لێكۆڵینه‌وه له په‌یوه‌ندی سوپا له‌گه‌ڵا كۆمه‌ڵگه، گروپ و بزووتنه‌وه كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌لایه‌كه‌وه و له‌گه‌ڵا ده‌زگای ده‌سه‌ڵاتی سیاسی له‌لاكه‌یدیكه‌وه، له روانگه‌ی كۆمه‌ڵناسی سیاسیییه‌وه جێیبایه‌خه. به‌ده‌ربڕینێكیدیكه ئه‌وه‌ی له روانگه‌ی كۆمه‌ڵناسیی سیاسییه‌وه گرنگه ئه‌و رۆڵه‌یه كه سوپا وه‌ك نێوانكارێك له‌نێوان چین و گروپه كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌وه له‌لایه‌ك و حكومه‌ت له‌لایه‌كیدیكه‌وه ده‌یبینێ.\nبه‌شێوه‌یه‌كی ئاسایی سوپا به‌پێی یاسا، وه‌ك ئامڕازێكی جێبه‌جێكردنی ده‌سه‌ڵات و توند‌وتیژیی ده‌وڵه‌ت، به‌رپرسیارێتی سیاسیی ناكه‌وێته‌سه‌رشان، به‌ڵام له‌كرده‌وه‌دا و به‌گه‌لێك به‌ڵگه ده‌شێت به‌شێوه‌ی جۆرا‌وجۆر و راسته‌وخۆ یا ناڕاسته‌وخۆ به‌رپرسیاربێت له به‌كارهێنانی ده‌سه‌ڵاتی سیاسیدا. بێگومان شێوه و سه‌نگی هه‌ژموون یا ده‌ستوه‌ردانی سوپا له رژێمه سیاسییه‌كاندا (زۆردار، توتالیتار و دیموكراسی په‌رله‌مانی) ده‌گۆڕێت. له وڵاتانی كۆمۆنیستی سه‌ده‌ی بیستدا ئه‌فسه‌ره باڵاكانی سوپا له پارتی ده‌سه‌ڵاتدار به‌شداربوون و له‌لایه‌كیدیكه‌شه‌وه رێكخراوه حیزبییه‌كانیش له‌نێو سوپادا چالاكبوون. له ده‌وڵه‌ته دیموكراسییه‌كاندا له‌گه‌ڵا ئه‌وه‌شدا سوپا ده‌ستوه‌رناداته ده‌سه‌ڵات، به‌ڵام سوپاكان به‌به‌شێك له گروپه‌كانی فشار ده‌ژمێردرێن. بۆ نموونه له ئه‌مریكا هه‌ندێك پیشه‌ی نه‌ته‌وه‌یی كه سوود له گرێبه‌سته سه‌ربازییه‌كان وه‌رده‌گرن، هه‌میشه په‌یوه‌ندییه‌كی تایبه‌تییان له‌گه‌ڵا سوپادا هه‌یه.\nله وڵاتانی گه‌شه‌سێندا ده‌ستوه‌ردانی راسته‌وخۆی سوپا له‌سیاسه‌تدا ئاشكراتره. هۆكارێكی ئه‌م ده‌ستوه‌ردانه ئه‌و رۆڵه دیاره‌یه كه زۆرینه‌ی سوپاكان له خه‌باتی دژی داگیركاری له‌م وڵاتانه‌دا گێڕاویانه.\nبه‌مپێیه هه‌ر له ده‌ستپێكی سه‌ربه‌خۆییه‌وه، سوپا وه‌ك پاسه‌وانی سه‌ربه‌خۆیی و پارێزه‌ری شوناسی نه‌ته‌وه‌یی ده‌ركه‌وتووه. به‌هه‌رحاڵا پرسیاری گرنگ له روانگه‌ی كۆمه‌ڵناسی سیاسییه‌وه هه‌رته‌نها ده‌ستێوه‌ردانی سوپا له‌سیاسه‌تدا نییه، به‌ڵكو ئه‌وه‌یه كه ئه‌و ده‌ستوه‌ردانه له به‌رژه‌وه‌ندی چ گروپێكی كۆمه‌ڵایه‌تیدایه. ده‌ستوه‌ردانی سوپا له‌سیاسه‌تدا به‌تایبه‌ت به‌شێوه‌ی كودێتای سه‌ربازی به‌زۆری به‌جۆرێك له‌جۆره‌كان په‌یوه‌ندی به به‌رژه‌وه‌ندی گروپه كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌وه هه‌یه.\nله‌وڵاتێكدا كه له بنه‌ڕه‌ته‌وه ده‌سه‌ڵاتی سیاسی له ده‌ستی خانه‌دانانی خاوه‌نزه‌ویوزاردا بێت، ده‌شێت كودێتا نیشانه‌ی ناكۆكی نێوخۆیی چینی ده‌سه‌ڵاتدار بێـت. له‌لایه‌كیدیكه‌وه ده‌شێت له‌گه‌ڵا گه‌شه‌ی چینی ناوه‌ڕاستدا، ئه‌فسه‌رانی سوپا وه‌ك نوێنه‌ری به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌و چینه ده‌سه‌ڵات بگرنه‌ده‌ست و رووه‌و به‌دیهێنانی ئه‌و به‌رژه‌وه‌ندییانه ده‌ستبده‌نه ئاڵوگۆڕ.\nبه‌مپێیه پێویسته بووترێت كه چه‌مكی حكومه‌تی سه‌ربازیی به‌ته‌نها چه‌مكێكی كۆمه‌ڵناسی نییه. ده‌شێت حكومه‌ته سه‌ربازییه‌كان له‌ڕووی پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و مه‌یله چینایه‌تییه‌كانیانه‌وه زۆر و جۆرا‌وجۆربن. هه‌ر له‌مڕووه‌وه‌یه بابه‌تی سه‌ره‌كی كۆمه‌ڵناسی سیاسیی حكومه‌ته سه‌ربازییه‌كان توێژینه‌وه‌یه له په‌یوه‌ندی تایبه‌ت، گروپی و ئیدۆلۆژی نێوان سوپا و چینه كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان. به‌مپێیه باسی ده‌ستوه‌ردانی سوپا له سیاسه‌تدا له روانگه‌ی كۆمه‌ڵناسی سیاسییه‌وه به‌رته‌سكتره له‌كۆی بابه‌تی ده‌ستوه‌ردانی هێزه چه‌كداره‌كان له ژیانی سیاسییدا. پێشینه‌ی مێژوویی سوپا\nیه‌كه‌مین ئیشكالییه‌تی سوپا له كۆمه‌ڵگه كشتوكاڵییه سه‌ره‌تاییه‌كانه‌وه ده‌ركه‌وت كه له‌گه‌ڵا كۆمه‌ڵگاكانی ده‌وروبه‌ری خۆیاندا ده‌كه‌وتنه ململانێیه‌وه. هه‌موو ئیمپراتۆریا كۆنه‌كان دامه‌زراوه‌ی سه‌ربازیی تایبه‌تیان هه‌بوو، له‌و قۆناغانه‌دا سوپاكان وابه‌سته‌ی خانه‌دانه خاوه‌نزه‌ویوزاره‌كان بوون. له‌گه‌ڵا فراوانبوونه‌وه‌ی شاره‌كاندا تایبه‌تمه‌ندێتی سوپا بۆ به‌رگریكردن له شاره‌كان له‌به‌رامبه‌ر هێرشی ده‌ره‌كیدا حاشاهه‌ڵنه‌گربوو. سه‌رده‌مانی كۆن له زۆربه‌ی وڵاتاندا بۆ پێكهێنانی سوپای به‌كرێ‌گیراو سوودیان له میلله‌ته ژێرده‌سته‌كان وه‌رده‌گرت. له ئه‌وروپای سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاساتدا ده‌وڵه‌ته بچووكه هه‌رێمییه‌كان سوپای بچووك و په‌رشوبڵاویان پێكهێنا. له‌وسه‌رده‌مانه‌دا پاشاكان له‌جیاتی دانی پاره‌وپول پتر زه‌ویان به سه‌ربازان ده‌به‌خشی. ئا له‌مڕووه‌وه خۆیان كۆڵه‌كه‌ی وه‌رچه‌رخانبوون بۆ پێكهاتنی چینی ده‌ره‌به‌گ. خانه‌دانی خاوه‌نزه‌وی له ئه‌وروپا ریشه‌یه‌كی سه‌ربازیشی هه‌بوو. له سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستدا خانه‌دانی چه‌كدار هێزی سه‌ره‌كی به‌رگریكردنبوون له شاره‌كان. په‌رشوبڵاوی سوپا تایبه‌تییه‌كان له چاخی ده‌ره‌به‌گیدا، رێگربوو له‌به‌رده‌م پێكهاتنی رێكخراوێكی یه‌كپارچه و گرد‌وكۆدا. ته‌نانه‌ت له شه‌ڕی كریستیانه‌كاندا ( ئه‌وه‌ی موسڵمانان به شه‌ڕی خاچپه‌رسته‌كان ناویده‌به‌ن. و.ك) رێكخستن و یه‌كێتی پێویستیان نه‌بوو. له كۆتایی سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستدا و له‌گه‌ڵا په‌یدابوونی ده‌وڵه‌ته ره‌هاكان، پاشاكان كه‌وتنه‌لاوازكردنی خانه‌دانه چه‌كداره‌كان و سه‌رنجڕاكێشانی چینی بازرگانانی شار. بێگومان دامه‌زراوه سه‌ربازییه‌كانی حكومه‌ته ره‌هاكان چاكتربوون له له‌شكره بچووك و تایبه‌تییه‌كانی خانه‌دانان. له‌گه‌ڵا به‌رهه‌مهێنانی چه‌كی نوێ له‌نێوان ساڵانی 1550 ـ 1650 له‌شكری ده‌وڵه‌تی ره‌های پاشاكان شێواز و هێزێكی تازه‌ی هه‌بوو. هه‌ر له‌وقۆناغه‌دا بوو كه جلوبه‌رگ، كه‌لوپه‌ل و دیسپلیینی سه‌ربازیی ستاندارد سه‌ریانهه‌ڵدا. زنجیره‌ی پله‌وپایه‌كان، دامه‌زراندن، پله و نیشانه‌ی تایبه‌تیش له‌سوپادا ده‌ركه‌وتن. سوپای پاشای پروس دیارترین نموونه‌ی سوپای مۆدێرن بوو كه له‌ماوه‌ی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م له‌لایه‌ن فره‌دریكی دووه‌م، به بناغه و مۆدێرنێتییه‌كی ته‌واوه‌وه، دامه‌زرا. سوپا له بروسیا وه‌ك (قوتابخانه‌ی گشت میلله‌ت) ناوده‌برا. سوپای حكومه‌ته ره‌هاكان یه‌كه‌مین سوپای پرۆفیشناڵی مۆدێرن بوون. له‌گه‌ڵا ئه‌وه‌شدا سوپاكان تاڕاده‌یه‌ك داخراوبوون، چونكه ته‌نها خانه‌دان و كه‌سه نزیكه‌كانی پاشا ده‌یانتوانی بگه‌نه پله‌ی باڵای سه‌ربازیی. ئه‌فسه‌رانی سوپای حكومه‌ته ره‌هاكان له خه‌راج به‌خشرابوون، چونكه ده‌ووترا ئه‌وان خه‌راجی خۆیان به خوێن ده‌ده‌ن. هێشتاش لوتف و تووڕه‌یی پاشاكان له به‌رزكردنه‌وه‌ی پله یان داگرتنیان كاریگه‌ریی هه‌بوو. به‌وجۆره سوپای حكومه‌ته ره‌هاكان له‌ڕووی رێكخراوه‌ییه‌وه سوپای سیستمی باوكسالاری یا به‌ره‌بابیی( پاتریمونیال) بوون.\nهه‌ر له‌و سه‌رده‌مانه‌دا كڕین و فرۆشتنی پله‌وپایه‌ی سه‌ربازییش بره‌ویهه‌بوو، ئه‌وه‌ش ببووه هۆی زیادبوونی بێبنه‌مای ئه‌فسه‌ر. بۆ نموونه سوپای فه‌ره‌نسا له ساڵی 1787دا 36 هه‌زار ئه‌فسه‌ری هه‌بوو كه ته‌نها 13 هه‌زاریان به‌كرده‌وه له سوپادا خزمه‌تیانده‌كرد. به‌مجۆره ماشینێكی سه‌ربازیی تاڕاده‌یه‌ك گه‌وره له ده‌وڵه‌ته ره‌هاكاندا په‌یدابوو. له سه‌رده‌می لویسی چوارده‌دا، فه‌ره‌نسا خاوه‌نی گه‌وره‌ترین سوپای مۆدیرنی راهێنراوبوو و نزیكه‌ی 400 هه‌زار سه‌ربازی هه‌بوو، ( ژماره‌ی دانیشتوانی فه‌ره‌نسا له‌و سه‌رده‌مه‌دا 23 ملیۆن كه‌س بوو). هه‌ر له‌وسه‌رده‌مانه‌دا به‌ریتانیا توێژێكی بچووكتری سوپای هه‌بوو كه له‌ژێر چاودێری په‌رله‌ماندا بوو. نه‌ریتی كڕین و فرۆشتنی پله‌وپایه‌ی سه‌ربازی له‌و وڵاته‌دا تا ساڵی 1871 به‌رده‌وامبوو. له پروسیا ئه‌فسه‌رانی سوپا به‌گشتی له چینی خانه‌دانی خاوه‌نزه‌وی (یونكه‌ره‌كان) بوون. له ساڵی 1791، سه‌رجه‌م ئه‌فسه‌ره باڵاكانی سوپای ئه‌و وڵاته سه‌ربه 518 خێزانی ئه‌شرافی خاوه‌نزه‌وی بوون. ساڵی 1806 له‌كۆی نزیكه‌ی 8000 ئه‌فسه‌ری پروسی ته‌نها 700 كه‌سیان له خانه‌دانی خاوه‌نزه‌وی بوون. سوپای پیشه‌یی نه‌ته‌وه‌یی به مانای مۆدێرن له‌گه‌ڵا سه‌رهه‌ڵدانی سیستمی كار (وه‌زیفه‌كان) ته‌نها له سه‌ده‌ی 19دا په‌یدابوو. شه‌ڕی ساڵانی 1870 تا 71 له‌نێوان ئه‌ڵمانیا و فه‌ره‌نسادا به‌هه‌موو پێوانه‌یه‌ك شه‌ڕی سوپا نه‌ته‌وه‌ییه‌كان بوو.\nپێشینه و سه‌ره‌تای پێكهێنانی سوپای نه‌ته‌وه‌یی ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ شه‌ڕی سه‌ربه‌خۆیی ئه‌مریكا له ساڵانی 1775 ـــ 1783و شه‌ڕه شۆڕشگێرانه‌كان و جه‌نگه‌كانی ناپلیۆنیش له فه‌ڕه‌نسا. ساڵی 1793 به دانانی یاسای سیستمی كاری گشتی له فه‌ڕه‌نسا levee en masse) )، تۆوی پێكهاتنی دانرا. سوپای نه‌ته‌وه‌ییش به مانا مۆدیرنه‌كه‌ی له شۆڕشی فه‌ڕه‌نسادا و له‌لایه‌ن (لازاركارنۆ)وه داهێنرا. بنه‌مای رژێمی كاری گشتی په‌یوه‌ندی نێوان سوپا و گه‌لی به‌هێزكرد. له ساڵانی سه‌ره‌تای شۆڕشدا سه‌ربازان ئه‌فسه‌رانی خۆیان هه‌ڵده‌بژارد. به‌پێی ده‌ستووری ساڵی 1793 هه‌موو فه‌ڕه‌نساییه‌ك به سه‌ربازی گه‌ل ده‌ژمێردرا. به‌وه‌شه‌وه 70% ئه‌فسه‌رانی سوپای فه‌ڕه‌نسا له چینی خانه‌دانه‌كانی ئه‌و وڵاته‌وه هاتبوون. هه‌رچۆنێك بێت سوپای نوێی گه‌ل پێكهاته‌یه‌ك بوو له سوپای مه‌شقپێكراو و سیستمی وه‌زیفه. گرنگترین ریفۆرمی سه‌ربازیی له سه‌ده‌ی نۆزده‌دا له پروس روویدا. ساڵی 1810 ئه‌كادیمیای سه‌ربازیی (كریگ) له به‌رلین دامه‌زرا. به‌دیهێنانی ناوه‌ندێكی هاوبه‌شی سوپا له ساڵی 1860 داهێنانێكی ده‌وڵه‌تی پروسی بوو. مۆدیلی سوپای پروسی نموونه‌یه‌كیدیكه‌ی وڵاتانی ئه‌وروپایی بوو كه دواتر له‌سه‌ر ئاستی جیهاندا سوودیلێبینرا. ته‌نانه‌ت فه‌ڕه‌نسا له‌دوای شكستی 1871 چاوی له سوپای پرۆسی كرد. دوای ئه‌وساڵه گشت وڵاتانی ئه‌وروپا خزمه‌تی سه‌ربازییان له‌نێو میلله‌تدا كرده ئیلزامی. پێشبڕكێی چه‌ك له ده‌ورانی ئاشتی ساڵانی 1870 ــ 1914 له‌نێوان وڵاتانی ئه‌وروپاییدا، بایه‌خ و پێگه‌ی سوپای نه‌ته‌وه‌یی زیادكرد. له‌دوای ئه‌وه‌وه سوپا به مانایه‌كی نوێوه خۆی گرت. له‌ماوه‌ی سه‌ده‌ی بیست وڵاتانی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌وروپاش ده‌ستیاندایه پێكهێنانی سوپای نه‌ته‌وه‌یی و سیستمی ئه‌ركی سه‌ربازی.(1) له شارستانێتی ئیسلامیدا له‌ڕووی مێژووییه‌وه ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربازی و مه‌ده‌نی هه‌میشه ئامێته‌ی یه‌كتریبوون. داگیركردنی خاكی نه‌ته‌وه‌كانیدیكه رێگای باوی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت بوو له‌م شارستانێتییه‌دا كه ئه‌مه‌ش به‌هۆی سوپاوه ئه‌نجامده‌درا.\nپێغه‌مبه‌ری ئیسلام و خه‌لیفه‌كانی به فه‌رمانده‌یی له‌شكر و سوپا حسابده‌كران. هه‌روه‌سا له‌لای ئه‌میره‌كانی وڵاتانی ئیسلامی باجی پاسه‌وانێتی سوپای به‌كرێگیراو له كۆنه‌وه له‌ئارادابووه له‌ڕاستیدا خودی خه‌لیفه‌كانی به‌غداد پشتیان به ده‌سه‌ڵاتی له‌شكری به‌كرێگیراو به‌ستبوو، تا ئه‌وجێیه‌ی به‌لای ئیمام محه‌مه‌د غه‌زالییه‌وه ده‌سه‌ڵاتی خه‌لیفه جگه‌له ئه‌فسانه‌یه‌ك هیچیدیكه نه‌بوو، به‌ڵگه‌شی ده‌هێنایه‌وه كه له سه‌رده‌می خۆیدا ده‌وڵه‌ت ته‌نها به‌ره‌نجامی هه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربازییه. خه‌لیفه كه‌سێكه كه خاوه‌ن شكۆكان و ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربازی دڵسۆزیبن.\nله‌لای ئیمپراتۆریای عوسمانیش كه دوا ئیمپراتۆریای ئیسلامی بوو، به‌شی زۆری ده‌سه‌ڵات له ده‌ستی (یه‌نیچرییه‌كان) یا گیانبه‌ختكه‌ره‌كاندا بوو كه ناوكۆكه‌ی سه‌ره‌كی سوپای ئیمپراتۆریاكه‌ی پێكده‌هێنا.\nمیلیتاریزه بوونی كۆمه‌ڵگه و سیاسه‌ت\nچه‌مكی میلیتاریزم له مێژووی ململانێی حیزبی و سیاسیدا، به‌تایبه‌ت، له‌لایه‌ن پارت و رێكخراوه سۆسیال دیموكرات و چه‌په‌كانه‌وه، وه‌ك دروشمێكی سیاسی له‌پێناو ناشیرینكردن و ره‌خنه‌گرتن له هه‌ڵوێستی هه‌ندێك حكومه‌تی سه‌ربازیی به‌كارهێنراوه. به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی میلیتاریزم به‌دوو مانا به‌كارده‌برێت، یه‌كێكیان په‌ره‌سه‌ندن و زاڵابوونی كه‌لتووری چه‌كداری و سه‌ربازییه له‌كۆمه‌ڵدا و دووه‌م ده‌ستوه‌ردانی سوپایه له سیاسه‌تدا. مه‌به‌ست له میلیتاریزم له مانای یه‌كه‌مدا به‌شێوه‌یه‌كی گشتی بریتییه‌له زاڵابوونی سوپا و شێوه ژیان و كه‌لتووری سه‌ربازی له ژیانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیدا. هه‌روه‌ك بینیمان میلیتاریزم، له ره‌وه‌ندی پێكهاتنی ناسیونالیزم و ده‌وڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی مۆدیرندا، به‌مانای تامه‌زرۆیی كۆمه‌ڵگه بۆ ئامانجه سه‌ربازییه‌كان ده‌ركه‌وت. پتر له شێوه ژیان و فه‌رهه‌نگی سه‌ربازیدا سیستم و دیسپلین و زنجیره پله‌وپایه‌كان، په‌یوه‌ندی ده‌سه‌ڵات، ملكه‌چی و روانینی شه‌ڕخوازانه جێیشانازییه و یا ته‌نانه‌ت جه‌نگ له‌ڕووی ئه‌خلاقییه‌وه به جێكه‌وته‌كه‌ر و به‌دێهێنه‌ری وزه‌ی رۆحی و ده‌روونی مرۆڤ ده‌زانرێت. له‌مڕووه‌وه به‌زۆری میلیتاریزم به مانای به‌رژه‌نگ و نه‌خۆشی سیاسی ــ كۆمه‌ڵایه‌تی به‌كارده‌برێت و مه‌به‌ستلێی ئه‌وه‌یه كه سوپا سنووری په‌یوه‌ندییه شیاوه‌كان و كاره ره‌واكانی خۆی تێپه‌ڕاندووه و واوه‌تر رۆیشتووه.\nمیلتاریزم، به‌م مانایه، ده‌كرێت له ئه‌نجامی زیادبوونی ململانێ سه‌ربازییه نێونه‌ته‌وه‌ییه‌كان و پێداویستی به زیادكردنی بودجه‌ی چاكسازی و نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی سوپا و زیادكردنی ژماره‌ی سه‌رباز له‌لایه‌ن حكومه‌تێكی مه‌ده‌نییه‌وه، بێته‌ئارا، هه‌روه‌ك ده‌شێت هه‌ژموون و ده‌سه‌ڵاتی سه‌ركرده و كۆمه‌ڵه سه‌ربازییه‌كان له سیاسه‌تی ناوخۆیی و ده‌ره‌وه به‌شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ زیادبكات و سه‌ره‌نجام میلیتاریزم په‌ره‌بسێنێت. به ده‌ربڕینێكیدیكه (میلیتاریزمی) (مه‌ده‌نی یا نا چه‌كدار) له ئه‌نجامی فراوانبوونی گیانی سه‌ربازی و جه‌نگاوه‌ریی له كۆمه‌ڵگا و ده‌وڵه‌ت و نێوان خه‌ڵكیدا په‌یداده‌بێت، له‌كاتێكدا (میلیتاریزمی چه‌كداری) به‌ره‌نجامی زاڵبوونی ده‌سه‌ڵاتی سوپایه له حكومه‌تدا.\nمیلیتاریزم، له‌باری زه‌مینه‌كانی په‌یدابوونییه‌وه، له‌به‌رده‌وامبوونی تێڕوانینه باوه‌كان یا دیارده باو و نه‌ریتییه‌كانه‌وه سه‌رچاوه‌ینه‌گرتووه تاكو بكرێت به‌هۆی مۆدیرنیزه‌كردنی كۆمه‌ڵگه‌وه خۆبه‌خۆ له‌ناوبچێت، به‌ڵكو سه‌رچاوه‌گرتووی هه‌لومه‌رجی مۆدیرنی ژیانی سیاسی و كۆمه‌ڵاتییه، به‌تایبه‌ت فاكته‌ره سه‌ره‌كییه‌كه‌ی، زیادبوونی به‌كارهێنانی ته‌كنه‌لۆژیا له كایه‌ی چه‌كسازیدا كه هۆیه‌كه بۆ گه‌شه‌پێدانی دامه‌زراوه‌یی و ته‌كنیكیی سوپا. سوپا مۆدیرنه‌كان هێزی كۆمه‌ڵایه‌تی ـ سیاسی رێكخراو و هاوپه‌یوه‌ندن، راسته‌وخۆ یا ناراسته‌وخۆ به دامه‌زراوه‌ی حكومییه‌وه به‌ستراونه‌ته‌وه. ئامانجی سه‌ربازیی به‌لای سوپاوه گرنگترین ئامانجه، له‌كاتێكدا كۆمه‌ڵگه ئه‌مجۆره ئامانجانه قبوڵبكات ئه‌وا ئاره‌زووی میلیتاریستی هه‌موو ژیانی كۆمه‌ڵگه داده‌گرێت. له‌مڕووه‌وه میلیتاریزم شتێكی زیاتره له فراوانبوونه‌وه‌ی چه‌ندێتی تواناییه‌كانی سوپا و ئاماژه بۆ دۆخێك ده‌كات كه تێیدا لایه‌نه ئاساییه‌كانی ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی "سه‌ربازیی" ده‌بێت (كۆمه‌ڵگه وه‌ك سه‌ربازگه‌یه‌كی لێدێت ـ و.كوردی). میلیتاریزم په‌یوه‌ندییه‌كی وای به‌تایبه‌تمه‌ندێتییه‌كانی سوپاوه نییه و په‌یوه‌ستیش نییه به هه‌لومه‌رجی شه‌ڕ و ئاشتییه‌وه. ئاكامی دروستی تایبه‌تمه‌ندێتی سوپا به‌شێوه‌یه‌كی پیشه‌یی، خۆی كۆسپێكی به‌رده‌م په‌یدابوونی میلیتاریزمه و به‌ربه فراوانبوونی گیانی جه‌نگاوه‌ریی له ژیانی مه‌ده‌نیدا ده‌گرێت. به‌شێوه‌یه‌كی گشتی فراوانبوونی ته‌كنه‌لۆژیای مۆدێرنی سه‌ربازیی، په‌یدابوونی( كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌ربازی ــ پیشه‌سازی)و (كه‌لتووری چه‌كداریی) به زه‌مینه‌ی فراوانبوونی میلیتاریزمی نوێ ده‌ژمێردرێت. سه‌ره‌نجام "سه‌رباز و جه‌نگاوه‌ر له داڕشتنی سیاسه‌تگه‌لێكدا، به‌شێوه‌یه‌كی زێده ئاوقای سیاسه‌ت ده‌بن كه ده‌سه‌ڵات و ئه‌زموونی پێویستیان له‌باره‌وه‌نییه.(2)\nمیلیتاریزم له‌باری پێشینه‌ی مێژووییه‌وه پتر بۆ نه‌ریتی سوپای پرۆسیا و حه‌زی سه‌ربازیی ده‌وڵه‌تی ئه‌ڵمان، له سه‌رده‌می فره‌دریكی گه‌وره و دوای ئه‌و، ده‌گه‌ڕێته‌وه. بسمارك به‌شێوه‌ی تایبه‌تی سه‌ربازییانه‌ی خۆی رایگه‌یاندبوو كه پرسه سه‌ره‌كییه‌كانی مێژوو گه‌ی "خوێن و شمشێره‌وه " چاره‌سه‌رده‌كرێن. ئه‌ندێشه‌ی بسمارك سیمای لێكهه‌ڵپێكانی میلیتاریزم، ناسیونالیزم و كۆنزه‌رڤاتیزم بوو. له سه‌رده‌می ئه‌ودا ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی سیمای سه‌ربازیی وه‌رگرت و به‌شی زۆری بۆرژوازی ئه‌ڵمانیا، بوونه هاوده‌می شێوه‌كانی ژیانی سه‌ربازیی. له سه‌رده‌می حكومه‌تی سه‌ربازیی ولیامی دووه‌م سوپا ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر په‌رله‌ماندا هه‌بوو. هه‌ڵایسانی جه‌نگه جیهانییه‌كان به‌هۆی سیاسه‌تی فراوانخوازی و سه‌ربازیی ئه‌ڵمانیاوه، به‌تایبه‌ت له جه‌نگی دووه‌مدا ره‌وته میلیتاریستییه‌كانی به‌هێزكرد، هه‌روه‌ها سیاسه‌تی ده‌وڵه‌تی ژاپۆن له‌ماوه‌ی دوو جه‌نگی جیهانیدا، وه‌ك روخسارێكی گه‌وره‌یدیكه‌ی میلیتاریزم ئه‌ژماركرا. هه‌ژموونی سه‌ركرده سه‌ربازییه‌كان له‌نێو حكومه‌ت و سیاسه‌تی ژاپۆندا له 1930 ـ 1945 له سه‌رده‌می فاشیزمی ژاپۆنیدا هاوكاتبوو له‌گه‌ڵا به‌هێزبوونی نه‌ریتی سامۆرایی له‌وڵاتدا. له‌و سه‌رده‌مه‌دا سوپا ئیراده‌ی خۆی به‌سه‌ر هێز و پارته سیاسییه‌كان و رایگشتیدا سه‌پاند و سیستمی په‌رله‌مانی له‌ناوبرد و به‌كۆنترۆڵكردنی هۆكاره‌كانی په‌یوه‌ندیگرتن كه‌وته په‌یڕه‌ویكردنی سیاسه‌تی "به‌رهه‌ڤكردنی ئه‌ندێشه‌ی گشتی". هه‌ندێك وایانلێكداوه‌ته‌وه كه "مۆدیلی هزری میلیتاریستی" ئه‌ڵمان و ژاپۆنییه‌كان فاكته‌ری گرنگی جه‌نگه‌كه بووه. به‌هه‌موو ئه‌مانه‌وه سه‌ربازیی نه‌بوونی ژیانی سیاسی له ده‌وڵه‌ته هاوچه‌رخه‌كاندا، وه‌ك ئه‌زمونێكی نوێ، بووه‌ته‌هۆی ئه‌وه‌ی كه میلیتاریزم به‌مانای ده‌ستوه‌ردانی راسته‌وخۆی سوپا له‌سیاسه‌تدا به‌شێوه‌یه‌كی هه‌ڵاوێر سا وه‌ربگیرێت و ئه‌گه‌رنا له‌هه‌موو شوێنێك، له ئیمپراتۆریا مه‌زنه‌كان و له سه‌رده‌می ده‌وڵه‌ته ره‌هاكاندا له‌شكر و سوپا هه‌ژموونی به‌رچاویان به‌سه‌ر سه‌ركرده سیاسییه‌كاندا هه‌بووه. له‌لایه‌كیدیكه‌وه به‌جێگیربوونی سوپای مۆدێرن وه‌ك رێكخراوه‌یه‌كی فراوان و رێكوپێك، ئه‌گه‌ری میلیتاریزه‌بوونی كۆمه‌ڵگا، كه‌لتوور و به‌تایبه‌ت حكومه‌ت زیاتربووه. بۆ نموونه له فه‌ڕه‌نسا له سه‌رده‌مه‌كانی شۆڕش و شه‌ڕه شۆڕشگێڕییه‌كاندا ئه‌م سوپایه وه‌ك سیمای نه‌ته‌وه و كۆمه‌ڵگه‌ی فه‌ڕه‌نسی سه‌یرده‌كرا و ته‌نها وه‌ك ئامڕازێك له ده‌ستی ده‌وڵه‌تی شۆڕشگێڕدا ئه‌ژمارنه‌كرا.\nده‌سه‌ڵاتی سوپا به‌سه‌ر ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه له‌فه‌ڕه‌نسادا له سه‌رده‌می ناپلیۆن پۆناپارتدا گه‌یشته ترۆپك. له حكومه‌تی پۆناپارتیستی ناپلیۆنی سێیه‌مدا، سوپا گرنگترین هۆكاربوو بۆ به‌دیهێنانی سیستمی وڵات و هاوپشتی كۆمه‌ڵایه‌تی. پاشان بایه‌خی سوپا له ژیانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تیدا و میلیتاریزم به‌شێوه‌یه‌كی گشتی، له ئه‌نجامی روودانی شه‌ڕه‌گه‌وره و جیهانییه‌كانه‌وه زیادبوونێكی به‌رچاوی به‌خۆوه‌دیت. هه‌ندێك بیرمه‌ندی وه‌ك (هارۆڵد لاسۆل) توتالیتاریزمی میلیتاریستی سه‌رده‌می هه‌ردوو جه‌نگه‌كه‌ی به( ده‌وڵه‌تی سه‌ربازگه‌یی) ناوبردووه.(3)\nشه‌ڕی سارد له‌دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانه‌وه، ره‌وتی میلیتاریستی رژێمه سیاسییه‌كانی وڵاتانی رۆژئاوا‌و رۆژهه‌ڵاتی، توندتركرد. هه‌رچه‌نده نه‌ریتی عه‌سكه‌رتارییه‌ت زه‌مینه‌یه‌ك بوو بۆ په‌یدابوونی فاشیزم، به‌ڵام له‌لایه‌كیدیكه‌وه فاشیزم خۆیشی نه‌ریتی میلیتاریزمی به‌هێزكرد. بزووتنه‌وه فاشیستییه‌كان سوودیان وڕه‌سمی سه‌ربازی وه‌رگرت و رێپێوان (بزووتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ریی)و زنجیره پله‌وپایه‌ی نیمچه سه‌ربازییان كرده شتێكی ئاسایی و ستایشی نه‌ریتی سه‌ربازی و جه‌نگیان كرد. گروپه چه‌كداره فاشیسته‌كان و ئه‌و رێكخراوانه‌ی بانگه‌شه‌یان بۆده‌كردن له‌گه‌ڵا سوپادا زۆر لێكده‌چوون. په‌یوه‌ندی نێوان په‌یڕه‌وان و سه‌ركرده له پارته فاشیسته‌كاندا جۆره په‌یوه‌ندییه‌كی نیمچه سه‌ربازیی بوو. بزاوته فاشیسته‌كان له‌گه‌ڵا دامه‌زراوه سه‌ربازییه‌كانیشدا په‌یوه‌ندییان هه‌بوو. به به‌هێزبوونی بزافه فاشیسته‌كان رۆِڵی باوی سوپاكان تاڕداه‌یه‌ك لاوازبوو و ناچاربوون له‌گه‌ڵا ئه‌و بزووتنه‌وانه‌دا په‌یوه‌ندی نزیك دروستبكه‌ن. جگه‌له‌وه‌ش دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهان له‌گه‌ڵا كه‌مبوونه‌وه‌ی ژماره‌ی سه‌ربازانی سوپادا زۆرێك له ئه‌فسه‌رانی پێشوو چووبوونه نێو دامه‌زراوه سه‌ربازی و نیمچه سه‌ربازییه‌كانی گروپه راستڕه‌وه‌كانه‌وه. به‌هه‌رحاڵا هێزه سه‌ربازی و ئه‌فسه‌ره‌كانی كه دوای جه‌نگ دووچاری شكستی جۆرا‌وجۆر ببوونه‌وه په‌یوه‌ندییه‌كی گه‌رمیان له‌گه‌ڵا بزاوتی فاشیستیدا هه‌بوو. جه‌ختكردنه‌وه‌ی بزووتنه‌وه‌ی فاشیزمیش له‌سه‌ر چاكێتی گروپه سه‌ربازییه‌كان و ئه‌و به‌رگریكردنه‌ش كه له‌نێو ئه‌نجومه‌ن و یانه سه‌ربازییه‌كان له ئه‌ڵمانیا‌و ئیتاڵیا له فاشیزم ده‌كرا، نیشانده‌ری ئه‌و په‌یوه‌ندییه‌یه. ده‌وڵه‌ته فاشییه‌كان بۆ پته‌وكردنی یه‌كگرتنی كۆمه‌ڵگه له‌به‌رامبه‌ر نه‌یاریی هێزه سیاسییه‌كان سوودیان له په‌یڕه‌وگه‌لێكی ناوه‌ڕۆك سه‌ربازیی وه‌ك ( جه‌نگی هه‌مه‌لایه‌نه)( له‌شكری جه‌ماوه‌ر)، وه‌ك به‌شێك له ئایدۆلۆژیای خۆیان، وه‌رده‌گرت*.\nسه‌باره‌ت به ئیسپانیا به‌شێكی سوپا به سه‌ركردایه‌تی فرانكۆ به‌كرده‌وه ده‌سه‌ڵاتیان به‌ده‌سته‌وه‌بوو. ژه‌نراڵا فرانكۆ، به‌پشتبه‌ستن به سوپا، پارتی فاشی ( فالانژ)ی كرده پاشكۆ و گوێله‌مستی خۆی. فاشییه‌كان له‌هه‌ر شوێنێك بن به پشتیوانی شاراوه‌ی هێزه‌كانی سوپا گه‌یشتنه‌ده‌سه‌ڵات. پاشان ده‌وڵه‌ته فاشییه‌كان بۆ سیاسه‌تی فراوانخوازی خۆیان سوودیان له سوپا وه‌رگرت. له‌هه‌رجێیه‌ك ناكۆكییه‌ك كه‌وتبێته نێوان رێكخراوه نیمچه چه‌كدارییه فاشییه‌كان و سوپاوه، ئه‌وا ناكۆكییه‌كه به قازانجی سوپا شكاوه‌ته‌وه. هه‌ڵبه‌ته له‌لایه‌كیدیكه‌وه، پاكتاوكردنی سوپا و ده‌سه‌ڵاتی پۆلیسی نهێنی به‌سه‌ر یه‌كه‌كانی سوپاوه سه‌ربه‌خۆیی كاركردنی ئه‌فسه‌رانی سوپای له‌ناوبرد. له ئه‌ڵمانیا ئه‌فسه‌رانی سوپا له شۆڕشی بێئاكامی 20 حوزه‌یرانی 1944 ناڕه‌زاییان ده‌ربڕی. هیتله‌ریش له‌كاردانه‌وه‌یدا به‌رامبه‌ر ئه‌و ناڕه‌زایه‌تییه پڕوپاگه‌نده و رێنوێنی سیاسی له‌نێو سوپادا توندكرده‌وه.\nجه‌نگه جیهانییه‌كان، له وڵاتانی دیموكراسیشدا، بووه هۆی به‌هێزكردنی هه‌ژموونی سوپا له‌نێو سیاسه‌ت و كۆمه‌ڵگه‌دا. رۆزفلیت سه‌رۆكی ئه‌مریكا ده‌ستی له سه‌ركردایه‌تی گشتیی هێزه چه‌كداره‌كان كێشایه‌وه و له‌به‌رامبه‌ردا پێگه‌یه‌كی به‌هێزی بۆ ناوه‌ندی هاوبه‌شی سه‌ركرده سه‌ربازییه‌كان دانا. به‌تایبه‌ت سوپا له سیاسه‌تی ده‌ره‌كیدا هه‌ژموونێكی سه‌رووئاسایی به‌ده‌ستهێنا. به‌پێچه‌وانه‌وه چه‌رچڵا له به‌ریتانیا به‌پێی رابردووی سه‌ربازیی خۆی توانی هه‌ژموونی ده‌سه‌ڵاتی دامه‌زراوه‌ی سیاسی به‌سه‌ر سوپاوه وه‌ك خۆی بپارێزێت. دوای جه‌نگ، له ئه‌مریكا سه‌رۆك ترومان تێكۆشا سوود له ده‌سه‌ڵاتی سوپا كه به‌هۆی شه‌ڕی سارده‌وه رووله‌زیادبوون، وه‌ربگرێت.\nله‌ئه‌نجامدا ژماره‌یه‌كی به‌رچاوی ئه‌فسه‌ران له پله‌ی سیاسیدا دامه‌زران. هه‌ڵبه‌ته یاسای ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی ساڵی 1947رۆڵی ناوه‌ندی هاوبه‌شی سوپای به‌ته‌واوی به‌كار‌وباری سه‌ربازییه‌وه به‌رته‌سككرده‌وه. له سه‌رده‌می ئایزنهاوه‌ردا ده‌سه‌ڵاتی سوپا به‌سه‌ر دامه‌زراوه‌ی سیاسیدا كه‌مكرایه‌وه. هێشتاش كۆنگریس، تاڕاده‌یه‌ك به‌كۆ، پشتیوانی له خواساته‌كانی سوپا ده‌كرد. سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش دوای جه‌نگ كاركردنی گه‌لێك ئه‌فسه‌ری سوپا له پله‌وپایه‌ی پیشه‌سازیی و بازرگانیدا، په‌یوه‌ندی نێوان گروپه سه‌ربازی و پیشه‌ییه‌كانی به‌هێزكرد. پیشه‌گه‌لی وه‌ك پیشه‌سازی فڕۆكه، گرێبه‌ستی دارایی زۆر و زه‌به‌ندیان له‌گه‌ڵا سوپادا ئه‌نجامدا. هه‌ربه و هۆیانه‌وه له ئه‌مریكا چه‌ندینجار ئه‌فسه‌رانی سوپا دوای خانه‌نشینبوونیان وه‌ك پاداشت چوونه نێو بواری پیشه‌سازیگه‌لێكه‌وه كه‌پێشتر له ئه‌نجامدانی گرێبه‌ستدا، به‌شیان له خزمه‌تگوزارییه‌كانیان هه‌بوو.\nسوپا له زۆربه‌ی وڵاتانی گه‌شه‌سێندا، له‌به‌ر لاوازی چینه كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و هێزه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی و پارته سیاسییه‌كان، رۆڵی به‌رچاوی هه‌بووه. له‌رزۆكی پێكهاته‌ی ده‌وڵه‌ت، ده‌ستوور و ره‌وایی (شه‌رعییه‌ت) له‌و وڵاتانه‌دا پاڵنه‌رێكی گرنگی بۆ ده‌ستوه‌ردانی سوپا له‌سیاسه‌تدا فه‌راهه‌مكردووه، هه‌روه‌ها پێویستی چاكسازیی و په‌ره‌سه‌ندنی ئابووری وكۆمه‌ڵایه‌تی و ئاتاج به گروپی نوێگه‌ر و چالاك له‌م وڵاتانه‌دا وایكردووه سوپا، له نائاماده‌یی گروپه ریفۆرمخوازه‌كانیدیكه‌دا، وه‌ك راییكه‌ری به‌رنامه‌كانی په‌ره‌سه‌ندنی ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی بگرێته‌ده‌ست.\nسه‌رباری ئه‌وه‌ش لاوازیی دامه‌زراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی، له‌وانه‌ش پارته سیاسییه‌كان، سه‌ندیكا‌و ده‌زگا مه‌ده‌نییه‌كان له‌و وڵاتانه‌دا ده‌رفه‌تیداوه به سوپا تاوه‌ك رێكخراوترین و رێكوپێكترین دامه‌زراوه‌ی سیاسی ده‌سه‌ڵات به‌ده‌ستبهێنێت. له‌مه بگوزه‌رێت لاوازی یه‌كێتی نه‌ته‌وه‌یی و په‌یدابوونی هێزگه‌لێك له ده‌ره‌وه‌ی ناوه‌نده‌وه ( لێره‌دا مه‌به‌ست له پایته‌ختی وڵاته. و.ك) هه‌میشه پاڵنه‌رێكی به‌هێزبووه بۆ ده‌ستوه‌ردانی سوپا له‌حكومه‌تدا. به‌زۆری سوودوه‌رگرتن له سوپا بۆ گه‌یشتن به ئامانجی سیاسی، له‌و وڵاتانه‌ی كه‌متر په‌ره‌یانسه‌ندووه ئاسانتر له پێكهێنان و دروستكردنی پارت و رێكخراوه‌ی سیاسی، چه‌سپاوه. له‌وجۆره وڵاتانه‌دا به‌تایبه‌ت له سه‌رده‌مانی دوای جه‌نگی دووه‌م، سوپا نوێبوونه‌وه‌ی زیاتری به‌ده‌ستهێناوه و به‌زۆری له‌گه‌ڵا به‌رژه‌وه‌ندی چینی تازه‌ی مامناوه‌ندیدا هاوبیربووه. هه‌ر له‌مڕووه‌وه سوپا له‌م وڵاتانه‌دا كاریگه‌ربووه به ئایدۆلۆژیاكانی چینی ناوه‌ند به‌تایبه‌ت ئه‌ندێشه‌ی ناسیونالیستی و گه‌شه‌سه‌ندنی ئابووری. به‌گشتی سوپا له وڵاتانی گه‌شه‌سێندا هه‌م وه‌ك هێزێكی كۆنزه‌رڤاتیڤ و هه‌میش وه‌ك فاكته‌ری نوێبوونه‌وه كاریكردووه. له وڵاتانی ئه‌مریكای لاتین، ده‌ستوه‌ردانی سوپا، تایبه‌تمه‌ندییه‌كی كه‌لتووری بووه كه پێشینه‌ی بۆ شه‌ڕه‌كانی سه‌ربه‌خۆیی ده‌گه‌ڕێته‌وه. له‌و وڵاتانه‌ی كه به‌شێوه‌یه‌كی به‌رده‌وام یا ناوبه‌ناو رووبه‌ڕووی ناكۆكی و شه‌ڕبوونه‌ته‌وه (وه‌ك هه‌ندێك وڵاتی عه‌ره‌بی، ئیسرائیل، پاكستان) ئاماده‌یی سوپا له ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسیدا هه‌ستپێكراوتربووه.\nچه‌ند بابه‌تێكی تیۆری\nفه‌یله‌سوف و نووسه‌رانی مه‌زنی وه‌ك تۆماس كارلایل و فره‌دریك نیچه گیانی جه‌نگاوه‌ری و ژیانی سه‌ربازییان له‌گه‌ڵا سیفه‌تی بێگیان ودڵی شارستانێتی بۆرژوازی هاوچه‌رخدا به‌راوردكردووه‌و له چاكیی ژیانی جه‌نگاوه‌ر دواون. له‌ڕاستیدا تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی وه‌ك بار‌ودۆخ، دیسپلین و ملكه‌چی و ده‌سه‌ڵات و زنجیره‌ی پله‌وپایه له ئامانجه‌كانی كۆنزه‌رڤاتیڤ داده‌نرێن. ته‌نانه‌ت كه‌سانێكی وه‌ك (ماكس ڤێبه‌ر) وێنایه‌كی ترسناكیان، له كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی تووشبوو به بازرگانیكردن و بیرۆكراسی و به‌تاڵا له چاكێتی جه‌نگاوه‌ریی و سه‌ربازیی، نیشانداوه. میلیتاریزم به‌زۆری هاوه‌ڵی ره‌وته خۆپارێز و دژه‌لیبراڵه‌كان بووه، هه‌روه‌ها رێزدانان بۆ تێڕوانین و ره‌وته سه‌ربازییه‌كان له‌گه‌ڵا دژایه‌تیكردن سه‌باره‌ت به سۆسیالیزم و پارله‌مانتاریزم پێكه‌وه‌بوونه.\n(گایتانۆ مۆسكا) كۆمه‌ڵناسی ئیتاڵی له كتێبی چینی فه‌رمانڕه‌وادا، مه‌ترسییه‌كانی عه‌سكه‌رتارییه‌تی له ژیانی مه‌ده‌نیدا باسكردووه. به بۆچوونی ئه‌و سوپا، له‌نێو هێزه كۆمه‌ڵایه‌تییه جۆرا‌وجۆره‌كاندا، زیاتر توانایی و هێزی پێویستی بۆ گرتنه‌ده‌ستی ده‌سه‌ڵات و په‌یڕه‌وكردنی یه‌ك لایه‌نه‌ی ده‌سه‌ڵاتی له‌به‌رده‌ستدایه. له ژیانی سیاسیدا ئاره‌زوویه‌كی به‌هێز هه‌یه بۆ په‌یدابوونی دیكتاتۆریی سه‌ربازیی. لێ چاكترین رێگا بۆ خۆلادان له‌م ئاره‌زووه زاڵه، به بۆچوونی مۆسكا، دروستكردنی سوپایه‌كی جێگیر و سه‌قامگیره كه ئه‌ندامبوون تێیدا وه‌ك پیشه‌یه‌ك بێت و سه‌ره‌نجام ئاره‌زووی كه‌لله‌ڕه‌قی و شه‌ڕانگێزیی ئه‌فسه‌ران به‌رته‌سكبكرێته‌وه.\nماركس و ئه‌نگلس ساڵی 1854، له په‌یوه‌ند به رۆڵی سوپا له‌سیاسه‌تدا، له‌سه‌ر بنه‌مای مۆدیلی "ده‌وڵه‌تی سه‌ربازی" پروسیا وێنایه‌كی كۆمه‌ڵگه‌ی میلیتاریستییان كێشاوه. به بۆچونی ئه‌وان سوپا له پروسیا چینی فه‌رمانڕه‌وای پێكده‌هێنا. هه‌روا ئه‌وان له سۆنگه‌ی په‌یوه‌ندی سوپا به چینه كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌وه ناوه‌ڕۆكی رژێمی ده‌وڵه‌تی (بسمارك) له ئه‌ڵمانیا و ده‌وڵه‌تی ناپلیۆنی سێیه‌میان له فه‌ره‌نسا خسته‌ڕوو. ئه‌نگلس، پۆناپارتیزمی وه‌ك ( زۆرداریی سه‌ربازیی) باسلێكردووه كه تێیدا وه‌ك چۆن بۆرژوازی نه‌یتوانی به‌ته‌نها فه‌رمانڕه‌واییبكات بۆیه ده‌سه‌ڵاتی سپارد به سوپا تا به‌ربه رێكخستنی هێزی شۆڕشگێری چینی كرێكار بگرێت. به بڕوای ئه‌و رژێمی پۆناپارتیستی رێگربوو له‌به‌رده‌م چاره‌سه‌ری ململانێ چینایه‌تییه‌كان. دوای شكستی پۆناپارتیزم له فه‌ره‌نسا ئه‌نگلس ئیمپراتۆریای ئاڵمانی به (نوێنه‌ری راسته‌قینه‌ی میلیتاریزم) ده‌زانی.\nماركس و ئه‌نگلس چه‌مكی پۆناپارتیزم و" زۆرداریی سه‌ربازی" یان بۆ باسكردن له هه‌لومه‌رجی هاوسه‌نگی نێوان بۆرژوازی و پرۆلیتاریا به‌كارده‌هێنا. به گوته‌ی ئه‌نگلس ده‌سه‌ڵاتی راسته‌قینه له ئه‌ڵمانیا له ده‌ست ( تاقمی خانه‌دانی ئه‌فسه‌ر و به‌ڕێوه‌به‌رانی ده‌وڵه‌تیدا) بوو نه‌ك له ده‌ستی بۆرژوازی. ماركس "بسماركیزمی" به لێكهه‌ڵپێكانی هه‌ریه‌كه له دیسپۆتیزمی سه‌ربازیی، په‌رله‌مانتاریزمی رووكه‌شی، فیوداڵیزم و ده‌سه‌ڵاتی بۆرژوازی داده‌نا.(4)\nكۆمه‌ڵناسی سیاسیی ده‌ستوه‌ردانی سوپا له‌سیاسه‌تدا\nتوانا سیاسییه‌كانی دامه‌زراوه سه‌ربازییه‌كان\nبه‌به‌راورد به دامه‌زراوه سیاسییه بێچه‌كه‌كانی وه‌ك پارته‌كان، سوپا له سێ رووه‌وه له‌وان له‌سه‌رتره: یه‌كه‌م له‌ڕووی رێكخراوه‌ییه‌وه، دووه‌م له‌ڕووی توانای سازدان و ته‌یاركردنیان، سێیه‌م له‌ڕووی ئه‌و ئامڕازانه‌ی له‌به‌رده‌ستیاندایه و سوودیلێده‌بینن. له‌ڕووی رێكخراوه‌ییه‌وه، سوپا مۆدیرنه‌كان رێكخراوه‌ی خاوه‌ن ناوه‌ندێتی، دیسپلینی توند و زنجیره پله‌وپایه‌یی رێكوپێكن. سوپا رێكخستنێكی ناوه‌كیی یه‌كپارچه و هاوئاهه‌نگی هه‌یه. توانایی جه‌نگاوه‌ریی له نیشانه (رتبه)و پله‌وه سه‌رچاوه‌ی گرتووه، تایبه‌تی و كه‌سیی نییه.\nسوپای مۆدرین، له‌ڕووی توانایی ته‌یاركردنیشیانه‌وه، به‌پێی ئامانجه تایبه‌تییه‌كانیان ناوه‌ڕۆكێكی سیمبۆلی و ئایدۆلۆژییان هه‌یه و پتر له‌سه‌ر بنه‌مای كۆمه‌ڵێك به‌های دۆزدار (خاوه‌ن رێباز) دامه‌زراون. ناسیونالیزم گرنگترین رێبازی سوپای نوێ بووه. هه‌روه‌سا سوپا زیاتر ئه‌ندێشه‌یه‌كی به‌كۆمه‌ڵ دێنێته‌ئارا كه تاك تێیداده‌توێته‌وه، له‌وێشه‌وه كه بیركردنه‌وه‌ی به‌كۆمه‌ڵا به‌گشتی سه‌رچاوه‌ی بزافه سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه، هه‌ر به‌وهۆیه‌وه ده‌شێت سوپا بزافی سیاسی دروستبكات. له‌نێوان رێكخراوه سیاسییه مه‌ده‌نییه‌كانی سه‌ده‌ی بیستدا ته‌نها پارته كۆمۆنیسته‌كان ئاستێكی باڵای ئه‌ندێشه‌ی به‌كۆمه‌ڵیان هه‌بووه. وه‌كو بنه‌مای كاریش، بێگومان له‌وێوه كه سوپا رێكخراوێكی كه‌م تا زۆر پاوانه بۆ چه‌سپاندنی ده‌سه‌ڵات، له‌چاو رێكخراوه مه‌ده‌نییه‌كاندا به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو له‌سه‌رتره. له‌به‌رامبه‌ر ئه‌و خاڵه به‌هێزانه‌دا سوپا، به‌به‌راورد به پارت و رێكخراوه سیاسییه‌كان خاڵی لاوازیشیان هه‌یه. له‌و خاڵانه‌ش، سوپا بۆ كار‌وباری سیاسی دروستنه‌بووه. هه‌ر له‌وڕووه‌وه‌یه ته‌نانه‌ت له رژێمه سه‌ربازییه دیكتاتۆرییه‌كانیشدا به‌ڕێوه‌بردنی هه‌ندێك له كاره‌كان ده‌سپێردرێن به مه‌ده‌نییه‌كان. بێگومان تا سیستمی ئابووری، كۆمـه‌ڵایه‌تی و كه‌لتووری، ئاڵۆزتربێت، توانای سوپا بۆ به‌ڕێوه‌بردنی كار‌وباره‌كان كه‌مترده‌بێته‌وه.(5)\nپاڵنه‌ره‌كانی ده‌ستوه‌ردانی سوپا له سیاسه‌تدا\nپاڵنه‌ره‌كانی ده‌ستوه‌ردانی سوپا له‌سیاسه‌تدا پێچه‌ڵپێچتره له پاڵنه‌ری گروپه‌كانیدیكه‌ی وه‌ك یه‌كێتییه كرێكارییه‌كان یا خاوه‌نكاره‌كان بۆ به‌شداری له ژیانی سیاسیدا، بێگومان پێویسته له پێكهاته‌ی سوپادا بۆ به‌ڵگه‌ی ئه‌م پێچه‌ڵپێچییه‌ش بگه‌ڕێین. هه‌ڵبه‌ته سوپا چین، توێژ یاخود گروپێكی كۆمه‌ڵایه‌تی یا گروپێكی پیشه‌یی خۆبه‌خشانه نییه. به‌ڵكو به‌شێكه له بیرۆكراسیزمی ده‌وڵه‌ت به مانای فراوان، له‌هه‌مانكاتدا له‌ناوخۆیدا كاریگه‌ری په‌یوه‌ندییه كۆمه‌ڵایه‌تییه جۆرا‌وجۆره‌كانی له‌سه‌ره.\nبۆ تێگه‌یشتن له پاڵنه‌ره‌كانی سوپا له ده‌ستوه‌ردان له ژیانی سیاسی پێویسته سه‌ره‌تا ئه‌و جیاكارییه په‌سه‌ندبكه‌ین كه له‌نێوان ئایدۆلۆژیای سوپا و پاڵنه‌ره واقیعی و شاراوه‌كان هه‌یه. به‌زۆری له‌هه‌موو شوێنێك سوپاكان ده‌ستوه‌ردانی خۆیان له ژیانی سیاسیدا به پاراستن و به‌رگریكردن له به‌رژه‌وه‌ندی گشتی و میللی پاساوده‌ده‌نه‌وه. (خوان پیرۆن) له ئه‌رژه‌نتین سوپای به( كرۆكی نه‌ته‌وه)و باڵاتر له‌هه‌موو پارت و گروپه خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندی و گروپه‌كانی فشار ده‌زانی. سوپا به‌زۆری وایڕاده‌گه‌یه‌نن كه له هه‌لومه‌رجێكدا ئه‌گه‌ر مه‌ترسی و هه‌ڕه‌شه هه‌بێت بۆسه‌ر به‌رژه‌وه‌ندی میللی، ئه‌وا بۆ نه‌هێشتنی ئه‌و مه‌ترسییانه دێنه‌ناوه‌وه، به‌ڵام ئه‌و ده‌ستوه‌ردانه كاتییه و دوای نه‌مانی هه‌ڕه‌شه‌كه، دووباره دسه‌ڵات ده‌سپێرنه‌وه به مه‌ده‌نییه‌كان.\nبه‌زۆری سوپا، دوای به‌ده‌سته‌وه‌گرتنی ده‌سه‌ڵات، به‌لای ئه‌وه‌دا ده‌چێت كه له‌ده‌سه‌ڵاتدا بمێنێته‌وه. هه‌ڵبه‌ته بۆچوونی سوپا سه‌باره‌تبه (به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی میلله‌ت) زۆر جیایه. بۆ نموونه له وڵاتی ئیسپانیا و پورتوگال سوپا به‌رژه‌وه‌ندی نیشتمانیی یه‌كسانكردبوو به به‌رژه‌وه‌ندی ئۆلیگارشی خاوه‌نزه‌وی، له‌كاتێكدا به‌رژه‌وه‌ندی نیشتمانی به‌گوێره‌ی سوپاكانی وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست زیاتر له‌نێو به‌رژه‌وه‌ندی چینی ناوه‌ڕاستدا بووه. به‌مپێیه هه‌میشه له‌پشت ئایدۆلۆژیای پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی نیشتمانییه‌وه به‌رگریكردن له به‌رژه‌وه‌ندی هه‌ندێك هێز و گروپ یا چینی كۆمه‌ڵایه‌تی خۆی مه‌ڵاسداوه و كۆمه‌ڵناسی سیاسیی ده‌ستوه‌ردانی سوپا پێویسته بچێته‌سه‌ر ناساندنی ئه‌و به‌رژه‌وه‌ندییانه.(6)\nبزوێنه‌ره راسته‌قینه‌كانی ده‌ستوه‌ردانی سوپا له كار‌وباری سیاسی ده‌شێت به‌رگریكردنبن له به‌رژه‌وه‌ندی چینایه‌تی، ناوچه‌یی، ئایینزایی یا فه‌ردی. بێگومان ده‌شێت تێكه‌ڵه‌یه‌ك له پاڵنه‌ری جۆرا‌وجۆریش له‌كاردابن. په‌یوه‌ستبوونی چینایه‌تی له‌هه‌ندێك حاڵه‌تدا ده‌ستوه‌ردانی سوپا له‌سیاسه‌تدا نیشانده‌دات، بۆ نموونه دوای 1918 له ئه‌ڵمانیا په‌یوه‌ندییه چینایه‌تییه‌كان كاری زۆریكرده سه‌ر ره‌فتاری سوپا. سوپای ئه‌ڵمانیا له‌وكاته‌دا زیاتر له چینی خانه‌دانه‌كان پێكهاتبوو. له 1930دا 95% ی ئه‌فسه‌رانی سوپا له چینی باڵای خاوه‌نزه‌وی بوون. سوپای پێكهاتوو له خانه‌دانانی ئه‌ڵمانیا بێگومان روانینێكی دژه‌دیموكراسی و دژه‌سۆسیالیستی هه‌بوو و ناكۆكییه‌كی توندیشی له‌گه‌ڵا بزاوتی سۆسیال دیموكراسی ئه‌ڵمانیادا هه‌بوو، هه‌ر به بۆنه‌ی ئه‌وتێڕوانینه سیاسییانه‌یه‌وه بوو كه سه‌ره‌نجام سازشی له‌گه‌ڵا حكومه‌تی هیتله‌ردا كرد. هه‌روه‌ها سه‌باره‌ت به چالاكی سیاسیی سوپای ژاپۆن له‌ماوه‌ی نێوان دوو جه‌نگی جیهانیدا په‌یوه‌ندی چینایه‌تی فاكته‌ری چاره‌نووسساز بوو. له بیسته‌كانی سه‌ده‌ی رابردوودا ژماره‌ی ئه‌فسه‌رانی چینی ناوه‌ڕاست و خواره‌وه و گوندنشینه‌كان به‌تایبه‌ت سامۆراییه‌كان كه خه‌ریكبوو ده‌پووكانه‌وه، روویان له‌زیادبوونكرد، له‌كاتێكدا كه ئه‌فسه‌ره پایه‌به‌رزه‌كانی سوپا له خانه‌دانه نه‌جیبزاده‌كان و رژێمی كۆن بوون. له ساڵی 1937 نزیكه‌ی یه‌ك له‌سه‌ر سێی ئه‌فسه‌رانی سوپای ژاپۆن له‌نێو ورده‌بۆرژوازی و خاوه‌نداره بچووكه‌كانه‌وه راستببوونه‌وه. له‌به‌رامبه‌ردا پارته سیاسییه‌كان زیاتر له‌لایه‌ن چینی زایباتسو( خاوه‌ن پیشه‌كان)ه‌وه پشتیوانی دارایی ده‌كران. دژایه‌تیكردنی چینه‌باڵاكان به‌تایبه‌ت زایباتسۆ و پارت و دامه‌زراوه سیاسییه نوێیه‌كان له‌لایه‌ن سوپاوه و به‌شێوه‌یه‌كی گشتیش دژایه‌تیكردنی كۆمه‌ڵگه‌ی مۆدێرن كه له ئه‌نجامی چاكسازیی سه‌رده‌می (میجی)ه‌وه دروستببوو، نموونه‌یه‌ك بوو له دوژمنایه‌تیكردنی چینه ته‌قلیدییه‌كان كه به‌ره‌ونه‌مان ده‌چوون و له‌كاردانه‌وه‌یان به‌رامبه‌ربه نوێبوونه‌وه و مۆدێرنیزمی ژاپۆن، دواجار به‌رگرییان له روانگه‌ی دژه‌سه‌رمایه‌داری، دژه‌سۆسیالیزم و دژه‌پارله‌مانتاریزمی (ئیكی كیتا)، سه‌ركرده‌ی ناسیونال سۆسیالیزم یا فاشیزمی ژاپۆن، ده‌كرد.\nله میسریش تێڕوانین و ره‌فتاری سیاسی سوپا له‌ژێر كاریگه‌ریی په‌یوه‌ندییه چیناییه‌تییه‌كانی ئه‌فسه‌راندا بوو. دوای كردنه‌وه‌ی خوێندنگه‌ی سه‌ربازیی له ساڵی 1936دا گروپێكی تازه‌ی ئه‌فسه‌رانی لاو له‌و وڵاته په‌روه‌رده‌بوون كه زیاتر له‌نێو چینی خاوه‌نداره بچووكه‌كان و جووتیارانه‌وه راستببوونه‌وه. ئه‌وان به‌پێی په‌یوه‌ندییه چینایه‌تییه‌كانیان هه‌ستێكی دوژمنكارانه‌یان ده‌رهه‌ق به چینی ئه‌فه‌ندی ( خاوه‌ن زه‌وییه‌كان) هه‌بوو. عه‌بدولناسر و لایه‌نگرانی نوێنه‌ری ئه‌وجۆره هێزه بوون كه ئۆباڵی شكستی ساڵی 1948ی فه‌له‌ستینیان ده‌خسته‌ملی توێژی ئه‌فه‌ندی. ئه‌وان له ساڵی 1952دوای ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتیان به‌ده‌سته‌وه‌گرت هێرشیانكرده‌سه‌ر چینی باڵا و پارته سیاسییه‌كانی سه‌ربه‌و چینه. پاشان ریفۆرمی زه‌ویوزاریان به قازانجی جووتیاران ده‌ستپێكرد. به راگه‌یاندنی ره‌وتی ( سۆسیالیزمی عه‌ره‌بی) له‌ساڵی 1961دا پیشه‌سازیی تایبه‌تیشیان خۆماڵیكرد. له هه‌ندێك وڵاتی ئه‌مریكای لاتین، وه‌ك به‌رازیل و ئه‌رژه‌نتین، په‌یوه‌ندییه چینایه‌تییه‌كانی ئه‌فسه‌رانی لاو كاریكردووه‌ته سه‌ر ره‌وت و ره‌فتاری سیاسییان. به‌رله جه‌نگی یه‌كه‌می جیهان ئه‌فسه‌ره‌كانی سوپای ئه‌و وڵاتانه زیاتر له چینی ئۆلیگارشی خاوه‌نزه‌وییه‌وه هاتبوون. به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه له‌دوای جه‌نگی دووه‌مه‌وه پێگه‌ی چینایه‌تی ئه‌فسه‌ره گه‌نجه‌كان زیاتر چینی ناوه‌ڕاستی شار بوو. ده‌بێت ره‌وته ناسیونال و رادیكال و دژه ئۆلیگارشییه‌كانی ئه‌فسه‌ره لاوه‌كان تائه‌ندازه‌یه‌كی زۆر به به‌ره‌نجامی ئاڵوگۆڕی پێگه‌ی چینایه‌تییان بزانرێت. راپه‌ڕینی ئه‌فسه‌ره لاوه‌كانی به‌رازیل كه بۆ به‌رگریكردن له گواستنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات بۆ (وارگاس) ئۆلیگارشی خاوه‌نزه‌وی ئه‌و وڵاته له‌ساڵانی 1920، نموونه‌یه‌كی دیاری ئه‌وحاڵه‌ته‌یه. له ئه‌رژه‌نتین ئه‌فسه‌ره گه‌نجه‌كان كه سه‌ر به‌چینی ناوه‌ڕاست بوون، (خوان پیرۆن)یان گه‌یانده ده‌سه‌ڵات، به‌ڵام كاتێك پیرۆن هه‌وڵیدا گه‌ی هه‌ڵخراندنی كرێكارییه‌وه ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی له سوپا جیابكاته‌وه، هه‌ندێك هه‌ر له‌و ئه‌فسه‌رانه ساڵی 1955 لایان برد.(7)\nپه‌یوه‌ندی ناوچه‌یی (هه‌رێمایه‌تی)\nده‌شێت سوپا له‌پێناو به‌ره‌وپێشبردنی په‌یوه‌ندییه ناوچه‌یه‌كانی ده‌ستوه‌ربداته سیاسه‌ته‌وه. بۆ نموونه له ئیسپانیا دوژمنایه‌تی سوپا به‌رامبه‌ركاتالۆنیا و بزاڤه جیاخوازه‌كه‌ی له‌وێوه سه‌رچاوه‌یده‌گرت كه ئه‌فسه‌رانی سوپا زۆربه‌یان خه‌ڵكی كاستیل و ئه‌نده‌لوس بوون. له پاكستان زۆربه‌ی ئه‌فسه‌رانی سوپا خه‌ڵكی رۆژئاوای پاكستانن كه سه‌ربه خاوه‌ن موڵكه‌كانی ناوچه‌ی پنجاب بوون و به چاوێكی سووك سه‌یری خه‌ڵكی رۆژئاوای پاكستانیان ده‌كرد. له یۆغۆسلافیا به‌رله جه‌نگی دووه‌می جیهان كه پێكهاتبوو له ویلایه‌ته‌كانی بۆسنیا، كرواتیا، مه‌سه‌دۆنیا، مۆنتینگرۆ، سربستان و سلۆڤینیا، ئه‌لیكسانه‌ده‌ری یه‌كه‌م له ساڵی 1929دا حكومه‌تێكی دیكتاتۆریی به‌ده‌سه‌ڵاتی دامه‌زراند. ئه‌لیكسانده‌ر سیاسه‌تێكی دوژمنكارانه‌ی به‌رامبه‌ر نه‌ته‌وه‌كانیدیكه‌ی جگه‌له سربه‌كان، پیاده‌كرد به‌تایبه‌ت ده‌رهه‌ق به‌كرواته‌كان.زۆربه‌ی ئه‌فسه‌رانی سوپاكه‌ی خه‌ڵكی سربیابوون كه هه‌ستێكی قیناویان به‌رامبه‌ر به‌نه‌ته‌وه‌كانیدیكه هه‌بوو.(8)\nهه‌روه‌ها ده‌شێت سوپا بۆ پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندی و په‌یوه‌ندیی رشته‌ییه‌كان وه‌ك مه‌سه‌له‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی سیاسی به‌ره‌نگاری حكومه‌ت ببێته‌وه یان ده‌ستیتێوه‌ردات. بۆ نموونه له ئه‌ڵمانیای سه‌رده‌می ئیمپراتۆری 1871 تا 1918و له سه‌رده‌مه‌كانی كۆماری ڤایمار و نازیزمیشدا، سوپا له‌به‌رامبه‌ر حكومه‌تدا، به‌رگری له په‌یوه‌ندییه رشته‌ییه‌كانی خۆی ده‌كرد. وه‌زیری جه‌نگ له‌به‌رامبه‌ر رایشتاگدا به‌رپرس نه‌بوو‌و نه‌یده‌هێشت رایشتاگ ده‌ستوه‌ربداته ناو سوپاوه. ته‌نانه‌ت رایشتاگ هیچ ده‌سه‌ڵاتێكی به‌سه‌ر بودجه‌ی سوپادا نه‌بوو. له‌ڕاستیدا ناوه‌ندی سوپای ئه‌ڵمانیا سه‌ربه‌خۆییه‌كی به‌رچاوی هه‌بوو. سوپا دوای جه‌نگی یه‌كه‌م، له سه‌رده‌می كۆماری ڤایماردا، به شوێن پاراستنی سه‌ربه‌خۆیی و سه‌ربه‌شییه‌كان( امتیازات)ی خۆیه‌وه، له‌به‌رامبه‌ر حكومه‌تدا، بوو، چه‌ند هه‌نگاوێكیشی به‌مه‌به‌ستی لاوازكردنی حكومه‌ت نا كه رێخۆشكه‌ربوون بۆ هێنانی هیتله‌ر بۆسه‌ر ده‌سه‌ڵات. له سه‌رده‌می هیتله‌ریشدا سوپای ئه‌ڵمانیا له‌به‌رامبه‌ر ده‌ستوه‌ردانی پارتی نازی و گۆستابۆدا راوه‌ستایه‌وه، تائه‌وكاته‌ی خودی هیتله‌ر له ساڵی 1938 سه‌ركردایه‌تی سوپای گرتبه‌ده‌سته‌وه.\nبه‌مپێیه پاڵنه‌ره‌كانی ده‌ستوه‌ردانی سوپا به‌گشتی له سیاسه‌ت و حكومه‌تدا ئاڵۆزه و پێكهاتووه له پاڵنه‌ره رشته‌یی، چینایه‌تی، ناوچه‌یی و شه‌خسییه‌كان. بۆ ناسینی ئه‌و پاڵنه‌رانه له‌هه‌ر وڵاتێكدا پێویسته سه‌یری پێكهاته‌ی كه‌لێنه كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان بكرێت. به‌گشتی ئه‌و كه‌لێنانه له ئاستی دامه‌زراوه و رێكخراوه سیاسییه‌كان و له‌وانه‌ش سوپا ره‌نگده‌ده‌نه‌وه و ده‌بێته هۆی په‌یدابوونی لایه‌نگریی نه‌یار له‌نێویدا (واته له‌ناو سوپادا).\nئاسته جۆرا‌وجۆره‌كانی ده‌ستوه‌ردانی سوپا له سیاسه‌تدا.\nده‌ستوه‌ردانی سه‌ربازیی له‌سیاسه‌تدا ئاستی جۆرا‌وجۆری هه‌یه. ده‌توانرێت چوار ئاست یا پله له‌م زه‌مینه‌یه‌دا له‌به‌رچاوبگیرێت:\nیه‌كه‌م: هه‌ژموونی سوپا له ده‌زگای حكومه‌تدا به‌بێ ئه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات له ده‌ستی مه‌ده‌نییه‌كان ده‌ربچێت. لێره‌دا سوپا وه‌ك گروپێكی فشار ده‌رده‌كه‌وێت.\nدووه‌م: پیاده‌كردنی هه‌ڕه‌شه و فشار له‌لایه‌ن سوپاوه به‌سه‌ر حكومه‌تدا، به‌تایبه‌ت هه‌ڕه‌شه‌ی كودێتا به‌مه‌به‌ستی دابینكردنی خواست و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی سوپا له‌لایه‌ن حكومه‌ته‌وه، له‌مه‌دا بێگومان ده‌سه‌ڵاتی سوپا سنووری هه‌ژموونی ته‌واو تێده‌په‌ڕێنێت و له ده‌سه‌ڵات نزیكترده‌بێته‌وه.\nسێیه‌م: ده‌ستوه‌ردانی راسته‌وخۆ له سیاسه‌ت و گۆڕانكاریی حكومه‌ت به‌هۆی توند‌وتیژییه‌وه و دانانی حكومه‌تێكی سه‌ربازییدیكه له جێگه‌ی حكومه‌تی له‌سه‌ركارلابراو.\nچواره‌م: زه‌وتكردنی پله‌وپایه حكومییه‌كان به‌هۆی ئه‌فسه‌ر و پله‌داره‌كانی سوپاوه یا دانانی حكومه‌تی سه‌ربازیی. به‌پێی راڤه‌ی كلاسیكیی ئێس، ئه‌ی، فاینه‌ر، كۆمه‌ڵناسی سیاسیی ئینگلیزیی ئه‌وه‌ی كه ده‌ستوه‌ردانی سوپا له‌كام یه‌ك له‌و ئاستانه‌دا بێت به‌ستراوه‌ته‌وه به ئاستی به‌ده‌زگاییبوونی ژیانی سیاسیی، گه‌شه‌سه‌ندنی (فه‌رهه‌نگی سیاسی)و فراوانبوونه‌وه‌ی دامه‌زراوه و دامه‌زراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نییه‌وه.\nبنه‌ماكانی پشتبه‌ستنی ده‌سه‌ڵاتداران له كار‌وباری حكومه‌تدا، واته بنه‌ماكانی ره‌وایی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، له هه‌لومه‌رجی به‌دامه‌زراوه‌ییبوون و په‌ره‌سه‌ندنی كه‌لتووری سیاسیدا ره‌زامه‌ندی گشتی و پشتیوانی ئه‌خلاقیی هه‌یه. رێساكانی ده‌ستا‌وده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی به‌دروستی ده‌ڕوات به‌ڕێوه و دامه‌زراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی وه‌ك پارته‌كان، سه‌ندیكا و كۆمه‌ڵه‌كان و رێكخراوه مه‌ده‌نییه‌كان به‌هێزن.\nفاینه‌ر وڵاتانی جیهانی، به‌پێی ئه‌و ده‌ركه‌وتانه له زه‌مینه‌ی گه‌شه‌ی سیاسییدا، كردووه به چوار پۆله‌وه: یه‌كه‌مین ئه‌و وڵاتانه‌ی كه له‌سه‌ر ئه‌و ده‌ركه‌وتانه‌ی باسكران ( وه‌ك به‌ریتانیا، ئه‌مریكا، وڵاتانی ئه‌سكه‌ندنافییه و.. هتد) له‌م وڵاتانه‌دا ده‌ستوه‌ردانی راسته‌وخۆ و ئاشكرای سوپا له‌سیاسه‌تدا به‌ناڕه‌وا (نامه‌شروع) ده‌زانرێت. هه‌رچه‌نده ده‌شێت هه‌ژموونی سوپا له ئاستی یه‌كه‌مدا بێت.\nدووه‌م ئه‌و وڵاتانه‌ی كه تیایاندا چه‌ند دیارده‌یه‌كی په‌ره‌سه‌ندنی سیاسی وه‌ك فراوانبوونی رێكخراو و دامه‌زراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی، به‌ره‌وپێشچوون، به‌ڵام هه‌ندێك پێناسه‌یدیكه به‌تایبه‌تی ره‌وایی و رێگاكانی ده‌ستاوده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی هێشتا نه‌چوونه‌ته ئاستی پێویسته‌وه. ئه‌ڵمانیا له‌ماوه‌ی ساڵانی 1918 تا 1933 ، ژاپۆن له‌ماوه‌ی نێوان دوو جه‌نگی جیهانی و فه‌ڕه‌نسا له سه‌رده‌می كۆماری سێییه‌مه‌وه به‌ره‌ودوا له‌وجۆره وڵاتانه بوون. له‌م وڵاتانه‌دا هه‌وڵی سوپا بۆ ده‌ستوه‌ردان له‌سیاسه‌تدا رووبه‌ڕووی به‌ره‌نگاری كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی ده‌بوونه‌وه. پۆلی سێیه‌م ئه‌و وڵاتانه‌ن كه دیارده‌كانی په‌ره‌سه‌ندنی سیاسی تیایاندا زۆر پێشكه‌وتوونییه، رایگشتی و كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی گه‌شه‌یاننه‌كردووه و رێكخراونین، شێوه یاساییه‌كانی ده‌ستا‌وده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵاتی سیاسیش مه‌شروعییه‌تێكی واینییه. له‌مجۆره هه‌لومه‌رجه‌دا ده‌ستوه‌ردانی سوپا به‌ره‌نگارییه‌كی واینییه. وڵاتانی وه‌ك توركیا، ئه‌رژه‌نتین، میسر، سوریا، پاكستان و عیراق له ده‌یه‌ی شه‌سته‌كاندا له‌وه‌ها هه‌لومه‌رجێكدا بوون. دواجار گروپی چواره‌م ئه‌وجۆره وڵاتانه ده‌گرێته‌وه كه له‌ڕووی پێناسه‌كانی په‌ره‌سه‌ندنی سیاسییه‌وه هیچجۆره پێشكه‌وتنێكیان به‌ده‌ستنه‌هێناوه، ده‌شێت سوپا رێكخراوترین دامه‌زراوه‌ی سیاسی ـ كۆمه‌ڵایه‌تی بێت. له‌مجۆره وڵاتانه‌دا به‌ده‌سه‌ڵاتگه‌یشتنی سوپا به‌شێوه‌یه‌كی ئاسایی وه‌رده‌گیرێت.\nبابه‌تی ده‌ستوه‌ردانی سوپا له‌سیاسه‌تدا به‌تایبه‌ت له په‌یوه‌ند به وڵاتانی گروپی دووه‌م و سێیه‌م چه‌ند خاڵێكی پێچه‌ڵپێچی كۆمه‌ڵناسی ده‌گرێته‌خۆی. له وڵاتانی گروپی دووه‌م ده‌ستوه‌ردانی سه‌ربازیی به‌زۆری ده‌گمه‌ن، كورتماوه سه‌رنه‌كه‌وتووبووه و به‌ره‌وڕووی دامه‌زراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی بووه‌ته‌وه. بۆ نموونه سوپا له ژاپۆن له‌ماوه‌ی دوو جه‌نگی جیهانی و له‌ماوه‌ی جه‌نگی دووه‌میشدا له‌وپه‌ڕی به‌هێزی خۆیدا ناچاربوو ( له‌گه‌ڵا دامه‌زراوه‌گه‌لێكی به‌هێزی وه‌ك پارله‌مان، ده‌رباری ئیمپراتۆر، ئه‌نجومه‌نی هۆزه‌كان (Genro ) خێڵه گه‌وره‌كان، پارته سیاسییه‌كان، زایباتسۆ، یه‌كێتییه كرێكارییه‌كان و.. هتد، بچێته كه‌ناره‌وه. سوپا له ساڵی 1930 به‌دواوه په‌نایبرده به‌كارهێنانی فشار و هه‌ڕه‌شه له‌به‌رامبه‌ر حكومه‌تدا. راپه‌ڕینه سه‌ربازییه به‌ناوبانگه‌كه‌ی شوباتی 1936 بۆ گرتنی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی به‌ره‌وڕووی به‌ره‌نگارییه‌كی زۆربووه و سه‌ره‌نجام شكستیخوارد. هه‌ڵبه‌ته باڵی میانڕه‌وتری سوپا هه‌ژموونی فراوانی خۆیان له ده‌زگای سیاسی وڵاتدا پاراست و له جه‌نگی دووه‌مدا به‌گشتی له لووتكه‌ی ناوه‌ندی بڕیاردا بوون.\nكودیتای ناسراوی كاپ (Kapp) له ساڵی 1920 له ئه‌ڵمانیا زۆر له كودیتا سه‌رنه‌كه‌وتووه‌كه‌ی 1936ی ژاپۆن ده‌چوو. له‌ماوه‌ی ساڵانی 1918 تا 1933 سوپای ئه‌ڵمان به‌رده‌وام به‌شوێن بیانوویه‌كی سیاسییه‌وه بوو بۆ ده‌ستوه‌ردان له سیاسه‌ت و حكومه‌تدا. به‌وحاڵه‌شه‌وه هه‌وڵی سوپا له ساڵی 1920 به‌ره‌وڕووی به‌ره‌نگاری دامه‌زراوه مه‌ده‌نییه‌كان، رایگشتی، یه‌كێتییه كرێكارییه‌كان، كڵێسا و پارته سیاسییه‌كان بووه‌وه. له شوباتی 1920دا ده‌وڵه‌ته سه‌ركه‌وتووه‌كانی جه‌نگی یه‌كه‌م لیستی ناوی تاوانبارانی جه‌نگیان دا به حكومه‌تی ئه‌ڵمانیا. له‌كاردانه‌وه‌یدا سوپا به سه‌ركردایه‌تی ژه‌نراڵا (لوت ویتز Luttwitz) به‌هاوكاری گروپێكی راستڕه‌و به سه‌ركردایه‌تی (ۆڵفگانگ كاپ) كۆدیتای كرد و( كاپ) بووه راوێژكاری ئه‌ڵمانیا. له‌به‌رامبه‌ردا ئه‌ندامانی حكومه‌ته شه‌رعییه‌كه به‌ره‌و شاری درسدن هه‌ڵهاتن و له‌وێوه به جووڵاندنی رایگشتی و هاندان بۆ مانگرتنی گشتی به‌ره‌یه‌كی ئۆپۆزسیۆنی به‌رچاویان له دژی حكومه‌ت پێكهێنا.\nسه‌ره‌نجام دوای 5 رۆژ حكومه‌تی كاپ روخا. به‌شێوه‌یه‌كی گشتی له وڵاتانی ژاپۆن و ئه‌ڵمانیا نه‌یاریی هێزه مه‌ده‌نییه‌كان له‌به‌رامبه‌ر ده‌ستوه‌ردانی راسته‌وخۆی سوپا له سیاسه‌تدا شتێكی به‌رچاوبووه و سوپا ته‌نها ده‌یتوانی له چوارچێوه‌ی یاسا و وه‌ك گروپێكی فشار له‌پشت په‌رده‌وه هه‌نگاوبنێ.\nله یه‌كێتی سۆڤییه‌تیش ده‌سه‌ڵاتی گشتگیری پارتی كۆمۆنیست بوارێكی بۆ ده‌ستوه‌ردانی راسته‌وخۆی سوپا نه‌هێشتبووه‌وه. سوپای سۆڤییه‌تی سوپایه‌كی به‌دیسپلین و به‌هێز‌و خاوه‌ن ئیمتیازاتی كۆمه‌ڵایه‌تی جۆرا‌وجۆربوو. هه‌ڵبه‌ته حكومه‌تی كۆمۆنیستی له‌كاتی دامه‌زراندنی سوپای سووره‌وه نیگه‌ران بوو له‌ئه‌گه‌ری هه‌ر سه‌رپێچییه‌كی سه‌ربازیی. به‌تایبه‌ت راپه‌ڕینی چه‌كداریی كرۆنشتاد له ساڵی 1922دا ئه‌و نیگه‌رانییه‌ی به‌هێزتركرد. هه‌ر له‌وڕووه‌وه حیزبی كۆمۆنیست كۆمسیۆنی سه‌ربازیی بۆ چاودێریكردنی سوپا دانا. به‌هه‌رحاڵا له‌گه‌ڵا فراوانبوونه‌وه‌ی یه‌كێتییه كرێكارییه‌كان كه هه‌موویان گه‌ی ئه‌ندامه‌تی حیزبه‌وه په‌یوه‌ندییان پێكه‌وه‌هه‌بوو، بواری كاری سوپا ورده‌ورده هاته‌خواره‌وه. به‌محاڵه‌وه ناڕۆشنی رێسای ده‌ستا‌وده‌ستكردنی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی به‌رده‌وام ده‌ستوه‌ردانی سوپای وه‌ك ئه‌گه‌رێك هێشتبووه‌وه.\tهه‌ڵبه‌ته له‌هه‌مانكاتدا هه‌ژموونی حیزب به‌سه‌ر سوپاوه رووله‌زیادبوون بوو. بۆ نموونه له ساڵی 1924دا ته‌نها 38% ئه‌فسه‌ره‌كانی سوپا كۆمۆنیست بوون، ئه‌م ژماره‌یه له 1927 بووه 56%و له 1930 گه‌یشته 90% . 32% ئه‌فسه‌ران به‌شێوه‌یه‌كی فه‌رمی وه‌ك ئه‌ندامی كۆمیته‌ی ناوه‌ندی حیسابده‌كران. كۆمیته‌ی ناوه‌ندی حیزب به‌رده‌وام چاودێربوو به‌سه‌ر كاری سوپاوه و پۆلیسی نهێنی حیزبیش له‌نێو هێزه چه‌كداره‌كاندا چالاكی ئه‌نجامده‌دا. له ساڵی 1937 ستالین 40%ی ئه‌فسه‌ره پایه‌به‌رزه‌كان و نیوه‌ی ئه‌فسه‌رانی پاكتاوكرد. ستالین هه‌وڵیده‌دا سوپا، له وڵاتێكی سه‌راپا میلیتاریستیدا، له‌ڕووی سیاسییه‌وه بێكاریگه‌ربكات. ئه‌و له‌لایه‌كه‌وه حیزبی كرده رێكخراوێكی سه‌ربازیی و له‌لایه‌كیدیكه‌وه سوپای نایه‌ژێر رێنمایی و ئاراسته‌كردنی سیاسییه‌وه. له جه‌نگی دووه‌می جیهانیدا به‌به‌هێزبوونی ناسیونالیزمی روسی جارێكیدیكه رۆڵی سوپا وه‌ك رزگاركه‌ری روسیا و سۆسیالیزم جه‌ختی لێده‌كرایه‌وه.\nبه‌شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌وڵه‌تی روسیا هه‌وڵیده‌دا گه‌ی بانگه‌شه‌ی سیاسی و حیزبی فراوانبوونی چالاكی پۆلیسی نهێنی و هه‌روه‌ها گه‌ی به‌خشینی ئیمتیازاتی ئابووری و فه‌رمانده‌یی دوو لایه‌نه (حیزبی ــ سه‌ربازی)ه‌وه به‌ر به سیاسییبوونی سوپا بگرێت. (سه‌ركردایه‌تی دوو لایه‌نه‌ی سوپا له ساڵی1918 دامه‌زرا‌و 1937 له سه‌رده‌می پاكتا‌وی گه‌وره‌دا توندبووه‌وه. له ساڵانی جه‌نگی دووه‌م به‌بیانووی سه‌ركه‌وتنی سوپاوه سه‌ركردایه‌تی سیاسی نه‌ما و له ده‌یه‌ی 1960 به‌رپرسیارێتی په‌روه‌رده‌كردنی ئایدۆلۆژیی سپێردرا به سه‌ركردایه‌تی سوپا). به‌هه‌موو ئه‌وانه‌شه‌وه سوپای سۆڤییه‌ت له چه‌ند حاڵه‌تێكدا راسته‌وخۆ هاته‌نێو ژیانی سیاسییه‌وه. یه‌كێك له‌و حاڵه‌تانه له‌ناوبردنی (بریا) سه‌رۆكی پۆلیسی ستالین له ساڵی 1953، بوو (بریا) له پله‌ی سه‌رۆكایه‌تی (كه‌ی جی بی دا) به دوژمنی ئاسایی سوپا ده‌زانرا. له‌و ساڵه‌دا یه‌كه‌كانی سوپا به فه‌رمانده‌یی مارشاڵا ژۆكۆف و مارشاڵا كانییف (بریا)یان ده‌ستگیركرد. دووه‌م حاڵه‌ت له‌كاتی لابردنی (مالینكۆف) له ساڵی 1955دا بوو. رابه‌رانی سه‌ربازیی له كۆمیته‌ی ناوه‌ندیی حیزبدا، راسته‌وخۆ و كاریگه‌ر ده‌ستیانتێوه‌ردا. دوای رووخانی مالنیكۆف، خرۆچۆف داواكاری سوپای سه‌باره‌ت به‌زیادكردنی بودجه دابینكرد و مارشاڵا ژۆكۆف گه‌یشته وه‌زاره‌تی به‌رگری، هه‌روه‌ها سوپا به سه‌ركردایه‌تی مارشاڵا ژۆكۆف به‌رگریی له هه‌وڵه‌كانی خرۆچۆف له دژی نه‌یاره‌كانی له بیرۆكراسییه‌تی ده‌وڵه‌تی ( مۆلۆتۆف، بۆلگانین و مالنكۆف) كرد. به‌شێوه‌یه‌كی گشتی له یه‌كێتی سۆڤییه‌ت سوپا نه‌یتوانی له‌به‌رامبه‌ر حیزبدا سه‌ری به‌رزبكاته‌وه‌و به‌هۆی ده‌سه‌ڵاتی فراوانی حیزبه‌وه ناچاربوو له‌كه‌وتنه‌شوێن به‌رژه‌وه‌ندییه رشته‌ییه‌كانیدا به‌ناوی حیزبه‌وه كاربكات. به‌مجۆره رۆڵی سوپای یه‌كێتی سۆڤییه‌ت له‌سیاسه‌تدا له په‌یڕه‌ویكردنی هه‌ژمووندا قه‌تیسمابوو. له وڵاتانی گه‌شه‌سێندا به‌بیانووی لاوازیی مه‌شروعییه‌تی سیاسی و كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی و ته‌شه‌نه‌نه‌كردنی پارته سیاسییه‌كانه‌وه ده‌ستوه‌ردانی راسته‌وخۆی سوپا له‌سیاسه‌تدا فراوانتربووه. له‌و وڵاتانه‌دا سوپا وه‌ك رێكخراوترین هێزی سیاسی له‌جیاتی پارت و دامه‌زراوه سیاسییه‌كانیدیكه كاریكردووه. بۆ نموونه له توركیا دوای دامه‌زراندنی رژێمی كۆماریی، دوو پارتی كۆماریخوازی گه‌ل و دیموكرات ده‌ركه‌وتن. به‌كرده‌وه تا ساڵی 1945 ته‌نها پارتی كۆماریخوازی گه‌ل ده‌سه‌ڵاتی له‌ده‌ستدابوو، له‌و ساڵه‌دا مۆڵه‌تدرا به‌هه‌ندێك كه‌سی نه‌یار له‌نێو پارتی ده‌سه‌ڵاتدا تا پارتی ئۆپۆزسیۆن پێكبهێنن. له‌ئه‌نجامدا پارتی دیموكرات پێكهات و له هه‌ڵبژاردنه‌كانی ساڵی 1950دا ده‌سه‌ڵاتی به‌ده‌سته‌وه‌گرت. پارتی دیموكرات نوێنه‌ری ترادیسیۆنالیزم، دژی نوێبوونه‌وه‌ی رۆژئاوایی به‌شێوه كه‌مالییه‌كه‌ی و مه‌زهه‌بی و لادینی بوو. له‌م نێوه‌دا سوپای توركیا كه ره‌وتێكی به‌هێزیی نه‌ریتی كه‌مالیزم بوو به‌رگری له رۆشنبیرانی لایه‌نگری رۆژئاوا و پارتی كۆماری ده‌كرد.\nكودیتای ساڵی 1960ی توركیا به سه‌ركردایه‌تی (جه‌مال گورسه‌ل) له‌لایه‌ن چینه‌كانی ناوه‌ڕاسته‌وه پشتیوانییلێده‌كرا. به‌هه‌رحاڵا به‌پێی هێزی دامه‌زراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی، ژه‌نراڵا جه‌مال گورسه‌ل به‌ڵینیدا كه پاش نووسینی ده‌ستووری نوێ و ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردن ده‌سه‌ڵات راده‌ستی مه‌ده‌نییه‌كان بكات، به‌ڵام هه‌تا ئه‌وكاته به‌هۆی پشتیوانی تاڕاده‌یه‌ك فراوانی كۆمه‌ڵایه‌تی له پارتی دیموكرات، حكومه‌تی گورسه‌ل په‌یڕه‌وی له سیاسه‌تێكی سه‌ركوتگه‌ریی فراوان كرد. هه‌رجۆره هاوكارییه‌كی پارته سیاییه‌كانیدیكه له‌گه‌ڵا پارتی دیموكراتدا یاساغكرا. له‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا كه سه‌ره‌نجام له‌ژێر فشاری پارت و دامه‌زراوه سیاسییه‌كاندا و به چاودێری سوپا ئه‌نجامدرا پارتی كۆماریخواز گه‌یشته‌ده‌سه‌ڵات. به‌مشێوه‌یه سوپای توركیا نوێنه‌ری په‌یوه‌ندی و به‌رژه‌وه‌ندی چینه تازه و مۆدیرنیسته‌كان بووه و هه‌میشه به‌ده‌رخستن و زه‌قكردنه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌كانی سه‌ر میراتی ئه‌تاتورك بۆ به‌رگریكردنلێی و له ناسیونالیزمی توركی هاتووه‌ته‌ناوه‌وه. كودێتای ژه‌نراڵا كه‌نعان ئیڤرینیش له ساڵی 1980 هه‌مان ناوه‌ڕۆكی هه‌بوو.(10)\nبه‌گشتی به فراوانبوونه‌وه‌ی پارته به‌هێزه‌كان، په‌ره‌سه‌ندنی دامه‌زراوه‌كانی كۆمه‌ڵی مه‌ده‌نی، فراوانبوونه‌وه‌ی به‌شداریی خه‌ڵك، پێگه‌یشتنی رایگشتی، به‌هێزبوونی نه‌ریتی په‌رله‌مانتاریزم و.. هتد، ورده‌ورده، بۆشاییه‌ك كه سوپاكان بۆ ده‌ستوه‌ردانیان له ژیانی سیاسی وڵاتانی په‌ره‌سێندا سوودیانلێبینیوه، پڕده‌بێته‌وه و له‌ئه‌نجامدا به‌ڕێكخراوبوون و هوشیاریی هێز و گروپه كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان، چیدی سوپا ناتوانێت به‌ناوی په‌یوه‌ندی و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانیانه‌وه مه‌یدانی سیاسی داگیربكات.\nسوپا و سیاسه‌ت له ئێراندا\nسوپای مۆدێرنی ئێران به‌ره‌نجامی نوێبوونه‌وه‌یه‌ك بوو، به‌دوای شۆڕشی مه‌شروته، له هه‌ناوی حكومه‌تی ره‌زا شادا. تۆوی سه‌ره‌تای سوپا له پێكهاته‌ی هێزه‌كانه‌وه، به‌تایبه‌ت بریگادی قۆزاق و بریگادی ناوه‌ندیی، دامه‌زرا. پۆشاكی سوپا هه‌مووی بووبه‌یه‌ك. ئه‌فسه‌ره‌كانی ده‌ره‌وه په‌راوێزخران و له ساڵی 1300 كۆلیژێكی ئه‌فسه‌ری دروستكرا. یه‌كه‌مین رێكخستنه‌كانی سوپای ره‌زا شا به‌شێوه‌ی دابه‌شكردنی سوپا بۆ شه‌ش له‌شكری ناوچه‌یی هاته‌ئارا. له سه‌رده‌می ره‌زا شادا تێكڕای بودجه‌ی هێزه چه‌كداره‌كان یه‌ك له‌سه‌ر سێی هه‌موو بودجه‌ی وڵات بوو. ژماره‌ی سه‌ربازان له‌و ساڵانه‌دا له 40 هه‌زاره‌وه بۆ 150 هه‌زار زیادیكرد. له حكومه‌تی ره‌زا شادا سوپا ناڕاسته‌وخۆ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی به‌ده‌سته‌وه‌بوو. سوپا له به‌ڕێوه‌بردنی كار‌وباره‌كاندا ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر پله و پۆسته مه‌ده‌نییه‌كانه‌وه هه‌بوو. سوپا نوێنه‌ری ره‌وتی مۆدیرنیزاسیۆن و دارده‌ستی ده‌سه‌ڵاتی ده‌ربار ره‌هابوو. ده‌سته‌بژێر "ئیلیت"ی سوپای ئێران له گروپی تازه پێگه‌یو و سه‌ربه‌خۆ له ئاغازاده‌ی خێڵه‌كی و خاوه‌نزه‌وی سه‌رده‌می قاجار پێكهاتبوون. لێ به‌نۆبه‌ی خۆیان به‌ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی موڵك و زه‌وی به‌رفراوان بوونه به‌شێك له چینی خاوه‌نزه‌وی. له‌گه‌ڵا هه‌موو ئه‌مانه‌شدا ده‌سه‌ڵاتی تایبه‌تی ره‌زا شا رێگربوو له سه‌ربه‌خۆی كاری سوپا. به‌مپێیه دامه‌زراندنی سوپای نوێی ئێران پێكهاته‌یه‌كی به‌ربایی بوو. له ساڵانی 1320و 1332 دوای رووخانی ره‌زا شا به‌هۆی چالاكی گروپ و پارته جۆرا‌وجۆره‌كان و به‌شداری پیاوانی ئایینی، ئاغاكان، شه‌قام، رۆشنبیران و یه‌كێتییه كرێكارییه‌كانه‌وه له‌سیاسه‌تدا و ناوه‌ندێتی ئه‌نجومه‌نی شورای میللی و لاوازیی ده‌ربار، سوپا نه‌یتوانی وه‌ك گه‌مه‌كه‌رێكی سیاسی كاربكات. له‌و ساڵانه‌دا ده‌ربار هه‌وڵیدا تا سوپا وه‌ك ئامڕازی ده‌سه‌ڵاتی خۆی گه‌ی زیادكردنی بوودجه و وه‌رگرتنی كۆمه‌كی دارایی له‌ده‌ره‌وه به‌هێزبكه‌ن. كودێتای ساڵی 1332 به‌ره‌نجامی هاوكاریی ده‌ربار و سوپا بوو. دوای ئه‌وه تاماوه‌یه‌ك رۆڵی سیاسی سوپا له‌ئێراندا زه‌قبوویه‌وه. دوای كودیتا سوپابورد ( پله‌یه‌كی باڵاتره له سه‌رله‌شكر) (زاهیدی) جڵه‌وی سوپای به‌ده‌سته‌وه‌گرت و چاودێریی خولی هه‌ژده‌یه‌می هه‌ڵبژاردنیشی كرد. ده‌رباریش فراوانبوونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات و هه‌ژموونی سیاسیی سوپای به‌دڵانه‌بوو. به‌تایبه‌ت له‌وێدا كه (زاهیدی) پێداگریده‌كرد كه سه‌ركردایه‌تی گشتی هێزه‌كانی پێبدرێت، به‌ڵام سه‌ركردایه‌تی هێزه چه‌كداره‌كان له ده‌ستی "شا" دا مایه‌وه. له ره‌وه‌ندی پته‌وبوونی ده‌سه‌ڵاتی شا له ساڵی 1339 به‌دواوه چه‌ندین ئه‌فسه‌ری سوپا كه له‌ڕووی سیاسییه‌وه گرنگ یا مه‌ترسیداربوون، ده‌ستگیركران هه‌روه‌ك ژماره‌یه‌ك سه‌رله‌شكر و سه‌رهه‌نگ پێشوه‌خت خانه‌نشینكران.\nئه‌گه‌رچی له ساڵه‌كانی 1332 ــ 1357 سوپا ئامڕازێكی ئاسایی ده‌سه‌ڵاتی ده‌ربار بوو، به‌ڵام هیچكاتێك سه‌ربه‌خۆ كارینه‌كردووه. شا له‌و ساڵانه‌دا هه‌وڵیدا ناوه‌ندێكی دڵسۆز ده‌سته‌به‌ربكات و گه‌ی زیادكردنی بودجه‌ی سه‌ربازیی و زیادكردنی ژماره‌ی سه‌ربازانی سوپاوه به‌هێزیبكات. ژماره‌ی هێزه چه‌كداره‌كان له 120 هه‌زار كه‌سه‌وه له‌ساڵی 1320 بۆ 400 هه‌زار كه‌س له ساڵی 1356 زیادیكرد. به‌زیادبوونی داهاتی نه‌وت، كڕینی چه‌كوچۆلیش له ساڵانی 1356 ــ 1358دا شه‌ش ملیار دۆلاری تێپه‌ڕاند. بودجه‌ی سه‌ربازیی ساڵانه له 70 ملیۆن دۆلاره‌وه له ساڵی 1339 بۆ 9 ملیار دۆلار له ساڵی 1356 به‌رزبوویه‌وه. شا به مه‌به‌ستی مسۆگه‌ركردنی دڵسۆزیی سوپا سه‌رپه‌رشتی دامه‌زراندن و پله‌به‌رزكردنه‌وه‌ی هێزه چه‌كداره‌كانی ده‌كرد. دڵسۆزیی سوپا به‌چه‌ند فاكته‌رێكه‌وه به‌سترابووه‌وه له‌وانه: چاودێریی هێزه‌كانی ئاسایش و هه‌واڵگریی به‌سه‌ریانه‌وه، به‌هره‌مه‌ندبوونی هێزی چه‌كدار له ئیمتیازاتی ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تیی به‌رچاو و پێدانی پله‌ی مه‌ده‌نی پێیان و.. هتد. هه‌رچۆنێكبێت سوپای ئێران له‌و ساڵانه‌دا له‌سه‌ر بناغه‌ی دڵسۆزیی ته‌واو بۆ ده‌ربار خۆیگرتبوو و سه‌ربه‌خۆ نه‌بوو له را و كاره‌كانیدا.\nله ساڵانی كۆتایی ده‌وڵه‌تی په‌هله‌ویشدا كاتێك شا تووشی بێتوانایی ببوو، ده‌یبینی پشتیوانی ده‌ره‌كیشی له‌ده‌ستچووه. ورده‌ورده هه‌مان هه‌ستكردن به لاوازی دزه‌یكرده نێو ریزه‌كانی سوپایشه‌وه. دوودڵی و راڕایی شا له‌په‌نابردنه‌به‌ر سه‌ركوت، توانای سوپای لاوازكرد. سپابورد مقدم سه‌رۆكی ساواك له گه‌رمه‌ی قه‌یرانی شۆڕشگێرانه‌دا گوتی: (شاهه‌نشا كه بڕوای ته‌واویان به فه‌زای سیاسی كراوه و دیموكراسی و جێبه‌جێكردنی ده‌ستوور هه‌یه، رێگه به‌كاردانه‌وه‌ی توندی هێزی چه‌كدار و سوپا ناده‌ن.. من لێره‌دا به‌ئاشكرا رایده‌گه‌یه‌نم كه شاهه‌نشا ده‌ستی ئێمه و هێزه چه‌كداره‌كانی به‌ستووه و راییكردنی كار‌وباره‌كانی به سه‌رۆكوه‌زیرانی وڵات سپاردووه. هه‌ڵبه‌ته ئێمه سه‌رمانسووڕده‌مێنێ كه بۆچی شاهه‌نشا په‌یڕه‌وی له‌م سیاسه‌تانه ده‌كات (11)).. به‌پێی شایه‌تییه‌كیدیكه"به‌رنامه و رێوشوێنه‌كانی حكومه‌تی (شه‌ریف ئیمامی) به‌ته‌واوی جیاوازبوو له‌گه‌ڵا بڕیاره‌كانی حكومه‌تی سه‌ربازیی كه له سه‌رده‌می خودی خۆیدا راگه‌یه‌ندرا بوو.. ژه‌نراڵا (ئۆیسی) فه‌رمانده‌ی تاران تیامابوو كه چۆن بڕیاره‌كانی حكومه‌تی سه‌ربازیی له‌گه‌ڵا سیاسه‌تی ته‌بایی و ئاشتییانه‌ی ده‌وڵه‌تدا ده‌گونجێت.(12)\nسه‌ره‌نجام به گوته‌ی ئارتشبه‌دی ( پله‌یه‌كی سه‌ربازییه) قه‌ره‌باغی حكومه‌تی سه‌ربازیی به وێنه‌ی شێرێكی بێیاڵا و كلكی لێهاتووه.(13) حكومه‌تی سه‌ربازیی ئه‌زهاریش كه له 15 مانگی ئابانی 1357 دامه‌زرابوو، به‌هۆی دوودڵی و راڕاییه‌كانی ده‌رباره‌وه هیچیپێنه‌كرا. هه‌رئه‌و دوودڵیانه گرنگترین كاریگه‌رییان له‌سه‌ر پێشڤه‌چوونی بزاڤه شۆڕشگێڕانه‌كه دانا." ئه‌زهاری.. گوتی به‌هۆی دووپاتكردنه‌وه و فه‌رمانی به‌رده‌وامی شا سه‌باره‌ت به خۆپاراستن له كاری توند‌وتیژیی، حكومه‌تی سه‌ربازیی بووه ناوێكی بێناوه‌ڕۆك و توانای راگرتنی بار‌ودۆخی لێزه‌وتكرا.(14) سه‌باره‌ت به ئه‌زموون و سه‌ربه‌خۆیی كاری سوپا، ئارته‌شبه‌د تۆفانیان له دانیشتنی ئه‌نجومه‌نی سه‌ركردایه‌تی سوپا رایگه‌یاند: "ئێمه ته‌مه‌نێك خه‌باتی سیاسیمان نه‌بوو. هه‌نووكه من شاره‌زانیم(15)" له 26ی مانگی دی 1357 دوای رۆیشتنی شا له ئێران، ئیدی پشتوپه‌نای سوپا رووخا. ژه‌نراڵی ئه‌مریكی( هایزه‌ر) به‌مه‌به‌ستی به‌رگرتن به پاشه‌كشه‌ی سوپا، ره‌نگیشه بۆ رێكخستنی كودێتایه‌كی سه‌ربازیی، سه‌ردانی ئێرانی كرد. دوای ئه‌وه‌ی شا ئێرانی به‌جێهێشت ده‌نگۆی ئه‌وه بڵاوبوویه‌وه كه ئه‌گه‌ری ده‌ستوه‌ردانی راسته‌وخۆی سوپا له دژی كابینه‌كه‌ی (شاپوور به‌ختیار) هه‌یه. هه‌رچه‌ندی شا به‌رله‌وه‌ی بڕوات چه‌ند راسپارده‌یه‌كی به مه‌به‌ستی جڵه‌وگرتن له كودێتا به‌جیهێشتبوو.(16)\nهایزه‌ر له‌یاداشته‌كانیدا ده‌ڵێت ئه‌گه‌رچی سه‌ركرده‌كانی سوپا هه‌میشه باسیان له كودێتا ده‌كرد، به‌ڵام له‌باره‌ی چۆنێتی ئه‌نجامدانیه‌وه هیچیاننه‌ده‌زانی. سه‌ركرده‌كانی سوپای ئێران به‌ته‌واوی داما‌و و بێتوانا بوون)،(17) دوای رۆیشتنی هایزه‌ر له ئێران له 15ی به‌همه‌نی 1357 هه‌ستی بێتوانایی له‌نێو سوپادا گه‌یشته ترۆپك. له‌لایه‌كیدیكه‌وه ئه‌نجومه‌نی شۆڕش بۆ كێشكردنی یارمه‌تی یا له‌ناوبردنی سوپا ده‌ركه‌وت. هه‌ندێك له سه‌ركرده‌كانی سوپا كه پشتوپه‌نایان نه‌بوو، ده‌یانویست بێلایه‌ن بن. به گوته‌ی قه‌ره‌باغی سوپاپورد موقه‌ده‌م سه‌رۆكیساواك، سپابورد (روبه‌یعی) سه‌ركرده‌ی هێزی ئاسمانی، سه‌رله‌شكری چالاكیی فه‌رمانده‌ی گاردی شاهنشهایی و سه‌رله‌شكر مه‌وله‌وی به‌ڕێوه‌به‌ری پۆلیسی تاران پشتیوانی خۆیان بۆ شۆڕش رایگه‌یاند.(18) دواجار له ئه‌نجامی ئه‌و هه‌ڵوێست و هه‌نگاوانه‌دا شورای فه‌رمانده‌كانی سوپا له 22ی به‌همه‌ن و 1357 بڕیاریدا كه ئاڵای سپی له‌به‌رامبه‌ر شۆڕشدا هه‌ڵبكات و له‌ئاكامدا سوپا بێلایه‌نی خۆی راگه‌یاند.\nهه‌ندێك ناو كه له‌وتاره‌كه‌دا هاتووه، وه‌رگێڕی كوردی ئاماده‌یكردوه:\n- ئیفرین، ئه‌حمه‌د كه‌نعان (1917 ـ) حه‌وته‌م سه‌رۆكی توركیا. ساڵی 1980 دوای كودیتایه‌ك هاته‌سه‌ر حوكم. ساڵی 1982 به هه‌ڵبژاردن بووه سه‌رۆكی توركیا - ئه‌لیكسه‌نده‌ری 1)1921 ـ 1934) پاشای یۆگۆسڵاڤیا له شاری مارسیلیای فه‌ره‌نسی كوژرا. - ئه‌فه‌ندی: نازناوێكی توركییه و له وشه‌ی (ئه‌فناس)ی یۆنانییبه‌وه وه‌رگیراوه كه مانای (كاك)ی كوردی و ( Monsieur) فه‌ره‌نسی و ( Mister)ی ئینگلیزی ده‌گه‌یه‌نێت. دواتر له جیهانی عه‌ره‌بیدا به فه‌رمانبه‌رانی حكومه‌ت ده‌وترا. له سه‌رده‌می فه‌رمانڕه‌وایی عه‌له‌وییه‌كاندا له میسر ئاماژه‌بوو به (والی)، چونكه خدێوی به (ئه‌فه‌ندییه‌كه‌مان) بانگده‌كرا.\n- بسمارك (ئۆتۆ ڤۆن) 1815 ـ 1898 سیاسییه‌كی ئه‌ڵمانی بوو، هه‌وڵی یه‌كگرتنی ئڵمانیای ده‌دا. دوای سه‌ركه‌وتنی ئه‌ڵمانیا به‌سه‌ر فه‌ره‌نسا له ساڵی 1870دا بووه راوێژكاری ئه‌ڵمانیا. له سه‌رده‌می ئه‌ودا وڵاته‌كه‌ی بووه هێزێكی گه‌وره‌ی ئه‌وروپا ده‌وڵه‌تێكی ئیستیعماری.\n- بریگاد: گروپێكی چه‌كدار كه له چه‌ند مه‌فره‌زه‌یه‌ك پێكهاتووه.\n- پیرۆن، خوان(1895 ـ 1974) سه‌رۆككۆماری ئه‌رژه‌نتین له ساڵی 1946 بۆ 1955. ئیڤا دوارته‌ی هاوسه‌ری كاریگه‌ری زۆری له‌سه‌ر سیاسه‌تكانی هه‌بوو. دوای له‌سه‌ركارلابردنی چووه ئیسپانیا. ساڵی 1973 گه‌ڕایه‌وه بۆ سه‌ر كورسی ده‌سه‌ڵات. دوای خۆی (ئیزابێل) هاوسه‌ری سێیه‌می جێیگرته‌وه كه له ساڵی 1976 دا سوپا ئه‌ویشیان له‌سه‌ركارلابرد.\n- سامۆرا: چینێك له ئاغاواتی شه‌ڕكه‌ری ژاپۆنی بوون له سه‌رده‌می ده‌ره‌به‌گایه‌تیدا.\n- رایشتاگ: په‌رله‌مانی ئه‌ڵمانیا له سه‌رده‌می ئیمپراتۆرییه‌تدا، بیناكه‌ی له به‌رلین بوو، ساڵی 1933 سووتێنرا.\n- فالانژ: ناوی رێكخراوێكی فاشیستی و نیمچه سه‌ربازییه كه له 29ی تشرینی یه‌كه‌می 1933 له‌مه‌دریددا دامه‌زرا. فالانژی ئیسپانیا له شه‌ڕی ناوخۆی ئیسپانیادا (1936 ـ 1938) له شه‌ڕكردن له‌گه‌ڵا هێزه چه‌پ و راستڕه‌وه‌كانیدیكه‌ی ئیسپانیادا ( كۆمۆنیسته‌كان، ئانارشیسته‌كان و كۆنه‌پارێزان) رۆڵێكی گرنگییان هه‌بوو. سه‌رچاوه فه‌رهه‌نگی سیاسی، ئاماده‌كردنی زاهیر محه‌مه‌دی و یاسین حاجی زاده. چاپخانه‌ی رۆژهه‌ڵات 2006 ل،636و 637.\n- ڤایمار: كۆماری ئه‌ڵمانیا ساڵی 1919 تا ساڵی 1933 ، دوای شكستهێنانی سپارتاكییه‌كان( سۆسیالیسته چه‌په‌كان) له‌لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی دامه‌زرێنه‌ری نیشتمانیی ئه‌ڵمانییه‌وه له شاری ڤایمار، دامه‌زرا.\n- فره‌دریكی گه‌وره دووه‌م: 1712 ـ 1786 پاشای بروسیا ساڵی 1740، پیاوێكی سه‌ربازیی و ئیداری بوو. له شه‌ڕی حه‌وت ساڵه‌دا به‌ڕووی هاوپه‌یمانێتی فه‌ڕه‌نسا، ره‌سیا و نه‌مسا وه‌ستایه‌وه. به‌هۆی فراوانی رۆشنبیریی و كرانه‌وه‌ی به‌ڕووی فه‌لسه‌فه و ئه‌ده‌بدا نموونه‌ی زۆرداری رۆشنگه‌ربوو.\nقۆزاق: هێزێكی چه‌كداری تایبه‌تبوو له ئێران له‌نیوه دووه‌می سه‌ده‌ی پێشوودا.\n- میجی تینۆ یا مۆتسۆهیتۆ (1852 ـ 1912) ئیمپراتۆری یابان له 1867. رژێمی ده‌ره‌به‌گی هه‌ڵوه‌شانده‌وه و ده‌ستوری دانا. شارستانێتی خۆرئاوایی برده ژاپۆن. ساڵی 1895 به‌سه‌ر چین و 1905 به‌سه‌ر روسیادا سه‌ركه‌وت.\n- ناپلیۆن پۆناپارت 1769 ـ 1821 ئیمپراتۆری فه‌ره‌نسا له 1804 تا 1815 له شاری ئه‌جاكسیۆ له‌دایكبووه. له جه‌نگه‌كانی ئیتاڵیادا ناوبانگیده‌ركرد.ساڵی 1814 له‌سه‌ركارلابرا و دوورخرایه‌وه بۆ دوورگه‌ی ( ئیڵبا). پاش چه‌ند مانگێك گه‌ڕایه‌وه پاریس. وڵاتانی ئه‌وروپا له دژی ئه‌و یه‌كیانگرت و ساڵی 1815 له شه‌ڕی واترلۆدا دۆڕاندی، پاشان دوورخرایه‌وه بۆ دورگه‌ی ( هیلانه).\n- ناپلیۆنی سێیه‌م 1808 ـ 1873 ئیمپراتۆری فه‌ڕه‌نسا له 1852 بۆ 1870، دوای ئه‌وه‌ی له‌جه‌نگدا به‌رامبه‌ر ئه‌ڵمانیا دۆڕانی له‌سه‌ركارلابرا.\n*) ده‌سه‌ڵاتی به‌عسیش وه‌ك نه‌ریتێكی فاشیستیانه له كاتی فه‌رمانڕوایی خۆیدا سوپای میللی ( الجیش الشعبی) دروستكرد كه سه‌رجه‌م كۆمه‌ڵگای چ له فۆرمه مه‌ده‌نییه‌كه‌یدا و چ له فۆرمه چه‌كدارییه‌كه‌یدا میلیتاریزه‌كردبوو. و. ك.\n1.A Vagts, AHistory of Militarism\n2. R.Goodwin ,"The National Security Establishment", in American Militarism, edited by E. Knoll and J.McFadden,(New York,1969),p.17.\n3.H.Laswell,"The Garrison - State Hypothesis Today", in Changing Patterns of Military Politics, edited by S.Huntigton(New York,1962),pp.51 – 70.\n4.Marx and Engels, Selected Works.vol.1.p605, vol.2 .p. 33.\n5.S.E.Finer,The Man on Horseback:The Role of the Military in Politics.(London, Pall Mall Press,1962) ,pp. 6- 22.\n6. Lbid.pp 35 - 39\n8. Lbid.pp.43- 47.\n9. Lbid.pp.47- 56.\n11. ئیبراهیم یزدی، اخرین تلاشها در اخرین روزها، تهران، قلم 1363، ص 210 ـ 208 12. ویلیام سولیڤان، ماموریت در ایران، ترجمه محمود مشرقی، تهران، انتشارات هفته، 1361، ص 119.\n13. عباس قرباغی، اعترافات ژنرال، تهران نشر نی 1365،ص 36.\n14. سولیڤان، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ل 50 ـ150.\n15. مپل برف اب خواهیم شد. تهران، نشر نی 1365،ص244.\n16. قه‌ره‌باغی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو،ص 153.\n17. رۆبرت هایزر، ماموریت در تهران، ترجمه عبدالرشیدی، انتشارات اگلاعات، 1365،ص68.\n18. قه‌ره‌باغی، ل 356.\nسه‌رچاوه: جامعه شناسی سیاسی، نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی. دكتر حسین بشیریه.\nرێكه‌وتننامه‌ی ئاسایشیی نێوان وڵاته یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا‌و عێراق د. ئه‌نوه‌ر ئه‌بوبه‌كر كه‌ریم صلاح الدینی ئه‌یوبی ره‌چه‌ڵه‌ك و ژیانی ئاماده‌كردنی: ئاراس حه‌مه صاڵح سیاسەتی خاوەن مەرجەعییەتی دینیی بەبێ دەوڵەتی ئیسلامی ئایا پارتی دادوگەشەپێدانی توركی دەبێت بە مۆدێلێك بۆ ئیسلامیستەكانی عەرەب؟(1) نووسینی: ئەحمەد ت. كۆرۆ(2) وەرگێڕانی: بەرزانی مەلا تەها هەنگاوەكانی پێش ئاشتی لە توركیا حەبیب محەمەد دەروێش تورکیا لە شەڕی داعشدا، دەوری پاکستان لە بەرابەر تاڵیبان دەبینێ؟شێرکۆ جیهانی


ڕوانگەی ژنۆلۆژی بۆ هونەر » DidiMn\nسەرەتا / کتێب/وتار / ڕوانگەی ژنۆلۆژی بۆ هونەر\nژنۆلۆژی زانستی ژن و هاوژیانی ئازادە، بەڕوانگەیەکی ژنانە ئیش دەکات. دونیابینی و زانستی ژنە، کە لە کۆمەڵگە و سروشتدا لە مێژووی ژن دەکۆڵێتەوە.\nبۆ ئەوەی حەقیقەتی ژن زیندوو بێت، ژنۆلۆژی گرنگی بە کولتوور و هونەر ”ئێستێتیک” دەدات. هونەر لە فراوانترین واتایدا چالاکی ئافرێنەرانەی مرۆڤە. جیاوازی و سەربەخۆیی لە هێزی ئافراندنەوە دروست دەبێت، هونەر بە خۆدەربڕینی ئافرێنەرانە بە ئازادی دەگات. لە کۆمەڵگەدا تایبەتمەندی و ناوبانگ لەم جیاواز بوون و داهێنانەوە دروست دەبێت. دەتوانین بڵێین هونەر سەرەنجام بوونی چالاکی خەیاڵ و مێشکە، خەیاڵ و مێشک کاتێک لەلای هونەرمەند بەهاوسەنگییەکی جیاواز کار دەکات دەبێت بە فۆرمێکی جیاوازی هونەر، بەو شێوەیە چوارچێوەی کارێکی هونەری بەرجەستە دەبێت.\nلەبەرئەوەی ئێستێتیک خەریکبوونە لەگەڵ دیاردەی جوانی و هونەر بۆ ژنۆلۆژی پێگەیەکی گرنگی هەیە بە هەمان شێوەی زانین و مۆڕاڵ/ئێتیک. لەمێژە هەوڵەکانی مرۆڤ بۆ دروستکردنی جوانی بەردەوامە، ئەو جوانییەش لە هەر سەردەمێکدا بەگوێرەی سیستەمی سەروەر شێوازێکی وەرگرتووە. عەبدوڵا ئۆجەلان ئەم سەردەمە وەک شارستانی دیموکراتیک و شارستانی کاپیتاڵیزم پێناسە دەکات، ژنۆلۆژیش لەو ڕوانگەیەوە دەڕوانێت بۆ ژیان و کێشەکان. ناتوانین بڵێین هەموو بەرهەمە هونەرییەکان سەربە شارستانی کاپیتاڵیزم یان مۆدێرنیتەی کاپیتاڵیزمن، بەڵکو بەشێک لە هونەر بە ڕوح و ئەقڵی کاپیتاڵیزم پێشدەکەوێت بەشێکیش لە هونەر بە ڕوح و ئەقڵی مۆدێرنیتەی دیموکراتیک پێشدەکەوێت. لە هەردوو شارستانییەتدا ئێستێتیك، وه‌ك به‌شێك له فه‌لسه‌فه، خه‌ریكی شیكردنه‌وه‌ی تێگه و چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و كێشانه‌یه، كه له كاتی تێڕامانی بابه‌ته ئێستێتیكییه‌كاندا په‌یدا ده‌بن. له په‌یوه‌ندی جوانیخوازانه‌ى مرۆڤ به جیهانه‌وه و له جه‌وهه‌ر و یاساكانی په‌ره‌سه‌ندنی هونه‌ر و جوانی هونه‌رى ده‌توێژێته‌وه، یان هه‌ر شتێك به جوانییه‌وه گرێدرابێت و هه‌ر شتێك سروشتی جوانی پێناسه بكات، بە هەمان شێوە ژنۆلۆژیش لێکۆڵینەوەیە لەبارەی بوون و مەعریفەی ژن، چونکە ژن بەدرێژایی مێژوو سڕاوەتەوە و دەنگی کپکراوە، بۆیە ژنۆلۆژی ئیش لەسەر ئەو بەها مێژووییانە دەکات، کە ژن لێی سەنراوەتەوە و لە دەستیداون. بەڵام لە مۆدێرنیتەی کاپیتاڵیزم سروشتیبوون نییە. ئەو سیستەمە بۆ خۆی سروشتی نییە، بەڵکو گرنگی بە پارە و سامان دەدات، ئەوانیش سروشتی نین. هونەرمەند دەتوانێت لە ڕێگەی هونەرەکەیەوە کاریگەری لەسەر بینەر دروست بکات. مۆدێرنیتەی کاپیتاڵیزم ئەم ڕاستییە باش دەزانێت بۆ ئەمەش مرۆڤ دەتوانێت دیکتاتۆر سالازار، فرانکۆ و هیتلەر بە نموونە بێنێتەوە، ئەو دیکتاتۆرانە نوێنەرایەتی سەردەمی سیستمی کۆمەڵگای دەوڵەت و مۆدێرنیتەی کاپیتاڵیزم دەکەن. بۆ ئەوەی کۆمەڵگا ئەوان نەبینێت و هۆشیار نەبێت بەرامبەر سیاسەتیان لە ڕێگای هونەر، سێکس، وەرزشەوە کاریان بۆ خەواندنی کۆمەڵگا کردووە. بۆیە دەبینین هونەر لەم سەردەمەدا ڕووکەشییانە بەرەو پێشدەچێت و جەوهەر لە دواوە دەمێنێت، کاتێک هونەر پێشدەکەوێت هاوسەنگی سروشت نابیندرێت، لەژێر ناوی هونەردا هەرچی دروست بکرێت نرخی پارە و بازاری بۆ دیاری دەکرێت. بۆ نموونە کاتێک گۆرانی، پەرتوک، تابلۆ یان پەیکەرێک دروستدەکرێت جیاواز لە خواستی هونەرمەند یان نووسەر پێوەری هەڵسەنگاندن بەگشتی لەسەر ژمارەی داواکار و نرخی مادی کارەکەیە. ئەمەش ئەو ڕاستییە نیشاندەدات کە هونەر و هونەرمەند ئازاد نییە. لە بەرامبەر ئەمەدا مۆدێرنیتەی دیموکراتیک بنەمای خۆی لە شارستانی دیموکراتیک وەردەگرێت، سیستەمی کۆمەڵایەتی لەم شارستانییەتەدا لە دەوری دایک دروست دەبێت، واتا ژن سەنتەرە. ئەم سیستەمە سروشت بە بنەما دەگرێت، هەرچی پێویست بێت بەگوێرەی هاوسەنگی یاسای سروشت دەستەبەری دەکات.\nهونەر بۆ ژنۆلۆژی گرنگە یەکێکە لە بوارەکانی ژنۆلۆژی و ئیشی لەسەر دەکات. ”هونه‌ر ئه‌و جیهانه ده‌گمه‌ن و داهێنه‌ر و زیندووه‌یه، كه به‌رده‌وام پارێزگارى له زیندوویەتی و نوێبوونه‌وه‌ى خۆى ده‌كات”. ژنۆلۆژی پێیوایە هونەر کاریگەری تایبەتی هەیە لەسەر دروستکردنی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی و هۆشیاری و یەکسانی جێندەریی، ڕیالێتی و ڕاستی کۆمەڵایەتی. ئەمەش پێویستە لەناو هونەردا بەشێوەیەکی ئێستێتیکی مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت، هەروەها هونەرمەند دەتوانێ هەڵوێستی ئازادانەی خۆی دەڕبڕێت و لە ڕێگەی هونەرەکەیەوە کاریگەری لەسەر بینەر دروست بکات. هونەر سەربەخۆیە لە کۆمەڵگە، هاوکات ناوەڕۆکی خۆی لە کۆمەڵگەوە وەردەگرێت. بەبێ ئەوەی بە ڕاستەوخۆیی نۆڕم و بەهاکانی کۆمەڵگە بەرهەمبهێنیتەوە. هەروەک چۆن ئادۆرنۆ پێیوایە هونەر لە پەیوەندییەکی ڕەخنەگرانەدایە لەگەڵ کۆمەڵگە، هونەر ئەو کۆمەڵگەیە ڕەخنە دەکات کە هونەرەکەی بەرهەمهێناوە. ڕەخنە لەنێو ئیشە هونەرییە سەربەخۆکاندا لە ڕێگەی لێکدانەوە (ڕاڤەکردنەوە) دەتوانرێت ڕوون بکرێتەوە. هونەرمەندی هۆشیار پێویستە هەڵوێست و قسەی خۆی هەبێت لەسەر دیاردە و ڕووداوەکانی کۆمەڵگەکەی، چونکە هونەرمەند دابڕاو نییە لە کۆمەڵگە، هەموو ئەمانە هونەرمەند ناگەیەنێتە پێگە و خاڵێکی گرنگ گەر هۆشیاری و بیرکردنەوەی ئازادانەی لەگەڵدا نەبێت. لەبەرئەوە هۆشیارییەکی ئازادانە گرنگە بۆ گشت تاکەکانی کۆمەڵگە، بەڵام ئەمە فەراهەم نابێت تاکو کۆمەڵگە ئازاد نەبێت، بۆیە ئازادی هونەرمەند بە ئازادی کۆمەڵگەوە پەیوەستە. گەر لە ڕوانگەی ژنۆلۆژی بڕوانین پرسیارێک دێتە گۆڕێ، بۆچی ئازادی ژن بۆ هونەرمەند ئەوەندە پێویستە؟\nکاتێک هونەرمەند هۆشیار بوو بەرانبەر بە بوون و ئەرکی خۆی لەنێو کۆمەڵگەدا، ئەوا لەڕێگەی هونەرەوە خۆ دەردەبڕێت و بە ئیشە هونەرییەکانی ڕەخنەی نەریتە ترادیسیۆنییە باوەکان دەکات، بۆ دەرچوونی ژن لە بەقوربانی بوون و سەپاندنی قەدەغەکراوەکان بەسەریدا، ژنۆلۆژی لەو ڕوانگەیەوە دەڕوانێ کە گەیاندنی ژنان بە بارودۆخی باش و شایستە، گەیاندنی سەرجەم کۆمەڵگا دەبێت بەبارودۆخی دروست و سروشتی. ئەوکاتە مرۆڤ هونەرییانە لە هەموو کایەکانی ژیان دەڕوانێت، کاریگەری هونەر و ئێستێتیک لەسەر کۆمەڵگە دەبێت.\nناوەندی ژنۆلۆژی لە یەکەم چالاکییەکانیدا بە ڕێکخستنی پانێڵێک دەستی پێکرد، بۆ زیاتر ناساندنی زانستی ژنۆلۆژی و گفتوگۆکردنی زیاتری ناوەڕۆکی بابەتی پانێڵیستەکان. هەردوو هونەرمەند ڕۆژگار مستەفا و زەهرا دۆگان لە ڕێگەی هونەرەکەیانەوە بە هۆشیارییەکی ژنانەوە بەڕێگەیەکی خودییانەی جیاواز ئیش لەسەر ئەو سنوور و تابۆیانە دەکەن، کە بۆ ژنان دیاریکراوە بە هەستێکی سەربەخۆیانە و بەرەنگارانە کارەکان و ئەزموونەکانیان لەگەڵ ئامادەبووان هاوبەشی پێکرد.\nئامانجی ئەو پانێڵە ئەوەبوو ژنانی هونەرمەند خۆیان باس لە ئەزموونی ئیشکردنی هونەریی و ئاستەنگییەکانیان بکەن. هەروەها ژنۆلۆژی دەیەوێت ڕوانگەی خۆی بۆ ئەو ئەزموون و ئاستەنگییانە بخاتە ڕوو، کە چۆن زانست و هونەر لە یەکتری دابڕاون و بوون بە دوو کایەی جیاواز لە یەکتری، بە هەمان شێوە هزر و هەست (ئەقڵ و دڵیش) هیچ پەیوەندییەک لە نێوانیان نەماوە، ژنۆلۆژی بە هەوڵدانەکانی و بە تیۆری و تێزەکانی دەیەوێت ئەو پردی پەیوەندییە دروست بکاتەوە. گرنگی ئەم چالاکییانە ئەوەیە کە بتوانێت بەڕوانگەیەکی ژنانە پرسیار دروست بکات؛ ژیانێکی ئازاد چۆنە، یاخود پێویستە چۆن بێت؟ لەبەرئەوە ژنۆلۆژی ڕوانگەی پیاوسالاری ڕەخنە دەکات، هەروەها ئەلتەرناتیڤی خۆی هەیە بۆ ئەم دەسەڵاتە زاڵە. هەوڵی ژنۆلۆژی ئەوەیە جیهانبینییەکی جوان لەپشت کار و چالاکییەکانی هونەرمەندانەوە هەبێت بەتایبەت بۆ ژنان، کە ئەم جیهانبینییە بتوانێ ئازادانە ڕەخنەی پیاوسالاری و سەرمایەداری بکات.\nلە کۆتایدا ژنۆلۆژی “هونەر بۆ هونەر” نابینێت، بەڵکو هونەر بۆ تێگەیشتن و جوانکردنی ژیان دەبنیێت.


له‌لایه‌ن: - محەمەد ڕزگار - به‌روار: 2021-01-24-20:02:00 - کۆدی بابەت: 1541\nنەتەوە یەکگرتووەکان، یوو ئێن یان میللەتانی یەکگرتوو (بە ئینگلیزی: United Nations، بە عەرەبی: الامم المتحدة) ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتیی نێوان حکوومەتەکانە کە ئامانجی پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی و پەرەپێدانی پەیوەندی دۆستانەیە لە نێوان گەلان، هاوتا لەگەڵ بەدیهێنانی هاوکاری نێودەوڵەتی و بوون بە ناوەندێک بۆ هاوئاهەنگکردەوەی گەلان. گەورەترین و ئاشناترین ڕێکخراوی نێودەوڵەتییە لە جیهاندا. بارەگای سەرەکی نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر خاکی نێودەوڵەتی لە شاری نیو یۆرکە، ئۆفیسی سەرەکی تری لە جنێڤ، نایرۆبی، ڤییەنا و لاهای هەیە (دادگای نێودەوڵەتی).\nنەتەوە یەکگرتووەکان دوای جەنگی جیهانیی دووەم بە ئامانجی ڕێگریکردن لە جەنگەکانی داهاتوو دامەزراوە، کە جێگەی کۆمکاری گەلان یان کۆمەڵەی نەتەوەکانی گرتەوە کە تا ڕادەیەک بێکاریگەر بوو. لە ٢٥ی نیسانی ١٩٤٥دا ٥٠ حکوومەت لە سانفرانسیسکۆ بۆ کۆنفرانسێک کۆبوونەوە و دەستیان کرد بە داڕشتنی نووسراوی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٤٥ پەسەند کرا و لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، کاتێک نەتەوە یەکگرتووەکان دەستی بە ئۆپەراسیۆنەکانی کرد. بەپێی نووسراوەکە، ئامانجەکانی ڕێکخراوەکە بریتین لە پاراستنی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی، پاراستنی مافەکانی مرۆڤ، گەیاندنی یارمەتییە مرۆییەکان، پێشخستنی گەشەپێدانی بەردەوام و بەرزڕاگرتنی یاسا نێودەوڵەتییەکان. نەتەوە یەکگرتووەکان لە دامەزراندنیدا ٥١ وڵاتی ئەندامی هەبوو؛ لەگەڵ زیادکردنی باشووری سوودان لە ساڵی ٢٠١١، ژمارەی ئەندامان ١٩٣ وڵاتە، کە نوێنەرایەتی نزیکەی هەموو دەوڵەتە سەربەخۆکانی جیهان دەکات.\nئەرکی ڕێکخراوەکە بۆ پاراستنی ئاشتی جیهانی لە سەرەتای دەیەکانیدا بەهۆی جەنگی ساردی نێوان ئەمریکا و یەکێتیی سۆڤیەت و هاوپەیمانەکانیانەوە ئاڵۆزتر بوو. دوای کۆلۆنیالیزەکردنی بەربڵاو کە لە شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە دەستی پێکرد، ئەندامێتی نەتەوە یەکگرتووەکان گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی. لەو کاتەوە ٨٠ کۆلۆنی پێشوو سەربەخۆیییان بەدەستهێنا، لەنێویاندا ١١ خاکی هەرێمی کە لەلایەن ئەنجوومەنی ئەمیندارییەوە چاودێری کرابوون. تا ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو، بودجەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ بەرنامەکانی گەشەپێدانی ئابووری و کۆمەڵایەتی زۆر لە خەرجییەکانی بۆ ئاشتیپارێزی زیاتر بوو. دوای کۆتایی هاتنی جەنگی سارد، نەتەوە یەکگرتووەکان ئۆپەراسیۆنە مەیدانییەکانی خۆی گۆڕی و فراوانتری کردن، چەندین ئەرکی ئاڵۆزی جۆراوجۆری لە ئەستۆ گرت.\nنەتەوە یەکگرتووەکان شەش ئۆرگانی سەرەکی هەیە: ئەنجوومەنی گشتی؛ ئەنجوومەنی ئاسایش؛ ئەنجوومەنی ئابووری و کۆمەڵایەتی (ECOSOC)؛ ئەنجوومەنی ئەمینداری؛ دادگای نێودەوڵەتیی دادوەری؛ و سکرتاریەتی نەتەوە یەکگرتووەکان. سیستمی نەتەوە یەکگرتووەکان کۆمەڵێک دەزگا و سندوق و بەرنامەی تایبەتمەند لەخۆدەگرێت، وەک گرووپی بانکی جیهانی، ڕێکخراوی تەندروستیی جیهانی، بەرنامەی خۆراکی جیهانی، یونسکۆ و یونیسێف. سەرەڕای ئەوە، ڕەنگە ڕێکخراوە ناحکوومییەکان پۆستی ڕاوێژکارییان لەگەڵ ECOSOC و دەزگاکانی تر پێ بدرێت بۆ بەشداریکردن لە کارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان.\nسەرۆکی کارگێڕی نەتەوە یەکگرتووەکان سکرتێری گشتییە. نەتەوە یەکگرتووەکان و ئەفسەرەکانی و دەزگاکانی چەندین خەڵاتی نۆبڵی ئاشتییان بەدەستهێناوە، هەرچەندە هەڵسەنگاندنەکانی تری کاریگەرییەکانی تێکەڵاو بوون. هەندێک لە شرۆڤەکاران پێیان وایە ڕێکخراوەکە هێزێکی گرنگە بۆ ئاشتی و گەشەسەندنی مرۆیی، هەندێکی تریش بە بێکاریگەر، لایەنگری ستەم یان گەندەڵ ناویان بردووە.\nدامەزراوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە سەرانسەری جیهان هەڵکەوتوون. شەش زمانی فەرمی لە کۆبوونەوە و بەڵگەنامەکانی نێوان حکوومەتەکاندا لە ڕێکخراوەکە بەکار دەهێنرێن، عەرەبی، چینی، ئینگلیزی، فەڕەنسی، ڕووسی و ئیسپانی. لەسەر بنەمای ڕێککەوتننامەی ئیمتیازات و بەرگرییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، نەتەوە یەکگرتووەکان و دەزگاکانی بێبەرین لە یاساکانی ئەو وڵاتانەی کە کاریان تێدا دەکەن، بێلایەنی نەتەوە یەکگرتووەکان لەبارەی وڵاتانی میواندار و ئەندامانەوە دەپارێزن.\nڕێکخراوە نێودەوڵەتییە نوێیەکە لە نێوان شاندەکانی چوار گەورەی هاوپەیمانان لە کۆنفرانسی دامبارتۆن ئۆکس لە ٢١ی ئەیلوول تا ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٤ داڕێژرا و دانوستانیان لەسەر کرا. لەوێ لەسەر کۆمەڵێک پێشنیار بۆ ئامانج و پێکهاتە و کارکردنی ڕێکخراوی نێودەوڵەتی نوێ ڕێککەوتن. بەڵام پێش ئەوەی بگەنە کۆتایی، پێویستی بە کۆنفرانسی یاڵتا و دانوستانی زیاتر لەگەڵ مۆسکۆ بوو تاوەکوو گەیشتە ئەنجام. تا یەکەمی ئازاری ١٩٤٥، ٢١ دەوڵەتی دیکە جاڕنامەکەیان لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە واژۆ کرد. دوای چەند مانگێک لە پلاندانان، کۆنفرانسی ڕێکخراوی نێودەوڵەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢٥ی نیسانی ١٩٤٥ لە سانفرانسیسکۆ کرایەوە، کە ٥٠ حکوومەت و ژمارەیەک ڕێکخراوی ناحکوومی بەشدارییان تێدا کرد.\nوڵاتانی گەورەی هاوپەیمانی ئەوکات کە سەرکەوتووەکانی جەنگی جیهانیی دووەم بوون، بانگهێشتی گەلانی تریان کرد بۆ بەشداریکردن و سەرۆکی شاندەکانی چوار وڵات سەرۆکایەتی کۆبوونەوەکانی پلینۆمیان کرد. دوای ئازادکردنی پاریس لە ئابی ١٩٤٤، وینستن چەرچڵ داوای لە ڕۆزڤێڵت کرد کە فەڕەنسا بگەڕێنێتەوە بۆ پێگەی زلهێزە گەورەکان. داڕشتنی نووسراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە دوو مانگی دواتردا تەواو بوو؛ لە ٢٦ی حوزەیرانی ١٩٤٥ لەلایەن نوێنەرانی ٥٠ وڵاتەوە واژۆ کرا. یان سموتس نووسەری سەرەکی ڕەشنووسەکە بوو.\nنەتەوە یەکگرتووەکان بە فەرمی لە ٢٤ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٥ دامەزرا، ئەمەش بە پەسەندکردنی نووسراوەکە لەلایەن پێنج ئەندامی هەمیشەیی ئەنجوومەنی ئاسایشەوە واتە (ئەمریکا، بەریتانیا، فەڕەنسا، یەکێتیی سۆڤیەت و کۆماری چین) و 46 وڵاتی تری واژۆکار. یەکەم کۆبوونەوەکانی ئەنجوومەنی گشتی، بە نوێنەرایەتی ٥١ نەتەوە، و ئەنجوومەنی ئاسایش لە لەندەن بەڕێوەچوو کە لە کانوونی دووەمی ١٩٤٦ دەستی پێکرد، مشتومڕەکان بە یەکەم جار ڕوویاندا، کە باس لە پرسە بابەتییەکانی وەک بوونی سەربازانی ڕووسیا لە ئازەربایجانی ئێران، هێزەکانی بەریتانیا لە یۆنان کرا. لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا یەکەم ڤیتۆ کرا. ئەوکات دیپلۆماتکاری بەریتانی گلادوین جێب وەک سکرتێری گشتی بە وەکالەت کاری دەکرد.\nکۆبوونەوەی گشتی شاری نیویۆرکی وەک شوێنی بارەگای سەرەکی نەتەوە یەکگرتووەکان هەڵبژارد، لە ١٤ی ئەیلوولی ١٩٤٨ دەستی بە دروستکردن کرد و لە ٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٢ دامەزراوەکە تەواو بوو. شوێنەکەی (وەک بیناکانی بارەگای نەتەوە یەکگرتووەکان لە جنێڤ و ڤییەنا و نایرۆبی) وەک خاکی نێودەوڵەتی دیاری کراوە. دواتریش وەزیری دەرەوەی نەرویج بەناوی "تریگڤ لی" وەک یەکەم سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان دیاری کرا.\nدوای جەنگی سارد\nدوای جەنگی سارد، نەتەوە یەکگرتووەکان فراوانبوونی ڕیشەیی لە ئەرکەکانی ئاشتیپارێزیدا بەخۆیەوە بینی، لە ماوەی پێنج ساڵدا ئەرکی زیاتری لە چوار دەیەی پێشوودا گرتە ئەستۆ. لە نێوان ساڵانی ١٩٨٨ بۆ ٢٠٠٠ ژمارەی بڕیارنامە پەسەندکراوەکانی ئەنجوومەنی ئاسایش زیاتر لە دوو هێندە زیادی کرد و بودجەی ئاشتیپارێزی زیاتر لە دە هێندە زیادی کرد. نەتەوە یەکگرتووەکان دانوستانەکانی بۆ کۆتایی هێنان بە شەڕی ناوخۆی سەلڤادۆر کرد، ئەرکێکی سەرکەوتووی ئاشتیپارێزی لە نامیبیا دەستپێکرد، هەروەها سەرپەرشتی هەڵبژاردنە دیموکراتییەکانی ئەفریقای باشووری دوای ئاپارتاید و کەمبۆدیای دوای خمیری سوور (Khmer Rouge) کرد. لە ساڵی ١٩٩١ نەتەوە یەکگرتووەکان رێگەی بە هاوپەیمانییەک بە سەرۆکایەتی ئەمریکا دا کە لەشکرکێشی عێراق بۆ سەر کوەیت ڕابگرێت.\nبرایان ئورکوهارت، جێگری سکرتێری گشتی لە ساڵانی ١٩٧١ تا ١٩٨٥، دواتر ئەو هیوایانەی کە بەهۆی ئەم سەرکەوتنانە وروژێنران، بە "ڕێنیسانسێکی ساختە" بۆ ڕێکخراوەکە وەسف کرد، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ئەرکانەی کە زیاتر تووشی کێشە بوون کە بەدوایدا هات.\nلە دەیەکانی کۆتایی جەنگی ساردەوە، ڕەخنەگرانی ئەمریکی و ئەورووپی لە نەتەوە یەکگرتووەکان، بەهۆی خراپ بەڕێوەبردنی و گەندەڵی تێیدا ئیدانەی ڕێکخراوەکەیان کرد. لە ساڵی ١٩٨٤، بەهۆی تۆمەتی خراپ بەڕێوەبردنی ڕێکخراو، ڕۆناڵد ڕیگان، سەرۆکی ئەمریکا، پارەی نەتەوەکەی لە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ پەروەردە و زانست و ڕۆشنبیری (یونسکۆ) کشاندەوە، دواتر بەریتانیا و سەنگاپوورەش هەمان کاریان کرد. بوترۆس بوترۆس غالی، سکرتێری گشتی لە ساڵی ١٩٩٢ تا ١٩٩٦، دەستی بە چاکسازی لە سکرتاریەت کرد و قەبارەی ڕێکخراوەکەی تا ڕادەیەک کەم کردەوە. جێنشینی ئەو، کۆفی عەنان (١٩٩٧-٢٠٠٦)، لە بەرامبەر هەڕەشەکانی ئەمریکا بۆ ڕاگرتنی باجەکانی لە نەتەوە یەکگرتووەکان دەستی بە چاکسازی زیاتری بەڕێوەبردن کرد.\nهەرچەندە نووسراوی نەتەوە یەکگرتووەکان بە پلەی یەکەم بۆ ڕێگریکردن لە دەستدرێژییەکانی نەتەوەیەک بۆ سەر نەتەوەیەکی تر نووسرابوو، بەڵام لە سەرەتای نەوەدەکاندا نەتەوە یەکگرتووەکان ڕووبەڕووی کۆمەڵێک قەیرانی هاوکات و جددی بووەوە لەناو گەلانی وەک سۆماڵ، هایتی، مۆزەمبیق و یوگۆسلاڤیای پێشوو. نوێنەرایەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە سۆماڵ بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک شکستێک سەیری دەکرا، ئەمەش دوای کشانەوەی ئەمریکا دوای قوربانیانی شەڕی مۆگادیشۆ. نوێنەرایەتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە بۆسنە ڕووبەڕووی "گاڵتەجاڕی جیهانی" بووەوە بەهۆی ئەرکە نابڕیار و سەرلێشێواوەکەی لە بەرامبەر پاکتاوکردنی نەتەوەیی.\nلە ساڵی ١٩٩٤دا، نوێنەرایەتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ یارمەتیدانی ڕواندا شکستی هێنا لە دەستێوەردان لە جینۆسایدی ڕواندا بەهۆی بڕیارنەدانی ئەنجوومەنی ئاسایش.\nلە کۆتاییەکانی نەوەدەکانەوە تا سەرەتای ٢٠٠٠، دەستێوەردانەکانی نێودەوڵەتی کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتووەکانەوە ڕێگەیان پێدرابوو، فۆڕمی جۆراوجۆری فراوانتریان گرتەبەر. بڕیارنامەی ١٢٤٤ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان ڕێگەی بە هێزی کۆسۆڤۆ بە سەرۆکایەتی ناتۆ دا و لە ساڵی ١٩٩٩ـەوە دەستی پێکرد. ئەرکی نەتەوە یەکگرتووەکان (١٩٩٩-٢٠٠٦) لە شەڕی ناوخۆی سیرالیۆن بە دەستێوەردانی سەربازی بەریتانیا تەواوکرا. لەشکرکێشی بۆ سەر ئەفغانستان لە ساڵی ٢٠٠١ لەلایەن ناتۆوە سەرپەرشتی دەکرا. لە ساڵی ٢٠٠٣ ئەمریکا سەرەڕای ئەوەی نەیتوانی بڕیارێکی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ ڕێگەپێدان دەربکات، هێرشی کردە سەر عێراق، ئەمەش وایکرد خولێکی نوێی پرسیارکردن لە کاریگەریی رێکخراوەکە بخرێتە ژێر پرسیارەوە.\nلە سەردەمی هەشتەمین سکرتێری گشتی، بان کی موون، نەتەوە یەکگرتووەکان لە قەیرانەکانی وەک شەڕی دارفور لە سوودان و ململانێی کیڤو لە کۆماری کۆنگۆی دیموکرات لەگەڵ هێزەکانی ئاشتیپارێز دەستوەردانی کرد و چاودێران و پشکنەری چەکی کیمیایی ڕەوانەی شەڕی ناوخۆی سووریا کرد. لە ساڵی ٢٠١٣دا، پێداچوونەوەی ناوخۆیی بە کردەوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە شەڕە کۆتاییەکانی شەڕی ناوخۆی سریلانکا لە ساڵی ٢٠٠٩دا گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە ڕێکخراوەکە تووشی "شکستی سیستماتیکی" بووە. لە ساڵی ٢٠١٠ ڕێکخراوەکە تووشی خراپترین زیانی گیانی لە مێژووی خۆیدا بوو، کاتێک ١٠١ کارمەند بەهۆی بومەلەرزەکەی هایتی گیانیان لەدەستدا. لە ساڵی ٢٠١١ بەپێی بڕیارنامەی ١٩٧٣ی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان، وڵاتانی ناتۆ دەستوەردانیان لە شەڕی ناوخۆی لیبیادا کرد.\nلوتکەی هەزارە لە ساڵی ٢٠٠٠ بەمەبەستی تاوتوێکردنی ڕۆڵی نەتەوە یەکگرتووەکان لە سەدەی بیست و یەکەمدا بەڕێوەچوو. کۆبوونەوە سێ ڕۆژەکە گەورەترین کۆبوونەوەی سەرکردەکانی جیهان بوو لە مێژوودا، بە پەسەندکردنی ئامانجەکانی گەشەپێدانی هەزارە لەلایەن هەموو وڵاتانی ئەندامەوە گەیشتە لوتکە، پابەندبوونێک بە بەدەستهێنانی گەشەپێدانی نێودەوڵەتی لە بوارەکانی وەک کەمکردنەوەی هەژاری، یەکسانی ڕەگەز، و تەندروستی گشتی.\nلوتکەی جیهانی ساڵی ٢٠٠٥، دووپاتی کردەوە کە نەتەوە یەکگرتووەکان گرنگی بە پێشخستنی گەشەپێدان و ئاشتیپارێزی و مافی مرۆڤ و ئاسایشی جیهانی دەدات. ئامانجەکانی گەشەپێدانی بەردەوام لە ساڵی ٢٠١٥ بۆ سەرخستنی ئامانجەکانی گەشەپێدانی هەزارە دەستیپێکرد. جگە لە چارەسەرکردنی ئاستەنگە جیهانییەکان، نەتەوە یەکگرتووەکان هەوڵی داوە لێپرسینەوە و شەرعیەتی دیموکراتیی خۆی باشتر بکات بە پەیوەندی زیاتر لەگەڵ کۆمەڵگەی مەدەنی و پەروەردەکردنی بازنەی هەڵبژاردنی جیهانی. لە هەوڵێکدا بۆ بەرزکردنەوەی ڕوونی، لە ساڵی ٢٠١٦دا ڕێکخراوەکە یەکەم دیبەیتی گشتی خۆی لە نێوان کاندیدەکانی سکرتێری گشتی ئەنجامدا. لە ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٧، ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس دیپلۆماتکاری پورتوگالی کە پێشتر وەک کۆمیساریای باڵای پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان کاری کردووە، بووە نۆیەمین سکرتێری گشتی. گۆتێرێس تیشکی خستۆتە سەر چەندین ئامانجی سەرەکی بۆ ئیدارەکەی، لەوانە جەختکردنەوە لەسەر دیپلۆماسی بۆ پێشگیری لە ململانێکان، هەوڵی کاریگەرتر بۆ ئاشتیپارێزی و ڕێکخستنی ڕێکخراوەکە بۆ ئەوەی زیاتر وەڵامدەرەوە و گشتگیر بێت بەرامبەر بە پێداویستییە جیهانییەکان.\n"'کۆمەکە مردووە. بژی نەتەوە یەکگرتووەکان'". مۆزەخانەی نیشتمانی جەنگی دووەمی جیهانی نیو ئۆرلینز. 19 نیسان 2021. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 24 شوبات 2022. بەدواداچوون بۆ 10 ئازار 2022.\n"١٩٤٥: کۆنفرانسی سانفرانسیسکۆ". نەتەوە یەکگرتووەکان. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 12 January 2017. لە 1 July 2015 وەرگیراوە.\n"ئامانجەکانی گەشەپێدانی بەردەوام". Un.org. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 2 تشرینی دووەمی 2017. بەدواداچوون بۆ کراوە لە 2 تشرینی دووەمی 2017.\n"ئامانجەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان". www.un.org. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 22 تشرینی دووەمی 2018. بەدواداچوون بۆ کراوە لە 22 تشرینی دووەمی 2018.\n"ئەنجامی لوتکەی جیهانی ٢٠٠٥" (PDF). نەتەوە یەکگرتووەکان. ئەرشیڤ کراوە (PDF) لە ئەسڵیەوە لە 9ی تشرینی دووەمی 2017. بەدواداچوون بۆ کراوە لە 1ی تشرینی دووەمی 2017.\n"UN ساڵانی سەرەتای جەنگی سارد". ئاشتیپارێزی.un.org. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 22 تشرینی دووەمی 2018. بەدواداچوون بۆ کراوە لە 22 تشرینی دووەمی 2018.\n"باشووری ئەفریقا: کات تەواو دەبێت"، کۆمیسیۆنی توێژینەوە لەسەر سیاسەتی ئەمریکا بەرامبەر بە باشووری ئەفریقا، چاپخانەی زانکۆی کالیفۆرنیا، ل. 31، 1981، ISBN 0-520-04547-5\n"بەردەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان ٢٠٠١-٢٠١٠". www.un.org. 21 ئابی 2015. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 6 تشرینی دووەمی 2017. بەدواداچوون بۆ کراوە لە 1 تشرینی دووەمی 2017.\n"بەردی گرینگەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان 1941–1950". www.un.org. 4 ئابی 2015. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 27 تشرینی یەکەمی 2017. بەدواداچوون بۆ کراوە لە 1 تشرینی دووەمی 2017.\n"پەیوەندیکردن بە بازنەیەکی هەڵبژاردنی جیهانی: ڕۆژی نەتەوە یەکگرتووەکان لە پاریس". unu.edu. زانکۆی نەتەوە یەکگرتووەکان. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 24 تشرینی دووەمی 2016. بەدواداچوون بۆ کراوە لە 24 تشرینی دووەمی 2016.\n"چارتەری نەتەوە یەکگرتووەکان". www.un.org. 17 June 2015. لە ئەسڵی ئەرشیڤ کراوە لە 18 ئازار 2022. بەدواداچوون بۆ کراوە لە 20 ئازار 2022.\n"ڕێکخراوی نێودەوڵەتی". کۆمەڵەی ناشناڵ جوگرافی. 23 December 2012. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 16 تشرینی دووەمی 2020. لە 24 تشرینی یەکەمی 2020 وەرگیراوە.\n"سان فرانسیسکۆ – شوێنی لەدایکبوونی نەتەوە یەکگرتووەکان". سان فرانسیسکۆ کرۆنیکل. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 29 December 2016. لە 29 December 2016 وەرگیراوە.\n"کارنامەی لوتکەی نەتەوە یەکگرتووەکان؛ گەورەترین کۆبوونەوەی سەرکردەکانی جیهان لە مێژوودا لە نیویۆرک کۆدەبێتەوە بۆ تاوتوێکردنی ڕۆڵی نەتەوە یەکگرتووەکان لە سەدەی بیست و یەکەمدا". بی بی سی نیوز. 7 December 2000. لە ئەسڵیەوە ئەرشیڤ کراوە لە 7 تەمموزی 2007. لە 22ی تشرینی دووەمی 2006 وەرگیراوە.\n"کۆلۆنیالیزەکردنی نەتەوە یەکگرتووەکان". www.un.org. 10 شوبات 2016. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 22 تشرینی دووەمی 2018. بەدواداچوون بۆ کراوە لە 22 تشرینی دووەمی 2018.\n"میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان|نەتەوە یەکگرتووەکان". www.un.org. 10 ئابی 2015. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 4 شوباتی 2017. بەدواداچوون بۆ کراوە لە 29 کانوونی دووەمی 2016.\n"مێژووی نەتەوە یەکگرتووەکان|نەتەوە یەکگرتووەکان". www.un.org. 21 ئابی 2015. لە ئەسڵیەوە ئەرشیڤ کراوە لە 7 January 2017. لە 29 December 2016 وەرگیراوە.\n"نەتەوە یەکگرتووەکان پێشوازی لە باشووری سودان دەکات وەک 193هەمین وڵاتی ئەندام". نەتەوە یەکگرتووەکان. 28 June 2006. لە ئەسڵیەوە ئەرشیڤ کراوە لە 3 ئابی 2015. لە 4 تشرینی دووەمی 2011 وەرگیراوە.\n"نەتەوە یەکگرتووەکانی دوای جەنگی سارد". ئاشتیپارێزی.un.org. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 22 تشرینی دووەمی 2018. بەدواداچوون بۆ کراوە لە 22 تشرینی دووەمی 2018.\nزمانە فەرمییەکان ئەرشیف کراوە لە ١٣ی تەمموزی ٢٠٢١ لە ئامێری Wayback، www.un.org. لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ وەرگیراوە.\nفالک، پامێلا. "ئایا U.N. دەتوانێت متمانە بەدەستبهێنێتەوە بە تاقیکردنەوەیەک لە شەفافیەتدا؟". لە www.cbsnews.com. سی بی ئێس نیوز. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 25 تشرینی دووەمی 2016. بەدواداچوون بۆ کراوە لە 24 تشرینی دووەمی 2016.\nگوتێرێس، ئەنتۆنیۆ (٩ی ژانویەی ٢٠١٧). "سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان ئەنتۆنیۆ گوتێرێس: دیدگای من بۆ زیندووکردنەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان". نیوزویک.کۆم. نیوزویک. ئەرشیڤ کراوە لە ئەسڵی لە 12 January 2017. لە 13 January 2017 وەرگیراوە.\nمیلەر، ڕوسیل ئەی.؛ براتسپیس، ڕیبێکا م.، وەرگێڕان. (2008). پێشکەوتن لە یاسای نێودەوڵەتیدا. لایدن، هۆڵەندا: بڵاوکەرەوەی مارتینۆس نیهۆف. ل. 837.\nبابه‌ته په‌یوه‌ندیداره‌كان به : نەتەوە یەکگرتووەکان


Friday, 07.10.2020, 23:10\nدوو ئیداره‌یی و لێكه‌وته‌و زیانه‌كانى\nله به‌شى یه‌كه‌مى ئه‌م باسه‌مدا به درێژى باسى ئه‌وه‌م كردوه حكومه‌تى سه‌ركه‌وت و چۆنه‌وبه كێ ده‌كرێت . باسه‌كه‌ى ئێمه لێره‌دا تایبه‌ته به حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان ، كه له‌ڕاستیدا دوو ئیداره‌ى ته‌واو جیاوازبون له یه‌كترى ، به‌ڵام له ژێر ناوى حكومه‌تدا بۆ خه‌ڵه‌تاندن و گه‌وجاندنى هاوڵاتیان و تاڵانكردن و دزینى سامانى نیشتمانى .\nواته حكومه‌ت هه‌ر ناو بوه . به هه‌مان شێوه‌ش په‌ڕله‌مانه‌كه‌ش په‌ڕله‌مانێكى كارتونى بوه‌و له برى ئه‌وه‌ى ئه‌ندامانى په‌ڕله‌مان به‌رگرى له مافه‌كانى هاوڵاتیان بكه‌ن ، خه‌ریكى لێدوانى نابه‌جێ و به‌رگرى كردن و شاردنه‌وه‌ى گه‌نده‌ڵى حیزبه‌كانیان بون و كارێكى وایان نه‌كردوه شایانى باسكردن بێت .\nئه‌وكاته حكومه‌ت و په‌ڕله‌مان بون به دوو ده‌زگاى كارتۆنى و گاڵتینه كه پێشنیارده‌كرا مامجه‌لال و مه‌سعود بارزانى یه‌كێكیان ببێته سه‌رۆكى په‌ڕله‌مان و ئه‌وى تریان به سه‌رۆكى حكومه‌ت .\nكۆیله‌كانى بنه‌ماڵه‌ى بارزانى خۆیان توڕه ده‌كردوو ده‌یان گوت ، به چ حه‌قێك ده‌تانه‌وێت سوكایه‌تى به سه‌رۆك بكه‌ن و بچوكى بكه‌نه‌وه‌و قسه‌ى له قسه‌دا بكه‌ن و ڕه‌خنه‌شى لێبگرن؟. لێره‌وه بیربكه‌ره‌وه هه‌ر له سه‌ره‌تاى پێك هێنانى حكومه‌تى هه‌رێمه‌وه چۆن بیر له حوكمڕانى كراوه‌ته‌وه . سه‌ركرده‌یه‌ك خۆى له سه‌روى یاساو ده‌ستورو هه‌موو هاوڵاتیان بزانێت ، چۆن ده‌توانرێت به‌شێوه‌یه‌كى عادیلانه وڵات به‌ڕێوه ببرێت . بۆیه ئه‌گه‌ر حكومه‌تیش هه‌بێت ، ته‌نها هه‌ر بۆ ناو ده‌بێت و بڕیاره‌چاره نوسسازه‌كان هه‌میشه له ده‌ره‌وه‌ى حكومه‌ت و په‌ڕله‌مانه‌وه ده‌درین . ئه‌وه‌ى ئه‌م بۆچونه‌ى سه‌ره‌وه ده‌سه‌له‌مێنێت ،زۆر به كورتى له‌م چه‌ند خاڵانانه‌ى خواره‌وه‌دا ڕونى ده‌كه‌مه‌وه :\n1- حكومه‌تێك له ماوه‌ى 29 ساڵى حوكمڕانیدا نه‌یتوانیبێت هێزى پێشمه‌رگه‌و ئاسایش و پۆلیس و هێزه‌كانى تر له ژێریه‌ك فه‌رمانده‌دا یه‌ك بخات و هێزێكى نیشتمانى یه‌كگرتوى مه‌شق پێكراو ئاماده بكات بۆ به‌رگرى له هه‌رێمى كوردستان ، ئه‌وه نیشانه‌ى ئه‌وه‌یه كه حكومه‌ت بونى نییه . ئه‌و هێزه چه‌ك دارانه‌ش كه هه‌ن ده‌چنه خانه‌ى مێلیشیاى حیزبییه‌وه .\n2- له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى به‌ناو ماوه‌ى 29 ساڵه حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان هه‌یه ، ئێستاش سنوورى ده‌سه‌ڵاتى ئه‌و دوو حیزبه له بازگه‌ى دێگه‌ڵه تێپه‌ڕ ناكات و له ئێستاشدا زینوى وه‌رتێشى هاتۆته‌سه‌ر . كه به‌ره‌و هه‌ولێر سه‌فه‌رده‌كه‌یت و ده‌گه‌یته بازگه‌ى دێگه‌ڵه به جۆرێك هه‌ڵس و كه‌وتت له‌گه‌ڵ ده‌كرێت ، واده‌زانى ده‌چیته وڵاتێكى تر.\n3- له ماوه‌ى 29 ساڵى حوكمڕانیدا نه‌توانرابێت داهاتى گومرگه‌كان و باجه‌كانى ناوخۆ به پێیى یاسا ڕێك بخه‌ن و هه‌موو داهاته‌كه‌ى بگه‌ڕێننه‌وه بۆ خه‌زێنه‌ى حكومه‌ت و هه‌ر به‌ش به شێنه‌ى حیزبى بێت و به تاڵان ببرێـت ، ئه‌وه پێی ناگوترێت حكومه‌ت .\n4- له ماوه‌ى 29 ساڵى حوكمڕانیدا نه‌توانرابێت له‌سه‌ر هه‌موارى یاساى سه‌رۆكایه‌تى هه‌رێم بگه‌نه ئه‌نجام ، به هۆى ئه‌وه‌ى كه پارتى ده‌یه‌وێت یاساى سه‌رۆكایه‌تى هه‌رێمى كوردستان به ویستى ئه‌وان بێت .\nئه‌مه‌ش خۆى له خۆیدا پرسیارێكى گرنگه . چونكه پارتى پۆستى سه‌رۆكایه‌تى هه‌رێم وه‌كو میرات به موڵكى خۆى ده‌زانێت بۆیه ده‌یه‌وێت هه‌موو یاساكه له به‌رژه‌وه‌ندى ئه‌واندابێـت . كه‌واته په‌ڕله‌مانیش هه‌ر ناوده‌بێت و هیچ بایه‌خێكى نابێت .\n5- حكومه‌ت بڕیاریدا سه‌ربه‌خۆ نه‌وت ده‌رهێنێت و بیفرۆشێت . ئه‌وه‌ش ئه‌نجامدراو نه‌وت ده‌رهێنراو فرۆشرا . ڕێكه‌وتنى 50 ساڵه‌ى فرۆشتنى نه‌وت و غاز له‌گه‌ڵ توركیا ئیمزا كرا .\nهه‌رێمى كوردستان خرایه ڕه‌هنى توركیاوه له ئه‌نجامى ئه‌و گریبه‌سته‌دا . بۆرى نه‌وتى هه‌رێمى كوردستان به ڕوسیا فرۆشرا . هه‌تا ئه‌م كاته‌ى ئه‌مه ده‌نوسم په‌ڕله‌مانى كوردستان كه‌م تا زۆر ئاگاى له هیچ نه‌بێت . ئاگاى له‌وه نه‌بێت ،چه‌ند نه‌وت فرۆشراوه .\nبه‌چه‌ند فرۆشراوه ، داهاتى نه‌وت چه‌ند بووه . دواى هه‌موو ئه‌م كه‌ین و به‌ین و مامه‌لانه ، ئێستا حكومه‌ت ئیفلاسى كردوه‌و په‌ناى بردۆته‌وه بۆ به‌غداو داوى موچه‌ى فه‌رمان به‌ران ده‌كات . جگه له‌وه‌ش حكومه‌ت ده‌ڵێت بڕى 27 ملیار دۆلار قه‌رزدارین . په‌ڕله‌مان ئاگادارى ورده‌كارى ئه‌وه نییه بۆچى قه‌رزكراوه ، له كێ قه‌رزكراوه .\nكه‌واته بون و نه‌بونى په‌ڕله‌مانێكى ئاوا كارتۆنى له چێدایه ؟؟ تاوانێكى زۆر گه‌وره‌یه كه چه‌ندین ساڵه پاره‌یه‌كى زۆر بۆ ئه‌و په‌ڕله‌مانه له بودجه‌ى گشتى خه‌رج ده‌كرێت و دواى 4 ساڵ ئه‌ندامێكى په‌ڕله‌مان به بڕى زیاتر له 6 ملیۆن دینار خانه نشین ده‌كرێت و بایی 6 دینار سودى نه‌بوبێت . به كورتى له هه‌رێمى كوردستان نه په‌ڕله‌مان و نه حكومه‌تى ڕاسته‌قینه نییه .\nله هه‌رێمى كوردستان دوو ئیداره‌ى جیاواز هه‌یه كه له لایه‌ن یه‌كێتى و پارتییه‌وه به‌ڕێوه‌ده‌برێن به‌ڵام له ژێر ناوى حكومه‌تدا . دواى ئه‌وه دێمه سه‌ر باسى لێكه‌وته‌و زیانه‌كانى دوو ئیداره‌یی له هه‌رێمى كوردستان :\n1- بونى دوو ئیداره‌یی له هه‌رێمى كوردستان به ماناى درێژه‌دانه به‌و ناكۆكیانه‌ى كه له ساڵى 1964 ده‌ستى پێكردوه‌و ئێستا كێشه‌و ناكۆكیه‌كان له نێوان بنه‌ماڵه‌ى بارزانى و تاڵه‌بانیدا درێژه‌ى هه‌یه‌و هه‌ر به هۆى دوژمنایه‌تى ئه‌م دوو بنه‌ماڵه‌وه‌یه ، له ئێستادا كۆى قه‌واره‌ى سیاسى هه‌رێمى كوردستان له ژێر مه‌ترسى له‌ناو چوندایه .\n2- به هۆى دوو ئیداره‌یی و كێشه‌و ناكۆكى به‌رده‌وام له نێوان یه‌كێتى و پارتى ، واته هه‌ردوو بنه‌ماڵه‌كه پشتیوانى نێو ده‌وڵه‌تیمان له ده‌ست داوه و جێگه‌ى هێواى هاوپه‌یمانان نه‌ماوین.\n3- به هۆى دوو ئیداره‌ییه‌وه به‌ره‌و ده‌وام یه‌كێتى و پارتى له هه‌موو دام وده‌زگا كارتۆنیه‌كانى حكومه‌تدا ، وه‌كو په‌ڕله‌مانى عێراق و كوردستان . ئه‌نجومه‌نى پارێزگاكان ، نوێنه‌رانى یه‌كێتى و پارتى وه‌كو دوو تیمى جیاواز كارده‌كه‌ن و زیاتر بۆ به‌ده‌ست هێنانى به‌رژه‌وه‌ندییه تایبه‌تییه‌كانى خۆیان و به ئاشكرا دژایه‌تى یه‌كترى ده‌كه‌ن.\n4- ئه‌و كاته‌ى مامجه‌لال سه‌رۆكى كۆمار بوو ، له‌برى ئه‌وه‌ى مه‌سعود بارزانى پشتیوانى لێ بكات و هاوكاری بێت ، به‌رده‌وام دژى ئه‌و كارى ده‌كرد ، لێدوانى خراپى به مه‌به‌ست ده‌دا بۆ ئه‌وه‌ى پێگه‌ى مامجه‌لال لاواز ببێت و ئیحراجى بكات له‌به‌رده‌م به‌رپرسانى عێراقدا ، به تایبه‌تى له‌و سه‌رده‌مه‌ى ماڵێكى سه‌رۆكى حكومه‌ت بوو .\nته‌نانه‌ت هۆكارى نه‌خۆشكه‌وتنى مامجه‌لالیش بۆ ناكۆكیه‌كانى نێوان مه‌سعود بارزانى و مالێكى ده‌گیڕنه‌وه كه ئه‌و شه‌وه‌ى مامجه‌لال توشى جه‌ڵته‌كه بووه تا به‌یانى نه‌خه‌وتوه‌و هه‌رخه‌ریكى نیوه‌ند گیرى بوه له نێوان مالیكى و بارزانیدا .\n5- ناكۆكیه‌كانى نێوان هه‌ردوو لا سه‌رى كێشا بۆ ئه‌نجامدانى ڕیفراندۆم و له ده‌ستدانى نێوه‌ى زیاترى خاكى كوردستان .\n6- سوربونى پارتى له‌سه‌ر ده‌رهێنانى نه‌وت و فرۆشتنى به به‌هانه‌ى ئه‌وه‌ى ئابورى هه‌رێمى سه‌ربه‌خۆ ده‌كات ، به‌بێ ئه‌وه‌ى ڕاو بۆچونى لایه‌نه‌كانى تر وه‌رگریت ، هه‌رێمى كوردستانى توشى ئیفلاسبونى ته‌واو كرد . توشى قه‌رزدارى گه‌وره‌یان كرد . له ناچاریدا ئه‌وه‌تا حكومه‌ت ته‌سلیم به به‌غدا بۆته‌وه .\n7- پارتى سه‌ربه‌خۆ گرێبه‌ستى په‌نجا ساڵه‌ى له‌گه‌ڵ توركیا مۆر كردوه‌و به‌و هۆیه‌وه هه‌رێمى كوردستانیان به جۆرێك به‌ستۆته‌وه به توركیا ، وه‌كو ئه‌وه وایه هه‌رێمى كوردستان ڕه‌هنى توركیادابێت .\n8- به هۆكارى ئه‌وه‌ى پارتى بۆته ژێرده‌سته‌و كۆیله‌ى توركیا ئه‌وه‌تا زۆرینه‌ى ناوچه‌كانى بادینان كه‌وتۆته ژێرده‌ستى توركیاوه‌و هه‌موو میدیاكانى جیهان و ناوچه‌كه باسى ئه‌و داگیركاریه‌ى توركیا ده‌كه‌ن ، به‌ڵام حكومه‌تى هه‌رێم نقه‌ى لێوه نایه‌ت و میشیشى میوان نییه . ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ دوو هۆكار :\nیه‌كه‌م : پارتى زه‌مینه‌ى خۆش كردوه‌و هه‌رێمى كوردستان بۆته مۆڵگه‌ى هیزى سه‌ربازى تورك و میتى توركى ناتوانن و ناش وێرن هیچ قسه‌یك بكه‌ن .\nدووه‌م : به‌دوریش نازانرێت پارتى هه‌ر خۆى زه‌مینه‌ى خۆشكردبێت سوپاى تورك به‌و ژماره زۆره بێته هه‌رێمى كوردستان ، بۆ ئه‌وه‌ى بیانپارێزن له كاتى ڕودانى خۆپیشانداندا . ده‌بوایه زوو بزانین بردنى هێز بۆ زینوى وه‌رتى ئه‌م داگیركاریه‌ى توركى به‌دواوه ده‌بێت .\n9 - یه‌كێك له هۆكاره‌كانى رێنه‌كه‌وتنى به‌غداو هه‌رێم له‌سه‌ر دۆسییه‌ى نه‌وت ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ ڕازى نه‌بونى توركیا . چونكه له ئێستا وه‌كو ئه‌وه وایه حكومه‌تى توركیا خاوه‌نى نه‌وتى كوردستانبێت . بۆیه حكومه‌ته‌كه‌ى پارتى ده‌ڵێت : ئێمه داهاتى نه‌وت ته‌سلیم به به‌غدا ده‌كه‌ین نه‌ك دۆسییه‌ى نه‌وت چونكه توركیا ڕازى نابێت .\n10 - ئه‌گه‌ر سه‌رنجى هه‌موو ئه‌وانه‌ى سه‌ره‌وه بده‌ین ده‌گه‌ینه ئه‌و باوه‌ڕه‌ى كه قه‌واره‌ى سیاسى هه‌رێمى كوردستانیش له‌به‌ر ده‌م مه‌ترسى گه‌وره‌دایه . ده‌توانین بڵێین قه‌واره‌كه هه‌ر نه‌ماوه‌و ته‌نها ناوى ماوه . هاوڵاتیان هیچ ئومێدێكیان به‌م حكومه‌ته نه‌ماوه و وه‌كو دوو لایه‌نى تاڵانچى سه‌یرى یه‌كێتى و پارتى ده‌كه‌ن و كه‌س خۆشه‌ویستى بۆ گه‌ل و نیشتمان نه‌ماوه .\nبه هۆى ڕیفراندۆمه‌وه نێوه‌ى خاكى كوردستانمان به كه‌ركوكیشه‌وه له ده‌ستداوه . نێوه‌ى بادینان له لایه‌ن توركیاوه داگیر كراوه . له‌و لاشه‌وه ئێران خۆى به خاوه‌ن زونى زونى سه‌وز ده‌زانێت .\nخاوه‌نى یه‌ك دینار نین و 27 ملیار دۆلاریش قه‌رزدارین . ئه‌وه‌تا ته‌سلیم به به‌غدا بوینه‌وه . ئه‌م دوو حیزبه بۆ مانه‌وه‌ى خۆیان هه‌موو خه‌ڵك كوردستانیان كردۆته موچه‌خۆر و ئه‌وه‌تا موچه‌شیان پی َنادرێت .\nئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵ به‌غداش ڕیك بكه‌ون و بڕى 600 ملیار دیناریش بده‌ن به هه‌رێم ، ئه‌و بڕه پاره‌یه به‌شى موچه خۆران ناكات . هه‌موو چاكسازیه‌كه‌ى حكومه‌تیش له كه‌مكردنه‌وه و دواخستنى موچه‌دا خۆى ده‌بینێته‌وه .\nكورد په‌ندێكى هه‌یه‌و ده‌ڵێت : مانگه شه‌و سه‌ر له ئێواره‌وه دیاره . چاكسازیه‌كه‌ى مه‌سروربارزانیش له هه‌نگاوى یه‌كه‌مدا توشى شكست هات . چاكسازى ڕاسته قینه به كه‌مكردنه‌وه و دواخستنى موچه ناكرێت . له‌وه ده‌چێت مه‌سرور بارزانى نه‌وێرێت ، یان نه‌توانێت ، یان نه‌یه‌وێت ده‌ست بۆ ڕێكاره سه‌ره‌كییه‌كانى چاره‌سه‌رى چاكسازى ببات و به ڕاستى كار بۆ ئه‌وه بكات .\nلێدوانه‌كه‌ى ئومێد خۆشناو سه‌باره‌ت به بڕینى موچه‌ى بندیواره‌كان ، ئێجگار مه‌ترسیدار بوو . ئه‌وه نیشانه‌ى شكستى چاكسازیه‌كه‌ى مه‌سرور بارزانییه . ئه‌گه‌ر ئه‌وه ڕاست بێت ، پڕۆسه‌ى چاكسازى ته‌نها خۆڵ كردنه چاوى جه‌ماوه‌ره‌و مانایه‌كى تر نابه‌خشێت .\nئومێد خۆشناو ده‌ڵێت : ئه‌گه‌ر كادیره‌كانى حیزب زه‌ره‌ر مه‌ند بون ، حیزب بۆیان ته‌عویز ده‌كاته‌وه .پرسیاره گرنگه‌كه لێره‌دایه : حیزب له چ سه‌رچاوه‌یه‌كه‌وه پاره بۆ ئه‌وانه دێنێت ؟ پاره دزراوه‌كان ده‌هێننه‌وه ،یان ده‌بێ هه‌رچى پاره‌ى گومرگ و باجى ناوخۆ هه‌یه ببێته موڵكى حیزب. دیاره یه‌كێتیش ده‌بی َهه‌مان كار بكات. ئه‌گه‌ر قسه‌كه‌ى ئومێد خۆشناو ڕاست بێـت ، ماناى وایه پڕۆسه‌ى چاكسازى هه‌ر له بنه‌ڕه‌ته‌وه بۆ خه‌ڵه‌تاندنى هاوڵاتیانه . موچه‌ى موسته‌حه‌قه‌كان كه‌م ده‌كه‌نه‌وه‌و له برى مانگانه موچه ده‌بێته وه‌رزى و له‌ولاشه‌وه له سامانى دزراوى ئه‌م هه‌رێمه ،موچه‌ى كادیرانى حیزبى ده‌ده‌ن . ئاخر ئه‌مه چ جۆره چاكسازییه‌كه و سه‌رى خه‌ڵكیان پێوه مه‌شغوڵ كردوه .\nكه‌واته نه‌وت وپاره نه‌كات و داهاتى ناوخۆ و پاره‌ى گومرگه‌كانیش بۆ بندیواره‌كان و كادیرانى حیزب بێت ، چى ده‌مێنێته‌وه بۆ باقى هاوڵاتیان ؟؟؟.\nئه‌گه‌ر مه‌سرور بارزانى به‌ڕاستى بیه‌وێت چاكسازى بكات و خۆڵ نه‌كاته چاوى خه‌ڵك ده‌بێ ئه‌م هه‌نگاوانه‌ى خواره‌وه بنێت :\n1- پێش هه‌موو شتێك حكومه‌ت بچوك بكاته‌وه بۆ كه‌متر له 10 وه‌زاره‌ت و ئه‌و له‌شكره له وه‌زیر و جێگر وه‌زیر و گوزیر و به‌ڕیوه‌به‌رى گشتى و ڕاوێژكارى دروینه‌و سه‌رۆكى ده‌سته‌و له‌شكرێك له فه‌رمانبه‌رى بندیوارى بێكار دوور بخاته‌وه. له‌و ڕێگایه‌وه داهاتێكى زۆر ده‌گه‌ڕێـته‌وه بۆ خه‌زێنه‌ى حكومه‌ت .\n2- چاكسازى ڕاسته قینه ناكرێت به‌بێ ئه‌وه‌ى ده‌ست بۆ بڕینى موچه‌ى بندیوار و ئه‌وانه‌ى دیوه‌خانانه وه‌رده‌گرن . مه‌سرور بارزانى ده‌بێـت ڕاستگۆیانه‌و عادیلانه ئه‌مه جێ به‌جێ بكات .ناتوانێت بندیواره‌كانى یه‌كێتى لابه‌رێت ، بێ ئه‌وه‌ى ده‌ست به‌رێـت بۆ بندیواره‌كانى پارتیش .\nڕاسته پارتى له سه‌ره‌تاوه فێڵى كردوه‌و بندیواره‌كانى خۆى خستۆته سه‌ر دام و ده‌زگاكانى حكومه‌ت و كارى حیزبى ده‌كه‌ن ، به‌ڵام ئه‌وانه هه‌ر بندیوارن و ده‌بێ موچه‌كه‌یان ببڕێت .\n3-ئه‌گه‌ر مه‌سرور بارزانى به ڕاستى ده‌یه‌وێـت چاكسازى بكات ، هه‌ناگاوى یه‌كه‌م ده‌بێ داهاتى گومرگه‌كانى سنورى پارتى به ته‌واوى بگێڕێته‌وه بۆ خه‌زێنه‌ى حكومه‌ت . ڕێگا له قاچیخچیه‌تى نه‌وت و هه‌موو شتێكى سنوورى پارتى بگرێت ، ئه‌وكاته زۆر ئاسان ده‌بێـت سنورى یه‌كێتیش كۆنتڕۆڵ بكرێت .\n4- زۆربه‌ى كۆمپانیا گه‌وره‌كان موڵكى پارتى و یه‌كێتین . كاسبییان بۆ كه‌س نه‌هێشتۆته‌وه . باجیش ناده‌ن . كه‌واته ده‌بێ مه‌سرر بارزانى به پێی یاسا باجى ته‌واو له‌و كۆمپانیا حیزبیانه وه‌رگرێـت .\nئه‌و بارودۆخه‌ى ئێستا هه‌رێمى كوردستانى تێكه‌وتوه و قه‌واره‌كه‌ى له به‌ر مه‌ترسى له‌ناوچوندایه . له ڕوى داراییه‌وه ئیفلاسى كردوه . به هۆى ڕیفراندۆمه‌وه نیوه‌ى زیاتر خاكى كوردستانمان له ده‌ست داوه . نیوه‌ى بادینان له لایه‌ن توركیاوه داگیر كراوه . هیچ پشتیوانییه‌كى نێو, ده‌ۆله‌تیمان نه‌ماوه .\nهه‌موو ئه‌مانه به‌رهه‌مى ناكۆكیه‌كانى پارتى و یه‌كێتین ، واته بنه‌ماڵه‌ى بارزانى و تاڵه‌بانی ، كه له ساڵى 1964 و ماوه‌ى 29 ساڵى حوكمڕانییاندا به‌رده‌وامن و له ئێستاشدا له خرابترین ئاستدایه . له بارودۆخێكى ئاوا سه‌ختدا چاكسازى كارێكى زۆر قورسه‌و بڕیارى بوێرانه‌ى ده‌وێـت . به بۆچونى خۆم چاكسازى به‌م كه‌سانه ناكرێت چونكه چاكسازى پیاوى خۆى ده‌وێـت .\nمه‌سرور بارزانى چۆن ده‌توانێـت چاكسازى بكات ، له كاتێكدا خۆى یه‌كێكه له‌وانه‌ى هه‌رێمى كوردستانى گه‌یاندۆته ئاستى ئیفلاسبون و ته‌سلیم بونه‌وه به به‌غدا و ئه‌و خۆى له ژینگه‌یه‌كى ئیستیخباراتى گه‌وره‌دا په‌روه‌رده بوه‌و پیاوى ده‌وڵه‌ت دارى نییه . بۆیه قسه‌كردن له‌سه‌ر چاكسازى وه‌كو كۆتانى ئاسنى سارد وایه و بێ ئه‌نجامده‌بێت .\nچى له پشتى لێدوانه‌كانى مه‌لا به‌ختیاره‌وه‌یه؟


abdulrahman.mehabadi: بارودۆخی ئێران لە تەقينەوەدايە و بێگەڕانەوەيە!\nتێروانينێك بۆسەر رووبەڕووبوونەوەكانی تايبەت بە ئۆلتيماتۆمی دياريكراو بۆ رێككەوتننامەی ئەتۆم\nبە نزيكبوونەوەی كاتی دياريكراو بۆ يەكلاييكردنەوەی رێككەوتننامەی ئەتۆم (12ی ئاياری 2018) لە لايەن پرێزيدينت )ترامپ)ەوه، گريمانەكان دەربارەی چارەنووسی ئەو رێككەوتننامەيە لە هەڵكشاندايە. هەندێك كەس دەڵێن ئەمريكا لەو رێككەوتننامەيە دەردەچێت و هەندێكيش نەياری ئەم تێڕوانينەن و لەو ناوەشدا رژێمی ئێران و لۆبی ئەم رژێمە دەيانهەوێت وادەربخەن کە دەرچوونی ئەمريكا لە رێككەوتننامەكە سەرەتای شەڕێكی نوێیە لە رۆژهەڵاتی ناوێن و بەو رێگەوە بير و رای گشتی بەرەو دڵەڕاوكێ راكێش بكەن و خەڵك بترسێنن!\nئەوەی دەكرێت بنەمايەك بێت بۆ شرۆڤەكردن و لێكدانەوەی راست و درووست ئەم بابەتە، پێناسەكردنێكی راست و درووستە لەسەر ئەم رژێمە كە ئێستا لە سەرەتای تەمەنی (40) ساڵانيدايە. بێ ئەم بنەمايە ناكرێت باس لە دەرهاويشتەكانی ئەم مۆڵەت و ئۆلتيماتۆمە بكەين.\nرژێمی ئێستای ئێران كە بە پێی سیناریۆیەکی سياسيی هاوبەش لە نێوان هەر دوو هێزی كۆنەپەرستی-و ئيستيعماری دا هاتە سەر كار، هەر لە سەرەتاوە بە قۆستنەوەی هەستی ئايينی خەڵك، بناغەی دامەزران و مانەوەی خۆی لەسەر شەڕئەنگێزی و دەست خستنە ناو كاروباری وڵاتان و هەناردەكردنی ئاژاوە و تيرۆر هەڵچنی. سەرەتا زۆرێك لە ناوچەكە بوونە زەليلی دەستی ئەم ستراتيژييەی ئەم هێزە تازە پێگەيشتووەی دەسەڵاتدار لە ئێران و سياسەتێكی نەرميان گرتە بەر بەرانبەری. ئەم سياسەتەيش بووە هۆی هارتربوونی رژێمی ئێران و ساڵانانی دواتريش بووە هۆی ئەوەی ئەم رژێمە زيات لە رابردوو دەست بخاتە ناو كاروباری وڵاتانيتر. نموونەی هەرە زەقی ئەم رەوتەيش، عێراق و سوريا و لوبنان و يەمەن بوو كە ئێستا بووەتە ئەمری تاڵ و واقعی ئەم سەردەمە.\nگرتنە بەری سياسەتی لەمجۆرە لە پێوەند لەگەڵ رێژێمی بناژوخوازی ئێران تەنها تايبەت نەبوو بە ناوچەكە. بەڵكو زور بەش لە جيهانيشی گرتەوە و وڵاتانی زلهێزی جيهانيش بۆ ساڵانێكی زۆر بە خستنە پشت گوێی تاوانەكانی رژێمی ئێران، بە تايبەت لە بواری پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ، هەمان سياسەتيان گرتە بەر بەرانبەر بە رژێمی مەلاكان!\nئەم سياسە، رژێمی هەژمۆنی خوازی دەسەڵاتدار لە ئێرانی لە جوڵە نەخست. رژێم بە ئامێرگەلی وەك: «بەرێخستنی درۆزنانەی ئيسڵاح خوازی لە ناو دەسەڵات» و «بەخشينی دۆڵار و نەوتی ئێران بە سازشكارانی رۆژئاوايی» توانيبووی بێدەنگيان بكات ياخود پشتگيريكردنی ئەوان بە دەست بهێنێت. رژێمی ئێران بە سياسەتی «بێدەنگی يا پشتيوانيكردن لە بڕی بەخشينی دۆڵار و نەوت» توانيبووی ئامانجە مەترسيدارەكانی خۆى بپێكێت، كە جيا لە كوشتاری نەياران لە هەر دوو ديوی سنوورەكان، پرۆژەی بەدەستهێنانی بۆمبای ئەتۆمی تا گەياندنی بە قۆناغی پێشكەوتوو بەرەپێش بەرێت. دەكرێت لێرەوە لە مەترسيداربوونی سياسەتی سازش و نەرم و نيانی بەرانبەر بە رژێمی ئێران بگەین كە كۆمەڵگای جيهانی بە تەواوی لە ئاست ئەم پرۆژە مەترسيدارە غافڵ بوو. تا ئەو كاتەی ئۆپوزيسيۆنی ئێرانی پرۆژەكەی ئاشكرا كرد و لە پرێس كۆنفەرانسەكاندا خستييە روو. كە ئەگەر ئۆپۆزيسيۆنی ئێران ئەمكارەی نەكردبايە، چارەنووسی كۆمەڵگای مرۆڤايەتيی هاوچەرخ بە تەواوی لە مەترسيدا بوو.\nبەڵام وا پێدەچوو لە ساڵانی سەرەتای ئاشكراكردنەكانی ئەم پرۆژەيەيش، رۆژئاوا هێشتا خەبەری نەبووبۆوە و يارييەكە دەبوا بگەيشتبايەتە خولەكی 90! چون ئەو رێككەوتنننامە ئەتۆميەی رۆژئاوا واژۆی كردووە لە سەری لەگەڵ رژێمی ئێران، لە راستيدا ياری كردنە لە ناو زەمينی خۆتدا. لەبەر ئەوەی لەو رێككەوتننامەيەدا رێگە بە سەر تەياربوونی رژێم بە چەكی ئەتۆم دانەخراوە ! كەوايە پێویستە دەست و پەنجەی ئەم رژێمە لە هەمبەر بەدەستهێنانی بۆمبای ئەتۆم دەبێ بە تەواوی كورت بكرێتەوە. ئەوە ئەو راستييەيە كە لە حاڵی حازر دا كۆمەڵگای جيهانی تا رادەيەكی زۆر لێی نزيك بووەتەوە و لەم راستەوە، ئولتيماتۆمی 12ی ئاياری 2018ی بۆ ئەو رژێمە دياری كردووە و بەمجۆرە توانيويەتی تۆپەكە بخاتە ناو زەمينی رژێمی ئێرانەوە.\nبە هەڵگكەوت نيە كە ئێستا ئەبينين ئەمريكا و وڵاتانی گرينگی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست خۆيان دوور راگرتووە لە سياسەتی هاوكاريكردن و سازان لە بەرانبەر رژێمی ئێران و سياسەتێكی تونديان گرتۆتە بەر كە بێگومان كاريگەری خۆی هەيە بەسەر وڵاتانیتردا. تەياربوون بە چەكی ئەتۆم، نەك تەنها ناوچەكە بەڵكو جيهان تووشی مەترسييەكی گەورە دەكات. چون لە بيرۆكەی كۆنەپەرستی و بناژوخوازيی ويلايەتی فەقيهيدا، هيچ سنوورێك بۆ سەپاندنی دەسەڵات بە رەسمی ناناسارێت. هەموو جيهان دەبێ لە ژێر ركێفی «خواوەند»دا بێت كە «مەلاكان» نوێنەرايەتی دەكەن!!\nپێويستە بە پێناسەكردنێكی راست و درووستی رژێم، سەيری چارەنووسی رێككەوتننامە ئەتۆمييەكە بکەین لە رۆژی دیاریکراوی 12ی ئاياری 2018 دا. ئايا رژێم مەرجەكانی ئەمريكا قبووڵ دەكات؟ ئايا ئەمريكا لەسەر چوونە دەر لە رێككەوتننامەكە سوورە؟ ئەگەر مەرجەكانی ئەمريكای قبووڵ نەكرد ئايا رێككەوتننامەكە هەڵدەوشێتەوە؟ ئايا بە دوای دەرچوونی ئەمريكا لە رێككەوتننامەكە شەڕ روو دەدات و .... هتد؟\nئەوانە و زۆرێكيتر، ئەو پرسيارانەن كە دەكرێت يەك يەك لەسەريان بووەستين و وڵامييان بدەينەوە.. بەڵام بە دڵنێاييەوە دەبێ بوترێت كە رژێم لە رۆژی 12ی ئايارەوە لە چاو رابردوو لاوازتر دەردەكەوێت و دەرهاويشتەكانی ئەو رووداوە سەرەتايەكيتر دەبێت بەرەو لێكترازان و ئەم رژێمە تووشی شكستی زياتر دەكات.\nپێناسەكردنی راست و درووستی رژێمی شەڕخوازی دەسەڵاتدار لە ئێران پێمان دەلێت كە جيا لە هەر هەوراز و نشێوێك، گۆڕينی ئەم رژێمە لە ئێران رۆژ به رۆژ نزيكتر دەبێتەوە. ئەگەر رژێم مەرجەكانی روژئاوا قبووڵ بكات ئەوە خۆی لە خۆيدا «ژەهرێكی خەست»تر لە چاو ژەهرەكەی پێشوو لە پێوەند لەگەڵ پرۆژەی ئەتۆم کە دەبێ نۆشی بکات و ئەو ژەهرەیش بە خێرايی هەموو جەستەی رژێم دەگرێتەوە. ئەگەر مەرجەكانيش قبووڵ نەكات ئەوە سزادانی كوشندەتر بەسەر رژێمدا ئەبارێن. ئەگەريش بڕيارە شەڕێك روو بدات، ئەوا رژێمی ئێران خۆی دەستپێكەر و هەڵايسنەر دەبێت كە هەر لە ئێستاوە لايەنی براوە و دۆڕاوی شەڕەکە ديارە.\nلە كاتێكدا لە ئولتيماتۆمی 12ی ئايار نزيك دەبينەوە كە راپەڕينی خەڵكی ئێران دۆخەكەی لە ئێران بە تەواوی گۆڕيوە و قۆناغێكی نوێ دەستی پێكردووە و هەموو رێگاكانی هەناسەدان و لەسەر پێ مانەوە و پاشەكشە ياخود پێشڕەوييەكانی بە رووی رژێمدا داخستووە و كات بە زيانی رژێم و بە سوودی خەڵك دەچێتە پێش. ئەم راپەڕينە نيشانی دا كە خەڵكی ئێران بە كەمتر لە رووخاندنی رژێم رازی نابێت. ئەوەی سەر تا پێی رژێمی توقاندووە، نەك چارەنووسی رێككەوتننامەی ئەتۆم (كە تا پێش راپەڕين گرينگی خۆی هەبوو) بەڵكو خێرايی بەرەوپێشچوونی ئەو رەوتەيە کە بە راپەڕينی گەل دەستی پێكردووە و رووخانی ئەم رژێمەی نزيك كردۆتەوە. بۆ خەڵك و موقاومەتی ئێرانيش، چارەنوووسی رێككەوتننامەی ئەتۆم لەم رووەوە گرينگە كە، كام بژاردە، خێرايی زیاتر دەدات بە گۆڕينی دەسەڵات و گوڕانكارييە گەورەکە. لەمڕووەوە ئەوەی دەبێ خەڵك و ئۆپۆزيسيۆنی رووخێنەری ئەم رژێمە بە چڕی لەسەری كار بكەن ئامادەكارييە بەرەو هەڵدانەوەی لاپەڕەيەكی نوێ و هێنانە ديی ئەو گۆڕانكارييە گەورەيەیە لە ئێران و بۆ ئێرانييەكان.\nLabels: رێككەوتننامەی ئەتۆم ترامپ ئولتيماتۆم رژێمی ئێران موقاومەت ئۆپوزيسيۆن خامنەئی روحانی ماکرۆن دۆڵار نەوت


📅 06-11-1967 رێکەوت و رووداو (کڕۆنۆلۆژیا)\nباکووری کوردستان - لەدایکبوونی پەروین بولدان لە ج [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 68% ✍ هـ.ب. 21-1-2017 13:56:50\n📅 11-02-2018 - بەرخۆدانی عەفرین، رۆژی 23ەم رێکەوت و رووداو (کڕۆنۆلۆژیا)\n📅 کاتی تۆمارکردن Feb 11 2018 12:00AM\n👁 ئەم بابەتە 9,889 جار بینراوە\nباکووری کوردستان - بەستنی کۆنگرەی سێیەمی پارتی دی [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 19 23 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 11-2-2018 0:00:00\nباکووری کوردستان - بە تۆمەتی پروپاگەندە بۆ ڕێکخست [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 13 24 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 12-2-2018 0:00:00\n👁 ئەم بابەتە 13,610 جار بینراوە\n📅 21-03-2013 رێکەوت و رووداو (کڕۆنۆلۆژیا)\n📅 کاتی تۆمارکردن Mar 21 2013 4:15PM\n- عەبدوڵڵا ئۆجەلان لەلایەن پەرلەمانتاری پارتی ئاشت [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 1 ✔ 85% ✍ هـ.ب. 21-3-2013 16:15:09\n📅 23-02-2013 رێکەوت و رووداو (کڕۆنۆلۆژیا)\n📅 کاتی تۆمارکردن Feb 23 2013 11:11AM\nباکووری کوردستان - لەسەر داوای سەرۆک ئۆجەلان، ئەم [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 1 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 23-2-2013 11:11:51\n📅 23-12-2016 رێکەوت و رووداو (کڕۆنۆلۆژیا)\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 23 2016 9:32AM\n- پەروین بولدان، جێگری سەرۆکی پەرلەمان و پەرلەمانت [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 1 5 ✔ 78% ✍ هـ.ب. 23-12-2016 9:32:26\n📅 31-08-2016 رێکەوت و رووداو (کڕۆنۆلۆژیا)\n📅 کاتی تۆمارکردن Aug 31 2016 11:01AM\n- پارێزگاری ئامەد ئەمڕۆ قەدەغەی هاتوچۆی لە 13 گون [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 2 4 ✔ 84% ✍ هـ.ب. 31-8-2016 11:01:17


وار میدیا\tمه‌سروور بارزانی بۆ نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتی: گاڤێن ریفراندۆمێ د ئاشتیانه و دستووری نه\t20/06/2017 kurdipostgroupلێدوانێک بنووسە\theval hidayet\nشیره‌تكارێ جڤاتا ئاسایشا هه‌رێما كوردستانێ راگه‌هاند؛ هه‌رێما كوردستانێ بۆ ریفراندۆمێ، رێیێن ئاشتیانه و دستووری ده‌ستپێكرینه و چو گاڤێن دژی دستوورێ ئیراقێ، نه‌هاڤێتینه.\nمه‌سروور بارزانی شیره‌تكارێ جڤاتا ئاسایشا هه‌رێما كوردستانێ، ئه‌ڤرۆ پێشوازی ل یان كۆبیج نوونه‌رێ تایبه‌تێ سكرتێرێ گشتی یێ نه‌ته‌وه‌یێ ئێكگرتی ل ئیراقێ و شانده‌كا دگه‌ل دا كر و باس ل داوی پێشهاتێن ده‌ڤه‌رێ و ریفراندۆما سه‌رخوه‌بوونا كوردستانێ كرن.\nده‌رباره‌یی ریفراندۆما هه‌رێمێ، شاندا نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتی دوپاتكر كو ئه‌و پشته‌ڤانێن دانوستاندنێن كارانه دناڤبه‌را هه‌ولێر و به‌غدایێ دا، ب تایبه‌ت ژی، د قۆناغێن به‌ریا ریفراندۆمێ و پشتی ریفراندۆمێ دا.\nژ ئالیێ خوه‌ڤه مه‌سروور بارزانی گۆت: ریفراندۆم میكانزمه‌كا دیمۆكراسیانه‌یه بۆ زانینا خواستێن وه‌لاتییان و ئه‌و هه‌موو ئالییان پشتراست دكه‌ن، د نها و پاشه‌رۆژێ ژی دا، كوردستان دێ فاكته‌رێ چاره‌یا ئاشتیانه یا هه‌موو كێشه‌یێن ده‌ڤه‌رێ بیت.\nدا زانین ژی: بۆ پرسا ریفراندۆمێ، وان رێكارێن قانوونی گرتینه به‌ر و ژبه‌ركو به‌غدا دستوور بنپێكر، ئێدی ئه‌و ده‌رگه‌هه بۆ گه‌لێ كوردستانێ ڤه‌بوو، بریارێ ل سه‌ر چاره‌نڤیسێ خوه بده‌ن.\nThe post مه‌سروور بارزانی بۆ نه‌ته‌وه‌یێن ئێكگرتی: گاڤێن ریفراندۆمێ د ئاشتیانه و دستووری نه appeared first on وارمیدیا.\nدرێژه‌ی بابه‌ت http://waarmedia.com/%d9%85%d9%87%e2%80%8c%d8%b3%d8%b1%d9%88%d9%88%d8%b1-%d8%a8%d8%a7%d8%b1%d8%b2%d8%a7%d9%86%db%8c-%d8%a8%db%86-%d9%86%d9%87%e2%80%8c%d8%aa%d9%87%e2%80%8c%d9%88%d9%87%e2%80%8c%db%8c%db%8e%d9%86-%d8%a6/\nبابه‌تی پێشووپه‌یامی كۆمه‌ڵێك له دۆستان و لایه‌نگرانی كۆمه‌ڵه به بۆنه‌ی ٣١ی جۆزه‌ردان له كرماشانبابه‌تی داهاتووزێباری و سەرکۆنسۆلێ ئیرانێ ب ھووری بەحسا ریفراندۆمێ کر وه‌ڵامدانه‌وه هەڵوەشاندنەوەی وەڵام\tEnter your comment here...


6 چه‌كداری داعش كوژران له هێرشێكی شكستخواردوودا بۆ كردنه ئامانجی هێزه ئه‌منییه‌كانی دیاله\nهێزه‌كانی عێراق شه‌ش چه‌كداری "ده‌وڵه‌تی ئیسلامی" (داعش)یان كوشت كه هه‌وڵیاندا هێرشێك له دژی فه‌وجی به‌ره‌نگاریی پارێزگای دیاله ئه‌نجامبده‌ن، وه‌زاره‌تی به‌رگری پێنچشه‌ممه (22 ئاب) رایگه‌یاند.\nوه‌زاره‌ته‌كه له به‌یاننامه‌یه‌كدا رایگه‌یاند كه هێزێكی سه‌ر به فیرقه‌ی 5ی فه‌وجی 3 به‌رپه‌چی هێرشێكی شه‌ش چه‌كداری داعشیان دایه‌وه كه باره‌گاكانی فه‌وجه‌كه‌یان له قەرەتەپە له دیاله كردبووه ئامانج.\nبه‌یاننامه‌كه رایگه‌یاند: "هێزه‌كه گه‌مارۆیاندان و كوشتیانن، دوای شه‌ڕ و پێكدادان." ئاماژه‌ی به‌وه‌ش كرد كه چه‌كداره‌كان "چوار خۆكوژیان له‌نێودابوو كه هێله‌گی بۆمبڕێژكراویان له‌به‌ردابوو".\nبه‌گوێره‌ی به‌یاننامه‌كه، یه‌كێك له خۆكوژه‌كان كارمه‌ندی راگه‌یاندنی "ویلایه‌تی دیاله"ی داعش بوو، كه كامێراكه‌ی له‌كاتی ئۆپه‌راسیۆنه‌كه‌دا دۆزرایه‌وه.\n8 چه‌كداری داعش كوژران له هێرشه ئاسمانییه‌كانی هاوپه‌یماناندا له دیاله