕای ڕاوێژاركاریی ناوچه‌كانی جه‌ماعه‌ت هه‌ژمار ده‌كرێ.\nله‌و دانیشتنه‌دا موحه‌ممه‌دعه‌لی ئارانژاد به‌رپرسی لێژنه‌ی چاوه‌دێری، جه‌ماڵ ئیسماعیلی به‌رپرسی لێژنه‌ی به‌ڕێوبه‌رایه‌تی ناوه‌ندی جه‌ماعه‌ت، ڕوئووف ئیسلاحجوو به‌رپرسی شوڕای ڕاوێژكاریی ناوچه‌ی ڕوژاوا، موحه‌ممه‌د ئه‌نوه‌ر ئه‌میری به‌رپرسی شوڕای ڕاوێژكاریی ناوچه‌ی ڕۆژهه‌ڵات، موحه‌ممه‌د نه‌ورۆزی به‌رپرسی شوڕای ڕاوێژكاریی ناوچه‌ی باكوور و یه‌عقووب خۆرسه‌ند به‌رپرسی شوڕای ڕاوێژكاریی ناوچه‌ی باشوور و چه‌ند كه‌سی تر له به‌رپرسانی جه‌ماعه‌ت و ئه‌ندامانی تری شوڕای ڕاوێژكاریی ناوچه‌كانی جه‌ماعه‌ت به‌شدار بوون و هه‌ركامیان ئاماژه‌یان به داڵغه‌كانی خۆیان كرد. پاشان ئه‌مینداری گشتی و به‌رپرسی لێژنه‌ی به‌ڕێوبه‌رایه‌تی ناوه‌ندی جه‌ماعه‌ت وێڕای ڕه‌واندنه‌وه‌ی لێڵییه‌كان، وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی ئاراسته‌كراویان دایه‌وه.\nجێی ئاماژه‌یه كه شڕۆڤه‌ی وته‌كانی مامۆستا عه‌بدوڕڕه‌حمان پیرانی ئه‌مینداری گشتیی جه‌ماعه‌تی ده‌عوه‌ت و ئیسلاح له‌دواییدا بڵاو ده‌كرێته‌وه.


كەسانێك دەست بەسەر سەر و ژێری خوففەكە دەهێنن !! حوكمی ئەم مەسحكردنەی ئەمانە چیە ؟ و حوكمی نوێژەكانیان چیە ؟: ماڵپەڕی وەڵامەکان\nپاك و خاوێنىمەسح کردن لەسەر گۆرەوى و خوفكەسانێك دەست بەسەر سەر و ژێری خوففەكە دەهێنن !! حوكمی ئەم مەسحكردنەی ئەمانە چیە ؟ و حوكمی نوێژەكانیان چیە ؟\nكەسانێك دەست بەسەر سەر و ژێری خوففەكە دەهێنن !! حوكمی ئەم مەسحكردنەی ئەمانە چیە ؟ و حوكمی نوێژەكانیان چیە ؟\nنوێژەكانیان دروستە و دەستنوێژەكەیشیان دروستە ، بەڵام ئاگادار دەكرێنەوە لەوەی كە مەسحی ژێری خوفف لەسوننەتدا نیە ، چونكە لە پەرتوكەكانی سوننەت ( السنن ) دا هاتووە لە فەرموودەی ( علی ) كوڕی ( أبو طالب ) ڕەزاى خواى لێ بێ كە فەرموویەتی : ئەگەر ئایین بەڕا و بۆچوون ، یان بەعەقل بێت ئەوا بەشی ژێرەوەی خوفف لە پێشترە بە مەسحكردن لە بەشی سەرەوەی ، و بەڕاستی پێغەمبەری خودام بینی ﷺ دەستی بەسەر بەشی سەرەوەی خوففەكاندا هێنا . ئەمە ئەوە دەگەیەنێت كە دروست و شەرعی ئەوەیە كە تەنها دەست بەسەری خوففەكاندا بهێنرێت .\nئایا مەرجە ئەو شتەی کە لە پێی دەكەیت ومەسحى لەسەر دەکەیت شوێنی فەرز لە پێدا بشارێتەوە ؟ کەسێک مەسحى لەسەر پێڵاوەکانى کرد و پاشان پێڵاوەکانى داکەند ئایا مەسحەکەى دروستە؟ كەسێك گومانی هەیە لەسەرەتا و كاتی دەست هێنانی بەسەر خوفەكانیدا ، لەم حاڵەتەدا چی بكات ؟ مه‌سح كرد له‌سه‌ر خوف یان گۆره‌وى دڕاو و كونبوو دروستە؟ ئایا حوكمەكانی مەسحكردن لەسەر خوف یان گۆرەوی ئافرەتیش دەگرێتەوە وەكو پیاو ؟\nسەردان: ١,٠٣٠ بەش: مەسح کردن لەسەر گۆرەوى و خوف\nپرسیاری دواترباوکم بە نەخۆشی وەفاتی کرد و وازی لەنوێژ هێنا لەکۆتاییەکانی ژیانیدا بەهۆی نەخۆشیەوە و ئایا دروستە حەجی بۆ بکەین؟پرسیاری پێشترکەسێک مەسحى لەسەر پێڵاوەکانى کرد و پاشان پێڵاوەکانى داکەند ئایا مەسحەکەى دروستە؟


کێ خائینەو خیانەت کامەیە؟\n500 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nخیانەت کە بە واتای ناپاکی دێت؍ ئەو ووشەیەیە کە لە سەرەتای شەستەکانی سەددەی ڕابردووەوە بە بەردەوامی لە سەر شاڕێی مێژووی سیاسی ئێمەدا دێت ودەچێت. لە نێو خەڵکە عەوامی خەڵک ولە نووسینە ڕەخنەییە توندەکانیش ووشەی جاش بۆ هەمان مەبەست بەکارهاتووە. لە ڕاستیشدا من زانیارییەکی ئەوتۆم نییە کە بۆیەکەم جارکێ لە ئەدەبیاتی سیاسی کوردیدا ووشەی جاشی بە باڵای کێدا بڕی وبەکارهێنا. وە ئەگەر لە ناوی گیاندارێکەوە خواسترابێت ئەوە من هیچ پەیوەندییەکی واتایی ولێکچوونێک لە نێوان پشت کردنە نشتیمان وئەرکی ئەو گیاندارە نادۆزمەوە. ئەی بۆجاش بێ وگیاندارێکی تر نەبێ کە خسڵەتێکی نزیکی لەو ناپاکییەوە هەبێت کە مرۆڤەکان بەرانبەر خاک ووڵات ئەیکەن؟. لە زمان عەرەبیدا ووشەی مورتەزەقەش بەکار دێت بۆ هەمان مەبەست. دەزگای (MERRIAN-WEBSTER) ئەمریکی کە کۆنترین وگەورەترین دەزگای جیهانییە لە زانیاری بەخشین لە بارەی زمانەوە؍ هەندێ هاوواتای بەرانبەر ووشەی خیانەت بە ئینگلیزی داناوە وەکو treason و unfaithfulnessو backstabbingوزۆری دیکەش.\nدیاردەیەکە پێ بە پێی سیاسەتکردن وجەنگ خۆی دەنوێنی. سەرلەبەری خیانەتەکان ئامرازوبیانووی خۆی هەیە وخیانەتکار خۆی بە ڕاستتر وڕەواتر وشیاوتر لە خیانەتلێکراو دەزانێت؍ بگرە خیانەتەکەی بە نشتیمانپەروەریش دەداتە قەڵەم. گەر کەمێک بە مێژووی خیانەتدا بچینەوە لە ٦۰ ساڵی پێشووی باشوری کوردستان دەبینین نزیکەی ناوی سەرجەم حیزبە کوردسانییە کۆنەکان دەهێنرێت وپەنجەی تومەتیان جارێک لە جارەکان بۆ ڕادەکێشرێت.\nوە لە بەر ئەوەی هیچ کەسێکی بێلایەن مێژووی بۆ ئێمەی نەنووسیوەتەوە؍ هەمیشە پشتمان بە حیکایەتەکانی حیزب وبیرەوەرییەکانی سەرکردەو هاوخەباتەکانیان بەستووە. گەر چاوێک بە سەرجەمی ئەم گێڕانەوانەونووسینانە بخشێنین دەبینین تووشی زۆرترین بەریەککەوتن ودژیەکوەستانەوە دەبن. هۆکارەکەشی زۆر بە ئاسانی خۆی لەوەدا دەبینێتەوە کە نووسەرەکانیان بکەری سەرەکی ناو ڕووداوەکان بوون نەک کەسانی بێلایەن وئەکادیمی. هەربۆیە ئەوەی بۆ تۆ خیانەتە بۆ من کوردایەتییە وبە پێچەوانەشەوە. خاڵێکی دیکەش ئەوەیە کە هیچ رێکەوتنێکی هاوبەش لە نێوان لایەنەکان بۆ کردەی خیانەت نییە. هەر بۆیە هەر کەس بە پێوەرو تەرازووی خۆی ئەیکێشێ وئەیپێوێ.\nسەرەتای دەرکەوتنی تارماییەکانی لێکترازان ودواتر سەنگەرلەیەکگرتن وکەوتنە ناو دۆخی خیانەتەوە لە ۵۰ کان وکەمێک پێش ئەو ساڵانە دەرکەوتن. بەر لەوەی هەندێ نموونە لەو مێژووە تاڵە دەستنیشان بکەم هەق وایە حزبە سیاسییەکان کۆک بن لە سەر هەندێ پێناسە یان دووبارە پێناسە کردنەوەی هەندێ دەستەواژە. لەوانە دۆست ودوژمن کامەیە؟ دەسەڵاتدارانی عیراق وئێران وتورکیاوسوریا کامەیان دۆستە وکامەیان دوژمن؟ هاریکاری کام لەمانە ودژ بە کێ کوردایەتییە یا جاشایەتی؟ کوردی پارچەکانی دیکە وخەباتیان دژ بە میری خۆیان کوردایەتییە یان جاشایەتی ئەگەر هاتوو حکومەتەکانیان دۆستی کوردی باشور بوون؟ یارمەتی دانی لایەک دژ بە لایەک لە زەرەری لایەک وبە قازانجی لایەکی دیکە کوردایەتییە یان جاشایەتی؟ وە لە بەر ئەوەی سنووری جوگرافیای کوردستان بە سێ نەتەوەوچوار وڵاتی جیاوازوناکۆکەوەیە؍ ئەو جیاوازی وناکۆکیە ناوچەییە ڕیزەکانی کوردیان پەرت ودابەشکردووە لە نێو خۆیاندا.\nهەمیشە سیاسەی دوژمنی دوژمنم دۆستمەو...هتد یەکان وسیاسەتی دۆست ودوژمنی تا سەر نییە بەڵکو بەرژەوەندی تا سەر هەیە! لایەنە کوردییەکانیان لە کۆدەنگی خستووە. بەم جۆرە دەبینین هاوکێشەی کوردبوون هێندە ئاڵوزە هەر وەک یاریکردن لە نێو هەزاران تاڵە موو کە بە ئاستەم بەریان بکەویت بە جۆرێک لە جۆرەکان لە ڕوانگەیەک لە روانگەکانەوە لە جاشایەتی یان تارمایی جاشایەتییەوە دەئاڵێیت. ئەو دەمەی پارتی دیموکراتی کوردستان هاتە کایەوەودواتر لە دوو پێکهاتەی سەرەکی قاڵبی گرت.\nپێکهاتەی سەرۆکێکی نەتەوەیی وچواردەورەکەی لە ئاغاودەرەبەگ ورەئیس عەشیرەتەکان بەرانبەر بە باڵی مەکتەبی سیاسی کە چینی چەپ وخوێندەواری حیزب بوون کە دواترلە ئەنجامی ناکۆکی وجیاوازی بیروڕا لە نێوان ئەم دوو باڵە لە هەموو ئاستەکاندا بە مەلایی وجەلالی کۆتایی هات ولە چەندین هەڵکشان وداکشانی کوردایەتی وجاشایەتیدا خۆی بینیێەوە.\nهەتا ئێستاش گرژییەکانی ئەو ناکۆکییە لە هەر دەرفەتێکدا ئەگەری توندبوونەوی هەیە لە گەڵ ئەوەی نە مەلامستەفاونەمام جەلال ونە برایم ئەحمەدیش لە ژیاندا ماون. لەو ڕووداوە نەخوازراوانەی کە لە نێوان ئەم دوو باڵە روویاندا تا ئێستاش ساخ نەبۆتەوە کام لایەن جاش وکام لایەن نشتیمان پەروەرە وەکوڕاستی حاشا هەڵنەگری مێژوویی. لە نموونەکانی ئەو ناکۆکییانە:\n۱-پەلاماردانی بارەگای مەکتەبی سیاسی پارتی لە لایەن مەلا مستەفاوە کە بە ئیدیعای باڵی جەلالی هێزەکانیان بە نێو سلێمانیدا وبە بەرچاوی میرییەوە هاتوونەتە سەریان(۱۹٦۳).۲- لە ئەنجامی رێکنەوتنی رژێم لەگەڵ باڵی مەلا مستەفا هەڵهاتنیان بۆ چیاکان ورێکەوتنیان لەگەڵ باڵی جەلالی ومانەوەیان لە نێو شارەکان کە ئەمەش بە ئیدیعای مەلاییەکان جاشایەتی بوو نەک رێککەوتن (۱۹٦٦). دواتر زنجیرە پەلاماردانی مەلایی وجەلالی بۆ سەر یەکتری. ۳- بیرۆکەی شۆڕشمان پێ نەکرێت شۆڕشمان پێ تێکدەدرێت وکارەساتی هەکاری. ٤-لە سەروبەندی شۆڕشی گەلانی ئێر\n٤-لە سەروبەندی شۆڕشی گەلانی ئێران لە ۱۹۷۹قیادەی موەقەتە پاڵپشتی ئێران بوو دژ بە حیزبەکانی کوردستانی ئێران ویەکێتیش وەکو هێزی پشتیوانی لەو حزبانە بەشداری کرد.\n۵- لە سەردەمی نەوەددەکان بە دواوەو لێدانی دیموکراتی ئێران لە لایەن باسداران لە زۆنی یەکێتی ولێدانی بەردەوامی پەکەکە لە لایەن جەندرمە لە زۆنی پارتیەوە کە ئەمەش هەر بۆ خۆی بە هەمئاهەنگی دوژمنان لە قەڵەم دەدرێت.\n٦- چەندین شەر وناکۆکی نێوان ئەم دوو جەمسەرەولە چەندین فۆرم وشێوەی جیاواز تا جەولەی براکوژی نەوەدەکان ومەسەلەی ۳۱ ئاب وبەم دواییەشدا لە ئەنجامی لە دەستدانی کەرکووک لە ۱٦ ئۆکتۆبەروتۆمەتبارکردنی باڵێکی یەکێتی بە خیانەت سەریان هەڵدایەوە. بێگومان لە هاوکاری رژێمی بەغداد ویان رژێمی ئێران وتورکیا دژ بە شۆڕش یان دەسەڵاتی کوردی شیوعییەکان وئیسلامییەکانیش لە مێژووی جیایادا بەشێکیان لەو تۆمەتانە بەردەکەوێت بەڵام لە پێناو درێژە نەدان لە کورتی ئەیبرێنمەوە. جێگەی ئاماژە پێدانە تێگەیشتنی پارتی ویەکێتی بۆ خیانەت مەوداکەی تەسککراوەتەوە بۆ هاوکاری مەعنەوی وسەربازی دوژمنان ولە کاتێکدا خیانەت چەندین فۆرم وقالبی دیکەی هەیە کە زیانەکانی زیاتر نەبن کەمتر نین لە خیانەتی سەربازی.\nمن ناویان دەنێم خیانەتی ئابوری کە خۆی لە هەدەردانی سامانی گشتیدا دەبینێتەوە بە جۆرێک لە گەڵ هەبوونی سەروەت وسامانی زور وزەوەند کەچی باری ئابووریمان سەختە حکومەتێکی تا سەر ئێسک قەرزارین. خیانەتی ئیداری کە خۆی لە گەندەڵی وناشەفافی وپێشیل کردنی یاسا ودابەشکردنی کۆمەڵگا بەسەر دوو چینی خواپێداوو بێبەشکراودەبینێتەوە. خیانەت کردن لە ئاسایشی تەندروستی وخۆراکی وزۆر جۆری دیکەش کە هەر یەکەیان ئەتوانن ببنە هوکاری لەنێوچوونی سەروەری وکۆی ئاسایشی نەتەوەییمان بخەنە مەترسییەوە. هێنانەوەی ئەو نموونانەی سەرەوە بۆ کولاندنەوەی برینەکان نەبوون هێندەی ئەوەی کە گرنگە دیراسەیەکی قووڵی ئەو مێژووە بکرێت و شەرم لە هەڵدانەوەی نەکرێت لە پێناو دووبارە نەکردنەوەیان وبنبڕکردنی هۆکارەکانی.\nسەرئەنجام چاکتر لە تەخوین کردنی یەکتر هەق وایە دیدگاکان لە بارەی هەر مەسەلەیەک لە یەک نزیکبخرێتەوە وکاری هاوبەش وبەشداری هاوبەش لە بڕیاردان وهەنگاونان بۆ هەر مەسەلەیەکی چارەنووسساز بەهاوبەشی ودوور لە بڕیاری تاکڕەوی وبەرژەوەندخوازی وپیلانگێڕی. بە پێچەوانەشەوە ئێمە لە کەشتییەکداین یان دەبێت هەموو پێکەوە بگەینە کەناری ئارامی یان هەموو پێکەوە دەخنکێین.\nکێ خائینەوخیانەت کامەیە؟ دلێر محەمەد نووری خیانەت کە بە واتای ناپاکی دێت؍ ئەو ووشەیەیە کە لە سەرەتای شەستەکانی سەددەی ڕابردووەوە بە بەردەوامی لە سەر شاڕێی مێژووی سیاسی ئێمەدا دێت ودەچێت. لە نێو خەڵکە عەوامی خەڵک ولە نووسینە ڕەخنەییە توندەکانیش ووشەی جاش بۆ هەمان مەبەست بەکارهاتووە. لە ڕاستیشدا من زانیارییەکی ئەوتۆم نییە کە بۆیەکەم جارکێ لە ئەدەبیاتی سیاسی کوردیدا ووشەی جاشی بە باڵای کێدا بڕی وبەکارهێنا. وە ئەگەر لە ناوی گیاندارێکەوە خواسترابێت ئەوە من هیچ پەیوەندییەکی واتایی ولێکچوونێک لە نێوان پشت کردنە نشتیمان وئەرکی ئەو گیاندارە نادۆزمەوە. ئەی بۆجاش بێ وگیاندارێکی تر نەبێ کە خسڵەتێکی نزیکی لەو ناپاکییەوە هەبێت کە مرۆڤەکان بەرانبەر خاک ووڵات ئەیکەن؟. لە زمان عەرەبیدا ووشەی مورتەزەقەش بەکار دێت بۆ هەمان مەبەست. دەزگای (MERRIAN-WEBSTER) ئەمریکی کە کۆنترین وگەورەترین دەزگای جیهانییە لە زانیاری بەخشین لە بارەی زمانەوە؍ هەندێ هاوواتای بەرانبەر ووشەی خیانەت بە ئینگلیزی داناوە وەکو treason و unfaithfulnessو backstabbingوزۆری دیکەش. لە گەڕانێکی کورتیش بۆ پێناسەیەکی کورتی ووشەی خیانەت یان جاشایەتی گەیشتمە ئەو ئەنجامەی کە تاوانێکە ئەو کەسەی ئەنجامی دەدات هەوڵی خستنی حکومەتی وڵاتەکەی خۆی دەدات یان یارمەتی دوژمنی وڵاتەکەی خۆی دەدات لە کاتی جەنگدا. خیانەت دیاردەیەکە هەم جیهانی وهەم ناوچەیی وهەم کوردیشە؍ هەم مێژوویی وهەم نوێشە. دیاردەیەکە پێ بە پێی سیاسەتکردن وجەنگ خۆی دەنوێنی. سەرلەبەری خیانەتەکان ئامرازوبیانووی خۆی هەیە وخیانەتکار خۆی بە ڕاستتر وڕەواتر وشیاوتر لە خیانەتلێکراو دەزانێت؍ بگرە خیانەتەکەی بە نشتیمانپەروەریش دەداتە قەڵەم. گەر کەمێک بە مێژووی خیانەتدا بچینەوە لە ٦۰ ساڵی پێشووی باشوری کوردستان دەبینین نزیکەی ناوی سەرجەم حیزبە کوردسانییە کۆنەکان دەهێنرێت وپەنجەی تومەتیان جارێک لە جارەکان بۆ ڕادەکێشرێت. وە لە بەر ئەوەی هیچ کەسێکی بێلایەن مێژووی بۆ ئێمەی نەنووسیوەتەوە؍ هەمیشە پشتمان بە حیکایەتەکانی حیزب وبیرەوەرییەکانی سەرکردەو هاوخەباتەکانیان بەستووە. گەر چاوێک بە سەرجەمی ئەم گێڕانەوانەونووسینانە بخشێنین دەبینین تووشی زۆرترین بەریەککەوتن ودژیەکوەستانەوە دەبن. هۆکارەکەشی زۆر بە ئاسانی خۆی لەوەدا دەبینێتەوە کە نووسەرەکانیان بکەری سەرەکی ناو ڕووداوەکان بوون نەک کەسانی بێلایەن وئەکادیمی. هەربۆیە ئەوەی بۆ تۆ خیانەتە بۆ من کوردایەتییە وبە پێچەوانەشەوە. خاڵێکی دیکەش ئەوەیە کە هیچ رێکەوتنێکی هاوبەش لە نێوان لایەنەکان بۆ کردەی خیانەت نییە. هەر بۆیە هەر کەس بە پێوەرو تەرازووی خۆی ئەیکێشێ وئەیپێوێ. سەرەتای دەرکەوتنی تارماییەکانی لێکترازان ودواتر سەنگەرلەیەکگرتن وکەوتنە ناو دۆخی خیانەتەوە لە ۵۰ کان وکەمێک پێش ئەو ساڵانە دەرکەوتن. بەر لەوەی هەندێ نموونە لەو مێژووە تاڵە دەستنیشان بکەم هەق وایە حزبە سیاسییەکان کۆک بن لە سەر هەندێ پێناسە یان دووبارە پێناسە کردنەوەی هەندێ دەستەواژە. لەوانە دۆست ودوژمن کامەیە؟ دەسەڵاتدارانی عیراق وئێران وتورکیاوسوریا کامەیان دۆستە وکامەیان دوژمن؟ هاریکاری کام لەمانە ودژ بە کێ کوردایەتییە یا جاشایەتی؟ کوردی پارچەکانی دیکە وخەباتیان دژ بە میری خۆیان کوردایەتییە یان جاشایەتی ئەگەر هاتوو حکومەتەکانیان دۆستی کوردی باشور بوون؟ یارمەتی دانی لایەک دژ بە لایەک لە زەرەری لایەک وبە قازانجی لایەکی دیکە کوردایەتییە یان جاشایەتی؟ وە لە بەر ئەوەی سنووری جوگرافیای کوردستان بە سێ نەتەوەوچوار وڵاتی جیاوازوناکۆکەوەیە؍ ئەو جیاوازی وناکۆکیە ناوچەییە ڕیزەکانی کوردیان پەرت ودابەشکردووە لە نێو خۆیاندا. هەمیشە سیاسەی دوژمنی دوژمنم دۆستمەو...هتد یەکان وسیاسەتی دۆست ودوژمنی تا سەر نییە بەڵکو بەرژەوەندی تا سەر هەیە! لایەنە کوردییەکانیان لە کۆدەنگی خستووە. بەم جۆرە دەبینین هاوکێشەی کوردبوون هێندە ئاڵوزە هەر وەک یاریکردن لە نێو هەزاران تاڵە موو کە بە ئاستەم بەریان بکەویت بە جۆرێک لە جۆرەکان لە ڕوانگەیەک لە روانگەکانەوە لە جاشایەتی یان تارمایی جاشایەتییەوە دەئاڵێیت. ئەو دەمەی پارتی دیموکراتی کوردستان هاتە کایەوەودواتر لە دوو پێکهاتەی سەرەکی قاڵبی گرت. پێکهاتەی سەرۆکێکی نەتەوەیی وچواردەورەکەی لە ئاغاودەرەبەگ ورەئیس عەشیرەتەکان بەرانبەر بە باڵی مەکتەبی سیاسی کە چینی چەپ وخوێندەواری حیزب بوون کە دواترلە ئەنجامی ناکۆکی وجیاوازی بیروڕا لە نێوان ئەم دوو باڵە لە هەموو ئاستەکاندا بە مەلایی وجەلالی کۆتایی هات ولە چەندین هەڵکشان وداکشانی کوردایەتی وجاشایەتیدا خۆی بینیێەوە. هەتا ئێستاش گرژییەکانی ئەو ناکۆکییە لە هەر دەرفەتێکدا ئەگەری توندبوونەوی هەیە لە گەڵ ئەوەی نە مەلامستەفاونەمام جەلال ونە برایم ئەحمەدیش لە ژیاندا ماون. لەو ڕووداوە نەخوازراوانەی کە لە نێوان ئەم دوو باڵە روویاندا تا ئێستاش ساخ نەبۆتەوە کام لایەن جاش وکام لایەن نشتیمان پەروەرە وەکوڕاستی حاشا هەڵنەگری مێژوویی. لە نموونەکانی ئەو ناکۆکییانە: ۱-پەلاماردانی بارەگای مەکتەبی سیاسی پارتی لە لایەن مەلا مستەفاوە کە بە ئیدیعای باڵی جەلالی هێزەکانیان بە نێو سلێمانیدا وبە بەرچاوی میرییەوە هاتوونەتە سەریان(۱۹٦۳).۲- لە ئەنجامی رێکنەوتنی رژێم لەگەڵ باڵی مەلا مستەفا هەڵهاتنیان بۆ چیاکان ورێکەوتنیان لەگەڵ باڵی جەلالی ومانەوەیان لە نێو شارەکان کە ئەمەش بە ئیدیعای مەلاییەکان جاشایەتی بوو نەک رێککەوتن (۱۹٦٦). دواتر زنجیرە پەلاماردانی مەلایی وجەلالی بۆ سەر یەکتری. ۳- بیرۆکەی شۆڕشمان پێ نەکرێت شۆڕشمان پێ تێکدەدرێت وکارەساتی هەکاری. ٤-لە سەروبەندی شۆڕشی گەلانی ئێر تەواوکەرەکەی.. ٤-لە سەروبەندی شۆڕشی گەلانی ئێران لە ۱۹۷۹قیادەی موەقەتە پاڵپشتی ئێران بوو دژ بە حیزبەکانی کوردستانی ئێران ویەکێتیش وەکو هێزی پشتیوانی لەو حزبانە بەشداری کرد. ۵- لە سەردەمی نەوەددەکان بە دواوەو لێدانی دیموکراتی ئێران لە لایەن باسداران لە زۆنی یەکێتی ولێدانی بەردەوامی پەکەکە لە لایەن جەندرمە لە زۆنی پارتیەوە کە ئەمەش هەر بۆ خۆی بە هەمئاهەنگی دوژمنان لە قەڵەم دەدرێت.٦- چەندین شەر وناکۆکی نێوان ئەم دوو جەمسەرەولە چەندین فۆرم وشێوەی جیاواز تا جەولەی براکوژی نەوەدەکان ومەسەلەی ۳۱ ئاب وبەم دواییەشدا لە ئەنجامی لە دەستدانی کەرکووک لە ۱٦ ئۆکتۆبەروتۆمەتبارکردنی باڵێکی یەکێتی بە خیانەت سەریان هەڵدایەوە. بێگومان لە هاوکاری رژێمی بەغداد ویان رژێمی ئێران وتورکیا دژ بە شۆڕش یان دەسەڵاتی کوردی شیوعییەکان وئیسلامییەکانیش لە مێژووی جیایادا بەشێکیان لەو تۆمەتانە بەردەکەوێت بەڵام لە پێناو درێژە نەدان لە کورتی ئەیبرێنمەوە. جێگەی ئاماژە پێدانە تێگەیشتنی پارتی ویەکێتی بۆ خیانەت مەوداکەی تەسککراوەتەوە بۆ هاوکاری مەعنەوی وسەربازی دوژمنان ولە کاتێکدا خیانەت چەندین فۆرم وقالبی دیکەی هەیە کە زیانەکانی زیاتر نەبن کەمتر نین لە خیانەتی سەربازی. من ناویان دەنێم خیانەتی ئابوری کە خۆی لە هەدەردانی سامانی گشتیدا دەبینێتەوە بە جۆرێک لە گەڵ هەبوونی سەروەت وسامانی زور وزەوەند کەچی باری ئابووریمان سەختە حکومەتێکی تا سەر ئێسک قەرزارین. خیانەتی ئیداری کە خۆی لە گەندەڵی وناشەفافی وپێشیل کردنی یاسا ودابەشکردنی کۆمەڵگا بەسەر دوو چینی خواپێداوو بێبەشکراودەبینێتەوە. خیانەت کردن لە ئاسایشی تەندروستی وخۆراکی وزۆر جۆری دیکەش کە هەر یەکەیان ئەتوانن ببنە هوکاری لەنێوچوونی سەروەری وکۆی ئاسایشی نەتەوەییمان بخەنە مەترسییەوە. هێنانەوەی ئەو نموونانەی سەرەوە بۆ کولاندنەوەی برینەکان نەبوون هێندەی ئەوەی کە گرنگە دیراسەیەکی قووڵی ئەو مێژووە بکرێت و شەرم لە هەڵدانەوەی نەکرێت لە پێناو دووبارە نەکردنەوەیان وبنبڕکردنی هۆکارەکانی. سەرئەنجام چاکتر لە تەخوین کردنی یەکتر هەق وایە دیدگاکان لە بارەی هەر مەسەلەیەک لە یەک نزیکبخرێتەوە وکاری هاوبەش وبەشداری هاوبەش لە بڕیاردان وهەنگاونان بۆ هەر مەسەلەیەکی چارەنووسساز بەهاوبەشی ودوور لە بڕیاری تاکڕەوی وبەرژەوەندخوازی وپیلانگێڕی. بە پێچەوانەشەوە ئێمە لە کەشتییەکداین یان دەبێت هەموو پێکەوە بگەینە کەناری ئارامی یان هەموو پێکەوە دەخنکێین.\nلەناوەراستدا نوسراوە تەواوەکەى بى ئەرک ئەوە لابەرن\nچى لابەم کاک کەمال


ماڵپەری فیردەوس | ئێستا جومعە ناکرێت لەبەر نەخۆشی کۆرونا، ئایا سونەتە سورەت الکهف بخوێنی لە ڕۆژی هەینیدا؟\nسەردێری پرسیار:ئێستا جومعە ناکرێت لەبەر نەخۆشی کۆرونا، ئایا سونەتە سورەت الکهف بخوێنی لە ڕۆژی هەینیدا؟\nبەرواری دانان :2020-04-17 کۆدی پرسیار:1940\nپرسیار: ئێستا جومعە ناکرێت لەبەر نەخۆشی کۆرونا، ئایا سونەتە سورەت الکهف بخوێنی لە ڕۆژی هەینیدا؟\nوەڵام: زانایان دەڵێن سونەتە سورەت الکهف لە شەو و ڕۆژی هەینیدا بخوێنی، وەک خۆشۆردن نییە بۆ نوێژی هەینی یان وتاری هەینی بێت.\nعن أبي سعيد الخدري قال: (من قرأ سورة الكهف ليلة الجمعة أضاء له من النور فيما بينه وبين البيت العتيق). رواه الدارمي (3407). والحديث: صححه الشيخ الألباني في "صحيح الجامع" (6471 .\nهەروەها دەفەرمووێت: (من قرأ سورة الكهف في يوم الجمعة أضاء له من النور ما بين الجمعتين). رواه الحاكم (٢/٣٩٩)، والبيهقي (٣/٢٤٩). والحديث: قال ابن حجر في "تخريج الأذكار": حديث حسن، وقال : وهو أقوى ما ورد في قراءة سورة الكهف.


نووسراوی ڕا و هەڵوێستەکان - Coalition for Just Reparations - C4JR\nیارمەتیدانی قوربانییانی ململانێکی سەردەمی داعش لە عێراقدا تا تێبگەن کە مافی قەرەبووکردنەوەیان هەیە\nئەم هاوپەیمانێتییە بۆچی؟\nشێوازی کاری ئێمە\nقۆناغەکانی بنیاتنانی هاوپەیمانێتییەکە\nنووسراوی ڕا و هەڵوێستەکان\nپشتگیری هاوپەیمانێتییەکە بکە\nداواکارییە ئۆنلاینەکەمان واژۆ بکە\nبەشی یەکەم: داواکارییە بنەڕەتییەکان\nبەشی دووەم: دەستنیشانکردنی سوودمەندان\nبەشی سێیەم: بەشدارییپێکردنی قوربانیان\nبەشی چوارەم: دیارییکردنی لەپێشینەکان\nبەشی پێنجەم: مەودای جوگرافی\nبەشی شەشەم: مەودای کاتی\nبەشی حەوتەم: شێوازەکانی قەرەبووکردنەوە\nبەشی هەشتەم: هەموو فۆڕمەکانی قەرەبووکردنەوە\nبەشی نۆیەم: دابینکردنی سەرچاوەی دارایی بۆ قەرەبووکردنەوەکان\nبەشی دەیەم: قورسیی سەلماندن\nبەشی یانزەیەم: بەدۆکۆمێنترکردن\nپرۆگرامێک یان زیاتر لە پرۆگرامێکی گشتگیری بەڕێوەبردن دروست بکرێن کە ئامانجیان دابینکردنی قەرەبووکردنەوە بێت بۆ قوربانییان بەپێی ستانداردە نێودەوڵەتییەکان.\nدەبێت قوربانییان مافی ئەوەیان هەبێت لەڕی دامەزراوە یاساییەکانەوە، جا مەدەنی بن یان تایبەت بن بە تاوان، داوای قەرەبوو بکەن، تەنیا لەو حاڵەتەدا نەبێت کە بەڕوونی گوترابێت مافی داواکردنی قەرەبوویان نییە. نابێت داواکردنی قەرەبووکردنەوەکان لەچوارچێوە پرۆسە مەدەنی و جینائی و ئیدارییە پەیوەندیدارەکاندا سنووردار بکرێت.\nهەموو ئەو خەڵکە مەدەنییانە بە قوربانییان هەژمار دەکرێن کە ڕاستەوخۆ ئازاریان چەشتووە بەهۆی ئەو کارانەوەی کە بوونەتە هۆی پێشێلکاریی قورسی مافەکانی مرۆڤ و لەسەر دەستی ململانیی چەکداری لایەنەکانی ناو شەڕی داعش لە عێراقدا و لەنێوان ساڵانی ٢٠١٤-٢٠١٨ ڕوویان داوە.\nدەبێت هەموو قوربانییان دەرفەتی ئەوەیان بدرێتێ دەستیان بگات بە قەرەبووکردنەوەکان. بۆ ئەوەی دەستیان بگات بەو سوود و خزمەتانەی لەچوارچێوەی پرۆگرامی قەرەبووکردنەوەکەدا پێشکەش دەکرێن، خێزانی پلەیەک (دەبێت ئەمە بەلای کەمەوە دایک و باوک، باپیر و نەنک، خوشک و برا، هاوسەر، منداڵ بگرێتەوە) یان نەوەی ئەو قوربانییانەی کە مردوون یان بێسەرشوێنن (ئەوانەی پێیان دەوترێت “قوربانیی ناڕاستەخۆ”) دەبێت ئەوانیش وەک قوربانیی هەژمار بکرێن. ئەو منداڵانەیش کە بەزۆر خراونەتە یەکە سەربازییەکانەوە بە قوربانیی لەقەڵەم دەدرێن.\nبەشدارییپێکردنی قوربانیان لە پرۆسەی ڕاوێژکردن و داڕشتن و جێبەجێکردنی پرۆگرامی قەرەبووکردنەوەکە\nبەشدارییپێکردنی ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و بەتایبەت ئەوانە نوێنەرایەتی قوربانییان و ژنان و کۆمەڵگە زیانلێکەوتووەکان دەکەن، لە پرۆسەی گفتوگۆکردن و داڕشتن و جێبەجێکردنی پیلانی قەرەبووکردنەوەی واقیعی و گونجاو.\nسوودمەندبوونی قوربانییان بە چەندین جۆری جیاواز بەپێی جۆر و ماوەی ئەو پێشێلکارییەی بەرامبەریان کراوە، هەروەها سەختیی و دەرئەنجامەکانی ئەو ئازارەی دووچاری بوونەتەوە، لەگەڵ هەندێک هۆکاری پەیوەندییداری دیکە.\nئێمە ئەم گروپانەی خوارەوە بە لاوازترین دادەنێین، هەر بۆیە پێمان وایە پێویستییان بەوەیە لە کاتی دانان و جێبەجێکردنی قەرەبووەکان لەپێش گروپەکانی دیکەوە بن.\nئەوانەی هەر لە بنەڕەتدا لەوانی دیکە لاوازترن:\nمنداڵان، بەو منداڵانەشەوە بێدایک و باوکن، ئەوانەی بەزۆر خراونەتە ناو خێزانێک کە هیی خۆیان نییە، ئەو منداڵانەی لە ئەنجامی دەستدرێژیی سێکسی لەدایک بوون، ئەو منداڵانەی کراون بە سەرباز هەروەها ئەو منداڵانەی قوربانیی دەستدرێژیی سێکسیی تایبەت بە ململانێی سەربازیی و ئەو منداڵانەی ئایدۆلۆژیایەکیان فێر کراوە.\nئەو خێزانانەی تاکە بەخێوکەریان کوژراوە یان ڕفێندراوە.\nئەوانەی بەتایبەت تاوانی گەورەیان لە دژ کراوە یان ئەو تاوانانەیان لەدژ کراوە کە کە دەرئەنجامی قورسیان هەیە\nتوندوتیژیی سێکسی درێژخایەن و یان توندوتیژیی سێکسی سەختی پەیوەندییدار بە ململانێی سەربازییەوە (CRSV)\nئەوانەی دووچاری چەندین جۆر پێشێلکاری بوونەتەوە (قوربانیی ڕاستەوخۆی ئەشکەنجە/ توندوتیژیی سێکسی پەیوەندییدار بە ململانێی سەربازییەوە، ئەوانەی ئەندامانی خێزانەکەیان کوژراون یان دیار نەماون)\nئەشکەنجەی درێژخایەن، بەتایبەت شێوازە سەختەکانی ئەشکەنجە،\nکەسوکاری ئەو کەسانەی بێسەروشوێنن\nئەوانەی پەلێکیان پەڕیوە یان ئەندامێکی جەستەیان لەدەست داوە، لەگەڵ ئەوانەی ئەو جۆرە زیانە دەروونییە سەختانەیان پێ گەیشتووە کە چاکبوونەوەیان نییە.\nقەرەبووکردنەوەکان پێشکەش بەو کەسانە بکەن کە بەهۆکای پەیوەندیدار بە ململانیی چەکداری تووشی پێشێلکاریی قورسی مافەکانی مرۆڤ بوونەتەوە و بەتەواوی یان بە نیوەیی لەسەر خاکی عێراق و لەماوەی ململانێکی داعشدا ئەو پێشێلکارییانە بەرامبەریان کراون.\nبەلای زۆر کەمەوە، دەبێت پرۆگرامەکە قوربانییەکانی ناو مەودای ململانیی چەکداری سەردەمی داعش بگرێتەوە لە ڕێکەوتی٩/٦/٢٠١٤ ەوە تا ٩/١٢/٢٠١٧ کاتێک داعش بەشێوەیەکی کاریگەر بەشێک لە خاکی عێراقی داگیر کرد. دەبێت ئەو پێشێلکاریی قورسی مافەکانی مرۆڤ داخڵ بکرێن کە لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٤ەوە لەلایەن داعشەوە کراون و ڕێگەخۆشکەر بوون بۆ ئەنجامدانی ئەو تاوانە گەورانەی دوای ٩/٦/٢٠١٤ ئەنجام دران. دەبێت ئەو کەسانەیش کە لەو ماوە دیاریکراوەدا دەستگیر کران و دوای ساڵی ٢٠١٧ ئازاد کران یان هێشتا ئازاد نەکراون هەر وەک قوربانییان ئەژمار بکرێن.\nلەو پرۆگرامانەی قەرەبووکردنەوەکان کە لە داهاتوودا دروست دەبن، بەشێوەیەکی هاوسەنگ تێکەڵەیەک لە قەرەبووی تاکەکەسی و گشتی ببەخشن. هۆکاری ئەمەیش ئەوەیە کە قوربانییان و کۆمەڵگەکانیش هەردووک پێکەوە کراونەتە ئامانج.\nهەرچەندە قەرەبووکردنەوەی مادی گرنگە، بەڵام نابێت وەک تاکە ئامرازی ساڕێژکردنی ئەو زیان و ئازارانە تەماشا بکرێت کە قوربانییان چەشتوویانن. دەبێت لە پرۆگرامە قەرەبووکردنەوەکانی داهاتوودا، سەرەڕای قەرەبووکردنەوە و سودی مادی، قەرەبووکردنەوەی مۆڕاڵی و سونبولیش پێشکەش بکرێن.\nهەموو فۆڕمەکانی قەرەبووکردنەوە پێشکەش بکە، بە مانایەکی تر، هەموو ئەو قەرەبووکردنەوانەی دەکەونە چوارچێوەی ئەم خاڵانەی خوارەوە\n٨. ١ گەڕاندنەوەی بۆ دۆخی پێشووی\nهەموو هەوڵەکانت بدە بە ئامانجی گەڕاندنەوەی قوربانییان– ئەوەندەی دەکرێت- بۆ ئەو دۆخە ئاساییەی پێش ڕوودانی پێشێلکارییە نێودەوڵەتی و مرۆییەکانی بەرامبەری. دەکرێت هەوڵەکانت ئەمانە بگرنەوە بەڵام هەر تەنیا ئەمانەش نین:\nهەڵگرتنەوەی مین و هەر جۆرە تەقەمەنییەکی تر\nڕزگارکردن یان دەستنیشانکردنی شوێنی هەموو ئەو کەسانەی کە بێسەروشوێنن\nگرتنەبەری ڕێوشوێنی پێویست بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتییان لە کاتی گەڕانەوەیاندا\nڕێکخستنی گەڕانەوەیەکی سەلامەت بۆ هەموو ئەو کەسانەی لە ناوخۆی وڵاتی خۆیاندا ئاوارە بوون بۆ شوێنی نیشتەجێبوونی پێشوویان\nگەڕاندنەوەی ئەو زەوی و ماڵ و موڵکانەی دەستیان بەسەردا گیراوە و تاک و خێزانەکانی سەریان ناچار بە ڕاکردن و ئاوارەبوون کراون بۆ ناوچەی ململانێکان\nنۆژەنکردنەوە/دووبارە بنیاتنانەوەی ئەو ماڵ و موڵکە کەسییانەی لە ململانێکاندا (بەستەر) تێکچوون/ خاپووربوون\nدووبارە بنیاتنانەوەی ژێرخانی ئابووری بۆ ئەوەی بتوانرێت خزمەتگوزارییە گشتییەکان دووبارە دابین بکرێنەوە\nئەگەر کەسەکە کارەکەی لەدەست دابێت، دووبارە گەڕاندنەوە بۆ سەر کار/ پۆستی پێشوو ئەگەر ئەمەش نەکرا، خستنە سەر کارێک کە وەک هەمان ئەوەی پێشووی خۆی بێت\n٨. ٢ قەرەبووکردنەوەی مادی\nئەوەندەی دەکرێت قەرەبووی قوربانییان بکەرەوە بۆ هەر زیانێکی ماددی کە بەهۆی پێشێلکارییەکانی یاسای مافەکانی مرۆڤەوە تووشیان هاتووە، جا زیانەکە فیزیکی بێت یان دەروونی، هەلێک بێت و لەدەستیان چووبێت، کەلوپەلێکیان بێت و تێکشکابێت، پاشەکەوت و پارەکانیان بێت و لەدەست چووبێت، یان زیانی مۆڕاڵی بێت. دەبێت بڕی قەرەبووکردنەوە هاوسەنگ بێت لەگەڵ توندیی پێشێلکارییەکان.\nئەو بڕە دیاریکراوەی دەدرێت دەبێت بەشێوەیەکی سەرەکی لەڕێی پلانی داهاتەوە. بەپشت بەستن بە جۆری ئەو کەیسانەی لەبەر دەستدان، دەبێت ڕێگای دیکەی قەرەبووکردنەوەی قوربانییان بگیرێتە بەر وەک دابینکردنی هەلی ئابووریی بچووک، پێدانی بڕێک پارە بە یەک جار.\n٨. ٣ ڕاهێنانەوە\nدابینکردنی کۆمەڵێک خزمەتگوزاریی ڕاهێنانەوە بۆ قوربانییان و ئەگەر پێویستیشی کرد، بۆ ئەندامانی خێزانەکانیشیان بە ستانداردێکی باش و لەو شوێن و ناوچانەدا کە دەست دەیانگاتێ. پێویستە خزمەتگوزارییەکان هەر تەنیا پزیشکی و سایکۆلۆژی نەبن و بەلایەنی کەمەوە ئەمانە بگرنەوە:\nخزمەتگوزارییەک کۆمەڵایەتییەکان (چەند خزمەتگوزارییەکی جیاجیا دابین بکە بۆ ئەوەی هەستی پەراوێزخستن لای قوربانی بڕەوێتەوە کە هەستێکە زۆربەیان ئەزموونی دەکەن. پێویستە قوربانییان بەلایەنی کەمەوە دەستیشیان بگات بە خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکانی وەک خانوو، چاودێریی تەندروستی، هتد.)\nهاوکاریی یاسایی (پێویستە هەر بابەتێکی یاسایی بخرێتە پلانی کارەوە کە سەرچاوەی دەگرن یان پەیوەندیدارن بە پلەی قوربانییەکەوە وەک دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییەکانی تر، داواکردنی قەرەبوو لە دادگا، بەشداریکردن لە پرۆسەی لێکۆڵینەوە و دادگاییکردنی تۆمەتبارەکان، هتد.)\nدابینکردنی پشتگیریی بۆ دایکانەی منداڵەکانیان بەهۆی دەستدرێژییەوە دروست بوون، ئەگەر ویستیان پێکەوە بژین بەسەربەخۆیی لە دەرەوەی کۆمەڵگەکەی خۆیان\nپەروەردە (دابینکردنی چانسی پەروەردە و خوێندن بۆ قوربانییان یان زەمالەی خوێندن بۆ منداڵەکانیان)،\nڕاوێژکاریی خێزانی (پرۆگرامێک بۆ پێدانی زانیاری و ڕێنمایی پرۆفێشنەڵانە بە ئەندامانی خێزان لەسەر زاڵبوون بەسەر ڕووداوێکی قورسی دەروونیی دیاریکراو)،\nهەموارکردنەوە ئەو یاسا کەسێتییانەی پەیوەندیدارن (یاسای شوناسی نەتەوەیی) بەم بابەتەوە بۆ ئەوەی ئەو منداڵانەی لە ئەنجامی دەستدرێژیی سێکسییەوە دروست بوون ئایینەکەیان دیاری بکرێت\nڕاهێنانی پیشەیی (ڕاهێنانێک کە بتوانێت یارمەتی قوربانییان بدات تا دووبارە بچنەوە سەر کاری گونجاو)\n٨. ٤ قایلکردن/ دڵدانەوە\nژمارەیەک قەرەبووکردنەوەی ناماددی یان سیمبۆلی پێشکەش بە قوربانییان بکە بەتایبەت ئەو جۆرە قەرەبووکردنەوانەی بەتایبەت بۆ قایلکردن و دڵدانەوەی قوربانییان وەک:\nبەشداریپێکردنی گونجاوی قوربانییان لە هەر ڕێکار و دادگاییەکدا کە بۆ لێکۆڵینەوەی کارکردن بێت لەسەر ئەو تاوانانەی بەرامبەریان کراون،\nدۆزینەوەی تەرم و گۆڕی هەموو ئەوانەی مردوون و گەڕاندنەوەیان بۆ کەسوکاریان و ڕێکخستنی مەراسیمێکی گونجاوی بەخاکسپاردن بۆیان،\nناساندنی هەندێک ڕووداوی دیاریکراوی وەک تاوانەکانی جەنگ، تاوانی دژی مرۆڤایەتی، جینۆساید، وەک تاوانی نێودەوڵەتیی،\nدەرکردنی نووسراوێکی فەرمیی داوای لێبوردن هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی لەلایەن لایەنە حکومییەکانەوە لەبەرامبەر پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤدا لەلایەن دەزگا حکومییەکانەوە، یان داوای لێبوردنکردن لەبەرامبەر نەبوونی توانا بۆ ڕێگریکردن لە ڕوودانی کارەساتەکان لەسەر دەستی لایەنە ناحکومییەکان،\nدروستکردنی داتابەیسێک بۆ ئەو زانیارییە کەسییانەی بەردەستن لەسەر ئەو ژن و کچانەی بێسەروشوێنن و وەرگرتنی هەموو زانیارییە پێویستەکان لەسەریان، هەروەها وەرگرتنی زانیاری لەسەر کەسوکاریان بۆ ئەوەی بەڵکودەوڵەت لەو ڕێگەیەوە بتوانێت ونبووەکان بدۆزێتەوە،\nیادکردنەوە (بنیاتنانی مۆنۆمێنت و دیاریکردنی ڕۆژێک بۆ یادکردنەوە و ڕێزنان لە قوربانییان)،\nباسکردنێکی وردی هەموو پێشێلکارییەکان و ئەو باردودۆخانەش کە بوونە هۆی ڕوودانیان لەناو پرۆگرامەکانی خوێندنی هەموو قۆناغەکاندا بە ئامانجی ڕێگەگرتن لە ڕوودانی توندوتیژی لە داهاتوودا لەڕێگەی دیاریکردنی تاوانباران، دروستکردنی تێگەیشتن لای قوربانییان و کەمکردنەوەی بۆشایی نەتەوەیی و ئایینی لەناو کۆمەڵگەی عێراقیدا،\nدەبێت ڕێکارەکانی قایلکردن/ دڵدانەوە بەلەبەرچاوگرتنی داب و نەریتەکان بن.\n٨. ٥ گرنتیکردنی دووبارەنەبوونەوە\nگرتنەبەری ڕێوشوێنی پێویست بۆ دڵنیابوون لەوەی کە ڕووداو و تاوان و ماف-پێشێلکردن و کارەساتی هاوشێوەی ئەوەی پێشوو ڕوو نادەنەوە، ئەمەش بە ئەنجامدانی چەند کارێک دەبێت وەک:\nدڵنیابوونەوە لەوەی کە هەموو ئەوانەی پێشێلکاریی قورسی مافەکانی مرۆڤیان ئەنجام داوە، دادگایی دەکرێن و سزای تاوانەکانیان وەردەگرن\nکۆتاییهێنان بەو سزا و سووکایەتییانەی بەو تاک و خێزانانە دەکرێت کە گوایە پەیوەندییان هەیە بە داعشەوە هەیە،\nگەڕانەوە بۆ یاسای دادگای تاوانی نێودەوڵەتیی/ ڕۆما،\nدووبارە پێناسەکردنەوەی تاوانی دەستدرێژیی سێکسی و ئەو ڕێکارە یاساییانەش کە لەم حاڵەتەدا دەگیرێنەبەر بۆ دادگاییکردنی ئەوانەی تۆمەتبارن بەشێوەیەکی ستانداردی نێودەوڵەتی\nدروستکردنی گرەنتی و میکانیزمی پێویست کە ڕۆڵیان دەبێت لە بەرەوپێشبردنی سەلامەتیی جەستەیی کەمینەکان،\nدروستکردنی گرەنتی و میکانیزمی کاریگەر بۆ دڵنیابوون لەوەی کە کەمینەکان دەتوانن بەشداریی سیاسییان هەبێت لەسەر ئاستی شارەوانی و هەرێم و فیدراڵی\nلابردنی ئەو بڕگانەی ماوە و سەردەمیان بەسەرچووە لە یاسای تاوانی عێراقیدا و ڕێگە بە خەڵک دەدەن ئەو تاوانە بکەن و سزاش نەدرێن بەمەرجێک ئەگەر کەسی قوربانی مارە بکەن و نەهێشتنی ئەو مافەی پیاوانیش کە توانای ئەوەیان دەداتێ هەڵسوکەوتی ژنەکانیان ڕێکبخەن (ژنەکانیان سزا بدەن)،\nبە تاوان ناساندنی ئەو دەستدرێژییانەی لە چوارچێوەی هاوسەرگیرییدا دەکرێنە سەر ژنان،\nلابردنی ماددەی ٢ و ١٦ لە یاسای نەهێشتنی هەموو جۆرێکی سووکایەتیکردنێک بە ژنان و دڵنیابوونەوە لەوەی یەکسانی لە هەموو ئەو کێشانەدا بەدی دێت کە پەیوەندیدارن بە خێزان و پەیوەندییە خێزانییەکانەوە،\nقبووڵکردنی دۆسیەی تاکەکەسی لەژێر ڕۆشنایی ڕێککەوتننامەی نێودەوڵەتیی بۆ مافە مەدەنی و سیاسییەکان ICCPR، ڕێککەوتننامەی دژی ئەشکەنجە CAT، هەروەها CEDAW،\nئاساییکردنەوەی یاسای عێراقی لەگەڵ ئەو خاڵەدا کە هەموو کەسێک مافی ئەوەی هەیە ئازادانە ئایینێک یان بیروباوەڕێک هەڵبژێرێت و پەیڕەویی بکات.\nخۆت سپۆنسەری سەرەکیی پرۆگرامی نیشتیمانی قەرەبووکردنەوە بە. دەبێت هانی نوێنەرانی وڵاتان بۆ پەیوەندییە نیودەوڵەتییەکان بدرێت تا لە هەوڵەکانی عێراق بۆ قەرەبووکردنەوەی قوربانییان بەشدار بن، ئەمەش یان بە بەخشینی پارە یان دابینکردنی ئەو پێداویستییانەی وەک قەرەبوو بەکار دێن، هەروەها ڕێکخستنەوەی قەرزە دەرەکییەکانی عێراق یان لە هەر ڕێگەیەکی دیکەوە.\nبەپێی ئەوەی ژمارەیەکی زۆر چەکداری بیانی داعش لەو دڕندەییانەی دەرهەق بە خەڵکی عێراق کران ڕۆڵێکی گەورەیان گێڕا، دەبێت هانی ئەو وڵاتانە بدرێت کە چەکدارەکان هاوڵاتییانن ، ئەرکی ئەخلاقیی قەرەبووکردنەوەی ئەو زیانەی بە قوربانییان گەیشتووە بگرنە ئەستۆ و پشتگیریی دابینکردنی سەرچاوەی دارایی بۆ پرۆگرامی قەربووکردنەوە لە عێراق بکەن.\nدڵنیابەرەوە لەوەی ستاندەردەکانی ئەو بەڵگانەی بەرکاردێن بۆ دیارییکردنی ئەو قوربانییان پرۆگرامی قەرەبووکردنەوەکە دەیانگرێتەوە، نابێت بایی هێندە داواکاریی زۆر لەخۆ بگرن، کە بارێکی بێمانا قورس بخەنە ئەستۆی قوربانییەکان. لە بنەڕەتدا، دەبێت ئەو وتانەی لەژێر سوێنی یاساییدا بۆ ڕاستیی و دروستی ئەو ڕووداوانەی باس کراون دراون، بەس بێت بۆ ئەوەی وەک بەڵگە وەربگیرێت. دەشبێت بۆ پێشێلکاریی قورسی مافەکانی مرۆڤ ئەگەری ئەوەی قوربانییەکە دووچاری زیانی زیهنی بووبێت بەهەند وەر بگیرێت.\nپێش ئەوەی هەر جۆرە بابەتێکی دیکە بە دۆکیومێنت بکەیت، دۆکیومێنتی ئامادە و بەردەستی پێشێلکاریی قورسی مافەکانی مرۆڤ بەکار بهێنە کە لەلایەن لایەنە حکومیی و ناحکومییەکانەوە بۆ هەڵسەنگاندنی قەرەبووەکان ئامادە کراون.\nهاوپەیمانی بۆ قەرەبووی دادپەروەرانە\n١٠٤ گەڕەکی زانیاری، خانوی ٤\_٢٤\nهەولێر، هەرێمی کوردستان - عێراق\nووسراوی بۆچوون و هەڵوێستەکان\nڕاستیی گرنگ - لەسەر لێکەوتەی ململانێکانی داعش\nداواکارییەکەمان واژۆ بکە\n© هاوپەیمانی بۆ قەرەبووکردنەوەی دادپەروەرانە\nدیزاین و گەشەپێدانی


ستاندەر ناوی ئەو لایانە سیاسیە بڵاودەكاتەوە كە بۆ پیرۆبایی ئۆردوگان دەچێ بۆ توركیا – Standard Kurd\nلەلایەن ستاندار Posted on ته‌مموز 8, 2018 1632 جار بینراوە 0 سەرنج\nبەپێی پێگەی ئەلیكترۆنی “الغد پرێس” سبەی دووشەممە وەفدێكی باڵای بەرەی توركمانی بەسەرۆكایەتی ئەرشەد ساڵحی وحەسەن تۆڕان بە نوێنەرایەتی نەتەوەی توركمان بەشدار دەبن لە ئەنكەرە لە مەراسیمی پرۆزبایی دەستبەكاربوونی ئۆردوگان بۆ سەرۆكایەتی توركیا بە سیستەمی نوێی سەرۆكایەتی.\nبڵاوکراوەی پێشووئایا قەرەیلان ھەمان چارەنووسی موعینی دەبێ…؟!\nبڵاوکراوەی نوێتربۆچی توركيا بانگهێشتی نێچیرڤان بارزانی كردوە بۆ ئەنكەرە؟


ژمارەی ٥و٦ | ڕێکخراوەی زانستی فەرهەنگیی هۆژان\nگۆڤاری هۆژین – ژمارە پێنج و شەش\nگۆڤاری هۆژین لە ساڵی یەکەمی چالاکیی خۆیدا بە چوار ژمارەی پڕمایە و پڕبایەخ لەسەر تاقەی کتێبخانەی کوردی ئامادە بوو. ئاواتی نووسەران و کارگێڕانی گۆڤاری هۆژین پەرەپێدانی زانست بە زمانی کوردییە تا لەم ڕێگەیەوە ئەم بیرۆکەیە بخرێتە ناو هزری تاکی کورد کە پێشکەوتن و دەستکەوتی زانستیش وەک دەستکەوتە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان مەرجێکی سەرەکییە بۆ گەشەی کۆمەڵگا. ڕەنگە ساڵی ڕابردوو بە هۆی کارەساتە سیاسی و سروشتییەکان یەکێک لە تاڵترین ساڵەکانی مێژووی پڕنەهامەتیی کورد بووبێت کە بووەتە هۆی بێهیوابوونی لەڕادەبەدەری کۆمەڵگا. هەر لەم بارە دەروونییە قورسەدا، کاتێک خەڵاتی فیڵدز بە هۆی دەستکەوتە زانستییەکانی دەبەخشرێت بە پڕۆفیسۆر کۆچەر بیرکار، ئەو ڕاستییە دەردەکەوێت کە پێویستە کورد سەرلەنوێ بازنەی شانازی و دەستکەوتەکانی دابڕێژێتەوە و ئەمجارە زانستوانەکانیش بخاتە نێو بازنەی سیاسەتوان و شاعیر و نووسەر و وەرزشوانە نەتەوەییەکانی خۆی. واتە تا ئێستا بە پێچەوانەی وڵاتە پێشکەوتووەکان، زانستوان پێگەیەکی ئەوتۆی نەبووە لە کۆمەڵگای کوردیدا و دەبێت گەلی ئێمەش تەوەری نوێ بدۆزێتەوە بۆ دەرخستنی شوناسی خۆی، ئەمە لە کاتێکدایە کە زانست هیچ نسکۆیەک ناخاتە بەردەم کۆمەڵگا. ڕەنگە کورد لە ڕووی زانستییەوە زیاتر لە دەیان کۆچەر بیرکاری هەبێت بەڵام پێویستە لە ڕوانگەی نیشتمانیشەوە کۆچەر بیرکاری زیاتر پەروەردە بکرێت کە ئەم ئەرکەش دەکەوێتە سەر شانی هۆژین و دیتری ڕاگەیاندن و میدیاکان.\nلە ساڵی دووهەمی گۆڤاری هۆژیندا حەول دەدەین بۆ هەر ژمارەیەک تەوەرێکی زانستی بخەینە بەرباس کە تەوەری فایلی تایبەتیی ئەم ژمارەیە تەرخان کراوە بە “وزە” بە هەموو شێوازەکانییەوە. هەڵبژاردنی ئەم بابەتە بە هۆی کاریگەربوونی وزەیە لەسەر ئابووریی هەر وڵاتێک، واتە وڵاتێک کە لە بەشی وزەدا پێشکەوتوو بێت دەتوانێت سەربەخۆیی سیاسی و ئابووریی خۆشی دابین بکات.\nله یه‌که‌م وتاری فایلی تایبه‌تیی ئه‌م ژماره‌دا شێواز و قازانجه‌کانی پاشکه‌وته‌کردنی وزه خراوه‌ته به‌رباس. له وتاری دووهه‌مدا چۆنیه‌تی و ئه‌گه‌ری هاوشێوه‌کردنی خۆر وه‌ک سه‌رچاوه‌ی وزه له که‌یهاندا باس کراوه. له وتاری سێهەمدا باس له به‌کارهێنانی وزه جێگره‌وه‌کان ده‌کرێت له به‌شی خۆشکردنی هه‌وای بیناکان واته HVAC و له دوایین وتاری فایلی تایبه‌تدا ته‌وه‌ری وزه‌ی که‌رتبوونی ناوه‌کی خراوه‌ته به‌ر باس.\nله به‌شی پزیشکیدا کۆمه‌ڵێک وتار و هه‌واڵی سه‌رنجڕاکێش ئاماده کراوه‌که به دڵنیاییه‌وه ده‌توانێت ئاستی ئاگاداریی خوێنه‌ران له سه‌ر ته‌ندروستی به‌رز بکاته‌وه.\nله یه‌که‌م وتاری به‌شی ئه‌ندازیاریدا وتووێژێک له گه‌ڵ به‌ڕێز دوکتۆر کامران قادری، یه‌کێک له نووسه‌رانی گۆڤاری هۆژین ئه‌نجام دراوه. ئه‌م وتووێژه به بۆنه‌ی بڵاوبوونه‌وه‌ی وتارێکی ئه‌م به‌ڕێزه و هاوکاره‌کانی له زانکۆی بریگام یانگی ئامریکا له جورناڵی به‌ناوبانگی نه‌یچێردا ساز دراوه. له وتاری دووهەمی به‌شی ئه‌ندازیاریدا باس له داهاتووی گواستنه‌وه ده‌کرێت. له‌م وتاره‌دا هایپێرلووپ وه‌ک یه‌کێک له بیرۆکه‌کانی داهاتووی گواستنه‌وه بۆ خوێنه‌ر پێناسه ده‌کرێت. له وتاری “بیرۆکه‌یه‌کی باش بۆ خۆشکردنی هه‌وا”دا باس له داهێنانی ڕووبەرێک دەکرێت کە لەژێر تیشکی هەتاودا بەبێ هیچ سەرچاوەیەکی هێز، فێنک دەبێتەوە و له دوایین وتاری به‌شی ئه‌ندازیاریدا ڕووکاره بزۆزه‌کان وه‌ک یه‌کێک له داهێنانه نوێیه‌کانی به‌شی نژیاروانی ده‌خرێنه به‌رباس.\nدوایین به‌شی ئه‌م ژماره‌یه ته‌رخان کراوه به زانسته بنه‌ماییه‌کان. وەک پێزانینێک بۆ دەستکەوتەکانی پڕۆفیسۆر کۆچەر بیرکار، یەکەم وتاری ئەم بەشە تەرخان کراوە بۆ بابەتێک بە مەبەستیی ناساندنی زیاتر و شیکردنەوەی داهێنانەکای ئەم بەڕێزە کە بووە هۆی وەرگرتنی خەڵاتی فیڵدز. له دووهەم وتاری ئه‌م به‌شه‌دا “سه‌رهه‌ڵدان و ڕه‌چه‌ڵه‌کی مرۆڤ” وه‌ک یه‌کێک له پرسیاره بنه‌ماییه‌کانی مرۆڤ به تێروته‌سه‌لی خراوه‌ته به‌ر لێکۆڵینه‌وه.\nله وتاری سێهەمی ئه‌م به‌شه‌دا “زانستێکی نوێ” پێناسه ده‌کرێت کە باس لە “شەپۆلی کێشی” دەکات و له دوایین وتاری ئەم ژمارەیەشدا “کیمیای ئارۆم تیتانی بۆندار” بۆ هۆگرانی کیمیا شی کراوه‌ته‌وه.\nخوێنه‌ری هێژا؛ پاش تێپه‌ڕبوونی ئه‌زموونی زیاتر له ساڵێک، هه‌وڵمان داوه ژماره به ژماره به له‌به‌رچاوگرتنی ڕه‌خنه و پێشنیاری ئێوه، گۆڤارێکی پڕمایه و به‌ڕۆژ بخه‌ینه به‌رده‌ستتان. هه‌ر بۆیه‌ش داواکارین وه‌ک چۆن له ژماره‌کانی پێشوودا گۆڤارتان به‌سه‌ر کردووەته‌وه، له‌مه به‌دواوه‌ش به هه‌مان شێوه بێبه‌شمان مه‌که‌ن له پێشنیار و ڕه‌خنه‌کانتان. هه‌روه‌ها نووسه‌ران و لێکۆڵه‌رانی بواره زانستییه جۆراوجۆره‌کان ده‌توانن وه‌ک ئه‌رکێکی نه‌ته‌وه‌یی و بۆ خزمه‌تی زیاتری زمانی کوردی، له‌ڕێگه‌ی ئه‌م گۆڤاره‌وه لێکۆڵینه‌وه زانستییه‌کانی خۆیان بڵاو بکه‌نه‌وه.\nسەروتار ئەمیر پەرغازە\nفایلی تایبەت: وزە\nپاشکەوتکردنی وزەی کارەبا: شێوازەکان و قازانجەکان ئەهوەند جەلالی\nئایا خۆر دێتە سەر زەوی؟ سولەیمان مەعرووفی\nسەرچاوەکانی وزەی جێگرەوە بۆ گەرمکردن و فێنککردنەوەی هەوا ڕێزان محەممەدی\nبەکارهێنانی وزەی نوێ لە ئۆتۆمۆبێلەکاندا ئاوات محەممەدی\nوزەی کەرتبوونی ناوکی زۆرار ئەحمەدی\nکاریگەرییە سەرسووڕهێنەرەکانی تەکنۆلۆژی لەسەر تەندروستی سەلاح قادری\nکەمخەوی دەتوانێت ئەگەری تووشبوون بە سەرمابوون زیاد بکات ڕەحمان بەنوورە\nمەبەستمان لە سەر ئێشە چییە کاتێک دەزانین مێشکی مرۆڤ وەرگری ئێشی نییە؟ ڕەحمان بەنوورە\nئایا دەکرێت بە چاوی کراوە بخەویت؟ ڕەحمان بەنوورە\nکاتێک مرۆڤ دەترسێت چ گۆڕانکارییەک لە لەشدا ڕوودەدات؟ ڕەحمان بەنوورە\nوتووێژ لەگەڵ دکتۆر کامران قادری هۆژین\nداهاتووی گواستنەوە چیی بەسەر دێت؟! ئارڤین پووشەند\nفێنککردنەوەی هەوا بەبێ سەرچاوەی هێز ڕێزان محەممەدی\nڕووکارە بزۆزەکان فەرانەک قادری\nپەیوەندیی مێشک و کۆمپیوتەر بەبێ چاندنی ئەلەکترۆد\nیەکەم گەشتیاری مانگ دیاری کرا\nچۆن دەیسەلمێنیت بۆ کەسێک کە مرۆڤی\nئەپێکی موبایل بۆ بەرگری لە دووگیان بوون سازکرا\nسەرنجڕاکێشترین تەکنۆلۆژییەکانی ساڵی ٢٠١٨ محەممەد محەممەدئەمینی\nکۆچەر بیرکار کێیە و بۆچی مەداڵی فیڵدزی بیرکاریی وەرگرت ڕێبین محەممەد\nسەرهەڵدان و ڕەچەڵەکی مرۆڤ ڕەحمەت نادری\nلەدایکبوونی زانستێکی نوێ سولەیمان مەعرووفی\nئاروم تیتانی بۆندار؛ گوڵێکی بە دەگمەن بۆندار عەلی فەرەجی\nخەڵاتی نۆبڵی ٢٠١٨؛ فیزیک، کیمیا، پزیشکی، ئابووری، ئاشتی


’پەتی سێدارەیان بۆ هەڵواسن’\nلوبنانیەكان داوای دادگایکردن و ئامادەكردنی پەتی سێدارە بۆ ئەو بەرپرسانە دەكەن كە بەیروتی پایتەختیان بەم ڕۆژە گەیاند و لەڕۆژگاری بەرپرسیارێتیاندا ڕێگەیانداوە نیتراتی ئەمۆنیۆم بچێتە وڵاتەكەیانەوە.\nلەکاردانەوەى ئەو تەقینەوە گەورانەى کە دوێنێ (سێشەممە) لە شارى بەیروت روویدا و بەگوێرەى خاچى سووری لوبنانی بووە هۆی كوژرانی نزیكەی 100 كەس و زیاتر لە 4 هەزار بریندار، چالاکوانان لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان داواى دادگایکردنى بەرپرسانى ئەو ڕووداوە دەکەن.\nلە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا چالاکوانان هەڵمەتى هاشتاگى (پەتى سێدارەیان بۆ هەڵواسن) دەستپێکردووە و بەرامبەر بە ڕشتنى خوێنى قوربانیانى تەقینەوەکان داواى سزادان و دادگایکردنى بەرپرسانى ئەو رووداوە دەکەن.\nلە هەڵمەتەکەدا داواى دادگایکردن و سزادانى ئەو بەرپرسانە کراوە کە لە 2014 پلەو پۆستیان هەبووە و لەو ماوەیەدا ڕێگەیان داوە بارهەڵگری نیتراتی ئەمۆنیۆم كە هۆكاری تەقینەوەكە بووە بهێنرێتە لوبنانەوە.\nلە یەكێك لەهاشتاگەكاندا نووسراوە "ئەوەی یەكەم كەس دەبێت دادگایی بكرێت، مەجیب میقاتی سەرۆكوەزیرانی پێشووى لوبنان و غازی عەرێزی وەزیری گواستنەوەی پێشوو و شەفیق مورعی بەڕێوەبەری پێشووی گومرگ و دادوەری كاروبارە كتوپڕەكانی بەیروت، کە لەسەردەمی ئەواندا بارهەڵگری ئەمۆنیۆم هاتووەتە بەندەری بەیروت.\nداواش کراوە کە پەتی سێدارە بۆ ئەوانە ئامادە بکرێت كە بەو كارەیان زانیووە و لێی بێدەنگ بوون.\nژمارەیەک چالاکوانى تریش داوایان کرد کە نابێت هیچ كەسێك ئەوانەی بەرپرسن لەو ڕوداوە بێبەری بكرێن و سزای هەموو ئەوانەش بدرێت كە بەیروتیان بەم ڕۆژە گەیاند.\nدوێنێ (سێشەممە) لەبەندەری بەیروتی پایتەختی لوبنان تەقینەوەیەكی بەهێز شارەكەی هەژاند و لەئاكامدا نزیكەی 100 كوژراو و نزیكەی 4 هەزار برینداری لێكەوتەوە و بەو هۆیەوە سێ ڕۆژ ماتەم ڕاگەیەنرا و و تەقینەوەكە كاردانەوەی نێودەوڵەتی و ناوچەیی لێكەوتەوە.


لە بەینمان دەر نەچێت ، پێدەچێت و وایان پێخۆشە کە تووشی دەردە خۆهەڵکێشان و پێاهەڵدان وخۆ دەرخستن بووبێتنەوە .\nهەرچەندە واقعی چەند ساڵەیان ، باش توواناو زانین و لێهاتویانی سەلماند کە چەند بەتاڵ و بێتوواناو لێهاتوونین لە خزمەتکردن .. جەند ساڵ ووتیان ساواین ، دەڵەمەندین ، لەسەرمان بووەستن دان بە خۆتاندا بگرن … چاکسازی دەکەین ، شارەکان دەکەینە دوبەی ، باری گوزەران بەرزدەکەینەوە .\nکەچی لە پرێکدا هەمووی لەپێناو بەرژەوەندی خۆیان بوونە وەستا باشی دەیان چەشنەها قەیرانیان درووستکرد و بۆ بەرژەوەندی خۆیان .. باج و دەرامەت بۆ خۆیان ، زێڕە ڕەشەکەش بۆ کومپانیاکانی خۆیان ، کارو پیشەی باش ، دامەزراندن بۆ خۆیان و خزمانیان .\nڕاستیان ووتوە کە لەسەرەوە هەمو شتێک کە بۆگەنی کرد ، تەشەنە دەكات هەمو جەستەکانیتریشی دەگرێتەوە .. سەرەتان ئاسایی تەشەنە ئەکات .. یەک شت بەربەستی دەکات و کۆتایی پێدە هێنێت . ئەویش مردنە . ئیتر نە خۆ هەڵخەڵەتاندنە ، نە پەلە قاژێ ، نە بڕو بیانو، نە گیانەڵا نە بەلۆکە ئاوتکاندن بە ناو دەمێدا زیندووی ناکاتەوە … باشترین چارە بەرەو سەرقەبرانە .\nبەبێ چەندو چون و ئەمسەرو سەری پێناوێت .. هەمووی بەلایەک ئاکامەکانی بۆ سەر کۆمەڵگا بەلایەکی تر ..؟ کەخۆی ئەبینێتەوە لە جۆرەها کەمو کووڕی ، لەسەر هەموویانەوە بێکاری ، بەتایبەتی بێکاری گەنجەکان ، لە بێکاریدا نەک پەنا براوەتە کات بەسەربردن لە کوچەو کۆڵانەکانداو سەرشۆستەکان ، پەنا براوەتە بەر ساختەو دزی و . هەمووی بە کوڕو کچەوە بوونەتە نێرگەلە كێش .


Курдипедиа - چیرۆکی لەیلا عەبدۆ\n👩 چیرۆکی لەیلا عەبدۆ | Группа: Женские проблемы | Язык статьи: 🏳 کوردیی ناوەڕاست\nچیرۆکی لەیلا عەبدۆ\nلەیلا عەبدۆ، کچە کوردی ئێزدی تەمەن 17 ساڵ دەڵێ 25 رۆژە لێرە (لە ماڵی ئێزدیان لە حەسەکەحەسەکە) ماومەتەوە، ئەوەش بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە. دوای بڵاوبوونەوەی کۆرۆنا، رێگەی چوون بۆ عێراق داخرا و منیش چاوەڕێدەکەم تاوەکو رێگەکە بکرێتەوە و بگەڕێمەوە عێراق.\nلەیلا یەکێکە لەو سەدان ژنە کوردە ئێزدییەی کە ساڵی 2014 لە شنگالشنگال و دەوروبەری لەلایەن رێکخراوی داعشداعشەوە رفێندرا و بەکۆیلە کرا؛ ئەو کاتە لەیلا تەمەنی تەنیا 11 ساڵ بووە و دراوە بە چەکدارێکی تەمەن 21 ساڵی داعش کە خەڵکی تەلەعفەر بووە.\nشکستە یەک لەدوای یەکەکانی داعش لە باشووری کوردستان و عێراق و سووریا لەیلا و چەکدارە داعشەکەی گەیاندە شارۆچکەی باغۆز لە پارێزگای دێرەزووری رۆژهەڵاتی سووریا.\nلە مانگی شوباتی ساڵی 2019، هەسەدەهەسەدە بە پاڵپشتیی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی، هێرشی کۆنترۆڵکردنی باغۆزی دەستپێکرد و لەیلاش ترسی ئەوەی هەبوو لەو شەڕەدا بکوژرێت.\nلەیلا عەبدۆ، کچە کوردی ئێزدی دەڵێ کاتێک لە باغۆز بووم، دەمویست خانەوادەکەم ببینم، بەڵام نەمتوانی. بۆردوومانی چڕ هەبوو، پێموابوو دەمرم و جارێکی دیکە کەسوکارەکەم نابینمەوە، ئێستا لەوێ نەماوم و پەنا بە خودا جارێکی دیکە دەیانبینمەوە. ئێستا هەستدەکەم بینینەوەی کەسوکارەکەم زەحمەتترە، ئەوەش بەهۆی ڤایرۆسی کۆرۆناوە، کێشەکە ئەوەیە کە ڤایرۆسەکە هەر لە بڵاوبوونەوەدایە.\nدوای شەڕی باغۆز، لەیلا و هەزاران کچ و ژنی چەکدارانی داعش گوێزرانەوە کامپی هۆل لە پارێزگای حەسەکەی رۆژئاوای کوردستان. لە ترسی چەکدارانی داعشی ناو کەمپەکە، لەیلا ناسنامەی خۆی تەنیا بۆ یەک کەس ئاشکراکرد، ئەویش کچێکی دیکەی کوردی ئێزدی بووە، دواتر ناسنامەی هاوڕێکەی دەرکەوت و گەڕایەوە هەرێمی کوردستان، ئەویش کەسوکارەکەی لەیلای دۆزییەوە و لە رێگەی فەیسبووکەوە کچەکەیان دۆزییەوە.\nلە ئێستادا لە ماڵی ئێزدییانە لە پارێزگای حەسەکەی رۆژئاوای کوردستان، بەڵام رڕێکارەکانی تایبەت بە رێگەگرتن لە بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا بوونەتە هۆکار بۆئەوەی نەتوانێت بگەڕێتەوە ناو کەسوکارەکەی.\n#حەسەکە | #شنگال | #داعش | #هەسەدە |\n 📡 | 🏳 کوردیی ناوەڕاست | ماڵپەری رووداو - 08-05-2020\n➕ Добавил (Jiwan O Ehmed) на May 8 2020 3:25PM\n👌 Эта статья была рассмотрена и выпущена (Hawrê Baxewan) на May 8 2020 11:10PM\n✍ Этот пункт недавно дополнено (Jiwan O Ehmed) на: May 9 2020 1:00AM\n👁 Этот пункт был просмотрен раз 474\n📷 Фото файл 1.0.1 61 KB May 8 2020 3:33PM Jiwan O Ehmed


کوردیپێدیا - 13-09-2017\n📅 13-09-2017 ℹ | پۆل: رێکەوت و رووداو (کڕۆنۆلۆژیا) | زمانی بابەت: 🏳 کوردیی ناوەڕاست\n- سەرلەبەیانی ئەمڕۆ لە شاری کۆنیای تورکیا، هێرش کرایە سەر ئەندامان و بەڕێوەبەرانی هەدەپەهەدەپە لەلایەن پۆلیسەوە و ژمارەیەک لەو کەسانە دەستگیرکران. بەگوێرەی زانیارییەکان 11 کەس دەستگیرکراون و گوازراونەتەوە بۆ بەڕێوەبەرایەتیی ئاسایشی کۆنیا.\n- ژان کلۆد یۆنکێر، سەرۆکی کۆمسیۆنی ئەوروپا ڕایگەیاند، کە ئەندامبوونی تورکیا لەناو یەکێتی ئەوروپایەکێتی ئەوروپادا مەحاڵە.\n- وتەبێژی وەزارەتی پێشمەرگەوەزارەتی پێشمەرگەی حکومەتی هەرێمی کوردستان، رایدەگەیەنێت، هیچ هێزێک ناتوانێت لە ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێمی کوردستان رێگری بکات لە ئەنجامدانی ریفراندۆم.\n- ڕێکخەری ژووری هەڵبژاردنی بزوتنەوەی گۆڕانبزوتنەوەی گۆڕان ڕایدەگەیەنێت، گۆڕان ئاشکراکردنی هەڵوێستی خۆی جێدەهێڵێت بۆ کۆبوونەوەی ناوخۆی و تاووتوێکردنی دەرەنجامی کۆبوونەوەکانی لەگەڵ پارتی و یەکێتی.\n- بەرەبەیانی ئەمڕۆ، کۆگایەکی کەلوپەلی کارەبایی لە هەولێرهەولێر گڕیگرت و بەوهۆیەوە زیانی یەک ملیۆن دۆلار بەر خاوەنی کۆگاکە کەوت.\n- دەرباز کۆسرەت رەسوڵدەرباز کۆسرەت رەسوڵ، وەزیری ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێکردنئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێکردن لە هەرێمی کوردستان، رایگەیاند کە بەپێی خەمڵاندنی ئەوان بۆ ئەو زیانانەی بەهۆی شەڕی داعشداعشەوە بەر هەرێمی کوردستان و ناوچە کوردستانییەکەی دەرەوەی هەرێمی کوردستان کەوتووە، زیانی 650 ملیۆن دۆلار لە ژێرخان و دامودەزگای ئەو ناوچانە کەوتووە.\n- راگەیاندنەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانیەکێتیی نیشتمانیی کوردستان دەستیان بە بانگەشەی بەڵێ بۆ ریفراندۆمریفراندۆم کرد.\n- وەزارەتی دەرەوەی عێراق ڕایگەیاند، لە کۆبوونەوەی وەزیرانی دەرەوەی وڵاتانی کۆمکاری عەرەبی بڕیاری ڕەتکردنەوەی تەواوەتی ڕیفراندۆمی هەرێم دراوە.\n- ئەمرۆ دوای ئەنجامدانی کۆبوونەوەیەک لەبارەی پرسی ڕیفراندۆمەوە، ئەنجومەنی پارێزگاکە هاوشێوەی دیالە ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی لە پارێزگاکەیان ڕەتکردەوە..\n- برێت مەکگۆرک، نوێنەری سەرۆکی ئەمریکا لە هاوپەیمانێتیی نێودەوڵەتیی دژی داعش، گەیشتە سلێمانی و لە دەباشاندەباشان لەگەڵ هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەدهێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد، ئەندامی مەکتەبی سیاسی یەکێتی کۆبووەوە. دوای کۆبوونەوەکەش بەرەو گردی زەرگەتەزەرگەتە بەڕێکەوت و لەگەڵ عومەری سەید عەلیعومەری سەید عەلی، رێکخەری گشتیی بزووتنەوەی گۆڕان لە کۆبوووەوە، دوای کۆبوونەوەکەش سەردانی هەولێر دەکات.\n- بەڕێوەبەرایەتی ڕۆشنبیری و هونەری سلێمانی بە هاوکاری وەهاب ئەحمەد (تاقانەی ئەنفالئەنفال) پێشانگایەکی دۆکیومێنتاریی تایبەتی ژنە ئەنفالکراوەکانی گەرمیان بۆ سمکۆ سابیرسمکۆ سابیر چالاک لە بواری ئەنفال و جینۆساید، کردەوە.\n- لە شاری سلێمانی پەردە لەسەر پەیکەری شەهید عەولە سیسعەولە سیس لادرا.\n- ناوەندی سەربەخۆیی کوردستانناوەندی سەربەخۆیی کوردستان ئیدانەی بڕیارەکەی پەرلەمانی عیراق دەکات بۆ رەتکردنەوەی بڕیاری ریفراندۆمی هەرێمی کوردستان و داوای هەڵوێستیش لەکۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکات.\n- رابون مەعروفرابون مەعروف، پەرلەمانتاری گۆڕان لە پەرلەمانی کوردستان دوو رێگە دەخاتە بەردەم بزووتنەوەی گۆڕانبزووتنەوەی گۆڕان و کۆمەڵی ئیسلامکۆمەڵی ئیسلام و دەشڵێت پێویستە گۆڕان و کۆمەڵ لە حکومەت بکشێنەوە و گۆڕان رێکەوتنەکەی لەگەڵ یەکێتی هەڵوەشێنێتەوە یان هەڵیپەسێرێت!.\n- ڕۆژنامەی گاردییەنی بەریتانی ڕایگەیاند، کە چەتەکانی داعشداعش لە شاری ئیدلبەوە دەچنە تورکیا و لەوێشەوە بەرەو وڵاتەکانی خۆیان دەچنەوە.\n- شەڕڤانانی هێزەکانی سوریای دیموکرات، هێرشێکی خۆکوژی داعش-یان لەشەڕی دەورووبەری نەخۆشخانەی نیشتمانی، و باخی رەشید، لە رەققە تێکشکاندووە، و 33 چەکدار کوژراون و 5 شەڕڤان شەهیدبوون.\n- شەڕڤانانی یەکینەکانی ژنانی شەنگال- یەژەشەیەژەشە، کە بەشداری ئۆپەراسیۆنی ڕزگارکردنی ڕەقە بوون، ئاڵای یەژەشەیان لە ناوەڕاستی ڕەقەدا هەڵکرد، کە چەتەکانی داعش بە پایتەختی خۆیان ناویان دەبرد.\n- شەڕڤانانی هێزەکانی سوریای دیموکرات لە چوارچێوەی ئۆپەراسیۆنی گەردەلوولی جزیرەگەردەلوولی جزیرە لە قۆڵی ئەبو فاس-ەوە 60 کیلۆمەتر و لە قۆڵی ئەبو خەشابەوە 40 کیلۆمەتر پێشڕەوییان کرد.\n#هەدەپە | #یەکێتی ئەوروپا | #وەزارەتی پێشمەرگە | #بزوتنەوەی گۆڕان | #هەولێر | #دەرباز کۆسرەت رەسوڵ | #ئاوەدانکردنەوە و نیشتەجێکردن | #داعش | #یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان | #ریفراندۆم | #دەباشان | #هێرۆ ئیبراهیم ئەحمەد | #زەرگەتە | #عومەری سەید عەلی | #ئەنفال | #سمکۆ سابیر | #عەولە سیس | #ناوەندی سەربەخۆیی کوردستان | #رابون مەعروف | #بزووتنەوەی گۆڕان | #کۆمەڵی ئیسلام | #یەژەشە | #گەردەلوولی جزیرە |\n 📡 ماڵپەڕ | 🏳 کوردیی ناوەڕاست | ماڵپەڕی رۆژنیوز - 13-09-2017\n 📡 ماڵپەڕ | 🏳 کوردیی ناوەڕاست | ماڵپەڕی دواڕۆژ - 13-09-2017\n 📡 ماڵپەڕ | 🏳 کوردیی ناوەڕاست | ماڵپەڕی رووداو - 13-09-2017\n 📡 ماڵپەڕ | 🏳 کوردیی ناوەڕاست | ماڵپەڕی خەندان - 13-09-2017\n 📡 ماڵپەڕ | 🏳 کوردیی ناوەڕاست | ماڵپەڕی وێستگە - 13-09-2017\n1. 👁 35 هەزار بەڵگەی تاوان لەسلێمانی گەڕێنرایەوە بۆ گەرمیان\n2. 👁 پۆلیسی سلێمانی ئاماری رووداوەکانی 12 رۆژی مانگی 9ی 2017ی راگەیاند\n3. 👁 دھۆک.. 400 پارچەیێن عەردی دێ لسەر خێزانێن شەھیدان ھێنە بەلاڤکرن\n4. 👁 سوپای تورکیا ژمارەی کوژراوانی مانگی 9ی 2017 ئاشکرا دەکات\n5. 👁 نرخی خوێندن لە قوتابخانە ناحکومییەکان کەمکراوەتەوە\n6. 👁 نرخی دەرمان کۆنتڕۆڵنەکراوە؛ لەکۆی شەش هەزار دەرمان تەنها 1100 یان نرخیان دیاریکراوە\n1. 👁 دابینکردنی ئیمکانیەتی پێویست و ئازادیی رادەربرین لە پرۆسەی ریفراندۆمدا مافی هەموو لایەنێکە!\n2. 👁 روونکردنەوەیەک لە کۆسرەت رەسولەوە: لە عێراق کۆتایی بە بنەمای شەراکەت هاتووە\n3. 👁 سکرتاریەتی ئەنجومەنی باڵای ریفراندۆم لە راگەیەندراوێکدا حەوت داواکاریی ئاراستەی هاوڵاتیان کرد.\n1. 👁 ناوەندی سەربەخۆیی کوردستان\n1. 👁 زانکۆی سۆربۆن لێکۆڵنەوە له شوێنەوارە مێژووییەکانی چەمچەماڵ دەکات\n1. 👁 عەولە سیسی چایچی\n➕ ئەم بابەتە لەلایەن: (هاوڕێ باخەوان)ەوە لە: Sep 13 2017 12:00AM تۆمارکراوە\n👌 ئەم بابەتە لەلایەن: (هاوڕێ باخەوان)ەوە لە: Sep 13 2017 9:09AM پێداچوونەوەی بۆکراوە و ئازادکراوە\n✍ ئەم بابەتە بۆ دواجار لەلایەن: (هاوڕێ باخەوان)ەوە لە: Sep 14 2017 9:27AM باشترکراوە\n👁 ئەم بابەتە 13,485 جار بینراوە\n📷 فایلی وێنە 1.0.1 42 KB Sep 13 2017 12:00AM بەڕێوەبەری سیستم


سلێمانی... سه‌رۆكی هه‌رێم و دوو جێگره‌كه‌ی سه‌ردانی چه‌ند لایه‌نێك ده‌كه‌ن\nبڕیارە ئه‌مڕۆ سێشەممە سەرۆکى هەرێم و دوو جێگرەکەى سەردانى شارى سلێمانى بکەن و تاوتوێی چەند پرسێک بکەن.\nبەپێی زانیارییەکانی تۆڕی میدیای بینەر وەفدى سەرۆکایەتى هەرێمى کوردستان کە پێکدێت لە نێچیرڤان بارزانى سەرۆکی هەرێم و هەردوو جێگرەکەی مستەفا سەید قادر و جەعفەر شێخ مستەفا سەردانی شاری سلێمانی ده‌كه‌ن و له سه‌ردانه‌كه‌یه‌ندا له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌كه له گۆڕان و یه‌كێتی كۆده‌بنه‌وه.\nهاوکات هەر بەپێی زانیاریەکان کەدەستی تۆڕی میدیایی بینەر کەوتووە وەفدەکە سەعات ١١ سەردانی مەکۆی بزوتنەوەی گۆڕان دەکات لە گردی زەرگەتە و هەروەها سەعات دووی پاش نیوەڕۆ سەردانی کۆسرەت رەسوڵ جێگری سکرتێری گشتی یەکێتی نیشتیمانی کوردستان دەکەن.


ئەم نیشانانە پێتان دەڵێن هێشتا ئامادەی هاوسەرگیری نین\n19/11/2020 07:29 PM\nهاوسەرگیری یەکێک لە گرنگترین قۆناغەکانی ژیانی هەر مرۆڤێکە. هەڵبژاردنێکی کە ئەگەر لۆژیکێکی تایبەتی نەبێ داهاتووتان دەکەوێتە مەترسییەوە. کەوابوو هەتا دەتوان لەسەر ئەم بابەتە ورد ببنەوە بۆ ئەوە لە دواڕۆژدا پەشیمان داوێنتان نەگرێت. لەدرێژەدا هەندیک نیشانە دەخەینە روو کە پێتان دەڵێن هێشتا ئامادە نین بۆ ئەوەی تەنانەت لەگەڵ خۆشەویستەکەتان هاوسەرگیری بکەن.\nماوەیەکی کەمە دەزگیرانەکەتان دەناسن\nشەش مانگ ماوەیەکی کەمە بۆ ناسینی مرۆڤ. ئەویش مرۆڤێک کە بڕیارە سەرجەم ژیانتی لەگەڵ دابەش بکەیت. ئەگەرچی لەم ماوەیەدا زۆرتان چێژ بە یەکتری بەخشیوە بەڵام ئەوە خۆشەویستی نییە. ئەوە کەف و کوڵێکە کە هەر بەو خێراییەی دروست بووە دەنیشێتەوە. کەوابوو بۆ هاوسەرگیری دەبێ هەندێک سەبرتان هەبێت.\nناتوانن نهێنییە تاریک و ناخۆشەکانتانی پێ بڵێن\nهاوسەرگیرییەکی سەرکەوتوو هاوسەرگیرییەکە کە لەودا هەر دوو کەسەکە سەرەڕای ئەوەی لە نهێنییە رەشەکانی یەکتری ئاگادارن، هێشتاش یەکترین خۆش دەوێ. ئەگەر لەوە دڵنیا نین کە لایەنی بەرامبەرتان چۆناوچۆن لەم نهێنیانە دەڕوانێ دیارە هێشتا ئامادەی هاوسەرگیری نین.\nهەرگیز شەڕ ناکەن\nبە هاوڕێکانتان دەڵێن: "ئێمە قەت شەڕ ناکەن!" ئەمە نیشانەیەکی باش نییە و لەوانەیە بەو واتایە بێت کە سەبارەت بە بابەتە ئەستەم و هەستیارەکان، باش لەگەڵ یەک ناکەونە پەیوەندییەوە. بە ئەگەری زۆر یەکێکتان لە ترسی ئەوەی پەیوەندییە نەشێوێت، تووڕەییەکانی خۆی بشارێتەوە.\nسەبارەت بە بابەتە گرنگەکان هاوڕا نین\nحەز دەکەن لەگەڵ دەزگیرانەکەتان کات تێپەڕ بکەن؛ بەڵام کاتێک زیاتر لای یەک دەبن تێدەگەن کە سەبارەت بە بابەتە گرنگەکان بۆ نموونە خەرج کردن یان پاشەوکەوت کردنی پارە، پەروەردەی مناڵ، کار و چالاکییەکان لەگەڵ یەک هاوڕا نین. کەوابوو ئەگەر بیروڕاتان مەودایەکی زۆری لەگەڵ یەک هەبوو، بزانن کە جارێ کاتی ئەوە نەهاتووە هاوسەرگیری بکەن.


گفتوگۆی ماڵپه‌ڕی مه‌ردومه‌ک له‌گه‌ڵ محه‌مه‌د ره‌زا نیکفه‌ر\nو: عه‌تا جه‌ماڵی\nله کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی وه‌ک ئێراندا که هێشتا مۆدێرنیته‌ی سیاسی یان سیاسه‌تی به مانا مۆدێرنه‌که‌ی ئه‌زموون نه‌کردووه، دینداره‌کان ته‌نانه‌ت له وشه‌ی سیکۆلاریزم سڵ ده‌که‌نه‌وه. ئه‌م سڵکردنه‌وه‌یه له سیکۆلاریزم پشتیوانێکی حکوومه‌تیشی هه‌یه و ده‌زگاکانی بانگه‌شه‌کاری، دامه‌زراوه په‌روه‌رده‌یی و رێکخستنه کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کانی وه‌ک رۆحانییه‌تیش له خزمه‌تی بڵاو کردنه‌وه‌ی و ره‌گاژۆپێکردنی ئه‌و سڵکردنه‌وه‌یه‌دان. دینداره‌کان ده‌پرسن: سیکۆلاریزم چ شتێکی هه‌یه که ئایین نییه‌تی؟ ئایین ره‌نگه له چه‌ند بڕگه‌یه‌ک له مێژوودا به‌هۆی فه‌رمانڕه‌وا یان شه‌رعزانه دنیا په‌ره‌سته‌کانه‌وه له مه‌عنه‌وییه‌ت به‌تاڵ کرابێته‌وه یان کرابێته ئامرازێک بۆ توندوتیژی و پاره‌کۆکردنه‌وه، به‌ڵام ئایین هه‌میشه به‌م شێوه‌یه نه‌بووه. لانیکه‌م ده‌کرێ که‌مایه‌سییه‌کانی ئایین به راڤه‌یه‌کی نوێ له ئایین بڕه‌وێندرێته‌وه. بژاری ئایینی ریفۆرمه کراو، که‌م تێچوونتر و خۆماڵیتره له سیکۆلاریزمێک که خۆمانه نییه و ئایین، گرینگترین ره‌گه‌زی کلتووری ئێرانی پشت گوێ ده‌خات. ئێوه یه‌کێکن له شرۆڤه‌کاران و به‌رگریکارانی سیکۆلاریزمن له ئێران. ئێوه وتووتانه سیکۆلاریزم به مانای ره‌واندنه‌وه‌ی هه‌موو چه‌شنه هه‌ڵاواردنێکه. له روانگه‌ی ئێوه‌وه سیکۆلاریزم واته به‌شدار بوونی هه‌موان له مافی یه‌کسان. بۆچی راڤه‌ی دادگه‌ریخوازانه و ریفۆرمیزه‌کراوی ئایین و ده‌قه ئایینییه‌کان ناتوانێ بمانگه‌یه‌نێته ئه‌و خاڵه؟ چ پێویستییه‌ک به سیکۆلاریزم له‌ئارادا هه‌یه؟\nمحه‌مه‌د ره‌زا نیکفه‌ر: سه‌ره‌تا بزانین سیفه‌تی سیکۆلار به چ مانایه‌که و ئه‌وکات بپرسین چ پێویستییه‌ک بۆ به سیکۆلاربوون هه‌یه، ئایا ئه‌و پێویستییه ره‌وایه و ئه‌گه‌ر ره‌وایه ئایا ناشێ بیچمێکی تری پێبدرێ، بۆوێنه به‌یارمه‌تیی ئایینێکی ریفۆرمیزه کراو یان له بواری سیاسه‌ت و وڵاتداریدا له‌لایه‌ن حکوومه‌تێکی ئیسلامیی "باشتره‌وه".\nیه‌کێک له گرینگترین کتێبه‌کانی ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی دوایی سه‌باره‌ت به سیکۆلاریزم، کتێبێکی چارلز تیلۆر، فه‌یله‌سووفی که‌نه‌دییه به‌ناوی "چاخی سیکۆلار". تیلۆر له‌و کتێبه ئه‌ستووره‌دا بڕگه‌ی ساڵی 150 له‌به‌رچاو ده‌گرێت و پیش و پاش ئه‌و له‌گه‌ڵ یه‌کدا هه‌ڵده‌سه‌نگێنێت. به‌لای ئه‌وه‌وه ئه‌م پرسیاره سه‌رنجڕاکیشه که چی روویدا که به‌ر له 1500 مرۆڤه‌کان به ئۆتۆماتیکی ئیمانی ئایینییان هه‌بوو و بیبه‌ری بوون له‌و ئازادییه‌ی که خۆیان هه‌ڵبژێرن که بێدین بن یان ئایینه‌که‌یان بگۆڕن یان به‌بێ په‌رده‌پۆشکردن لێکدانه‌وه‌ی خۆیان هه‌بێت بۆ ئه‌و ئایینه‌ی که ده‌یناسن، یان ئایینه‌کان له‌گه‌ڵ یه‌کدا تێکه‌ڵ بکه‌ن و ئایینی که‌سانه‌ی خۆیان دروست بکه‌ن. به‌ڵام له سه‌رده‌مێکدا که له‌پاش 1500 ده‌ستپێده‌کات، هه‌موو ئه‌مانه دوگونجێت، هه‌ڵبه‌ت نه‌ک له کوتوپڕ به‌ڵکوو ورده‌ورده ئه‌گه‌ریان بۆ ده‌ڕه‌خسێ.\nله سه‌رده‌می سیکۆلاردا باوه‌ڕی ئایینی له‌ناو ناچێت، به‌ڵام خۆی ده‌بێته به‌ربژار، ده‌بێته بژارێک له‌نێو کۆمه‌ڵێک له بژاره‌کانی دیکه‌دا. تیلۆر گۆڕانکاریی تێپه‌ڕین له سه‌رده‌مێکه‌وه بۆ سه‌رده‌مێکی تر، له سه‌رده‌می زاڵێتیی ره‌های باوه‌ڕی ئایینییه‌وه بۆ سه‌رده‌می سیکۆلارێک که هه‌لی هه‌ڵبژاردن ده‌ره‌خسێنێ، بۆ یه‌ک تاکه هۆکار ناگه‌ڕێنێته‌وه. ئه‌و خۆی گوته‌نی کۆمه‌ڵیک له به‌سه‌رهاته‌کان ده‌گێڕێته‌وه که سه‌رئه‌نجامه‌که‌یان کاریگه‌ری دانانه له‌سه‌ر تێڕوانینێک که مرۆڤ بۆسه‌ر خۆی و جیهان هه‌یه‌تی. ره‌خنه‌ی لێگیراوه که به‌ته‌واوی به‌دوای هه‌موو به‌سه‌رهاته‌کاندا ناچێت، به وته‌یه‌ک شاخه‌وشاخ قه‌ڵه‌مباز ده‌دات، به‌ڵام به بۆچوونی من گرینگ ئه‌وه‌یه که له‌و کاره‌دا سه‌رکه‌وتوو بووه که نه‌ک رووبارێکی ته‌سک و باریک به‌ڵکوو رووبارێکی پان و به‌رین رابخات به کۆمه‌ڵێک له ره‌وته‌کان و دنیایه‌ک جۆباره‌وه که تیی ده‌ڕژێن.\nره‌وته‌کانی ئه‌م رووباره له شوێنه جیاجیاکاندا هه‌ندێک جیاوازییان له‌گه‌ڵ یه‌کدیدا هه‌یه. مێژووی تێپه‌ڕین به‌ره‌و سه‌رده‌می سیکۆلار له ئه‌ورووپای خۆرهه‌ڵاتی جیاوازه له‌گه‌ڵ مێژووه‌که‌ی له ئه‌ورووپای ناوه‌راست و خۆراوایی یان له ئینگلته‌را. له ئێرانیش ئه‌و تێپه‌ڕینه مێژووی خۆی هه‌یه که ده‌قاوده‌ق ئه‌و شته نییه که له‌لایه‌که‌وه بۆوێنه له ئه‌ڵمانیا ده‌یبینین یان له‌لایه‌کی تره‌وه بۆوێنه له ئه‌ندوونیزیا. به‌پیی ئه‌و جیاوازییانه له هه‌ندێک هێڵی گشتیدا کۆمه‌ڵێک هاوشێوه‌یی به‌رچاو له‌ئارادا هه‌ن که به‌گوێره‌ی ئه‌وانه ره‌وایه که له کۆمه‌ڵێک ده‌سته‌واژه‌ی یه‌کسان که‌ڵک وه‌ربگرین، چه‌مکگه‌لێکی یه‌کسان به‌ڵام ده‌توانن مێژووی جیاوازیان هه‌بێت.\nسیکۆلار سیفه‌تی یه‌ک سه‌رده‌مه. له سه‌رده‌می سیکۆلاردا، جیهان، ده‌بێته جیهان، ئه‌م مه‌یله به‌هێز دێبێت که جیهان به خۆی روون بکه‌ینه‌وه. دیارده‌کان ده‌بنه ئه‌م-جیهانی واته بۆ روونکردنه‌وه‌یان ئیتر پێویستییه‌ک ده‌سته‌وداوێن بوونی دیارده‌گه‌لێک له‌وپه‌ری جیهان نابێت، به‌ڵام له‌نێوان ئه‌و و جیهانی ئێمه‌دا جیاوازی داده‌نرێت. ئه‌و-جیهان ئیتر له‌سه‌ر هه‌موو شت ده‌ست له کاری ئه‌م-جیهان وه‌رنادات.\nنموونه‌یه‌ک بێنمه‌وه: من به‌م دواییانه له میانه‌ی کارکردنمدا له‌سه‌ر وتارێک به‌راوه‌ردێکم ده‌کرد له‌نێوان روونکردنه‌وه‌ی دیارده‌ی هه‌وره‌برووسکه له راڤه‌کانی قورئان له سه‌رده‌مه جیاوازه‌کاندا. به‌لامه‌وه سه‌رنجڕاکێش بوو که بزانم چلۆن له راڤه نوێیه‌کاندا، روونکردنه‌وه‌ی هه‌وره‌برووسکه "سیکۆلار"، واته ئه‌م-جیهانی ده‌بێته‌وه. له راڤه کۆنه‌کاندا، ئه‌وه‌ی له ئایه‌تی 13ی سووره‌تی "ره‌عد"دا هاتووه سه‌باره‌ت به دیارده‌یه‌ک که ئێمه ئێستا به سروشتیی داده‌نێین به‌پیی ئه‌و وێنه راسته‌وخۆیه‌ی که ئه‌مه ده‌یدات به‌ده‌سته‌وه ئه‌و بۆچوونه ده‌رده‌بڕدرێت: هه‌وره‌برووسکه فریشته‌یه‌که که سپاسی خودا ده‌کات، ده‌گرمێنێ و مشتومڕکه‌ران سه‌باره‌ت به په‌یامی محه‌مه‌دی، ده‌ترسێنێت. له راڤه نوێیه‌کاندا، روونکردنه‌وه‌کان ده‌گۆڕێن. بۆوێنه له "راڤه‌ی نموونه"ی مه‌کارمی شیرازیدا، باس له یۆنی پۆزێتیڤ و نیگه‌تیڤ ده‌کرێت، له کردار و په‌رچه‌کرداری ئیلکتریکی و سووده‌کانی هه‌وره‌برووسکه بۆ کشتوکاڵ. راسته که هه‌موو ئه‌م دیاردانه له چاوی جه‌نابی مه‌کارمی شیرازییه‌وه ده‌رکه‌وته‌ی هێزی خودایین، به‌ڵام ئه‌و ئیتر نه‌هاتووه فریشته‌یه‌ک به‌ناوی هه‌وره‌برووسکه بکاته به‌رپرسی ئه‌و دیارده‌یه. گرمه‌ی ئاسمان ئیتر بۆ ترساندن نییه و ئایه‌توڵا ته‌شه‌ر له که‌سێک که گومانی هه‌یه نادات که گوێ له گرمه‌ی ئاسمان بگرێت و واز له مشتومڕ بێنێت.\nده‌کرێ زۆر له‌و نموونانه بهێنینه‌وه. بوارێکی گرینگ بۆ تێگه‌یشتن له گۆڕانی سه‌رده‌م، بواری ته‌ندروستی و پزیشکییه. تێگه‌یشتنی نوێ له پاک و ناپاک، له سوودبه‌خش و زیانبه‌خش بۆ جه‌سته و له هۆکاری نه‌خۆشییه‌کان، تێگه‌یشتنه ئایینییه‌کان لێیان به‌ته‌واوی وه‌لا نانێت، به‌ڵکوو ده‌بێته هۆی ئه‌وه‌یکه هه‌ندێک له لێکدانه‌وه‌کان فه‌رامۆش بکرێن، هه‌ندێک له‌وان که‌مسه‌نگ بکرێن و یان راڤه‌ی تازه‌یان لێبکرێت. وه‌رچه‌رخان به‌ڵام هێنده بنه‌ڕه‌تییه که به‌رئه‌نجامه‌که‌ی گۆڕانێکی بنه‌ڕه‌تی له پێگه‌ی ئایین له جیهاندا بێت. ئه‌و گۆڕانه ئیماندار و نائیماندار ناناسێت. من له هێنانه‌وه‌ی ئه‌و نموونه‌یه هیلاک نابم که بروانن ئایه‌توڵاکان له‌کاتی نه‌خۆشیدا چی ده‌که‌ن: پێیان باشتره بچنه له‌نده‌ن یان بچنه پابۆسی حه‌زره‌ت یان به داوای لێخۆشبوون ده‌رده‌که‌یان چاره بکه‌ن؟\nروونکردنه‌وه‌ی جیهان به‌هۆی جیهان خۆیه‌وه ده‌بێته هۆی که‌مبایه‌خ بوونه‌وه‌ی باوه‌ڕه ئایینییه‌کان و به‌پێچه‌وانه‌وه، به سست بوونی باوه‌ڕه ئایینییه‌کان، تازه هه‌لی دۆزینه‌وه‌ی جیهان له‌بار ده‌بێت. ئه‌م دوانه، دوو فاکته‌ری سه‌رده‌می سیکۆلارن و سیفه‌ته سیکۆلاره‌که‌ی مانا ده‌که‌نه‌وه.\nگرفتێکی گه‌وره‌ی ئایین له سه‌رده‌می سیکۆلاردا ئه‌وه‌یه که ده‌بێته "ئایین"، به دامه‌زراوه‌یه‌کی دیاریکراو و به دیارده‌یه‌کی کلتووریی دیاریکراو. له رابردوودا، ئایین، هه‌موو شت بوو، کلتوور بوو، پزیشکی بوو، ئابووری بوو، سیاسه‌ت بوو، به‌رپرسی هه‌موو کاروباره ئه‌م دنیایی و ئه‌ودنیاییه‌کان بوو. له سه‌رده‌می نوێدایه که به جیاکارییه یه‌ک له‌دوای یه‌که‌کان، ئایین لاواز ده‌بێت. له رابردوودا ته‌قیله‌به‌سه‌ر، هه‌م پێشنوێژه، هه‌م مامۆستایه، هه‌م دادوه‌ره، هه‌م کاروباری کۆمه‌ڵایه‌تیی گه‌ڕه‌کی له ئه‌ستۆیه، هه‌م به‌رپرسی تۆمار و به‌ڵگه‌کانه و هه‌م له‌وانه‌یه هه‌ندێک کار بۆ چاره‌سه‌ری جه‌سته و ده‌روونی تاکه‌کانیش ئه‌نجام ده‌دات. ده‌رمان پێشنیار ده‌کات، دۆعا ده‌کات و جنۆکه ده‌گرێت. چونکه له رابردودا ئایین هه‌موو شت بوو، هه‌موو تاکه‌کان سه‌ر به ئومه‌ت واته کۆمه‌ڵگه‌ی ئیمانداران بوون. ئێوه ئه‌گه‌ر سه‌ر به ئومه‌ت نه‌بوایه‌ن، له کۆمه‌ڵگه ته‌ره ده‌کران، له کۆمه‌ڵیک له خزمه‌تگوزارییه‌کان بێبه‌ری ده‌بوون که هه‌ر به‌ته‌نیا به مزگه‌وت وه‌ک مزگه‌وت کورت نابنه‌وه.\nله سه‌رده‌می نوێدا جیاکاری ده‌کرێت: ئه‌مه مه‌لایه، ئه‌وه مامۆستایه، ئه‌مه دادوه‌ره، ئه‌مه به‌رپرسی تۆماره، ئه‌مه مه‌حزه‌رداره، ئه‌مه پزیشکه، ئه‌مه پزیشکی ده‌روونییه. لێره‌دایه که مه‌لا، ده‌بێته مه‌لا. مامۆستا کارێکی به که‌ڵک ئه‌نجام ده‌دات، دادوه‌ر هه‌روه‌ها، پزیشک و پزیشکی ده‌روونیش هه‌روه‌ها. مه‌لاش ده‌بێ بسه‌لمێنێ که به‌که‌ڵکه. ئه‌و ئیتر به‌شێوه‌یه‌کی ئۆتۆماتیکی کۆمه‌ڵێک له ئیمتیازه‌کانی پێ نابڕێت، ئێسته ئیتر ده‌بێ شه‌ڕی بۆ بکات. له‌لایه‌کی تره‌وه ئیتر ئه‌و وه‌ک مه‌لایه‌ک ده‌بێ سه‌باره‌ت به‌و کاره په‌ڕاوێزییانه‌ی که له رابردوودا کردوویه‌تی روونکردنه‌وه بدات، بۆوێنه له‌بواری به‌خت گرتنه‌وه و جنۆکه گرتندا، واته ئه‌و کۆمه‌ڵه کارانه‌ی که له ئه‌ستۆی بوون بۆ ئاشتکردنه‌وه‌ی دیارده عه‌ینی و غه‌یبییه‌کان، ئه‌م-جیهانی و ئه‌و-جیهانی، مرۆیی-جنۆکه‌یی. به‌دڵنیایی ئه‌وه کارێکی قورسه، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م مه‌لایه ئه‌و مه‌لایه نییه، به‌ڵام به‌هه‌رحاڵ وا وێنا ده‌کرێت که له رابردووشدا دامه‌زراوه‌یه‌کی دیاریکراوی ئایین بوونی هه‌بووه که ئێستا له سه‌رده‌می نوێدا، له سه‌رده‌می لێپێچینه‌وه له مێژووه، ده‌بێ سه‌باره‌ت به به‌رپرسیارێتییه‌کانی رابردووی لێپێچینه‌وه‌ی لێبکرێت.\nله سه‌رده‌می نوێدا لێکترازانێک رووده‌دات له‌نێوان ئایینی گه‌وره و ئایینی بچووکدا. ئایینی په‌ڕگیر ئه‌وه‌یه که هه‌موو شت بووه و ئێستاش به‌شێوه‌ی وێنای هه‌موو شت بوون، بوونی هه‌یه. له‌به‌رانبه‌ردا ئایینی بچووک ئایینێکه که خۆی به پانتایه‌کی دیاریکراوی ئایینی به‌رته‌سک ده‌کاته‌وه. زۆربه‌ی باسه ناوئایینی و نێوان ئایینه‌کان و ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و، له‌سه‌رده‌می نوێدا به‌رئه‌نجامی ئه‌و جیاکارییه‌یه.\nریفۆرمی ئایینیش هه‌ر لێره‌وه دێت، به هه‌مان شێوه که تۆتالیتاریزمی ئایینی. یه‌کێک ده‌یهه‌وێ ئایین لاواز و رۆحانی بکاته‌وه، ئه‌ویتر ده‌یهه‌وێ ئایین وه‌ک رابردووقه‌به بێ، هه‌مووکاره بێت، ده‌ست له هه‌موو بوارێک وه‌ربدات. سه‌یر لێره‌دایه که ئه‌م تۆتالیتاریزمه هاوکات له‌گه‌ڵ جۆرێک له قبووڵکردنی جیاکاری به‌ڕێوه ده‌چێت.\nبۆوێنه به‌جێی ئه‌وه‌یکه له ئێران هه‌موو زانکۆکان داخه‌ن و بڵێن زانکۆ واته حه‌وزه‌ی عیلمییه، هه‌م ئه‌م راده‌گرن و هه‌م ئه‌ویش و باسی یه‌کگرتنی حه‌وزه و زانکۆ به‌مانای سه‌روه‌ریی حه‌وزه به‌سه‌ر زانکۆدا دێننه ئاراوه. به‌جێی ئه‌وه که بڵێن هه‌رچی په‌یوه‌ندیی به مرۆڤه‌وه هه‌یه بۆنموونه له "ئوسوولی کافی"دا هاتووه (به وته‌ی ئیمامی زه‌مان: الکافی کافا لامتنا، واته کتێبی کافی کلینی به‌سه بۆ ئومه‌تی ئێمه)، له‌ملا زانسته مرۆییه‌کان داده‌نێن، له‌ولا ئیسلام و دواتر ده‌ڵێن ده‌یانهه‌وێ زانسته مرۆییه‌کانی ئیسلامی دروست بکه‌ن.\nفره‌جۆری و جیاکردنه‌وه‌ی دامه‌زراوه‌کان، بواره‌کان و رۆڵه کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کان فاکته‌رێکی دیاری سه‌رده‌می نوێیه. به‌گوێره‌ی ئه‌م فره‌جۆری و جیاکاری و دابه‌شکردنی کارانه‌یه که دامه‌زراوه‌ی ئایینیش رۆڵێکی دیاریکراو به‌ده‌ست ده‌هێنێت و هه‌ندێک له کاره گرینگه‌کانی رابردووی خۆی له‌ده‌ست ده‌دات. به جیاکردنه‌وه‌ی دامه‌زراوه‌کان و رۆڵه‌کان له بیچمه گشتییه‌که‌یدا نا‌ڵێن سیکۆلاریزاسیۆن. جیاکارییه‌کی دیاریکراوه که ئه‌م ناوه‌ی لێده‌نرێ و ئه‌ویش جیاکردنه‌وه‌ی ئایین و ده‌وڵه‌ته. ده‌وڵه‌تی جیاکراوه له دامه‌زراوه‌ی ئایین، ناوی ده‌وڵه‌تی سیکۆلاره. ئه‌مه مانای سێهه‌می "سیکۆلار"ه که هه‌روه‌ک گوترا خۆی ده‌رهاوێشته‌ی ره‌وتێکی جیاکه‌ره‌وه‌ی سه‌رده‌می نوێیه. ده‌کرێ به‌جیا له به سیکۆلار بوونی ده‌وڵه‌ته‌کان بکۆڵرێته‌وه و له‌سه‌ر بنه‌مای مه‌یلێکی گشتی که له‌جیهاندا به‌دی ده‌کرێت، سه‌رده‌می سیکۆلار به‌مانای سه‌رده‌می سه‌رهه‌ڵدانی ده‌وڵه‌ته سیکۆلاره‌کانیش لێکبدرێته‌وه. کورتی بکه‌مه‌وه: سیفه‌تی "سیکۆلار" سێ مانای سه‌ره‌کیی هه‌یه:\nسه‌رده‌مێک وه‌سف ده‌کات که له‌وێدا لۆژیکی ده‌روونمان به‌سه‌ر جیهاندا زاڵ ده‌بێت.\nسه‌رده‌مێک وه‌سف ده‌کات که له‌وێدا ئیمانی ئایینی به شێوه کۆنه‌که‌ی به‌ره‌و لاوازبوون ده‌چێت و باوه‌ڕهێنان به ئایینێکی دیاریکراو به داموده‌زگایه‌کی دیاریکراوه‌وه له ئاراسته گرتنه‌کانی مرۆڤه‌کان له بواری به‌هاکاندا و روانینی گشتی بۆ ژیان و بۆ جیهان، ده‌بێته بژارێک له‌نێو کۆمه‌ڵێک له بژاره جیاجیاکاندا.\nده‌وڵه‌تێک وه‌سف ده‌کات که له‌سه‌ر بنه‌مای جیاکردنه‌وه‌ی دامه‌زراوه‌کان و رۆڵه‌کان له سه‌رده‌می نوێدا له دامه‌زراوه‌ی ئایین جیاکراوه‌ته‌وه.\nهه‌ڵبه‌ت "سیکۆلار" کۆمه‌ڵێک که‌ڵکی دیکه‌شی هه‌یه. بۆوێنه ده‌ڵێن رووناکبیری سیکۆلار، که مه‌به‌ست له که‌سێکه که لۆژیکی ئه‌و، لۆژیکی روونکردنه‌وه‌ی ده‌روونیی جیهانه، باوه‌ڕی ئایینی به شتێکی تایبه‌تی ده‌زانێ و له‌و باوه‌ڕه‌دایه که دامه‌زراوه‌ی ئایین نابێ ده‌ست له دامه‌زراوه‌ی ده‌وڵه‌ت وه‌ربدات. که‌سێکی له‌و چه‌شنه مه‌رج نییه ئاتێئیست یان دژه‌ئایین بێت، ده‌توانێ ئیمانداریش بێت، له‌و ئیماندارانه‌ی که ئیمانه‌که‌یان نمایش ناکه‌ن.\nسه‌باره‌ت به سیکۆلاریزمی فه‌لسه‌فی و زانستی باسێکی جیدیی ئه‌وتۆ له ئێراندا نه‌کراوه. له ئێستادا ته‌نگه‌ژه‌ی سه‌ره‌کیی سیکۆلاریزم له سێ قه‌ڵه‌مڕه‌وی دیاریکراودایه: سیاسه‌ت، ماف و ئه‌خلاو. پرسی ماف، ده‌سه‌ڵات و ئه‌رک هه‌تا ئێستاش له بازنه‌ی میتافیزیکی ئایینی نه‌هاتۆته ده‌ر. سیکۆلاریزم رکابه‌ری سیاسه‌تی ئایینی، شه‌رع و ئه‌خلاقی ئایینییه. سیاسه‌تی ئایینیش به حکوومه‌تی ئایینیشه‌وه له ئیراده‌ی ویلایه‌تی فه‌قیهدایه. سیاسه‌تی ئایینی ده‌توانێ سیاسه‌تێک بێت که سیسته‌مه مافه‌کییه‌که‌ی له چوارچێوه‌ی شه‌ریعه‌تدا بێت و یاسا و بڕیاره سیاسییه‌کانیشی به‌پێچه‌وانه‌ی شه‌رع نه‌بن. وه‌ک یاسای بنه‌ڕه‌تیی ئێستای عیراو. ئێوه بۆچی له‌و بڕوایه‌دان که سیاسه‌تی سیکۆلار، مافی سیکۆلار و ئه‌خلاقی سیکۆلار بۆ ئێمه‌ی ئێرانی له ئاڵترناتیڤه ئایینییه‌که‌ی باشتره؟\nمحه‌مه‌د ره‌زا نیکفه‌ر: بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره چه‌ند ره‌هه‌ندییه، من سه‌ره‌تا له ئیلاهییاتی سیاسییه‌وه ده‌ستپێده‌که‌م، دواتر دوان له بیچمه سه‌ره‌کییه‌کانی روون ده‌که‌مه‌وه، دواتریش بابه‌ته‌که به سه‌رنجدان به پرسیاره‌که‌ی ئێوه باشتر دیاری ده‌که‌م.\nیه‌که‌م، ئیلاهییاتی سیاسی و سه‌ره‌تاش وه‌سفێک سه‌باره‌ت به ئه‌و ئایینانه‌ی که پێیان ده‌وترێت ئیبڕاهیمی: ئه‌و ئایینانه جیاکه‌ره‌وه‌ی ئه‌و ئایینانه‌ن که جیاوازی ده‌که‌ن له نێوان ئه‌و که‌سانه‌دا که ئیمانیان پێیان هه‌یه و ئه‌و که‌سانه‌ی که ئیمانیان پێیان نییه، جیاوازییه‌کی جیدی و پڕپاشهات. جووله‌که که‌سێکه که سه‌ر به گه‌لێکی هه‌ڵبژێردراوه و ناجووله‌که خوڵقاوێکی پله دووه که ئه‌گه‌ر دانیشتووی نیشتمانی مزگێنی پێدراو بێت ده‌بێ له‌وێ ده‌رکرێ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ڵبژێردراوه‌کان جێگه‌یان بگرنه‌وه. مه‌سیحی که‌سێکه که په‌یمانێکی نوێی له‌گه‌ڵ خودادا به ناوبژیوانیی کوره‌که‌ی ئه‌و گرێداوه که ده‌بێته هۆی ئه‌وه که داخی ئه‌و گوناهه‌ی له سه‌رده‌می هوبووتدا به سروشتییه‌وه لکاوه، بسڕدرێته‌وه. ئه‌وانیتر په‌یمانیان نه‌به‌ستووه و هه‌روا ناپاک ده‌مێننه‌وه و سه‌رئه‌نجام موسوڵمان که‌سێکه که بۆته هۆگری دوا پێغه‌مبه‌ر و ملی بۆ دوا هه‌قیقه‌تی ده‌ربڕاو له‌لایه‌ن ئه‌وه‌وه که‌چ کردووه. ئه‌وانیتر له‌چاو ئه‌و له سه‌رلێشێواویدا به‌سه‌ر ده‌به‌ن.\nبهێننه به‌رچاوتان ئه‌و وێناکردنانه له خۆ و ئه‌ویتر، سیاسه‌تساز بن. چی رووده‌دات؟ دوانه‌ی ئایینیی "ئیماندار-کافر" و دوانه‌ی سیاسیی "دۆست-دوژمن" و دوانه‌ی مافه‌کیی "هه‌قدار و ناهه‌ق" لێک جووت ده‌بن و ئیلاهییان به‌شێوه‌یه‌کی به‌رچاو ده‌که‌نه ئیلاهییانتی سیاسی. له‌م رووه‌وه ده‌ڵێم به‌رچاو که هه‌ر ئیلاهییاتێک له بنه‌ڕه‌ته‌وه سیاسییه، ئه‌ویش به جیاوازیکارییه‌که‌وه که به‌گوێره‌ی پێوه‌ری ده‌سه‌ڵات ده‌یکه‌ن (بۆوێنه خوداوه‌ند و به‌نده).\nئیلاهییاتی سیاسی ده‌توانیت بیچمی جۆراوجۆر به‌خۆوه بگرێت. ئێمه ئێستا له ئێراندا رووبه‌ڕووی بیچمێکی تایبه‌ت له‌و بووینه‌ته‌وه. خۆییه‌کان ئه‌و که‌سانه‌ن که ده‌که‌ونه ژێر ئاڵای ویلایه‌ته‌وه و ئه‌ویتره‌کانیش ئه‌و که‌سانه‌ن که یان به‌هۆی سروشتیانه‌وه ناشێ به خۆیی هه‌ژمار بکرێن (چونکه بۆوێنه سوننه‌ن، جووله‌که و مه‌سیحین، بێدینن)، یان به‌هۆی تیۆرییه‌که‌یه‌وه یان چۆنیه‌تیی پراتیکه‌که‌یه‌وه کێشه‌یان له‌گه‌ڵ ویلایه‌تدا هه‌یه (وه‌ک "ریفۆرمخوازه‌کان"). رادیکاڵیزمی ئه‌و ئیلاهییاته له‌وه‌دایه که مه‌یلێکی دیاریکه‌ری بۆ ئه‌وه هه‌یه که به دوانه‌ی "خۆیی-ناخۆیی" هه‌مان ئه‌و باره بدات که دوانه‌ی ئایینیی "ئیماندار-کافر" هه‌یه‌تی.\nده‌شێ که هه‌ر ئه‌م تیۆرییه‌ی ویلایه‌تی فه‌قی به‌م شێوه رادیکاڵه‌ی خۆی نه‌خرێته روو، هه‌روه‌ک مونته‌زری که له‌و باوه‌ره‌دا نه‌بوو که کۆنفلێکتی خۆیی و ناخۆیی سیاسی به هاومانای کۆنفلێکتی ئیماندار و کافر له‌به‌رچاو بگیرێت. ئه‌و کۆنفلێکتی ئیماندار و کافری ره‌ت نه‌ده‌کرده‌وه، به‌ڵام پێیوابوو که ئه‌و کۆنفلێکته کۆتاییه‌ک نیشان ده‌دات که پێده‌چێ له هه‌موو کاتدا راست ده‌رنه‌چێ، واته بۆوێنه پێده‌چێ که‌سێک له‌نێو نه‌یاره‌کاندا هه‌بێت که بتوانێ له کاتێکی تردا رابکێشرێ و بکه‌وێته ریزی یاره‌کانه‌وه. به‌م پێیه به‌بۆچوونی ئه‌و ئه‌رکی ویلایه‌تی فه‌قی ده‌بووه ئه‌وه که هه‌تا ئه‌و جێیه‌ی ده‌توانێ راکیشێت و به وته‌یه‌کی تر رێگر بێت له به‌رده‌م ئه‌وه‌ی که خۆیی و ناخۆیی بکه‌ونه کۆنفلێکتێکی ئه‌نتاگۆنیستییه‌وه.\nبه‌م پێیه ئیلاهییانتی سیاسی ده‌توانێت دوو ستراتیژی بگرێته به‌ر، لادان و راکێشان. ستراتیژیی لادان، لێک جووت بوونی دوو کۆنفلێکت به کرده‌کی ده‌زانێت، واته خۆیی و ناخۆیی به هاوگونج له‌گه‌ڵ ئیماندار و کافر ده‌بینێت. ستراتیژیی راکێشان له به‌رانبه‌ردا، پێداگری له‌سه‌ر پرۆسه ده‌کات و ده‌ڵێ به‌گوێره‌ی به‌ڵێنیی خوداوه‌ندی له کۆتاییدا به‌م شێوه‌یه‌ی لێدێت، به‌ڵام ئێستا وه‌ها نییه و ئێمه ده‌بێ ئاراسته‌یه‌ک بگرینه به‌ر که تاکه‌کان به‌ره‌و کوفر رانه‌ده‌ین، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ده‌بێ له‌گه‌ڵیان هه‌ڵبکه‌ین و ئیمان سه‌رنجڕاکێش بکه‌ین.\nسیاسه‌تی لادان و راکێشان له کرده‌وه‌دا هه‌میشه پێکه‌وه ده‌گیرێنه به‌ر. جیاوازیکردن له‌نێوان دوو ستراتیژیدا، شیکارانه‌یه. ستراتیژیی پراتیکیی لادان، ستراتیژییه‌که که به‌گشتی بڕوای به یه‌کبوونی کۆنفلێکتی دۆست و دوژمن له‌گه‌ڵ کۆنفلێکتی ئیماندار و کافر هه‌یه، ستراتیژیی پراتیکیی راکێشان له به‌رانبه‌ردا یه‌کبوونه‌که به هێزه‌کی نازانیت. ستراتییی یه‌کبوون ده‌خوازێت که پێناسه‌یه‌کی سنوورته‌سکی سه‌ختگیرانه له ئیمان بخرێته به‌ر ده‌ست ( که له‌وێدا بۆوێنه ئیمان به ئه‌ڵڵا و پێغه‌مبه‌ره‌که‌ی به‌س نییه و جگه له‌وه ده‌بێ ئیمانت به دوازده ئیمامه‌که و به ئیمامی سه‌رده‌میش واته وه‌لی فه‌قیهیش هه‌بێ و بێگومان به سه‌رۆک کۆماره ده‌ستنیشان کراوه‌که‌ی ئه‌و و ره‌نگه به کارگوزار و خزمه‌تکاره‌کانی ئه‌ویش). به‌ڵام ستراتیژیی راکێشان، مه‌رجه‌کانی ئیماندار بوون قورس ناکات، پانتاکه فراوان ده‌کات و هیچ پێداگرییه‌کی له‌سه‌ر لادانی تاکه‌کان نییه.\nپرۆسه‌گه‌راکانیش له‌و باوه‌ڕه‌دان که کۆتاییه‌ک هه‌یه که له‌وێدا دوانه‌ی "ئیماندار-کافر" و "دۆست-دوژمن" هاوگونج ده‌بن. ئه‌وان ره‌نگه له ئێستادا زۆر ئاسانگیر بن، به‌ڵام هیچ ئاشکرا نییه که له "کۆتایی"دا چییان لێبێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی له "کۆتایی"دا ئه‌وان ته‌نیا له‌گه‌ڵ "ئیمانداره‌کان"دا دۆستایه‌تی ده‌که‌ن. ئه‌وه‌یکه کاتی کۆتایی که‌ی بێت، له‌ده‌ستی من و تۆدا نییه. پرۆسه‌گه‌راکانی په‌یڕه‌وی ستراتیژیی راکێشان، له‌وانه‌یه سبه‌ی بڵێن که جارێ هاوگونج بوونی دوانه‌کان به کرده‌وه نه‌بووه، به‌ڵام ره‌نگه دووسبه‌ی، تێگه‌یشتنیان له به‌کرده‌وه بوون ببێته شتێکی تر.\nبه‌م وه‌سفه، مه‌یله‌که ئه‌وه‌یه که کاری سیاسه‌ت به‌وه‌وه نه‌به‌ستینه‌وه که هێزی ئایینخواز هه‌نووکه چ تێگه‌یشتنێکی له هێز و کرده هه‌یه. ئه‌وپه‌ڕی ئیلاهییاتی سیاسیی توندڕه‌وه‌کان و میانڕه‌وه‌کان، بنه‌ماخوازه‌کان و ریفۆرمخوازه‌کان، یه‌کێکه و له‌م رووه‌وه دروست ئه‌وه‌یه که له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و ئه‌زموونه‌ی که له ئیلاهییاتی سیاسی هه‌مانه، خوازیاری سیسته‌مێکی سیاسی بین که له‌پێشتره‌وه رێگر بێت له‌وه‌ی که ئه‌م ئایدیۆلۆژییه دیاریکه‌ری دۆست و دوژمن بێت.\nله بارودۆخێکدا ره‌نگه هاوسه‌نگیی سیاسی به‌شێوه‌یه‌ک بێت که شه‌ریعه‌تخوازه‌کان نه‌توانن خواسته‌کانی خۆیان به‌ره‌و پێش به‌رن و له‌م رووه‌وه پرۆسه‌گه‌رایی به‌رژه‌وه‌ندیخوازانه بگرنه‌به‌ر. له‌م حاڵه‌ته‌دا ده‌بێ سه‌رنج بدرێت که هه‌ر چه‌شنه ئیمتیازێک به ئیلاهییاتی سیاسی له‌وانه‌یه له حاڵه‌تێکدا که هاوسه‌نگیی سیاسی تێکچوو، ببێته هۆی زاڵبوونی ئه‌و ئایدیۆلۆژییه و وه‌های لێبێت که پێناسه‌ی ئیلاهییاتی له دۆست و دوژمن سه‌رله‌به‌ری که‌شی سیاسی بشێوێنێت. له کۆتاییدا من جیاوازییه‌ک نابینم له‌نێوان ئه‌و که‌سه‌دا که باوه‌ڕی وایه من به‌هۆی جیابیریمه‌وه له‌ئه‌نجامدا شیاوی دۆزه‌خم، له‌گه‌ڵ ئه‌و که‌سه‌دا که هه‌ر له ئێستاوه ژیانی من ده‌کاته دۆزه‌خ.\nله‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا من ناڵێم جیاوازی نه‌که‌ین له‌نێوان ره‌وته رادیکاڵ و به‌رژه‌وه‌ندیخوازه‌کاندا، یان به واتایه‌کی تر، له نێوان تۆتالیتێره‌کانی ئێستا و پرۆسه‌گه‌راکاندا.\nبڕیاری ئێمه سه‌باره‌ت به تۆتالیتێره‌کان روونه، کێشه ریفۆرمخوازه‌کانن که پرسیاره گه‌ڵاڵه‌کراوه‌که‌ش بۆ ئه‌وان ده‌گه‌ڕێته‌وه. سه‌باره‌ت به‌وان ئه‌م روونکردنه‌وه‌یه به پێویست ده‌زانم: ئێمه له ئیسلامدا له‌گه‌ڵ بزووتنه‌وه‌ی ریفۆرمی ئایین رووبه‌ڕوو نابینه‌وه. کاتی ئه‌و قسانه به‌سه‌رچووه. ئیسلام نه‌ک له‌ڕێگه‌ی بزاوتێکی ریفۆرمیستیی بیرلێکراوه و ره‌خنه‌گرانه و به‌ناوه‌ندیکراوه‌وه، به‌ڵکوو له‌ڕێگه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیخوازیی هه‌نگاو به هه‌نگاوه‌وه وه‌رده‌چه‌رخێ. به‌رژه‌وه‌ندیخوازی له بێده‌نگی لێهێنان له هه‌ندێک له نۆرمه ئایینییه‌کاندا و له به‌رانبه‌ردا پێداگرتن له‌سه‌ر هه‌ندێک نۆرمی دیکه‌ی که به‌گوێره‌ی سه‌رده‌م رێگه به راڤه‌یه‌کی په‌سه‌ندکراو ده‌ده‌ن. سه‌رده‌می تۆتالیتێره‌کان به‌سه‌ر چووه ئێستا سه‌رده‌م، سه‌رده‌می به‌رژه‌وه‌ندیخوازه‌کانه. هه‌تا ئێستاش ئێمه نازانین ئه‌و رێڕه‌وه‌ی که ئه‌وان له‌پاش تێکشکان و ئابڕووچوونی تۆتالیتێره‌کان هه‌نگاویان تێناوه، ده‌شێ بێته‌وه سه‌ر جێ یان نا. هه‌ر له‌م رووه‌شه‌وه ناکرێ دڵنیا بین له‌وه‌ی که ئه‌و رژێمه‌ی که ئه‌گه‌ر ئه‌وان دایمه‌زرێنن – و له سه‌ره‌تای دامه‌زراندنه‌که‌یدا بێگومان به‌ڵێن ده‌ده‌ن ئیتر چیرۆکی ئه برا دینییانه‌ی خۆیان دووپات ناکه‌نه‌وه - نابێته سه‌رچڵی تۆتالیتاریزم. دیموکراسی ده‌بێ بتوانێت به‌رگری له خۆی بکات. یه‌کێک له مه‌رجه‌کان ئه‌وه‌یه که رێگه‌یه‌کی یاسایی بۆ ده‌ستدرێژیکران به خۆی نه‌کاته‌وه. به‌م شێوه‌یه ئامانجی دیموکراسیخوازه‌کان ده‌بێ ئه‌وه بێت که له یاسای بنه‌ڕه‌تیدا جیا بوونی ئایین له ده‌وڵه‌ت به شێوه‌یه‌کی روون دانی پێدا بنرێت و جێگیر بکرێت.\nبه‌ڵام له بارودۆخێکدا پێده‌چێ هاوسه‌نگکرانی هێزه‌کان ئه‌وه‌ی لێبکه‌وێته‌وه که ئه‌و ئیمتیازه به ئایین بده‌ن که له یاسای بنه‌ڕه‌تیدا بنووسن، یاساکان نابێ ناته‌با فک له‌گه‌ڵ شه‌ریعه‌تدا. وه‌ها یاسایه‌کی بنه‌ڕه‌تی دیموکراتیک نییه. سروشتی سیسته‌مه‌که‌ش هه‌تا ئه‌و کاته‌ی ئه‌و ئیمتیازه به‌لایه‌کدا ده‌خرێت – که له‌وانه‌یه به‌شێوه‌ی فه‌رامۆشکردنی به نهێنیی ئه‌و بێت – به له‌رزۆکی ده‌مێنێته‌وه.\nهه‌میشه ده‌کرێ بپرسین ناته‌با نه‌بوون له‌گه‌ڵ شه‌ریعه‌ت مانای چییه. کاتێک وتیان خوێندنی ژنان و مافی هه‌ڵبژاردن و هه‌ڵبژێردرانیان بۆ پارلمان، ناته‌بایه له‌گه‌ڵ شه‌ریعه‌تدا. له‌ئێران به‌شێوه‌ی مه‌سڵه‌حه‌تی ئه‌م بۆچوونه‌ی خۆیان له‌پاش شۆڕشه‌وه بێده‌نگ کرد. شه‌ریعه‌ت، بریتی نییه له کۆمه‌ڵێک یاسای کۆدبه‌ندی کراوی یه‌کده‌ست که به‌تاڵ بن له دژوازی. هه‌موو شتێکی تێدایه. کۆیله‌داریش به‌بۆچوونی شه‌ریعه‌ت رێگه‌پێدراوه و له هیچ شوێنێک ره‌ت نه‌کراوه‌ته‌وه. وانییه که له شوێنێک ئاماژه بکه‌ن کچان مافی خوێندنیان هه‌یه و بۆ هه‌میشه وای لێبێت. بنه‌ما ئه‌وه‌یه که حه‌رام و حه‌ڵاڵی محه‌مه‌دی تا هه‌تایه به حه‌رام و حه‌ڵاڵی بمێننه‌وه. شه‌ریعه‌ت کۆن و نوێ ناناسێت.\nئه‌وه‌یکه "ناته‌با بوون" چ مانا و ئاستێکی هه‌یه، به‌نده به هاوسه‌نگیی هێزه‌کانه‌وه. خودی یاسای بنه‌ڕه‌تی ناتوانێ بازنه ماناییه‌که‌ی دیاری بکات. ئه‌مه به‌م مانایه‌یه که به ئاماژه به پره‌نسیپی ناته‌با نه‌بوونله‌گه‌ڵ شه‌رعدا له یاسای بنه‌ڕه‌تیدا، شتێک له ئاسادا هاتووه که چییه‌تییه‌کی بان یاسایی هه‌یه. ئه‌و هه‌مووه ئه‌زموونه مێژوویی و باسه تیۆریکانه‌ی که به‌تایبه‌تی کارل شمیت له‌بواری تیۆریی مافدا ورووژاندوونی، سه‌باره‌ت به مه‌ترسیداربوونی رێی ده‌رچوونێکی بان یاسایی له سیسته‌می یاساییدا هۆشداریمان ده‌داتێ. هه‌ر له‌م رێی ده‌رچوونه‌وه‌یه که پێده‌چێ له بارودۆخێکی قه‌یراناویدا که هاوسه‌نگیی هێزه‌کان تێکچوو، حاڵه‌تی نائاسایی رابگه‌یه‌نرێت و سه‌ر له‌به‌ری سیسته‌م لێک هه‌ڵوه‌شێته‌وه.\nبه‌ستێنی سیاسه‌ت، هه‌روه‌ک کلۆد لۆفۆر، فه‌ه‌یله‌سووفی سیاسیی هاوچه‌رخی فه‌ڕه‌نسی ، به‌باشی ئاماژه‌ی پێکردووه، کۆمه‌ڵه‌یه‌که له پره‌نسیپه‌کانی به‌دیهێنه‌ری رواڵه‌تی کۆمه‌ڵگه. سیاسه‌ت، نیگارکێشه. کاروباری سیاسی کاتێک پێشتر دیاریکراوه که ئیمتیازێک به شه‌رع ببه‌خشێت، کاروباری کۆمه‌ڵایه‌تی له ئاراسته‌یه‌کی تایبه‌تدا بیچم ده‌دات، له ئاراسته‌یه‌کدا که شه‌رع به‌لایه‌وه په‌سه‌نده.\nشه‌رع، به‌بێ کۆمه‌ڵێک له جیاوازیکردنه‌کان بێمانایه. گرینگرتینیان جیاوازیکردنه له‌نێوان موسوڵمان و ناموسوڵماندا، له‌نێوان مه‌زهه‌به ئیسلامییه‌کاندا، له‌نێوان ژن و پیاودا، له‌نێوان زانا و ره‌شۆکی له بواری مووشه‌رعێندا و له‌نێوان شوێنه‌کان و کاته‌کان و شته‌کاندا به‌گوێره‌ی بڕیاره‌کان و نه‌ریته ئایینییه‌کان. ناته‌با نه‌بوون له‌گه‌ڵ شه‌رع، واته ناته‌با نه‌بوون له‌گه‌ڵ ئه‌و جیاوازیکردنانه‌دا، یارمه‌تیدان به سه‌رله‌نوێ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌یان، یان لانیکه‌م رێگر نه‌بوون له‌به‌رده‌م سه‌رله‌نوێ به‌رهه‌مهاتنه‌وه‌یاندا\nشاریع، ئه‌و هه‌ڵاواردنانه‌ی که پێش خۆی هه‌بوون واژۆ کردووه، هه‌ندێکیانی هاوسه‌نگ کردووه، هه‌ندێک هه‌ڵاواردنی دیکه‌ی هێناوه‌ته گۆڕێ و بنه‌مای پاراستنی ئه‌وانه‌ی کردۆته هۆکاری هه‌بوونی خۆی. له بارودۆخێکی رێکخستنی هێزه‌کاندا پێده‌چێ شه‌رعزانه‌کان، دان به هاوسه‌نگکردنی هه‌ندێک له هه‌ڵاواردنه‌کاندا بنێن، به‌ڵام هه‌روه‌ک پیشتریش گوترا، له‌و دانپێدانانه‌وه شه‌رعێکی نوێ به‌دی نایه‌ت که ئیتر گه‌ڕانه‌وه بۆ دوا له‌ڕووی شه‌رعییه‌وه قه‌ده‌غه بکات.\nریفۆرماسیۆنی ئیسلام له بنه‌ڕه‌ته‌وه یانی ره‌خساندنی هه‌لومه‌رجێک که شه‌رع ئه‌گه‌ری په‌ره‌سه‌ندنی نه‌بێت، ویشک بکرێت، بێده‌نگ و ناکارامه بێت و هه‌نگاو به هه‌نگاو فه‌رامۆش بکرێت. هه‌تا ئێستا له‌م رێگه‌یه‌وه ئیسلام هه‌ندێک چاکسازیی به خۆیه‌وه بینیوه که یه‌کێک له‌وان فه‌رامۆش کردنی به دیل گرتن و کۆۆیله‌دارییه. ئیتر "جزیه"ش له باوه‌ڕداران به ئایینه‌کانی تر وه‌رناگرن. ده‌ره‌وه‌ی ئیسلامیش به "دارالحرب" ناودێر ناکه‌ن. مه‌رجی سه‌ره‌کیی ریفۆرمیزمی ئایینی قبووڵکردنی سیکۆلاریزم، واته جودایی دین و ده‌وڵه‌ته. به‌بجێ جودابوونی یه‌کجاره‌کیی ئه‌و دوانه، ئیسلام ئه‌و شانسه ده‌دۆڕێنێت که هه‌رچی زووتر له ئایینێکی شه‌رعییه‌وه ببێته ئایینێکی "ئیمانی" و به‌و گۆڕانه مل بۆ پێویستییه‌کانی سه‌ده‌م که‌چ بکات.\nئیسلامی حکوومه‌تی ئێستا هه‌موو تواناییه‌کانی خۆی نمایش کردووه، ئێمه هه‌موو ده‌رکه‌وته هاوچه‌رخه‌کانیمان دیتووه، به‌تایبه‌تی له سعوودیا، له ئه‌فغانستانی تالیبان، له ئێران. له سیاسه‌ت و مافدا، کاره‌که‌ی بۆته به‌گوڕترکردنی هه‌ندێک له هه‌ڵاواردنه‌کان و له هه‌ندێ حاڵه‌تیشدا جێگیر کردنی هه‌ندێک هه‌ڵاواردنی تازه بووه. له ئێران، جووڵانه‌وه‌که‌ی له بواری ئه‌خلاقدا به ئاشکرا ده‌بینین. به پێی ئه‌و بیره‌وره‌رییه‌ی که نه‌وه هاوچه‌رخه‌کان بۆ هه‌ڵسه‌نگاندن هه‌یانه، ده‌توانین بڵێین ئه‌م نیشتمانه هیچکات به‌م راده‌یه تووشی درۆ و رسوایی نه‌بووه.\nله پرسیاره‌که‌دا ئاماژه به عیراو کرا. خه‌ڵکی عیراو ئه‌و ئه‌زموونه‌ی ئێمه‌یان له‌گه‌ڵ حکوومه‌تی ئایینیدا نییه. ئێمه له ئه‌زموونه‌که‌ی خۆمان تێپه‌په‌ڕێین و من پێموایه ئه‌و وانه‌یه‌ی که ئێمه له‌و ئه‌زموونه وه‌رمانگرتووه، بۆ دراوسێکانیشمان به‌سووده. له‌ساڵی 1979هه‌تا ئێستا دامه‌زراوه‌ی مه‌زهه‌بی شیعه که‌وتۆته دۆخێکه‌وه که توانیویه‌تی هه‌رچی چاکه‌ی هه‌یه بیخاته روو. له‌وه‌یکه رسوایی هاتۆته ئارا، نابێ به‌م ئه‌نجامه بگه‌ین که به ئیمتیازپێبه‌خشینێکی تازه به‌م دامه‌زراوه‌یه، جۆرێکی تر له تێکه‌ڵکاریی ئایین و ده‌وڵه‌ت تاقی بکرێته‌وه.\nتاقیکردنه‌وه‌ی تازه له ئێران ئه‌وه ده‌بێت: ئه‌وه‌یکه سیسته‌مێکی سیکۆلار چۆن ده‌توانێ هاوکات له‌گه‌ڵ پابه‌ندبوون به پره‌نسیپه دیموکراتیکه بنچینه‌ییه‌کانی خۆی متمانه‌ی زۆرینه‌ی ئیمانداره‌کانیش راکێشێت و له‌لایه‌کی تره‌وه، ئیمانداره‌کان چۆن ده‌توانن سیاسه‌تکاری بکه‌ن بێ ئه‌وه‌ی هه‌وڵی دووباره‌کردنه‌وه‌ی ئه‌زموونی شکستخواردووی حکوومه‌تی ئایینی بده‌ن؟ به‌بۆچوونی من ئه‌مه پرسیاری سبه‌ی نییه، ئه‌مه پرسیاری پێویستی ئه‌مڕۆیه.\nئێوه ده‌ڵێن جودا بوونی دامه‌زراوه‌ی ئایین له دامه‌زراوه‌ی ده‌وڵه‌ت. له ئێران به ئاسانی ناشێ بگوترێ دامه‌زراوه‌ی ئایین و دامه‌زراوه‌ی ده‌وڵه‌ت یه‌ک شتن. حه‌وزه‌ی عیلمییه به‌ڕه‌سمی رۆڵی حوزبی کۆمۆنیست له یه‌کێتیی سۆڤیه‌ت ناگێڕێ. له ئێستادا ژماره‌ی ئه‌و که‌سه سه‌ربازییانه‌ی که له‌سه‌ر کارن له رۆحانییه‌کان زۆر زیاترن. له‌لایه‌کی تره‌وه هه‌ر ئه‌م که‌سه سه‌ربازییه رادیکاڵانه‌ی که ئه‌حمه‌دی نژاد نوێنه‌رایه‌تییان ده‌کات، هێنده‌ش ده‌ربه‌ستی شه‌ریعه‌ت نین. ئه‌وان نیشانیان داوه که نه هێنده بڕوایان به رۆحانییه‌ت هه‌یه و نه هێنده‌ش جێبه‌جێکردنی حوکمه‌کانی شه‌ریعه‌ت به‌شێوه تالیبانییه‌که‌ی بۆیان له له ئه‌وله‌وییه‌تدایه. هه‌ر رۆژه‌و ده‌توانن شێوه‌یه‌ک به خۆیانه‌وه بگرن، رۆژێک ئاخر زه‌مانی و رۆژێکی تر ئێرانی که‌وناراگه‌رایی. کۆماری ئیسلامیش خۆی به بیرۆکه‌ی به‌رژه‌وه‌ندیی سیسته‌م پێشێلکردنی شه‌ریعه‌تی به‌شێوه‌ی یاسایی راسپاردووه. که‌واته شه‌ریعه‌ت و دامه‌زراوه‌که‌ی، رۆحانییه‌ت، له کۆماری ئیسلامیدا هێنده‌ش به‌ده‌سه‌ڵات نین. پێتان وانییه کێشه له ئێران زیاتر نه‌بوونی دیموکراسییه هه‌تا نه‌بوونی سیکۆلاریزم؟ پرسیارێکی تریش ئه‌وه‌یه که ئێوه ده‌ڵێن سیکۆلاریزم جودا بوونی دامه‌زراوه‌ی ئایین له دامه‌زراوه‌ی ده‌وڵه‌ته، به‌ڵام دامه‌زراویه‌ی ده‌وڵه‌ت و دامه‌زراوه‌ی ئایین هه‌ردووکیان تایبه‌تمه‌ندترن له ئایین و ده‌وڵه‌ت. له کۆمه‌ڵگه‌ی سیکۆلاردا په‌یوه‌ندیی نێوان ئایین و ده‌وڵه‌ت چۆنه؟\nمحه‌مه‌د ره‌زا نیکفه‌ر: نموونه‌ی سۆڤیه‌تتان هێنایه‌وه. له سۆڤیه‌ت کادیره‌کان و تاڕاده‌یه‌ک ئه‌ندامانی حیزبی کۆمۆنیست، خاوه‌نی ئیمتیاز بوون، به‌ڵام قورسه بڵێین حیزب له‌ژێر ناوی سه‌رجه‌می ئه‌ندامه‌کان حکوومه‌تی کردبێت. رێبه‌رایه‌تیی حزب حکوومه‌تی ده‌کرد، وه‌ک سه‌رچاوه‌یه‌کی کۆنترۆڵی دراوێکی ئایدیۆلۆژیک که ده‌کرا بگۆڕێت بۆ دراوگه‌لی ئابووری و کلتووری. رێبه‌رایه‌تی هه‌تا ئاستی مۆنارشی به‌رته‌سک و به‌ناوه‌ند کراو بوو. له‌پاش ستالین، رێبه‌رایه‌تیی حکوومه‌تی، بۆته گرووپی. حکوومه‌ت له‌به‌ر ده‌ستی ناوه‌ندێکی ده‌سه‌ڵاتی وه‌ک تۆڕێکی ئاڵۆزدا بوو که گونجاندنی به‌شێوه‌یه‌کی رێژه‌یی له‌گه‌ڵ رێبه‌رایه‌تیی حیزبی کۆمۆنیستدا، به‌مانای ده‌سه‌ڵاتدارێتیی سه‌رجه‌می ئه‌ندامه‌کانی حیزب نییه. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش هه‌ڵه نییه، ئه‌گه‌ر سیسته‌می سۆڤیه‌ت به تاک حیزبی و هێزی ده‌سه‌ڵاتدار به حیزبی کۆمۆنیست بزانین.\nبا له‌چاوی ئه‌ره‌ستووه‌وه له بابه‌ته‌که بڕوانین. مامۆستای یه‌که‌م، داڕێژه‌ری پڕنفووزترین مۆدێلناسیی سیسته‌مه حکوومه‌تییه‌کان بووه له مێژووی هزری سیاسیدا. ئه‌و ده‌ڵێ حکوومه‌ت یان له‌به‌رده‌ستی یه‌ک که‌سدایه یان له‌به‌ر ده‌ستی زۆرینه‌ی خه‌ڵکدا و له هه‌رکام له‌واندا دوو حاڵه‌ت هه‌یه، یان دامه‌زراوه‌ی زاڵ به‌پیی یاسا و به وته‌یه‌کی تر له ئاراسته‌ی به‌رژه‌وه‌ندیی کۆمه‌ڵگه‌دا کار ده‌کات، یان ئه‌وه‌یکه به‌دوای به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیه‌وه‌یه‌تی. ئه‌ره‌ستوو ئه‌گه‌ر بیویستایه سیسته‌می سۆڤیه‌ت شی بکاته‌وه بێگومان به جۆرێک له ئاریستۆکراسی واته حکوومه‌تی که‌مینه‌یه‌ک ده‌زانی که رێبه‌ره‌کانی سه‌ره‌تا ده‌یانویست به‌دوای به‌رژه‌وه‌ندیی کۆمه‌ڵگه‌دا بچن، به‌ڵام دواتر شوێنی به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان گرت. ئه‌ره‌ستوو به ئاریستۆکراسیی گه‌نده‌ڵ ده‌ڵی ئۆلیگارشی.\nحکوومه‌تی کۆماری ئیسلامیی ئێرانیش حکوومه‌تێکی ئۆلیگارشییه. ئه‌و حکوومه‌ته له کۆی حه‌وزه + برۆکراسی پێکنه‌هاتووه. کاتێک که ده‌ڵیین دامه‌زراوه‌ی ئایین و ده‌وڵه‌ت له‌وێدا تێکه‌ڵ کراون، مه‌به‌ست کۆکردنه‌وه‌ی ژماره‌ی حه‌وزه‌وییه‌کان و برۆکراته‌کان نییه. که‌واته ئه‌ی مه‌به‌ست چییه؟\nحکوومه‌تی کۆماری ئیسلامی، حکوومه‌تی مه‌لایییه، به‌ڵام حکوومه‌تی مه‌لاکان نییه. حکوومه‌تی مه‌لایییه له‌به‌ر ئه‌وه‌ی جیاوازیکردن له‌ن\_یوان مه‌لا و نامه‌لا و ئیمتیاز به‌خشین به مه‌لا یه‌کێکه له بناغه‌کانی ئه‌و سیسته‌می هه‌ڵاواردنه‌ی که ئه‌و حکوومه‌ته گتروویه‌ته به‌ر. یاسادانان و شێوازی دادوه‌ریی ده‌زگاکه له بنه‌ڕه‌ته‌وه له‌ژێر کاریگه‌ریی شه‌ریعه‌تی بوونه‌یه‌که‌یدایه. له‌نێو هێزه جێبه‌جێکاره‌کانیشدا مه‌لاکان له پشکداره سه‌ره‌کییه‌کانن. "لووتکه‌ی راسته‌قینه‌ی کاروباره‌کان" (ده‌سته‌واژه‌که‌ی خومه‌ینی) له‌لایه‌ن " رێبه‌رایه‌تی مه‌زن" و نووسینگه‌که‌ی ئه‌وه‌وه پێکده‌هێنرێت.\nحکوومه‌تی ئیسلامی هۆنراوێکی ئایدیۆلۆژیک-ئابووری-سه‌ربازی. له‌نیو هێزی ئۆلۆگارشیکدا، بکه‌ری ئایدیۆلۆژیک رۆڵی ره‌واییبه‌خش و نێوانگر له‌نێوان بکه‌ره‌کانی دیکه‌دا ده‌گێڕێت. ئه‌وه‌یکه هێزه نامه‌لاکان ده‌ربه‌ستی شه‌ریعه‌تیان نییه و له‌وانه‌شه سه‌ودای تریان له‌سه‌ردا بێ، هیچ له‌و راستییه ناگۆڕێت که ئه‌و حکوومه‌ته به‌بێ ئایدیۆلۆژییه‌که‌ی و ئه‌و به‌شه‌ی که مۆنۆپۆلی به‌رهه‌مهێنان و دابه‌شکردنی دراوی ئایدیۆلۆژیکی له‌به‌رده‌ستدایه، ناسنامه‌یه‌کی تری ده‌بێت، ناسنامه‌یه‌ک که گه‌یشتن پیی خۆی گۆڕانێکی شۆڕشگێڕانه‌یه، گۆڕانێکه که زۆر له‌سه‌رووی جێگۆڕکێی باڵه‌کانه‌وه‌یه.\nئه‌وه ده‌زانین که له هه‌مبانه‌ی شه‌ریعه‌تدا هه‌موو شت هه‌یه. دێهخودا له "ئه‌مسال و حیکه‌م"دا ئه‌و حیکایه‌ته‌ی تۆمار کردووه: "چه‌قه‌ڵێک که‌ڵه‌شێری مه‌لایه‌ک خنکاند و بردی و مه‌لا به‌شوێنی که‌وت. هاوڕێکه‌ی وتی: بۆ له به‌ڵاش راده‌که‌ی؟! که‌ڵه‌شێره‌که ئێستا ئیتر مندار بۆته‌وه و خواردنه‌که‌ی ناڕه‌وایه. مه‌لا وتی: تۆ نازانی من خۆم چه‌قه‌ڵیشم حه‌ڵاڵ کردووه و ده‌یخۆم! چه‌قه‌ڵ له پێشه‌وه و شێخ به‌دوایدا له ئاوایی دوور که‌وتنه‌وه. نیوه‌شه‌و بڕستی لێ بڕاو و شێخ به که‌ڵه‌شێره‌که‌وه گرتی. هه‌ڵبه‌ت برسێتی زاڵ و لادێ دوور و خۆپاراستن ئه‌رک بوو. ئاگرێکی کرده‌وه و که‌ڵه‌شێره‌که‌ی به منداری خوارد و لێی خه‌وت. سبه‌ی رۆژه‌که‌شی له‌و شوێنه مایه‌وه و رۆژه‌که‌ی به برسێتی به‌سه‌ر برد و ته‌نگانه به‌ری پێ هه‌ڵچنی و چه‌قه‌ڵه‌که‌شی به کڵاوی شه‌رعیی (خواردنی حه‌رامکراو) که‌باب کرد و ره‌وانه‌ی لای که‌ڵه‌شێره‌ی کرد."\nدێهخودا ئه‌گه‌ر له سه‌رده‌می ئێمه‌دا بژیابایه، ئه‌گه‌ر بیویستایه ناتوندوتۆڵیی شه‌رع نیشان بدات، ده‌سته‌وداوێنی ئه‌و به‌سه‌رهاته ده‌گمه‌نه نه‌ده‌بوو. سه‌رجه‌می پراتیکی حکوومه‌تی باس له ناتوندوتۆڵیی شه‌رع ده‌کات. هیچ کارێکی گه‌وره نییه که پشتی به فێڵێکی شه‌رعی نه‌به‌ستبێت. رێسا له رژێمی ئایینیدا خواردنی منداره‌وه‌بووه، حافز گوته‌نی، خواردنی پارووی گوماناوییه.\nهه‌ندێک که‌س به دیتنی ئه‌و هه‌موو فێڵه شه‌رعییانه به‌و ئه‌نجامه گه‌یشتوون که شه‌رع به‌و نادۆگمابوونه‌که‌ی خۆی و به‌و هه‌موو مه‌یله دنیاییانه‌ی که هه‌یه‌تی، له‌خۆیدا "سیکۆلاره" و ئێمه پێویستیمان به سیکۆلاریزاسیۆنێکی نوێ نییه. وه‌ها تێگه‌یشتنێک له سیکۆلاریزاسیۆن هه‌ڵه‌یه. سیکۆلاریزم له‌به‌رانبه‌ر ته‌رکه دنیا بوون و گۆشه‌گیری و ژیانی سۆفییانه‌دا نییه. له ئه‌ورووپا به‌م شێوه‌یه نه‌بووه و له ئێرانیش وه‌ها نییه. له قۆناغی په‌ره‌سه‌ندنی سیکۆلاریزمدا له ئه‌ورووپا جیاکه‌ره‌وه‌ی ره‌فتاری کڵێسا نه‌ک ته‌رکه دنیابوونه‌که‌ی، به‌ڵکوو هه‌مان دنیاگه‌راییه‌که‌ی بووه، دنیاگه‌راییه‌ک که هیگڵ به راناوی "خراپ" ده‌ستنیشانی ده‌کات. دنیاگه‌رایی شه‌ریعه‌تی ئیسلامیش دنیاگه‌رایی خراپه. له ئاستی تاکیدا، مۆدێلی دنیاگه‌رابوونی شه‌رع، دنیایه‌کی پیاوانه‌یه که پیاو له‌وێدا له چێژی دنیایی (له چوارچێوه‌یه‌کی له‌ڕووی مێژووییه‌وه په‌روه‌رده‌کراودا له بیابان نشینه‌کان و شارنشینه سه‌ده ناوه‌ڕاستییه‌کانی خۆرهه‌ڵاتی ئاسیا و باکووری ئه‌فریقا)به‌هره‌مه‌نده و له‌گه‌ڵ هه‌ر چێژێکدا که وه‌ریده‌گرێت زۆر زیره‌کانه کۆشکێکیش له به‌هه‌شت بۆخۆی دروست ده‌کات. له ئاستی کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیدا، مۆدێل بۆ دنیاگه‌رایی شه‌ریعه‌تی شیعه، ئه‌و رۆڵه‌یه که شه‌رعزانه‌کان له ناوه‌راسته‌کانی حکوومه‌تی سه‌فه‌وییه‌وه هه‌تا ئێستا له پانتای ده‌سه‌ڵاتدا ده‌یگێڕن.\nئاڵوێری دراوی ئایین له بازاڕێکی ئازاددا به‌ڕێوه ناچێت. وه‌لی فه‌قی خه‌زانه‌داری بانکێکی ئایدیۆلۆژیکه. حه‌وزه‌ش خۆی قه‌رزداری ئه‌و بانکه‌یه. له‌گه‌ڕدا بوونی دراوی ئایین، دیسکۆرسی ده‌سه‌ڵات پێکدێنێت. ئه‌م مامه‌ڵه‌یه له گۆڕه‌پانێک له هه‌ڵاواردنه‌کاندا ده‌چێته پێش و به‌رده‌وام ئه‌و هه‌ڵاواردنانه سه‌رله‌نوێ به‌رهه‌م ده‌هێننه‌وه. حه‌وزه، یه‌کێکه له ماده پێکهێنه‌ره‌کانی ئه‌و سیسته‌مه‌یه نه‌ک یه‌کێک له بنه‌ماکانی. به‌و پێیه ئه‌و راست نییه که بڵێین ته‌قیله‌به‌سه‌ره‌کان له‌م چیرۆکه‌دا هیچکاره‌ن. ئه‌وان سووخۆرن، کارمه‌ندانی ئه‌و بانکه ئایدیۆلۆژیکه‌ن و ئه‌و نوێژه‌ش که له مزگه‌وت ده‌یخوێنن، خزمه‌تێکه که به‌و بانکه‌ی ده‌که‌ن، جا مه‌به‌ستیان هه‌ر شتێکه با ببێت.\nئه‌و سیکۆلاریزاسیۆنه‌ی که مه‌رجی دیموکراتیک کردنی ستراکتۆری ده‌سه‌ڵاته له ئێراندا، دژه ئایین نییه، به‌ڵام پێویسته سه‌رهه‌ڵبدا و دراوی ئایین له بره‌و بخات. ئیمانداره راسته‌قینه‌کانیش له‌وه‌یکه ره‌وتێک بۆ تێکشکاندنی ئه‌و "دنیاگه‌راییه خراپه" و به زمانێکی خۆماڵی کۆتاییهێنان به ئالووده بوون به ماڵی دنیا، راپه‌ڕیوه ده‌بێ خۆشحاڵ بن. خۆزگه له کۆبیره‌وه‌ریدا ئه‌وه تۆمار بکرێت که زۆربه‌ی زاناکان ئالووده بوون و له حه‌وزه‌وه زۆر به ده‌گمه‌ن ده‌نگێکی ناڕه‌زایی له‌دژی "دنیاگه‌رایی خراپ" به‌رز بۆته‌وه.\nله‌م رۆژانه‌دا باسی یارانه له ئێران گه‌رمه. باس له هه‌موو کاڵایه‌ک ده‌کرێت جگه له‌و کاڵایه‌ی که زیاترین یارانه بۆ ئه‌و ده‌گه‌ڕێته‌وه و ئه‌ویش هه‌مان کاڵای ئایینه. سه‌رجه‌می بوودجه‌ی سانسۆر، بوودجه‌ی رادیۆ و ته‌له‌فزیۆن، بوودجه‌ی رێکخراوی بانگه‌شه‌ی ئیسلامی، بوودجه‌ی نوێژه هه‌ینییه‌کان، بوودجه‌ی وه‌زاره‌تی ئیرشاد و به‌شێک له بوودجه‌ی وه‌زاره‌ته‌کان و به‌ڕێوبه‌رایه‌تییه‌کانی تر، یارمه‌تیی راسته‌وخۆ به حه‌وزه‌کان و تۆڕی مزگه‌وته‌کان، ئیمتیازه‌کانی دامه‌زراندنی ته‌قیله‌به‌سه‌ره‌کان، ئه‌و پاره‌یه‌ی که له ده‌ره‌وه بۆ ئیسلام و "خاوه‌ن بڕیاری موسوڵمانه‌کان" خه‌رج ده‌کرێت و زۆر شتی تر، هه‌موو له‌و یارانانه‌ن که ده‌چنه خزمه‌ت کاڵای ئایینه‌وه. له پرسیاره‌که‌دا هاتبوو که "له کۆمه‌ڵگه‌ی سیکۆلاردا په‌یوه‌ندیی نێوان ئایینداری و سیاسه‌ت چۆنه". به سه‌رنجدان به باسی یارانه ده‌کرێ به‌م شێوه‌یه وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره بدرێته‌وه: له سیسته‌می سیکۆلاردا هیچ یارانه‌یه‌کی راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ به ئایین نادرێت.\nمه‌به‌ست له راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ چییه؟ ئه‌و کاڵایانه‌ی که هه‌ژمار کران، رێگه‌کانی یارمه‌تیی راسته‌وخۆن که بۆ بره‌و پێدان به بازاڕی ئایین ته‌رخان ده‌کرێن. یارمه‌تییه داراییه ناڕاسته‌وخۆش به دامه‌زراوه ئایینییه‌کان ده‌کرێت: له سووڕی پاره له‌و دامه‌زراوانه‌دا ناکۆڵرێته‌وه و باجیان لێوه‌رناگرن. له سه‌رده‌می په‌هله‌ویشدا وه‌ها یارانه‌یه‌ک به ئایین ده‌به‌خشرا. فاکته‌ری سیسته‌مێکی سیکۆلاری جیدی سڕینه‌وه‌ی هه‌موو چه‌شنه ته‌رخانکردنێکی یارانه بۆ ئایینه. ئایا ئه‌وه سته‌مه به ئایین؟ ئه‌گه‌ر ئایین وه‌ک ئه‌و به‌ڕێزانه ده‌ڵێن به‌دژی ماده‌په‌ره‌ستییه، ده‌بێ سیکۆلاریزاسیۆن به گه‌وره‌ترین خزمه‌ت به ئایین بزانریت.\nله پرسیاره‌که‌دا ئه‌م بابه‌ته‌ش هاتبووه ئارا که پرسی سه‌ره‌کی له ئێران سیکۆلاریزمه یان نه‌بوونی دیمۆکراسی. وه‌لام ئه‌وه‌یه که هه‌ردووکیان. دیسانیش هه‌ر له گۆشه‌نیگای "ئابووریی سیاسیی ئایینه‌وه" له بابه‌ته‌که بڕوانین. کاڵایه‌ک له ئارادا هه‌یه که یارانه‌یه‌کی زۆر گه‌وره‌ی پێ ده‌گات. به‌رهه‌مهێنه‌ران و دابه‌شکه‌رانی ئه‌و کاڵایه، دراوی وایان هه‌یه که له سیسته‌می ئێستادا به گه‌ره‌نتیی ده‌وڵه‌تییه‌وه شیاوی گۆڕینه‌وه‌یه به ئیمتیازه سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی و ئابووری و کلتوورییه‌کان. تا ئه‌و کاته‌ی که سوورانه‌وه له پانتای ده‌سه‌ڵاتدا، سه‌رجه‌می سیسته‌می پاره و سه‌رجه‌می سیسته‌می به‌رهه‌مهێنان و دابه‌شکردنی سه‌رمایه کۆمه‌ڵایه‌تی و کلتوورییه‌کان، له‌ژێر کاریگه‌ریی دیاریکه‌ری یارانه‌دان به کاڵای ئاییندایه، ناشێ باسێک له دیموکراسی له وڵاتدا بهێنرێته ئاراوه. سیسته‌می وه‌لیی فه‌قی ئه‌گه‌ر پیاوکوژیش نه‌کات، سه‌رجه‌می سامانی وڵات داپڵۆسێنه‌رانه‌یه. سڕینه‌وه‌ی سیسته‌می ته‌رخانکردنی یارانه به ئایین، که ناوی سیکۆلاریزاسیۆنه، له خۆیدا وڵات دیموکراتیک ده‌کات، به‌ڵام به‌بێ ئه‌و ناتوانرێ هیچ باسێک له دیموکراسی بکرێت. جودابوونی ئایین و ده‌وڵه‌ت، مه‌رجی یه‌که‌می جێگیربوونی دیموکراسییه له ئێران.