جەنگی ئاو لە ئاسیا\nبۆچوون / بیروڕا :: 03/12/2016\nبێنەوبەرە و كێشمەكێش لە سەر ئاو لە ئاسیا لە بەرزبوونەوە و هەڵكشاندایە، ئەمەیش تەنیا داواكارییە ناكۆك و جیاوازییە دەریاییەكانی نەگرتووەتەوە چونكە لەكاتێكدا ناكۆكییە ئیقلیمیەكانی، وەك ئەوەی لە دەریای باشوری چیندا هەیە بۆ نموونە، بەشێكی زۆری سەرنجەكانی ئەم بوارەی بەلای خۆیدا كێشكردووە- لەبەرئەوەی هەڕەشە لە سەلامەتیی رێڕەوە دەریاییەكان و ئازادیی پاپۆڕەوانی دەكات كە كاریگەریی لەسەر هێزە دەرەكییەكانیش دادەنێت- لەولایشەوە لێكەوتە ستراتیژیەكانی ململانێی نێوان وڵاتانیش لەسەر ئاوی شیرین/سازگار مزگێنیی خێر ناگەیەنێت.\nئەو ئاوە شیرینەی كە لە ئاسیادا بۆ هەر تاكێك هەیە، كەمترە لەوەی لە كیشوەرەكانی دیكەدا هەیە، بۆیە بەڕاستی رووبەڕووی قەیرانی ئاو دەبێتەوە و بەردەوامیش دەبێت لە پێشبینیكردنی كەمبوونەوەیەكی زۆر زیاتری ئاو هەتا ساڵی 2050، ئەمەیش بە پێی توێژینەوەیەكی پەیمانگەی ئێم ئەی تی. لە كاتێكدا ململانێ و ناكۆكییە جیۆسیاسیەكان زیاد دەبن، ركابەرێتیەكان لەسەر سەرچاوەكانی ئاوی شیرین وەك هەڕەشەیەكی جدی لەسەر ئاشتی و سەقامگیریی بۆ ماوەیەكی دوورودرێژ لە ئاسیادا دەردەكەون.\nشەڕەكە بەكردەوە هەڵایساوە لەگەڵ چین-دا كە دەستدرێژیكەرێكی سەرەكییە. هەر لەگەڵ دەستیگرت بەسەر دەریای باشوری چیندا ئیتر نائارامیی سەرچاوەكان لە حەوزە ئاوییەكاندا سەریهەڵدا. دووبارە ئەندازەگرتنەوەی لێشاوی ئەو رووبارانەی كە سنوورەكان تێدەپەڕێنن، بەكارێكی زیندەگیانەی ستراتیجیەتی چین دەژمێردرێت لە پێناو سەپاندنی زیاتری دەسەڵات و هەژموونی خۆی بەسەر ئاسیادا.\nئەوەی هیچ گومانی تێدانییە ئەوەیە كە چین لە دۆخێكی بەهێزدایە بۆ جێبەجێكردنی ئەم ستراتیژییە، چونكە هەژموونێكی ئاویی بێ وێنەی هەیە و 110 رووبار و دەریاچەی پێدا تێدەپەڕن و ئاو دەنێرن بۆ 18 وڵات. هەروەها چین وڵاتێكە زۆرترین بەربەست و بەنداوی تێدایە كە هەرگیز دوودڵ نەبووە لە بەكارهێنانیاندا بۆ سنوورداركردنی لێشاوی ئاو بۆ دەرەوەی سنوورەكانی خۆی. لەڕاستیشدا ئامانجی درووستكردنی بەنداوەكان لە چین گلدانەوەی ئاوی بەشێكی زۆری ئەو رووبارانەیە كە لە دەرەوەی خاكی چینەوە دێن.\nبەشێكی زۆری ئەو سەرچاوەی ئاوانەی كە لە نێوان چین و وڵاتانی دیكەدان، دەكەونە بەرزاییەكانی تبت-ەوە، واتا ئەو ناوچانەی لە سەرەتاكانی پەنجاكانی سەدەی رابردوودا دەستی بەسەرداگرتن، هەربۆیە ئەوە جێی سەرسووڕمان نابێت كە ئەگەر هەوڵەكانی چین تەركیزخستنەسەر دروستكردنی بەنداوەكان بێت لەو بەرزاییانەدا. لەڕاستییشدا پلانی پێنج ساڵەی دوازدەیەمینی چین كە ئەم ساڵ رایگەیاند، بۆ دروستكردنی بەنداوگەلێكی تازەیە لە بەرزاییەكانی تبتدا. جگە لەمانەیش بەم دواییە چین ئاوی یەكێك لە چەمەكانی رووباری براهماپوترا-ی گرتەوە كە شاخوێنبەری ژیان بوو لە بەنگلادش و باكوری هندستاندا، ئەمەیش لەپێناو دروستكردنی بەنداوێكدا وەك بەشێك لە پرۆژەیەكی گەورەی كەهرۆئاوی لە تبت. هەروەها چین خەریكی دامەزراندنی بەنداوێكیشە لەسەر زێیەكی تری هەمان رووباری براهماپوترا بۆ درووستكردنی چەندین دەریاچەی دەستكرد.\nچین هەروەها شەش بەنداوی گەورەیشی لەسەر رووباری میكۆنگ دروستكردووە كە ئاوی دەچێتە باشوری خۆرهەڵاتی ئاسیا و كاریگەریەكانیشی لەسەر ناوچەكە بەدەركەوتوون، كەچی چین لەبری ئەوەی درووستكردنی بەنداوەكانی رابگرێت هەوڵدەدات بۆ دروستكردنی بەنداوی زیاتر لەسەر رووبارەكە.\nسەرچاوەكانی ئاوی ئاسیای ناوەڕاست كە بۆخۆی ناوچەیەكی وشكە، زۆربەیان كەوتوونەتە ژێر گوشارەكانی چینەوە كە تادێت زیاتر دەستدەگرێت بەسەر ئاوی رووباری ئیلی-دا. مەترسیی كەمبوونەوەی ئاوی دەریاچەی بالخاش-یش لە كازاخستان دەكرێت، تا ئاستێكی زۆری وەك ئەوەی لە رووباری ئاراڵ-ی هاوسنوور لەگەڵ ئۆزبەكستان روویدا و لە ماوەی كەمتر لە 40 ساڵدا هەر بەتەواوی وشكبوو. هەروەها چین كەوتووەتە گۆڕینی ئاراستە و رێڕەوی ئاوی رووباری ئارتیش-یش كە ئاوی خواردنەوەی شاری ئاستانە-ی پایتەختی كازاخستان دابین دەكات و دەڕژێتە دەریای ئۆبی-ی روسیاوە.\nسەبارەت بە ئاسیای ناوەڕاست، كەمبوونەوەی لێشاوی ئەو ئاوەی كە سنوورەكان تێدەپەڕێنێت، تەنیا بەشێكە لە كێشەكە، چونكە چالاكییەكانی وزە و پیشەسازی و كشتوكاڵ لە شینیانگ-ی پانوبەریندا، كاریگەریی زیاتری هەیە لە پیسكردنی ئاوی ئەو رووبارانەی كە سنوورەكان دەبڕن بەو ناوچانەدا كە كیمیاوی و پەیینە ترسناكەكانیان تێدایە، وەك ئەوەی چین لە رووبارەكانی ناوچەی هان-دا كردوویەتی.\nبێگومان ئەوە تەنیا چین نییە كە ململانێی ئاو پەرەپێدەدات. دیارە پاكستان-یش دەیەوێت جەخت لەوەبكات كە شەڕی ئیقلیمیی درێژخایەنی كشمیر-یش شەڕی ئاویشە نەك هەر تەنیا شەڕی خاك بێت. ئەوەبوو پاكستان بۆ جاری دووەم لەم دە ساڵەدا و بەپێی بەندەكانی رێككەوتننامەی (ئەندۆس- بۆ ئاو) ی ساڵی 1960، سكاڵای بەرزكردوەتەوە بۆ دەستەی ناوبژیوانی نێودەوڵەتی لە دژی هندستان. جیاوازیەكە لێرەدا لەوەدایە، پاكستان، كە دەكەوێتە خوارووی رێڕەوی رووبارەكەیشەوە، كەچی پەیماننامە-رێككەوتننامەكەی، بە شێوەیەكی دەستكراوەتر لەسەر ئاستی جیهاندا بەكارهێناوە لە بواری دابەشكردنی ئاودا و زیاتر لە 80%ی ئاوی سیستمی ئەندۆس-ی داوە لەپێناو بەردەوامیی ململانێ لەگەڵ هندستاندا.\nلە هەمانكاتدا لاوس كە هیچ دەرچەیەكی دەریایی تێدانییە و ئامانجیشی هەناردەكردنی وزەی ئاوییە بەتایبەتی بۆ چین، كە بڕبڕەی پشتی ئابورییەكەیەتی، ئەو وڵاتەی دراوسێیی ئاگاداركردووە لەوەی هەنگاودەنێت بۆ پرۆژەی سێیەم كە پرۆژەیەكی جێی مشتومڕە، ئەویش پرۆژەی بەنداوی باك بینگ-ە بە فراوانیی 912 مێگاوات. پێشتریش لاوس گوێی بەو مەترسییە ئیقلیمیانە نەداوە كە پەیوەستن بە گۆڕینی شێوەكانی لێشاوی سروستییانەی ئاوەكانەوە بۆ ئەوەی چەند هەنگاوێك پرۆژەكانی شایاپوری و ساهۆنگ-ی تایبەت بە بەنداوەكان بباتەپێشەوە. بێگومان بۆ ئەمجارەیش هیچ هۆكارێك نییە تا پێشبینیی ئەنجامێكی جیاوازی لێ بكرێت.\nدەرەنجامەكانی ئەم ململانێ هەڵكشاو و پەرەسەندووەی ئاسیا لەسەر ئاو، دەنگدانەوەیەكی وایدەبێت كە ئاسیا تێدەپەڕێنێت. ئەوەتا هەندێك لەو وڵاتانەی ئاسیا كە هەست بە نیگەرانی دەكەن لەوەی نەتوانن خۆراكی تەواو دابین بكەن، كەوتوونەتە بەكرێگرتنی رووبەری فراوانی زەویوزاری كشتوكاڵی لە ناوچەی باشوری بیابانی ئەفریقا، ئەمەیش كاردانەوەی توندی هەندێك لەو ناوچانەی لێكەوتووەتەوە. ئەوەبوو لە ساڵی 2009 دا كاتێك كۆمپانیای دایۆ بۆ لۆجستی-ی كۆریای باشور كەوتە دانوستانەوە بۆ بەكرێگرتنی نیوەی ئەو زەویوزارانەی مەدەغەشقەر كە بۆ كشتوكاڵ دەستدەدەن بۆ بەرهەمهێنانی دانەوێڵە و رۆنی خورما بۆ بازاڕەكانی كۆریای باشور، ناڕەزاییەكی هێندە توندی لێكەوتەوە كە كار گەیشتە دەستوەردانی سەربازی و سەرەنجام بە لابردنی سەرۆكی وڵاتەكە كۆتایی هات.\nپێشبڕكێی دەستبەسەرداگرتنی سەرچاوەكانی ئاو لە ئاسیا، كاردانەوەی خراپی دەبێت لەسەر كشتوكاڵ و سامانی ماسی و زیان بە سیستمی ژینگە دەگەیەنێت و بێمتمانەیی و لێكترازانی ترسناك لە ناوچەكەدا دێنێتە ئاراوە. ئەمە دەبێت كۆتایی بێت و رابگیرێت. پێویستە لەسەر وڵاتانی ئاسیا كاربكەن لەسەر روونكردنەوەی سیاسەتەكانی ئاو لە ناوچەكەدا كە تادێت تەمومژاوی و تاریكتر دەبێت. كلیلەكەیش بریتییە لە میكانیزمی كارا و كاریگەری چارەسەركردنی شەڕوشۆڕەكان و رێككەوتن لەسەر رێكخستنی دابەشكردنی ئاو بەشێوەیەكی روونتر. ئاسیا دەتوانێت سیستمێكی گونجاو بۆ ئیدارەدانی ئاو دابنێت لەسەر پرەنسیپ و بنەمای روون و شیاو، بەڵام پێویستیی بە چین-ە بێتە ریزەوە، ئەمەیش لانیكەم لەم كاتەدا پێناچێت بكرێت.\n*مامۆستای توێژینەوە ستراتیژییەكان لە نیودلهی\nبراهما چیلانی:: 03/12/2016


تیۆریى کات و فەزا لاى پلاتۆن – كولتور مه‌گه‌زین\nBy کاوە جەلال\t On شوبات 3, 2018\nپلاتۆن بە تایبەتى لە دیالۆگى “تیمایۆس”دا (1)، لە ڕوانگەى فەلسەفە دوالیستییەکەی خۆیەوە گۆڕان بە تیۆریی کات و فەزا (Raum/Space) دەدات، واتا لەو ڕوانگە فەلسەفەییەوە کە جیاوازى لە نێوان دوو جیهانى ئەزموون (ماتەری، مادی) و ئیدێدا دەکات. سەرەتا وەک دەروازەیەکى پێویست بۆ چوونە نێو تیۆریى کات و فەزاوە، ڕوودەکەینە پەیوەندیى نێوان ئەم دوو جیهانەى ئەزموون و ئیدێکان – جیهانی ئەزموون وەک دەروێنە (لاسایی) و جیهانی ئیدێکان وەک سەروێنە (“بەشى یەکەم”، ناونیشانى “فەلسەفەى ئیدێکان”). لێ بە دیدی پلاتۆن جیهان بوونەوەرێک نییە کە لە خۆیەوە هەبێت، بەڵکو هۆکارێکى هەیە و بریتییە لە دەمیورگ (خودا)، کە لە “هیچ”وە یان لە “نەبوون”ـەوە (العدم) گەردوون ناخولقێنێت، بەڵکو تەنیا لە “چاکیى” خۆیەوە چوار توخمە سەرچاوەییەکەى ئاو و ئاگر، ئەرد و هەوا کە پێش دروستبوونى گەردوون لە دۆخێکى ناڕێکخراودا بوون، ڕێکدەخات، لێرەشدا ئاوڕ لە بوونى ئەزەلی (ئیدێی گەردوون) دەداتەوە و وەک سەروێنە/نموونە وەریدەگرێت.\n“کات” بۆ یەکەم جار لەتەک “ڕێکخستنی گەردوون”دا دێتە ئاراوە (بەشی دووەم، تەوەری یەکەم). خودا بە بینینى بزووتن و جوانیى گەردوون “شادمان” دەبێت، هەر بۆیە بڕیار دەدات کە ئەم گەردوونە ئاراییە (سەیرورەییە) هەتا ڕادەى شیان لە سەروێنەکەى، واتا لە بوونى ئەزەلى، بچوێنێت، کە ئیتر ئێستا ڕێکخراوییەک لەسەر بناغەى فۆرم و ژمارە بە گەردوون دەدات، ئەمەش ئەوەیە کە ئێمە ناوى دەنێین “کات”. “بوونى ئەزەلى” بەڕێى کاتەوە بەشداری لە “ئامادە”دا دەکات. لێ هەردوو فۆرمەکەى دیکەى کات، واتا ڕابوردوو (بوو) و ئاییندە (دەبێت)، بریتین لە بزووتن و لەتەک خودى کاتدا سەریان هەڵداوە. لە تەوەری دووەمدا، لەژێر ناونیشانى “سێبەشکردنى کات بەسەر ڕابوردوو و ئامادە و ئاییندە”دا، پەیوەندیى نێوان ئەم سێ فۆرمەى کات ڕوون دەکەینەوە.\nلە “تەوەری سێیەم”دا، لەژێر ناوى “کات وەک دەروێنەى بزواوى ئەزەلییەت”، ڕوو دەکەینە کێشەى بزووتن و پێوانى کات. لەبەر ئەوەى فۆرمەکانى ڕابوردوو و ئاییندەى کات نیشانەن بۆ ئەوە، کە کات هاوشێوەى گەردوون دەروێنەییە، ئەوا دەبێت کاتیش مۆرکى بزووتن لە خۆ بگرێت، بێگومان بزووتنێک کە پێویستیى بە پێوان هەیە، یان بە زمانى پلاتۆن، پێویستی بە ژماردنە. پلاتۆن سووڕى خولگەیى پلانێتەکان وەک پێوەر وەردەگرێت.\nلێ “کات” هەروەها بریتییە لە “دەروێنەى ئەبەدیى ئەزلییەت” (تەوەری چوارەم)، چونکە کات، پەیوەست بە “ئامادە”وە، بریتییە لە گەیەنەرى بوونى ئەزەلى بە گەردوونى ئارایى. کەواتە مۆرکى کات لە لایەک بریتییە لە بزووتن، لێ کات لە لایەکى دى بە چەشنێک لەنێو ئەزەلییەتدا ئامادەیە، کە ئیتر بە دیدى پلاتۆن نەتوانین بەبێ کات لە ئەزەلییەت بهزرێین.\nلێ ئەم دوو ڕەگەزەى ئەزەلییەتى سرەوتوو و گەردوونى ئارایى بەس نین بۆ مەئریفەی گەردوون، چونکە هەموو دۆخگۆڕییەک، واتا هەموو سەرهەڵدان و لەناوچوونێک، “لەنێو شتێکدا” ڕوو دەدات. ئێمە لێرەدا دەگەین بە پرسیارى “فەزا”، چونکە فەزا ئەو شتە نادیارەیە، کە لە نێویدا دۆخگۆڕییەکان ڕوو دەدەن. (بڕوانە “بەشى سێیەم”). لە “تەوەری یەکەم”ى ئەم بەشەدا، لەژێر ناوى “زەروورە وەک هۆکارێکى لاوەکى”، بەوە دەگەین کە “خوداى بەئاوەز (ئاقڵ)” تاکە هۆکارێکى گەردوونى ڕێکخراو نییە، بەڵکو هۆکارى “زەروورە”ش رۆڵى خۆى دەگێڕێت. بە شێوەیەکی دی ببێژین، خوداى بەئاوەز قەنائەت بە “زەروورە” دەهێنێت، تاکو ئەوە کە جارێ خۆى لە دروستبووندا دەبینێتەوە، بخاتە باشترین دۆخەوە و ئەوجا وەک سەرەنجام گەردوونى دیار سەرهەڵدەدات.\nلە تەوەری دووەمدا، لەژێر ناونیشانى “هەڵگرە نادیارەکەى دۆخگۆڕى”دا، فەزا دەخەینە ژێر دانوستاندنەوە. پلاتۆن بۆ ڕوونکردنەوەى هۆکارى زەروورە، جارێکی دی لە سروشتى چوار توخمەکەى ئاو و ئاگر، ئەرد و هەوا پێش سەرهەڵدانى گەردوون دەڕوانێتەوە. لێرەدا بەوە دەگەین، کە پێش سەرهەڵدانى گەردوون فەزا وەک زەروورەیەک دۆخگۆڕییەکانى چوار توخمەکەى لەنێو خۆیدا هەڵگرتووە، هەروەها لەنێو گەردوونى ڕێکخراودا هەڵگرێکى نادیارى زەروورییە بۆ سەرجەم دۆخگۆڕییەکان.\nلێ هاوکات گەرەکە ئاماژە بۆ ئامانجى ئەم توێژینەوەیە بدەین، لێرەشدا سێ مەبەستى گرنگ دێنە پێشەوە: یەکەم، وەک مەبەستى سەرەکیى توێژینەوەکە، تێگەیشتن لەم تیۆرییەى کات و فەزا لاى پلاتۆن نزیککەوتنەوەیە لە هزرى ئەو و لێرەشەوە ئەم کارە دەتوانێت پێگەیەک لەنێو دانوستاندنى ئەکادیمییانەى پلاتۆندا وەربگرێت؛ دووەم ئێمە لەنێو مێژووى تیۆرییەکانى کات و فەزادا، کە هەتا ئەمڕۆ بەمێژوویى لەژێر دانوستاندان، لە یەکێک لە تیۆرییەکانى ئەنتیکە توێژیوینەتەوە، ئەمەش لە ڕووى دانوستاندنی مێژوویانەی کات و فەزاوە بەواتایە؛ سێیەم، هەتا ئەمڕۆ بە کوردى توێژینەوەیەکى ئەکادیمییانەى تیۆریى کات و فەزا لاى پلاتۆن نییە، بۆیە دەشێت ئەم توێژینەوەیە ببێت بە زەمینەیەک بۆ توێژینەوەی فراوانتر لەم بوارەدا.\n1- فەلسەفەى ئیدێکان\nبە دیدی پلاتۆن جیهانى ئەزموون کە ئێمە بەڕێى سێنسەکانمانەوە دەرکی دەکەین، لە خۆیەوە نییە، بەڵکو بەندە بە بناغەیەکەوە کە تەنیا بەڕێى خۆیەوە هەیە. پلاتۆن ڕوو دەکاتە “بوونەوەر”ى هەردەم هەبوو، کە بوونێکى سەرمەدیى هەیە و ئێمە تەنیا بەڕێى ئاوەزەوە (نووس) لێى تێدەگەین، هەروەها ڕوو دەکاتە “جیهانى ئارایى”، کە هەرگیز ناشێت بوونەوەر بێت و ئێمە تەنیا بەڕێى سێنسەکانمانەوە دەرکى دەکەین (2). لێ هەر شتێک، کە ئارایى (ئەمپیرى) بێت، واتا ئەزەلى نەبێت و خۆى لە دۆخگۆڕیدا ببینێتەوە، دەبێت بە زەروورە “هۆکار”ێکى هەبێت. کەواتە ئێمە لە فەلسەفەى پلاتۆندا سێ فاکتەرمان هەیە: جیهانى ئەزموون، جیهانى ئیدێکان، هەروەها هۆکار یان خودا.\nخودا، یان بە واتایەکى دی، ئیدێى چاکە، بۆ خۆى هەیە. لێ پلاتۆن لە خودایەکى ڕەهاوە (موتڵەقەوە) دەرناچێت، بەڵکو لە شرۆڤەی مەئریفەوە (3). “ئەوە کە لاى پلاتۆن بۆى هەیە لە واتایەکى فەلسەفەییدا ناوى خودای لێبنرێت، ئەو هۆکارەیە کە بەشداریى (مێتێکسیس) لە چاکەدا دەشێنێت، چونکە خۆى لە-خۆدا-چاکە و وەک چاک بێبەخیلییە” (4).\nفاکتەرى دووەم بریتییە لە بوونى سەرمەدى و سەروێنەیى ئیدێکان، واتا “فۆرمە سەرەتاییە هەرگیز نەکشاوەکان” (5)، کە بۆ خۆیان وەک بوونەوەر کایەیەکى تایبەتی و جیاکراوە لە جیهانى ئەزموون پێکدەهێنن و پلاتۆن ناوى دەنێت جیهانی “ئیدێنتیتێ” (6).\nجیهانى ئەزموون، وەک فاکتەرى سێیەم، تەنیا دیاردەى ئیدێیە لە واتاى دەروێنەى ئیدێدا. جیهانى ئەزموون بۆ پلاتۆن بریتییە لە سەرجەم جەستەیەتی لەنێو کات و فەزادا، کە تایبەتە بە نائارامی و لەناوچوون. لێ پلاتۆن ئەم جیهانەی ئەزموون بەرەنگارى جیهانى ئیدێکان ناکاتەوە، بەڵکو دەیخاتە پەیوەندیى بەشداریکردنەوە لە ئیدێکاندا، لێرەشدا پەیوەندییەکى سەروێنەیى-دەروێنەیى لەنێوان هەردووکیاندا دەهێنێتە گۆڕێ، تاکو هەردوو جیهان بەرانبەر یەکترى نەوەستنەوە. بەم پێیە لە لایەک جیهانى ئیدێکان وەک بوونەوەرى ڕاستەقینە هەیە و تەنیا بەڕێى ئاوەزەوە شیاوى لێهزرینە، لێرەشدا گەرەکە هزرڤان وەک زەروورى یان وەک لە-خۆدا-هەبوو و بۆ-خۆ-هەبوو لێیبهزرێت. بە پێچەوانەشەوە جیهانى ئەزموون کە تەنیا بابەتى دەرککردنە، خۆى لە ئاڕاستەیەکى بەشداریڤانانە لە بووندا دەبینێتەوە، بە واتایەکى دی، کۆشش دەکات بۆ ئەوەى بە بوونێک بگات.\nپلاتۆن لەم بنەما فەلسەفەییەوە گۆڕان بە گەردووناسییەکەى دەدات، لێ ئەوە لە بنەڕەتدا گەردووناسى نییە لە واتای مەئریفەی مۆدێرنی گەردووندا، هەروەها پلاتۆن خۆیشى داواى ڕاستیى بۆ ناکات، بەڵکو داواى “ڕەنگەیەتى” بۆ دەکات. ئەو سەرهەڵدانى گەردوونی ڕێکخراو لە هۆکارێکەوە ناو دەنێت “ئەفسانەیەکى ڕاست”.\n2- سەرهەڵدانى کات لەتەک ڕێکخستنى گەردووندا\n2-1 ڕێکخستنى گەردوون\nلە بەشى یەکەمدا ئەو سێ فاکتەرەمان دیارى کرد، کە بۆ تێگەیشتن لە تیۆریى گەردوون لای پلاتۆن کرۆکیین، واتا خودا، جیهانى ئیدێکان و جیهانى ئەزموون. پلاتۆن بۆ سەرهەڵدانى گەردوون گریمانەى کردارێکى خودایانە دەکات، چونکە گەردوون کە دیارە و ئێمە دەرکی دەکەین، خۆى بەردەوام لە دۆخگۆڕیدا دەبینێتەوە، بۆیە دەبێت لە “هۆ”یەکەوە دروست بووبێت. ئێمە لێرەدا ڕوانگەیەکى هۆئەنجامی (کاوساڵێتى)ـمان هەیە. ئەم ڕوانگە فەلسەفەییە دەبێژێت: هەر شتێک لە دروستبووندا بێت، دەبێت هۆیەکى هەبێت. پرسیار لەبارەی شتێک کە خۆى لە دروستبووندا دەبینێتەوە، پاڵنەرە بۆ ئەوە کە “لەبارەى بناغەکەى پرسیار بکرێت”؛ پلاتۆن “دەمیورگ (وەستا/خودا) و ڕوانینەکەى لە بوونی ئەزەلی وەک هۆکارى شتێکى لە-دروستبووندا-بوو” دیارى دەکات (7).\nلێ وەستا لە “هیچ”ـەوە (من العدم) گەردوون ناخولقێنێت، بەڵکو “دوو پێکهاتەى بناغەیى” لە بەردەم خۆیدا دەبینێتەوە: “یەکێکیان بریتییە لە جیهانى سەروێنەکان (…)، یان لە جیهانى ئیدێ نەگۆڕ و دروستنەبووەکان”، کە خودا لێوەیان دەروێنەیەک دروست دەکات؛ ئەوى دیکەیان بریتییە لە “فەزا” وەک “کەرەسەى کردگاریى (و) خودا دەستوور و ڕێکخستن بۆ نێو بزووتنە بێدەستوورەکەى دەهێنێت” (8). ئەم ڕێکخستنەى شتە دیارە ناڕێکخراوەکان گرنگترین پنتى دەرچوونە ڕووەو “ڕێکخراویى گەردوون” (9).\nپرسیارێکى گرنگ لێرەدا ئەوەیە، کە لەبەر چە هۆیەک خودا دەست دەنێتە نێو ناڕێکخراویى شتە دیارەکانەوە و لێرەشدا بوونى ئەزەلى وەک سەروێنەى گەردوونێکى ڕێکخراو وەردەگرێت؟ بۆ وەڵامدانەوەى ئەم پرسیارە دەبێت لە پاساوەکانى پلاتۆنەوە دەربچین. ئەو دەبێژێت: گەردوونى ڕێکخراو “جوانترین”ی سەرجەم شتە دروستبووەکانە (10)، لێ لەبەر ئەوەى جوانترینە، ئەوا دەبێت خوداى ڕێکخەر لەکاتى ڕێکخستنیدا ئاوڕى لە بوونى ئەزەلى، واتا لە ئیدێى گەردوون دابێتەوە. هەر لەبەر ئەم هۆیەشە کە دەروێنە ڕێکخراوەکە هێندە کامیل و سەرجەمییە و هاوکات بە دەروون و ژیان تەنراوە. هۆى ئەم ڕێکخستە بۆ “چاک”یى خودا دەگەڕێتەوە. لێ لەبەر ئەوەى خودا چاکە، ئەوا نەشیاوە لە ئەو بەخیلى (فتۆنۆس) بووەشێتەوە (11)، هەر بۆیە ویستوویەتى کە گەردوونى دیار هەتا ڕادەى شیان لە خۆى بچێت. ئاخر ناشێت چاکە سۆزى هەبێت، یان بۆ نموونە خاوەنی هەست (ی بەخیلی بێت)، بەڵکو ئەو تەنیا چالاکیى ئاراهێنەری هەیە.\nلێ هێشتا هەر گەرەکە وەڵامی گرنگترین پرسیار بدەینەوە: ئایا ئێمە دەبێت لە دەمیورگ (خودا) چى یان کێ تێبگەین؟ وەک گۆتمان، ئەو وەک “ئیدێى چاکە” بۆ ڕێکخستنی گەردوون لە بوونی ئەزەلی دەڕوانێت و وەک سەروێنەی ڕێکخستنەکە وەریدەگرێت. پرسیار لێرەدا ئەوەیە: ئایا بوونی ئەزەلی خودا خۆیەتی وەک ئیدێى چاکە؟ واتا ئایا ئەو لە خودى خۆى دەڕوانێت؟ بۆ نزیککەوتنەوە لە وەڵامى ئەم پرسیارە سەرلەنوێ بنەماکانى ڕێکخراوى (کۆسمۆس) و ناڕێکخراوى (کائۆس) وەردەگرین. وەک ناترۆپ دەبێژێت، پلاتۆن لە دیالۆگى “فیلێبۆس”دا سەرجەم جوان و چاک، ئاوەز و دەروون، سەرجەم ژیان، بەتایبەتی ژیانى گەردوون، بە یەک تاکە پرنسیپى دوایەمینەوە بەند دەکات کە بریتییە لە پرنسیپى “دیاریکردنى دیارینەکراوى”، بە کورتى بریتییە لە پرنسیپى یاسا (12). لەم ڕوانگەیەوە خودا و هۆکار، جوانترین و چاکترین، لە پرنسیپى دیاریکردن جیاناکرێنەوە. ئەم خودایە کە لەتەک خۆیدا یەکانگیرە، نەک لە ئیدێکان جیاناکرێتەوە، بەڵکو لە خودى ئیدێ وەک ئیدێ جیاناکرێتەوە. کەواتە خودا توخمێکى کرۆکی نییە و خۆى لەوبەر ئیدێکانەوە ببینێتەوە، ئەوجا لەوێوە لە ئیدێکان بڕوانێت و گەردوون وەک دەروێنەى ئیدێی ئەزەلی دروست بکات، بەڵکو ئەو وەک ئیدێى ئیدێ، یان وەک یاساى یاسامەندى، یان وەک دیاریکردنى دیارینەکراوى، خودى خۆى ڕیالیزە دەکات (تەحقیق دەکات). ئەوجا لە لایەکى دیکەوە تەنیا کاتێک گەردوونى دیار کارا دەبێت، گەر ئیدێکان (واتا دیاریکراوى) بۆ نێو دیارینەکراوى بهێنرێن، ئەم بۆنێوهاتنەش بریتییە لە “دروستبوون بە ئاڕاستەی بوون” (13).\nخودا یەک “تاکە” گەردوون ڕێکدەخات، کەواتە دەبێت ئەم تاکە گەردوونە “هەتا ڕادەى شیان” کامیل بێت (14)، بە واتایەکى دی دەبێت گەردوون هەتا ڕادەى شیان هاوشێوەى خودا خۆى بێت. بۆیە کاتێک “خوداى هەمیشە هەبوو” دەبینێت، کە گەردوون پڕژینە و “دەبزوێت”، واتا گەردوونێکە “کە بە بوون دەبێت” (15)، ئیتر بەم بینینە “شادمان” دەبێت و بڕیار دەدات، کە گەردوونى دەروێنەیى لەوەش زۆرتر لە سەروێنەکەى بچوێنێت، واتا دەیەوێت بە چەشنێک کامیلێتى بە گەردوون بدات، کە ئیتر بگات بە دۆخى ئەزەلییەتى سەروێنەیی. لێ لەبەر ئەوەى ئەزەلییەتى سەروێنەیى سروشتێکى ئەزەلیی هەیە و نەشیاوى لەناوچوونە، ئەوا نەشیاوە ئەو چۆنێتییە بەپڕیى بە دەروێنەکەى بدرێت. ئاخر دەروێنەکە تەنیا لاسایی، واتا دیاردەی ئەوە. بۆیە خودا بڕیار دەدات، کە “دەروێنەیەکى بزۆکى ئەزەلییەت” بسازێنێت، ئەم دەروێنە بزۆکەش ئەوەیە کە ئێمە ناوى دەنێین “کات” (16). گرنگ لێرەدا بۆ ڕەوتى بەردەوام و نەگۆڕى گەردوون ئەوەیە، کە پێکەوە لەتەک ئەم دەروێنە بزۆکەدا سەرجەم “کاتەکانى دى”، واتا ڕۆژ و شەو، هەیڤ و ساڵ، دێنە ئاراوە (17).\nدالی؛ مكوڕی بیره‌وه‌یه‌كان ١٩٣١- كات و فه‌زا له‌نێوان كاتژمێرێ‌كی تواوه و له‌ته چاوێك و فه‌زایه‌كی پڕ یاده‌وه‌ری – ڕوانینێكی دیكه بۆ كات و فه‌زا\n2-2 سێبەشکردنى کات بەسەر ڕابوردوو و ئامادە و ئایندەدا\nپلاتۆن سوود لە سێبەشکردنى کات بەسەر ڕابوردوو و ئامادە و ئایندەدا وەردەگرێت، لێ هاوکات دەیخاتە ژێر ڕەخنەوە. ڕەخنەکەى بە تایبەتى ئاڕاستەى “هەیە” (ـە / is) ى ئامادە دەبێتەوە. وەک لە سەرەوە پێشانمان دا، کات لەتەک ڕێکخستنى گەردووندا دێتە ئاراوە و ئەم گەردوونەش بریتییە لە دەروێنەى بوونى ئەزەلیی. بە دیدى پلاتۆن بوون تەنیا بەڕێى کاتەوە دەتوانێت بەشدارى لە ئامادەدا بکات، لێ شێوەکانى “بوو” و “دەبێ” بریتین لە بزووتن و لەتەک کاتدا سەریان هەڵداوە. “بوو” واتاى لکاندنى کات بە ڕابوردووەوە، “دەبێ” واتاى لکاندنى کات بە ئایندەوە دەگەیەنێت. لێ بوون خۆى لە “ئێستاکات”دا دەبینێتەوە و دەکەوێتە نێوان “بوو” و “دەبێ”وە. بوون لە ڕەوتەکەیدا لە “زووتر”ەوە ڕووەو “درەنگتر” ناتوانێت بەسەر ئامادەدا باز بدات، هەر بۆیە دەبێت بەر ئامادە و درەنگتر بکەوێت. کاتێک ئامادە بەردەدات و درەنگتر دەگرێت، ئەوا لە نێوان هەردووکیاندایە (18).\nلە ئامادەدا “هەیە”ى یان “ـە”ى (is) هەمیشە بەردەوام دەردەکەوێت. کاتێک ئێمە لە ڕابوردوو دەدوێین، ئەوا مەبەستمان لە نەماوێکە؛ هەروەها ئێمە پەیوەست بە ئایندەوە لە هێشتا نەهاتوویەک دەدوێین. تەنیا ئامادە ئامادەیە (پرێزێنتە). لێ ئامادە دەکەوێتە سەر سنوورى نێوان ڕابوردوو و ئاییندە، بەبێ ئەوەى بتوانێت بوونێکى سەربەخۆ ئاوەڵا بکات. کەواتە ئامادە ناتوانێت ببێت بە بوون، بەڵکو وەک نابوونەوەرێک دەمێنێتەوە (19).\nلەو ساتەدا کە کات لە نێوان ڕابوردوو و ئایندەدایە، لە بووندا بەشدارى دەکات، لێ لەوێدا “کە بوون ڕووەو ئارایى وەردەگۆڕرێت، بەشدارى ناکات” (20). ئەم وەرگۆڕینەى بوون بۆ ئارایى لە “سات” (لحظة)دا ڕوودەدات، لێ وەرگۆڕینەکە لە سرەوتنى سرەوتووەوە یان لە بزووتنى بزواوەوە نایەت، بەڵکو “سات” لەنێو پنتى نێوان بزووتن و سرەوتندا نیشتووە، بەبێ ئەوەى خۆى لەنێو کاتدا ببینێتەوە. لە ساتدا و لە ساتەوە بزواو خۆى بۆ سرەوتوویى و سرەوتوویش خۆى بۆ بزووتن وەردەگۆڕێت (21). کەواتە پەڕینەوەى بوون ڕووەو ئارایى لە کاتدا ڕوو نادات، بەڵکو لە ساتدا لە نێوان دوو یەکەى (ئینتەرڤالى) کاتدا. ئەم ساتە ئامادەیەکى هەنووکەیى (ئەکتوێل) گەرەک نییە، چونکە لە دەرەوەى کاتدایە (22).\n“ئارایى” بێسنووری و کراوەیی کات دەردەخات. لێرەدا مەبەست لەوەیە کە دۆخگۆڕییەکان هەتا بێدوایەکى دەخایەنن. لێ پلاتۆن دەخوازێت داخراوى و یەکایەتى و سەرجەمێتى بەدیبهێنێت. ئەو بە یاریدەى فۆرمى خولگەیى کات هەوڵ دەدات ئەم سەرجەمێتییە مسۆگەر بکات. سەرجەمێتییەکە بەو ڕێیەوە دێتە گۆڕێ، کە کۆتایى بزووتنە خولگەییەکە بۆ سەرەتا دەگەڕێتەوە و بەمەش هەردووکیان یەکدەگرنەوە. ئەمە ڕێگەیەکە بۆ چارەسەرى نەسازییەکان.\n2-3 کات وەک دەروێنەى بزواوى ئەزەلییەت\nبۆ ئەوەى لە کات وەک دەروێنەى ئەزەلییەت تێبگەین، دەبێت سەرلەنوێ لە دوالیزمى جیهانى ئیدێ و جیهانى ئەزموون بڕوانینەوە. مۆرکى جیهانى ئیدێ بریتییە لە سرەوتوویى و نەگۆڕین، لێ مۆرکى جیهانى ئەزموون بە پێچەوانەوە بریتییە لە بزووتن و ئارایى. پلاتۆن دەروێنەى ئەزەلییەت لەنێو کایەى ئەزموونیدا دیارى دەکات. وەک گۆتمان، مۆرکە سەرەکییەکەى ئەم کایەیە بریتییە لە بزووتن. کەواتە گەر “کات” دەروێنەى ئەزەلییەت بێت، ئەوا دەبێت مۆرکى بزووتن لە خۆ بگرێت.\nلێ ئایا بزووتنى کات چە جۆرێکە؟ پلاتۆن سەرەتا پەیوەست بەم پرسیارەوە جیاوازى لە نێوان جۆرەکانى بزووتندا دەکات، تاکو “هیچ نەبێت جۆرێکى تایبەتیى بزووتن لەتەک (ئەزەلییەتى – ن) سرەوتوودا بگونجێنێت”، لێرەشدا دەبینێت کە بزووتنى خولگەیى بێسنوور و یەکئاڕاستەیى تەواو گونجاوە بۆ ئەو مەبەستە. پلاتۆن ئەم جۆرەی بزووتن لە نێوان ئەزەلییەتى سرەوتوو و بزووتنى بێسنوور و هەوەسدارى نێو ئاراییدا دادەنێت. بزووتنی خولگەیی بێسنوور بزووتنێکە کە هۆکارەکەى لەنێو خۆیدایە (23).\nمۆرکە کرۆکییەکەى بزووتنى خولگەیی ئەوەیە، کە ئەم جۆرەى بزووتن دوو لایەن لە خۆ دەگرێت: دوایەکێتى و بێدوایەکێتى. بزووتنى خولگەیى لەو واتایەدا دوایەکییە، کە بزووتنەکە هەمیشە بۆ نێو خۆى دەگەڕێتەوە، واتا کۆتاییەکەى خولگەییانە بۆ نێو سەرەتاکەى دەگەڕێتەوە و بەمەش فۆرمێکى داخراو و دوایەکى دەخاتەوە؛ لێ بزووتنى خولگەیى لەو واتایەدا بێدوایەکییە، کە سووڕە خولگەییەکە (دوایەکییەکە) هەتا بێدوایەکى شیمانەى چەندپاتکردنەوە لە خۆ دەگرێت و ئەمەش، سەربارى چەندپاتییەکە، پێشڤەچوونێکى بێدوایەکى پێکدەهێنێت (24).\nلەتەک کاتدا هەروەها سەرجەم جۆرەکانى کات، واتا ڕۆژ و شەو، هەیڤ و ساڵ، سەرهەڵدەدەن. کەواتە پێوەرێک بۆ پێوانى کات پێویست دەبێت. پلاتۆن “ژمارە” وەک پێوەرى کات دادەنێت: ژمارەکان دەخاتە پاڵ بزووتنەکە، کە ئیتر لێرەوە کات بە دەسوێژى بزووتن دەپێورێت و پۆلێن دەکرێت. لێ ڕیزى ژمارەکان، کە هەتا بێدوایەکى درێژ دەبێتەوە، داواى بزووتنێک دەکات کە هەتا بێدوایەکى درێژ ببێتەوە (25).\nپلاتۆن پێوانى کات لە سووڕى خولگەیى دیاردە بەرجەستەکانى ئاسمان، واتا پلانێتەکان، وەردەگرێت. پلاتۆن سەرهەڵدانى پلانێتەکان بۆ دانایى خودا دەگەڕێنێتەوە، داناییەک، کە ئاڕاستەیەک بە مەبەستەکەى دەدات: خودا لە پێناوى سەرهەڵدانى کاتدا خۆر و مانگ، هەروەها پێنج پلانێتەکە، دروست دەکات (26).\nبەم شێوەیە دەرفەت دەڕەخسێت تاکو ئەو ژمارانە جیابکرێنەوە کە بۆ پێوانى کات پێویستن. لای پلاتۆن سووڕى پلانێتەکان بەوە درێژیى کات دیارى دەکەن، کە بۆ هەر سووڕێک ژمارەیەک دادەنرێت و ئەم دانانەش هەتا بێدوایەکى دەخایەنێت. لە نێوەندى گەردووندا زەمین هەیە، کە خۆى لە بزووتنێکى سووڕاوە بە دەورى خۆیدا دەبینێتەوە. پلانێتەکانیش دوو جۆر بزووتنیان هەیە: بزووتنێک بە دەورى خۆیاندا و بزووتنێکى بازنەیى بە دەورى زەمیندا، لێ ئەم بزووتنەیان لە میانەى جیاواز و گوڕ و لاریى گۆشەى جیاوازدا ڕوو دەدات. لەتەک هێڵى سووڕانەوە خۆییەکاندا شێوەى خۆیى کات یەکدەگرێتەوە. بۆ نموونە لە ئەنجامى سووڕانەى زەمیندا ڕووەو ئاسمانى ئەستێرە سرەوتووەکان ڕۆژ دێتە ئاراوە، لە ئەنجامى سووڕانەوەى مانگدا هەیڤ چێدەبێت و لە ئەنجامى سووڕانەوەى خۆردا ساڵ (27).\n2-4 کات وەک دەروێنەى ئەبەدیى ئەزەلییەت\nلە سەرەوە، لە تەوەری سێیەمى ئەم بەشەدا، ڕوونمانکردەوە، کە کات بریتییە لە دەروێنەى ئەزەلییەت و مۆرکی دەروێنەش بریتییە لە بزووتن. لێ پلاتۆن هەروەها کات وەک دەروێنەیەکى ئەبەدیى ئەزەلییەت دیارى دەکات. ئێمە پەیوەند بەم پرسەوە گەرەکە لە تێگەیشتنى پلاتۆن بۆ گەردوون بڕوانینەوە، کە تێگەیشتنێکى ماتماتیکى-مەزەنەییە. پلاتۆن لەو بڕوایەدا بوو، کە گەردوون وەک سەرجەم فۆرمێکى گۆیى هەیە، چونکە، ئەمەش پەیوەست بە مەبەستە فەلسەفییەکەیەوە، تەنیا گۆ لە ڕووى ماتماتیکییەوە کامیلە. لێ لەبەر ئەوەى گەردوون بە دیدی ئەو جەوهەرێکى زیندووە و هەروەها دەروونێکى هەیە کە سەرجەم فەزا پڕدەکاتەوە، ئەوا گەردوون هاوکات خاوەنى ژیانە، ئەمەش بە واتاى گەردوون لە بزووتندایە. ئەم بزووتنە بۆ پلاتۆن تەنیا دەشێت بزووتنى “خولگەیى (ڕۆتاسیۆن) بێت، چونکە تەنیا بزووتنى خولگەیى کامیلترین” بزووتنە (28).\nبەم پێیە سووڕانەوەى گەردوونى گۆئاسا بە دەورى خۆیدا نیشانەیە بۆ “کامیلێتییەکەى”. گەردوون بەهۆى ئەم کامیلێتییەوە دەتوانێت وەک “خودایەکى بەختیار” (29) لەتەک خۆیدا هەڵبکات. خودا لەم ڕوانگەیەوە “خودایەکى ئەبەدى” ڕێکدەخات، ئەوجا بۆ ئەوەى ئەم خودا ئەبەدییە (ئەم گەردوونە) هەتا ڕادەى شیان لە ئەزەلییەت بچێت، ئەوا خودا لەنێو کاتدا دەیسازێنێت. بۆیە پلاتۆن ئەو کاتە کە بە گەردوون دراوە، ناو دەنێت دەروێنەیەکى ئەبەدى، واتا “مۆرکى کایەى ئەزەلى بەسەر کایەى کاتدا تەتبیق دەکات و لێرەشەوە شیمانەیەک بۆ لێچواندن دەهێنێتە ئاراوە بۆ ئەوەی بتوانین دەروێنەکە بە سەروێنەکە بچوێنین”. لێ کات وەک “دەروێنەى ئەبەدى هێشتا هەر لە ئەزەلییەت جیاواز دەمێنێتەوە، چونکە سرەوتوو نییە، بەڵکو دەبزوێت” (30).\nلەبەر ئەوەى کات، وەک دەروێنەى ئەزەلییەت، سەرەتا و کۆتایى هەیە، ئەوا جیاوازە لە ئەزەلییەت، هەروەها لەبەر ئەوەى ئەزەلییەت سەرەتا و کۆتایى نییە، بە واتایەکى دی، لەبەر ئەوەی ئەزەلییەت لەوبەر سەرەتا و کۆتاییەوە هەیە، ئەوا ئەزەلییەت سەرمەدییە: لەوبەر کاتەوەیە. کات و گەردوونى ئەزموونى لاى پلاتۆن هاوشێوەییەکى نزیکیان لە یەکترى هەیە: چۆن کات دەروێنەى ئەزەلییەتە، ئەوهایش گەردوونى ئەزموونى دەروێنەى ئیدێى گەردوونە. یان: پلاتۆن لە “خوداى هەمیشە هەبوو” دەدوێت، ئەوجا گەردوون لەتەکیدا دەخاتە پەیوەندییەوە و ناوى دەنێت ئەو خودایە کە “بە بوون دەبێت” (31). مەبەستى پلاتۆن لە دانانى ئەم پەیوەندییە ئەوەیە، کە بەڕێیەوە ئاماژە بۆ تاکێتیی گەردوونى دیار بدات.\nوەک لەسەرەوە پێشانمان دا، پلاتۆن فۆرمێکى گۆیی بە گەردوون دەدات، بۆ ئەوەى لە هەموو ئاڕاستەیەکدا هاوکێش بێت. لێ چۆن فۆرمى گۆیى بۆ گەردوون گونجاوە، بە هەمان شێوە سووڕى خولگەیى بۆ کات فۆرمێکى گونجاوە، چونکە مۆرکەکەى بریتییە لە یەکسانییەکى یەکلایەنى. سووڕى خولگەیى ئەو فۆرمەیە، کە بەڕێیەوە ئەمجیهان بە ئەوجیهان، واتا کایەى ئارایى بە کایەى ئەزەلى، دەگەیەنرێت: ئەم “فۆرمە دەروێنە”ییەى کات چە سەروێنە و چە دەروێنە بەیەک دەگەیەنێت و پێکەوە دەلکێنێت (32). لە لایەک فۆرمى خولگەیى بریتییە لە داخراوى و یەکایەتى و سەرجەمێتى، چونکە بزووتنێکى بۆ نێو خۆ گەڕاوەیە، لێ فۆرمى خولگەیى لە لایەکى دى بریتییە لە کراوەیى و بێدوایەکێتیى، چونکە بزووتنەکەى تواناى چەندپاتکردنەوەى بێدوایەکییانەى هەیە. کات لە شێوەى یەکەمدا خۆى بە ئەزەلییەتى سەروێنەییەوە دەلکێنێت، کە یەکایەتی و سەرجەمێتییەکى سرەوتوو و داخراوە، لێ لە فۆرمى دووەمدا خۆى بە بێدوایەکێتى و دیارینەکراویی کایە ئەزموونییەکەوە دەلکێنێت (33).\n3-1 زەروورە وەک هۆکارێکى لاوەکى\nپلاتۆن سەرەتا بۆ لێکۆڵینەوەى گەردوون دوو ڕەگەزى دیارى کرد: یەکەم، بوونى ئەزەلى وەک سەروێنە، دووەم، ئارایى وەک دەروێنەى سەروێنە. لێ پلاتۆن هاوکات لە “تیمایۆس”دا دەبێژێت، کە ئەم دوو ڕەگەزە بەس نین بۆ مەئریفەی گەردوون. ئاخر کاتێک ئێمە لە گەردوون دەتوێژینەوە، ئیدی لەو ڕەوتەدا ناچار دەبین “فۆرمێکى ئاڵوز و تاریک” ڕوون بکەینەوە (34).\nئەم کێشەیە ڕوو دەکاتە خودى تێگەى ئارایى، چونکە هەر شتێک کە لە ئارادا بێت، هەمیشە پێشمەرجێکى هەیە. پلاتۆن لێرەدا ڕوانگەیەکی هۆئەنجامی (کاوساڵێتی) وەردەگرێت، لێ ئەو ناتوانێت پێشمەرجەکە لەم ڕوانگەیەوە ساغبکاتەوە، بۆیە ئێستا هانا بۆ “ئەفسانەى ئارایى” دەبات و بەم ڕێیەشەوە هەوڵ دەدات “وێنەى تێکەڵێک لە بوون و نەبوون بدۆزێتەوە” (35). لەم ڕوانگەیەوە ئارایى ڕێکخراوى گەردوون تێکەڵێکە لە ئاوەز و زەروورە وەک دوو هۆکارەکەى گەردوون: ئاوەز وەک هۆکارى سەرەکی و زەروورە وەک هۆکارى لاوەکی. پلاتۆن جیاوازى لە نێوان دوو شتدا دەکات: لە لایەک ئەوە “کە بەڕێى ئاوەزەوە هێنراوەتە ئاراوە”، لە لایەکى دى ئەوە “کە بەڕێى زەروورەوە دێتە ئاراوە” (36). لێرەدا ئاوەز، بە واتایەکی دی: خودای بەئاوەز (ئاقڵ) قەنائەت بە “زەروورە” دەهێنێت تاکو ئەو شتە کە خۆى لە پرۆسەی دروستبووندا دەبینێتەوە، بخاتە باشترین دۆخەوە. گەردوون بەهۆى ئەم قەنائەتهێنانەى زەروورەوە دێتە ئاراوە.\nلەم ڕوانگەیەوە “خوداى بەئاوەز زەروورە دەخاتە خزمەتى مەبەستى باڵاى ڕێکخراوى گەردوونەوە”، لێ گرنگ لێرەدا ئەوەیە کە خودا بەدووى ئەمەدا بە هیچ شێوەیەک “خاوەن و ڕێکخەرى گەردوون نییە”، ئەمەش بۆیە ئەوهایە، چونکە “لەپاڵ هۆکارى خودای بەئاوەزدا/ئاقڵدا هۆکارى زەروورە هەیە” (37).\nپلاتۆن بۆ ڕوونکردنەوەى ئەم هۆکارەى دووەم لە نوێوە تێهەڵدەچێتەوە، لێرەشدا لە سروشتى چوار توخمەکەى ئاو و ئاگر، ئەرد و هەوا، لە دۆخی سەرچاوەییاندا پێش سەرهەڵدانى گەردوون دەڕوانێتەوە. وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، پلاتۆن تێگەیشتنێکى ماتماتیکیى-مەزەنەیى لەبارەى گەردوون هەیە. دەرچەى ئەو بۆ ئاوەڵاکردنى ئەم کێشەیە بریتییە لە دوو جۆر سێگۆشەى گۆشەوەستاو، کە سەرەتا هەبوون: سێگۆشەیەک وەک نیوەى چوارلایەکسان و سێگۆشەیەک وەک نیوە سێگۆشەى هاولا (38). خوداى بەئاوەز لەم دوو سێگۆشە ڕەسەنەوە چوار جەستەى ڕێکخراو (مونتەزەم) دروست دەکات کە جەستەى چەندڕووبەریین (پۆلیئێدەر) و جیاوازن لە یەکدی. گەردیلەکانى (ئەتۆمەکانى) چوار توخمەکە لەم جەستە چەند ڕووبەرییانە پێکدێن. گەردیلەکانى ئاگر کە سووکترینن، فۆرمى چوار ڕووبەرییان هەیە (تێترائێدەر)، گەریلەکانى هەوا فۆرمى هەشت ڕووبەرییان هەیە (ئۆکتائێدەر)، گەردیلەکانى ئاو فۆرمى بیست ڕووبەرییان هەیە (ئیکۆزائێدەر)، لێ گەردیلەکانى ئەرد کە کێشدارترینن، فۆرمى شەش ڕووبەرییان هەیە (هێکسائێدەر = شەشپاڵو). بە دیدی پلاتۆن ئەرد بەهۆى ئەم فۆرمە شەشپاڵووییەى گەردیلەکانییەوە نەبزۆکترینى چوار توخمەکەیە و بەمەش چەسپترین بناغەیە. لێرەدا ئەو پرسیارەش ڕوون دەبێتەوە، کە بۆچى پلاتۆن زەمین دەخاتە سەنتەرى گەردوونەوە.\nجیاوازییەکانى نێوان چوار توخمەکە و هەڵوێستى ڕاکێشهێزیان دەگەڕێنەوە بۆ جیاوازییەکانى فۆرم و قەوارەى سێگۆشە توخمییەکان، کە لێوەیان ڕووبەرەکان دروست بوون (39).\nکەواتە بە تێروانینی پلاتۆن چوار توخمە سەرچاوەییەکە سەرچاوەیى نین، چونکە ئەوان سرەوتوو نین. ئاخر تەنیا ئیدێ سەرچاوەییە یان سەروێنەیە، چونکە سرەوتووە. ئەوە ئێمەین کە بەهەڵە چوار توخمەکە وەک سەرچاوەیى دەبینین. ئەم توخمانە بەڕێى هەڵوەشانەوەیان، بەڕێى ڕوونبوونەوە و چڕبوونەوەیانەوە، بۆ نێو یەکترى دەگۆڕرێن، بۆیە تەنیا نیشانەن بۆ “ئەوها-دروستبوویەک” (40). لێرەدا پرسێک جەختە: ئەم ئەوها-دروستبوونانە یان دۆخگۆڕییانە تەنیا دەشێت لەنێو هەڵگرێکدا ڕوو بدەن. پلاتۆن لێرەوە ڕوو دەکاتە ئەو “شتە” کە لە نێویدا هەر دەرکەوتن و دیارنەمانێکى توخمەکان ڕوو دەدات، ئەم شتەش بریتییە “لە (x)ێکى نەگۆڕ کە هیچ کامیان نییە” و دەتوانێت توخمەکان بگرێتە خۆ (41). ئەم شتە نەگۆڕە بریتییە لە “فەزا”. چۆن پلاتۆن “فیزیک بۆ ئەندازە” دەگەڕێنێتەوە، ئەوهایش “مادە بۆ فەزا” (42). لێ سەرەتا، پێش ڕێکخستنى گەردوون، هەر یەکەى توخمەکان لەنێو فەزاى جیاواز و تایبەتمەندیاندا بوون و لەدژی یەکدی هەڵوێستیان وەردەگرت. ئەوجا دواى ئەوە کە خودا فۆرم و ژمارە بەم توخمانە دەدات، دوای ئەوە کە “بە جوانترین و باشترین شێوە” پێکەوەیان دەلکێنێت، ئیدی بەو کارە گۆڕان بەسەر هەڵوێستیاندا دەهێنێت. “کەواتە ئەو دوو سێگۆشەیە”، کە خودا لێوەیان جەستەکان دەهێنێتە ئاراوە، “جوانترین فۆرمن”؛ ئەم جوانترین جوانییەیان وا لە خودا دەکات کە لە “دروستکردنى گەردووندا” بەکاریان بهێنێت (43).\n3-2 فەزا وەک هەڵگرە نادیارەکەى ئارایى\nئایا فەزا یان ئەو نادیارە چییە کە سەرجەم ئارایى هەڵدەگرێت؟ پلاتۆن هەوڵ دەدات بە یاریدەى لێچواندن (ئەنالۆگى) ئەم هەڵگرە نادیارە باشتر ڕوون بکاتەوە، لێرەشدا وەک “لەوێوە”یەک بە زێڕى دەچوێنێت. مرۆڤ دەتوانێت لە زێڕەوە سەرجەم فیگورە شیاوەکان بسازێنێت (ملوانکە، بازن، ئەڵقە و هتد)، لێ ئەم فیگورانە تەنیا بریتین لە “ئەوها-دروستبوو-یەک”. ئەوە کە لە گۆڕینى ئەم فیگورانەدا وەک نەگۆڕ دەمێنێتەوە، کەرەسەى زێڕە، چونکە خۆى فۆرمى نییە. هەروەها ئەو فیگورانە کە سەرهەڵدەدەن، تەنیا دەروێنەى سەروێنەکانن (44). کەواتە ئێمە لێرەدا سێ ڕەگەزمان هەیە: یەکەم ئەوە کە “دەبێت”، واتا دێتە ئاراوە، دووەم ئەوە کە “لەنێویدا” شتێک دەبێت (یان شتێک دێتە ئاراوە)، سێیەم ئەوە کە وەک سەروێنە وەردەگیرێت و لێوەى شتێک وەک دەروێنە دەفۆرمێنرێت (بۆ نموونە فۆرمی ملوانکەیەک کە وەک سەروێنە وەردەگیرێت و لێوەی بە زێڕ ملوانکەیەک دەسازێنرێت). لێ کاتێک سەروێنە نەشیاوى دەرککردنە، هەروەها کاتێک ئارایى (گەردوون) تەنیا ئۆبژێکتی دەرککردنە، ئەوا ڕەگەزەکەى سێیەم کە پلاتۆن ناوى فەزاى لێ دەنێت (45)، نە فۆرم و نە چۆنێتیى هەیە، هەروەها ناکەوێتە ژێر ڕکێفى دۆخگۆڕییەکانەوە و هاوکات وەک هەڵگرێکى نادیار سەرجەم ئارایى لە خۆ دەگرێت. جگە لەمە ئێمە بە هیچ شێوەیەک ناتوانین دەرکی فەزا بکەین، بەڵکو تەنیا دەتوانین “لێی بهزرێین”، بێگومان لێهزرینێک کە بەزەحمەت پێمان ئەنجام دەدرێت.\nلێ دەبێ جارێ پەیوەست بە پرسیارى فەزاوە بووەستین و ڕووبکەینەوە دۆخى چوار توخمەکەى ئاو و ئاگر، ئەرد و هەوا، پێش ڕێکخستنى گەردوون. بە دیدی پلاتۆن فەزا پێش ڕێکخستنى گەردوون هەڵگرى دۆخگۆڕییەکانى چوار توخمەکە بووە، ئەمەش بە پێچەوانەى کات کە لەتەک سەرهەڵدانى گەردووندا دێتە ئاراوە. لێ سەرەتا ئەم توخمانە کە فەزا لەنێو خۆیدا هەڵی گرتبوون، بە ناڕێکخراوى و شێواوى دەگۆڕران، لێرەشدا نەک تەنیا ئەوان فەزای هەڵگری خۆیان بە شێوەیەکى ناهاوتا “ڕادەژەند”، بەڵکو هەروەها فەزا ئەوانى دەبزواند. لەم ڕەوشەوە “وەک سەرئەنجام شێوەیەکى پێشڕێکخراویى چوار توخمەکە پێش هەر ڕێکخراوێکى شیاوى گەردوون دێتە ئاراوە”، واتا گۆڕانێکی ئەوتۆ کە دەشێت ڕووبدات “گەر خودا لەوێ نەبێت. لێرەوە دەتوانین گریمانە بکەین کە: گەر خودا خۆى دەست بنێتە نێوییەوە، ئیتر لەم پێشڕێکخراوییەوە ڕێکخراوى ڕاستەقینەى گەردوون بەگوێرەی فۆرم و ژمارە دێتە ئاراوە” (46)، واتا گەردوونێک “کە بەگشتى تایبەتمەندییەکى ماتماتیکیى هەیە. کەواتە مەسەلەکە ئەوە نییە، کە خودا ئافرێنەر نییە (…) و تەنیا ناڕێکخراویى ڕێکدەخات، بەڵکو ئەوەیە کە خودا شتێکی پێشڕێکخراو ڕێکدەخات، واتا خودا بەندە بە قەوارەیەکى ئەوتۆوە کە پێشتر بە زەروورە ڕێکخراوە” (47).\nئێمە گەرەکە لێرەوە ڕووبکەینەوە فەزا وەک هەڵگرى نادیارى گەردوون یان هەڵگرى سەرجەم ماتەری/مادە. لێرەدا بۆ ڕوونکردنەوەى پوختترى فەزا ناچار دەبین سەرلەنوێ شرۆڤەی دەروێنە بکەینەوە. ئەم شرۆڤەیەی دەروێنە “ڕووەو دوو لایەنمان دەبات: یەکەم، ڕووەو بەدەروێنەکراو؛ لێرەدا وێنەکە بە خودی بەدەروێنەکراو ئاماژە بۆ سەروێنەکە دەدات”؛ دووەم، شرۆڤەکە ڕووەو ئەو نێوەندەمان دەبات “کە لە نێویدا بەدەروێنەکردنەکە ڕوودەدات” (48). کاتێک ئێمە لە دەروێنە دەدوێین، ئەوا مەبەستمان شتێکە کە “لە لاى خۆى نییە، بەڵکو لە ئاماژەداندایە؛ دەروێنە هەمیشە شتێکى دی دیاردەهێنێت، هەر بۆیە دەبێت خۆى شتێکی جیاواز بێت لەو شتە کە ئەو دیارى دەهێنێت. وێنە بۆ نموونە تەنیا بەو ڕێیەوە وێنەیە کە وەک وێنە ئەو شتە نییە کە ئەو وێنەى دەداتەوە، بەڵکو بۆ خۆى شتێکە. لێ وێنە لە لایەکى دی تەنیا کاتێک وێنەیە، گەر ئەو شتە کە بۆ خۆى هەیە، دیارنەهێنێت، بەڵکو ئەویدییەکەى دیاربهێنێت. پلاتۆن لەم بونیادە دیالێکتیکییەى وێنەوە ئەو هەڵگرە نادیارە دادەبڕێت کە لە نێویدا هەموو وێنەیەک بوونى خۆى بەدیدەهێنێت” (49).\nکەواتە گەر دەروێنە هەمیشە لەنێو فەزادا بێتە ئاراوە و تەنیا لەنێو فەزادا بۆى بلوێت خۆى بە بوونى ئەزەلییـەوە ڕابگرێت، ئەوا فەزا دەکەوێتە نێوان کایەکانى ئەزموون و ئاوەزەوە. گەرچى فەزا هەڵگرێکى لەخۆگرى گەردوونە، لێ خۆى وەک کایەى گەردوونى دیار (مەحسوس) شیاوى دەرککردن نییە؛ ئەوجا: گەرچى ئێمە تەنیا بەڕێى ئاوەزەوە دەتوانین لە زەروورەی هەبوونی فەزا بهزرێین، سەرەڕای ئەوە فەزا هەمان پێگەى ئیدێکانى نییە (50)، کە تەنیا بابەتى ئاوەزن. پەیوەندیى نێوان فەزا و ئیدێ هەمان ئەو پەیوەندییە نییە کە لە نێوان ئیدێ و دەرککردندا هەیە. “فەزا لە ئیدێ نزیک دەکەوێتەوە، چونکە نادیارە، لێ فەزا هەروەها لە کایەى گەردوونى دیار نزیک دەکەوێتەوە، چونکە دیارینەکراوە و ئیدێ فۆرمێکى پێدەدات” (51).\n1) پلاتۆن، بە ئەرەبى ئیفلاتون (427 پ.ز. – 347 پ.ز.)، بۆ نووسین فۆرمى “دیالۆگ”ى هەڵبژاردبوو. دیالۆگى “تیمایۆس” یەکێکە لە دیالۆگەکانى قۆناغى کۆتاییى کارکردنى پلاتۆن. ئەم دیالۆگە، لەپاڵ پرسیارى ڕێکخستنى گەردووون و کێشەکانى کات و فەزادا، لەتەک هەندێک کێشەى دیکەدا خەریکە و نابن بە بابەتى توێژینەوەکەمان. تیمایۆس لەم دیالۆگەدا ئەستێرەناسێکى پتاگۆرییە و لە دیالۆگەکەدا ئەو جێگەیەى هەیە کە سۆکرات لە دیالۆگەکانى پێشترى پلاتۆندا وەریگرتبوو. لە گفتوگۆکاندا تیمایۆس و سۆکرات، کریتیاس و هێرمۆکراتێس، بەشدارن. ئەمان لەپاڵ ئەوەدا کە پێنج بەشەکەى دیالۆگى پۆلیتێیا (دەوڵەت یان کۆمار) بەپوختى و کورتى دیارى دەکەن، هەروەها دەربارەى ئەفسانەى ئەتلانتیس دەدوێن، واتا لەو دورگەیە، کە گۆیا لە لیبیا و ئاسیاى بچووک گەورەتر بووە و ژێر ئاو کەوتووە، هەروەها تیمایۆس چیرۆکى سەرهەڵدانى گەردوون هەتا دروستبوونى مرۆڤ دەگێڕێتەوە.\n2) Platon, Timaios 5, 28 a.\n3) لێرەدا بەندین بە “تیۆریى زانین”ـەوە (ئێپیستێمۆلۆگییەوە)، واتا شیمانەکانى زانینى خۆیى دەکرێن بە بابەتی شرۆڤەکردن. سەرەتاى هزرین بریتییە لە دەرککردنەکان، کە بەڕێى سێنسەکانەوە ئەنجام دەدرێن. ئەم دەرککردنانە بۆ پلاتۆن زانین نین، چونکە سێنسەکان تەنیا رواڵەتى شتەکان نەک بناغەکانیان بە دەروون دەگەیەنن. ئەوە ئەرکى زانینخودازە، کە لێرەوە لەسەر هزرین بەردەوام بێت، هەتا بە بناغەى سەرجەم شتەکان یان بە کایەى ئیدێکان دەگات. هۆش دەبێت لە ئیدێ هەرەمئاساکان و لوتکەکەیان، کە ئیدێى چاکەیە، تێبگات.\n4) Gigon, Olof u.a.: Platon, Lexikon der Namen und Begriffe, S. 170\n5) Hoffmann, Ernst: Platon, S. 100\n6) Ebenda, S. 102\n7) Gadamer, Hans-Georg: Idee und Wirklichkeit in Platos Timaios. S. 9\n8) Ekschmitt, W.: Weltmodelle. S. 103\n9) واژەی گریکیی “کۆسمۆس” لە بنەڕەتدا واتای “ڕێکخراوی” دەگەیەنێت، بە پێچەوانەی “کائۆس” کە واتای شێواوی، ناڕێکخراوی، دەگەیەنێت.\n10) Platon, Timaios, 5, 29 a.\n11) ebenda, 6, 29 e.\n12) Platon, Philebos 26 b. In: Natrop, Paul: Platos Ideenlehre, S. 340\nNatrop, Paul, a.a.O., S. 340f.\n14) پلاتۆن گەردوون وەک کامیلترینى سەرجەم شتە دروستکراوەکان یان وەک گەردوونى بەئاوەز (ئاقڵ) دیارى دەکات، لەبەر ئەم هۆیەش دەروونى پێدەدات. دەروون دەبێت لەنێو بیناى گەردووندا یەکەم و سەروەر بێت، لێ ماتەری دەبێت دواى ئەو هاتبێت و خزمەتکارى ئەو بێت. بۆیە خودا، پێش دروستکردنى گەردوون، دەروون لە توخمى هەمیشە وەک خۆ ماوە و توخمى بگۆڕ ئامادە دەکات، واتا دەروون وەک توخمێکى سێیەم لە نێوان هەردووکیاندا دادەنێت. لە لایەکى دیکەوە “دەروونى گەردوون” زەروورییە، چونکە ئاوەز تەنیا بەڕێى دەروونەوە دەتوانێت خۆى بە شتە ماتەرییەکان ڕابگەیەنێت، هەر بۆیە دەروون ئەندامێکى نێوەندییە لە نێوان ئیدێ و دیاردەدا، هەروەها وەک ئەم دەروونە گەردوونییە لە لایەک بناغەى سەرجەم بزووتنى ڕێکخراوە و لە لایەکى دى سەرچاوەى سەرجەم ژیانى هۆشەکى و زانینە.\n15) Platon, Timaios, 34 b\n16) ebenda, 10, 37 d-e.\n17) ebenda, 10, 37 d-e.\n18) ebenda, 10, 38 a.\n– Gloy, Karen, a.a.O., S. 70.\n19) Gloy, Karen, a.a.O., S. 70 .\n20) Huge, Perls: Plato, seine Auffassung vom Kosmos, S. 146.\n21) Speiser, Andreas: Ein Parmenides Komentar, S. 51.\n22) Ebenda, S. 51.\n23) Gigon, Olof, a.a.O., S. 80.\n24) Gloy, Karen, a.a.O., S. 60.\n25) Ebenda, S. 64.\n26) خودا، بەگوێرەی گێڕانەوەکەى “تیمایۆس”، جەستە بۆ ئەم تەنانەى ئاسمان دروست دەکات و هەر حەوتیان دەخاتە سەر حەوت سووڕهێڵ. ئەم تەنانە لەپاڵ زەمین و خۆردا بریتین لە ئەفرۆدیت (ڤینۆس)، هێرمێس (مێرکور = ئەتارید)، کرۆنۆس (ساتورن = زوحەل)، زیۆس (یوپیتەر = موشتەرى)، ئاڕێس (مارس = مەریخ). زەمین بە دیدى پلاتۆن دەکەوێتە سەنتەرى گەردوونەوە و بە دەورى خۆیدا دەسووڕێتەوە. مانگ بە دەورى زەمیندا و خۆر بەسەر زەمینەوە دەسووڕێنەوە. ڤینۆس و مێرکور لەسەر سووڕهێڵى یەکسان و بە هاوخێرایى لەتەک سووڕهێڵى خۆردا دەبزوێن، لێ بە ئاڕاستەى پێچەوانەوە، کە ئیدی خۆر و ڤینۆس و مێرکور دەکەونە هاڤرکێى بۆڕدانەوەى یەکترى. هەروەها پلانێتەکانى دیکەش لەسەر سووڕهێڵى بە خۆ تایبەتیان دەبزوێن. سووڕقۆناغى ئەم تەنە دیاریکراوانە بریتییە لە پێوەرى پێوانى کات.\n– Platon, Timaios, 11, 38c – 39e.\n– Gloy, Karen, a.a.O., S. 65\n28) Mason, Stephan F.: Geschichte der Naturwissenschaft in der Entwicklung ihrer Denkweisen, Stuttgart\n1961 (XXIV), S. 47f.\n29) Platon, Timaios 34 b\n30) Gloy, Karen, S. 67\n31) Platon, Timaios, 34 b\n– Gloy, Karen, a.a.O., S. 51\n33) ebenda, S. 67\n34) Platon, Timaios, 49 a.\n35) Hoffmann, Ernst, a.a.O., S. 116.\n36) Platon, Timaios, 48 a.\n37) Gadamer, Hans-Georg, a.a.O., S. 25\n38) پلاتۆن نەیدەتوانی لەم دوو سێگۆشەیەوە کورتکردنەوەی (ڕێدوکسیۆنی) دی ئەنجام بدات، بۆیە وەک دەرچە وەریگرتن.\n39) Jammer, Max: Das Problem des Raumes. Die Entwicklung der Raumtheorien. Darmstadt 1960, S. 14f.\n40) Natrop, Paul: Platos Ideenlehre. Eine Einführung in den Idealismus, Leipzig 1903, S. 348.\n41) ebenda, S. 350\n42) Jammer, Max, a.a.O., S. 15\n43) Russel, Bertrand: Philosophie des Abendlands, Köln 2002, S. 168.\n44) لێرەدا مەبەست لەوەیە، کە بە دیدى پلاتۆن کەسى فۆرمێنەرى / سازێنەری هەر فیگورێک لەکاتى فۆرماندندا وێنەى نێو هۆشى خۆى وەک سەروێنە وەردەگرێت و لێوەى فۆرمێکى تایبەتى، بۆ نموونە ملوانکەیەک، بە کەرەسەى زێڕ دەهێنێتە ئاراوە، لێ ئەم فۆرمە دروستکراوە تەنیا لە وێنە سەروێنەییەکەى نێو هۆش دەچێت بەبێ ئەوەى هاوشێوەى بێت؛ بە پێچەوانەوە وێنەکەى نێو هۆش هاوشێوەى ئیدێى ملوانکەکەیە، کە هۆش پێش هاتنى بۆ نێو لەش، لە ئەودنیا، لێى ڕوانیوە و ئێستاش لە جیهاندا هێناوییەتەوە یادى خۆى.\n45) Platon, Timaios, 52 a.\n46) Gadamer, Hans-Georg, a.a.O., S. 21\n47) ebenda, S. 22\n48) Gloy, Karen, a.a.O., S. 81\n49) ebenda, S. 20\n50) Perls, Huge: Plato. Seine Auffassung vom Kosmos. Bern 1966, S. 145.\n51) ebenda, S. 146\n– Ekschmitt, Werner: Weltmodelle. Griechische Weltbilder von Thales bis Ptolemäus, Mainz 1989.\n– Gadamer, Hans-Georg: Idee und Wirklichkeit in Platos Timaios, Heidelberg 1974.\n– Gigon, Olof u.a.: Platon, Lexikon der Namen und Begriffe, Zürich 1975.\n– Gloy, Karen: Studien zur platonischen Naturphilosophie im Timaios، Königshausen+Neumann, 1986.\n– Hirschberger, Johannes: Geschichte der Philosophie (Zweitausendeins)\n– Hoffmann, Ernst: Platon, Zürich 1950\n– Jammer, Max: Das Problem des Raumes. Die Entwicklung der Raumtheorien, Darmstadt 1960.\n– Mason, Stephan F.: Geschichte der Naturwissenschaft in der Entwicklung ihrer Denkweisen, Stuttgart\n– Natrop, Paul: Platos Ideenlehre. Eine Einführung in den Idealismus, Leipzig 1903.\n– Perls, Huge: Plato, seine Auffassung vom Kosmos, Bern 1986.\n– Timaios.1) in: Sämtliche Werke, Band 5, nach einer Übersetzung von Friedrich\nSchleiermacher, Hamburg 1987. 2) in: Werke, 7. Band, bearbeitet von Klaus Widdra, Darmstadt 1972.\n– Der Staat, vollständige Textausgebe. Magnus.\n– Menon, Hamburg 1951.\n– Russel, Bertrand: Philosophie des Abendlands, Köln 2002.\n– Speiser, Andreas: Ein Parmenides Komentar, Stuttgart 1959.\n– Zeller, Edward: Geschichte der griechischen Philosophie, Magnus. Neuauflage der im Jahr 1883 erschienenen Erstauflage.\nئەزەلی: هەمیشەیی، لە سەرەتاوە هەبوو، بە پێچەوانەی ئەبەدی کە ڕووەو ئایندە هەمیشەییە.\nئیدێنتیتێ (لاتینی): یەکایەتی. ئێدێکان بۆ نموونە لەتەک خۆیاندا یەکن.\nدەرککردن: وەرگرتنی فیزیۆلۆگییانەی بابەتەکانی جیهان.\nئۆبژێکت: (لاتینی) دانراو، بەکێشيکراو، بەپرسیارکراو، لە لایەن سەبژێکێکەوە، بکەرێکەوە.\nسێنس (لاتینی)، بە ئارەبی: حەواس. بەکوردی هەست (شەش هەستەکە) بەکاردەهێنرێت کە ڕاست نییە.\nتێگە: (بە ئارەبی: مەفهوم)\nتێز (یۆنانی. لاتینی): دانانی دەربڕینێکی بنەمایی کە وەک بنەمای بەڵگەهێنانەوەی دی وەردەگیرێت.\nئەم توێژینەوەیە یەکەم جار لە گۆڤاری زانکۆی کۆیە، ژمارە 7، ساڵی 2007 بڵاوکراوەتەوە.\nتەموز 19, 2018


وێنه‌یه‌كی وه‌رگیراو له ڤیدیۆیەك مامۆستایانی ئیدلیب نیشاندەدات كه خۆپیشانداندەکەن لە 19 تشرینی یەکەم و داوای دەستپێکردنەوەی کۆمەك دەکەن تا پرۆسەی خوێندن بەردەوامبێت. [ڤیدیۆیەکی ستێپ نیوز]\nمامۆستایانی سوری ناڕەزایی دەردەبڕن بەرامبەر هەڵپەساردن و خراپتربوونی بارودۆخ لە ئیدلیب و هۆشداریدەدەن لەوەی ده‌شێت پرۆسەی خوێندن رابگیرێت لە چەند ناوچەیەکی پارێزگاکە کە هێشتا لە دەرەوەی کۆنترۆڵی رژێمدان.\nگروپێك مامۆستا لە 19 تشرینی یەکەم خۆپیشاندانێکیان ئەنجامدا کە لەلایەن به‌ڕێوبه‌رێتی پەروەردەوە لە ئیدلیب رێکخرابوو بە هاریکاریی سەندیکای گشتی مامۆستایان و داوای دەستپێکردنەوەی کۆمەکیان کرد.\nلەم چەند مانگەی دواییدا، رێکخراوە نێودەوڵەتی و ناوچەیی و نێوخۆییەکان ئەو یارمەتییەیان راوەستاندووە کە پێویستە بۆ پرۆسەی خوێندن، لەنێو زیادبوونی زۆری ژمارەی خوێندکاران و دۆخێكی ئەمنیی تووندا.\nچالاکوانێكی ئیدلیب، موسعەب عەساف بە دیارونای وت منداڵانی سوری لە ئیدلیب و کەنارەکانی پارێزگای حەمما، کە هێشتا لە دەرەوەی دەسەڵاتی رژێمدان، رەنگە نەتوانن لەمساڵی خوێندندا بەشداربن.\nخوێندکارانی سوریا لە خوێندنگەیەکی پارێزگای ئیدلیب. هەندێك لە مامۆستاکانی ئیدلیب خۆبەخشانە کاردەکەن بۆ بەردەوامیدان بە خوێندن تەنانەت دوای هەڵپەساردنی موچەکانیان، بەڵام چالاکوانان هۆشداریدەدەن لەوەی دۆخەکە ناتوانێت بەوشێوەیە بەردەوامبێت. [خاوەنی وێنە: پەیجی فەیسبوکی ئیدلیب پڵەس]\nیەکێك لەو خوێندنگانەی لەلایەن خۆبەخشانەوە دامەزرێنراوە لە کەمپێکی ئاوارەکان لە ناوچە گوندنشینەکانی پارێزگای ئیدلیب. [خاوەنی وێنە: پەیجی فەیسبوکی ئیدلیب پڵەس]\nوتی گەیشتنی 100,000 خوێندکاری نوێی ئاوارە لە ناوچەکانی باشوری ئیدلیب و کەنارەکانی حەمماوه، کە بەمدواییانە سوپای رژێم و میلیشیا هاوپەیمانەکانی چوونە نێویانەوە، وادەکات ئەستەم بێت هەموویان بخرێنە نێو ئەو خوێندنگانەی هێشتا کراوەن.\nوتی: "جیا لەوەش، دۆخی ئەمنی و بەردەوامیی تۆپباران و هێرشە ئاسمانیەکان وادەکه‌ن ئامادەیی خوێندکارانی ئاسایی ئەستەم بێت."\nوتیشی: "گرنگترین هۆکاری ئەوەی ساڵی خوێندن لەدەستبچێت و پرۆسەکە بوەستێت هەڵپەساردنی کۆمەکە بۆ خوێندنگاکان."\nعەساف روونیکردەوە كه موچەی مامۆستایان هەڵپەسێردراوە، لەگەڵ ئەو کۆمەکە داراییەی پێویستە بۆ دابینکردنی ئەو شمەکانی پێویستن بۆ ساڵی خوێندن.\nخۆبەخشان بۆشاییەکە پڕدەکەنەوە\nعەساف وتی مامۆستایان لە هەندێك لە ناوچەکان بەردەوامن لە کارکردن بەشێوازی خۆبەخشانە، بەڵام "ئەمە بەردەوامنابێت چونکە ئەوانیش دوای ماوەیەك دەبێت کار بدۆزنەوە تا داهاتێکیان هەبێت".\nراوەستانی پشتیوانی بووە هۆی هەڵپەساردنی چاپكردنی کتێبەکانی خوێندن و دابینکردنی كه‌لوپه‌ل بۆ ئەو چەند خوێندنگە کەمەی ماون، کە لەئێستادا "لە 100 تێناپه‌ڕن" لەنێو زیاتر لە 1,100 خوێندنگەدا لە پارێزگای ئیدلیب.\nوتی هەندێك چالاکوان هەوڵدەدەن بۆشاییەکە پڕبکەنەوە بە خۆبەخشانە کردنەوەی خوێندنگەكان لە کەمپی ئاوارەکاندا لەنێو دۆخێکی خراپدا، چونکە ئەم خوێندنگانە هیچ پێداویستییەکی بنەڕەتییان تێدا نیە و پۆله‌كانیش زۆر جه‌نجاڵن. جیا لەوەش، خوێندکاران بە گروپی تەمەن یان ئاستی خوێندن جیانەکراونەتەوە.\nعەساف وتی: "ئەم چالاکوانانە ئامانجیان هێشتنەوەی منداڵانە لە کەشی خوێندندا، تەنانەت گه‌ر لە نزمترین ئاستیشدا بێت، وه‌ك له‌وه‌ی بەتەواوی داببڕێن لە خوێندن."


خوێندنه‌وه‌ی دوو په‌رتووک:\n1- نێڵسۆن ماندێلا ، ئه‌و کوڕه شوانه‌ی بوو به سه‌رکۆمار.\nنووسینی گونیللا لوندگرێن و شه‌شتین گیدفۆش - وه‌رگێڕانی له ئینگلیزییه‌وه: فه‌رهاد شاکه‌لی - چاپی یه‌که‌م 2009 بڵاوکراوه‌ی ئاراس.\nزۆربه‌مان له‌مێژه ئالووده‌ییمان له‌گه‌ڵ به‌رهه‌مه‌کانی شاعیر و رووناکبیریی دیاریی نه‌ته‌وه‌که‌مان مامۆستا فه‌رهاد شاکه‌لی دا هه‌یه. زنجیره‌ی به‌رهه‌مه‌کانی شاکه‌لی وا بۆ 40 ساڵ زیاتر ده‌چێت له پسان نایه‌ت... ووزه و حه‌وسه‌ڵه‌ی ئه‌م هه‌موو به‌شدارییه‌ی نووسین و وه‌رگێڕان له بوار و کایه جیاجیاکاندا له کوێوه هه‌ڵده‌قوڵێن؟ مه‌گه‌ر عه‌شقی پیرۆزی خوێندنه‌وه و نووسین نییه، وا شاکه‌لی کردۆته سۆفی رۆشنبیریی کوردی!؟.\nئه‌م جاره‌ش له رێی به‌رهه‌مێکی سه‌رنجڕاکێشی ژیکه‌ڵه‌وه، به زمانێکی پاراوی تژی له ئیستاتیکا ده‌بێته‌وه میوانی سه‌رخوانی رۆشنبیریی کوردی. ئه‌م به‌رهه‌مه وه‌رگێڕدراوه له دووتوێی 128 لاپه‌ڕه به قه‌واره‌ی 21.27 سم دا و به ده‌یان وێنه‌ی جۆراوجۆر له قۆناغه‌کانی ژیانی ماندێلا، خه‌باتی ئای ئێن سی، گرتن و ئازادبوونی ماندێلا و یه‌که‌م سه‌رامۆنی هه‌ڵبژاردن له ئه‌فریقای باشووردا و کۆمه‌ڵێ وێنه و مۆتیڤی جوان و سه‌رنجراکێش که له لایه‌ن منداڵانی ئه‌فریقاوه کێشراون رازێنراوه‌ته‌وه. باوه‌ڕده‌که‌م ته‌نیا خودی وێنه‌کان به‌س بن بۆ گێڕانه‌وه‌ی خه‌باتی قاره‌مانانه‌ی ئه‌و پیاوه مه‌زنه‌ی مێژوو و ئه‌و گه‌له سه‌ربه‌رزه‌ی کیشوه‌ری ئه‌فریقا.\nهه‌ڵبژاردنی ئه‌م به‌رهه‌مه بۆ وه‌رگێڕانی بۆ سه‌ر زمانی کوردی به هۆشیارییه‌کی مه‌به‌ستداره‌وه‌یه و وه‌رگێڕ گه‌ره‌کێتی به چمکێ له ژیان و خه‌بات و ئه‌زموونی شێواز و مۆدێلی خه‌بات و ده‌سه‌ڵات لای نێڵسۆن ماندێلا ئاشنامان بکات و گۆشه‌یه‌کی به‌تاڵی په‌رتووکخانه‌ی کوردیش به‌م کاره ناوازه‌یه پڕ بکاته‌وه. شاکه‌لی حه‌ز ده‌کات پێ به پێ دووی هه‌نگاوه سیاسییه‌کانی ئه‌و که‌ڵه سه‌رکرده‌یه بکه‌وین و له گه‌له‌ک بواری ژیانی سیاسیماندا بییانکه‌ینه سه‌ر مه‌شق.... ئه‌م ئه‌زموونه له‌و رۆژه‌وه‌ی سه‌ری هه‌ڵداوه بۆ دنیای مرۆڤایه‌تی بۆته جێی بایه‌خ و سه‌رنج.\nماندێلا سیمبۆڵی خه‌باتگێرییه له پێناوی داد و ئاشتی و به‌ها جوانه‌کانی مرۆڤایه‌تیدا. ماندێلا سه‌رکرده‌یه‌کی راسته‌قینه‌ی هه‌ڵقوڵاوی ناخ و ده‌روونی میلله‌ته‌که‌یه‌تی. ماندێلا نموونه‌ی هه‌ره جوانی خه‌باتگێڕێکی 27 ساڵ زیندانیکراو و تاقه ده‌سه‌ڵاتدارێکه پاش 4 ساڵ ده‌سه‌ڵاتدارێتی ئه‌و مێژووه دورودرێژه‌ی خه‌بات ئینجا به خوایشتی خۆی ده‌ستبه‌رداری کورسی ده‌سه‌ڵات بوو بۆ که‌سانی دیکه.\nماندێلا له نامه‌یه‌کیدا له حه‌شارگه‌یه‌که‌وه بۆ گه‌له‌که‌ی ده‌نووسێ:\nمن ژیانێکم هه‌ڵبژاردووه که له ژیانی زیندان\nهه‌م زه‌حمه‌تتره و هه‌م خه‌ته‌رناکتر.\nمن ده‌بێ دوور له ژنه خۆشه‌ویسته‌که‌م و له مناڵه‌کانمه‌وه و\nدوور له دایکم و خوشکه‌کانمه‌وه بژیم. من له وڵاته‌که‌ی خۆمدا بێئاساییشم..\nتا دواتر ده‌دێته سه‌رپه‌یامه‌که‌یی و ده‌نووسێ:\nمن رێگه‌ی خۆمم هه‌ڵبژاردووه\nخه‌بات ژیانی منه.\nمن هه‌تا له ژیاندام به‌رده‌وام له پێناوی ئازادیدا شه‌ڕ ده‌که‌م.\nئه‌م په‌رتووکه له‌سه‌ر شێوازی په‌خشانێکی ئه‌ده‌بی ساده و ره‌وان نووسراوه. وه‌رگێڕانه کوردییه‌که به‌و شێوازه سه‌رکه‌وتوانه‌ی شاکه‌لی به‌رهه‌می هێناوه، وا ده‌کات به تامه‌زرۆییه‌وه ووشه به دوای رسته و لاپه‌ڕه به دوای سه‌ر باسدا تا ته‌واو بوون به‌رده‌وام بیت له‌سه‌ر خوێندنه‌وه‌ی.\nماندێلا له پێناوی کێشه ره‌واکه‌یدا واز له خۆشی ژیان دێنێ و قوربانی زۆر ده‌دات. مه‌گه‌ر به وێنه خێزانه‌که‌ی له‌گه‌ڵیدا بوو بێت.\nساڵانێک به‌سه‌رچوون. منداڵه‌کانی شوویان کرد و ژنیان هێنا و منداڵیان بوو. وێنه‌کان تا ده‌هات ژماره‌یان زیادی ده‌کرد.\nجارێکیان ئاوای بۆ ویننیی خێزانی ده‌نووسێ:\nئه‌گه‌ر سه‌ردانه‌کانی تۆ، نامه جوانه‌کانی تۆ و خۆشه‌ویستیی تۆ نه‌بووایه‌م ساڵانێک بوو من رووخابووم .\nکاتێ ساڵی 1985 سه‌رکۆماری ئه‌فریقای باشوور پێشنیازێک پێشکه‌ش ده‌کات ماندێلا ئازاد ده‌کرێت، گه‌ر واز له خه‌باتی چه‌کدار بهێنێت. ئه‌و له وه‌ڵامدا که به ئاماده‌بوونی حه‌شاماتێکی زۆر له یاریگای سۆوێتۆ کچه‌که‌ی زیندزیی ده‌یخوێنێته‌وه ده‌نووسێ:\nمن سه‌رم سووڕ ده‌مێنێت له‌وه‌ی حوکوومه‌ت\nده‌یه‌وێ ناچارم بکات بیکه‌م\nمن که‌سێکی توندوتیژئامێز نیم.\nئێمه ئه‌و کاته ده‌ستمان کرده خه‌باتی چه‌کدارانه،\nکه ئیتر ئیمکانی هیچ به‌رهه‌ڵستییه‌کی دیکه نه‌ما.\nله‌وساوه که من خراومه‌ته زیندانه‌وه خه‌ڵکێکی زۆر کوژراون.\nمنیش ئه‌وه‌نده‌ی ئێوه ئێوه ژیانم خۆش ده‌وێ\nبه‌ڵام من نامه‌وێ مافه مرۆڤانه‌کانی خۆم بفرۆشم،\nبۆ ئه‌وه‌ی ئازاد بکرێم.\nمن ئاماده نیم مافه‌کانی خه‌ڵکیش بفرۆشم.\nئازادیی ئێوه و ئازادیی من به‌یه‌که‌وه گرێدراون... من ده‌گه‌ڕێمه‌وه.\nبه‌ر له‌کۆتایی ده‌مه‌وێت بێمه‌وه سه‌ر قسه‌کردن له هۆشیاریی ئه‌نقه‌ستی پاڵنه‌ری ئه‌م وه‌رگێرانه. هێژای وه‌بیرهێنانه‌وه‌یه، له‌سه‌ره‌تای ساڵانی 1990 دا پاش سه‌رکه‌وتنه بێوێنه‌که‌ی ماندێلا ده‌وڵه‌تی تورکیا به‌شانازییه‌وه ماندێلای ده‌ستنیشان کرد بۆ پێبه‌خشینی خه‌ڵاتی ئه‌تاتورک. ئه‌م خه‌ڵاته به که‌سه‌هایه‌کی تایبه‌ت و دوای هێنانوبردنێکی زۆر ده‌به‌خشرێت. هێنده‌ی ئاگاداربم هه‌تا هه‌نووکه به‌چه‌ند که‌سانێک به‌خشراوه ژماره‌یان له قامکی یه‌ک ده‌ست تێناپه‌ڕێت. وه‌ختێ ماندێلا له‌وه‌رگرتنی ئه‌و خه‌ڵاته ئاگادار کرایه‌وه، بێ سێ و دوو کردن ره‌تی کرده‌وه و توکیا و دنیای به‌م هه‌ڵوێسته سه‌رسام و ئه‌بڵه‌ق کرد. کاتێ لێیان پرسی بۆ؟ به‌م جۆره وه‌ڵام داداته‌وه:\nخۆتان له جێی کوردان دابنێن، ئه‌وسا تێده‌گه‌ن که من چی ده‌ڵێم .\nبۆ قۆناغێکی وا ناسک سه‌باره‌ت به که‌سایه‌تی ماندێلا و خودی بارودۆخی نێونه‌ته‌وه‌یی و په‌یوه‌ندی دبلۆماسی و ئابووری دۆستایه‌تی تورکیا بایه‌خ و کێشی هێجگار تایبه‌تی هه‌بوو. به‌ڵام ماندێلا هه‌ڵوێسته مرۆییه‌که‌ی نه‌کرده قوربانی به‌رژه‌وندیی خۆیی و وڵاته‌که‌ی... ئه‌مه‌ش تۆماری گه‌وره‌ترین مه‌ردایه‌تییه له مێژووی هاوچه‌رخدا. به‌دووری نابینم گه‌لێ له‌سه‌رکرده‌ی حیزبه کوردییه‌کان گه‌ر کاندید بکرێن بۆ خه‌ڵاتی ئه‌تورک به هه‌ڵه‌داوان بۆی بچن.\nمامۆستا شاکه‌لی خۆشه‌ویستی بۆ ئه‌م سۆفییه‌ی خه‌بات و ده‌سه‌ڵات و ئه‌مه‌کێک بۆ ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی سه‌رێ وه‌ک وه‌ڵامێکی بچووک به ماندێلا کاری ئه‌م وه‌رگێڕانه‌ی به ئه‌نجام گه‌یاند.\nجگه له‌ده‌ستخۆشی و هیوای ته‌نسازی و سه‌رکه‌وتن له شاکه‌لی و هه‌موو هاوشێوه‌کانی له‌مه‌ڕ خزمه‌تی زیاتری فه‌رهه‌نگه‌که‌مان،چ پاداشتێکی دیکه په‌ی پێنابه‌م...\n2- بڵاچه‌یه‌ک درز ده‌خاته تاریکه‌شه‌وی ته‌مه‌نم.\nفه‌رهاد شـاکه‌لی - چاپی یه‌که‌م2009 بڵاوکراوه‌ی ئاراس.\nئه‌م په‌رتووکه کۆبه‌رهه‌می 4 دیوانه شیعری کاک فه‌رهاد شاکه‌لی شاعیر و روناکبیره و له دوو توێ 399 لاپه‌ڕه‌دا و به شێوازێکی قه‌شه‌نگ و رازاوه‌ی جوان ئاماده‌کراوه و ده‌ستگای ئاراس وه‌ک به‌رهه‌می ژماره 934 ی ساڵی 2009 ی خۆی بڵاوی کردۆته‌وه.\nشاعیر له‌ژێر سه‌ردێڕی(ئه‌م دیوانه) دا کورته پێشه‌کییه‌کی نووسیوه باس له‌وه ده‌کات له ساڵی 1970 به‌داوه هه تا هه‌نووکه له شوێنی جیاجیا به‌غدا، به‌یرووت و کوردستان و سوێد 8 کۆمه‌ڵه شیعری بڵاو کردۆته‌وه. ئاره‌زووی شاکه‌لی ئه‌وه بووه هه‌ر 8 دیوانه شیعرییه‌که له‌به‌رگێکدا کۆکاته‌وه و به‌سه‌ریه‌که‌وه له چاپییان بدات. وه‌ک خۆی ده‌ڵێ له‌به‌ر چه‌ند هۆیه‌کی هونه‌ری و ئێستێتیکی بڵاوکردنه‌وه‌ی 4 به‌رهه‌میانی هه‌ڵبژاردووه.\nژماره‌ی شیعره‌کانی ئه‌م دیوانه 160 شیعرن و به‌شێکی باشیان بۆ 12 زمانی ئه‌وروپایی و رۆژهه‌ڵاتی وه‌رگێڕدراون وهه‌ندێ ته‌رجه‌مه‌ی دیکه‌شیان به‌رێوه‌یه. شاعیر ده‌ستکاریی ناوه‌ڕۆک و زمانی ئه‌م شیعرانه‌ی نه‌کردووه و وه‌ک خۆیان له‌چاپی داونه‌ته‌وه.\nبه‌رهه‌مه‌کانی له‌م دیوانه‌دا جێگه‌یان بۆته‌وه بریتین له :\n1 ـ ژێ.\n2 ـ نیگاری تۆ له دیواری زیندانه‌که‌م هه‌ڵده‌کۆڵم.\n3 ـ هه‌موو رازی من ئاشکرایه و هه‌موو ئاشکرای تۆ راز.\n4 ـ ئه‌م چرایه دڵم رووناک ده‌کاته‌وه و ته‌مه‌نم ده‌سووتێنێ.\nکۆکردنه‌وه‌ی کاری په‌رشوبڵاو و ئاسانکردنی ده‌ست پێداراگه‌شتنی بۆ خوێنه‌ر، به‌کارێک ئه‌رێتی داده‌نرێت. کاشکی شاعیره‌کانی دیکه‌شمان هه‌مان رێچکه بگرنه‌به‌ر و خوێنه‌ر ناچاری گه‌ڕان نه‌که‌ن. بارودۆخی کوردستانیش هه‌میشه نائارامی تێدا بووه. ره‌نگه به‌شێکی باشی ئه‌و به‌رهه‌مه بڵاوکراوانه‌ی کۆن له ترس و کۆچبه‌ریدا فه‌وتابن و سووتێندرابن.\nخوێندنه‌وه‌ی به‌رهه‌مه شیعرییه‌کانی کاک شاکه‌لی وه‌ک گه‌شتێک به نێو کۆگای ووشه‌ی ئاوازدار و بابه‌تی فه‌لسه‌فی له‌سه‌ر مرۆڤ و ژینگه‌یه‌کی ته‌سه‌وفی و عه‌شق بۆ مرۆڤ و سروشت بکه‌یت وایه.\nله‌م به‌رهه‌مه‌دا ووتارێکی دوورودرێژ 39 لاپه‌ڕه‌یی به ناونیشانی: تاریکخانه‌ی زستانی رۆح به پشکۆیه‌ک داده‌گیرسێت\nگه‌شتێک به‌ناو بیر و شیعری فه‌رهاد شاکه‌لیدا، له‌لایه‌ن د. محه‌مه‌د که‌مال\nزانکۆی ماڵبۆرن، ئوسترالیا وه نووسراوه وه‌ک هه‌ڵسه‌نگاندنێک له‌دوای کورته پێشه‌کیه‌که‌ی شاکه‌لییه‌وه بڵاوکراوه‌ته‌وه. د. که‌مال خوێندنه‌وه‌یه‌کی قووڵ و بابه‌تییانه‌ی شیعره‌کانی شاکه‌لی و پاشخانه هزری و مه‌عریفییه‌کانی کردووه.\nخوێندنه‌وه‌ی ئه‌م به‌رهه‌مه‌ش وه‌کو کاره‌کانی دیکه‌ی مامۆستا شاکه‌لی چێژ و ئه‌زموونی خۆی هه‌یه.\nله‌سه‌ر به‌رگی پشته‌وه‌ی ئه‌م دیوانه به خه‌تی شاکه‌لی ئه‌م کۆپله شیعره بڵاوکراوه‌ته‌وه:\nپشکۆیه‌کت خسته ناو دڵمه‌وه و\nله تاریکه‌شه‌وی ئه‌م شاره‌دا به‌جێت هێشتم.\nئه‌گه‌ر رۆژێ گه‌یشتمه ئاستانه‌ی دیدارت\nپرسیاری تاریکایی و رووناکاییم لێ مه‌که\nمن ته‌نیا هه‌ر باسی سووتان ده‌زانم.\nوێڕای سه‌رله‌نوێ ده‌ستخۆشی له کاک فه‌رهاد بۆ ئه‌م به‌رهه‌مه جوانه، هیوای نه‌وه‌ستان و خزمه‌تی فره‌تری بۆ ده‌خوازم. دڵنیام په‌رتووکخانه‌ی کوردی به‌م دوو به‌رهه‌مه نازداره جوانتر ده‌رازێته‌وه.\n18\_5\_2010 - به‌رلین\nماڵپه‌ڕی هه‌ڵۆ به‌رزنجه‌یی


جامی یانە پاڵەوانەکانی عەرەب - 2018/2019 - چارەگی کۆتاییەکان - Soccer - Yariga - Results, fixtures, tables and statistics\nWorld جامی یانە پاڵەوانەکانی عەرەب\n2018/20192017 Egypt2012/20132008/20092007/20082006/2007 > کۆتاییپێش کۆتاییەکانچارەگی کۆتاییەکانقۆناغی دووەمقۆناغی یەکەمپاشکۆکانقۆناغی سەرەتایی\nAggr. ڕاجا کازابلانکا - ئێتۆیل ساحل\n26/01/19 ڕاجا کازابلانکا 17 : 00 ئێتۆیل ساحل زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\n08/02/19 ئێتۆیل ساحل 15 : 00 ڕاجا کازابلانکا زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\nAggr. ئالگێر - مەریج\n31/01/19 ئالگێر 19 : 00 مەریج زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\n16/02/19 مەریج 18 : 00 ئالگێر زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\nAggr. وەسڵ - ئەهلی\n16/02/19 وەسڵ 14 : 30 ئەهلی زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\n25/02/19 ئەهلی 18 : 45 وەسڵ زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\nAggr. هیلال - Al Ittihad\n16/02/19 هیلال 17 : 30 Al Ittihad زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\n25/02/19 Al Ittihad 17 : 00 هیلال زانیاری زیاتر لەسەر ئەم یارییە\nئێی ئێس تونس 2x


Wednesday, 04.07.2010, 12:00\n(هه‌موو ده‌سته‌ڵاتێک سیاسیی نییه)\n- ئه‌وانه‌ی وائه‌زانن دیموکراتیی له کوردستاندا هه‌یه، تۆپی باغه و هێلکه له یه‌کتریی جودا ناکه‌نه‌وه.\n(ئه‌م هێزه جیاوازانه‌هه‌موویان نه‌فه‌ری شه‌مه‌نه‌فه‌رێکن)\n- پرسیار: پڕۆسەى سیاسى لە کوردستاندا چۆن دەبینیت، ئایا ئازادیى سیاسى هێندە فراوانە ئەو پڕۆسەیە بەشێوەیەکى تەندروست بەڕێوە بچێت؟\n- بۆ ئه‌وه‌ی پرۆسه‌ی سیاسیی هه‌بێت ده‌بێت هێز و ده‌سته‌ڵاتی سیاسییش هه‌بێت. نازانم ئێوه چۆن بیرده‌که‌نه‌وه‌و پێوه‌رتان چییه بۆ سیاسیبوونی ده‌سته‌ڵات یان پرۆسه، به‌ڵام من لای خۆمه‌وه پشت به‌م پێوه‌رانه ده‌به‌ستم:\n"هه‌موو ده‌سته‌ڵاتێک سیاسیی نییه. بۆئه‌وه‌ی ده‌سته‌ڵاتێک پێی بوترێت ده‌سته‌ڵاتێکی سیاسیی پێویسته دوو کاره‌کته‌ری سه‌ره‌کیی تیادابێت. یه‌که‌م، ده‌سته‌ڵات ده‌بێت خه‌ڵکه‌که‌ی بپارێزێت له مه‌ترسیی ده‌ره‌وه، دووه‌م، کۆمه‌ڵگاکه‌ی به‌پێی به‌رژه‌وه‌ندیی هاوڵاتیان و نیشتیمان ببات به‌ڕێووه."\nهه‌ڕه‌شه له سروشته‌وه بێت یان له مرۆڤ ده‌وڵه‌ت ئه‌رکی سه‌رشانێتی گه‌له‌که‌ی و که‌سه‌کانی بپارێزێت. بۆ نموونه، کاتێک سونامییه که له تایلاند رویدا حکومه‌تی سویدیی ره‌خنه‌یه‌کی زۆری هاته سه‌ر له‌به‌رئه‌وه‌ی کارامه نه‌بوو له هێنانه‌وه‌ی هاوڵاتییه‌کانیدا که له‌وێ له سه‌فه‌ر بوون. ئیسرائیل له پێناوی ژیانی که‌سێکیدا یاخود مه‌یتی کوژراوێکیدا ئاماده‌بووه ژماره‌یه‌ک به‌ندی فه‌له‌ستینی به‌ربدات. ئه‌و نازیانه‌ی دوای جه‌نگی جیهانی خۆیان شارده‌وه ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل حسابی خۆی له‌گه‌ڵ کردن. مه‌به‌سته‌که‌ش تۆڵه نییه، گرنگیی سیاسییه. تا ئێستاش له‌ناوبردنی جوله‌که‌کان به به‌رنامه‌و شێوه‌ی جیاواز زیندوو راگیراوه. جگه له ئیسرائیل وڵاتانی تریش له به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی هه‌ستی نازێتی و ره‌گه‌زپه‌رستییدا ده‌یانه‌وێت ئه‌م مێژووه هه‌ر زیندوو بێت. ئه‌مه به پێچه‌وانه‌ی کورده‌وه که بۆ دادگایه‌ک له سه‌ر کێشه‌یه‌کی گه‌وره‌ی وه‌کو هه‌ڵه‌بجه حکومه‌تی کوردیی به‌م هه‌موو پاره‌یه و به‌و هه‌موو کاته‌وه که له‌به‌رده‌میاندا بوو زمانوه‌رگێڕیان ناردبوو بۆ دادگاکه که نه عه‌ره‌بی ده‌زانی نه ته‌کنیکی زمانوه‌رگێڕان. وڵاته یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مه‌ریکا دوای (11)ی سێپته‌مبه‌ری ساڵی 2001 جه‌نگی دژی تیڕۆڕیان هێنایه دوو وڵاته‌وه ئه‌فغانستان و عێراق. ئه‌مه‌ریکا به‌رژه‌وه‌ندیی خۆی هه‌ده‌فه با هه‌رچۆنێک بکه‌وێت له‌سه‌ر گه‌لانی تر. کاتێک سه‌رۆکی ئه‌مه‌ریکا پێشوازیی له سه‌رانی کورد ده‌کات له‌به‌ر ئه‌وه نییه که ئه‌و سه‌رانه خزمه‌تیان به گه‌لی خۆیان و هاوڵاتییان کردووه، به‌ڵکو ئافه‌رینی ئه‌وه‌یه که کورد به کاغه‌زی سپییه‌وه هاتۆته مه‌یدان. سه‌رۆکی ئه‌مه‌ریکا ئه‌رکی سه‌رشانێتی هه‌موو شتێک له پێناوی به‌رژه‌وه‌ندیی وڵاته‌که‌یدا بکات، ته‌نانه‌ت پێشوازیی ئه‌و که‌سانه‌ش که ژێره‌بڕیی رایان باش نییه ده‌رباره‌یان.\nبه‌ردی بناغه‌ی سیاسه‌تی نه‌ته‌وه‌یی ده‌وڵه‌تان و گه‌لان کارکردنه بۆ به‌رژه‌وه‌ندیی نه‌ته‌وه‌و وڵات. ئه‌م پره‌نسیپه کورد ناگرێته‌وه. شتێک نییه ناوی سیاسه‌تی کوردیی بێت. کورد نه ده‌وڵه‌تی هه‌یه نه وه‌کو نه‌ته‌وه ده‌جوڵێته‌وه. تازه‌ترین رووداو که ئه‌م راستییه پیشان بداته‌وه یاسای هه‌ڵبژاردنی عێراق و هه‌ڵوێستی کورد بوو لێی. له راستیشدا هۆکاره‌کان ناگه‌ڕێنه‌وه بۆ خه‌تای ئه‌م سه‌رکرده یان ئه‌و کاربه‌ده‌ست، به‌ڵکو له بنه‌ڕه‌تدا ئه‌م جۆره جوڵانه‌وانه‌ی کورد له سروشتێکی سیاسییه‌وه هه‌ڵنه‌قوڵاون. بۆیه راست نییه مرۆڤ چاوه‌ڕێی پرۆسه‌ی سیاسیی بکات. هه‌ڵه‌یه داوای شتێک له یه‌کێک بکرێت که نه‌یبێت. جان جاک رۆسۆ ده‌ڵێت: "هه‌میشه جیاوازییه‌کی گه‌وره هه‌یه له نێوانی ئه‌وه‌دا که کۆمه‌ڵگایه‌ک ببه‌یت به‌ڕێووه له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دا که کۆمه‌ڵگایه‌ک ملکه‌چ بکه‌یت." به بڕوای من ده‌سته‌ڵاتێک ئه‌و دوو مه‌رجه سه‌ره‌کییه‌ی سه‌ره‌وه‌ی تیا نه‌بێت هه‌ڵه‌یه‌کی زانستییه پێی بوترێت "ده‌سته‌ڵاتی سیاسیی" به‌و مانایه‌ی که پارێزه‌رو به‌ڕێوه‌به‌ربێت.\nمن که لام وا نه‌بێت پرۆسه‌ی سیاسیی هه‌بێت مانای وایه بڕوام به‌وه‌ش نییه ئازادیی سیاسیی هه‌بێت. لێره‌دا جێگای ئه‌وه نییه که باسی خودی ئازادیی سیاسیی بکرێت چییه و بۆ ئه‌مڕۆی کورد ئازادیی سیاسیی چی ده‌گه‌یه‌نێت، به‌ڵام ده‌توانم چه‌ند پرسیارێک بکه‌م که هه‌ر که‌سه گرنگه بۆ ئه‌م باسه وه‌ڵامی بداته‌وه. ئایا له ناو هێز و پارته کوردییه‌کاندا ده‌سته‌ڵاتدار و بڕیارده‌ر به‌پێی چ پره‌نسیپ و تیورییه‌ک جێگا ده‌گرن؟ کامانه‌ن ئه‌و پره‌نسیپانه و بۆچی هه‌ڵبژێردراون؟ ئایا له ده‌ره‌وه‌ی پارته‌کان بوارێکی ئازاد هه‌یه بۆ په‌یدابوونی بیروباوه‌ڕی تازه و دروستکردنی پارتی سیاسیی نوێ؟\nئێمه ئه‌گه‌ر له‌و ئازادییه‌ی ئێوه ناوی ده‌به‌ن نه‌ترسین، ئه‌وا راستییه‌کان دیارن. هه‌موو که‌سێک ده‌زانێت که سه‌رۆکی پارته‌کان به پێی هیچ پره‌نسیپێکی زانستیی و سیاسیی دانانرێن، ئه‌وان خاوه‌نی ئه‌و هێز و پارتانه‌ن و به‌پێی نه‌ریتی خاوه‌ندارێتیش ئاساییه به‌جێشیان بهێڵن بۆ نه‌وه‌کانیان. له ده‌ره‌وه‌ی سنوری پارته‌کانیش هیچ هێزێکی سیاسیی یان زانیاریی ده‌رنه‌که‌وتووه که توانایه‌کی تر پیشان بدات به‌ده‌ربێت له‌وه‌ی که پارته‌کان هه‌یانه. هه‌ندێک جار ئه‌و رۆشنبیرانه‌ی که هێرش ده‌که‌نه سه‌ر ده‌سته‌ڵات و باسی ئازادیی و دیموکراتیی ده‌که‌ن خۆیان ده‌بنه‌وه نموونه‌یه‌کی تری ده‌ستدرێژیی و دووباره‌کردنه‌وه‌ی بێموراڵیی. ئه‌و داموده‌زگا و میدیایه‌ش که هه‌یه بۆ ئه‌وه‌یه دنیایه‌ک دروست بکرێت له ئازادیی بچێت نه‌ک خودی ئازادیی خۆی بێت.\n- پرسیار: بوونى هەڵبژاردن وەک پێوەرێک بۆ بوونى دیموکراسى لێکدەدرێتەوە، ئایا تۆ پێتوایە مادام هەڵبژاردن دەکرێت مانای وایە دیموکراسیش هەیە لە هەرێمى کوردستاندا؟\n- راسته روناکبیران به‌گشتیی هه‌ڵبژاردنیان وه‌کو نیشانه‌ی دیموکراتیی وه‌رگرتووه. بۆ نموونه له کاتی هه‌ڵبژاردنی (25/07/2009)دا، روناکبیرێک له‌سه‌ر یه‌کێک له ته‌له‌فیزۆنه‌کان باسی ئه‌وه‌ی ده‌کرد که هێتله‌ر به دیموکراتیی هاته سه‌ر حوکم. ئه‌م جۆره روناکبیره تۆپی باغه و هێلکه له یه‌کتریی جودا ناکه‌نه‌وه. هه‌بوونی دیموکراتیی مانای نه‌بوونی دیکتاتۆرییه. له راستییدا هێتله‌ر له رێگای هه‌ڵبژاردنه‌وه، نه‌ک دیموکراتییه‌وه، هاته سه‌ر حوکم. روناکبیرێکی تر له بۆنه‌یه‌کی تردا باسی له‌وه ده‌کرد که ئاخر ئێمه شه‌هیدمان داوه، له‌به‌ر ئه‌وه خه‌باتی دیموکراتییمان کردووه. به‌ڵام هیچ زانستێک نییه که بیسه‌لمێنێت شه‌هیدبوون په‌یوه‌ندییه‌کی نه‌بچڕاوی به دیموکراتییه‌وه هه‌بێت. به پێچه‌وانه‌وه، جگه له ماڵوێرانیی و کاره‌ساتی دی، له کاتی جه‌نگدا له وڵاته دیموکراتییه‌کانیشدا دیموکراتیی باری تێکده‌چێت. بۆ نموونه شاره‌زایان باسیان له‌وه کردووه که هه‌ر کاتێک وڵاته یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مه‌ریکا که‌وتبێته جه‌نگه‌وه، دیموکراتیی تیایدا زیانی هێناوه. چونکه بۆئه‌وه‌ی بڕیار چاپوک وخێرابێت ده‌سته‌ڵاتی زیاتر ده‌درێت به سه‌رکۆمار.\nدیموکراتیی هه‌ڵبژاردن نییه. ئه‌مه له رووی زانستییه‌وه سه‌لماوه. بۆیه خودی هه‌ڵبژاردن گه‌ره‌نتی نییه بۆ دیموکراتیی، په‌یوه‌ندییه‌کی راسته‌خۆ و نه‌بچڕاوی به دیموکراتییه‌وه نییه. هه‌ڵبژاردن هه‌روه‌کو چۆن له دیموکراتییدا به‌کاردێت هه‌ر ئاواش بۆ مه‌به‌ستی پێچه‌وانه‌که‌شی به‌کار هاتووه. له وڵاته دیموکراتییه‌کاندا هه‌ڵبژاردن ده‌کرێت بۆ ئاماده‌کردنی دیموکراتیی، به‌ڵام له هه‌ندێک جێگای تردا هه‌ڵبژاردن به‌کار دێت بۆ جێگیرکردن و ره‌واییپێدانی ده‌سته‌ڵات. به‌کارهێنانی وشه‌ی دیموکراتیی بۆ هه‌ڵبژاردنه‌کانی ئێمه قسه‌یه‌کی به‌تاڵ و هه‌ڵه‌یه‌کی زانستییه. نموونه‌ی ئه‌م هه‌ڵبژاردنانه‌ش زۆرن. دوای جه‌نگی جیهانیی یه‌که‌م ئینگلیزه‌کان هه‌ڵبژاردنیان وه‌کو ئامرازێکی سیاسیی به‌کارهێنا بۆ لێدانی بزووتنه‌وه‌ی نیشتیمانیی، داگیرکردنی کوردستان و ده‌ستگرتن به‌سه‌ر عێراقدا. سه‌ددام حسه‌ین و به‌شار ئه‌سه‌دیش هه‌ڵبژاردن و ده‌نگدانیان کردووه. له کوردستانیش ساڵی 1992 په‌رله‌مانی کوردستان هه‌ڵبژێردرا. جه‌ماوه‌ر، به پێچه‌وانه‌ی هه‌ڵبژاردنه‌کانی سه‌ددام حسه‌ینه‌وه، به گه‌رمیی پێشوازیی لێ کرد. به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌م هه‌ڵبژاردنه دور بوو له‌وه‌وه به هه‌ڵبژاردنێکی دیموکراتییانه له‌قه‌ڵه‌م بدرێت. له هه‌ڵبژاردنی رۆژی (25/07/2009)دا لیستی گۆڕان توانی جه‌ماوه‌ر بخاته‌وه گه‌ڕ بۆ ده‌نگدان. ئه‌مه‌ش هه‌ڵبژاردن بوو به‌ڵام دیموکراتیی ته‌واو کێشه‌یه‌کی تره. به کورتییه‌که‌ی: هه‌ڵبژاردن په‌یوه‌ندییه‌کی ئۆتۆماتیکیی نییه به دیموکراتییه‌وه. بۆیه به هیچ جۆرێک ناتوانین ئه‌و سه‌رئه‌نجامه رابکێشین که مادام هه‌ڵبژاردن له کوردستاندا ده‌کرێت مانای وایه دیموکراتیی به‌رقه‌راره. به‌ڵام ده‌بێت دڵشادبین به‌وه‌ی له ده‌ورو زه‌مانێکدا ده‌ژین حیزبه‌کان له جیاتی گولله ده‌نگ ده‌نێن به یه‌کترییه‌وه. ئه‌گینا ئێمه باسی شتێک ده‌که‌ین که نیمانه. دیموکراتیی وه‌کو ئایدیا هه‌یه. ئه‌وه‌ی که نییه بۆ دیموکراتیی ئێمه خۆمانین. ئێمه بۆ دیموکراتیی نین. ئه‌گه‌ر پرۆسه‌ی سیاسیی هه‌بووایه له راستیی و بوونی خۆمانه‌وه سه‌رچاوه‌ی ده‌گرت. له بنه‌ڕه‌تدا کۆمه‌ڵگای ئێمه داوای دیموکراتیی له ده‌سته‌ڵات ناکات، به‌ڵکو ناڕه‌زایه که باش له‌گه‌ڵی ناجوڵێنه‌وه.\n- پرسیار: بوونى کورد لە بەغدا چ رۆڵ و کاریگەرییەکى لەسەر مەسەلەى کورد دەبێت لەهەرێمى کوردستاندا؟ ئایا تۆ پێتوایە بوونى کورد لە بەغدا گرنگ بێت لەکاتێکدا ئەم هەرێمە بۆ خۆى غەرقى چەندین کێشە و گرفتى ئابوورى و سیاسییە؟\n- رۆڵ و کاریگه‌ریی کورد له به‌غداد له‌سه‌ر کێشه‌ی کورد له هه‌رێمی کوردستاندا گرنگ بووه‌و گرنگ ده‌بێت. کورد هه‌ر له نوسینه‌وه‌ی ده‌ستور و ده‌نگبۆدانییه‌وه تا دامه‌زراندنه‌وه‌ی حکومه‌تی عێراق به‌شدار بووه. جگه له سه‌رکۆماری عێراق که کورده ژماره‌یه‌ک وه‌زیر و پۆستی تریش به‌ده‌ست کورده‌وه‌یه. کورد له ئه‌نجومه‌نی نیشتیمانیی عێراقدا جێگای خۆی هه‌یه. به بێ به‌شداریی کورد زه‌حمه‌ت ده‌بوو ده‌ستورێکی عێراق بنوسرێته‌وه که نه دانی به کوردستاندا ناوه نه حسابی بۆ کورد کردووه وه‌کو نه‌ته‌وه نه گه‌ره‌نتییه‌کی نێوده‌وڵه‌تیی هه‌یه. ئه‌وه بوون و رۆڵی کورده له به‌غداد که ماده‌ی 140 دروست ده‌کرێت و دواییش کاته‌که‌ی به‌سه‌ر ده‌چێت، یاسای هه‌ڵبژاردنی عێراق ده‌نگی بۆ ده‌درێت و هیچ هه‌ڵوێستێکی جه‌ماوه‌ریی لێ ناگیرێت. بوونی کورد له به‌غداد تازه نییه. دوای جه‌نگی جیهانیی یه‌که‌م ئینگلیزه‌کان سودیان له کورد بینی له به‌غداد. له کاتێکدا که بزووتنه‌وه‌ی رزگاریی کورد به سه‌رۆکایه‌تیی مه‌لیک مه‌حمود و دواتر راپه‌ڕینی بارزان خوێنساردانه شه‌ڕیان دژ کراو شکێنران، ژماره‌یه‌ک به ناوی نوێنه‌ری کورد یان شاره‌کانی کوردستانه‌وه له به‌غداد به‌شدارییان پێ کراوه‌و له کوردستانیش بێ هوده له رۆژنامه‌دا ره‌خنه‌یان لێ گیراوه که هیچ بۆ کورد ناکه‌ن.\nتۆ پرسیار ده‌که‌یت که ئایا بۆچی بوونی کورد له به‌غداد گرنگ بێت له کاتێکدا کوردستان غه‌رقی چه‌ندین کێشه وگرفتی ئابوریی و سیاسییه. ئه‌و دووانه په‌یوه‌ندییان به‌یه‌که‌وه هه‌یه. دوو ده‌می مقاشێکن. هه‌ر ئه‌م هه‌رێمه‌ی که به ده‌ربڕینی تۆ غه‌رقی کێشه و گرفتی ئابوریی و سیاسییه، نوێنه‌ریشی ناردووه بۆ به‌غداد. له هه‌رێم چی ده‌کرێت له به‌غداد چاوه‌ڕێ ناکرێت کورد شتێکی تر بکات جیاواز بێت له رووی چۆنایه‌تییه‌وه. بوونی کورد له به‌غداد گرنگه بۆ ئه‌و باره‌ی که له کوردستاندا هه‌یه نه‌ک بۆ شتێک که تۆ له خه‌یاڵی خۆتدا داتناوه یان به هیوایت. هه‌ڵه له رووداودا نییه، له بینینیدایه.\n- پرسیار: پەڕلەمانى تازە هەڵبژێردراوى کوردستان لە کۆمەڵێک دەنگ و رەنگى جیاواز پێکهاتوە، بەراى تۆ بوونى ئەم قەوارەو هێزە جیاوازانە دەتوانن ببنە هۆکارێکى ئیجابى؟\n- په‌ڕله‌مان به‌شێکه له پڕۆژه‌یه‌ک که بۆ دروستکردنه‌وه‌ی عێراق له‌سه‌ر بناغه‌ی فیدراڵیی شاره‌کانی داڕێژراوه. له‌ناو ئه‌م په‌ڕله‌مانه‌وه ناتوانرێت ئه‌و هێڵه گشتییانه بگۆڕدرێت که داڕێژه‌ری په‌ڕله‌مانه‌که‌شن. ئه‌م هێزه جیاوازانه نه‌فه‌ری شه‌مه‌نده‌فه‌رێکن. کێشه‌که شه‌مه‌نده‌فه‌ر و هێڵه‌که‌یه نه‌ک نه‌فه‌ره‌کان. جیاوازیی هێزه‌کان له جیاوازیی هه‌ڵوێستگرتندایه له سیستێمه‌که، نه‌ک له‌وه‌دا کێ ده‌نوێت یان کێ قسه‌ده‌کات له په‌ڕله‌مان. من گه‌شبین نیم که له‌م په‌ڕله‌مانه‌ی ئێستای کوردستانه‌وه، که کاک که‌مال که‌رکوکی له جیاتی کاک عه‌دنان موفتی سه‌رۆکێتی، بتوانرێت شتێک بگۆڕدرێت، که ده‌سته‌ڵاتی کورد پێشتر له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌کانی تری عێراق و ئه‌مه‌ریکادا له‌سه‌ری رێککه‌وتووه. حکومه‌تی هه‌رێم له‌به‌ر هۆی سیاسیی له‌و ناوچانه‌دا دامه‌زرا که تا رۆژی 19/03/2003 له‌ژێر ده‌سته‌ڵاتی پارته کوردییه‌کاندا بوو. له به‌رانبه‌ر به‌م رێککه‌وتنه‌دا (17%)ی داهاتی نه‌وت خراوه‌ته ده‌ستی ده‌سته‌ڵاتی کورده‌وه و وڵاتانی دراوسێش لێگه‌ڕاون ناوچه‌که له ئارامییدا بمێنێته‌وه. باری سیاسیی کوردستان به‌ند نییه به بڕیاری بازاڕی کورد خۆیه‌وه. په‌ڕله‌مانێک که به‌شێک بێت له‌م رێککه‌وتنه، ده‌ستیاوێکی گونجاو نابێت بۆ گۆڕینی رێککه‌وتنه‌که. بە پپچەوانەوە، رەنگاورەنگیی پەڕلەمان جۆشددانەوەی هەمان كورەیە.\nله‌سه‌ر راده‌ی به‌ڕێوه‌بردنیش مرۆڤ ده‌توانێت بڵێت دیموکراتیی له کوردستاندا دانه‌مه‌زراوه تا ده‌زگایه‌ک هه‌بێت رۆڵی په‌ڕله‌مان ببینێت. ئه‌وه‌ی ئه‌ندامانی په‌ڕله‌مان ده‌ست نیشان ده‌کات، ئایدۆلۆجیی یان پڕۆژه‌ی سیاسیی نییه، به‌ڵکو چه‌ند که‌سێکی ده‌سته‌ڵاتدارن که که‌سانی سه‌ر به خۆیانی بۆ هه‌ڵده‌بژێرن.\n- پرسیار: دوا پرسیارم لەسەر رۆشنبیرانە، ئایا رۆشنبیران دەتوانن چیبکەن بۆ ئەوەى سەنگ و کاریگەرییان لەسەر رەوشى سیاسى کوردستان هەبێت و ببنە مینبەرى دەنگى نارەزایەتى خەڵک؟\n- رۆشنبیران یه‌عنی جاهیلان. ئه‌مانه توێژێکی کۆمه‌ڵن که ده‌نووسن و هه‌ندێک جار به شه‌هاده جێگای خۆیان زیاتر توند ده‌که‌ن. رۆشنبیران ده‌فکرن و فکریش سه‌رچاوه‌ی زانیاریی نییه. شاعیرێکی چینی، به ناوی (Irene Y. Tsai) ده‌ڵێت: "بۆقێک له بیرێکدا چی له ده‌ریا ده‌زانێت؟" رۆشنبیران وه‌کو ئه‌م بۆقه له بیری خۆیاندان، به ئاره‌زووی خۆیان و به‌پێی به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان بێ حساب، له‌سه‌ر هه‌موو شتێک ده‌فکرن. به‌ڵام تا ئێستا هیچ مشکێک به فکری هیچ رۆشنبیرێک نه‌بووه به فیل. رۆشنبیران ناتوانن نه سه‌نگ و نه کاریگه‌رییان هه‌بێت له‌سه‌ر ره‌وشی سیاسیی. ته‌نها که‌سانی سیاسیی ده‌توانن کاریگه‌ریی سیاسییان هه‌بێت له سه‌ر ره‌وشی سیاسیی. زیندووترین نموونه‌ش کاک نه‌وشیروان مسته‌فایه که که‌سێکی مێژووناس و زانیاره نه‌ک رۆشنبیر. سروشتی سیاسه‌ت وایه، که په‌یوه‌ندیی به مێژووه‌وه هه‌یه. وه‌کوتر، له مێژووی گه‌لاندا فه‌یله‌سوف، کۆمه‌ڵناس، ده‌روونناس و زانا به شێوه‌یه‌کی ناڕاسته‌وخۆ رۆڵیان هه‌بووه له گۆڕانی جۆری بیرکردنه‌وه، به‌ڕێوه‌بردنی کۆمه‌ڵگا و موڕاڵی سیاسییدا. له‌وانه تۆماس هۆبس، جان جاک رۆسۆ و له ساڵی شه‌سته‌کانیشدا جۆن رۆڵسی ئه‌مه‌ریکیی به پێی شاره‌زایان تیوره سیاسییه‌کانی تا راده‌یه‌کی زۆر ره‌نگی له سیاسه‌تدا دایه‌وه. به‌ڵام کورد سیاسه‌تی نییه تا زانیاریی رۆڵی تیا ببینێت. هه‌رچه‌نده کورد کاره‌ساته‌کانی گه‌وره‌ن، به‌ڵام نه‌بوونه هۆی وه‌رچه‌رخانی مێژوویی و گۆڕان له جۆری بیرکردنه‌وه‌دا. مینبه‌ری ده‌نگی ناڕه‌زاییش ئێستا زۆره. ژماره‌یه‌کیان ده‌سته‌ڵات خۆی دروستی کردوون. ئه‌گه‌ر ساڵی 1995 بکه‌م به خاڵی ده‌رچوون، ئه‌وه پانزه ساڵه رۆشنبیران هه‌مان بنێشت ده‌جوونه‌وه. هه‌موو رۆژێک ده‌ڵێن داره‌که ناڕوات، ته‌خته‌که نوقوم نابێت. له راستییدا نموونه‌ی دواکه‌وتوویی که‌سانی کاسبکارنین، به‌ڵکو بۆقه‌که‌ی ناو بیره‌که‌یه که دنیایه‌ک دەفکرێنێت بوونی نییه.\nدیموکراتیی هه‌ڵبژارد نییه


یار سه‌عید ناسراو به‌میسی-یه‌كه‌ی كه‌ركوك، دوای چوارساڵ مانه‌وه له ئیتاڵیا و یاریكردنی له ئه‌كادیمیای مۆلۆسانه، له‌ئێستادا گرێبه‌ستی له‌گه‌ڵ کۆمپانیای کاف سپۆرت کۆنسۆڵ واژۆ کردوە، کە گەورەترین کۆمپانیای وەرزشییە لە ئیسپانیا.\nسه‌عید كاكه‌یی باوكی یار بۆ ئاژانسی هه‌واڵی ئه‌نادۆڵ وتویه‌تی "یاری كوڕم به‌رله هاتنمان بۆ ئیتاڵیا گرێبه‌ستی یانه‌ی ئایندهۆڤنی هۆڵه‌ندی پێگه‌یشت، به‌ڵام به‌هۆی وه‌رنه‌گرتنی ڤیزاوه نه‌مانتوانی گرێبه‌سته‌كه واژۆ بكه‌ین".\nیار سه‌عید-ی 17 ساڵان گه‌نجێكی كه‌ركوكی-یه و دوای بڵاوبونه‌وه‌ی گرته‌كانی نێو یاریگا و شێوازی یاریكردنی و جوانی جۆڵه و گۆڵه‌كانی هه‌مووانی توشی شۆك كرد هه‌ر بۆیه نازناوی میسی-یه‌كه‌ی كه‌ركوك-یان پێ به‌خشی.\nهه‌رچه‌نده یار سه‌عید به‌پێی چه‌پ شوت لێده‌دات، به‌ڵام له باڵی راست و چه‌پی یاریگادا یاری ده‌كات، هه‌روه‌ها له‌توانایدا هه‌یه به‌هه‌ردوو قاچی یاری بكات.\nیار سه‌عید باڵای 174سانتیمه‌تره و كێشیشی 61 كیلۆگرامه.\nساڵی 2014 لیژنه‌یه‌كی وه‌رزشی ئیتاڵیا هات بۆ تاقیكردنه‌وه‌ی یار و له‌و كاته‌دا بڕیاریان دا فیلمێك له‌سه‌ر ژیانی میسی-یه‌كه‌ی كه‌ركوك دروستبكه‌ن، كه وێنه‌گرتنی فیلمه‌كه به‌شێكی له كه‌ركوك و به‌شه‌كه‌ی تریشی له ئیتاڵیا وێنه‌گیرا و فیلمی خه‌ونی یار له كه‌ركوك و ئیتاڵیا نمایش كرا، كه باس له ژیان و به‌هره‌كانی یار سه‌عید ده‌كات.


باشترین یاریزانی مێژوویی لالیگا\nباشترین یاریزانی مێژوویی لالیگا   10/8/2017\nلیۆنێل میسی ئه‌ستێره‌ی یانه‌ی بارسێلۆنا نازناوێكی تری مێژوویی خسته پاڵ ده‌ستكه‌وته مێژووییه‌كانی له‌گه‌ڵ یانه‌ی بارسێلۆناو ئه‌مجاره‌ش به باشترین یاریزانی مێژووی خولی تۆپی پێی یانه‌كانی ئیسپانیا دیاری كرا كه ته‌مه‌نی زیاتر له 88 ساڵه.\nسه‌نته‌ری ئامار و مێژووی تۆپی پێی ئیسپانیا(چی فی) كه باره‌گه‌كای له شاری مه‌دریده، ئامارێكی ووردی له‌سه‌ر خولی ئیسپانیا كردووه كه له ساڵی 1929ه‌وه ده‌ستی پێكردوه‌و لیۆنێل میسیشی به باشترین یاریزانی مێژوویی خوله‌كه دیاری كردووه.\nئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌یه پشتی به چه‌ند پێوه‌رێك به‌ستووه له‌وانه ژماره‌ی به‌شداری كردنه‌كانی ئه‌و یاریزانه و گۆڵ و ئه‌سیسته‌كانی و ژماره‌ی نازناوه‌كانی ئه‌و یاریزانه و ئه‌و كارته ره‌نگاو ره‌نگانه‌ی به‌ڕویدا به‌رز كراونه‌ته‌وه.\nبه پشت به‌ستن به‌و پێوه‌رانه‌ش خاڵ دراوه به یاریزانانی خوله‌كه له‌سه‌ره‌تای ده‌ستپێكردنییه‌وه تا ئێستا (1929-2017)، 9280 یاریزان به‌شداریان له خوله‌كه‌دا كردووه، له‌و ژماره‌یه‌دا 854 یاریزانیان گۆڵپارێز بوون.\nمیسی توانیویه‌تی به‌پێی ئه‌و پێوه‌رانه 545 خاڵ كۆبكاته‌وه، ئه‌مه‌ش به‌هۆی ئه‌وه‌ی میسی 8 جار نازناوی خوله‌كه‌ی بردۆته‌وه‌و تاكه یاریزانیشه له‌مێژووی خوله‌كه سه‌رو 300 گۆڵی تۆماركردووه‌و خاوه‌نی 349 گۆڵه.\nله‌دوای میسی رائول گۆنزالێز-ی ئه‌فسانه‌ی یانه‌ی ریاڵ مه‌درید دێت، ئه‌م توانیویه‌تی 528 خاڵ كۆبكاته‌وه‌و له‌ماوه‌ی 16 وه‌رز یاریكردنی له ریزی یانه‌ی ریاڵ مه‌درید توانیویه‌تی 6 جار جامی خولی ئیسپانیا به‌رز بكاته‌وه.\nله‌پله‌ی سێیه‌میشدا ئه‌ستێره‌یه‌كی تری یانه‌ی بارسێلۆنا هاتووه ئه‌ویش سیزار رۆدریگێزه كه 524 خاڵی كۆكردۆته‌وه‌و تیلمۆ زارای ئه‌ستێره‌ی پێشووی ئه‌تله‌تیك بیلباویش به 493 خاڵ له پله‌ی چواره‌مدایه.\nكریستیانۆ رۆناڵدۆی ئه‌ستێره‌ی یانه‌ی ریاڵ مه‌دریدیش توانیویه‌تی 215 خاڵ كۆبكاته‌وه‌و له ریزبه‌ندیه‌كه‌دا له‌پله‌ی 17یه‌مدایه، ئه‌و یاریزانه 285 خاڵی كۆكردۆته‌وه، به‌ڵام رۆناڵدۆ ته‌نیا 2 جار نازناوی خولی ئیسپانیای بردۆته‌وه.


له ساڵی 2018دا چه‌ند په‌نابه‌ر له یۆنان مافی په‌نابه‌رێتیان وه‌رگرت؟ | Pishti-News\nپه‌ڕه‌ی سه‌ره‌کی/په‌نابه‌ران/له ساڵی 2018دا چه‌ند په‌نابه‌ر له یۆنان مافی په‌نابه‌رێتیان وه‌رگرت؟\nPishtiwan Jaf 2019/04/26\n665 پێش خوله‌کێک\nبه پێی ئه‌ماری فه‌رمی Eurostatی ئه‌وروپا، له ساڵی 2018دا حكومه‌تی یۆنان مافی په‌نابه‌رێتی به 15.806 په‌نابه‌ردا\nته‌نیا له ساڵی 2018دا له وڵاتی یۆنان 15.806 په‌نابه‌ر مافی په‌نابه‌رێتیان وه‌رگرت. له‌و ڕێژه‌یه‌شدا، 6.015 په‌نابه‌ر واته له 38% هاوڵاتی سوریا بوون، 3.545 واته له %22 هاوڵاتی عێراق و هه‌رێمی كوردستان بوون و 2.635 واته له %17 هه‌وڵاتی ئه‌ڤغانستان بوون.\nله هه‌مان ساڵدا له كۆی 28 وڵاتی ئه‌ندامی یه‌كێتی ئه‌وروپا، 333.400 په‌نابه‌ر مافی په‌نابه‌رێتیان وه‌رگرت، ئه‌م ڕێژه‌یه‌ش له %40 كه‌متره له‌وه‌ی ساڵی 2017، كه 533.000 په‌نابه‌ر مافی په‌نابه‌رێتیان وه‌رگرت له وڵاتانی یه‌كێتی ئه‌وروپا. زۆرینه‌ی ئه‌و په‌نابه‌رانه، هاوڵاتی سوری بوون.\nهه‌روه‌ها له ساڵی 2018دا، 24.800 په‌نابه‌ر له وڵاته‌كانیانه‌وه له ڕێگه‌ی UNه‌وه وه‌رگیراون و ڕه‌وانه‌ی وڵاتی مه‌به‌ست كراون.\nبه پێی سرچاوه‌ی یه‌كێتی ئه‌وروپا، هاوڵاتیانی سوریا زیاتر مافی په‌نابه‌رێتی وه‌رده‌گرن به‌راورد به هاوڵاتیه‌كانی دیكه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوڕاست. له ساڵی 2018دا له كۆی 28 وڵاتی ئه‌ندامی یه‌كێتی ئه‌وروپا، 96.100 هاوڵاتی سوری، مافی په‌نابه‌ڕێتیان وه‌ر گرت (واته له %29 هه‌موو په‌نابه‌ره‌كان), له هه‌مان ساڵدا، 53.500 هاوڵاتی ئه‌ڤغانستان مافی په‌نابه‌رێتیان وه‌ر گرت واته له %16 هه‌موو په‌نابه‌رانی ئه‌وروپا و 24.600 هاوڵاتی عێراق و هه‌رێمی كوردستانیش مافی په‌نابه‌رێتیان وه‌رگرت واته له %7ی هه‌موو په‌نابه‌رانی ئه‌وروپا.\nله كۆی 28 وڵاتی ئه‌ندامی یه‌كێتی ئه‌ورپا ئه‌و په‌نابه‌ره سوریانه‌ی كه مافی په‌نابه‌ڕه‌تیان وه‌رگرت (96.100) نزیكه‌ی 67.000 كه‌سیان له وڵاتی ئه‌ڵمانیا مافی په‌نابه‌رێتیان پێدرا.\nئه‌وروپا په‌نابه‌رانی ئه‌وروپا په‌نابه‌رانی یۆنان یۆنان


ڕۆژهەڵاتی كوردستان؛ لەماوەی هەفتەیەكدا 4 كرێكاری كورد بەهۆی ڕووداوی كارەوە گیانیان لە دەست داوە - تۆڕی میدیایی خەڵک\nڕێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو ڕایدەگەیەنێت ، كرێكارێكی خەڵكی مەریوان بە هۆی ڕووداوی كارەوە گیانی لە دەست دا و بەمەش لە ماوەی هەفتەیەكدا چوار كرێكاری كورد بە هۆی ڕووداوی كارەوە گیانیان لە دەست داوە.\nڕێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو بڵاویكردەوە، كرێكارێكی خەڵكی مەریوان بە ناوی “یەحیا محەمەدی خانەقا” لە كاتی كاركردن لە بینایەكی نیوەكارە لەگەڕەكی مەیدانی مەریوان، بە هۆی بەربوونەوە لە بەرزایی گیانی لە دەست دا.\nئاماژە بۆ ئەوەشكراوە، كە لە ماوەی هەفتەی ڕابردوودا چوار كرێكار لە شارەكانی مەریوان، كرماشان، سەقز و سەردەشت لەكاتی كار كردن و بە هۆی ڕووداوی كارەوە گیانیان لە دەست داوە.\nخەڵك- جێگری هەماهەنگی ئابووری پارێزگاری سنە ڕایدەگەیەنێت، پێنج سەرمایەدار ئامادەكاریان كردووە بۆ بەشداربوون لە ناوچەی تایبەتی بانە. (زیاتر…)\nخەڵك كۆڵبەریكی لاوی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لە كاتی كۆڵبەری لە سنوورەكانی ئەو شارە بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە چەكدارەكانی ئێران بریندار كرا. ڕێكخراوی…\n01 شوبات 2021 5.15 pm\nخەڵك – ڕێكخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو ڕایدەگەیەنێت، هێزەكانی ئێران لە سنووری هەنگەژاڵی بانە تەقەیان لە كۆڵبەران…


فۆڕمی تۆمارکردنی بابەت | لە دڵمان دەژیت مامۆستای تێکۆشەر؛ حەسەن قزڵجی 1914 بۆکان 1983 تاران\nلە دڵمان دەژیت مامۆستای تێکۆشەر نووسەرو ڕۆژنامەنووس و سیاسەتمەدار مامۆستا حەسەن قزڵجی 1914 بۆکان 1983 تاران نووسەر و ئەدیب و رۆژنامەنووس مامۆستا حەسەن قزڵجی لە ڕێکەوتی 1914/9/15 لە بنەماڵەیەکی خوێندەوار لە شاری بۆکان لە دایک بووە. ئەندامی کۆمەڵەی ژیانەوەی کورد ژ.ک بوو ناوی نهێنی [ژیر] بوو. . مامۆستا حەسەن قزڵجی لە بەغداوە دەچێتە وڵاتی بولگاریا لە رادیۆی پەیکی ئێران بە زمانی کوردی دەبێتە بێژەری هەواڵی رامیاری. لە ریزەکانی حیزبی تودەی ئێران کار دەکات و وەک سەرنووسەری ڕۆژنامەی [ نامە مردم ] کە بە کوردی دەردەچوو لە تاران کاری دەکرد هەتا رۆژی دەستگیرکردنی. ئەو ڕۆژنامەیە ئۆڕگانی رەسمی حیزبی تودەیە و هەتا ئەمڕۆ دەردەچێ بۆ خۆی نووسینەکانی دەنووسی و فارسی یەکەی دەکردە کوردی. مامۆستا حەسەن قزلجی لە رادیوی پەیکی ئیران [ رادیو پیک ایران ] کاری دەکرد و بەرنامەکانی ئامادە دەکرد و پێشکەش دەکرد، پاشان مامۆستا کەریمی حیسامی چووە لای و پێکەوە کاریان دەکرد. هێندە باسی ئەو ڕۆژگارەم بیستووە بەشی کیتێبێک دەکا چۆن جار جارە بەرنامەیان ئامادەدەکرد بەبێ ئەوەی لێپرسراوی حیزبی تودە بزانێت. هاوڕێئەردەشیری ئاوانسیانی بەرپرس بووە کە کوردی نەزانیووە. رۆژنامەی کوردستان لە لایەن حیزبی تودە پاڵپشتی کراوە وە دەرچووە دکتور قاسملو وەکو سەرنووسەر و عەلی گەلاوێژ و حەسەنی قزلجی و کەریمی حیسامتی دەستەی نووسەرانی بوون پاشان کە محەمەدی موهتدی لەلایەن حیزبی تودە رەوانەی پراگ کرا بو خویندن هاوکاری کردوون. لە رێ بەندانی 1965 تا خاکە لێوەی 1970 نزیکەی 26 ژمارەیان لێ بڵاوکردۆتەوە. زۆربەی نووسینەکان مامۆستا حەسەن و مامۆستا کەریم دەیاننووسی و کوردی یەکەی دکتور قاسملوش بە دەستوپەنجە جوانەکانی مامۆستا حەسەن قزلجی رێک وپێک دەکرا. دۆستی پێشەوا قازی محەمەد بوو بەڵام خۆی دەرنەدەخست و وەکو ئەوانەی هەنوکە فشە فشی نەدەکرد. هێمن و هەژار و زەبیحی و غەنی بلوریان و کەریمی حیسامی و رەحیمی قازی و عەلی گەلاوێژ بە گەورەویی باسی ئەو زانا نووسەر و ڕۆژنامەنووسە دەکەن مامۆستا حەسەن ببوورە خامەم بەرانبەرتان هیندە بە ئازارە خۆزگەم دەخوارد لە کوردستان بژیابان هەتا زیاتر بۆ ئەو میللەتە بەستەزمانە دەژیان. پەیوەندی و خۆشەویستی مامۆستا حەسەنی قزلچی بۆ حیزبی شیوعی عێراق و کاک عەزیز محەمەد هیندە زۆربوو دەیگوت شانازی دەکەم ببمە ئەندامی ئەو حیزبە تێکۆشەرە. فەهد گردەوانی 2019-05-06ستۆکهۆڵم


هەشت ئەندامی شانەیەکی داعش لە 21 ئاب دەستگیرکران لەلایەن دەزگای دژەتیرۆریزمی عێراقەوە لە سەلاحەدین. [خاوەنی وێنە: دەزگای دژەتیرۆریزمی عێراق]\nزیادبوونی هێرشەکانی رێکخراوی "دەوڵەتی ئیسلامی" (داعش) لە ناوچە بیابانیە دوورەدەستەکانی سەلاحەدین هانی هێزەکانی عێراقی دا بۆ تووندوتۆڵكردنی هەوڵە ئەمنیەکان لە پارێزگاکە.\nلەم چەند هەفتەیەی دواییدا، ئەندامانی داعش چەندین هێرشیان ئەنجامداوە بۆسەر بازگەكان و ئامانجە مەدەنیەکان، لەنێویاندا هێرشێك لە 20 ئاب بۆسەر مەزارێکی نزیك بە شارۆچکەی دوجەیل، کە پێنج ئەندامی ستافی ئەمنی کوشت و هەشتی دیکەی بریندارکرد.\nسوپای عێراق و یەکەکانی پشتیوانی نزیکبوونەوە لە تونێل و ئەشکەوتەکانی باکور و خۆرئاوای بیابانی وادی سەرسار لە پارێزگای ئەنبار. ئەو زنجیرە چیایەشیان شه‌نوكه‌وکرد کە دەکەوێتە نێوان مەکحول و شەرگاتەوە، تا دەگاتە حەزەر له پارێزگای نەینەوا.\n'ئێستا داعش توانای دزەکردنی بۆ نێو سەلاحەدین کەمترە'\nفەرماندەی ئۆپەراسیۆنە ئەمنیەکانی سەلاحەدین، لیوا عەبدولموحسین حاتەم عەباسی وتی ئۆپەراسیۆنەکان بە پاڵپشتی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی ئەنجامدران.\nسەربازانی عێراق لە دۆخی ئامادەباشیدان لە ئۆپەراسیۆنێکدا بۆ بەدواکەوتنی پاشماوەکانی داعش لە بیابانی وادی سەرسار، خۆرئاوای سەلاحەدین. [خاوەنی وێنە: وەزارەتی بەرگری عێراق]\nبە دیارونای وت لەئێستاد "داعش توانای دزەکردنی بۆ نێو سەلاحەدین کەمترە".\nعەباسی وتی ئۆپەراسیۆنەکان چەند پەناگەیەك و شوێنی گردبوونەوە و پشوودانی تیرۆریستانیان کردە ئامانج لە بیابانەکانی ئەنبار و پارێزگای نەینەوا.\nوتی ئەو پەناگانە خاڵی ده‌سپێكی ده‌رچوونیشن به‌ره‌و سەلاحەدین و چیاکانی مەخمور و حەمرین، لەگەڵ چەندین گوندی کشتوکاڵی کە هاوسنوورن لەگەڵ پارێزگای دیالە و باکوری بەغدا.\nلە 21 ئاب، فڕۆکە جەنگیەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی هێرشێکی ئاسمانییان ئەنجامدا بۆسەر حەشارگەکانی تیرۆریستان لە باشوری پارێزگای سەلاحەدین.\nوتەبێژی فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەکان، لیوا تەحسین خەفاجی بە دیارونای وت هێرشەكه گردبوونەوەیەکی ئەندامانی داعشی کردە ئامانج "دوای ئەوەی شوێنی خۆشاردنەوەیانمان بە فڕۆکەیەکی جەنگی دۆزییەوە".\nوتی حەشارگەکە شوێنێکی پشوودان بوو لە باخێکی نزیك بە قەزای تارمییە.\nبۆمبارانی هاوپەیمانان "ژمارەیەکی نەزانراو لە تیرۆریستانی کوشت، کە چەندینیان فەرماندە بوون و پلانی ئەنجامدانی کردەی تیرۆریستییان لە ناوچەکانی دیکە دادەڕشت".\nخەفاجی وتی هێرشەکە بەشێك بوو لە تاکتیکێکی نوێ کە لەلایەن فەرماندەیی ئۆپەراسیۆنە هاوبەشەکانەوە لەخۆگیراوە، بەپشتیوانی برەوسەندووی هەواڵگری بۆ بەدەستهێنانی "زانیاری تا چەندێك بوار هەبێت دەربارەی ئەگەری چالاکییه‌كان و شانە و حەشارگەکانی داعش".\nچەکداران هێشتا لە ناوچە بیابانیەکان چالاکن\nخەفاجی بە دیارونای وت هەوڵەکان تەرکیزده‌كه‌نه لەسەر "پشکنینی ناوچە بیابانیەکان، بەتایبەتی لە پارێزگاکانی سەلاحەدین و ئەنبار و نەینەوا، تا گردبوونەوەكانی تیرۆریستان بدۆزینەوە و رێچکەکانیان تێکشبکێنین،" لەبەرئەوەی چەکدارەکان لەو ناوچانە هێشتا چالاکن.\nئۆپەراسیۆنەکانی ئێستا و داهاتوو تەرکیزیان لەسەر تووندکردنەوەی هەنگاوە ئەمنیەکانە بەدرێژایی سنووری عێراق-سوریا.\nلە 22 ئاب، یەکەی 8ی هەواڵگری سوپای عێراق "چەندین خێزانی داعش"یان دەستگیرکرد (بەبێ دیاریکردنی ژمارەکەیان) نزیك بە دەروازەی سنووریی قائیم، چونکە بەشێوەیەکی نایاسایی لە سنووری سوریاوە بۆ عێراق دەپەڕینەوە.\nده‌زگای دژەتیرۆریزمی عێراق لە 21 ئاب رایگەیاند کە "ئۆپەراسیۆنێکی ئەمنی گەورەی ئەنجامداوە لە باکوری سەلاحەدین و شانەیەکی هەشت ئەندامیی داعشی لە شەرگات لەناوبردووە".\nبه‌گوێره‌ی بەیاننامەکە، چه‌كداره ده‌ستگیركراوه‌كان مەبەستیان بوو هێرش بکەنە سەر هێزه ئەمنیەکان.\nئەندامی لیژنەی ئەمنی له ئەنجومەنی پارێزگای سەلاحەدین، عەبد سوڵتان عیسا وتی ئۆپەراسیۆنەکە بەشێك بوو لە هەڵمەتێك کە لەلایەن دەزگای دژه‌تیرۆریزمی عێراق و هێزە ئەمنیەکانی دیکەوە ئەنجامدرا.\nئۆپەراسیۆنەکان چیاکانی مەکحول و بەعاج و زەوییە کشتوکاڵیەکانی هاوسنووری باکوری بەغدا و پارێزگاکانی دیالە و ئەنباریان ئه‌مینكرد، لەگەڵ دوورگەکانی سەرسار، تکریت، بێجی و شەرگات.


◄ Sonuç: Found 34, page 1 of 4 Items per page: 🗐 1 🗐 5 🗐 10 🗐 25 🗐 50 🗐 100\n📊 ئاماری کار و چالاکییەکانی رێکخراوی کوردیپێدیا بۆ ساڵی 2013 Anket ve istatistik\n📅 Da eklendi Jan 1 2014 2:24PM\n👁 Bu başlık 20,493 defa görüntülendi\nساڵی 2013 ساڵێکی پڕچالاکی بوو بۆ کوردیپیدیا، ئەم خ [ Daha... 👁] ✖ ✖ 1 0 ✔ 97% ✍ H.B. 1-1-2014 14:24:42\n📊 ئاماری کار و چالاکییەکانی رێکخراوی کوردیپێدیا بۆ ساڵی 2014 Anket ve istatistik\n📅 Da eklendi Jan 1 2015 3:20PM\n👁 Bu başlık 20,159 defa görüntülendi\n... [ Daha... 👁] ✖ ✖ 2 0 ✔ 78% ✍ H.B. 1-1-2015 15:20:23\n📊 ئاماری کار و چالاکییەکانی رێکخراوی کوردیپێدیا بۆ ساڵی 2015 Anket ve istatistik\n📅 Da eklendi Jan 1 2016 5:21PM\n👁 Bu başlık 16,595 defa görüntülendi\n... [ Daha... 👁] ✖ ✖ 2 1 ✔ 76% ✍ H.B. 1-1-2016 17:21:07\n👁 Bu başlık 14,822 defa görüntülendi\n👁 Bu başlık 6,585 defa görüntülendi\n📊 ئاماری کار و چالاکییەکانی رێکخراوی کوردیپێدیا بۆ ساڵی 2018 Anket ve istatistik\n📅 Da eklendi Jan 3 2019 2:55PM\n👁 Bu başlık 2,146 defa görüntülendi\nئاماری کار و چالاکییەکانی رێکخراوی کوردیپێدیا بۆ س [ Daha... 👁] ✖ ✖ 2 2 ✔ 99% ✍ H.B. 3-1-2019 14:55:50\n🔣 بەرنامەی وێنەکاری بۆ هاوکارانی رێکخراوی کوردیپێدیا Genel\n📅 Da eklendi Dec 20 2018 11:26AM\n👁 Bu başlık 2,314 defa görüntülendi\nبەرنامەیەکی ئازادە، بۆ هاوکارانی رێکخراوی کوردیپێد [ Daha... 👁] ✖ ✖ 1 1 ✔ 99% ✍ H.B. 20-12-2018 11:26:14\n📝 بەڵگەنامەی رێزلێنانی رێکخراوی کوردیپێدیا بۆ خاتوو جوان عومەر ئەحمەد Belgeler\n📅 Da eklendi Sep 25 2019 6:56PM\nهاوکاری بەڕێز خاتوو جوان عومەر ئەحمەد، رێکخراوی [ Daha... 👁] ✖ ✖ 1 2 ✔ 99% ✍ M.B. 25-9-2019 18:56:29\n📖 پاشەڕۆژی کوردیپێدیا Kısa tanım\n📅 Da eklendi May 11 2017 1:25PM\n👁 Bu başlık 25,174 defa görüntülendi\nپڕۆژەی کوردیپێدیا بەهیوایە لە پاشەڕۆژدا خزمەتەکانی [ Daha... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 99% ✍ H.B. 11-5-2017 13:25:34\n📝 پرسەنامەی رێکخراوی کوردیپێدیا بۆ بنەماڵەی نەوشیروان مستەفا و بزوتنەوەی گۆڕان Belgeler\n📅 Da eklendi May 26 2017 11:03PM\n👁 Bu başlık 12,308 defa görüntülendi\nرێکخراوی کوردیپێدیا بەناوی سەرجەم ئەندامانیەوە پرس [ Daha... 👁] ✖ ✖ 1 0 ✔ 96% ✍ M.B. 26-5-2017 23:03:28


دیسان هەڕەشەی کوشتن لە رۆژنامەنووسێک دەکرێت\nWednesday, 08.21.2019, 7:39\nزانکۆ بورهان، ئەو کوڕە گەنجەی کە ماوەیەکە وەکو رۆژنامەنووس دەرکەوتووە، کە لە سەرنجترین کاری رۆژنامەنگەرییدا راپۆرتێکی لەسەر سەرۆکجاش قاسم ئاغای کۆیی بڵاوکردەوە، ئەمە بووە هۆی ئەوەی کە کوڕە هەرزەکارەکەی قاسم ئاغا بکەوێتە هەڕەشەکردن لێی، هەروەها لە چەند رۆژی رابردوودا دیسان بڵاوی کردەوە، کەوا لەلایەن کەسێکی دیکەوە ئاگادارکراوەتەوە، کە هەڕەشەی لەناو بردنی لەسەرە، لە خوارەوە نامە و روونکردنەوەی ئەو کوڕە گەنجە رۆژنامەنووسە ببینە.\nئێوارەی رۆژی 18-08-2019 کاتژمێر 6:13 خولەک لە یەک ئەکاونتی نافەرمییەوە دوو نامەی ئاگاییان بۆ ناردووم، کە ئاگاداری خۆم بم چونکە بەدوامەوەن و دەیانەوێ بمگرن و بمڕفێنن!\nوەک دەر ئەکەوێت کەسێک پێم دەڵێت: باگراوندێکی حیزبی ھەیە و سەر بە پارتییە، وەک خۆشی نووسیوێتی لەپێناو خودا و مرۆڤایەتی ئاگاداری کردوومەتەوە، کە ئاگاداربم.\nھیوادارم ئەمە ڕاست نەبێت و جۆرێک بێت لە شەڕی دەروونی، چونکە لەھەر حاڵەتێکدا ھەڵەی وا بکەن خراپ بەسەرتاندا دەشکێتەوە، تازە ئێمە کەسێک نین ئێوە بە ئاسانی بتوانن دەستمان بۆ بەرن، زۆر ڕێکخراوی نیودەوڵەتی ھەن بەھۆی کارە ڕۆژنامەوانییەکانمەوە ئاگاداری ھەڕەشەکانی سەرمن .\nدەمەوێت بڵێم ئاسایشی ژیانی من لەئەستۆی ھێزە ئەمنییەکانی ناوچەی سەوزدایە و یەکێتی لێ بەرپرسیار دەبێت، چونکە ئەگەر یەکێتی گڵۆپی سەوز ھەڵنەکات پارتی ناتوانێت ئەو ھەڵەیە بکات و پەنا بۆ ھەر کارێکی نایاسایی بەرێت لەدژم.\nئێمە ناترسین و بەردەوامین\nشارەزوور_ ناوچەی سەوز


هەناسەیەکی قوڵ هەڵمژە\n06 کانونی دووەم 2018\nکورد بە قۆناغێکی سەختا تێ ئەپەڕێ، لەڕووی دەروونیەوە نەخۆشە، پێودانگ و پێوەرەکانی ونکردوە. لەهیچ جێگەیەکی دونیا نەبوە ئینسانی ئاشتیخواز و بەرێز و خاوەن کارەکتەر و شەخسیەت بە خراپ ببینرێ و ئینسانی لاسار و لادەر و بێ کارەکتەر و سووک گەورە بکرێ،ئەمە تەنها لە کۆمەڵگە نەخۆشەکاندا روودەدا. بەڵام خراپترین شێوازی روبەرووبونەوەی ئەم حاڵەتە ئەوەیە کە تۆیش هێندەی تر باری دەروونیان خراپ بکەیت. ئیستا زۆرینەی مرۆڤی کورد شایەنی بەزەیین، لەروی دەرونیەوە نەخۆشن و شوێن کۆمەڵێک خەڵك کەوتوون کە ئەیانچەوسێننەوە، لێیان ئەدەن، پارەیان لێ ئەبڕن، بەڵام ئەمان هەر خۆشیان ئەوێن. ئەمە حاڵەتێکی دەروونی خراپە و زیاتر ئەو زیندانیانە توشی ئەبن کە دوای ساڵانێکی زۆر مانەوە لە زیندان عاشقی جەللادەکانیان ئەبن.\nلە بەرامبەردا ئەوانەی کە عاشقی جەللادەکانیان نەبوون، عاشقی کۆمەڵێ بەدیلی وەهمی بوون. پێیان وایە ئەم جەللادانە تەنها بە توندوتیژی لائەچن، رق و تورەیی و کینە لە دڵیاندا پەنگی خواردۆتەوە و لەرقی ئەم جەللادانە، رقیان لە ژیانیش هەستاوە. رقیان لە مرۆڤی هێمنە، رقیان لە مرۆڤی خواپێداوە، رقیان لە مرۆڤی ژیرە، هەر رقیان لە هەبوونە بە گشتی، حەزیان لە میانرەوی نیە، قڕە قڕ و قسەی بەرز و دەنگی گەورە و هەراو هوریایان ئەوێ. ئەمانەش لە حاڵەتێکی دەروونی زۆر خراپدا ئەژین و لەراستیدا حاڵەتەکەیان هیچێکی وای جیاواز نیە لەوانەی عاشقی جەللادەکانیان بوون، تەنها ئەوەندە هەیە ئەمان لاوازن و بێ هێزن و ئەم لاوازی و بێ هێزیە بە تورەیی ئەشارنەوە، خۆ ئەگەر ئەمانیش هێزیان کەوتە دەست، جیاوازیەکی ئەوتۆیان لەگەڵ جەللادەکە نابێ\nئا لەم حاڵەتە خراپەدا ، کوردستان پیویستی بە ئارامکەرەوە هەیە. پێویستی بە حەکیم هەیە. ئەم حەکیم و ژیرە ئەبێ بەرگەی قسە و لەقە و جنێو و پەلاماریش بگرێ، چونکە ئاساییە . کۆمەڵگەیەک لە روی دەرونیەوە زۆرینەی نەخۆش بوو، ئیتر ئەوانەی بەلاوە نائاساییە کە ساغ و سەلیمن. کۆمەڵگەیەکی توڕە کە پەنگی خواردۆتەوە ورقی لە ژیانە، ئیتر رقی لەوانە هەڵئستێ کە زەردەخەنە ئەکەن یان باسی جوانی ئەکەن. کۆمەڵگەیەکی نەخۆش کە یان ئەمسەری خەتەکەی کردوە و بوە بە کۆیلە یان ئەوسەری خەتەکەی کردوە و بوە بە یاخی، رقی لەوانەیە کە باڵانس و هاوسەنگی هەیە لە ژیان و قسەیاندا .\nبەڵام چارەسەر ئەوەیە تۆ بە هێمنی و بە سەلیقە و بە ژیری بەردوام بی لە کاری خۆت. گەورەترین هەڵە ئەوەیە کە لە کاتی چارەسەرکردنیاندا تۆ ئیرەیی بە حاڵی نەخۆشەکان ببەیت و تۆش وەک ئەوانت لێ بێ. گرنگ نیە لە روی ژمارەوە چەندیت ، گرنگ ئەوەیە ئەو میللەتە نەخۆشە و پێویستی بە دکتۆر و حەکیم هەیە. ئەگەر ئەترسیت تۆش توش بیت بەجێیان بهێڵە، بەڵام ئەگەر بریاری ئیسڵاحت داوە، ئەبێ بەرگە بگری و لە هەمویشی گرنگتر وەک نەخۆشەکانت لێ نەیەت.\nلە دەرەوەی حیساباتی بچووکی حیزبایەتی و توڕەهاتی میدیا و سەفسەتەی فەیسبووکەوە بیربکەرەوە، کورد نەخۆشە و ژمارەی ئەوانەیش هێشتا بە ساغی ماون زۆر کەمن. کە ئەوان رقیان بەخشیەوە ، تۆ خۆشەویستی ببەخشەرەوە. کە تورەبوون، تۆ هێمن بە. کە دەنگیان بەرزکردەوە، تۆ بێدەنگ مەبە، هەر بە هێمنی بدوێ. گۆڕینی حکومەت و دەسەڵات و ئەمانە ئیشی مناڵبازارە، وازی لێ بێنە بۆ ئەوان، کۆمەڵگەکە فەوتاوە! با ئەوان خەریکی هەڵبژاردنی داهاتوو بن، تۆ خەریکی نەوەی داهاتوو بە.\nهەناسەیەکی قووڵ هەڵمژە، بڕیار بدە لە ساحەی نەخۆشەکاندا یاری نەکەیت، ژیرانە پلان داڕێژە چۆن زۆرترین نەخۆش چارسەرکەیت، چۆن ئەوەیشی ساغە بیپارێزی تا نەفەوتێ. کاتیش زۆر نەماوە، کۆمەڵگەکە بە عام تێکچوە و لە لێواری شێتبوندایە.


پێشبینی بۆ كەشوهەوای وەرزی بەهار بڵاودەكرێتەوە – تۆڕی میدیایی خەڵک\n2019/04/01 - 7:08 PM\nبەپێی پێشبینییە كەشناسییەكان، بەهرای ئەمساڵ باراناوی دەبێت و زۆرترین ڕێژەی باران تۆمار دەكرێت.\nبەپێی ئەو نەخشانەی لە مانگی دەستكرد وەرگیراون و سادق عەتیە، پسپۆڕی كەشناسی عیراقی بڵاویكردونەتەوە، پێشبینی دەكرێت بەهاری ئەمساڵ كەشێكی باراناوی هەبێت و لەسەر ئاستی مانگەكانیش، ئەم مانگە زۆرترین ڕێژەی باران تۆمار بكرێت.\nلای خۆشیەوە، خالید مەهداوی، پسپۆڕی كەشناسی ئەردەنی ئاماژەی بەوەكردووە، كە ئەو باران بارینەی ناوچەكەی گرتۆتەوە بەردەوام دەبێت تاوەكو مانگی ئایار، كە ئەوەش دۆخێكی ئاسایی نیە سەبارەت بە كەشوهەوای عیراق و ناوچەی عەرەبی.\nدەشڵێت: “بەهەڵمبوونێكی زۆر لەئاستی سەرەوەی ڕووی ئاوی زەریای هێمن هەیە و ئەوەش بەڵگەیە لەسەر سەرەتای پاشەكشەی (با) و چالاكی شەپۆلی ڕۆژئاوا، كە بەهۆی چالاكی دیاردەی (نینۆ) دروست دەبێت”.\nجەختیشی كردۆتەوە، ئەو دیاردە كەشناسیەی دەبینرێت مژدەی خێری پێیە بۆ ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەتایبەتی لە وەزری بەهاردا.\nلە سەرەتای دەستپێكردنی وەرزی بەهارەوە لە 21ی ئادار-دا تا ئێستا چەند شەپۆلێكی بارانی بەلێزمە و تەرزە ناوچەكانی عیراق و هەرێمی كوردستانی گرتۆتەوە و بەهۆیەوە چەندین زیانی مادی لێكەوتۆتەوە و لافاو لە چەندین ناوچە دروست بووە.\nبەوێنە و ڤیدیۆ؛ دوو شارۆچكەی كوردی و عەرەبی ئاو دایاندەپۆشێت\nوەزارەتی ناوخۆ لە پێنج پارێزگادا ئەوپەڕی حاڵەتی ئامادەباشی ڕادەگەیەنێت\nچەند بڕیارێك دەربارەی حەج دەركرا\nكاتی وەرگرتنی پارەی حەجی ئەمساڵ دیاری كرا


ئاسایشا نیشتمانی ،،بەندە ب ئێگڕتنا نەتەوی ڤە .. – Malame\nئاسایشا نیشتمانی ،،بەندە ب ئێگڕتنا نەتەوی ڤە ..\nد. شه‌عبان مزوری 13 ئازار، 2022\n72 ئێك خوله‌ك\nدەما ئەم باس ل ئاسایشا نشتمانی دکەین مەبەستا مە پاراستن و پاڕێزگاڕیکڕنە ژ سەڕوەڕیا سنور و دەستکەفتا ئەو دەستکەفت ژی هەر بو وی نەتەوی نە، کەواتە ئەڕکە ڤێ خاکێ ب پاڕێزین بو ڤی خەلکی . ئەو قوربانی و خوین و مالوێڕانی ژی هەر پێخەمەت وی ئاڕمانجێ بو ئانکو ئاسایشا سیاسی و ئابوری و جڤاکی و دبلوماسی و ئاسمانی و زەمینی و ژێڕ زەمینی ئاسایشا هەڕ لایەکێ یە ب پاڕت و ڕەوت و جین و تەخێن چڤاکی بگشتی .\nلێ ئایا ئەم وەک مللەتێ کوڕد بگشتی ئاستێ بەڕپرسیاڕیا وێ مەتڕسیێ دزانین ؟ ب باوەڕا من نەخێڕ ژبەڕ کو مە ئامادەسازی نەکڕیە بو شەنگستێ ژێڕخانا بنیاتنانا ڤی وەڵاتی ژ هەڕ ڕویە کێ ڤە . هەڕ ئەڤ دوو بەڕەکیەیە بویە مەتڕسی ل سەڕ ئاسایشا نیشتمانی ئەو پەڕتەوازیە یە ئیڕو بویە مەتڕسی ل سەڕ دەستکەفتا هەڕ ئەو بێ هەلویستیە یە بویە ڕێکخوشکەڕ هەڕ ئەو نەتەبایی یەیە ڕێکێ ب ڤان ئاپەڕاسیۆنا ددەت ،نەک هێڕشێن موشەکێن ئیڕانی و ئوپەڕاسیونێن تورکی .\nژبەڕکو ئەگەڕ د ئێکەم دەستدڕێژیێن ڤان وەڵاتێن هەڕێمێ و خودێ حکومەتا مەڕکەزی ژی پاڕتێن کوڕدستانی ب ئێکڕێزی و ئێک گوتاڕی ئیدانا ڤان جوڕە دەستدڕێژیا کڕبا نوکە دووباڕەنەدبون ! سەیڕە خەلکێ مە وەسا تێدگەهیت کو ئەڤ خاکە ئەڤ خەڵکە ئەڤ دەستکەفتە یێت هندەک پاڕت و مالباتێن دیاڕن و فەڕە ئەو پاڕێزگاڕیێ ژی بکەن و پڕوتستو بکەن .\nنەخێڕ ئەڤ دەستکەفتەبگشتی یێن خەلکێ کوڕدستانێ نە و فەڕە ب سەدان هزاڕ هاوڵاتی ڕژیابانە سەڕ جادا و ئیدانا ڤان کاڕا و ڤان هێڕشێن توڕکیا و ئیڕانێ کڕبان نەک ل سەڕ ئاستێ ناڤخویی بەلکو ل دەڕڤە ژی خەلکێ مە ڕوڵ هەبا و فشاڕ ئێخستبان سەڕ ڕێکخڕاوێن نێڤ دەولەتی و یو ئێن و مافێن مڕوڤا .\nلێ مخابن زوڕبەیا لایەنێن حزبی نەتەبانە بەلکو د وێ باوەڕیێ دامە کو دەما هەولێڕێ دهێتە موشەک باڕانکڕن کەیفا زونا کەسک دهێت و پێجەوانەژی . ئاخڕ کەنگی ئەڤە تێگەهێ وەلات پاڕێزی و ئێکڕێزی و نشتمان باڕێزیێ یە . پێتڤیە ئاستێ نەڕازیبونا لایەنێن جودا و تەخوجینێن کوڕدستانی ب هێزتڕ و کاڕیگەڕتڕبیت دا کو ئەڤ جوڕە هێڕشە جەندباڕە نەبن .


ڕێژیمی ئێران دەیهەوێت بەلووچستان دابەش بکات\n16:38 - 19 رەشەمه 2718\nکوردستان میدیا: کاربەدەستانی ڕێژیمی ئیسلامیی ئێران لە نوێترین پیلانی خۆیاندا دژی نەتەوەکانی ئێران، دەیانهەوێت کە پارێزگای سیستان و بەلووچستان دابەش بکەن.\nڕێژیمی ئیسلامیی ئێران و کاربەدەستەکانی ئەو ڕێژیمە لە نوێترین پیلانی خۆیاندا بۆ دابەشکردنی خاکی نەتەوەکانی ئێران و سیاسەتی گۆڕینی دێمۆگرافیای نەتەوەکانی ئێران، هەوڵ دەدەن بە بیانووی گەشەسەندن و پەردەپێدانی ئابووری، خاکی نەتەوەکانی ئێران دابەش بکەن.\nبەپێی ڕاپۆرتێک کە بڵاو کراوەتەوە، ساڵی ١٣٩٦ی هەتاوی، "حەسەن ڕۆحانی" سەرکۆماری ڕێژیمی ئیسلامیی ئێران بە بیانووی گەشەی ئابووریی پارێزگای سیستان و بەلووچستان داوای کردووە کە ئەو پارێزگایە دابەش بکات.\nئەو نامەیەی ڕۆحانی سەرکۆماری ڕێژیمی ئێران لە کاتێکدایە کە ڕێژیمی ئیسلامیی ئێران بە سیاسەتی ناوەندگەرایی و ئابووریی ناوەندگەرایی، پارێزگای سیستان و بەلوچستانی پەراوێز خستووە و خەڵکی ئەو پارێزگایە ساڵانێکە لە دۆخێکی دژواری ئابووریدا دەژین و کەمترین ئیمکاناتی خۆشبژیوی بۆ ئەو پارێزگایە دابین نەکراوە.\nچاودێرانی سیاسی باسیان لەوە کردووە که دابەشکردنی پارێزگای سیستان و بەلووچستان بۆ دوو پارێزگا تەنیا یەک ئامانجی هەیە، ئەویش لەتکردنی ناسنامەی بەلووچە. ئەم هەوڵەی ڕێژیمیش دڕێژەی هەمان سیاسەتی ڕێژیمی پەهلەوی بۆ دابەشکردنی جوغرافیای نەتەوەکانی ئێرانە.\nهاوکات باسکردن لە پەرەپێدانی ئابووری لە پارێزگای سیستان و بەلووچستان لە حاڵێکدایە کە هێزە نیزامییەکانی ڕێژیمی ئێران ڕۆژانە به بیانووی کاری قاچاخ، هاووڵاتییانی بەلووچ دەدەنە بەر دەسڕێژی گولـلە.\nماوەیەک پێش "خوسرەو کوردپوور" باسی لەوە کرد کە ناوەندەگەرایی کاربەدەستانی ڕێژیمی ئێران لە تاران و باقی شارە فارسنشینەکان تەنیا لە بواری دارایی و ساماندا کورت نابێتەوە بەڵکوو بیر و مێشکی ئەو کاربەدەستانەشی گرتووەتەوە.\nبەرپرسی ئاژانسی هەواڵی "موکریان" باسی لەوەش کردبوو، میدیاکانی نێوخۆیی ئێران و هاوبیرانی ئەو دەسەڵاتە لە دەروەی وڵات مێشکیان لە ئاستی ناوەندەگەراییدا ماوەتەوە و چاو لە هەموو شتێک دادەخەن و حاشای لێ دەکەن.


خوێندنەوەیەک بۆ ڕۆمانی”خەتی بزماری” … بۆتان لەتیف عەبدولقادر – Dengekan\nbyBotan Latif\tJuly 24, 2018\tGeneral, Literature\nخەتی بزماری؛ ناونیشانی ڕۆمانێکی”حسێن سجادی قائمقامی فەرهانی- قادر عەبدوڵلا”یە، “شەفیقی حاجی خدر” لەهۆڵەندیەوە کردویەتیە کوردی ولەساڵی ٢٠١٧ دەزگای ئەندێشە چاپی کردووە، ڕۆمانێکە؛ دەربارەی ڕەوشی کۆمەڵایەتی وڕامیاری ئێران؛ لەماوەی ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا، ڕۆمانێک؛ کۆتایی سەردەمی شاهنشەهی وسەرەتای دەرکەوتنی ڕژێمی ئایەتوڵڵایی پێکدەناسێنێت وبەسەرکەوتنی ڕژێمی ئایەتوڵڵاکان بەسەر “ڕەزا شا”دا کۆتایی دێت. شاری زنجان وکێوی زافەران ئەبنە هێماو ڕەگەزی وەشەوق وزەوق هێخستنی ڕەوشی ڕووداوەکان وئەگەرو پێشهاتەکان لەوێ ئاماژەدەگرن.\nنوسەر؛ لەم ڕۆمانەدا کەلکی لەچەند چیڕۆکێکی ناو قوڕئانی پیرۆز وەرگرتووە، سەرتا بەچیڕۆکی (یارانی ئەشکەوت) دەستپێدەکات، هەروەها چیڕۆکی “مریەم”یش ئاماژە پێدەدات.\nئەگەر سەیری پاشخانی نوسەر بکەین لەمیانەی ڕۆمانەکەوە؛ دەبینین خۆی وەکو کەسێکی پێشکەوتوو چەپ پیشاندەدات، کەسێک کەکەڕو لاڵە، هەتا بێ هەودا بژی، بێ ئاگا بی لەو ڕەوش وشێوەی ژیانکردنەی ئەوسا، ئەمە لەڕێگای کەسایەتی سەرەکی “ئاغا ئەکبەر” دەردەکەوێت، بەڵام دواتر ڕۆلی گەورەی دەبێت لەئاشکراکردنی واتای ئەو دەستەواژانەی بەخەتی بزماری نوسراون و، وەک تابلۆیەک لەئەشکەوتی شاخی زافەران هەڵواسراوە. هەروەها نوسەر دەیەوێت بەراوردێک بکات لەنێوان ژیانی کۆن ونوێدا، ژیانی کۆنی زنجان لەڕێی ئەشکەوتەکەی شاخی زافەران و چاڵی “مەهدی چاوەڕوانکراو”، هەروەها هاتنی کەرستەی نوێی ژیانکردن، وەکو شەمەندەفەرو ئۆتۆمبێل، ئەمە لەلایەک، لەلایەکی تر؛ ئەمە هەڵدەنێت لەسەر بنەمای چێڕۆکی یارانی ئەشکەوت وئەو ڕەوشە ئایینیەی لەشاری مەککەی سعودیە هەیە، وەکو حەج، هەروەها ئەمە ئاماژەیەکە بۆ ئەوەی نەتەوەی فارس وئێران دەیەوێت بڵێت لەڕووی ئایینیەوە خاوەنی شوێنی پیرۆزو پێشەواو پیاوی خودایی خۆیەتی، هەروەک ئەوەی بەریەککەوتنی هەردوو ڕێبازی شیعەو سونەشە.\nئەمە بێجگە لەوەی “ئاغا ئەکبەر” ی کەڕو لاڵ وپاڵەوانی کوتک بەدەست بۆکردنەوەی ڕێگای شەمەندەفەر لەشاخی زافەران؛ نازانێ بۆچی “ڕەزا شا” چاڵی “مەهدی چاوەڕوانکراو” پڕدەکاتەوەو کۆنکریت دەکات.. ڕەنگە ئەمە ترسی “شا” بێت لەلەدەستدانی دەسەڵات لەڕێی شۆڕشی مەلاکان بەڕابەرایەتی “خومەینی”، هەروەها ئەمە هێمایەک بێت بۆبەریەککەوتنی دەسەڵاتی دینی ودونیایی، لەوەی “شا” هێمای دونیاگەری وپێشکەوتنە، خەتی بزماری ویارانی ئەشکەوت، حەج لەمەکەو حەج لەشاخی زافەران و زنجان، پاشماوەی مێژویین وهێمای کۆنەپارێزین، ئەمە بەپێی بەراوردی نوسەر لەناو ڕۆمانەکەدا، هەرچەندە نوسەر خۆی ئاوارەو پەڕاگەندەی وڵاتانی تر بووە لەترسی دیکتاتۆریەتی “شا”ی ئێران، کەجێگای خەڵکی ڕۆشنبیرو کراوەو ئازادیخواز نابێتەوە لەسایەیدا، هەروەک ئەوەی خەڵکی زنجان وئەسفەهان وئێران بەگشتی چاوەڕێی فریادڕەسێکە بۆئازادبوون لەدیکتاتۆریەتی “ڕەزا شا”، ئینجا “مەهدی چاوەڕوانکراو” بێت یان “ئاغا ئەکبەر”. لەلایەکی تر لەڕووی نوسینی دەقەوە؛ ئەمە پێی دەگوترێت دەقئاوێزانی ئایینی.\nڕۆمانەکە؛ لەڕووی هونەری بنیاتنانی کەرستەیی ڕۆمانەوە بەم شیوەیەیە:\nبەپێی قسەکانی وەرگێڕ بێت؛ بۆناونیشانەکە پرس وڕاوێژی لەگەڵ نوسەر کردووەو گەیشتوونەتە ئەوەی کە ناونیشانەکەی(خەتی بزماری) بێت. ناونیشان؛ وەکو دەروازەو بێرایی چوونە ژوورەوە وایە، بۆیە ناونێشان زۆر گرینگە، بەپێی بۆچوونی (لیوهۆک) سێ ئەرک لەئەستۆی ناونیشانە:\n١- دەستنیشانکردنی بابەتی پەرتووک.\n٢- دیاریکردنی ناوەرۆک(دەق)ی پەرتووک.\n٣- ڕاکێشانی سەرنجی خوێنەر\nبەپێی ڕای ڕەخنەگرانی وەکو جیرار جینیت وگۆڵدمان یش بێت، ناونیشان گرینگترین وێستگەی نوسینە، چونکە دەروازەو بێرایی نوسینە. ئەگەر سەیری ئەم ڕۆمانە بکەین؛ دەبینین پەیوەیندیەکی ڕیک وبنیاتی لەنێوان ناونیشان وناوەرۆکەکەی هەیە، چونکە لەناو ئەشکەوتی چیای زافەران تابلۆیەکی نوسینی خەتی بزماری هەیە، کەهەمووان دەیانەوێ بزانن کەوا چیە نوسراوە.\nدووەم/ دابەشکردنی ناوەرۆک:\nبەشێوەیەکی گشتی؛ ناوەرۆکی ڕۆمانەکە بۆ سێ وێستگە دابەشکراوە، هەر وێستگەیەک ناوی لێنراوە کتێب، واتا(کتێبی ١، کتێبی ٢، کتێبی٣)، هەر کتێبێکیش لەچەند بەشێک پێکهاتووە.. لەکتێبی یەکەمدا ناونیشان نیە، هەرچی کتێبی دووەمە؛ ناوی(زەمینەیەکی نوێ)، وە کتێبی سێیەم ناوی(ئەنوا)یە، چیڕۆکێکی ناو کتێبە پیرۆزەکەی ماڵی “ئاغا ئەکبەر”ە. ئەوەی جێی سەرنجە؛ لەبەشی یەکەمی کتێبی یەکەمدا بە(ئەنوا) دەستپێدەکات، بەڵام کتێبی سێیەم ناولێدەنێت(ئەنوا)، ئەمەش لەڕووی فەزای گشتی وبواری گشتییەوە؛ جێی سەرنجە، لەوەی کە لەسەرەتادا (ئەنوا) چیڕۆکی کتێبە پیرۆزەکەیە، بەڵام لەکۆتاییدا وێستگەی ژیانی کەسێکی بێناسنامەو وێڵ وسەربزێوەو چەپە، ئەمەش بەپێی بۆچوونی زانای کۆمەڵناس (هابرمانس) بێت؛ بواری گشتی دەرچوونە لەچوارچێوەیەکی دیاریکراوی خێزانی، دەوڵەتی، یان کۆمەڵایەتی وڕامیاری وتاد.. هەروەها سەربزێوی وسەرپێچیکردنی هەندێ خەسڵەت وتایبەتمەندی وداب ونەریتە. هەرچی (ئیمانۆئێل کانت)یشە پێش (هابرمانس) لەوتارێکیدا بەناونێشانی(ڕۆشنگەی چیە) باس لەو بارودۆخە دەکات، وەختی تاک لەناو ڕەوشێکی دیاریکراودا تێی دەکەوێت وچوارچیوە وەردەگرێت، بەڵام پێیەوە پەیوەست وپابەند نابێت، واتا لەفەزایەکی گشی دایە، دەکرێت بڵێین “ئاغا ئەکبەر” لەفەزای گشتی دایە ودەیەوێت لەنوێوە دەستپێبکاتەوە.\nسێیەم/ هونەری مەڕاقکردن/ فن الحبکة(ڕستن وچنینی ڕووداوەکان):\nسەرەتا؛ ڕۆماننوس بەگێڕانەوەی چیڕۆکی یارانی ئەشکەوت، کەلەقوڕئانی پیرۆز هەیە دەستپێدەکات، پاشان وردە وردە دێتە سەر ئەشکەوتی شاخی زەنجان ونوسینی بزماری وژیانی کەسایەتی سەرەکی”ئاغا ئەکبەر”.\nتابلۆی خەتی بزماری؛ لەناو ئەشکەوتی شاخی زافەران؛ کە بنارەکەی شاری زنجانە، بووەتە خاڵی وەرچەرخان وڕاکێشانی سەرنجی خوێنەر، لەوەی کەکەسایەتیەکانی ڕۆمانەکەی بەخۆوە سەرقاڵکردووە، بەتایبەت کەسایەتی سەرکی(ئاغا ئەکبەر)ی کەڕو لاڵ. ڕەخنەگرو ئەدیبی بەریتانی(ئیدوارد مورگان فۆستەر) لەبارەی ڕەگەزی وروژاندن وئارەزووپێدان/ عنصر الرغبة والتشویق، دەڵێت: (گرێی ڕۆمان لەمەڕاقکردن وچۆنیەتی داڕشتنی ڕووداوەکان دایە)، وەختی خوێنەر ڕۆمان دەخوێنێتەوە؛ دەبێ خاڵێک هەبێ کە تیایدا هەست بەوە بکات کە بەئامانجی نوسەر گەیشتووە، ئەمەش ڕای دێنێت کەبەردەوامبێت، بەجۆرێک تامەزرۆیی زۆرتر بەخوێنەر دەبەخشێت وڕایدەکێشتێت تا کۆتایی ڕووداوەکان. لەم ڕۆمانەدا؛ نوسینە بزماریەکە گرێیەکی سەرکیە، کەلەڕیی کەسایەتی سەرەکی ڕووداوەکە(ئاغا ئەکبەر) دەبێ وەربگێڕدرێتە سەر زمانی سەردەم، هەتا هەمووان تێبگەن کەچی نوسراوە. لێرەدا هەست بەوە دەکەین کەڕۆماننوس سەرکەوتووە لەوەی پەیوەندیەکی گەرم وگوڕ لەنێوان ڕووداوو گرێی ڕۆمان وکەسایەتیەکانیدا دروستبکات، هەتا مەبەستەکەی بگات.\nچوارەم/ کەسایەتی وکات وشوێن:\nئەم ڕۆمانە، چەندین کەسایەتی تێدایە، کەسایەتی سەرکی”ئاغا ئەکبەر”ی کەڕو لاڵە، کەخەڵکی زنجانی بناری شاخی زافەرانە، لەڕێی “هاجەر”ی دایکی و”کازم خان”ی خاڵی گرینگی پێدەدات وڕۆڵ وئەرکەکانی بۆدیاری دەکات. هەروەها چەندین جار ناوی”شا” دێنێت، لەوەی ئەو دەسەڵاتداری ئەوسای ئێرانە، باسی مەلاکان دەکات وناوی “خومەینی”یش دێنێت وەختی لەڕێی شاخەکانی زنجانەوە لەدەست “شا” ڕادەکات ودواتر بەسواری فڕۆکەیەک دێتەوەو دەبێتە حاکمی ئێران، ئەمەش “ئاغا ئەکبەر” سەرسام دەکات. هەروەها چەندین کەسایەتی تریشی تێدایە وەکو “ئیسماعیل، تینا، جەمیلە، موسەددەق، چەرچڵ، بولفەزل و..ناوی چەند شاعیرێک وچەند کەسایەتیەکی تریش. لێرەدا؛ هەست بەهەژموونی نوسەر دەکەین لەوەی خۆی ئەرک وڕۆڵ بەهەر کەسایەتیێک دەدات وهەڵیاندەسوڕێنێت.\nکاتی ڕووداوەکانی ناو ڕۆمانەکە؛ سێ دەیەی کۆتایی سەدەی ڕابردووە. هەرچی شوێنی ڕووداوەکانی ناو ڕۆمانەکەیە؛ بەگشتی ئێرانە، بەڵام نوسەر بینینی خۆی وەکو هێمایەک لەشاری زنجان وشاخی زافەران چڕکردۆتەوە.\nپێنجەم/ زمان وگوفتار:\nهەرچی زمانی وەرگێڕانەکەیە؛ زمانێکی ڕێک وشیاوی نوسینی ڕۆمانە، وەرگێڕ سەرکەوتوو بووە لەگواستنەوەی ڕووداوەکان وپێکهاتەکانی تری ڕۆمانەکە بەگشتی، وەک دەڵێن: وەرگێڕان وەک ئەوە وایە تۆ مافورێکی کاشان وەربگێڕیە دیوەکەی تری وئینجا ڕایبێخی. واتا هیچ کات وەرگێڕان وەک زمانی زگماکی نوسین نایێتەوە، بەڵام بەگشتی هەست ومەبەستی نوسەر بگەیەنێت بەپێی ئەو هونەرەی نوسینی پێدەنوسرێت گرینگە.\nهەرچی پەیوەندی بەگوفتاری ڕۆمانەکەوە هەیە؛ ڕاناوی کەسی یەکەم(من) بەسەریدا زاڵە، کەگوزارشت لەکەسایەتی ڕۆماننوس دەکات. لەوەی کە نوسەر (ڕۆماننوس) وەک چۆن زاڵە لەپێدانی ڕۆڵ بەهەر کەسایەتیێک؛ ئاواش لەدواندنیاندا زاڵە، بەڵام بەیەکداچوونی نێوان ڕووداوەکان وکەسایەتیەکانیش گرینگە ویەکلاکەرەوەیە.\nلەم ڕۆمانەدا؛ گێڕەرەوە خودی نوسەرە، چونکە هەموو شتەکان دەربارەی هەموو کەسایەتیەکان دەزانێت بەکەسایەتی سەرەکی”ئاغا ئەکبەر”یشەوە. لەوانەیە “کازم خان” خودی نوسەر(ڕۆماننوس) بێت، بەپێی ئەم چەند دێرەی لاپەڕە ١٩ی ڕۆمانەکە بێت کەدەڵێت: “ئێمە دوو کەسین چیڕۆکەکە دەگێڕینەوە. ئیسماعیل ومن. من گێڕەرەوەی هەمەشت زانم. ئیسماعیلیش کوڕی ئاغا ئەکبەرە کەکەڕو لاڵ بوو”.\nڕەخنەگری فەڕەنسی(جۆن بۆیۆن)پێی وایەکە گێڕەرەوە؛ بەگوێرەی زانیاریەکانی دابەش دەبێت بۆ سێ جۆر، ١- گێرەرەوە لەکەسایەتی سەرەکی زیاتر دەزانێت. ٢- گێڕەرەوە هەندی کەسایەتی سەرەکی دەزانێت. ٣- گێڕەرەوە کەمتر دەزانێت لەکەسایەتی سەرکی.\nلەم ڕۆمانەدا؛ گێڕەرەوە کەخودی ڕۆمانوس(نوسەر)ە؛ لەجۆری یەکەمیانە، بۆیە وەختی ڕۆمانەکە دەخوێنینەوە؛ هەست بەهەژموونی نوسەر دەکەین لەوەی خۆی ئەرک وڕۆڵ بەهەر کەسایەتیێک دەدات وهەڵیاندەسوڕێنێت. لەبەرئەوە پێم وایە، ئەم ڕۆمانە بەشیک بێت لەژیاننامەی نوسەر. واتا لێرەدا بەیەکداچوونی ڕەگەزی دەقەکان ڕوویداوە، لەوەی ڕەگەزی ڕۆمان وڕەگەزی ژیاننامە جووت دەبن و”توانەوەی جۆری” دروست دەبێت، بەوەی دەقێکی ئەدەبی هەژموون بەسەر دەقێکی تردا دروستدەکات.\nPrevious بۆ دەبێت بەشداری و پشتیوانی لە ناڕەزایەتی یەکانی خەڵکی عیراقدا بکرێت…؟! … موزەفەر عەبدوڵا\nNext کتێبی: بوون لە ئەزمون و خوێندنەوەدا …. محەمەد عەبدولکەریم ئیبراهیم