كۆچ/ له یه‌كه‌م رۆژی سه‌ره‌مه‌رگی پێغه‌مبه‌ره‌وه "د.خ" كێشه‌ی جێنشینایه‌تی سه‌رهه‌ڵده‌دات، نووسین و نه‌نووسینی جێنشینایه‌تی له‌كاتی سه‌ره‌مه‌رگدا، قه‌ده‌رێكی خوداییه یان هه‌ڵه‌یه‌كی مرۆییانه‌ی هاوه‌ڵانه؟ خۆ ئه‌گه‌ر بنووسرایه پێتوابوو ئه‌و جه‌نگانه‌ی له‌نێوانیاندا روویدا، روویده‌دا؟\nوه‌ڵام/ پێشتر ئاماژه‌مان پێكردووه كه له‌دوای خۆی پێغه‌مبه‌ر – درودی خودای له‌سه‌ر بێت- هیچ كه‌سێك به خه‌لیفه یاخود ئیمام دیاریناكات و ئه‌و دیاریكردنه به مافی ئوممه‌ت ده‌زانێت، وتمان ئه‌وانه‌ی باوه‌ڕیانوایه ده‌بوا پێغه‌مبه‌ر له ژیاندا جێنشینێكی بۆ خۆی دیاریبكردبایه ئه‌وانه داواده‌كه‌ن پێغه‌مبه‌ر موخاله‌فه‌ی ده‌قێكی رۆشنی قورئانی بكردبایه كه ئه‌مركردنه به شورا له‌نێوان باوه‌ڕداراندا (وأمرهم شوری بینهم)، ده‌بێ ئه‌و راستییه ئاشكرابێت – له دوای مردنی حه‌زره‌تی محه‌ممه‌د – درودی خودای له‌سه‌ر بێت - كۆی ئوممه‌ت به جێنشین داده‌نرێت نه‌ك ته‌نها كه‌سێك (ۆكَژَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّه‌ً ۆسَگًا لِّتَكُونُواْ شُهَدَا‌و عَڵی النَّاسِ ۆێكُونَ الرَّسُولُ عَڵیْكُمْ شَهِیدًا)، به‌مجۆره ئێوه‌مان گێڕا به ئوممه‌تێكی میانه‌گیر بۆئه‌وه‌ی به سه‌ر مه‌ردومانه‌وه ببن به شاهید و پێغه‌مبه‌ریش شاهیدی سه‌ر ئێوه بێت..\nئیسلام ده‌سه‌ڵاتی تاكه‌كه‌س ده‌سڕێته‌وه و له جێگه‌یدا ئوممه‌تێك داده‌مه‌زرێنێت، به‌ڵام ئوممه‌ت جه‌سته‌یه‌كه و گه‌ره‌كه سه‌رێكی باوه‌ڕداری، ژیری، پڕحیكمه‌ت ئیداره‌ی جووڵه‌ی رۆحی بكات كه دانانی ئه‌و ئیمامه مه‌زنانه بووه، ئێمه له‌به‌رده‌م مێژوویه‌كداین ئه‌گه‌ر و نه‌گه‌ری ئێمه هیچی لێكه‌مناكات و هیچیشی ناخاته‌سه‌ر، به‌ڵام خوێندنه‌وه‌ی دروستی ئه‌و مێژووه خزمه‌ت به ئه‌مڕۆمان ده‌كات، پێغه‌مبه‌ر له ژیاندا وه‌كیل و نائیبی دیاری نه‌كردووه و نه‌یبووه، به‌ڵكو دیاری كردنی وه‌كیل و نائیبی گشتی ( الوكاله و النیابه العامه) له بارێكدا ئیمامێك بوونی هه‌بێت پێچه‌وانه‌یه له‌گه‌ڵ دید و بینشی ئیسلامیدا، وه‌كاله‌ت و نیابه‌تی به‌شه‌كی ( جزئی) دروسته و ده‌بێت، چونكه بۆی هه‌یه ئیمام به هۆی كه‌می كات و زۆری ئه‌رك و كاروباره‌كانه‌وه به هه‌موویدا رانه‌گات و به‌شێكی به كه‌سانی لێوه‌شاوه و متمانه‌دار بسپێرێت، به‌ڵام ئه‌م پێسپاردنه مانای ئه‌وه ناگه‌یه‌نێت ئه‌و كه‌سه له دوای مردن و نه‌مانی ئیمام ده‌بێ ئیمام بێت، چونكه دیاری كردنی ئیمام مافی ئوممه‌ته نه‌ك مافی ئیمامه‌كه‌ی پێشتر..\nله بارێكدا كه هاتنی مه‌رگی ئیمام دیار و ئاشكرایه ئیمام ده‌توانێت فه‌رمان به مه‌جلیسی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه و دامه‌زراندن (الحل و العقد) بكات تاكو هه‌ستن به ته‌گبیری دیاریكردنی ئیمامی داهاتوویان به‌و میكانیزمه‌ی پێشتر ئاماژه‌مانپێكردووه، له‌مباره‌دا ئه‌گه‌ر ئیمام له ژیاندا مایه‌وه تا دیاریكردنی كه‌سێكیتر بۆ ئیمامه‌ت ئه‌وا كاری به‌یعه‌ت پێكردنه‌كه‌ی دواده‌خرێت بۆ ئه‌و كاته‌ی ئیمام له ژیاندا نامێنێت، ئه‌و كه‌سه هه‌ڵبژێرراوه تاكو ئیمام له ژیاندا بێت نابێت ناوی ئیمامی لێبنرێت و به‌و ناوه بانگبكرێت، چونكه دوو ئیمام له یه‌ككاتدا له تێڕوانینی ئیسلامه‌وه دروستنییه، كه‌سی هه‌ڵبژێرراو وه‌كیل و نائیبیش نییه تاكو به كاره‌كانی ئیمام هه‌ڵبسێت له‌وكاته‌ی ئیمام له‌سه‌ر جێگه‌ی مه‌رگدایه، لێره‌دا پرسیارێك سه‌رهه‌ڵده‌دات: ئه‌گه‌ر ئیمام بۆ ماوه‌یه‌كی دوورودرێژ له‌سه‌ر جێگه‌ی مه‌رگ بمێنێته‌وه، كێ به كاره‌كانی هه‌ڵده‌ستێت؟ پێویسته ده‌ستور سه‌قفێك بۆ ماوه‌ی دووركه‌وتنه‌وه‌ی ئیمام له كاره‌كانی دیاریبكات و دوای ئه‌و ماوه‌یه مه‌جلیسی حه‌ل و عه‌قد مافی ئه‌وه‌یان هه‌بێت بیر له دانانی ئیمامێكیتر بكه‌نه‌وه، چونكه ئیمام مه‌رجه‌كانی ئیمامه‌تی له‌ده‌ستداوه، به‌ڵام سه‌ره‌تا ده‌بێت به كاری هه‌ڵوه‌شانه‌وه (الحل) هه‌ڵبستن، واته ئیمامه‌كه‌یان له‌كارلابده‌ن ئه‌وجا به كاری دامه‌زراندن (العقد )ی ئیمامێكی نوێ هه‌ڵبستن، بۆئه‌وه‌ی دوو ئیمام له یه‌ككاتدا بوونیان نه‌بێت، بۆیه ئه‌م مه‌جلیسه ناونراوه هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه و دامه‌زراندن (الحل و العقد) چونكه یه‌كه‌مجار به‌كاری هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه ( الحل) هه‌ڵده‌ستن ئه‌وجا به كاری دامه‌زراندن (العقد).. وتمان تاكو ئیمام له ژیاندا بێت نابێت به‌یعه‌تی گشتی به هیچ كه‌سێكیتر بدرێت مه‌گه‌ر ئیمامی یه‌كه‌م له‌كارخرابێت یاخود لادرابێت به مه‌رجێك له‌كارخستن و لادانه‌كه‌ی له رێگه‌ی مه‌جلیسی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه و دامه‌زراندنه‌وه (الحل و العقد) بێت، نه‌ك زۆردارێك بێت و ئیمام لابدا و به‌زۆر خۆی به‌سه‌ر ئوممه‌تدا بسه‌پێنێت و ئیمامه‌تی خۆی رابگه‌یه‌نێت، ئه‌مه‌ی له مێژوودا بینراوه سته‌مكارێك ده‌هات و ئه‌وه‌ی پێش خۆی لاده‌دا و خۆی له جێگه‌ی داده‌نیشت – با له‌لایه‌ن هه‌ندێك له فه‌قیهه‌كانیشه‌وه شه‌رعییه‌تی پێدرابێت– كارێكی زۆردارانه‌یه هه‌رچه‌ند زۆرجار ئه‌و كه‌سه‌ی له‌كارلاده‌درا به هه‌مانشێوه‌ی ناشه‌رعی ئه‌م كه‌سه‌یتر هاتبووه‌سه‌ر كار، به‌ڵام ناشه‌رعیبوونی ده‌سه‌ڵاتداری یه‌كه‌م شه‌رعییه‌ت به ده‌سه‌ڵاتداری دووه‌م نادات، چونكه هه‌ردووكیان له رێگه‌ی ئوممه‌ته‌وه نه‌هاتوونه‌ته سه‌ر حوكم و ده‌سه‌ڵاتیان داگیر(غصب)كردووه، هه‌ندێكجار داگیركردنی ده‌سه‌ڵات حیله‌ی ناشه‌رعی بۆ ده‌دۆزرایه‌وه و به‌یعه‌ت به كه‌سێك ده‌درا بۆ ئه‌وه‌ی ببێته جێنشینی مه‌لیك یان سوڵتان و له دوای مردنی مه‌لیك یاخود سوڵتان راسته‌وخۆ ده‌چووه جێگه‌ی بابی یان براكه‌ی ئه‌مكاره‌ش دیسان داگیركردن (غصب)ه و له‌گه‌ڵ تێڕوانینی ئیسلامدا پێكنایه‌ته‌وه و هیچیتر نییه جگه‌له خۆسه‌پاندن.\nكۆچ/ ته‌مه‌نی پێغه‌مبه‌رایه‌تی"23"ساڵ به‌س نه‌بوو بۆ تێگه‌یشتن له ئیسلام و موسڵمانێتی یاخود دووركه‌وتنه‌وه بوو له رۆحی ئیسلام كاتێك شه‌ڕی نێوان هاوه‌ڵان سه‌رهه‌ڵده‌دات؟ ته‌نانه‌ت له‌نێوان خۆشه‌ویستترین و شاره‌زاترینیاندا جه‌نگه‌كه گه‌رمتره و ژماره‌ی قوربانییه‌كانیش زیاترن؟\nوه‌ڵام/ پێموایه كه‌مێكی ئه‌و ململانێیه بۆ ئیجتیهادی هه‌ڵه ده‌گه‌ڕێته‌وه، ئه‌گه‌ر ئه‌وپه‌ڕی به ویژدان بین ده‌توانین بڵێین "موعاویه" –خوا لێیڕازیبێت- له ئیجتیهاده‌كه‌یدا به هه‌ڵه‌داچووبوو كاتێك به‌یعه‌تی به حه‌زره‌تی "عه‌لی" نه‌ده‌كرد، چونكه گه‌وره هاوه‌ڵانی پێغه‌مبه‌ر - خوایان لێڕازیبێت- له مه‌دینه به ئیمامیان هه‌ڵبژارد بوو، ململانێكانیتر به‌شێكی په‌رچه‌كرداری سته‌می ده‌سه‌ڵات و ناعه‌داله‌تییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی ئاگرخۆشكه‌ری بوو كه جێگه‌ی باسه‌كه‌ی ئێمه نییه، من ده‌ڵێم نه‌دۆزینه‌وه‌ی ئالییه‌ت بۆ دابه‌شكردنی ده‌سه‌ڵات هۆیه‌كیتر بووه له هۆیه‌كانی یاخیبوون و سه‌رهه‌ڵدانی ململانێ، به بۆچوونی من ئه‌گه‌ر ململانێی حه‌زره‌تی موعاویه بۆ ده‌سه‌ڵاتی حه‌زره‌تی عه‌لی –خوایان لێرازیبێت– له ئه‌مڕۆی سه‌رده‌می پڕ له میكانیزمدا بووایه ئه‌وا ده‌توانرا به‌ئاسانترین شێوه چاره‌سه‌ری بۆ بدۆزرێته‌وه، ده‌توانرا ده‌سه‌ڵاتی ته‌نفیزی -سه‌رۆك كۆمار بێت له سیستمی كۆماریدا یان سه‌رۆك وه‌زیران بێت له سیستمی وه‌زاریدا- به حه‌زره‌تی موعاویه بدرێت و حه‌زره‌تی عه‌لیش له مه‌قامی ئیمامه‌ت و ره‌هبه‌ریدا بێت، به‌ڵام ململانێكه له‌سه‌رده‌مێكدایه كه فیقهی سیاسی نه‌ك له جه‌زیره‌ی عه‌ره‌بیدا به‌ڵكو له هه‌موو جیهاندا له نزمترین ئاستیدایه و ته‌جروبه‌ی كه‌ڵه‌كه‌بوو له‌و مه‌یدانه‌دا زۆر كه‌مه به‌تایبه‌ت بۆ سیستمێكی سیاسی ئیسلامی كه بیه‌وێت هه‌موو كاره‌كانی به رۆحی قورئان و فه‌رمووده هه‌ماهه‌نگبكات.\nئه‌گه‌ر بڵێین بیست و سێ ساڵ بۆ په‌روه‌رده‌ی ئوممه‌تێك له‌لایه‌ن پێغه‌مبه‌ره‌وه به‌سنه‌بووه و پێویستی به كاتی زیاتربووه، ئه‌وه تۆمه‌تمان داوه‌ته‌پاڵ خودا و پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی، تۆمه‌تمان داوه‌ته‌پاڵ خودا چونكه پێغه‌مبه‌رێكی ره‌وانه‌كردووه و به‌ر له ته‌واو بوونی ئه‌رك و كاره‌كانی خودا ده‌یمرێنێ و كۆتایی به كار و ته‌مه‌نی ده‌هێنێت، تۆمه‌تمان داواته پاڵ پێغه‌مبه‌ر چونكه له‌و ماوه دیاری كراوه‌ی بۆ پێغه‌مبه‌رایه‌تی خودا پێی به‌خشیبوو نه‌یتوانی كار و ئه‌رك و فه‌رمانه‌كانی جێبه‌جێ بكات، قورئان ئه‌م تۆمه‌تانه ره‌د ده‌كاته‌وه و ده‌فه‌رموێت(الْێوْمَ أَكْمَلْتُ ڵكُمْ دِینَكُمْ ۆأَتْمَمْتُ عَڵیْكُمْ نِعْمَتِی ۆرَچِیتُ ڵكُمُ الإِسْڵامَ دِینًا) المائده – 3، ئه‌مڕۆ دینه‌كه‌تانم بۆ كامڵكردن و نیعمه‌تی خۆمم له‌سه‌ر ته‌واوكردن و رازیبووم به‌وه‌ی ئیسلام ئایینی ئێوه بێت.. خودا له ته‌مه‌نی پێغه‌مبه‌ردا ئایینی خۆی كامڵ كردووه و به‌تێر و ته‌واوی به مه‌ردومان راگه‌یه‌نراوه و مه‌ردومانی له‌سه‌ر په‌روه‌رده‌كراوه، پێغه‌مبه‌ریش به‌رانبه‌ر به گه‌یاندنی وه‌حی خیانه‌ت و كه‌مته‌رخه‌می له‌و ئه‌مانه‌ته‌نه‌كردووه (وما هو علی الغیب بچنین)التكویر – 24، "پێغه‌مبه‌ر به‌و وه‌حییه‌ی پێیگه‌یشتووه به‌خیل و ده‌ستنووقاو نییه"، واته: ئه‌وه‌ی پێیگه‌یشتووه گه‌یاندوویه‌تی و ئایه‌تێك دانه‌به‌زیوه لای خۆی گلیدابێته‌وه و به مه‌ردومانی نه‌گه‌یاندبێت، هه‌وڵوته‌قالای زۆری پێغه‌مبه‌ر بۆ گه‌یاندنی وه‌حی و هیدایه‌تی مرۆڤه‌كان گه‌یشتبووه ئاستێك خودا پێیبفه‌رموێت (گه، مَا أَنزَلْنَا عَڵیْكَ الْقُرْێ‌نَ لِتَشْقَی) گه –1، 2، "قورئانمان دانه‌به‌زاندووه بۆ سه‌رت تاكو شه‌كه‌تببی و ئازار و مه‌ینه‌تی بۆ خۆت دروستبكه‌یت" له جێگه‌یه‌كیتردا (فَڵعَلَّكَ بَاخِعٌ نَّفْسَكَ عَڵی ێ‌پَاڕهِمْ إِن لَّمْ یُۆْمِنُوا بِهَژَا الْحَدِیپِ أَسَفًا) الكهف – 6،"تۆ خه‌ریكی به خه‌م و دڵته‌نگی خۆت تیاده‌به‌یت له پشتهه‌ڵكردنی ئه‌مانه كه باوه‌ڕناهێنن به‌م قورئانه"\nئه‌م جۆره تێڕوانینه –گوایه پێغه‌مبه‌ر نه‌یتوانیبێت ئوممه‌تێك په‌روه‌رده‌بكات - بێبنه‌ما و نازانستی و بێئاكامه و كه‌سانێك په‌نای بۆ ده‌به‌ن هه‌ڵگری ئایدۆلۆژیایه‌ك بێت پێچه‌وانه له‌گه‌ڵ ئایینی ئیسلامدا بوه‌ستێته‌وه و به‌وكاره‌ی ته‌نها رقی خۆی هه‌ڵده‌ڕێژێت و جۆرێك له چه‌واشه‌كاری له‌و مه‌یدانه‌دا به‌رهه‌م ده‌هێنێت.\nئێمه ده‌بێ له جێگه‌یه‌كیتره‌وه ئه‌م بابه‌ته بخوێنینه‌وه: قورئان له چه‌ندین ئایه‌تدا ئاماژه به ه‌سته‌یه‌ك ده‌كات له مه‌دینه و ده‌وروبه‌ریدا ده‌ژیان و باوه‌ڕیان به ئیسلام و پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی نه‌هێنابوو، به‌ڵام له رواڵه‌تدا موسڵمانبوونیان نیشانده‌دا، ئه‌وانه دووڕووه‌كانی ناو مه‌دینه بوون كه دونیایه‌ك رقوكینه‌یان به‌رانبه‌ر پێغه‌مبه‌ر و باوه‌ڕداران هه‌ڵگرتبوو، ئه‌و ده‌سته‌یه بۆ ده‌روویه‌ك ده‌گه‌ڕان تاكو ژه‌هری خۆیان بڕێژن و خۆیان له رق خاڵیبكه‌نه‌وه، بۆیه له‌ژێره‌وه هاوپه‌یمانی و ده‌ست له‌ناو ده‌ستیان له‌گه‌ڵ یه‌هودییه‌كانی مه‌دینه و ده‌وروبه‌ری به‌ستبوو، ئه‌و یه‌هودییانه‌ی به هاتنی حه‌زره‌تی محه‌ممه‌د بۆ مه‌دینه به‌رژه‌وه‌ندییه سیاسی و ئابوورییه‌كانیان كه‌وته‌به‌ر مه‌ترسییه‌وه (ۆإِژَا ڵقُواْ الَّژِینَ ێ‌مَنُواْ قَالُواْ ێ‌مَنَّا ۆإِژَا خَڵوْاْ إِڵی شَێاگِینِهِمْ قَالُواْ إِنَّا مَعَكْمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِۆُونَ) البقره– 14،" كاتێك دووڕووان به باوه‌ڕداران ده‌گه‌ن ده‌ڵێن ئێمه‌ش باوه‌ڕمانهێناوه، كاتێكیش ده‌چن بۆ لای شه‌یتانه‌كانیان –واته یه‌هوده پیلانگێڕه‌كان – پێیانده‌ڵێن ئێمه له‌گه‌ڵ ئێوه‌داین ئێمه ته‌نها گاڵته‌كه‌رین - به باوه‌ڕداره‌كان كاتێك پێیانده‌ڵێین باوه‌ڕمانهێناوه-".\nله‌گه‌ڵ فه‌تحی مه‌ككه و ته‌سلیمبوون (التسلیم)ی قوره‌یش و خێڵه عه‌ره‌به‌كانیتردا ئه‌م سێ گروهه ده‌ستیان له‌ناو ده‌ستی یه‌كترنا و بوون به یه‌ك به‌ره و دژ به موسڵمانان و ده‌وڵه‌تی ساوای مه‌دینه كه‌وتنه پیلانگێڕی، ده‌ڵێم قوره‌یش و خێڵه عه‌ره‌به‌كان ته‌سلیمبوون نه‌ك موسڵمان بووبن (قَاڵتِ الْأَعْرَابُ ێ‌مَنَّا قُل لَّمْ تُۆْمِنُوا ۆڵكِن قُولُوا أَسْڵمْنَا ۆڵمَّا ێدْخُلِ الْإِیمَانُ فِی قُلُوبِكُمْ) الاعراب– 14،" ئه‌عرابه‌كان وتیان باوه‌ڕمانهێناوه پێیانبڵێ باوه‌ڕتاننه‌هێناوه، به‌ڵكو بڵێن ملكه‌چبووین، تاكو ئێستا باوه‌ڕنه‌چووه‌ته ناو دڵه‌كانتانه‌وه".\nله دوای مردنی پێغه‌مبه‌ر زه‌مینه‌یان بۆ سازا تاكو بكه‌ونه‌گه‌ڕ و پیلانه‌كانی خۆیان جێبه‌جێبكه‌ن، به‌ڵام له‌سه‌رده‌می خه‌لافه‌تی حه‌زره‌تی ئه‌بوبه‌كر و حه‌زره‌تی عومه‌ردا به هۆی تووندی ئه‌و دوو كه‌سه بۆ پارێزگاریكردن له ئایین و بنه‌ماكانی شه‌ریعه‌ت نه‌یانده‌توانی به ئاشكرا چالاكییه‌كانیان ئه‌نجامبده‌ن ته‌نها له خه‌باتێكی ژێرزه‌مینیدا بوون، حه‌زره‌تی عومه‌ر له‌مپه‌رێكی زۆر گه‌وره‌بوو له‌به‌رده‌م به‌ئه‌نجامگه‌یاندنی پیلانی ئه‌و سێ گروهه هاوپه‌یمانه بۆیه سه‌بریان له‌به‌ربڕا و پیلانی تیرۆركردنیان داڕێژا و له مزگه‌وتی مه‌دینه‌دا له‌لایه‌ن ئه‌بولوئلوئی فیروزییه‌وه شه‌هیدكرا، ئه‌م كۆیله‌یه مرۆڤێكی فریودراو بوو له‌لایه‌ن ئه‌و سێ گروهه‌وه بۆ رزگاربوونیان له ده‌ست حه‌زره‌تی عومه‌ر، ئه‌م سێ گروهه به هاوكاری ده‌سته‌یه‌ك له‌و فارسانه‌ی موڵك و ده‌سه‌ڵاتیان له‌ده‌ستدابوو به‌به‌رده‌وامی خه‌ڵكی خۆیان ره‌وانه‌ی شاری مه‌دینه ده‌كرد كه پایته‌ختی ده‌وڵه‌تی ئیسلام بوو، ئه‌و كه‌سانه خاوه‌ن پیشه و ده‌ستڕه‌نگین بوون بۆئه‌وه‌ی بتوانن له مه‌دینه بمێننه‌وه و حه‌زره‌تی عومه‌ر ده‌ریاننه‌كات، هاتنی ئه‌و كه‌سانه مه‌رامی زۆری له‌پشته‌وه بوو: له‌وانه زیادكردنی ژماره‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ی له مه‌دینه‌دان و دژن به ئیسلام و موسڵمانان، هه‌روه‌ها قه‌ره‌باڵغبوونی شار و شارینه‌وه‌ی هه‌موو ئه‌وانه‌ی له كاری پیلانگێڕیدان، جێبه‌جێكردنی پیلانه‌كان به هه‌موو ئه‌و كه‌سانه و ئاگاداربوونی ته‌واو له ته‌گبیر و بڕیاری موسڵمانان – به‌تایبه‌ت خه‌لیفه و ئه‌هلی شورا –و ئاگاداركردنه‌وه‌ی سه‌رانی ئه‌و سێ گرووهه.\nله ماوه‌یه‌كی كه‌مدا ژماره‌ی ئه‌و كه‌سه هاتووانه به ئه‌ندازه‌یه‌ك زیادیكرد حه‌زره‌تی عومه‌ر هه‌ست به پیلانه بكات و بڕیاربدات له‌وه زیاتر خه‌ڵكی ده‌ره‌وه روو له مه‌دینه نه‌كه‌ن، پیلانه‌كانی ئه‌وان سه‌ریگرت و ئه‌و له‌مپه‌ره‌ی به‌رده‌میان كه حه‌زره‌تی عومه‌ر بوو كۆتاییپێهات، خه‌لافه‌ت كه‌وته ده‌ستی حه‌زره‌تی عوسمان و به حوكمی ته‌مه‌نی زۆر و سروشتی نه‌رمونیانی خۆی و خۆشه‌ویستی قوره‌یش بۆ ئه‌و و خۆشه‌ویستی ئه‌و بۆ قوره‌یش، كه دایك رۆڵه‌كه‌ی ده‌لاوانده‌وه و ده‌یووت ( أحبك والرحمان حب قریش لعپمان)، سوێندبێت به ره‌حمان قوره‌یش چه‌نده عوسمانی خۆشده‌وێت ئه‌وه‌نده خۆشمگه‌ره‌كی، به‌م هۆیانه حه‌زره‌تی عوسمان ده‌ستی له‌و تووندییه كێشایه‌وه كه حه‌زره‌تی ئه‌بوبه‌كر و حه‌زره‌تی عومه‌ر له‌سه‌ری بوون، تووندییه‌ك له حه‌ق و میانه‌گیری لانه‌دات و ئیسلام و به‌رژه‌وه‌ندی موسڵمانانی تیادا له‌به‌رچاو گیرابێت، حه‌زره‌تی عوسمان نه‌رمی و به‌زه‌یی به‌سه‌ر كار و بڕیار و هه‌ڵوێسته‌كانیدا زاڵبوو، مرۆڤێك بوو لێوانلێو به حه‌یا و شه‌رم، له جوانی و ده‌روونی خاوێن و دڵی پڕبه‌زه‌یی خۆیه‌وه مامه‌ڵه‌ی ده‌وروبه‌ری ده‌كرد، ئه‌م ئاكاره‌ش ئه‌گه‌ر ته‌نها باوه‌ڕدارانی راسته‌قینه له مه‌دینه‌دا بژینابایه مه‌زنترین كاریگه‌ری له‌سه‌ر دڵ و ده‌روون و ئاكاریان به‌جێده‌هێڵا، وه‌لێ سێ گروهی پیلانگێڕ خۆیان مڵاسدابوو، ئه‌وان له كه‌میندا بوون بۆ دۆزینه‌وه‌ی درزێك تاكو كاری له‌سه‌ر بكه‌ن و یه‌كێتی موسڵمانانی لێوه دووكه‌رتبكه‌ن، كه‌وتنه نزیككردنه‌وه‌ی چه‌ند كه‌سێكی گوماناوی له حه‌زره‌تی عوسمان كه له خزمه نزیكه‌كانی بوون تاكو له رێگه‌ی ئه‌وانه‌وه ده‌وری حه‌زره‌تی عوسمان بده‌ن و كۆمه‌ڵێ كار و بڕیاری نابه‌جێ به‌ناوی حه‌زره‌تی عوسمانه‌وه ئه‌نجامبده‌ن و خۆشیان له‌پشته‌وه خه‌نجه‌ری خۆیان له حه‌زره‌تی عوسمان بوه‌شێنن و خه‌ڵكی لێهانبده‌ن و لیستێك به‌ناوی كاره خراپه‌كانی حه‌زره‌تی عوسمانه‌وه ئاماده‌بكه‌ن و به‌هه‌موو ویلایه‌ته‌كاندا بڵاویبكه‌نه‌وه، سه‌رئه‌نجامی پیلانگێڕییه‌كه‌یان كۆكردنه‌وه‌ی خه‌ڵكێكی زۆر بوو له مه‌دینه بۆ ئه‌وه‌ی چوارده‌وری ماڵی حه‌زره‌تی عوسمان بده‌ن و سه‌رئه‌نجام شه‌هیدیبكه‌ن، هه‌ر ئه‌م سێ گروهه كراسی خوێناوی حه‌زره‌تی عوسمانانیان به ویلایه‌ته‌كاندا گێڕا و گه‌یاندیانه دیمه‌شق و به ده‌رگای شاردا هه‌ڵیانواسی و باسی كه‌مته‌رخه‌می حه‌زره‌تی عه‌لیان ده‌كرد له‌مه‌ڕ شه‌هیدكردنی حه‌زره‌تی عوسمان و ده‌یانووت ئاماده‌نه‌بووه به‌رگری لێبكات و به‌شه‌هیدبوونی حه‌زره‌تی عوسمان راسته‌وخۆ خۆی له جێگه‌ی داناوه، هه‌ر ئه‌م سێ گروهه دژه بوو له مه‌دینه كه‌وتنه پیلانگێڕی و ده‌سته‌یه‌ك له موسڵمانانیان له حه‌زره‌تی عه‌لی هاندا و به پێشه‌وایه‌تی دایكی موسڵمانان حه‌زره‌تی عائشه هاتنه‌ده‌ره‌وه و جه‌نگی جه‌مه‌لی لێبه‌رپابوو، له دیمه‌شقیش هانی موعاویه‌یان ده‌دا و داوایانلێده‌كرد تاكو بكوژانی حه‌زره‌تی عوسمان ته‌سلیمنه‌كرێت به‌یعه‌ت به حه‌زره‌تی عه‌لی نه‌دات.\nئێمه كاتێك مێژووی هاوه‌ڵانی پێغه‌مبه‌ر و ئه‌وانه‌ی به‌دوای ئه‌واندا هاتن ده‌خوێنینه‌وه ده‌بێت ئه‌و ده‌سته‌ڕه‌شه چه‌په‌ڵه كه له سێبه‌ره‌وه كاریده‌كرد له‌به‌رچاوبگرین، به‌مكاره‌مان نامانه‌وێت موسڵمانان له مه‌سئولییه‌تێكی مێژووی رزگاربكه‌ین، به‌ڵكو ده‌مانه‌وێت مێژوو به‌هه‌موو ره‌هه‌نده‌كانیه‌وه بخوێنرێته‌وه و سه‌رنجبدرێت تاكو له یه‌كگۆشه‌وه بڕیارده‌رنه‌كه‌ین و خۆمان و خه‌ڵكی له راستییه‌كان چه‌واشه‌نه‌كه‌ین، له‌ناو موسڵماناندا كه‌سانێكی باوه‌ڕلاواز بوونی هه‌بوو كه گوێیان بۆ ئه‌و سێ گروهه ده‌گرت و باوه‌ڕیان به‌قسه‌كانیانده‌كرد (وفیكم سماعون لهم) التوبه– 47،" ده‌سته‌یه‌ك له‌ناو ئێوه‌دا هه‌یه گوێ بۆ قسه‌ی دووڕووان شلده‌كه‌ن"..\nله‌پاڵ ئه‌م ده‌سته‌ڕه‌شه و بوونی ده‌سته‌یه‌ك له موسڵمانی باوه‌ڕلاوازدا چه‌ند هۆیه‌كیتر بۆ په‌رته‌وازه‌یی و سه‌رهه‌ڵدانی جیاوازییه‌كان هه‌یه كه به خاڵ ئاماژه‌یپێده‌كه‌م:\n• یه‌كه‌مینجاره له مێژوودا عه‌ره‌بی نیمچه دوورگه‌ی عه‌ره‌بی له ده‌وڵه‌تێكدا كۆده‌بنه‌وه، به‌ر له‌ومێژووه ته‌جروبه‌ی ده‌وڵه‌تدارییان نه‌بووه به پێچه‌وانه‌ی فارس و رۆمه‌كانه‌وه كه مێژووی ده‌سه‌ڵاتیان چه‌ندین هه‌زار ساڵ بووه.\n• یه‌كه‌مینجاره له مێژوودا عه‌ره‌بی نیمچه دوورگه گه‌لانیتر ده‌كه‌ونه‌به‌ر ده‌ستیان و حوكمیانده‌كه‌ن و به‌سه‌ریاندا ده‌سه‌ڵاتدار ده‌بن، له كاتێكدا فارسه‌كان و رۆمه‌كان چه‌ندین هه‌زار ساڵ بوو گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كانیتریان ژێرده‌سته كردبوو.\n• خێرایی فراوانبوونی فتوحاتی ئیسلامی كه له‌كه‌مترین ماوه‌دا فراوانترین زه‌وی و زۆرترین گه‌ل و نه‌ته‌وه هاتنه ناویه‌وه.\n• ململانێی ئایین و فه‌رهه‌نگ و كولتووره جیاجیاكان له‌گه‌ڵ ئایینی ئیسلام كه به‌به‌رده‌وامی خه‌ڵكانیان هانده‌دا بۆ ده‌ستگرتن به ئایین و كه‌لتووری كۆنی خۆیانه‌وه و دژایه‌تیكردنی ئه‌و ئایینه نوێیه كه ئایینی یه‌كتاپه‌رستی بوو.\nكۆچ/ مه‌نهه‌جی سوننه‌كان"خودا ده‌ستی پاراستین، ئێمه‌ش ده‌ممان ده‌پارێزین" چاره‌سه‌ره بۆ كێشه‌یه‌كی مێژووی ئه‌وه‌نده گه‌وره یاخود دیزه به ده‌رخۆنه‌كردنی كێشه‌كه‌یه؟ هۆكاری ئه‌و قڕوقپكردنه بۆچی ده‌گه‌ڕێنیته‌وه؟\nوه‌ڵام/ ره‌خنه‌گرتن له ئیسلامدا له كات و شوێنی خۆیدا و به‌رێگه‌ی تایبه‌ت به خۆی ره‌وایه و ده‌رگای لێدانه‌خراوه، چه‌ندین رووداو له ژیانی پێغه‌مبه‌ر و هاوه‌ڵانی شاهیدی شه‌رعییه‌تی ره‌خنه‌گرتنه، به‌ڵام كێن ئه‌وانه‌ی ره‌خنه‌ده‌گرن و مه‌به‌ست له ره‌خنه‌گرتنه‌كه چییه و كام ده‌رئه‌نجام له ره‌خنه‌كه‌وه ده‌خاته‌ڕوو؟ نه په‌رده‌پۆشكردنی رووداوه‌كانی مێژوو چاره‌سه‌ره، نه باسكردن و په‌رده له‌سه‌رلادانی به مه‌به‌ستی نابووت و ناشیرینكردنی هاوه‌ڵانی پێغه‌مبه‌ر – خوایان لێرازیبێت-، ره‌خنه‌گرانی ئه‌و مێژووه یان شوێنكه‌وتووانی مه‌زهه‌ب و فیرقه‌گه‌لێك بوون كه به ئه‌هلی سوننه موخالیف بوون یاخود رۆژهه‌ڵاتناسه‌كانن و سه‌ر به ئایین و كولتور و شارستانێتێكیترن، ئه‌هلی سوننه كه‌متر خۆیان له‌و مه‌یدانه داوه و خۆ دوورخستنه‌وه‌یان له باسكردنی ئه‌و رووداوانه چه‌ند مه‌به‌ستێك له‌پشتییه‌وه بووه:\n• ئه‌وانه رووداوگه‌لێكی گوزشته‌ن كه هێنانه‌وه به‌ریادیان خزمه‌ت به ئێستای موسڵمان ناكات (تِلْكَ أُمَّه‌ٌ قَدْ خَڵتْ ڵهَا مَا كَسَبَتْ ۆڵكُم مَّا كَسَبْتُمْ ۆڵا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا ێعْمَلُونَ) البقره–134، ئه‌وه سه‌رده‌م و كۆمه‌لێك بوو كه تێپه‌ڕی، به‌رپرسه به‌رانبه‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌نجامیدا ئێوه‌ش به‌رپرسن به‌رانبه‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌نجامیده‌ده‌ن، ئێوه له‌مه‌ڕ كرده‌وه‌كانی ئه‌وان پرسیارتان لێناكرێت.\n• خودا له قورئاندا به ئێمه‌ی فه‌رمووه دوعا بۆ ئه‌وانه‌ی پێش خۆمان بكه‌ین نه‌ك ناویانبهێنین و له‌كه‌داریانبكه‌ین (ۆالَّژِینَ جَاۆُوا مِن بَعْدِهِمْ ێقُولُونَ رَبَّنَا اغْفِرْ ڵنَا ۆلِإِخْۆانِنَا الَّژِینَ سَبَقُونَا بِالْإِیمَانِ ۆڵا تَجْعَلْ فِی قُلُوبِنَا غِلًّا لِّلَّژِینَ ێ‌مَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَۆُوفٌ رَّحِیمٌ)الحشر–10، ئه‌وانه‌ی به‌دوای ئه‌واندا –به‌دوای هاوه‌ڵانی پێغه‌مبه‌ردا– هاتن ده‌ڵێن: خودایه له ئێمه و له‌و برایانه‌مان به باوه‌ڕه‌وه پێشمانكه‌وتن خۆشببه، رقوكینه به‌رانبه‌ر باوه‌ڕداران مه‌خه دڵمانه‌وه، خودایه تۆ به به‌زه‌یی و دلۆڤانی.\n• خودا له قورئاندا به‌هۆی جه‌نگی ده‌سته‌یه‌ك له‌گه‌ڵ ده‌سته‌یه‌كیتردا سیفه‌تی باوه‌ڕی لێوه‌نه‌گرتوونه‌ته‌وه و به‌باوه‌ڕدار باسیلێوه‌كردوون، ئه‌مه‌ش ده‌مانگه‌یه‌نێته ئه‌و ئه‌نجامه‌ی كه ناوهێنان و باسكردنی باوه‌ڕدار له ئیسلامدا شه‌رعییه‌تی نییه و ده‌بێ لێیبێده‌نگ بین (ۆإِن گَائِفَتَانِ مِنَ الْمُۆْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا فَإِن بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَڵی الْأُخْرَی فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفِی‌وَ إِڵی أَمْڕ اللَّهِ فَإِن فَا‌وتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا بِالْعَدْلِ ۆأَقْسِگُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِگِینَ) الحجرات–9، ئه‌گه‌ر دوو گروه له باوه‌ڕداران به‌رانبه‌ر به‌یه‌كتر ده‌جه‌نگان ئه‌وا ئاشته‌وایی بخه نێوانیانه‌وه، ئه‌گه‌ر ده‌سته‌یه‌كیان به‌سه‌ر ئه‌ویتریاندا ده‌ستدرێژیده‌كرد ئه‌وا بجه‌نگه دژ به‌ده‌سته‌ی ده‌ستدرێژكار هه‌تا دێته ژێرسێبه‌ری فه‌رمانی خودا، ئه‌گه‌ر ملكه‌چبوو ئاشته‌وایی بخه‌نه نێوانیانه‌وه و دادپه‌روه‌ر بن، خودا دادپه‌روه‌ر و میانه‌ڕه‌وانی خۆشده‌وێت .. لێره‌وه ئه‌و قسه به‌ناوبانگه له‌ناو ئه‌هلی سوننه‌دا بڵاوه‌یكردووه كه: ئه‌وه فتنه‌یه‌ك بوو خودا ده‌ستی ئێمه‌ی لێپاراست - واته له هیچ یه‌كێك له‌و سێ ده‌سته‌یه نه‌بووین: ده‌سته‌ی یه‌كه‌م و دوومی له‌گه‌ڵ یه‌كتر جه‌نگكه‌ر، هه‌روه‌ها ده‌سته‌ی سێیه‌می سوڵحكه‌ر كه به‌هۆی ده‌ستدرێژی یه‌كێك له دوو ده‌سته‌كه‌وه تووشی جه‌نگ كردن هاتووه- با ئێمه‌ش ده‌م و زمانی خۆمانی لێبپارێزین.\n• ئه‌و فتنه‌یه هاوه‌ڵانی مه‌زنی پێغه‌مبه‌ری تیاشه‌هیدبووه له‌م ده‌سته‌یه بێت یان له ده‌سته‌كه‌یتر، بۆیه قسه له‌باره‌وه كردنی زۆر سه‌خت و دژواره، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌هلی سوننه یه‌كده‌نگن له‌سه‌ر حه‌قڕه‌ویی ئیمامی عه‌لی و به ئیمامی ناوده‌به‌ن و چواره‌م خه‌لیفه‌ی راشیدینه و ده‌سته‌ی به‌رانبه‌ر به ده‌ستدرێژكار (باغی) ناوزه‌دده‌كه‌ن، به‌ڵام سیفه‌تی ئیمانیان لێوه‌رناگرنه‌وه و پێیانوایه له‌و كاره‌یاندا به هه‌ڵه‌داچوون و ئیجتیهادێكی هه‌ڵه‌یانكردووه.\nئه‌مه ئه‌و مه‌نهه‌جه‌یه مامه‌ڵه‌یپێكراوه، ئایا له‌ئه‌مڕۆدا ده‌كرێت خوێندنه‌وه‌یه‌ك بۆ ئه‌و مێژووه بكرێت و راستییه‌كان بۆ نه‌وه‌ی نوێ بخرێته‌ڕوو؟\nبه بۆچوونی من ئه‌و كه‌سانه‌ی ده‌چنه ناو خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و مێژووه‌وه ده‌بێت چه‌ند خاڵێك له‌به‌رچاوبگرن:\n1 . ئه‌و بنه‌مایانه‌ی قورئان و فه‌رمووده له‌مه‌ڕ هاوه‌ڵانی پێغه‌مبه‌ر باسیلێوه‌ده‌كات پێشێلنه‌كات.\n2 . خۆیان به‌ته‌نها سه‌رچاوه‌یه‌كه‌وه نه‌به‌ستنه‌وه و ته‌واوی سه‌رچاوه مێژووییه‌كان –به جیاوازی مه‌زهه‌بییه‌نه‌وه- له‌مه‌ڕ ئه‌و رووداوانه تاوتوێبكات.\n3 . به‌دوای ئه‌و ده‌سته نادیاره‌دا بگه‌ڕێت كه سه‌ره‌داوی فیتنه و ئاشووبه‌كانی له‌ده‌ستگرتبوو، ئه‌ویش ده‌ستی یه‌هود و هه‌ندێك له تیره و هۆزه عه‌ره‌به‌كان بوون كه به رواڵه‌ت موسڵمان بووبوون و هێشتا له‌سه‌ر باوه‌ڕی بتپه‌رستی خۆیان بوون، هاوڕێ له‌گه‌ڵ دووڕووه‌كانی ناو مه‌دینه‌دا كه ناكرێت و نه‌شیاوه به مردنی پێغه‌مبه‌ر –درودی خوای له‌سه‌ربێت- موسڵمان بووبن و وازیان له كاری دووڕووانه‌ی خۆیان هێنابێت له‌كاتێكدا به درێژایی ژیانی پێغه‌مبه‌ر له پیلان و سه‌نگه‌ردا بووبن.\n4 . ده‌رهێنانی وانه و عیبره‌توه‌رگرتن بۆ نه‌وه‌ی نوێ له پشتی گه‌ڕانه‌كه‌یه‌وه بێت نه‌ك فیتنه‌نانه‌وه و ئاگرخۆشكردن بۆ فیتنه‌یه‌كی گه‌وره‌تر له‌وه‌ی له مێژوودا روویداوه.\nئه‌وروپای مه‌سیحی به‌و گشته ئازادی و دیموكراسییه‌وه تا ئه‌مساته ناوهێنان و سووككردنی ئه‌و قه‌شه و پاپانه‌ی سه‌دان ساڵ ئه‌وروپایان خوارد و دژایه‌تی زانست و عه‌داله‌تیان كرد –بۆ گه‌وره‌ڕاگرتنی كڵێسا و پاپ– به دروستنازانێت، ته‌نها به‌شێوه‌یه‌كی گشتی و به‌خوێنێكی سارده‌وه پاپای فاتیكان داوای لێبوردن له دونیای مه‌سیحی ده‌كات بۆ ئه‌و گشته تاوانه‌ی به‌هۆی كڵێساوه دژ به مرۆڤ كراوه، ئه‌بێ به خراپكردن و ناوهێنانی هاوه‌ڵانی مه‌زنی پێغه‌مبه‌ر كه نه دژ به زانست وه‌ستان و نه به‌ناوی خوداوه خێروبێری سه‌رزه‌ویان هه‌ڵلووشی خزمه‌ت به كوێی زانست و ئه‌خلاق ده‌كات؟\nكۆچ/ میتۆدێكی تایبه‌تی هه‌یه بۆ تێگه‌یشتن له‌و كێشانه و چاره‌سه‌ركردنی ئه‌زمه‌ی دیاریكردنی خه‌لیفه و جێنشین و تا چه‌نده‌ش ئه‌و میتۆده ده‌توانێت ئوممه‌تی ئیسلامیی "په‌ره‌وازه‌بوو" یه‌كبخاته‌وه؟\nوه‌ڵام/ ئه‌گه‌ر سه‌رنجێكی وردی ئه‌و ئایه‌ت و فه‌رموودانه بده‌ین ئاماژه‌یان بۆ حوكم و ده‌سه‌ڵات تێدایه، هاوڕێ له‌گه‌ڵ ته‌جروبه‌ی كه‌ڵه‌كه‌بووی مرۆیی له مه‌یدانی زانست و موماره‌سه‌ی سیاسیدا ئه‌وا ده‌گه‌ینه ئه‌نجامێكی رۆشنی وا كه بتوانرێت بكرێته بنچینه و ببێته بنه‌ما بۆ زانستێكی سیاسی ئیسلامی، له‌م مه‌یدانه‌شدا له كۆن و نوێدا هه‌وڵی به‌رچاو هه‌یه و ده‌شتوانرێت جێگه‌ی سوود لێبینینی لێكۆڵه‌ری ئه‌و مه‌یدانه بێت.\nپێشتر ئاماژه‌مپێكرد، قورئان له مه‌یدانی حوكم و ده‌سه‌ڵاتدا كۆمه‌ڵێك بنه‌ما ده‌خاته‌ڕوو، نه‌ك ئالییه‌ت و میكانیزم، بنه‌ما نه‌گۆڕه و ئالییه‌ت و میكانیزم گۆڕاوه، بنه‌ما نه‌گۆڕه‌كان به‌كام میكانیزم ده‌سته‌به‌رده‌بن بۆ ژیری و بیركردنه‌وه‌ی مرۆڤ به‌جێهێڵراوه كه هه‌میشه ئه‌و میكانیزمانه به پێی سه‌رده‌م و كۆمه‌ڵگه و كولتووره جیاجیاكان گۆڕانی به‌سه‌ردا دێت، له‌و بنه‌مانه:\n• مه‌رام و رۆحی حوكم و ده‌سه‌ڵات له قورئاندا رێگه‌خۆشكردن و زه‌مینه‌سازییه بۆ مرۆڤ و كۆمه‌ڵگه تاكو باشترین و سازترین و ئارامترین زینده‌گی به‌سه‌ر ببه‌ن و له‌وێشه‌وه بتوانن به‌ندایه‌تی بۆ خودا به‌ئه‌نجامبگه‌یه‌نن، قورئان داوا له مه‌ككه‌ییه‌كان ده‌كات با خودای ئه‌و ماڵه – كه‌عبه– بپه‌رستن كه له‌كاتی برسێتیدا خواردنی پێبه‌خشیون و له‌كاتی ترسوبیمدا ئاسایش و ئارامی پێداون (فَلْێعْبُدُوا رَبَّ هَژَا الْبَیْتِ ، الَّژِی أَگْعَمَهُم مِّن جُوعٍ ۆێ‌مَنَهُم مِّنْ خَوْفٍ) قریش– 4\n• قورئان ئه‌و ده‌ستووره نه‌گۆڕه‌یه شیرازه‌ی تاك و خێزان و كۆمه‌ڵگه و ده‌سه‌ڵات راده‌گرێت و نابێت یاسا و بڕیاره‌كان – له‌هه‌ر ئاستێكدا بێت – پێچه‌وانه له‌گه‌ڵ ده‌قێكی رۆشنی ته‌ئویل هه‌ڵنه‌گردی قورئاندا بوه‌ستێته‌وه.\n• دانانی حاكم و ده‌سه‌ڵاتدار مافی ئوممه‌ته، له مه‌جلیسی شوراوه بۆ ئه‌هلی حه‌ل و عه‌قد و له‌وێشه‌وه دانانی ئیمام.\n• ده‌زگای قه‌زا ده‌زگایه‌كی سه‌ربه‌خۆیه و هیچ كه‌سێك ته‌نانه‌ت ئیمام و قازییه‌كه‌ش ناكه‌وێته پشتییه‌وه.\n• عه‌داله‌ت له‌ته‌واوی یاسا و حوكم و بڕیار و موماره‌سه‌دا بنه‌مایه‌كی له‌به‌رچاوگیراوه.\n• ته‌واوی ده‌زگا و دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌ت به هه‌رسێ به‌شه‌كه‌یه‌وه – ته‌شریعی، ته‌نفیزی، قه‌زایی– له بچوكترین دامه‌زراوه‌وه تا گه‌وره‌ترینیان ده‌بێت به ده‌سته بڕیاره‌كانی تیاده‌ربكرێت واته بنه‌مای شورا ته‌نها بۆ مه‌جلیسی شورا نییه، به‌ڵكو بۆ ته‌واوی ده‌زگا و دامه‌زراوه‌كانی ده‌وڵه‌ته، ته‌نانه‌ت قازی ده‌بێت به مشاوه‌ره له‌گه‌ڵا چه‌ند قازییه‌كیتردا حوكمه‌كه‌ی خۆی ده‌ربكات، ئیمام دوای مشاوه‌ره به‌و هه‌یئه‌ته‌ی تایبه‌ت به‌خۆیه‌تی ده‌بێت كاره‌كانی به‌ئه‌نجامبگه‌یه‌نێت (وأمرهم شوری بینهم) "ئه‌مریان له‌نێوانیاندا به شورایه"\n• ده‌زگاكان له‌سه‌ر یه‌كتر چاودێرن وه‌كو چۆن كه‌سه‌كان هه‌ندێكیان له‌سه‌ر هه‌ندێكیتریان چاودێرن و له‌لادان ئاگاداریانده‌كه‌نه‌وه و بۆ كاره باشه‌كان كۆمه‌كیانن (ۆالْمُۆْمِنُونَ ۆالْمُۆْمِنَاتُ بَعْچُهُمْ أَوْلِێا‌و بَعْچٍ ێأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ۆێنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَڕ) التوبه–7،" باوه‌ڕدارانی پیاو و ژن هه‌ندێكیان ده‌بن به سه‌رۆكار و سه‌رپه‌رشتیاری هه‌ندێكیتریان و فه‌رمان به‌چاكه‌ده‌كه‌ن و پێش له خراپه ده‌گرن"، له‌سه‌رده‌می خه‌لیفه‌ی راشیدی پێنجه‌مدا عومه‌ری كوڕی عه‌بدولعه‌زیز ده‌زگایه‌كی چاودێری دامه‌زرابوو بۆ چاودێریكردنی دارایی خه‌ڵكی به‌گشتی و به‌رپرسان به‌تایبه‌تی كه به پرسیارێك لێپێچانه‌وه‌كه‌یان ده‌ستپێده‌كرد ئه‌ویش ئه‌وه بوو ده‌یانپرسی: ئه‌م سه‌روه‌ت و سامانه‌ت چۆن به‌ده‌ستهێنا و له‌كوێتبوو (من أین لك هژا) كه ئه‌گه‌ر له‌ئه‌مڕۆدا ئه‌م ده‌زگایه دابمه‌زرێ و ئه‌و یاسایه‌ی تیابه‌كاربهێنرێت دڵنیان بنبڕی دزی و گه‌نده‌ڵی ده‌كات.\n• بوونی ده‌زگایه‌كی سه‌ربه‌خۆ بۆ لێپێچانه‌وه و به‌رگریكردن له‌ته‌واوی خووخده و ره‌وشت و ئاكار و ره‌فتار و هه‌ڵسوكه‌وت و كاروكرده‌وه‌یه‌ك له ریزی مونكه‌رات سه‌رژمێربكرێت، ئه‌و كاره مونكه‌ره له هه‌ركه‌سێك بوه‌شێته‌وه له به‌رزترین ده‌سه‌ڵاته‌وه تا مرۆڤێكی ئاسایی سه‌ر شه‌قامه‌كان جێگه‌ی پرسیار و لێپێچانه‌وه‌یه، له فه‌رمووده‌دا هاتووه (من رأی منكم منكرا فلیغیره بیده فان لم یستگع فبلسانه فان لم یستگع فبقلبه وژالك أچعف الایمان) رواه مسلم،" هه‌ركه‌س له ئێوه كارێكی ناڕه‌واو و نه‌شیاوی بینی با به ده‌ستی بیگۆڕێت، ئه‌گه‌ر نه‌یتوانی با به زمانی، ئه‌گه‌ر نه‌یتوانی با به دڵی ئه‌مه‌ش لاوازترین باوه‌ڕه" ئه‌م ده‌زگایه به شێوه‌یه‌كی كرداری له مێژووی ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامیدا بوونی هه‌بووه و ناوی ده‌زگای (حسبه)ی لێنراوه و توانیویه‌تی له‌گه‌ڵ مونكه‌راتی ده‌سه‌ڵات و كۆمه‌ل َگه‌دا بجه‌نگێت.\n• دانانی كه‌سی شیاو له جێگه‌ی شیاودا، به‌ڵكو گه‌ڕان به دوای ئه‌و كه‌سانه‌دا و ناچاركردنیان به شاندانه ژێر به‌رپرسیارێتی، مافی كه‌سی شیاویشه ته‌عبیر له خۆی بكات و بانگه‌شه بۆ ئه‌و زانست و ئاماده‌یی و توانایه‌ی خۆی بكات تاكو له جێگه‌ی شیاودا به‌كاربهێنرێت، حه‌زره‌تی یوسف –علیه السلام– به مه‌لیكی میسر ده‌فه‌رموێت: بمكه به خه‌زنه‌داری زه‌وی، چونكه من كه‌سێكی زانا و كاردروستم و به‌وردی ده‌توانم ژمێریاریبكه‌م (اجْعَلْنِی عَڵی خَزَێ‌ئِنِ اڵاَرْچِ إِنِّی حَفِیڤٌ عَلِیمٌ) یوسف–55\nكۆچ/ له‌دوای خه‌لافه‌تی راشیدین تاده‌گاته 1924 و كۆتایی ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییه‌كان كه‌سانێكی زۆر هاتوون و پیرۆزی خه‌لافه‌تیان به خۆیان به‌خشیوه و له‌وباره‌یه‌وه چی ده‌ڵێیت، ئه‌مانه خه‌لافه‌تی ئیسلامین یان ده‌كرێت له‌كوێدا ریزبه‌ندییان بكه‌ین؟\nوه‌ڵام/ له‌دوای خوله‌فای راشیدین كه ته‌مه‌نی ده‌سه‌ڵاتیان نزیكه‌ی چل ساڵێكه به هیچ ده‌سه‌ڵاتێكیتر ناتوانین بڵێین خه‌لافه‌ت و به هیچ كه‌سێكیش– جگه‌له خه‌لیفه‌ی ئه‌مه‌وی عومه‌ری كوڕی عه‌بدولعه‌زیز– ناتوانین بڵێین خه‌لیفه، چونكه هیچ یه‌كێك له‌و ده‌سه‌ڵاتدارانه نه‌گه‌یشتوونه‌ته پله‌ی ئیمامه‌ت، ته‌نانه‌ت عومه‌ری كوڕی عه‌بدولعه‌زیش هه‌ندێك له زانایان – له‌وانه ئیمامی شافیعی– له به‌كارهێنانی وشه‌ی "خه‌لیفه" بۆی سڵده‌كه‌نه‌وه، چونكه پێیانوایه به به‌یعه‌تێكی شه‌رعی نه‌هاتووه‌ته‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات، به‌ڵكو به وه‌سێتی كه‌سه‌كه‌ی پێش خۆی هاتووه، ئه‌ی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه له فه‌رهه‌نگی سیاسی ئیسلامیدا چ زاراوه‌یه‌كی بۆ داتاشراوه؟ له‌ناو فه‌رمووده‌دا ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه به موڵك (ملك) ناوزه‌دكراون و دیاره حاكمیش ده‌بێت به مه‌لیك "ملك"، ئه‌وانه ده‌سه‌ڵاتیانكرد به كاڵا و شمه‌ك و ده‌ستیان به‌سه‌ردا گرت، به‌شتكردن (التشی‌و)ی ده‌سه‌ڵات ئه‌و لادانه‌بوو له مێژووی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی گه‌لانی موسڵماندا سه‌ریهه‌ڵداوه، له‌كاتێكدا به تێڕوانینی قورئان حوكم و ده‌سه‌ڵات ئه‌ركێكه له ئه‌ركه‌كان و مرۆڤ به نێت و مه‌به‌ستی به‌ندایه‌تیكردن بۆ خودا ئه‌نجامیده‌دات، ده‌سه‌ڵات شتومه‌ك (أشیا‌و) نییه تاكو ده‌ستی به‌سه‌ردا بگیرێت كه له مانای موڵك و مه‌لیك (الملك والملك) ده‌خوێنرێته‌وه، دواتر له فه‌رهه‌نگی فه‌قیهه‌كاندا ئه‌وانه به سوڵتان ناوبراون (سلگان) له‌وانه "ماوه‌ردی" له كتێبی (اڵاحكام السلگانیه)دا، مانا و مه‌رامی سوڵتانیش هێزێكی خۆسه‌پێنه به‌سه‌ر مه‌ردوماندا كه له فرمانی "سلگ"ه‌وه ماناكه‌ی روونده‌بێته‌وه، ده‌شگونجێ پرۆسه‌ی خۆسه‌پێنی سه‌پاندن و ناچاركردنێك بێت مرۆڤ و كۆمه‌ڵگه به‌ره‌و ئاراسته و ئاقارێكی دروستوساز ببات، به‌ڵام ئه‌نجامی باشی كاری سوڵتان شه‌رعییه‌ت به ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی نادات و به داگیركه‌ر (غاصب) له‌قه‌ڵه‌مده‌درێت، چونكه به رێگه‌ی به‌یعه‌تی گشتی (البیعه العامه) نه‌هاتووه‌ته‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات، ئه‌م به‌یعه‌ته گشتییه له دونیای ئه‌مڕۆدا هه‌ڵبژاردنێكی گشتی سه‌راپاگیره، به‌ڵام ئه‌وه‌ی "به‌یعه‌ت" له هه‌ڵبژاردنی ئه‌مڕۆ جیاده‌كاته‌وه ئه‌وه‌یه ئه‌وانه‌ی ده‌چن "به‌یعه‌ت" ده‌ده‌ن به كارێكی ئایینی هه‌ڵده‌ستن كه بریتییه‌له ئه‌دای شه‌هاده‌ت (أدا‌و الشهاده)، واته شایه‌تیدانێكه له‌به‌رده‌م خودادا كه ئه‌و كه‌سه شایسته‌ی ئه‌وه‌یه ئه‌مانه‌تی حوكم و ده‌سه‌ڵاتی بدرێته‌ده‌ست، خۆ ئه‌گه‌ر ئه‌و شایه‌تیدانه‌ی له‌جێگه‌ی خۆی نه‌بێت -له‌تێڕوانینی ئیسلامه‌وه- كه‌سی به‌یعه‌تده‌ر به‌شداری زوڵم و سته‌می ئه‌و ده‌سه‌ڵاتداره ده‌كات كه به‌یعه‌تی پێدراوه.\nله‌به‌ریه‌كترترازانی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی له ده‌سه‌ڵاتی فیقهی و فیكری و په‌ڕگرتنی زانایان و عاریفان له ده‌سه‌ڵاتی مه‌لیك و سوڵتانه‌كان بۆ ناشه‌رعییه‌تی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه – به‌تێڕوانینی قورئان– ده‌گه‌ڕێته‌وه، هه‌رچه‌نده ئه‌و په‌ڕگرتنه هۆیه‌ك بووه بۆ لادانی زۆرتر و زیاتری ئه‌و ده‌سه‌ڵاتانه له مه‌رام و مه‌به‌ستی ده‌سه‌ڵات له دیدی ئیسلامه‌وه.\nقورئان و فه‌رمووده بۆ ده‌سه‌ڵاتی شه‌رعی و دروست له دیدی ئیسلامه‌وه ئه‌مر و ئه‌ماره‌ت (اڵامر و اڵاماره)یان به‌كارهێناوه و حاكمه‌كانیش به ئه‌میر (اڵامیر) ناوزه‌دكراون، وشه‌ی ئه‌میر (اڵامیر) زیاتر بۆ كاره ته‌نفیزییه‌كان به‌كارده‌هێنرێت له‌كاتێكدا قورئان زاراوه‌یه‌كیتر بۆ ده‌سه‌ڵاتی رۆحی به‌یانده‌كات كه بریتییه‌له وشه‌ی ئیمام (الامام)، ئیمام له مه‌یدانی په‌روه‌رش و هیدایه‌تی مرۆڤدا كارده‌كات، گه‌شڕاگرتنی باوه‌ڕ و ئه‌خلاقی ئیسلامی له ده‌روون و بێروونی مرۆڤدا سه‌ره‌كیترین كاری ئیمامه‌ته.\nهاتنی وشه‌ی حوكم (الحكم) له قورئاندا مانای ده‌سه‌ڵاتداری و سیاسه‌تكردن ناگه‌یه‌نێت، به‌ڵكو سێ مانایتری هه‌یه ئه‌وانه‌ش: حیكمه‌ت و قه‌زاوه‌ت و فه‌رمانی خودایه (الحكمه، القچا‌و، أمر الله)، ئه‌م چه‌مكه به هه‌ڵه به‌كارهێنانێك به‌رانبه‌ری ئه‌نجامدراوه و چه‌مكی حاكمییه‌ت (الحاكمیه) بۆ موماره‌سه‌ی سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵات كورتكراوه‌ته‌وه، حاكمییه‌تی خودا مانایه‌كی به‌رفراوانی هه‌یه و به‌سه‌ر ته‌واوی ژیان و گه‌ردووندا سه‌پاوه و ناكرێت بۆ موماره‌سه‌ی سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵات كورتبكرێته‌وه.\n1 . مه‌جلیسی دامه‌زراندن و هه‌ڵوه‌شانه‌وه (الحل و العقد) ئه‌و مه‌جلیسه‌یه كه ئیمامه‌تی ئیمامی پێداده‌مه‌زرێت و پێهه‌ڵده‌وه‌شێنرێته‌وه.\n2 . به‌یعه‌ت په‌یمانێكه له‌نێوان موسڵمانان و ئیمامدا، پوخته‌كه‌ی ئه‌وه‌یه ئوممه‌ت گوێڕایه‌ڵی فه‌رمانه‌كانی ئیمام بكات تا ئه‌وكاته‌ی گوێڕایه‌ڵی خوا و پێغه‌مبه‌ری خودا ده‌كات و به‌رژه‌وه‌ندییه باڵاكانی ئوممه‌ت پارێزگاری لێده‌كات، ئه‌مه‌ش پێویست ده‌كات ده‌ستورێك له‌سه‌روو هه‌مووانه‌وه بێت و له‌به‌ر رۆشنایی ئه‌و ده‌ستووره‌دا فه‌رمانه‌كان ده‌ربكرێت.\n2424 جار خوێندراوه‌ته‌وه | Monday, November 21, 2011


چه‌ند گرنگ و پڕ بایه‌خه، كه‌سانێ هه‌بن خه‌م له نه‌وه‌كانی دواڕۆژی نیشتمان بخۆن، وه دڵسۆزبن بۆ ئه‌وه‌ی په‌روه‌رده‌یه‌كی باش بكرێن و ئاشنا بن به فه‌رهه‌نگ و كه‌لتوور و زمانی نه‌ته‌وه‌كه‌ی خۆیان، پاشان وه‌ك تاكێكی هۆشیار و پێگه‌یشت و ده‌رووندرووست به جوانترین شێوه بیكه‌ن به خه‌ڵات و دیاریی بۆ كۆمه‌ڵگه‌كه‌یان، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌وانیش له ئاینده‌دا به پاكیی و دڵسۆزیی و وه‌فاداریی خزمه‌تی گه‌ل و خاكه‌كه‌یان بكه‌ن. بۆیه به دڵنیاییه‌وه ده‌توانرێ له ڕێگه‌ی ئه‌ده‌بی منداڵانه‌وه زۆر كاری گرنگ و گه‌وره بكرێ، بۆ نموونه: وانه‌ی هۆنراوه، كه له كتێبه‌كانی پرۆگرامی خوێندنی قوتابخانه‌دا پێشتر خوێندوومانه‌و هه‌رگیز له بیرمان ناچنه‌وه، بۆ؟ چونكه هۆنراوه، كێش و سه‌روای هه‌یه‌و وشه‌كانی: ناسك و جوان و پڕ له مۆسیقایه، وه زۆر سه‌رنج ڕاكێشه‌و به ئاسانی له‌به‌ر ده‌كرێ، گه‌شه به هزر ده‌دات و خه‌یاڵ فراوان ده‌كات، ئاره‌زووی خوێندنه‌وه لای قوتابی زیاتر ده‌كات، بۆیه پێویسته وانه‌ی هۆنراوه به گرنگ بزاندرێ و زیاتر بایه‌خی پێبدرێ.\nده‌رباره‌ی ئه‌م باسه و به گشتی سه‌باره‌ت به ئه‌ده‌بی منداڵان، ئه‌م دیداره‌مان له‌گه‌ڵ كه‌سایه‌تی دیار و ناسراوی بواری منداڵان به‌ڕێز.( م. ڕه‌زا شوان )ی شاعیر و نووسه‌ر ئه‌نجامدا.\nهه‌ڤپه‌یڤین: ڕۆسته‌م خامۆش\nپرسیار: گـرنگی ئەدەب بۆ منـداڵان چـۆن هەڵـدەسەنگـێنن؟\nوەڵام: سەرەتا پێویستە ئەوە بزانین، کە منداڵەکانمان، گرنگترین و بەنرخترین سامان و سەرمایەی گەلەکەمانن.. منداڵانی ئەمڕۆمان هیوا و پرۆژەی داهاتووی گەلەکەمانن، لە سایەی بایەخپێدانیان و پەروەردەکردنی دروست و ڕێنمایی و ڕاهێنان و ئاراستەکردنی ڕاستیانـدا، داهـاتوویەکی خوازراوی گەشتر و شیاوتر بۆ کوردو کوردستان دێنەدی.\nبایەخدانمان بە منداڵە چاوگەشەکانی ئەمڕۆمان، بایەخدانە بە ژنان و پیاوانی بەیانیمان، چونکە ئەم منداڵانەی ئەمڕۆمانن لە داهـاتوودا دەبنە کەڵە پیاوانی جـوامێر و قـارەمان، دەبنە ژنانی ناودار و چالاکوان.. دەبنە شۆڕەسوارانی مەیدانی کوردایەتی و مەردایەتی. ئەم منداڵانه‌ی ئەمڕۆمانن لە داهـاتوودا، دەبنە دەسەڵاتـداران و کاربەدەستان و هـەموو دەسەڵات و کاروبـارێکی کوردستان دەگرنە ئەستۆ و بەڕێوەیان دەبەن.. تا زیاتریش بایەخیان پێبدەین، زیاتر لە هێنانەدی و گەیشتن بەو داهاتووە گەشە دڵنیا دەبین.\nلە ئەمڕۆدا، ڕادەی بایەخـپێدان و پەروەرەدەکـردنی دروست و ڕاهـێنان و ئامادەکـردنی باش و رۆشنبیریکردنی منداڵان، بوونەتە پێوەر و هەڵسەنگاندنی رادەی پێشکەوتن و شارسـتانی گـەلان و وڵاتـان لە جـیهانـدا.. چونـکە منـداڵان ئەمـڕۆ و داهـاتووشن.\nبایەخدانمان بە پەروەردەکردن و ئامادەکردن و ئاراستەکردنی درووستی منداڵەکانمان، پێویسترین و پیرۆزترین ئەرکی ئەستۆی هەمـوومانە: دایکان و باوکان، مامۆستاکان، نووسەران، هـونەرمەنـدان، میدیاکاران و راگەیانـدنەکان، رێکخـراوەکان، حکومەت، هەر خەمخـۆر و دڵسۆز و هـیواخوازێکی داهـاتوویەکی باشتر بۆ کورد و کوردستان.\nپێویستە ئەوەش بزانـین، کە پەروەردە و ئامادەکـردن و راهـێنان و رۆشنبیریکردنی منداڵان، کارێکی هەڕەمەکی و ئاسان نییە.. کارێکی زۆر هەستیار و چارەنووسازە، هەر هەڵەیەک بکەین، زیانێکی گەورەو و کارەساتێکی وێرانکردنی لێدەکەوێتەوە و ڕاستکردنەوەیان زۆر زەحـمەتە.. بۆیە پێویستیی بە بەڵەدی هەیە.\n(ئەلـیزابێس ماخـت) دەڵێت: " لە کاتی ئەنجامدانی پەروەردەکردنی منداڵەکانماندا، هەر هەڵەیەک بکەین، دەبێتە هـۆی دۆڕاندنی جەنگێک کە لە پێناوی داهاتوویەکی باشتردا دەستمان داوەتـێ.."\nرۆشنبیری لە منداڵانەوە دەستـپێدەکات.. ئەدەبی منداڵانیش، گـرنگـترین کۆڵـەکەیە لە کۆڵەکەکـانی رۆشنبیری و خـوڕترین رووبـارە لە رووبارەکـانی رۆشـنبیریی منداڵان.\nئەدەبی منـداڵان کە تایبەتە بە منـداڵانەوە، لە ئەمـڕۆدا بەشێکی گـرنگە لە ئـەدەب بە گشتی. تا ئێستاش گەلێ پێناسەی جیاوازیان بۆ چەمکی ئەدەبی منداڵان کردوون، بەڵام هەموو پێناسەکان، کۆکـن لەسەر ئەوەی کە ئـەدەبی منـداڵان تایبەتمەندی خۆی هـەیە.\nگرنگـیدان بە ئـەدەبی منـداڵان، گرنگـیدانە بە ئـەدەب بە گـشتی.\nئەدەبی منداڵان، کەرەستەیەکی گرنگە، هۆیەکی ئاسانیشە، لە پێکهێنانی کەسێتییەکی دروست و هاوسەنگ لە ژیانی منداڵان و لە گەشەکردنی زەین وهۆش و بیر و دەروون و زمانی منداڵان و ئامادەکردنیان بۆ داهـاتوویەکی باشتر، کە بتوانن رۆڵـیان هـەبێت لە پێشکەوتن و لە پێکهـێنانی تـاکی سـوودبەخـش و کۆمەڵـگەیەکی شـاد و بەخـتەوەر. ئـەدەبی منـداڵان گـرنگـترین هـۆیە لە هـۆیەکـانی پـەرەوەردکـردنی دروستی منـداڵان.\n(دۆن مـورایـە) دەڵێت: "ئـەدەبی منداڵان، کاریگەریییەکی گرنگ و بایەخێکی جیاوازی لە ژیـانی ئەمـڕۆ و داهـاتوودا هـەیە"\nلە ئەمڕۆدا، توێژێنەرەکان و دەروونناسان، گرنگییەکی زۆر بە ئەدەبی منداڵان دەدەن.\nلەم پێودانگـەوە، ئـەدەبی منـداڵانی کوردمـان، پێویستـییەکی زۆر گـرنگی نەتـەوەیی و کوردستانیمانە. بێجگە لەم ئامانجەش، ئەدەبی منداڵانی کورد گەلێ رەهەنـدی جیاوازی لەخۆگـرتووە.\nلە بارەی گرنگی ئەدەب بۆ منداڵان، شاعیری ناسراوی بولگاری (ران بوسلیک) دەڵێت: "ئـەدەب بۆ منـداڵان، وەکوو شـیری دایـک و هـەوای پـاک وایە، کە پێویستە هـەبن"\nهەر لەم بارەیـەوە، دکـتۆر (ناسرەدیـن ئەلـئەسەدی) دەڵێت:"ئـەدەبی منـداڵان بـۆ بیـر، وەکوو ڤـیتامینەکان وایە.. کە هـۆش و ئەنـدێشە پێویستیان بە جـۆرەکانی هەیە.. هەر جۆرێکیش لایە لە بیـر و لە هـەست و لە لایەنە ئەنـدێشەییەکـان مەست دەکات"\nگەر بە تەسەلی و درێژی، باس لە سوودەکانی ئەدەبی منداڵان بکەین زۆر زۆرن.\nپرسیار: لە ئێستادا ئـەدەبی منـداڵانی کوردمان.. چـۆن دەبیـنن و لە چ ئاستێکـدایە؟\nوەڵام: ئەدەبی منداڵانی کوردمان، بێ بنەما و بێ رەگ و ریشە نییە، لەگەڵ بوونی کورد لەسەر زەویـدا بوونی هەبووە.. بە سەدان چیرۆکی ئەفسانەیی و نەزیـلە و هەقـایەت و داستان و چیرۆکی فـۆلکلۆری و میللی هەمەجۆرە و هەمەمه‌بەستمان هـەیە، بە هـەزاران دێـڕ و هـۆنـراوەی لای لایەی و لـورین و گۆرانی دایکانی کوردمان هەیە، کە لەگەڵ راژەنیـنی لانکی کورپەکـانیان بە دەنگ و ئاوازەوە وتوویانە.. لای لایەش بەشێکە لە ئەدەبی منداڵان..لای لایە بە سەرەتای دەستپێکردنی ئەدەبی و ئەدەبی زارەکی منداڵان دادەنرێت.. (لامارتین) دەڵێت: "جـوانترین هـۆنراوە لە سەرانسەری جیهاندا، لای لایەی دایکـانە" کونترین لای لایەش لە هەموو جیهانـدا، لای لایەیـەکی رەسەنی کـوردییە، کە مێژووەکەی بۆ زیاتر لە چواردە هەزار ساڵ بەر لە ئەمـڕۆ دەگەڕێتـەوە، کە بە زمـانی ئاڤـێستا وتـراوە.. گەلێ بەڵگەی مێژووییمان هـەیە، کە دێـرینی و رەسەنایەتی ئەدەبی کوردی دەسەلـمێنن.. لەو چـیرۆک و هـۆنراوە فـۆلکلۆری و میللییانە و لەو داستان و چـیرۆکە ئەفسانە کوردییانەی، کە وەکوو کەلەپووری نەتەوەیی بۆمان ماونەتەوە، بەشی منـداڵانی کوردیشمانی تێـیانـدا هـەیە.\nئەدەبی منداڵان لە جیهاندا وەکوو ئەدەبێکی نووسراوی سەربەخۆ و تایبەت بە منداڵان، لە سەردەمێکی تازەدا، بەم شێوە هونەرییە تازەی ئێستای، لقێکی تازەیە لەنێو ئەدەبی هەموو گەلانـدا، بە ئەدەبی گەلی کوردیشمانەوە.. مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ (سەدەی حەڤـدەمین)، کە بە شێوەیەکی فەرمی لە وڵاتی (فـەرەنسا)دا سەری هـەڵـدا.\nئەدەبی منداڵانی تازە لە ئەدەبی کوردیمان دا، ئەگەرچی بە ئەدەبێکی تـازەی دەزانین، بەڵام لە راستیدا، لە پێشەوەی مێژووی ئەدەبی منداڵانی زۆربەی گەلانی جیهانەوەیە. گەر پەرتووکی (نوبارا بچوکان)ی شاعیر و بیرمەنـدی گەلەکەمان (ئەحـمەدی خـانی) بە سەرەتـای شیعـری نوێی منـداڵان دابنێـین، کە لە ساڵی(١٦٨٢ز)دا داینـاوە.. واتا نزیکەی(٣٣٨) ساڵ بەر لە ئێستا دایناوە.. کە بریتییە لە فەرهەنگە شیعرێکی فێرکاری بە زمانی کوردی بۆ منـداڵانی کوردمـان.\nزۆربەی شاعـیرانی ناسراوی کوردمان، لەپاڵ نووسینی شیعـر بۆ گەورەکان، شیعـر و چـیرۆکەشیعر و سروود و ئـۆپەرێت و شانۆشـیان بۆ منـداڵانی کوردمان نووسـیوون.\nلە سەرەتای ساڵانی حەفتاکانی سەدەی رابردووەوە، ئەدەبی منداڵانی کورد، لە رووی چـۆنێتی و چەندێتییەوە، گەشەکردن و پێشکەوتن و هەمەڕەنگێیەکی زیاتری بەخۆیەوە بینی، چەند شاعـیر و چیرۆکنووس و شانۆنووس و هونەرمەنـدی وێنەکێشی ناسراو و بە توانای کوردمان، لە بواری ئەدەبی منداڵانی کورد، روویان لە بواری ئەدەبی منداڵان کرد. قۆناغ و وەرچەرخانێکی نوێ لە بواری ئەدەبی منداڵانی کورددا هاتە کایەوە.. جێ پەنجەی ئەو نووسەرانەمان لە پێشخستنی ئەدەبی منداڵانی کورددا دیارە.. هەندێکیان تا ئەمـڕۆش بەردەوامن لە نووسیندا.. هەندێک لە نووسەرانی ئەدەبی منداڵانمان لە ئاستی نووسەرە بەناوبانگە جیهانییەکانی ئەم بوارە، بە کەمتر نازانـم.. بە پێویستی دەزانم، کە شاکارە ئەدەبییەکانیان وەریان بگـێڕن بۆ زمانی ئینگلیزی.. تا لە جیهانـدا بناسـرێن.\nپێویستە ئەو راستییەش بڵێین، کە ژمارەی نووسەرانی ئەدەبی منداڵانمان، لە هەموو کوردستاندا، لە هەموو لقەکانی ئەدەبی منداڵاندا زۆر کەمن و ناگەن بە پەنجا نووسەر.\nئەمەش لە چاو ژمارەی هەموو منداڵانی کورد، کە بە (٣٠) ملیۆن منداڵ مەزندە دەکرێن زۆر کەمن.. ئەو نووسەرانەشی پسپۆڕی ئەدەبی منداڵانی کوردن و هەموو توانایەکیان بۆ ئەو بوارە تەرخان کردوون، لە پەنجەکـانی دەستەکـانمان زیاتـرنین.. لەگەڵ ئەوەشدا، ئاستی ئەدەبی منداڵانی کورد، لە ئاستی ئەدەبی منداڵانی گەلێ لە گەلانی تر باشترە، کە خاوەنی دەسەڵات و دەوڵەت و ئابووری خۆیانن.\nمن گەشبینم بە هاتنەدی داهـاتوویەکی باشتر و گەشتری ئەدەبی منداڵانی کوردمان، لە سایەی داهـێنان و ئەزمـوونی سەرکەوتـووی نووسەرانی دڵسـۆزی ئەم بوارەمان.\nپرسیار: شیعـری فـێرکاری و پەروەردەیی لە ئەدەبی منداڵانی کورد، لە کەیەوە سەریان هەڵـداوە و چ گرنگـییەکیان بۆ منـداڵان هـەیە؟\nوەڵام: شیعری فێرکاری، یا شیعری فێرکردن، یا هۆنراوەی فێرکاری، لە زمانی کوردیدا، هەرسێ زاراوەکە بۆ یەک مەبەست بەکار دەهێنرێن، لە ئەدەبی هەموو گەلانی جیهانـدا بوونی هەیە. شیعری فێرکاری جۆرێکی گرنگە لە جۆرەکانی شیعری منداڵان، پانتاییەکی فـراوانی لە ئەدەبی منداڵانـدا گرتۆتەوە.. کە سوود و گـرنگی خۆی هـەیە لە فـێرکردن و لە پەروەردەکردنی منداڵاندا.. کێش و سەروا و موزیکی هەیە و بە شێوەیەکی هـونەری دەهۆنرێتەوە.. شیعـری فێرکاریی مەبەستی فێرکردنە، هەموو لایەنێکیش لەخۆدەگـرێت: ئامۆژگاریی، رێنمایی، پەند و وانە، زانیاری، زانستی، رەوشتی، مێژوویی، پەروەردەیی، زمـانی، جوگـرافی، تەنـدروستی، بیرکـاری، وەرزشی، کۆمیـدی، بەهـا جـوان و بەرزە مرۆڤایەتییەکان، کۆمەڵایەتیی،... هتد. وەکوو ژانرەکانی تری شیعر، شیعـری فێرکاریش مەرج و خەسڵەتی هـونەریی خـۆی هـەیە.\nتا ئێستاش، گەلێ پێناسەی جیاواز بۆ چەمکی شیعـری فـێرکاری کـراون، لەوانەش:\nبریتییە لە: کۆمەڵێک زانیاری، یا راستیی زانیاری، کە شاعـیر بە شێوەی هـۆنـراوە رێکیدەخات، بۆ ئەوەی قوتابیان بتوانن بە ئاسانی لێیان تێبگەن و لەبەریان بکەن.\nهەندێکیش پێیان وایە، کە شیعری فێرکاری بەشێکی زۆری خەسڵەتە هونەرییەکانی شیعـری تێـدا نییە، وەکوو خـەیـاڵ و سـۆزداری و چـێـژ و جـوانی شـیعـر.\nدکتۆرە (شوکـریە رەسوول) بەم شێوەیە پێناسەی شیعـری فـێرکاری دەکات و دەڵـێت:\n"شیعـری فـێرکـردن ئـەو شیعـرەیـە، کە سـوود بە خـوێنەر یا گـوێگـر دەگـەیـەنێ، لە هەڵسوکەوت و ژیانی رۆژانەیدا. لە رێگای دەربڕینی رایەک یا پەندێک یا راسپاردنێک یا ئامۆژگارییەک، لە چەنـد دێـڕێکی ئاشکـرا و دیاریکـراودا. بە زووترین کـات لەبـەر ئەکـرێت و دەوتـرێتـەوە"\nشیعـری پەروەردەیی، کە تایبەتە بە پەروەردەکردنی دروستی منداڵان، رۆڵێکی گرنگی لە پەروەردەکردن و لە هـاندان و ئامادەکـردنی منداڵان بۆ ژیـانی ئەمـڕۆ و داهاتوویان هەیە.. بە تەواکەری پرۆگرامەکانی خوێندنی کوردی قوتابخانەی بنەڕەتیش دادەنرێت.\nدکتۆر (فـازل مەجـید مەحـمود) بـەم شـێوەیە شـیعـری پـەروەردەیی پـۆلـێن کـردووە:\n(پەروەردەی نیشـتـمانی، پەروەردەی فـێرکـاری و خـوێنـدن، پەروەردەی رەوشـتی، پەروەردەی مرۆڤـایەتی، پەروەردەی هـۆشەکی و دەروونـی، پەروەردەی وەرزشـی، پەروەردەی ئاینی، پەروەردەی دروسـتی یا تەنـدروستی).هەنـدێ لە توێـژێنەرەکـان شیعـری فـێرکاری و شیعـری پەروەردەیـی، پێکەوە جـووت دەکەن و پێـیان وایە، کە هەردووکـیان هەمـان مەبەستـیان هـەیە.\nزۆربـەی شاعـیرانی کۆن و تازەمان جۆرەکانی شیعـری فـێرکاری و پەروەردەییان بۆ منـداڵانی کـورد نووسـیون و دەنووسـن و بوونـە بە بەشێکی گـرنگ لە شیعـرەکانیان.\nئەمەش ئەوە ناگەیەنێت کە ئەدەبی منداڵان، بگۆڕێت بە وانـەی پەروەردەیی و وانـەی فـێرکردن، لە چـێژ و خـۆشی و خەیـاڵ و جـوانی بـڕوتێـنرێتـەوە.\nمێـژووی سەرهەڵـدانی شیعـری فـێرکاری لە ئـەدەبی منداڵانی کورد دا، لەسەر دەستی شاعـیر و بیرمەندی گەورەی گەلەکەمان (ئەحمەد خانی: ١٦٥٠ـ ١٧٠٧) داهێنرا. کە\nلە ساڵی (١٦٨٢) دا لەژێر ناوی (نوبارا بچوکان)دا، کۆمەڵێک شیعری فێرکاری بە زمانی کوردی و بە دیـالـێکـتی کرمـانجی باکـوور بـۆ منـداڵانی کـورد نووسـیوە.\nدوای ئەویش (شێخ مـارفی نـۆدێ:١٧٥٢ ـ ١٨٣٧) فەرهەنگەشیعرێکی عەرەبی و کوردی لە ژێر ناوی (ئەحمەدی)دا، کە بۆ شێخ ئەحمەدی کوڕی داینا، بە شیعـری فـێرکاری بـۆ منـداڵان دادەنـرێـت.\nمن پێم وایە، کە مێژووی شیعری فێرکاری کوردی بۆ پێش (نۆبارا بچوکان) بگەڕێتەوە، ڕەگ و ڕیشەی لە فۆلکلۆری کوردیـدا هـەبێت.. گەر بە دواداچـوون و لێکۆڵینەوە لەم بوارەدا بکرێت، دەشێ لە فۆلکلۆری کوردیدا، کە مێژووه‌کەیان نازانرێت. پسپۆرانی ئەم بوارەمان بتوانن لە مێژووی ساڵەکـانیان نـزیک ببنەوە.\nبەڵام سەرهەڵدانی شیعری فێرکاری لە جیهاندا، بۆ سەردەمی یۆنـانی کۆن دەگەڕێتەوە.\nیۆنان لانکەی شارسـتانی و فەلسەفـە و فەیلەسووف و مێژوونووس و شاعـیران بوو.\n(هـیزۆد) ی یۆنـانی (لە نـاوەڕاستی سەدەی هەشتەمیـنی پێـش زایـنی)بە داهـێنەری شیعری فێرکاری لە هەموو جیهاندا دەناسرێت. لە زۆر لێکۆڵینەوەدا دەربارەی ئەدەبی کۆن، ئەم راستییەیـان پشـت راست کـردۆتەوە.\nپرسیار: شیعر بەشێکە لە ئەدەبی منداڵان.. چۆن لە گرنگی شیعر بۆ منداڵان دەڕوانن؟\nوەڵام: شیعر یا هۆنراوە یا هەڵبەست یا هۆزان، چوار زاراوەی هاومانا و هاومەبەستن.\nهەر چـوار وشەکە لە زمانی کوردیـدا بەکـاردەهێنرێن.. شیعـر جـوانترین و ناسکـترین هونەرە، گرنگـترین لـقی ئەدەبی منـداڵانە. نزیکترین هـونەرە لە دەروونی منـداڵانەوە. هەست و خۆشی و چـێژێکی تایبەتی بە هـۆش و دڵ و دەروونی منـداڵان دەبەخـشێت.\nشیعر ئەندێشەی منداڵان گەشتر دەکات، ئاستی رۆشنبیری گشتی و زانستی و زانیاری و زمانییان دەوڵەمەنتر و فـراوانتر دەکات.. هـیوادارتر و گەشبـینتریان دەکات.. گرنگترین کاریگەری هەیە لەسەر ژیانی ئەمڕۆ و داهاتووی منداڵان. شیعر گەلێ کێشەی دەروونی منـداڵان چارەسەر دەکات.. هەر لە رێـی شیعـری جـوانەوە، گەلێ ئامانجی پـەروەردەیی دروست دێنەدی.. ئـەوە شیعـرە فـێری منداڵانی کوردمان دەکات، کە هەمیـشە دڵسۆزی کورد و کوردستان بن، هاوبەستەبـوونیان بۆ کوردستان ببێت.. ئـەوە شیعـرە فـێری منداڵەکانمان دەکات، کە تێبکـۆشـن و کـۆڵنـەدەن، هەمیـشە هـیوادار و گـەشـبین بن.\nئەمانە و لە سایەی شیعری جوانی منداڵانـدا، بە دەیـان ئـامانجی تری ئەرێنی دێـنەدی.\nهەر ئەمەشە وای کردووە، کە بە چاوێکی رێزەوە لە شاعیرانی منداڵان بڕوانرێت و بە دراوێکی گرنابەهـای دەگمەنی بزانن.. چونکە شاعیرانی منداڵان ئەركێکی زۆر پیرۆز و بەرپـرسیارێتییەکی زۆر هەستـیار و چـارەنووسـازیان لە ئەسـتـۆ گـرتوون.\nشیعـری منداڵان، وەک هەر بابەتێکی تر، پێویستی بە گەشەکردن و داهـێنان هەیە. پێویستی بە تەکنیکی تازە و بە ستایـلی تازە و شێوازی گوزارشتکـردنی تازە هەیە.\nبە مەرجێک، لە مەرج و خەسڵەتە تایبەتمەنـدییەکانی شیعـری منـداڵان لانـەدرێت.\nپرسیار: کەی بوو.. بیـر لەوە کـرایەوە کە شیعـر بخـرێتە نێـو پەرتووکەکانی پـرۆگرامی خوێندن بە زمانی دایک لە کوردستاندا؟ کێش بوو بۆ یەکەمین جار بیری لەمە کردەوە؟ چ جۆرە شیعـرێکت پێ باشە لە پەرتووکەکانی خوێندنەوەی کوردی بۆ پۆلەکان هەبن؟\nوەڵام: ئەوە نازانم، کە بۆ یەکەمین جار کێ بـوو، کە ئەم دەستپێـشخەرییەی کرد، لە چ بەروارێکیشدا، کە شیعـر خـرایە نیۆ پەرتووکەکـانی خوێندنەوەی کوردی.. بەڵام لەگەڵ خوێندنی زمانی کوردی لە قـوتابخـانەکـانی کوردستانـدا، لەگەڵ دانـانی پەرتووکەکـانی خوێندنەوەی کوردی بۆ پـۆلە جیاوازەکانی خوێندن، شیعر و چیرۆک و پەخشان بوون بـە بەشـێکی سـەرەکی لـە پـرۆگـرامەکـانی پەرتـووکەکـانی خـوێنـدنەوەی کـوردی، تا ئەمـڕۆش، شیعـر و چـیرۆک و پەخـشان، بابـەتی وێـژەیی و مـێژوویی و زانیـاری هەمەچەشـنە، بەشێكی سەرەکـین لە بابەتەکانی خوێنـدنەوەی کـوردی.\nلە کـاتی کۆمـاری کوردسـتان(١٩٤٦) لە مەهـابـاد. خوێنـدن بە زمـانی کـوردی بـوو. شیعـر و سروود و چـیرۆک بەشـێک بوون لە بابەتەکانی پەرتووکەکانی خوێندنەوەی کوردی بۆ پۆلەکـان.. قوتابییەکانی قوتابخانەکانی مەهاباد، لەکاتی ریزبوونی بەیانیان سـروودی "ئـەی رەقـیـب" یان دەوت.. کە لەو ساڵـەوە تا ئەمـڕۆ بـووە بـە مـارشی نەتەوەیی کورد و بەیانیان لە هەموو قوتابخانەکاندا بە کۆمەڵیی بە ئاوازەەوە دەوترێت.\nبە رای من پەرتووکەکانی خوێندنەوەی کوردی بۆ پۆلەکانی قوتابخانەی بنەڕەتی، بەپێی (قۆناغەکانی تەمەنی منداڵان) بە هەموو جۆرە شیعرێک بڕازێنرێتەوە باشە، چونکە هەر جۆرە شیعرێک سوود و مەبەستی خۆی هەیە.. بە تایبەتیش مـن پێم خۆشە، کە شیعـر و سـروودە نیشـتمانییەکانمان، پشکی شـێریان هـەبێت لە شـیعـرەکانی نێو پەرتووکەکـانی خوێندنەوەی کوردی پۆلەکانی قوتابخانەی بنەڕەتیدا، تا منداڵانی کوردمان خۆشەویستی و پەرۆش و سـۆزداری و هـاوبەستەبـوونێکی زیاتـریـان بۆ کـورد و کوردسـتان ببـێت.\nئەوەش زۆر بە گرنگ و پێویست دەزانم، کە پێویستە لە نێو ئەنـدامانی لیژنەکانی دانان و ئامادەکـردنی پەرتووکەکـانی خوێندنەوەی کوردیدا، بۆ هەموو پۆلەکانی قوتابخانەی بنەڕەتی، شاعـیر و چیرۆکنووسێکی بە توانا و ناسراوی بـواری ئەدەبی منداڵان هەبن، ئەوان باشتر دەزانن، کە بۆ هەر قۆناغێکی منداڵی چ جۆرە شیعر و چیرۆکێکی منداڵان لە هەموو روویەکـەوە لەبـارن و گونجـاون.. شایەنی باسیشە، کە زۆربـەی شاعـیران و چیرۆکنووسان و شانۆنووسانی بواری منداڵان مامۆستان. ئەوان زیاتر لە جیهانی پاک و بێتاوانی منداڵانەوە نزیکن و زیاتـریش لە خەیـاڵ و لە هیوا و خەون و خواست و لە زمانیان تێگەیشتوون.\nبەداخەوە، لە نێو پەرتووکەکانی خوێندنەوەی پۆلەکانی ئێستای قوتابخانەی بنەڕەەتی لە باشووری کوردستاندا، هەندێ شیعر و چیرۆک و بابەتی تر دانراون، کە لە رووی فۆرم و ناوەڕۆک و مەبەستەوە، لاوازن و هەڵەیان تێدان.. بۆیە بەپێویستی دەزانم، کە سەر لە نوێ لە لایەن لیژنەیەکی شارەزا و بە ئەنـدامێتی شاعـیر و چـیرۆکنووسانی منداڵانی کوردمان، بە سەرجـەم پەرتووکەکـانی خوێنـدنەوەی کوردی قوتابخـانەی بنەڕەتیـدا، بە وردی پیانـدابچنەوە و بژاریان بکەن لە هەموو هەڵەیەکی زمانی و زانیاری، جوان پاکیان بکەنەوە. بابەتە نەگونجاوەکانیش لاببەن و بابەتی گونجاوی تر بخەنە شوێنیان.\nپرسیار: چۆن بوو بیرت لەوە کـردەوە کە بۆ منـداڵان بنووسی؟ لە کەیەوەش شیعـر بۆ منـداڵان دەنـووسی؟ تا ئێـستا چەنـد پەرتـووکـت بۆ منـداڵانی کورد چـاپکـردوون؟\nوەڵام: هەر لە منداڵیـیەوە خولیای خوێندنەوە و نووسـین بـووم و بوون بە بەشێک لە ژیانم.. لە پـۆلی پێنجەمی قوتابخانەی سەرەتایی بووم، سەر لە بەیانیانی رۆژانی هەینی زۆر بە پەرۆشەوە، گوێم لە بەرنامەی (باخچەی منداڵان) دەگرت، کە لە رادیۆی کوردی لە بەغدا، خوالێخۆشبوو مامۆستا (رەمزی قەزاز) بۆ منداڵان ئامادە و پێشکەشی دەکرد، بە بابەتی هەمەڕەنگەی خۆش دەیڕازاندەوە و بە زمانێکی پاراو و ئاسان و شیرینی کوردی پێشکەشی دەکرد. لە میانەی ئەم بەرنامەیەوە، هۆگری بابەتی منداڵان بووم.. کە بووشـم بە مامۆستا، ئەو هەلەم بۆ ڕەخسا، کە لە جیهانی پاک و سەیر و سەمەر و پڕ لە هـیوای سەوز و خەونی شیرین و ڕاز و نیازی پاک و خەیـاڵی فـراوانی منـداڵانی کوردمان نزیک ببمەوە. لە زمانی شیرین و لە فەرهەنگی زمانیان، لە ئارەزوو و خولیا و لە بەهـرە و پێداویستییەکانیان زیاتـر تێبگەم.. بە تایبەتیش بۆ مـاوەی پێـنج سـاڵ لە چەنـد قـوتابخـانەیەکی شـاری کەرکـوکی کوردستانی، وانـەی زمـانی کوردیـم دەوتـەوە. دوایی بە زۆرداری خوێندنی کوردییان هەڵوەشانـدەوە و گـۆڕییان بە عـەرەبی.. گـەلێ شیعری نیشتمانی کوردی و چیرۆکی کوردیم بۆ قوتابییەکانم دەخوێندەوە و دەگێڕانەوە. دواتریش خۆم کۆمەڵێک شیعـر و چیرۆکم بۆ نووسین و بۆیانم دەخوێندنەوە. یەکەمین شیعـرم بۆ منداڵان (سروودی من) بوو، کە لە ساڵی (١٩٧٠)دا نووسیم. بە دەنگی قوتابییەکی زۆر دەنگخۆشی قوتابخانەکەم (مەشخەڵ) کە ناوی (عەبدولکەریم عەلی باوەـ ماوەیەکی زۆرە لە نەمسا دەژی) برا گەورەکەی ئاوازی بۆ دانا و تیپی موزیکی کەرکوک وابـزانم (تیـپی سـۆلاڤ)یان ناو بوو، موزیکـیان بۆ دەژنی، تیپی سروودی قوتابخانەی (مەشخەڵ)ی کوڕان و ( هـیوای) کچانیش، کە من و مامۆستا (فـەخـریە عەبـدولرەحمان بەرزنجی) تیپێکی هاوبەشی سـروودی کوردیمان پێکهـێنا بوو، لەگەل عەبدولکەریم عەلی باوەدا، ئەو سروودەی منیان، بۆ ماوەی سێ ئێواران لەسەر شانۆی هـۆڵی شارەوانی شاری کەرکوک، پێش نمایشکـردنی شانۆی (دایـکی شەهـید) پێشکەشیان دەکرد. ئەمە بوو بە سەرەتا و بە هـاندەرم بۆ ئەوەی درێژە بە نووسینی شیعـرو بە ئەدەبیـاتی منـداڵانی کورد بـدەم.\nلە سـاڵی (١٩٨٤) بۆ (١٩٩٤) لە تەلەفـزیـۆنی کەرکـوک، هـەفـتانە بـۆ مـاوەی نیـو کاتـژمێر، بەرنامەی (جیهـانی منـداڵان)م ئامادە دەکرد کە (سـۆزان) ی کچـم و چـەند قوتابییەکی ترم پێشکەشیان دەکرد.. (سـۆزان) تەمەنی نـۆ ساڵان بوو کە بچـووکترین پێشکەشکەری بەرنامە بوو لە تەلەفـزیۆنـدا) بینەرێکی زۆری منـداڵانی کوردمـان هەبوون. لە رێی ئەم بەرنامەیەوە خزمەتێکی باشی رۆشنبیریی منداڵانی کوردم کرد.\nلە بەرواری ( ٢٥/١٠/٢٠٠٦) لە نەرویـج، بـۆ یەکـەمین جـار (کۆمەڵەی منـداڵانی کـورد)م دامەزەرانـد.. سەرنووسەری گۆڤـاری (کوردیلەکـان)یش بووم، کە ئۆرگانی ئەم کۆمەڵـەیە بـوو.. تەنها پێنج ژمـارەمان لێی دەرکرد.\nتا ئەمڕۆش بە پێی توانام لە بواری ئەدەبی منداڵاندا، درێژە بەم خزمەتە پیرۆزە دەدەم.\nتا ئێستا شەش پەرتووکم چاپکـردووە.. سێیان بۆ منداڵانـن، کە ئەمانەن:\n١ـ هەڵەشەیی.. چیرۆکێکی درێژە بۆ منداڵان. ساڵی(١٩٧٠) لە بەغـدا چاپم کردووە.\n٢ـ سـروودی مـن.. کۆمەڵێک هـۆنراوەیە بۆ منداڵان.. کەرکوک (٢٠١٣)\n٣ـ گۆڵـزاری چـیرۆک بۆ منداڵان.. سی و سێ چـیرۆکە.. کەرکوک (٢٠١٩)\nلە زۆۆربەی گۆڤارە کوردییەکان و لە سایتە ئەلیکترۆنییەکاندا، بە ده‌یان نووسینی بابەتی هەمەچەشنەم بڵاوکـردوونەتەوە، بە تایبەتیش دەربارەی ئـەدەبی منـداڵان و پەروەردەی منـداڵان.. کۆمەڵێکیش چـیرۆک و هـۆنـراوەشم بـۆ منـداڵان لە گۆڤـارەکانی منـداڵان کە لە کوردستانـدا دەردەچـن بڵاوکـردوونەتەوە.\nپرسیار: م. رەزا شـوان، بەڕێـزت ساڵانـێکی زۆرە لە دەرەوەی کوردسـتان دەژی، ئەوەندەی ئاگاداربی، ئەدەبی منداڵان لە نێو گەلان و وڵاتانی ئەوروپا بە گشتی چـۆنە؟ بە تایبەتیـش شیعـری پـەروەردەیی؟\nوەڵام: گەلان و وڵاتانی ئەوروپا، وەکوو گەلی کورد، ماف زەوتکراو و وڵات داگیرکراو نین.. ئەوان خـاوەنی دەسەڵات و دەوڵەتی خۆیانن، لە زووەوە ئـازادی و دیموکـراتیان تێدا بەرجەستەبوونە.. نەک تەنیا لە ئەدەبی منداڵانـدا، بەڵکو لە هەموو بوارەکان و لە هه‌موو روویەکەوە پێشکەوتوون و لە پێشەوەی ئێمە دان.\nئەدەبی منداڵان، بە هەموو لـق و لایەنەکانییەوە، پێشکەوتـووە و لە پێشکەوتن دایە.\nشیعری منداڵانیش، هەموو لایەنەکانی شیعری لە خۆگرتوون، بە شیعری پەروەردەیی و فێرکاریشەوە.. لە هەر شار و شارۆچکەیەکـدا، لە هەر گەڕەکێکـدا، لە هەر گوندێکـدا، لە هەر ماڵـێکـدا، لە هەر ژوورێکی منداڵانـدا، لە هەر قوتابخانەیەکـدا، لە هەر پۆلێکی خوێندندا، کتێبخانەیان تێدان، بە سەدان و بە هەزاران پەرتووک و گۆڤاری هەمەڕەنگە و هەمەبابەتیان بۆ منداڵان تێدان، تەنانەت پەرتووکیان تێدایە بۆ منداڵانی یەک ساڵانیش چاپکراون.. رۆژانەش لە هەر شارێکـدا، منداڵانی سێ و چواری باخچە دەبرێن بۆ بەشی منـداڵان لە پەرتووکخـانەی گشتـیـدا، کە بە دەیـان پەرتـووکی رەنگـاوڕەنگی وێنـەداری گونجاو دەخـەنە بەردەستیان و هەر لە منداڵییەوە هـۆگـری خوێندنەوەیان دەکـەن و بە پەرتـووک ئاشنایـان دەکـەن.\nخۆزگەی ئەوە دەخـوازم، کە ئێمەی کوردیـش چاو لەوان بکـەین و هـەر لە منداڵییەوە منداڵەکانمان لەسەر خوێندنەوە رابهێنین و بە پەرتووک و گۆڤارەکانی منداڵان ئاشنایان بکەین.. وەکـوو دەڵـێن:" فـێربـوون لە بچـووکـیدا.. وەک نەخـشی سەر بـەرد وایـە"\nپرسیار: چـیت پێ باشـە دەربـارەی ئـەدەبی منـداڵان بیـڵێـیت..؟ یـان چـیت هـەیە بـۆ شاعـیران و نووسـەرانی بـواری ئـەدەبی منـداڵان؟\nوەڵام: گەلێ شت هەیە گەر بمانەوێت باسی بکەین.. زۆر بە کـورتی و بە چـڕی باس لە هەندێ ڕا و بۆچـوون و پێـشنیاری خـۆم دەکـەم.\nپێویستە نووسەرانی بوارەکانی ئەدەبی منداڵان، شاعیر و چیرۆکنووس، یا شانۆنووس، پێش هەموو شتێک دەبێ ئەوە بزانن کە بۆ منداڵان دەنووسن، نووسینەکانیشیان بە پێی قۆناغەکانی تەمەنی منداڵی بن، چونکە هەر قۆناغـێک زمان و تایبەتمەندی خۆی هەیە.\nپێویستە شارەزای دەرونناسی منداڵان بن، ئاگـاداری فەرهـەنگی زمـانی منـداڵان بـن.\nئەدەبی منداڵان زانیاری و هونەرە، هەر کارێکی هونەریش شێواز و بنەمای هونەریی هەیە. پێویستە نووسەرانی ئەدەبی منداڵان، چ شاعیران یا چیرۆکنووسان، شیعرەکانیان و چیرۆکەکانیان بە شێوازێکی ئاسان و سووک و بێ گـرێ و گۆڵ و بە کوردییەکی پەتی و ناسک و شیرین و رەوان دابڕێـژن.. پێویستە لە خواست و ئارەزوو و خەیاڵی منداڵان نابەڵەد نەبـن.. هەمیشەش هـیوا و گەشبینی و خۆشـەویستی و کوردستان پـەروەری و لێبووردن و یەکتری قبووڵکردن، بخەنە دڵی منداڵانی کوردمانەوە.. پێویستیشە کۆتایی بابەتەکانیان بە خۆشی کۆتایی پێبهێنن و تراژیدی نەبن.\nهانی منداڵانی کوردمان بدەن، بە ئەوپەڕی ئازادییەوە گوزارشت لە بیر و لە ئەندێشەی خۆیان بکەن و شەرم نەکەن بە ڕاشکاوی ئەوەی لە دڵە قنجەکانیاندایە دەریان ببڕن.\nهانیان بدەن خۆیان شیعر و چیرۆک و پەخـشان بنووسن، رێز لە نووسینەکانیان بگرن و ئافـەرین و دەستخۆشیان لێبکەن و پاداشت و خەڵاتی گونجاویان پێشکەش بکەن.\nپێویستیشە نووسەرانی منداڵان داهێنەربن و واز لە چاولێکەری و لە لاسایی کردنەوە و لە ئامۆژگاری وشکی تەڵقین ئاسایی بهێنن. ئەوەش بزانن کە منداڵانی ئەمڕۆمان لەگەڵ منداڵانی سەدەی رابردووماندا جیاوازن. هیوا و خەون و خواست و پێداویستییەکانیشیان ، هەمان خواست و پێداویستییەکانی ئەوان نین.. منداڵانی نەوەی ئەمـڕۆمان زۆرزانتر و وریاتر و رۆشنبیریتر و چاوکراوەترن.. نەوەی تەلەفزیۆنی رەنگاوڕەنگ و ئینتەرنێت و ئایپاد و داهـێنانی شتی سەیر و سەمەرەن.. پێویستە نووسەرانی نوێش هاوچەرخ و نوێخواز و داهێنەربن.. بەردەوام بخوێننەوە بە تایبەتیش لە بواری ئەدەبی منداڵانـدا.\nپێویستە وەزارەتی رۆشنبیری کوردستان، لایەنی کەمەوە ساڵی پەنجا پەرتووکی شیعـر و چیرۆک و شانۆ و پەرتووکی وەرگێڕاو بۆ منداڵانی کوردمان چاپ بکات.\nخـەڵاتی نووسەرانی ناسراوی ئـەدەبی منـداڵان بکات.. دوای ئـەوەی کە لیژنەیەکی پسپۆری ئەم بوارە بـڕیار لە شایەنی چاپکـردنی پەرتووکەکان و لە نووسەران دەدەن.\nرەخنەی ئەدەبیشمان لە بواری ئەدەبی منداڵاندا، بە نرخی نەبوونە، ئەمەش هۆکارێکی سەرەکییە لە دواکەوتنی ئەدەبی منداڵانی کورد.. چونکە رەخنە هـۆکارێکی گرنگە بۆ هەڵسەنگاندنی نووسینەکان و بۆ پێشکەوتـنی ئەدەبی منداڵان.\nناشبێت ڕێ بەچاپکـردنی نووسـینی لاواز و کـاڵـوکـرچ بـۆ منـداڵان بـدرێت.\nتا ئێستاش (یەکێتی نووسەرانی کورد) وەکوو پێویست ئاوڕیان لە ئەدەبی منداڵانی کورد نەداونەتەوە.. بۆیە من پێشنیاری ئەوە دەکەم، كە لە لایەن نووسەرانی بواری ئەدەبی منداڵانی کوردەوە (یەکێتی نووسەرانی منداڵانی کورد) یان بە ناوی (یەکێتی نووسەرانی منداڵانی کوردستان) دابمەزرێنین.. کە ببێت بە چەترێکی ئەدەبی بۆ هەموو نووسەرانی ئەم بوارە.. دەتوانێت خـزمەتێکی زیاتر و پوختر بە ئەدەبی منداڵانی کوردمان بکـات.\nتا ئێستا ئەم پێشـنیارەم لای چەند نووسـەرێکی ئەم بوارە باسکـردووە.. هەمـوویان لەگەڵ دامەزراندنی ئەم یەکێتییەدان.. پێشم باشە بـۆ ئەم مەبـەسـتە کـەمـپـیـنێک رابگەیەنین، تا بـزانین چەند نووسەری ئەدەبی منداڵان، هـاوڕان و لەگـەڵ دامەزرانـدنی (یەکـێتی نـووسەرانی منـداڵانی کوردسـتان) دان.\nلە کۆتاییدا، هیوادارم کە ئەدەبی منداڵانی کورد، گـرنگی و بایەخـێکی زیاتری پێبدرێت.\nزۆریش سوپاسی ئێوەی بەڕێز دەکەم، بۆ ڕەخساندنی ئەم دیدارە لە بارەی ئەدەبی منداڵانی\n( پرۆفایل ):\n- ناوی ( رەزا ساڵح عەلی )یە، بە ( رەزا شوان ) ناسراوە، لە ساڵی ( ١٩٤٦) لە دێی ( گۆگجە) لە ناوچـەی ( شـوان )ی سەر بە پارێزگای ( کەرکـوک ) لە دایک بووە.. لە ساڵی ( ١٩٥٢) وەوە، لە شاری کەرکوک نیشتەجێ بوونە.. لقی وێژەی قوتابخانەی ئامادەیی لە کەرکوک تەواوکردووە.. لە ساڵی (١٩٦٨) دا، پەیمانگای ئامادەکردنی مامۆستایانی لە شاری (باقـوبە ـ دیالە) تەواو کردووە.\n- لە بەرواری (٩/٣ / ١٩٦٩) دا،کراوە بە مامۆستای (قوتابخانەی بادەوای سەرەتایی) لە دێی (بـادەوا )ی سەر بە ناحیەی ( لەیـلان ـ کەرکوک ).. دوای ساڵێک لە (١٩٧٠) دا، گوێزراوەراوە بۆ شاری کەرکووک، لە قوتابخانەی (مەشـخەڵی سەرەتایی کۆڕان) وانەی زمانی کردی و بیـرکاری گوتووەته‌وه.. لە ساڵی (١٩٨٠)دا، گواستراوەتەوە بۆ ( قوتابخانەی عـائـیشەی تێـکەڵاو) لە گەڕەکی\n(رەحیماوا)ی کەرکوک.. لە هەمان کاتدا لەم قوتابخانانەش موحازەرەی وانەکانی مێژوو و زانیاری کـوردی گوتووه‌تەوە، لە (ناوەنـدی یـانزەی ئـازاری ـ کچـان) لە ( ناوەندی مەیسەلـونی ـ کچـان ) لە ( ناوەنـدی ئیمام قاسـمی ـ کوڕان ) لە ( قوتابخانەی سەرەتایی ئیمام قاسـمی ـ شەوان ). کە لە بەیانییەوە تا کاتژمێری نۆی شەو وانـەی گوتووه‌تەوە.\n- لە ساڵی (١٩٩٠ ـ ١٩٩٥) کراوە بە (جێگـری بەڕێـوەبەری قوتـابخـانەی ١٤ی رەمەزان) لە کەرکوک، بەعسییەکان تەنگیان پێ هەڵچنیوە, کە بیکەن بە بەڕێوەبەری قوتابخانەیەک لە رەحیماوا، بەو مەرجـەی ببێت بە بەعسی.. رەتی کـردۆتـەوە و بە راشـکاویی پێی گوتـوون: گـەر بمکەن بە بەڕێوەبەری پەروەردەی کەرکوکیش نابم بە بەعسی، ناچـاربووە, کە لەسەر داوای خۆی، لە ساڵێ (١٩٩٥) دا خانەنشینی بکەن.\n- لە ساڵی ( ١٩٧٠) وە ـ تا خانەنشین بووە، ئەندامی ( سەندیکای یەکێتی مامۆستایانی کورستان ـ لقی کەرکوک) بووە.\n- لە ساڵی (١٩٩٦)وە، کوردستانی بەجـێهـێشتووە و ماویەک لە تورکیا و لە ئەڵـمانیا و دوایی رووی لە نەرویج کردووە. لە (١٩٩٩) وە، لە گەڵ خێزان و منداڵەکانی لە وڵاتی نەرویج دەژین.\n- لە نەرویجدا لە ساڵی (٢٠٠٠ ــ ٢٠٠٢) مامۆستای زمانی کوردی ( زمانی دایک ) بووە لە چەند قوتابخانەیەکی سەرەتایی و ناوه‌ندی لە شاری (ڤـۆس) و لە شاری ( بێـرگـن) لە ( نەرویج) بە زمانی کوردیی وانەی بە منـداڵانی کـورد گوتووه‌تەوە.\n- لە ساڵی (٢٠٠٤) دا، لەگەڵ دوو مامۆستای تر و چەند قوتابییەکی کورد (رادیۆی کوردستان) یان، لە شاری بێرگن لە نەرویج کردۆتەوە، کە رادیۆیەکی لۆکاڵی بووە، هەفتانە دوو کاتژمێر بە کوردی پەخشیان کردووە، بۆ ماوەی ساڵێک ئەم رادیۆیە بەردەوام بووە.. هەموو پرۆگرام و بەرنامەکانی خۆی ئامادەی کردووە و بەرنامەی تایبەتی خۆشی هەبووە.\n- نزیـکەی (١٥) ساڵـیش فەرمانبەر بووە لە کۆمپانـیایی خێرخوازیی (فـری تـێکـس) و لە دایرەی (بێرگـنتەرمیناڵ پۆست) دا دایرەی پۆستی سەرکی بێرگن، لە (٣٠/٦/٢٠١٨) دا خانەنشین کراوە.\n- لە ساڵی ( ١٩٦٧)دا، بۆ یەکەمین جار نووسینێکی لەژێر ناوی( لە سایەی زانیـاریدا ) لە رۆژنامەی ( الاخبار ) دا، کە لە ( بەغـدا) دەردەکرا بڵاوکردۆتەوە.. کە لاپەڕەیەکی بە زمانی کوردیی دەردەچوو.\n- لە ساڵی (١٩٦٧) ەوە تا ئەمڕۆ، لە گۆڤـار و لە رۆژنامەکـان ولە رۆژنامە ئەلیکترۆنییەکـانی ئێستاشدا، بە دەیـان نووسینی هەمەچەشـنەی، بە زمـانی کـوردیی و بە عەرەبی بڵاوکـردۆتەوە ، بە تایبەتیش دەربارەی منداڵان، بابەتی پەروەردەی منداڵان، بواری ئەدەبی منداڵان، هۆنراوە و چیرۆک بۆ منداڵان، زیاتر حەزی لە خزمەتکـردنی بواری (ئـەدەبی منـداڵان)ە.. تا ئەمـڕۆش لەم بـوارەدا درێـژە بە نووسین و بڵاوکـردنەوە دەدات.\n- لە ساڵی (١٩٧٠ــ ١٩٧٣)بە ناوی خوازراوی ( هیـوا شـوان )ەوە. خۆبەخشـانە (پەیامنێری رۆژنامەی هاوکاری) بووە لە کەرکـوک.\n- لە ساڵی ( ١٩٧٠) دا، بووە بە ئەندامی یەکێتی نووسەرانی کورد و لە یەکەمین کۆنگرەشیدا، کە لە هاوینی (١٩٧٠) لە بەغـدا بەسترا، بەشـداربووە.. لە ساڵی (١٩٧١)یشدا، ئەندامی دەستەی دامەزرێنەر و ئەندامی هەڵبژێراوی یەکەمین دەستەی بەڕێوەبەری (یەکێتی نووسەرانی کورد ـ لقی کەرکوک) بووە، کراوە بە بەرپرسی دارایی.\n- لە ساڵی (١٩٨٤ــ ١٩٩٤) بۆ ماوەی (١٠) ساڵ لە ( تەلەفـزیۆنی کەرکـوک ـ بەشی کوردی)دا، ئامادەکاری بەرنامەی( جیهـانی منـداڵان ) بووە.. کە بەرنامەیەکی هەفتانەی نیو کاتژمێری بوو. لە رێی ئەم بەرنامەیەوە، خـزمەتێکی زۆری به رۆشنبیریی و ئەدەبی منداڵانی کـوردیی کـردووە.\n- لە ( ٢٥ ـ ١٠ ـ ٢٠٠٦ ) دا بۆ یەکەمین جـار لە ( نـەرویج ) دا، کۆمەڵـەیەکی دامەزرانـدووە، بە ناوی ( کۆمەڵەی منداڵانی کورد / لە نەرویج) هەر بە ناوی ئەم کۆمەڵەیەوە، گۆڤارێکی وەرزیان بە ناوی ( کوردیلەکـان ) ەوە، بە زمانی کوردیی و نەرویجی بۆ منداڵانی کورد دەرکردووە، کە پێنج ژمارەیان لێ دەرکردووە.. سەرنووسەری ئەم گۆڤارەش هەر خۆی بووە.\n- لە ساڵی (١٩٦٨) دا، چەندین خەڵاتی( قوتابی دەرچووی یەکەمی پەیمانگای ئامادەیی مامۆستایان ـ لە باقـوبە ـ دیالە) وەرگرتووە.\n- لە ساڵی ( ٢٠٠7 )دا، لە ( پێشبرکێی ئەدەبی منداڵان) دا، کە لە لایەن ( وەزارەتی رۆشنبیریی هه‌رێمی کوردستان ) ەوە سازکرا.. بەشداری کردووە.. دوو خەڵاتی یەکەمینی لە ( هۆنراوە ) و ( چیرۆک ) بۆ منداڵان وەرگرت.. کە لەلایەن وزیری رۆشنبیریی خوالێخۆشبوو مامۆستا ( فەلەکـەدین کاکـەیی ) یەوە، پێشکەشی کـرا.\n- لە ساڵی ( ٢٠١٢) دا لە ساڵڕۆژی ( ١١٤) ی رۆژنامەگەریی کوردیی( لقی کەرکوکی سەندیکای رۆژنامەنووسانی کوردستان )، ( قەڵغـانی رۆژنامەنووسانی کوردستان ) یان پێ بەخـشییوە.\n- لە زۆربەی گۆڤار و رۆژنامەکانی کوردستاندا بابەتی هەمەڕەنگەی بڵاوکردۆتەوە لەوانەش لە: (بەیـان، هاوکـاری، رۆژی کوردستان، الاخبار، رەنگین، تەندروستی و کۆمەڵ، ژیـن، گـزنگ، پەپـولە، سڤـۆرە، رووداوی منـداڵان، پـەروەردە، جۆلانـێ، رۆژی سولێـمانی، کۆمـاری رۆژ، بانـەرۆژ، شـیکار، هـەواڵ نیوز، کوردسـتانی نـوێ، گـوڵان، سیروان، ... هتد).\n- بە زمانی نەرویجیش لە رۆژنامەی (هـۆردەلانـد) و گۆڤـاری (لاوڤ) دا، چـیرۆکی منداڵان و پەنـدی کوردیی بڵاوکـردوونه‌تەوە.\n- تا ئێستاش لە (رۆژنامە ئەلیکترۆنییەکان) دا، بەردەوام بابـەتی هەمەڕەنگە بڵاودەکاتەوە، بە تایبەتیش لە بواری ئەدەبی منداڵان و بواری پەروەردەی منداڵانـدا.\n- تا ئێستا شەش کتێبی نووسیوە و چـاپی کـردووە.. کە سیانیان بۆ منداڵانـن.


هێزه‌کانی سوریا 26 که‌س له شـاری لازقیـیه ده‌کوژن\nهێزه‌کانی حکومه‌تی سوریا په‌ره‌یان به سه‌رکوتکردنه کوشنده‌که‌ی خۆیان داوه بۆ سه‌ر نه‌یارانیان له شـاری لازقیـیه و له زه‌وی و ده‌ریاوه که‌وتوونه‌ته سه‌ر ئه‌و شـاره به‌نده‌ریـیه.\nچالاکوانان و گه‌واهده‌ران ده‌ڵێن ڕۆژی یه‌کشه‌ممه پاپـۆڕ و به‌له‌مه‌کانی له‌شـکر به دۆشکه‌کانی سه‌ریانه‌وه له ده‌ریاوه ته‌قه‌یان له گه‌ڕه‌که‌کانی سه‌ر که‌ناری شـاره‌که کردووه، ئه‌مه‌ش ڕۆژێـک پاش ئه‌وه‌ی تانکه‌کان خۆیان به شـاره‌که‌دا کرد. ده‌ڵێن له ماوه‌ی ئه‌و دوو ڕۆژدا به لای که‌م 26 که‌س له‌وێ کوژراون.\nئه‌م ئۆپه‌راسیۆنه له‌شـکریـیه‌ی حکومه‌ت پاش ئه‌وه دێت که ڕۆژی هه‌ینی خۆپـیشـاندانی گه‌وره له لازقیـیه و شـاری دیکه سـازکران و سه‌رله‌نوێ داوای ده‌سـتبه‌رداربوونی به‌شـار ئه‌لئه‌سه‌دیان له ده‌سه‌ڵات ده‌کرد.\nحکومه‌تی سوریا لای خۆیه‌وه به شێوه‌یه‌کی دیکه باس له ڕووداوه‌کانی لازقیـیه ده‌کات. ڕۆژی یه‌کشه‌ممه ئاژانسی هه‌واڵه‌کانی سـانای حکومه‌تی سوریا گوتی هێزه‌کانی ئاسایش به دوای ئه‌و کۆمه‌ڵه چه‌کدارانه‌دا که‌وتوون که خه‌ڵـکی شـاره‌که‌یان تۆقاندبوو. حکومه‌تی سوریا زۆربه‌ی ئه‌و ڕووداوانه‌ی ناو وڵاته‌که‌ی ده‌خاته ئۆباڵی کۆمه‌ڵی چه‌کدار و تێرۆرسـتانه‌وه.\nله لایه‌کی دیکه‌وه کۆمه‌ڵه‌ی چاودێری مافه‌کانی مرۆڤی سوریا ده‌ڵێت هێزه‌کانی ئاسایش هه‌ر ڕۆژی یه‌کشه‌ممه په‌لاماری ناوچه‌کانی قه‌راغ شـاری دیمه‌شقی پایته‌ختیان داوه و چه‌ندین که‌سیان ده‌سـتگیرکردووه.


له‌لایه‌ن: ڕێزدار ئەحمەد - به‌روار: 2021-04-03-12:55:00 - کۆدی بابەت: 4099\nلە هەموو جێگایەک کەڕوو هەیە، قارچک جۆرێکی کەڕووە، وە ئەو هەوێنەی بۆ دروستکردنی نان بەکاردێ کەڕووە، وە ئەگەر تووشی نەخۆشی پێی وەرزشەوان بووی ئەوا هۆیەکەی کەڕووە. کەڕووەکان زیندەوەری خۆنەژێنن و ناوک ڕاستەقینەن و دیاری خانەیی ڕەقیان هەیە و کلۆرۆفیلیان تێدانییە و زۆر جیاوازن لە زیندەوەرەکانی تر بۆیە سەر بە شانشینە تایبەتییەکەی خۆیانن، کەڕووەکان شێوە و قەبارە و ڕەنگی جۆراو جۆریان هەیە. وەک کەڕووی هێڵانە باڵندە و کەڕووی کڵاوە و مەرجانیی ڕێک.\nکەڕووەکان خۆنەژێنن، ئەوانیش ناتوانن خۆراکە کە بگرن و گەمارۆیبدەن، بۆیە ناچارن نزیک خۆراکەکانیان بژین. زۆربەی کەڕووەکان بەکارهێنەرن، خۆراکە ماددەکان بەدەست دێنن بەهۆی دەردانی ئاوگەکانی هەرس بەسەر سەرچاوەی خۆراکەکەیدا پاشان مژینی خۆراکە هەرس کراوەکە زۆربەی کەڕووەکان شیکەرەوەن، واتە ماددە ڕووەکی و گیانەوەرییە مردووەکانی دیکە شی دەکەنەوە وە کەڕووەکانی دیکە مشەخۆرن. هەندێ لە کەڕووەکان بەسوود گۆڕینەوە لەگەڵ زیندەوەری تردا دەژین بۆ نموونە زۆر لە کەڕووەکان لەسەر ڕەگی ڕووەکەکان یان لە ناویدا گەشە دەکەن، ڕووەکە کە خۆراکە ماددە دابین دەکات بۆ کەڕووەکە، وە هەروەها کەڕووەکەش یارمەتی ڕەگەکە دەدات لە مژینی خاوەکان و ڕووەکەکە دەپارێزێ لە هەندێ زیندەوەر کە دەبێتە هۆی نەخۆشی. ئەم پەیوەندییەی لە نێوان ڕووەک و کەڕوودا هەیە بە پەیوەندی ئاڵوگۆڕی سوود ناسراوە کەڕووە ڕەگییەکان ناودەبرێ بە (mycorrhiza).\nهەموو کەڕووەکان لە خانەی ناوک ڕاستەقینە پێکدێن، بەڵام هەندێکیان تاک خانەن لە کاتێکدا زۆربەیان لە فرەخانە پێکدێن. کەڕووە فرەخانەکان لە زنجیرە خانەیەک پێکدێن کە بە دەزووەکەڕوو ناودەبرێت. خانەکانی ئەم دەزووانە دەرچە لە نێوان دیوارەکانیدا هەیە، ئەم دەرچانە ڕێگە بە سایتۆپلازم دەدەن بە سەربەستی بجووڵێت لە نێوان خانەکاندا. زۆربەی ئەو دەزوانەی کە کەڕووەکە پێکدێنن بەیەکەوە گەشە دەکەن بۆ پێکهێنانی بارستەیەکی لوول خواردوو کە پێی دەڵێن مایسلیۆم، مایسلیۆم بەشێکی سەرەکی کەڕووەکە پێکدێنێ بەڵام ئەم بارستەیە شاراوەیە و نابینرێت و لە ژێر زەوی دایە. مایسلیۆم لە ژێر خاکدا لە دەزووە کەڕوو پێکدێت.\nزۆربوون لە کەڕووەکاندا توخمانەیە یان ناتووخمانەیە، ناتوخمانە زۆربوون لە کەڕووەکاندا بە دوو شێوە ڕوودەدات، لە ڕێگەی یەکەمی ناتوخمە زۆربووندا دەزووە کەڕووەکان هەڵدەوەشێن و هەر پارچەیەک دەبێ بە کەڕوویەکی نوێ وە هەروەها دەکرێ ناتوخمانە زۆربوون بەبەرهەمهێنانی سپۆڕەکان بێ، سپۆڕەکان خانەی بچووکی زۆربوونی پارێزراون بەدیوارێکی خانەیی ئەستوور، سپۆڕەکان کێشیان کەمە لەوانەیە بە هۆێ هەواوە بڵاوببنەوە، ئەگەر بارودۆخی گەشەکردن گونجاو بوو لە شوێنی نیشتنی سپۆڕەکە ئەوا سپۆڕەکە گەشە دەکات و کەڕوویەکی نوێ پێکدێنێ. بەڵام توخمە زۆربوون لە کەڕووەکاندا کاتێک ڕوودەدات ئەگەر پێکهاتەیەکی تایبەت بۆ بەرهەمهێنانی خانەی زۆربوون پێکبهێرێ. خانەکانی زۆربوون یەک دەگرن بۆ بەرهەمهێنانی توخمە سپۆڕەکان کەگەشە دەکات و کەڕووی نوێیان لێ پێکدەهێنێ.\nکەڕووەکان بە پێی شێوە و ڕێگەی زۆربوونیان پۆلێن دەکرێن. کەڕووەکان چوار کۆمەڵەی سەرەکییان هەیە. زۆربەی جۆرەکانی کەڕوو لەگەڵ ئەم چوارکۆمەڵەیە دەگونجێن، وە ئەم کۆمەڵانەش بریتین لە (کەڕووە پیتگۆڕکێکان، کەڕووە تورەگییەکان، کەڕووە پاڵپشتەکان (کۆڵەگەییەکان)، کەڕووە ناتەواوەکان).\nکەڕووی نان وەک کەڕووەنانی ڕەش کە بارستەیەکی لۆکەیی شێدارە لەسەر نان و میوە گەشەدەکات. ئەم کەڕووە بە شێوەی دەزوولەیە. کەڕووی نان بە شێوەیەکی دیاریکراو دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵەیەک لە کەڕووەکان ئەوانیش کەڕووە پیتگۆڕکێیەکانن. زۆربەی کەڕووەکانی ئەم کۆمەڵەیە لە خاکدا دەژین و شیکەرەوەن بەڵام هەندێ لە کەڕووە پیتگۆڕکێیەکان مشەخۆرن. کەڕووە پیت گۆڕکێیەکان توخمانە و ناتوخمانە زۆردەبن لەهەردوو بارەکەدا کەڕووەکە سپۆڕەکان لە پێکهاتەی گۆییەوە کە سپۆڕدان ناودەبرێت بەرەڵڵا دەکات. هەر سپۆڕدانێکی گۆیی هەزاران سپۆڕی تێدایە.\nکەڕووە تورەگەییەکان هەریەک لە هەوێنەکان و دومبەڵان و هێشوەدارەکان دەگرێتەوە. کەڕووە تورەگەییەکان ناتوخمانە و توخمانە زۆردەبن لە کاتی توخمەزۆربووندا کەڕووەکە چەند تورەگەیەک پێکدێنێ کە ئەو سپۆڕانەی توخمانە بەرهەم هێنراون لە ناویدا پەرەدەسێنن، زۆربەی کەڕووە تورەگەییەکان فرەخانەن، جگە لە هەوێنەکان کە تاکخانەن لە کاتێکدا هەوێنەکان ناتوخمانە زۆردەبن بەڕێگەیەک کە بە گۆپکەکردن ناسراوە، لە کرداری گۆپکەکردن خانەیەکی نوێ لە خانەیەکی پێشینە پەیدا دەبێت. هەندێ لە کەڕووە توورەگەییەکان گرنگی زۆریان هەیە بۆ مرۆڤ، لەوامەش هەوێنەکان لە دروستکردنی نان بەکاردێن، وە هەندێ کەڕووی توورەگەیی دیکە سەرچاوەن بۆ دژە زیندەییەکان و ڤیتامیینەکان و هەندێ کەڕووی تورەگەیی دۆمبەڵان و هێشودارەکان بەهایەکی بەرزیان هەیە وەک خۆراکی مرۆڤ. زۆر لە کەڕووە تورەکەدارەکان کەڕووی مشەخۆرن، دەبنە هۆی چەندین نەخۆشی وەک نەخۆشی درەختەکانی کەستەنە (شابەڕوو) و نەخۆشی درەختەکانی بناوی هۆڵەندی.\nکەڕووە پاڵپشتیەکان (کۆڵەکەییەکان)\nکوارگ (قارچک) کەلە چەتر دەچێ باوترین جۆرەکانی کەڕووە کە بۆ کۆمەڵێک کەڕوو دەگەڕێتەوە کە بە کەڕووە پشتگیرییەکان ناودەبرێن. کەڕووە پاڵپشتییەکان توخمانە زۆردەبن وە لە کاتی زۆربووندا کەڕووە دەزووی تایبەت گەشە دەکەن و پێکهاتەی وا پەیدا دەکەن کە بە کۆڵەگەکان ناودەبرێن وە لەسەر ئەم کۆڵەگانە توخمە سپۆڕەکان پەرەدەسەنن. لە کاتێکدا قارچک زۆربەی پێکهاتەکانی ئەم زیندەوەرە لە ژێر زەوی دایە نەک وەک ئەوەی کە بە خەیاڵتابێت کە ئەو بەشەی لەسەر زەویە. قارچک ئاسایی بەبازنەیی گەشەدەکات. زۆر لە قارچکەکان ناسراون بە کەڕوویی ڕیشوویی. کۆڵەگەکانی ئەم کەڕووە گەشە بەو پێکهاتانە دەدەن کە بە ڕیشوەکان ناودەبرێ. لە ژێر کڵاوەی قارچکەکەدایە. هەندێ لە پۆلکەکانی کوارگ بۆ بواری بازرگانی پەروەردە دەکرێن و وە لە بازارە گشتییەکاندا دەفرۆشرێن، بەڵام هەموو کەڕوویەکی ڕیشوویی بۆ خواردن دەستنادات. بۆ نموونە کەڕووی مردنی سپی کەڕوویەکی زۆر ژەهراوییە. بۆ نموونە کەڕووی پەنسیلیۆم ماددەیەک بەرهەم دێنێ کە بەکتریا دەکوژێ.\nکەڕووە ناتەواوەکان هەموو ئەو کەڕووانە دەگرنەوە کە بە تەواوی ناگونجێن لەگەڵ کۆمەڵەکانی دیکە. ئەم کەڕووانە توخمانە زۆر نابن و زۆربەیان مشەخۆرن و ڕووەکەکان و گیانەوەران توشی چەندین نەخۆشی دەکەن یەکێ لە نەخۆشیە باوەکانی مرۆڤ کە بە هۆی کەڕوویەکی ناتەواوەوە توش دەبێ بریتییە لە نەخۆشی پێی وەرزشەوانە، کە ئەمەش نەخۆشییەکی پێستە. بەرامبەربەوە، هەندێ ناتەواوە کەڕووەکان بەسوودن بۆ مرۆڤ کەڕووی پەنسیلیومی دەرکەوتوو کە سەرچاوەیەکە بۆ دژە زیندەیی.\nئەشەن لە یەکگرتنی کەڕوو قەوزە پێکدێت کە بەیەکەوە گەشە دەکەن لە ڕاستیدا لە ناوخانەکانی کەڕووەکەدا دەژی وە ئەو زیندەوەرە بەرهەم هاتووە جیاوازە لەهەریەک لە دوو زیندەوەرەکە ئەگەر بێت و بە سەربەخۆیی گەشە بکەم، کەواتە ئەشەن لە ئەنجامی پەیوەندی سوود گۆڕینەوە پەیدابووە. بەڵام یەکبوونی کەڕوو و قەوزو بۆ پێکهێنانی ئەشەنەیەک بە تەواوی یە و بەر ڕادەیی کە وای لە زاناکن کرد کە ناوی زانستی تایبەت ببەخشن بە ئەشەنەکان وەک ئەوەی کە جۆری تایبەت بن بە خۆیان. سیفەتی بەرهەم هێنان لە ئەشەندا جیاوازە وەک لە قەوزەدا، قەوزەکان لە ئەشەنەکاندا خۆراک بەرهەم دێنن بە کرداری رۆشنەپێکهاتن. بەڵام بە پێچەوانەی قەوزەکان ئەشەنەکان توانای ڕزگاربوونیان هەیە لە وشکبوونەوە چونکە دیوارە پارێژەرەکان لە کەڕووەکەدایە ئاوی ناو ئەشەنەکان دەپارێزێت. وە لەبەر ئەوەی ئەشەنەکان تەنها پێویستیان بە ڕۆشنایی و هەواو خاوەکان هەیە بۆ گەشەکردنیان بۆیە توانای گەشەکردنیان لەسەر و تاوێرەکان دەبێ و درز پەیدادەکات لەم تاوێرانە ئەشەنەکان ئەو ترشانە بەرهەم دێنن کە تاوێرەکان دەوەرێنن و دەبنە هۆی قڵیشانیان وە لە کاتێکدا قڵیشەکان بەلەتە تاوێرەکان و ئەشەنە مردووەکان پڕ دەبنەوە خاک پەیدادەبێ و زیندەوەری دیکە لەو خاکەدا گەشەدەکەن.\nبابه‌ته په‌یوه‌ندیداره‌كان به : کەڕووەکان


فۆڕمی تۆمارکردنی بابەت | پارێزبەندی پەرلەمانی، چوارچێوەی یاسایی و روانگەی پراکتیکی، هەرێمی کورستان و عێراق و تورکیا بە نموونە\nنووسینی: بەشار عەزیز سوپاس بۆ خوا، وێڕای سەرقاڵیم، دوای ماندووبوونێکی زۆر، یەکەم پەرتووکی یاساییم بە ناوی (پارێزبەندی پەرلەمانی، چوارچێوەی یاسایی و روانگەی پراکتیکی، هەرێمی کورستان و عێراق و تورکیا بە نموونە) کەوتە بەر دیدی خوێنەران. کتێبی پارێزبەندی پەرلەمانی، خاوەن ناوەڕۆکێکی دەوڵەمەندە و کاتێکی زۆرم پێیەوە خەرج کردووە، تا ئەوەی بگاتە بەر دەست خوێنەران و کتێبخانەی کوردی، نووسینی وەها کتێبێک بە زمانی کوردی زەحمەتە و ماندووبوونێکی زۆری گەرەکە. لێرەوە سوپاس بۆ هەموو ئەو هاوڕێ بەڕێزانەی لە ئامادەکردنی و پێداچوونەوەی هاوکارم بوون، بە تایبەت د. فەرسەت سۆفی کە پێداچوونەوەی یاسایی بۆکرد و پێشەکیشی بۆ نووسی، هەروەها د. سۆران عەلی کە بە هەمانشێوە پێداچوونەوەی یاسایی بۆکرد و ئەزیەتی کێشا. سوپاس بۆ هاوڕێم حەسەن مستەفا کە لە نووسینی هاوکار بوو. هەروەها سوپاس بۆ کۆمەڵگەی فەرهەنگی ئەحمەدێ خانی و خاوەنەکەی کاک (حەکیم تێلی) کە ئەرکی چاپ و بڵاوکردنەوەی گرتە ئەستۆ و بە چاپێکی جوان و ناوازە خستیە بەر دەست خوێنەران. سوپاس بۆ هاورێیانی بەرێزم سامان سەعید و هۆشمەند شێروانی، کە بە دوو جۆر دیزاینی جیاواز بۆ بەرگەکەی هاوکارییان کردم.


لەسلێمانی گرنگیدان بەوەرزشکردن ڕووی لەزیادبوونە\nکۆمەڵەی شاخەوانی سلێمانی کە کۆمەڵەیەکی خۆبەخشانەیە و ھەفتانە گەشتێکی وەرزشی بۆ سەر شاخەجیاوازەکانی کوردستان ڕێک دەخات،بەئامانجی بەکەلتورکردنی وەرزشی شاخەوانی و ماڵپەڕی ئاڕاستەش بەبەشداری کردنی لەم گەشتەیان سود و زانیاری زیاتر لەسەر ئەم وەرزشە دەخاتەڕوو.\nفاتیح صاڵح سەرپەرشتیار لە کۆمەڵەی شاخەوانی سلێمانی بە ئاڕاستەی ڕاگەیاند: ئێمە کۆمەڵەیەکی خۆبەخشین ھەفتانە ڕۆژانی ھەینی گەشتێکی شاخەوانی بۆ ئارەزوومەندانی وەرزشی شاخەوانی رێکدەخەین کە ھەر جارە و بۆ ناوچەیەکی جیاواز دەبێت.\nوتیشی: ئامانجمان بەکەلتورکردنی وەرزشی شاخەوانییە ئەمەش شتێکی زۆر کۆن نییە و ئەزمونی ئێمەیش بۆ ماوەی سێ ساڵە دەچێت کە لەدوای ئێمەیش چەندین گروپی تر دروست بون وەک لە کۆیە و ھەڵەبجە و ناوچەکانی دەوروبەری سلێمانی.\nسەبارەت بە پێشوازی کردنی ئەم وەرزشە لەلایەن ھاوڵاتییانەوە ئەوسەرپەرشتیارە ئاماژەی بەوەشکرد: خۆشبەختانە خەڵکێکی زۆر یەت و کاتێک لە رێی پەیجەکەمانەوە ئاگاداری بڵاو ئەکەینەوە ھاوڵاتییان ناو تۆمار ئەکەن کە ھەر گەشتێکی وەرزشیمان لە٦٠ کەس کەمتر نییە تەنانەت گەشتووە بە ٢٠٠ کەسیش.\nروونیشی کردەوە: لەھەردوو رەگەز بەشداری دەکەن لەھەموو تەمەنێکی تێدایە کە سەروی(١٨) ساڵی تێپەڕاندبێت و لەکاتی گەشتەکانمانیشماندا تەنھا پارە بۆ کرێ پاس وەردەگیرێت،و ھەرچەندە بێ بەرامبەر ماندوو ئەبین بەڵام لەپێناو تەندروستی ھاوڵاتییان دڵخۆش ئەبین بەم کارەمان.\nلای خۆیشییەوە سازگار نوری بەرێوەبەری کارگێری مەڵبەندی تەندروستی عەلی ناجی وەک بەشداربووییەک وتی: لەکاتی وەرزشکردنەکەماندا سەرباری بەھێزبوونی ماسولکەکانی لەشمان لە ڕووی دەرونیشەوە زۆر ئارام ئەبینەوە.\nبەشدار بوویەکی تر کە تەمەنی ٤٩ ساڵ بوو،وە پیشەی مامۆستا بوو بەناوی پەروین کەریم ئاماژەی بەوەکرد: زۆر دڵخۆش ئەبین بەم وەرزشەمان و لەرووی تەندروستیشەوە زۆر سودی لێ دەبینم،لەکاتێکدا نەخۆشم بەم ڕێورۆیشتنەم کاریگەری باشی لەسەر نەخۆشییەکەم دروست کردووە\n930 جار خوێندراوه‌ته‌وه\n11/17/2017 10:05:16 PM


CHRA.TV - دەشنێ لەوە زیاتر مەمانڕەنجێنە\nئامادەبووانى ئێستا 51 میوان\nدەشنێ لەوە زیاتر مەمانڕەنجێنە\n01 ک یەکەم 2016\nبڵاوكراوەتەوە لە پێنج شەممە, 01 کانونی یەکەم 2016 13:41\nنوسراوە لە لایەن Zana D Dizeyi\nنووسینی: زانا دزەیی\nدوای ٣ ساڵ دابڕان لە گۆرانیگوتن، دەشنێ بە گۆرانییەک خۆی لە میدیاکان دەرخستەوە کە بە بڕوای ئەو گۆرانییەکەی نزیکە لە روح، بۆیەشە ناوی ناوە "ئازاد"، من واز لەوە دێنم دوورکەوتنەوەی ٣ ساڵ پاشان دەستپێکردنەوە کارێکی ئاسان نابێ بۆ دەشنێ بۆئەوەی جارێکی دی لەسەرپێ بوەستێتەوە، چونکە بەڕاستی ئەو کەوتووە، ئەوە جێدێڵم بۆ خۆی، چونکە ئەو لەمن باشتر دەزانێ پارە گەورەکانی جارانی لێ بڕاوە، بۆمنیش ئەوە گرنگە باسێکی کورت لەم گۆرانییە بکەم کە لەم ھەفتەیەدا بە کلیپێکی ئێمەنەیشن بڵاوی کردەوە.\nدەبێ دەشنێ ئەوە باش بزانێ ئەگەر پێشتر تاقانە بوو ھەموو کارێکی لێ وەردەگیرا و لە مەیدانەکە ساغی دەکردەوە، بەڵام ئێستا زیاتر لەیەک رکابەری ھەیە، بۆیە پێویستە دەست بۆ کاری لاواز نەبا ئەگەر بیەوێت ببێتەوە یەکێک لە دیارەکان.\nبەھەرحاڵ گۆرانی "ئازاد". ھەم لەرووی تێکستەوە ھەمیش لەرووی میلۆدییەوە ھێندە نزیکە لەگۆرانییەکی ئامۆژگاریکاری منداڵان ھێندە نزیک نییە لەگۆرانییەکی ئاسایی کە ھونەرمەندێک بۆ گەورەکانی گووتبێ. سەرەڕای ئەوەی کارێکی زۆر وردی بۆ دەنگی کراوە کە ئەوەش گەورەترین کێشەی دەشنێیە. چونکە دەنگی دەشنێ ناتوانێ بە ئاسانی دەرقەتی ھەموو جۆرە میلیۆدییەک بێت. بۆیە من لەسەرەتای دەرکەوتنی دەشنێ ئامۆژگاریم بۆی ئەوە کە دەست بۆ گۆرانی ئیقاع ببات و گرنگیەگی زۆر بە موزیک و دانس و کلیپ بدا، لەوێوە بتوانی\nھونەرێکی بەھێزترمان نیشان بدا کە پێی دەگوترێت ھونەری "ئیستعراجی". واتا ھونەری نمایش و ھونەری چاو، ئەمەش لەھەموو دنیا ھونەرێکی گرنگ و کاریگەرە ئاسایە دەشنێ لەم جۆرە ھونەرەدا تواناکانی تاقی بکاتەوە و لەو بڕوایەدام سەرکەوتوو دەبێ.\nبەڵام ئەم جۆرە ھونەرەی کە دەشنێ پێشکەشی ئێمەی دەکات زۆر زەحمەتە لێ وەربگیردرێت و بەردەوامبوون لەسەری بەئاوابوونی خۆی کۆتایی دێت، وەکو چۆن لە حەوت ساڵی کارکردنی لەبواری گۆرانیگوتن نەیتوانی بەجۆرێک خۆی دروست بکات ئەگەر ھونەرمەندی تریش بێنە ناو مەیدان بەڵام دەشنێ ھەر ھەبێ و رێگە نەدا کەس تۆپەکەی لێ بسەنێت. وەکو چۆن ھێلی لەڤ زۆر بە ئاسانی تەنیا بەیەک گۆرانی مەیدانی بە دەشنێ چۆڵ کرد، دوای سێ ساڵ دوورکەوتنەوە دەبوو بەکارێکی زۆر بەھێزتر خۆی نیشانی ئێمەمان و رکابەرەکانی بدایە نەک ئەم کارەی بە کە بەراستی بە یەکێک لەکارە ھەرە خراپەکانی دەشنێ دەبینم.\nھیچکات ئەوەندەی ئێستا دەشنێ پێویستی بە راوێژکار نییە، بۆیە زۆر گرنگە پێش ھەر کارێک راوێژ بەکەسانی شارەزا لەھەر سێ بواری موزیک و دیزاینەر و کلیپسازدا بکات، واز لە دژایەتیکردن بێنێ و بە جۆرێک کار بکا رق و کینەی کەسی تری لەدڵ نەمێنێ، چونکە ئەگەر رۆژێک لەرۆژان بە حوکمی ئەوەی نزیک بوومە لە دەشنێ دەبێ ئەوەش بزانم کە ئەو کەسێکە بە رق ئیش دەکا و وا تێگەیشتووە ھەر کچە کوردێک بە ئینگلیزی گۆرانی بڵێت و ھەوڵی ناوبانگی جیھانی بدا ئەوە دژە دەشنێیە و ئەوەشی گۆرانی بە کوردی بڵێت و ھەوڵی ناوبانگی جیھانی نەدا ئەوە خۆشەویستی دەشنێیە!! بەڵام من ھەموو کات ھەوڵمداوە دیوە راستەقینەکەی نیشان بدەم، نەخێر ھەر ھونەرمەندێک رەنگ و ھونەرێکی جیاواز پێشکەش دەکات و بەلای بینەریش چێژێکی جیاواز دێتە بەرگوێی، خۆ بای ئەوەشم ھێشتۆتەوە کە خوا ئافرەتی بەجۆرێک دروستکردووە لەگەڵ سروشتی خۆی غیرەی ھەیە، ئەگەر ئەم ئافرەتە فریشتەش بێت کە پێی دەگوترێت "غیرەی ئافرەتانە". دەکرێ ھەموو ئافرەتە ھونەرمەندەکانمان بەدەر نەبن لەم غیرە، بەڵام نەبێتە ھۆی دژایەتی وەکو دەشنێ و ھێلی لەڤ دەستیان پێکردووە.\nھیوادارم چیتر دەشنێ بە ئەم بەرھەم لاوازانە نەمانڕەنجێنێ و دەنا دڵنیام ئەگەر رق و کینە فڕێ بدا تواناکانی دەشنێ زۆر لەوە زیاترە کە لەم بەرھەمەدا نیشانی داوین.


ئه‌ستێره‌یه‌كی رۆك له وێستگه‌ی میترۆی كیێڤ گۆرانی بۆ ئازادی ده‌ڵێت\n:: PM:05:14:09/05/2022 \nئه‌ستێره‌یه‌كی بواری موزیك و گۆرانیی رۆكی ئێرله‌ندی، بۆ پاڵپشتیی ئۆكراینا كه ئێسته جه‌نگی رووسیای له‌سه‌ر، له‌ناو وێستگه‌ی میترۆی كیێڤ، ئاهه‌نگێكی گه‌ره ساز ده‌كات و گۆرانی بۆ ئازادیی ئۆكراینییه‌كان ده‌ڵێت.\nپێگه‌ی "ئیلاف" ئه‌مڕۆ دووشه‌م نۆی ئایار بڵاوی كردووه‌ته‌وه، "بۆنۆ" ناوی ئه‌و ئه‌ستێره ئێرله‌ندییه‌یه كه بۆ ئازادیی ئۆكراینییه‌كان، ئاهه‌نگێكی موزیكی رۆكی له وێستگه‌ی میترۆی كیێڤ پایه‌ته‌ختی ئۆكراینا ساز كردووه، ئه‌و تیپه‌ی ئه‌و گۆرانیبێژه گۆرانیی له‌گه‌ڵیاندا گوتووه، تیپی "یۆ تۆ"یه و له دوای ئاهه‌نگه‌كه نوێژی له پێناوی ئاشتیدا كرد.\nئه‌ستێره‌ی رۆك بۆنۆ كه سه‌رۆكی تیپی موزیكی "یۆ تۆ"یه، له ساڵی 1960 له ئێرله‌ندا له دایك بووه، ئه‌و تیپته موزیكییه له ناوه‌نده‌كانی حه‌فتاكانه‌وه هونه‌ری رۆك پێشكه‌ش ده‌كات و له زۆربه‌ی وڵاته‌كانی دنیادا كۆنسێرتیان ساز كردووه. بۆ نۆ كه گۆرانیبێژی سه‌ره‌كیی تیپه‌كه‌یه، ئێسته به یه‌كێك له ئه‌ستێره زۆر ناوداره‌كانی بواری رۆك له دنیادا ده‌ناسرێته‌وه.\nله‌و كۆنسێرته‌ی كه بۆ نۆ له كیێڤ پێشكه‌شی كرد، ده‌یان گۆرانیی خۆی كه باس له مافی مرۆڤ و ئازادی ده‌كه‌ن، پێشكه‌شی ئۆكرانییه‌كان كرد. بۆیه به ئاماده‌بووانی ئاهه‌نگه‌كه‌ی گوت، ئێوه‌ی ئۆكراینی ته‌نیا له پێناوی ئازادیی خۆتان شه‌ڕ ناكه‌ن، به‌ڵكۆ بۆ ئازادیی هه‌موو ئه‌وانه شه‌ڕ ده‌كه‌ن كه پێویستییان به ئازادی هه‌یه. ئێمه‌یش هه‌موومان ئازادیمان خۆش ده‌وێ.\nدواتریش بۆ نۆ گوتی، نوێژ ده‌كه‌ین و نزا ده‌كه‌ین كه له داهاتوویه‌كی زۆر نزیكدا شه‌ڕ له وڵاته‌كه‌تاندا راوه‌ستێ و بگه‌نه ئاشتییه‌كی به‌رده‌وام.


دلێر عه‌بدولڕه‌حمان 27/05/2019 - 10:49 بڵاوکراوەتەوە لە كوردستان\nگوتەبێژی وەزارەتی تەندروستیی حكوومەتی هەرێمی كوردستان ڕای دەگەیەنێت لیژنەكانی چاودێریی تەندروستی بەردەوام چاودێریی بازاڕەكان دەكەن بۆ دڵنیابوون لە جێبەجێكردنی ئەو ڕێنماییانەی لەلایەن وەزارەتی تەندروستییەوە دەركراون بۆ شوێنەكانی دروستكردنی شەربەتی سروشتی و دەستكرد و هەر شوێنێك سەرپێچی ڕێنماییەكان بكات بەپێی یاسا مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت".\nد.خاڵس قادر، گوتەبێژی وەزارەتی تەندروستیی حكوومەتی هەرێمی كوردستان، بە (باسنیوز)ی ڕاگەیاند: "لیژنەكانی چاودێریی تەندروستی بەردەوام چاودێریی بازاڕەكان و شوێنەكانی دروستكردنی شەربەتی سروشتی و دەستكرد دەكەن بۆ دڵنیابوون لە جێبەجێكردنی ڕێنماییەكانی وەزارەتی تەندروستی و هەر شوێنێك سەرپێچیی ڕێنماییەكان بكات، بەپێی یاسا مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت".\nگوتیشی "ئەو شوێنانەی شەربەتی دەستكرد بەرهەم دەهێنن و بەنرخی شەربەتی سروشتی دەیفرۆشنەوە بە هاووڵاتییان، فێڵ لە خەڵك دەكەن، بۆیە لەلایەن لێژنەكانەوە ئەو جۆرە شوێنانە سزا دەدرێن بەداخستنی شوێنەكانیان، ئەو شوێنانەش كە شەربەتی سروشتی درووست دەكەن ڕێنماییەكانیان جیاوازە لەو شوێنانەی شەربەتی دەستكرد بەرهەم دەهێنن".\nناوبراو ڕوونیشی كردەوە "وەكوو وەزارەتی تەندروستی ڕێنماییمان بۆ هاووڵاتیان ئەوەیە، خۆیان بەدوور بگرن لە بەكارهێنانی ئەو جۆرە شەربەتانەی لە بازاڕەكاندا دروست دەكرێن، بەتایبەتی لە مانگی ڕەمەزاندا كە داواكارییان لەسەر زیاد دەبێت".\nجەختیشی كردەوە "تا ئێستا لەلایەن لیژنەكانی چاودێری تەندروستییەوە چەندین شوێن بەهۆی پابەندنەبوون بەڕێنماییەكانەوە سزا دراون".\nسەرۆكی ئەنجومەنی قەزای خانەقین: هاووڵاتییان متمانەیان بە دەزگا ئەمنییەكان نەماوە\nچەمچەماڵ.. هاووڵاتییەك لەسەر ڕاوكردنی حاجی لەق لەق دەستگیر كرا\nكەركووك.. ژمارەیەك بەرپرسی دیكەی كورد لە پۆستەكانیان دوور دەخرێنەوە\nشارەزوور.. چوار هاووڵاتی بە ڕووداوی هاتوچۆ گیانیان لەدەست دا\nسلێمانى... هاتوچۆى بارهه‌ڵگر له ناوەندی شار و شه‌قامێكدا قه‌ده‌خه ده‌كرێت


بانگەشە بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان دەستی پێکرد. من گۆڕانم و بە هیوام گۆڕان سەربکەوێت، بەڵام لێرەدا باس لە پەرلەمان دەکەم بۆ مرۆڤی کورد، بە دەر لە هەر لایەنگرییەکی حیزبی یان ئەخلاقێکی خێڵەکی.\nپەرلەمانی کوردستان پەرلەمانێکی تاقانەیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، تەنها پەرلەمانە کە لە ئاستی سەبستەیتدایە (بن دەوڵەت)، بەرهەمی وەرچەرخانی سیاسەتی پاش جەنگی ساردە. ئەم دەزگایە سەرکەوتنی مسۆگەرنیە، بەڵام گرنگیەکەی نهێنی نیە. لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، وەک لە میکیاڤیللیەوە فێردەبین دەسەڵات یان لە ڕێگای ترسەوە بەرجەستە دەبێت یان خۆشەویستی،. ترس لە رێگای هێزەوە دێتە ئارا، زۆرجار خۆشەویستیش. بەلام هێزی ڕەق جێگای نیە لە پەرلەمان، دیارە ئەمە کێشەی یەکەمی پەرلەمانی کوردستان. مۆدیلی پەرلەمانی مۆدیلی دەسەڵاتی عەقڵە. دەسەڵاتی عەقڵ ئاسان نیە، کاتێک عەقڵ هەموو ساتێک لای هەموو کەسێک میوان نیە. لە سیستەمی پەرلەمانیدا، بە تایبەت لە دەزگای پەرلەماندا ئەوەی دێتە ئاراوە جۆرێکە لە ئامادەبونی هەموان، بە پرۆسەیەکی پشێوی، درێژخایەنی هەنگاو بە هەنگاو، زۆرجار تاقەت پڕوکێنەر. بۆیە کاتێک بیر لە پەرلەمان دەکەیتەوە بیر لە ئەوە بکەرەوە کە ئەمە سیستەمێکە خێرانیە، دەیەوێت هەموان ڕازی بکات، خواستی هیچ کەسێک و لایەک بە تەواوی نایەتە دی، هەمیشە دەبێت سازش لە ئارادابێت.\nهیچ لەوە ئاسانتر نیە هەموو شتێک زەربی سفر بکەیت. ئەوانەی وەها دەکەن زۆر دەقیڕێنن بەڵام هەرگیز هێلکە ناکەن.\nپەرلەمان تەنها دەزگایەکی ناوخۆیی نیە، بەڵکو تا ئاستێکی زۆر جیهانیە. کاتێک بیر لە بودجە دەکەیتەوە دەبێت بزانیت نرخی نەوت چۆن دەبێت لە ساڵی داهاتودا، کاتێک بیر لە ئاسایش دەکەیتەوە دەبێت بزانیت یاری جیوپۆلەتیکی هێزەکان چۆنە لە ناوچەکە و جیهاندا، کاتێک بیر لە ژینگە دەکەیتەوە دەبێت بیر لە گۆی زەوی بکەیتەوە، کاتێک بیر لە ماف دەکەیتەوە دەبێت بیر لە مافی هەموو مرۆڤەکان بکەیتەوە، کاتێک بیر لە سیستەمی ئابوری و سیاسی و کۆمەڵایەتی دەکەیتەوە دەبێت بزانیت لە چ سەردەمێکا دەژیت و چی فەراهەم دەبێت. گرنگ نیە خەونت چیە، گرنگە خەونت هەبێت، بەڵام بەرجەستەبونی خەونت هەمیشە پەیوەستە بە ئەوانی ترەوە. دەسەڵات تەنها لە حکومەتدایە، یان لە حکومداریدایە، چونکە ئەوە بەرجەستەبوونی پەیوەندییە، بۆیە ئەگەر لەوێ نەبێت دەسەڵاتت نیە.\nمرۆڤی کورد، نەیتوانی خۆی لە خێڵکی و پەرتەوازەیی و شەڕی ناوخۆ رزگاربکات، لە ئەنجامدا نەبوە بە نەتەوە. دیارە هەموو ئەوانی تر لە ناوچەکە نەبوون بە نەتەوە. نەتەوە تەنها رێگابوو بۆ رزگاربوون لە ئیمپریالیزم لە هەموو دونیادا (ئینگلیزەکان نەتەوەیان هێنا بۆ ناوچەکە بۆ دەرپەڕاندنی عەسمانیەکان، نەتەوە و لیبرالیزم هاپسبۆرگی داڕوخاند، پاشان هەردوو ئیمپراتۆریەتی بەریتانی و فەرەنسی). ئەمڕۆ درەنگە بۆ نەتەوەبوون. بۆیە ئەگەر پێکەوەبوون بنەمای هێزبێت ئەوا پەرلەمان تەنها ڕێگایە. پەرلەمانی ئەمجارە لە هەڵپەسێنراوی دەسەڵاتی سەرۆکدا، پەرلەمانێکی جیاواز دەبێت. ئاسانە هیچ نەکەیت بەڵام هەرگیز هیچ نەکردن هیچت پێ نابەخشێت!!


بازرگانێک و شەش بەکارهێنەری ماددەی هۆشبەر دەستگیرکران – لڤین پرێس\nبازرگانێک و شەش بەکارهێنەری ماددەی هۆشبەر دەستگیرکران\nئاسایشی رۆژئاوای سلێمانی دەستگیرکردنی بازرگانێک و شەش بەکارهێنەری ماددەی هۆشبەری لە ماوەی 40 رۆژی ڕابردوو ڕاگەیاند.\nئاسایشی رۆژئاوای سلێمانی لە ڕاگەیەندراوێکدا بڵاویکردەوە: لەپێناو سەلامەتی و پاراستنی ئاسایشی تەندروستی هاوڵاتیاندا بەهەوڵ و ماندوبونی هێزەکانمان لەبەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی ڕۆژئاوای سلێمانی بەهاوکاری سەرچاوە تایبەتەکانمان لەماوەی چل ڕۆژی ڕابردودا لە سنوری بەڕێوەبەرایەتیمان حەوت کەس دەستگیرکراون.\nبەرێوەبەرایەتیەکە ئاماژەی بەوەشکردووە: تۆمەتبارەکان یەکێکیان بازرگانەو شەش کەسەکەی دیکە بەکارهێنەری ماددەی هۆشبەرن و دانیشتوی شارو شارۆچکە جیاوازەکانی هەرێمی کوردستان و عێراقن ، یەکێکیان ژنەو ئەوانی دیکەش لەڕەگەزی نێرن.\nڕوونیکردووەتەوە ئەوماددانەی بەکاریان هێناوە لەجۆری کریستاڵە سەرجەمیان بەبڕیاری دادوەری دادگەی لێکۆڵینەوە بەماددەکانی (٢٦ ، ۳۰ ) لەیاسایی بەرەنگاربونەوەی ماددەی هۆشبەرو کارتێکەرە عەقڵییەکان لەهەرێمی کوردستان ڕاگیراون.\nسەرۆکی حکومەت: لەمساڵدا 9 ئافرەتی بێتاوان کوژراون\nهێرشە چاوەڕوانکراوەکەی ڕووسیا دەستیپێکرد


کوردیپێدیا - فەرهاد تونچ\n👫 فەرهاد تونچ | پۆل: کەسایەتییەکان | زمانی بابەت: 🏳 کوردیی ناوەڕاست\n2. 👁 14-01-2019\n3. 👁 25-09-2018\n➕ ئەم بابەتە لەلایەن: (هاوڕێ باخەوان)ەوە لە: Sep 25 2018 7:31PM تۆمارکراوە\n✍ ئەم بابەتە بۆ دواجار لەلایەن: (هاوڕێ باخەوان)ەوە لە: Jan 14 2019 9:46AM باشترکراوە\n📷 فایلی وێنە 1.0.2 24 KB Jan 14 2019 9:46AM هاوڕێ باخەوان\n📷 فایلی وێنە 1.0.1 46 KB Sep 25 2018 7:32PM هاوڕێ باخەوان


لە لیژنەی دارایی و لیژنەی سامانە سروشتیەکان نیم لەپەرلەمان، بۆیە کەمترین قسەی جدیم لەسەر وردەکاریی ئەم پرسی داھات و خەرجییە کردوە لەماوەکانی رابردوودا. بەڵام ھەمیشە لەھەموو شوێنە فەرمیەکان پشتیوانی بۆچوونە راستەکانیان بووم لە ھەر فراکسیۆن و لایەک بوو بێت. لە ئاستە گشتیەکەشدا بۆ پرۆسەی چاکسازیی و چاکەی گشتی و خەمی خەڵکی سڵم لەکەس و ھیچ نەکردۆتەوە.\nبەڵام لەم ساتەوەختە بەدوا ئەبێت پێکەوە ئەو زەنگە رابگەیەنین کە ئەم دۆخەو بەم میکانیزمی ھەوڵی چارەسەرە چیدی ناتوانێت بەردەوام بێت. خەڵکی کوردستان زۆر لەوە وشیارترە، راستیەکانی لێ بشاردرێتەوە. بەتایبەتی بڕینی مووچەی فەرمانبەران و نەدانی قەرزی چەندین مانگەیان و، ئێستاش کەمکردنەوەی مووچەی ھەندێک لایەنی وەک ھێزەکانی ناوخۆو شەھیدان بەو میکانیزمە ھەرگیز چاوەڕوان کراو نەبوو. (کوا ھەڵوێستی حزبی شەھیدان یەکێتی نیشتمانی کوردستان) لەسەر مووچەی شەھیدان و ئەنفال؟ بۆ بەفەرمی ئەم غەدرە رەتناکرێتەوە. کە بۆخۆم بەھەموو جۆرێک ئەو کەمکردنەوەیەی ئەو دوو توێژە بەتایبەتی رەت دەکەمەوە. بەداخیشەوەم بۆ ھەندێک لە ھاوڕێیان بەناوی پاشەکەوت کردنی مووچەوە پاساو بۆ ئەو رێوشوێنە ناقانوونییە دەھێننەوە.\nھاوکارەکانمان لە لیژنە پەیوەندیدارەکانی پەرلەمان و ئەوانی ترش ئەو ھەموو داتاو ژمارەو زانیاریانە دەخەنە روو، لە یەکێتی و گۆڕان و کۆمەڵ و یەکگرتوو و برای خۆم دکتۆ فرسەت سۆفی و لایەنەکانی تر. بێگومانم ئەگەر لە سەدا سەد دروست نەبن، ئەوا لەسەدا شەست زیاتریش دروستن. ئەی بۆچی وەکو ئەوەی پێویستە کاریان پێ ناکرێت.\nلە دوو مانکی رابردوودا ھێندە نەوت لە رێگای بۆریەوە چووەتە دەرەوە لە رێگای تورکیاوە کە بتوانرێت مووچەی پێ دابین بکرێت. داتاکان وا دەڵێن، بەڵام پرسیار ئەوەیە ئایا کۆمپانیا بیانیەکانی وەبەرھێنانی نەوت لەکوردستان، ئەو قەرزانەیان لای حکومەتە لەو پارەیە دەبەن، پێش ئەوەی بکاتەوە دەستی حکومەت؟. واتە کۆمپانیاکانیش بەبێ رەچاوکردنی دۆخی حکومەتی ھەرێم قەرزەکانی خۆیان بەرە بەرە دەبەنەوە؟.\nئەم حکومەتە پێویستە ھەڵمەتێک رابگەیەنێت بە فیعلی کێ و، چ لایەک لەمپەرە لەبەردەم پرۆسەی چاکسازیی و ھەنگاوەکانی حکومەت لەم رووەوە؟. چونکە بەبێ چاکسازیی بنەڕەتی لەکەیسی سامانە سروشتیەکان و داھاتی فیعلی خاڵە سنوریەکان. بەبێ چڕکردنەوەی ھەوڵە کرداریەکان بۆ بڕینی مووچەی ئەوانەی فەرمانبەری فیعلی نین و، فەرمانبەرانی ماندوو دڵسۆز باجەکەی دەدەن. بۆ ئەمەش\nجارێکی تریش جەخت دەکەمەوە لەو راستیەی حکومەت لە پرۆسەی چاکسازیکردندا سەرکەوتوو نابێت، بەبێ پشتیوانی راستەقینەی پەرلەمان و ئەو ھەموو پەرلەمانتارانەی کەدەتوانن کاریگەری لەسەر رای گشتی ناو پارتەکان و، رای گشتی ھاونیشتمانیان دابنێن. واتە شەفافبوون لەگەڵ پەرلەمانتاران و بەگەڕ خستنەوەی خێرای پەرلەمان یارمەتیدەرە لەدەربازبوونی حکومەت لەم دۆخە تەنگھەڵچنراوە. بەکوردی و بەکورتی بەبێ پەرلەمان حکومەت ھەر بەتەنیاو بێ پشتیوان دەمێنێتەوە. شەفافیەت مەرجی دەربازبوونە لەم دۆخە نەخوازراوە.\nچونکە دەرکەوت نە حزبەکان لەناو خۆیاندا چاکسازیی دەکەن، کە دەکاتە چاکسازیش لەناو حکومەت نە لە رووی مادییەوە ئامادەن دەستباری حکومەت بن لەم قەیرانە و، نە دیبلۆماسیەتیان بەخەرج دەدەن بۆ کۆمەککردن و پەیداکردنی دەروازیەک بۆ ھاوکاریکردنی مووچە خۆرانی خەڵکی کوردستان. ئەو بارەی بەسەر پەرلەمانیشدا ھێنرا، حکومەت زیانمەندی یەکەم بوو تێیدا وەک دامەزراوە لە رووی ئەداو ھەڵسوڕانەوە، چونکە ھیچ حکومەتێکی مەدەنی بەبێ پشتیوانی پەرلەمان مەگەر (حکومەتی کار بەڕێکەر بێت) ئەگینا ناتوانێت متمانە بەدەست بھێنێت.\nخەڵکی کوردستان دەبێت ئەو راستیە فەرامۆش نەکات کە پەرلەمانتاران و پەرلەمانی کوردستان بۆ چارەسەرو چاکسازیی دەیان پرۆژەیان داوەتە حکومەت لەساڵانی رابردوو، ھەروەھا لەم خولەی پەرلەمانیشدا مانگانە ھەوڵ دەدرا وەزیری سامانە سروشتیەکان و ئەنجومەنی نەوت و غاز و سەرۆکایەتی حکومەت بھێنرێنە بەردەم پەرلەمان. بەڵام سروشتی حکومەتە تەوافقیەکە دەستی پەرلەمانی گرتبوو لە لێپرسینەوە.\nھەرچەندە پەرلەمان بەردەوام دەستکراوە بوو لە پێدانی چارەسەرو بەرچاو روونی. ھەموومان دەمانزانی بەو میکانیزمەی کە دەگیرێتە بەر دۆخەکە خراپتر دەبێت، بەڵام حکومەت میکانیزمی نەگونجاوی دەخستە بەردەم پەرلەمان وەک پرۆژە بڕیاری قەرزکردن!\nپەیامم بۆ سەرۆکی حکومەت و ھەموو ئەندامانی ئەنجومەنی وەزیران ئەوەیە، نیگەرانییەکانی خەڵکی کوردستان بەگشتی و ئەو فەرمانبەرانەی ساڵێکە بە ھەموو شێوەیەک قبوڵی ئەم نادادیەییان کرد بەجدی وەربگرن. وا بەشێکی زۆر لە دائیرەو فەرمانگەکانی حکومەت دەرگاکانیان داخستووە وا بە ملیۆنان خوێندکار بێبەش دەبن لەخوێندنی ساڵ، وا نەبوونی ئاسۆی چارەسەر ھێندەی تر بێئومێدی کردن.\nفشار بخەنە سەر حزبەکان بۆ بەلاوەنانی ناکۆکیەکان و پشت بەستن بە یاسا بۆ چارەسەری کێشەکان و کاراکردنەوەی پەرلەمان بەبێ مەرج و مانۆڕ. ئینجا قۆڵھەڵماڵینی گشتی بۆ راگرتنی دۆخەکە تاگەیشتن بە ئاسۆی چارەسەرێکی بنەڕەتی بۆ سیستەمی حوکمڕانی. چونکە بۆ ھەمووان دەرکەوت بەم جۆرە حوکمڕانی و شێوازی بەڕێوەبردنە کەشتیەکە لەوە زیاتر ناتوانێت بەردەوام بێت.