شێتی و ناعەقڵ بەبۆچوونی میشێل فوکۆ:…1 | Denegkan\nHome گشتی فەلسەفە شێتی و ناعەقڵ بەبۆچوونی میشێل فوکۆ:…1\nشێتی و ناعەقڵ بەبۆچوونی میشێل فوکۆ:…1\nPosted By: ئازادon: February 28, 2015 In: فەلسەفەNo Comments\nمێژووی شێتی لەسەردەمی کلاسیک\nئەسڵی (ڕاستی) کردەی فەلسەفی لە پراکتیزەکردنەکانیا دەردەکەوێ. ئەم لایەنەش لە سرووشتی بیری فەلسەفی دا بە ووردی بنجبەستە. چونکە فەیلەسوف ئەو کەسەیە خاوەنی هۆشیاریێ ڕەخنەی تایبەتە و ، ئەم هوشیاریەش بە پشکنینەکانی لەمەڕ ڕاستی دەردەکەون. ڕاستی دۆزینەوە بۆ فەیلەسوف گرینگە چونکە ڕاستی گەیشتنە بە شوێنێ کە پێشتر تاقینەکراوەتەوە. ڕاستی هەمووکات لە جێگاێک خۆی قەتیس و شاراوەدەکا کە ئەستەمی لە دۆزینەوەی شتێ ئاکسیۆمی (بەدیهی) بێ. ڕاست کە هەمیشە لەوێیە، لەو جێیەیە کە پڕە لە دژواری ، بەڕێکەوت نادۆزرێتەوە. فەیلەسوف ، کە ڕاستی دۆزەرەوەیە،دەزانی ئاشکراکردنی ڕاستی ئاشکراکردنی ئەو شتەیە نایەکانگیر و گیرە و، ئەمەو لەوەش دڵنیایە کە گەیشتن بە ڕاستی کارێ سانا نییە و ڕووبەڕوبوونەوەی ناڕاستی و ڕووخستنی ڕاستی وێڵبوونێ زۆری دەوێ. هەر بۆیە پێویستی مرۆڤ بۆ فەلسەفە لەگەڵ گشت ئەو گەشەیەی هاتۆتەسەر شارستانی مرۆڤ کۆتایناێ. ئەوە کۆتای ناێ بۆ ئێمە عەوداڵی ڕاستی فەلسەفیین. لێرەوە دەرگا لە گفتووگۆی دیاردەی شێتی و چۆنیەتی تەماشاکردنی فەلسەفە بۆ ئەم دیاردەیە دەکەینەوە و ئەو مێژووە ژێرتێڕامان دەخەین لە بێدەنگکردن و پەراوێزکردنی شێتی بەرپرسیارە. بۆیە لێرە دەپرسین: چۆن شێتی، ئەو دیاردەیەی گشت شارستانیەکان پێیئاشنان، دەشێ لێکبدرێتەوە؟ ئەی پێوەندی نێوان شێتی و ژیری (عەقڵ) چ جۆرە پێوەندیێکە؟ بۆ دەبێ شێتی هەبێ؟ ڕاستە شێتی دژە جەمسەری عەقڵە؟ دەشکرێ بپرسین ئایا شێتی پاداشتێ یەزدانییە یان سزایێ یەزدانییە؟ لێرەشەوە دەشێ ئەوەش بپرسین کە ئاخۆ شێتی لەگەڵ ئەهریمەنی (شەیتانیەت) دا یەکدەگرێتەوە یان لەگەڵ میهرەبانی دا؟ ئایا ئەوە کاری فەلسەفەیە شێتی لێکبداتەوە یان دەروونناسی ، چاترە بڵێین پزیشکی عەقڵی، ؟ بەواتاێتر، ئەرکێ ڕەوشتی فەیلەسوفە شێت بخاتە ژێرتوێژینەوەوە یاخود دەروونناس (پزیشکی عەقڵی)؟ کێ ئەو مافە دەبەخشێ کە فەیلەسوف بێ یان دەروونناس ؟ دەکرێ بووترێ کە ئەو وتارەی لە دیدی فەلسەفییەوە لەمەڕ شێتی ، ئەڵبەتە عەقڵیش، هەمیشە چڕدراوە جیاواز و ناجۆر بووە بەس گشت ئاماژە فەلسەفییەکان پێماندەڵێن شێتی، یان عەقڵ، هەر شێتی ،عەقڵ، بووە. واتە شێت و عاقڵ هەمیشە دوو ناوە دیارەکە بوونە.\nبۆئەوەی ئەوی لایسەرەوە وترا زێدەتر شیکەینەوە هەوڵدەدەین کار لەسەر بەرهەمێ فەلسەفی بیرمەندی فەرەنسی میشێل فوکۆ بکەین. “”شێتی و ناعەقل: مێژووی شێتی لە سەردەمی کلاسیک”” (Folie et Déraison: Histoire de la Folie à l’Age Classique) ئەو بەرهەمە پڕ تیۆرییەیە میشێل فوکۆ لە سەرەتای دەستپێکی بە بیریاربوونی نوسیویەتی. کەوابێ لێرەوە، لەگەڵ ئەم بەرهەمە، فوکۆ دێتەناساندن و ناو پەیدادەکا. وەکیتر ئەم بەرهەمە دەروازەیە بۆ مێژووی پزیشکی کە دواتر و لە کارەکانی تریدا چەند مێژوویێکی تر دەنووسێتەوە (لەوانە: مێژووی سێکسگەرایی، مێژووی کلینیک، مێژووی پاسەوانی، مێژووی یان هەڵکۆڵینی زانین و..). مەرجە خوێنەر لەوە بەئاگابێ کە قسەی فوکۆ لە شێتی قسەکردنیشە لە پەراوێز، نەناسراو و ناڕوون. هاوکات ئەم توێژینەوەیە لەمەڕ شێتی مێژووی بەدامەزراوبوونی شێتخانە، نەخۆشخانە و سزاخانە و گرتوخانەش دەخاتەڕوو. هەربۆیە گومانیناوێ بووترێ لە کاتی خۆیدا نووسینەکەی فوکۆ لەسەر شێتی کاریگەریێ فەلسەفی گەورەی لەناو ڕوناکبیرانی پاریس دانا.\nشوێنی هێمابۆکردنە کە سەرکەوتنی فوکۆ بەسەر شێتی خۆیدا خۆیلەخۆیا بابەتێ فەلسەفییە. کەوابێ پێش ئەوەی دیدی فەلسەفی فوکۆ بۆ شێتی، بۆ نەخۆشی عەقڵی بخوێنینەوە دەبێ دان بەو ڕاستییەدا بنێین کە فوکۆ بەخۆی یەکێکە لە قووربانیەکانی شێتی. ئەم بیرمەندە لە تەمەنی لاویدا ویستویەتی خۆی بکوژێ. کەواتە بەشفابوونی فوکۆ لە شێتی زاڵبوونیەتی بەسەر دیاردەی شێتی لەدیدێ فەلسەفییەوە. بەواتاێتر ، فەلسەفە فوکۆی لە شێتی دەربازکرد، پاش قووڵبوونەوەی فوکۆ لە فەلسەفە دوورکەوتنەوەی لە شێتی بەدەستهێنا. بەشفابوونی فوکۆ لە شێتی بەسەرکەوتنی فوکۆ بەسەر شتێتی لەڕووی فەلسەفییەوە هاتەدی. سەیرە ئەو دەمەی فوکۆ لە ئامادەی دەخوێنێ خراپترین نمرەی لە فەلسەفە بووە. هەروەها ئەو ساڵەی، واتە لە ساڵی 1945 کە ئەو کات فوکۆ 19 ساڵان بووە، فوکۆ لە ئیکۆل نۆرمال سوپەریێر (بەرزترین شوێنی خوێندن لە پاریس) بۆ خوێندن وەردەگیرێ و ئەودەمە چەند جارێ دووچاری خەمۆکی دەبێ و کاردەگاتەئەوەی خۆیبکوژێ. بۆ زاڵبوون بەسەر ئەو حاڵەتە چارەسەر وەردەگرێ.ئەمەش پێشتر ئالتیسێر و ئەنتوان ئارتۆش پیایتێپەڕیون.کەوابێ نەخۆشی عەقڵی فوکۆ شتێکە دەگەڕێتەوە بۆ کاتی لاوی،بۆ ئەو وەختانەی فوکۆ دەیەوێ کۆتای بە ژیانی خۆی بێنێ. بەڵام زوو بەسەر ئەم لایەنە سەرکەوت.\nکتێبی ناوبراوی فوکۆ (شێتی و ناعەقل: مێژووی شێتی لە سەردەمی کلاسیک) لە 1961 لە پاریس چاپکراوە، هەمان ئەو نامەی دکتۆرایەش بووە کەپێشتر لە زانکۆس ئۆپسالا لە وڵاتی سوید پێشکەشی فاکولتێی مێژووی هزری کردوە و لەلایەن پرۆقیسۆرێ سویدیەوە بەناوی ستێن لینروت Sten Lindroth ڕەتکراوەتەوە و تێزەکەی پەسەندنەکراوە. دوایئەوەی فوکۆ لە سوید توێژینەوەکەی وەک تێزی دکتۆرا ڕەتدەکرێتەوە بەرەو ئەڵمانیا ،هامبۆرگ، بەڕێدەکەوێ و لەوێ تێزی دکتۆراکەی تەواودەکا.\nتوێژینەوەکەی فوکۆ وەک تێزێ بۆ وەرگرتنی پلەی دکتۆرا لە زانکۆی پاریس لە ساڵی 1961 بەچەند مەرجێ قبووڵدەکرێ و دواتر لەشێوەی کتێب پاش دژواریێ زۆر،کە دێتەڕێی چاپکردنی، بڵاودەبێتەوە و لە ساڵی 1965 بەناوی””شێتی و شارستانیەت””وەردەگێڕدرێتە سەر ئینگلیزی. پاش بڵاوبونەوەی لەنێو ڕوناکبیرانی پاریس ڕەخنەی تووندی لێدەگیرێ (فرناند برۆدێل، گاستۆن باشلار، رۆلان بارت، بلانشۆ، میشێل سێر، و بەتایبەت دێریدای لاو لە سیمینارێک بەناوی “”کۆژیتۆ و مێژووی شێتی”” لە زانکۆی پاریس لە 1963).\nهەروەک پێشتریش ئاماژەمان پێدا لە ساڵی 1954 فوکۆ دێتە سوید و لە شاری ئۆپسالا نیشتەجێ دەبێ و لەوێ بۆ ماوەی چوار ساڵ (1955-1958)دەبێ بە بەرپرسی ماڵی فەڕەنسا ، Maison de France ،و هاوکات سەرقاڵی نووسینی تێزی دکتۆرانامەکەی دەبێ کە تایبەت دەبێ بە” مێژووی شێتی لەسەردەمی کلاسیک”.موخابن پاش ئەوەی تێزی دکتۆرانامەکەی لە زانکۆی ئۆپسالا ڕەتدەکرێتەوە بەرەو پۆلۆنیا دواتر ئەڵمانیا بەڕێدەکەوێ و لە هامبۆرگ ساڵێک دەمێنێتەوە و لەوێ کار لەسەر تێزی دکتۆرانامەکەی لەسەر مێژووی شێتی دەکا و هەر بۆیشە لە توێژینەوەکەدا کاتێ نموونە لەسەر سەدەکانی ناوەڕاست و سەدەکانی پاش سەدەی ناوەڕاست ،سەدەی 16 و 17 و 18،دێنێتەوە بەزۆری لەسەر وڵاتی ئەڵمانیا و فەڕەنسا نموونە بەرباسدەخا.\nتوێژینەوە تیۆرییەیەکەی فوکۆ لەبنەڕەتدا دادوەرییە بەسەر عەقڵی ڕۆژئاواییەوە کە چۆن ڕەفتاری لەتەک شێتی دا کردووە ،کە چۆن شێتی پەراوێز و فەرامۆشکردووە. هەر لەبەرئەوە گەشتی فوکۆ لە توێژینەوەکەیدا بەناو جیهانی شێتی زۆر دەخاێنێ،تا ئەو شوێنەی عەقڵ، ناعەقڵ، شێت، شێتی نەخۆش، لێکدیجیادەکاتەوە.بۆیە ئەم توێژینەوەیە بینینمان بۆ شێتی و ناعەقڵ دەگۆڕێ و گفتتوگۆی فەلسەفە و دەروونناسیش تایبەت بە عەقڵ ،ناعەقڵ و شێتی نیشاندەدا.چونکە توێژینەوەکەی فوکۆ دواتر لە نێوەندی ڕوناکبیری فەڕەنسی بە جۆرە لێدانێکی بواری دەروونناسی کەوتەوە. بۆئەوەی فوکۆ وێنەێ چڕمان لەسەر ئەم مێژووە بەردەستخا لە دیاردەێ پڕ لە سەیرەوە دەستپێدەکا، لەو مامەڵەیەوە دەستپێدەکا لەگەڵ شێتەکانا کراوە. بۆیە فوکۆ لە “کەشتی ئەحمەقەکان”ەوە دەستپێدەکا. کەشتی ئەحمەقەکان ئەو گوزارە گرینگەیە کتێبەکەی فوکۆی پێدەناسرێتەوە هەروەها ئاماژەشە لەسەر سەدەی ڕێنێسانس (سەدەی 16 ی ڕۆژئاوا). بۆئەوەی لە سیحری ئەم کەشتیە بگەین پێویستمان بە تێگەیشتنی فوکۆیە لەسەر درمی (نەخۆشی) خورین( جەزام، leprosy ). فوکۆ خورین وەک حاڵەتێ دەبینێ کە پێش دیاردەی شێتی بوونی هەبووە لێ دەرکەوتنی شێتی لە دوای سەدەکانی ناوەڕاستەوە جێی ئەوەی گرتۆتەوە ، واتە هەژار و بێشوێن و ئەوانەی نەخۆشی عەقڵین شوێنی جەزامیان گرتۆتەوە . بەبۆچوونی فوکۆ لە کۆتای سەدەکانی ناوەڕاستەوە نەخۆشی ناوبراو ڕووی لە نەمانکردوە و ئەو نەخۆشخانانەی بۆ ئەم نەخۆشیە تەرخانکرابوون دەکرێن بە شوێنی شێتەکان. بۆیە نەخۆشی ناوبراو پێش سەدەی ڕێنێسانس تێچوونێ زۆری دەوڵەتی لەخۆدەگرت و لەگەڵ هاتنی سەدەی 16 ئەم نەخۆشییە ڕووی لە کەمیێ زۆرنا و نەخۆشخانەکان بە فەرمانی پادشای فەڕەنسا کران بە داڵدەی هەژار و بێکار و ناساغ و شێت و شاز و بێشوێنەکان. شانبەشانی ئەم جۆرە کەسانە نەخۆشەکانی نەخۆشی تەناسولی وردە وردە شوێنی نەخۆشی خورینیانگرتەوە.لێ نەخۆشی خورین لەدەرەوەی کەرتی پزیشکی بوو هەرچی چارەسەری نەخۆشی تەناسولیشە بوو بە بەشێ لە کاری پزیشکی.بیریشماننەچێ کە کەشتی ئەحمەقەکان زیاتر حاڵەتێکە لە گێڕانەوەێ رۆمانسازی و میتۆلۆژی کە گوایە شێتەکانی شار ڕاگوێزراونەتەوە بۆ شوێنێ دوور لە شار و بەشێکیشیان لەو سەفەرە هەڵدراونەتە ناو دەریاوە، ئەمەش بەباشی لە کارەکانی بۆنموونە ڕۆمانی کەشتی ئەحمەقەکانی سیباستیان برانت Sébastien Brant ،تابلۆ ناودارەکەی جیرۆم بۆش Jerome Bosch لەسەر ئەحمەقەکان، هەروەها بلوی شوت کە کارێ ئەدەبی جاکۆب ڤان ئۆستفۆرنە jacob van oestaven دەبینرێ.جێیسەرنجە ئەوەش بوترێ کە کەشتیەکان تەنیا ئەحمەقەکانی گوازتۆتەوە ،واتە ئەحمەقەکان بەو کەشتیانە نەگوێزراونەتەوە کە شمەک دەگوێزنەوە. هاوکات ئەو ئەحمەقانە بەو کەشتییانە گوێزراونەتەوە کە شارەوانی ئەژماردیکردون.هەر لێرەوە دەتوانین ئەوەش بڵێین فوکۆ بۆئەوەی وێنەێ پڕمان لەسەر شێت، زمانی شێت و ڕەفتار و جەستەی شێت پێبڵێ گشت ئەو هێما و ئەفسانە و تابلۆیانەش ڕاڤەدەکا لەو سەردەمانەدا نەخشێنراون کە ئەوانەش بەسەریەکەوە وێنەێکمان لەسەر شێتی پێدەدەن. هەموو ئەو سێرکردنە فەلسەفییانەی لە توێژینەوەکەی فوکۆ دا بەرجەستەن بەو ڕاستییە دەمانگەێنن کە سەدەی ڕێنێسانس شێت لەگەڵ ناشێت ، عاقڵ، کۆدەکاتەوە و شێت شوێنی لە کۆمەڵگە دیارە هەرچی سەدەی ڕۆشنگەرییە شێت لە عەقڵ دووردەخاتەوە و بایەخ تەنیا بە عاقڵ دەدا.\nفوکۆ دیاردەی ئەم کەشتیە بەشتێ سەیر لە مێژووی ئەوروپا لەقەڵەمدەدا.ڕەنگە بەشێ لە ڕاستیەکانیش بریتیبن لەوەی کە چۆن شارەوانیەکان ویستویانە شار لە ئەحمەقەکان پاککەنەوە و بۆ شوێنە دوورەکان بیانگوێزنەوە بەڵام بەبۆچوونی فوکۆ ئەم پاساودانە بەس نییە بەرامبەر بەو ڕەفتارە سەیرەی لەگەڵ ئەحمەقەکانا کراوە.چونکە زۆرجار ئەحمەقەکان خراونەتە نەخۆشخانەکان و چارەسەریش کراون و بگرە لە سەدەکانی ناوەڕاست و سەدەی ڕێنێسانس شوێنی تایبەت بە نەخۆشە ئەحمەقەکان هەبووە. فوکۆ بۆئەوەش دەچێ کە ئەحمەقەکان بەردەوام لە شار دەرنەکراون بگرە بەزۆری شێتە غەریبەکانی شار لە شار دەرکراون ،یان لەو شارەی تیایا غەریبن دوورخراونەتەوە. فوکۆ دەشڵێ ئەو کەشتی ئەحمەقانەی هەمیشە باسیلێکراوە بەزۆری ئەو جۆرە کەشتیانەبووە حاجیەکانی گوازتوەتەوە بۆ ناوچە پیرۆزەکان. ئەم حاجیانە بە فیعلی ئەحمەقبوونە و بەدوای عەقل گەڕاون. ئەحمەقیشهەبووە لەگەڵ بازرگانەکانا بە کەشتی ئەم شار و ئەو شاریان کردوە و لە هەندێ شوێن لایان داوە و لەهەندێ شاری فەرەنسی یان ئەڵمانی شوێنی تایبەت بۆ ئەم ئەحمەقانە تەرخانکراوە و بەشێ لە حاجیەکان کە بە سواری کەشتی هاتوونەتە شارەکان ئەحمەقبوونە لێ لەو سەفەرەی کردویانە نیازیان شفا بووە. بۆیە لە شوێنە پیرۆزەکان ئەحمەقەکان بە حاجیەکان تێکەڵبوونە و،تەنانەت فوکۆ باس لەوەش دەکا لە هەندێ شوێن لە ئەوروپا شێتەکان بۆیاننەبوە بچنە کڵیسەکانەوە زۆرجاریش شێتەکان دوایئەوەی لە بەندیخانە ئازادکراون نەهێڵراوە لە شارا بمێنەوە و هەوڵی ڕاونانیاننراوە.\nفوکۆ لە”کەشتی ئەحمەقەکان”دا،کە بەشێ سەرەکی لە کتێبی”” شێتی و ناعەقڵ:مێژووی شێتی لە سەردەمی کلاسیک””پێکدێنێ ئەو دیتنەمان لای دروستدەکا کە گوازتنەوەی شێتەکان بە ئاو لە دەریاوە مانایێ زۆر لەخۆیدا بەرجەستەدەکا. چونکە فوکۆ پێیوایە سەفەر بە دەریا سەفەری خۆپاککردنەوەیە، سەفەری هاتونەهاتە ،دەکرێ بەشێ لە موسافرە شێتەکان نەگەڕێنەوە شوێنی خۆیان و ئەوە دوا سەفەریشیانبێ. واتە سەفەر بە دەریا تایبەتێتی خۆی هەیە و جیاوازە لەو سەفەرەی بەناو وشکانیا دەکرێ.\nوێرایئەوەی فوکۆ باس لەم سەفەرە لە وڵاتی فەڕەنسا دەکا ، کە لە سەدەکانی ناوەڕاست ئەنجامدراوە، فوکۆ نموونەمان لەسەر ساڵانی 1399 لە شاری فرانکفۆرتی ئەڵمانیش بۆدێنێتەوە کە چۆن شێتەکان لە شارا کۆکراونەتەوە بەنیازی دوورخستنەوەیان لەشار و بردنیان بەسواری کەشتی بۆ شوێنێ دوور و زۆرجاریش پێشئەوەی گەیشتووبێتنە شوێنی مەبەست فرێداونەتە ناو ئاوەوە.\nبۆئەوەی وێنەێ فڕاوانترمان لەسەر بارودۆخی شێتەکان لە وڵاتی فەڕەنسا هەبێ فوکۆ ئاماژەبۆئەوەدەکا کە لە سەدەی 16 چەند شوێنێکی دەستبەسەرگرتن(گرتووخانە)لە پاریس لەسەر بڕیاری پادشای ئەو دەمەی فەڕەنسا دادەمەزرێ ئەمەش بۆ کۆکردنەوەی دز و هەژار و پەککەوتە و لێقەوماو و شێت و نەخۆش و دەرچوو لە یاسا و پێوانە ڕەوشتیەکانی کۆمەڵکە و، ئەڵبەتە ئەم گرتووخانانە سوخۆر و ناجۆرەسێکسیەکان و کەسانێ تریش،بۆنموونە شاعیرێکی وەک میرابۆ و نووسەرێ وەک مارکیز دۆ ساد و ..لەخۆدەگرێ. ئەو شوێنانە کە لە شێوەی گرتوخانە دروستکرابوون بۆ دەستبەسەرکردنی ئەو گیراوانە بوونە کە لە شارا بەردەستی دەوڵەت دەکەوتن.\nبۆئەوەی ئەوی لایسەرەوە وترا زۆرتر ڕوونکەینەوە هێمابۆ ئەوە دەکەین کە مێژووی سەرهەڵدانی “نەخۆشخانەی گشتی ” (1656) بابەتی سەرەکی فوکۆیە لەم کتێبە. چونکە گفتووگۆکردنی ئەم نەخۆشخانەیە ئەو شوێنە گفتووگۆدەکا نەک هەر شێت بگرە تێکڕای داماو و لانەواز و فەرامۆشکراوەکانی تری کۆمەڵگەی لەخۆگرتووە.کەوابێ، لە ساڵی 1656 یەکەم نەخۆشخانەی گشتی لە پاریس بەپێی بڕیارێ پادشای دادەمەزرێ و خەڵکێ زۆر بەناوی شێتەوە (دز و بێجێگا و سواڵکەرەکانی بەردەم دەرگاکانی کڵیسە و..) دەئاخرێنە نەخۆشخانە گشتیەکەوە و وەک شێت مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێ. ئەم بڕیارە جۆرە هەوڵێ یاسایشبووە بۆ چارەسەرکردنی داماوی و هەژاری. لە ساڵی 1793 جارێتر غەدر لە شێتدەکرێ و بەپێی یاسایێ دیاریکراو شێت جیادەکرێتەوە لەگشت پەراوێزەکانی کۆمەڵگە (شازی سێکسی، بێکار، بێشوێن،..).\nگشت ئەوی لایسەرەوە ئەوەمان پێدەڵێ کە فوکۆ باس لەو دۆزە دەکا چۆن شێت ڕەفتاری لەتەکا کراوە. بۆنموونە لە شوێنێ وەک پاریس شێتەکان لە نەخۆشخانەکانا زۆر بێبەزییانە کۆکراونەتەوە و بەدەر لە پێوانە ڕەوشتییەکان مامەڵەیان لەتەکاکراوە. شێت بەپێی وتنی فوکۆ لەسەردەمی کلاسیک زۆر نامرۆییانە ڕەفتاری لەگەڵدا کراوە. شێت لە کۆمەڵگە دورخراوەتەوە، لە شوێنێک دانراوە کە شوێنی ڕاستەقینەی خۆی نەبووە. شێتی بەبۆچوونی فوکۆ وەک تاوان سێرکراوە. هەرلەبەرئەوە فوکۆ شێتی وەک دیاردەێ ڕوناکبیری و کۆمەڵایەتی دەبینێ نەک پاتۆلۆژی. واتە هەولومەرجێ شارستانی شێتی دروستکردووە. بەمجۆرە فوکۆ دەیەوێ پێمانبڵێ شێتی بەرهەمی دەسەڵاتە. ئەو دەمەش کە پزیشکی تێکەڵ بە شێتی دەبێ ، واتە دوایئەوەی چارەسەر دێتەکایەوە، شێتی لە فۆڕمی تردا دووبارە بەرهەمدەهێنرێتەوە لێ فۆڕمەکەی دژوارئامێزە. هەروەها نەخۆشخانەکان بەبۆچوونی فوکۆ شوێنێبوونە بۆ بەستنەوە و دەستبەسەرداگرتنی شێت،شێت وەک کەسێ ناجۆر و هەژار و دەستکورت و بێشوێن. ئەو غەدرەش کە شارستانی ڕۆژئاوا لە شێتی کردووە سەدە پاش سەدە لە دوای سەدەکانی ناوەڕاستەوە خۆیدەردەخا.\nهەروەکو دیارە فوکۆ بەهۆی ئەم کتێبەوە مێژوویێک دەخاتەڕوو تایبەتە بە دیاردەێ زێدەتایبەتەوە کە شێتییە،بەهۆی شێتییەوە مێژووی عەقڵگەرای ئەوروپایش لێکدەداتەوە،واتە ئەو مێژووەی کەپاش سەدەی هەژدە دەردەکەوێ و زۆرترین بایەخ بە عەقڵ دەدا.بەمجۆرە فوکۆ دەیەوێ هێما بۆ ئەو لایەنە کۆمەڵایەتیەبکا کە شارستانی ئەوروپای شێت دەخاتە دەرەوەی کۆمەڵگەوە و بایەخی گەورە بە عاقڵ دەدا.بەمجۆرە بێ عاقڵ سەرووی شێت دەبێ.هەروەها عەقڵگەرای شێت دروستدەکا و شێت شوێنی زیندان دەبێ و لەبەرچاو وندەکرێ.\nگومانیناوێ بەهۆی ئەم نووسینەی فوکۆوە لەسەر شێتی بە سنووری نێوان شێتی و عەقڵ ئاشنادەبین و لەوەش حاڵیدەبین کە ئایا پاش کۆتای هاتنی عەقڵ شێتی دەستپێدەکا یان گشت عەقڵێ بڕێک شێتی تیابەرجەستەیە؟ لەهەمووی گرینگتر زۆر ڕاشکاوانە فوکۆ لەسەر ئەو بینینە فەلسەفییە ڕاماندێنێ کە شێتی پێویستە دادوەری بەسەر عەقڵی ڕۆژئاواییەوە بکا نەک عەقڵ دادوەری بەسەر شێتیەوە بکا ئەڵبەتە فوکۆ ئەمە لەسەر بناغەی ئەو شێتیە دەکا لە عەقڵی بیرمەندەکانی شارستانی ڕۆژئاوا پەنهان بووە،بۆنموونە ئەزموونی نیچە،هۆڵدرلین،ئارتۆ ،ساد و .. لەگەڵ شێتی.بۆیە فوکۆ قایلنییەبەوەی شێتی توڕهەڵدرێتەدەرەوەی مێژووی شارستانی ڕۆژئاواوە.ئەوەی زۆر گرینگە لێرە هێمایبۆکرێ ئەوەیە کە ڕخنەی فوکۆ لە شارستانی ئەوروپای ئەوەیە کە مامەڵەی لەگەڵ شێتی هەڵەبووە چونکە وەک نەخۆشیێ کۆمەڵایەتی تەماشایکردووە و لە نەخۆشی عەقڵی (مێنتاڵ) جیایکردۆتەوە.\nئەم توێژینەوەیەی فوکۆ لەسەر””شێتی و ناعەقڵ “”پێوەندیێ زۆری بە هزری خودی فوکۆشەوەهەبووە.چونکە ئەو کاتەی فوکۆ لە”ئیکۆل نۆرمال سوپەریێر – قووتابخانەی باڵا” خوێندکاردەبێ لە پاریس،کە دەکات ساڵی 1945 و ئەودەمە فوکۆ 19 ساڵان دەبێ،چەند جارێ دووچاری خەمۆکی دەبێ و چارەسەری پزیشکی بۆ زاڵبوون بەسەر ئەو دیاردەیە وەردەگرێ و بەپێی هەندێ سەرچاوە چەندجارێ ویستوشیەتی خۆیبکوژێ.دواتر فوکۆ هەوڵیداوە لە ئیکۆلی ناوبراو بابەتگەلێ وەک فەلسەفە، دەرووناسی و دەروونناسی نەخۆشی(پسیکۆپاتۆلۆژی)بخوێنێ.گەر بەپێی ئامۆژگاریەکانی باوکی فوکۆ بوایە، باوک و باپیری فوکۆ نەشتەرگەربوونە، دەبایە فوکۆ ببێ بە پزیشک.\nبیری فەلسەفی فوکۆ بیرێ دژوارە و پێگەی خۆی لەناو فەلسەفەی نوێ بەچاکی داکوتیووە و کتێبی مێژووی شێتیش دەروازەی دەرکەوتنی ئەم پێگەیەیە لە نێوەندی فەلسەفی فەڕەنسی و ئەوروپایی. دیرۆکی ئەم دەرکەوتنە بۆ ساڵی 1961، بۆ ئەو دەمە دەگەڕێتەوە فوکۆ توێژینەوەکەی بۆ چاپکردن ئامادەدەکا. فوکۆ لە توێژینەوەکەدا لەسەر بناغەێ ئێپستمی لێکدانەوە بۆ ئەو هەل و مەرجە کۆمەڵایەتی و مێژووییەدەکا شێتی بندەست کردووە. هەروەها فوکۆ لەم کتێبە سەرسوڕمانانە هێما بۆ ئەوەشدەکا کە شێتی وەک ناعەقڵ بینراوە و ،لەزۆر گۆشە نیگاشەوە کێشەی شێتی لە سەدە جیاکانی ڕۆژئاوا بەرباسدەخا. بۆیە فوکۆ دەیەوێ پێمانبڵێ شێتی وەک عەقڵ ڕاستی هەڵگرە، لە شێتیدا دانایێک ئامادەیە ئەمەش وادەکا شێتی وەک نەخۆشیێکی عەقڵی سێرکا. شەڕی نێوان عەقڵ و شێتی لەم کارەی فوکۆ ئەوەشمان بیردەخاتەوە کە ئایا شێتی وەک عەقڵ زمانی هەیە؟ ئایا شێتی بێدەنگ و بێ زمانە؟\nبۆ دەستنیشانکردنی واتای شێتی فوکۆ بۆ سێ سەدەی ئەوروپای دەگەڕێتەوە: سەدەی ڕێنیسانس، سەدەی کلاسیک یان سەدەی ڕۆشنگەری، واتە سەدەی 17 و 18. سەدەی کلاسیک یان سەدەی ڕۆشنگەری ئەو سەدەیەیە لە ڕۆژئاوا پاش سەدەی ڕێنیسانس دێ و خۆی لەسەر بناغەی زانست و عەقڵ دادەمەزرێنێ. بەپێیئەوەی شێت لە سەردەمی ڕۆشنگەری خراپترین مامەڵەی لەگەڵداکراوە ئەمە وادەکا فوکۆ ڕەخنەێ تووند ئاڕاستەی سەدەی ناوبراو بکا و بەراوردیشی بکا بە سەدەی ڕێنیسانس و سەدەی 19 ش.\nبەمجۆرە بێ ،گەر تەماشای تێڕوانینەکانی فوکۆ تایبەت بە دیاردەی شێتی بکەین دەبینین فوکۆ پێیوایە سەدەی ڕێنیسانس دەنگی بۆ شێتی گەڕانەوە بەس دواتر و لەسەر دەستی سەدەی کلاسیک بەجۆرێ سەیر بێدەنگ کرایەوە. هەروەها فوکۆ پێیوایە سەرەتاکانی سەدەی 17 لەتەک شێتیدا نەرمونیانتربوە. هاوکات هێما بۆئەوەش دەکا شێتی وەک شتێ خەیاڵی لە ئەدەبی سەرەتای سەدەی 17 لە تابلۆکانی غۆیا و کارەکانی بۆش دا دەردەکەوێ. لە توێژینەوەکەی فوکۆ دا دەرکبەو ڕاستیەش دەکەین کە سەدەی کلاسیک هەوڵیداوە کێشەی شێتی بەیاسایبکا و شێتی لەنێوان دەوڵەت و کڵیسەدا جێکاتەوە و بە کێشەی هەژار و بێکار و بێشوێنەکان گرێشیداتەوە. ئەمە بەو مانایەش دێ کە شێت لە سەدەی کلاسیک دا ناتوانێ بە ئاشکرا بدوێ و وەک سەدەی سەرکوتکردنی شێت خۆینمایشدەکا. کەوابێ لەم سەدەیە (سەدەی کلاسیک) شێت زمانی نییە.\nبۆ پتر ڕوونکردنەوەی ئەوی لایسەرەوە ووترا هێما بۆ ئەو لایەنەش دەکەین کە لە سەدەی 15 دا شێتی پەراوێزدەکرێ و هەرچی سەدەی 16یە، سەدەی ڕێنیسانسە، شوێنیک بۆ شێتی دیاریدەکا. بەپێی ئاماژەکانی فوکۆ بۆ ئەم سەدەیە شێت لە سەدەی ڕێنیسانس دەکەوێتە ناو زمانەوە و شێتی شانبەشانی عەقڵ ئامادەدەبێ. واتە لە سەدەی ڕێنیسانس دا شێتی لە عەقڵ جیانەکراوەتەوە. بەڵام لە سەدەی 17 ، سەدەێک پاش سەدەی ڕێنیسانس، دۆزەکە دەگۆڕێ و بەبۆچوونی فوکۆ لەم سەدەیە دا لە وڵاتێکی وەک فەڕەنسا ،لەچاو وڵاتانی تری ئەوروپا، هەنگاوی جدیتر بۆ مامەڵەکردنێ مرۆییانە لەتەک شێتیدا نراوە. هەرلەم دەمووەختەدا نەخۆشخانەی تایبەت بۆ هەژارەکان دروستکراوە، کە شێت و نەخۆشەکانیشی لەخۆگرتووە. بەڵام فوکۆ ڕەخنەش لەم هەنگاوەی دەسەڵاتی فەڕەنسی دەگرێ و پێیوایە ئەو شوێنانەی بە شێت تایبەتکراون شوێنی گشتیبوونە هاوکات نەخۆشخانە و پەناگا و بیمارستانیش هەمان ڕۆلیان دیوە. بەم شێوەیە بێ ، و بەبۆچوونی فوکۆ ،سەردەمی ڕێنیسانس و سەردەمی کلاسیک هەمان ڕەفتاریان لەتەک شێتیدا نەکردووە. کەچی سەدەی 19 خۆی وەک سەدەێ تر نیشاندەدا. ئەمەش بەو مانایە دێ کە سەدەی 19 سەدەێ ترە و هاووەخت شێت بابەتی پۆلیسە تا پزیشکەکان. واتە لە سەدەی ناوبراودا شێت ئەو کەسەیە کە ناساغە، نەخۆشە. واتە سەدەی 19 دەیەوێ شێتێ وەک نەخۆشیێ عەقڵی ببینێ نەک هەژار، بێکار، ناجۆری سێکسی و… وێرایئەوە، سەدەی کلاسیک بەجۆرێ ڕەفتاری لەگەڵ شێتیدا کردوە کە هەڵە و تاوانە و بۆیە چارەنووسی شێت بەندیخانە و یان نەخۆشخانەی شێوە بەندیخانە بووە. بەپێی ئەم سەدەیە شێتی هەڵەیە، تاوانە و دوورە لە گشت دروستیێکەوە. کەواتە، سەدەی کلاسیک شێتی وەک ناعەقڵ بینیوە، شێت ئەو کەسەیە بێ زمانە، هیچ گۆناکا. هاووەخت ئەم شێتە کەسێ فەرامۆشکراو و لاپەرێزیشە.\nبەپێی ئەوەبێ کە لایسەرەوە ئاماژەی بۆکرا، لە سەدەی کلاسیک دیاردەی شێتی وەک شتێ ناجۆر تەماشاکراوە، شێتی شتێکبووە ئەم سەدەیە لێیبێدەنگبووە. شێت ئەو کەسە بووە کە لەڕووی کۆمەڵایەتیەوە ناپەسندبووە، هەروەک ئەو کەسەی لەڕووی سێکسیەوە ناجۆربووە ، یان کەسی جادووکەر و بێڕەوشت بێ بەهابوونە شێتیش بەوجۆرە بێ بەهابووە ، ئەمەش وایکردووە ئەمانە لەو سەردەمە لە نەخۆشخانە و چاکسازی و شێتخانەکان دەستبەسەرکراوبن.\nلەگەڵ سەدەی 17 گرتووخانە ڕووی لە زیادیکردوە و بە فەرمانی پادشایەتی ئەو گرتووخانانە پڕکراون لە خەڵک. گرتووخانەکان بوونەبە شوێنی کۆبوونەوەی شێت و ناساغ و بێکار و هەژارەکان و بەئەستەمیش لێکدیجیاکراونەتەوە.واتە لە ناوەندی سەدەی 17 وە شێتەکان کەوتونەتە گرتووخانەکانەوە. گرتووخانەکان سەرەتا هیچ مانایێ پزیشکیان نەبووە و شوێنێکیشبوونە بۆ کۆکردنەوەی هەژار و سواڵکەر و بێجێ و لانەوازەکان بەڵام دواتر ئەمانە خراونەتەژێر کۆنتڕۆلی پزیشکییەوە\nبەپێی داڕشتن و شێوازی هزری فوکۆ لە کتێبی””شێتی و ناعەقل: مێژووی شێتی لە سەردەمی کلاسیک”” شارێ وەک پاریس لە سەدەی 1500 پڕبووە لە سواڵکەر و یاسای زۆر تووندیش بۆ ڕێگرتن لە سواڵکردن گیراوەتەبەر و بۆئەوەی دیاردەی سواڵکردن و دەستپانکردنەوە لە خەڵک کەمکرێتەوە بەجۆرێ سەیر چاودێری سەرجادە و بەردەم کڵێسە و ناوچە گشتیەکان کراوە. هەر لەو دەمەدا گرتووخانەکان بوونە بە شوێنی کۆکردنەوەی کەسە ناشایستەکان و وردە وردە ئەو دیاردەیە شارەکانی تریشی گرتۆتەوە و کڵیسەش ڕۆڵی سەرەکی لە یارمەتیدانی سواڵکەر و بێپەناکان بینیوە. ئەو هەژاری و کەمدرامەتیەی لە 1650 کانا دوچاری ئەوروپا بۆتەوە گرتووخانەکانی پڕکردوە لە کەسی بێکار و دز و سواڵکەر و نەخۆشخانە گشتیەکانیش بوونە بە داڵدەی ژیانی ئەم جۆرە کەسانە. بۆزاڵبوون بەسەر دیاردەی سواڵکردن لە شارا دەیاها یاسای تووند گیراوەتەبەر و ئەوانەش کە سەرپێچیان لەو یاسایانە کردووە خراونەتە زیندانەوە. لێ فوکۆ ئاماژە بۆ ئەو ڕاستیەشدەکا کە لەو دەمەدا کێشەی ئابووری وڵاتانی ئەوروپا کاریگەری گەورەی بەسەر بڵاوبوونەوەی سواڵ و هەژاری هەبووە. هەرچی فەڕەنساشە هەنگاوەکانی لەچاو وڵاتانی تری ئەوروپای ، بۆنموونە ئەڵمانیا و بەریتانیا ، بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە جیابووە. لەبڕیئەوەی سواڵکەر و بێدەرامەتەکان بخرێنەسەرکار و لە وەرشەکانا سوودیانلێوەرگیرێ خراونەتە گرتووخانەکانەوە. بەقەولی فوکۆ ئەوەندەی ئامانجی نەخۆشخانەی گشتی لە پاریس بریتیبووە لە لەناوبردنی سواڵکردن بریتینەبووە لە خستنەسەرکاری گرتووەکان. وێرایئەوی لای سەرەوە وترا ئەوەش دەڵێین هەندێ لایەن کە لەم توێژینەوەیە ئامانجی فوکۆ بووە بیخاتەڕوو ئەوەبووە کە وتارێ تایبەت بە شێتی دەستنیشانکا، یان ئەو زمانە دەستنیشانکا شێت هەیەتی. ئەڵبەتە باس لەو ئەدەبەش دەکا زمان و وڕێنە تێکەڵبەیەکدی دەکەن و ئەو شێتیەش کە لە ئەدەبا بەهۆی ئەم پێکەوە کارکردنەی زمان و وڕێنەوە دەردەکەوێ (ژیرار دۆنێرڤال، نیچە، ئارتۆ، ساد، هۆڵدرلین، ڤان کوخ، مۆپاسان). بۆیە فوکۆ بەهۆی هەندێ ئەزموونی ئەدەبی و هزرییەوە باس لە چەند نووسەرێ دەکا کە شێتیان لە ئەدەبدا بەرجەستکردووە.\nبەواتاێکی تر ، فوکۆ سەدەی 19 بە سەدەی دەستپێکی ئەدەبی شێتی لەقەڵەمدەدا و سیرڤانتس (دۆن کیشۆت) بەوە دەناسێنێ کە خەسڵەتەکانی ڕۆمانی شێتی دەستنیشانکردووە .هاوکات پێیوایە لای شکسپیر ئەحمەقی لەگەڵ تاوان و مەرگ لەسەر یەک هێڵن و بگرە ئەم دوو لایەنە بەڵگەن لەسەر ئەزموونێ تراژیدی لەسەر شێتی کە لەگەڵ سەدەی 15 دەستیپێکردوە تا ئەوەی بەڵگەبن لەسەر ئەزموونێ ڕەخنەی و ڕەوشتی لەسەر ناعەقڵ کە لەو قۆناغەدا پەرەیسەندووە کە شکسپیر و سیرڤانتس تیایا ژیاون. وەکیتر ئاماژە بۆئەوەشدەکا کە شێتی لە کارەکانی سیرڤانتس و شکسپیر شوێنێ گرینگ داگیردەکەن و هیچ خاڵێ هاوبەشیشیان لەگەڵ ڕاستی و عەقڵ دا نییە. ئەمەش لەسەر بناغەی ئەوەی کە ئەم جۆرە کارانە ئیش لەسەر مەرگ دەکا. فوکۆ هێما بۆ ئەو لایەنەش دەکا کە شێتی لە “ماکبەت” ی شکسپیر دا ئاماژەی ئەوەی پێکراوە کە بریتییە لە پڕکردنەوەی مەرگ: شێتی پێویستی بە پزیشک نییە بەڵکو بە بەزەی خوایە. ئەو دەمەش کە شازادە لە “ماکبەت” دا دەمرێ ئەم مەرگە بۆ فوکۆ کۆتای شێتی ناگەێنێ. گەر مەرگ گەڕانەوەی عەقڵ بێ بۆ شێت بەباوەڕی فوکۆ مەرگ هێمنی بۆ شێتی ناگەڕێنێتەوە بەڵکو سەرکەوتنی سەرلەنوێی شێتییە. واتە مەرگ کۆتای بە شێتی ناهێنێ بەڵکو نەمری دەکا. کەوابێ شێتی بۆ فوکۆ ژیانی ناکۆتای مەرگە. هەر ئەم بینینە فەلسەفییەی فوکۆ بۆ شێتی بەرەو ئەوەشمان دەبا بپرسین: ئایا شێت و عاقڵ وەک یەک دەمرن؟ ئایا مەرگ کۆتای بە شێتی و عەقڵ دێنێ؟ دیارە مەرگ نهێنیە و پێوەندی بە عەقڵ و شێتییەوە نییە هەروەها چ شێتی و چش عەقڵ مەرگی خۆیان دەژین و هەردووکش لە ڕووبەڕووبونەوەی مەرگدان بەڵام هاتنی مەرگ مانای نەمانی شێتی نییە. شێتی دەکرێ پاش مەرگیش بەردەوام بێ یان پرۆسەێکە بە کردەی مەرگ کۆتای نایێ و خۆی وەک پێش مەرگ دوبارەدەکاتەوە. ڕەنگە زۆرجار خودی مەرگ هێنەری دیاردەی شێتی بێ. واتە دەشێ شێتی وەک بەرهەمی مەرگ ببینرێ و دوای مەرگیش هەر بەردەوام بێ. بەمجۆرە، مەرگ و شێتی یەکتری یەکلایناکەنەوە چونکە زۆرجار مەرگ شێتی لەگەڵ خۆیدا دێنێ و شێتیش پاش مەرگیش درێژەی خۆی هەیە. بەپێی وتنی فوکۆ لەم توێژینەوەیە ئەزموونی ئەدەبی شکسپیر و سیرڤانتس سەبارەت بە شێتی لە سەرەتای سەدەی 17 کەمتر دەبێتەوە و عەقڵ وردە وردە جێگیر دەبێ. لەم حاڵەتەدا شێتی دەبێ بە هێماێ بۆ دۆزێ گاڵتەجار نەک ئاماژە لەسەر ژیانێ تر بۆیە شێتی زۆرتر بە تاوان یان وڕێنەی مەرگ گرێدەدرێتەوە. واتە زۆرجار شێتبوون حاڵەتێکە پاش بیستنی هەواڵی مەرگێک دەردەکەوێ. شێتی لەم جۆرە ئەزموونە ئەدەبییە بەهای خۆی هەیە و شوێنی لەناو ئەدەبدا دیارە. ئەمە بەو مانایەش دێ کە فوکۆ باس لەو شێتیەش دەکا کە عەقڵی ڕۆژئاوا بۆینییە دادوەری بەسەرەوەبکا: بۆنموونە شێتی نیچە، هۆڵدرلین، ساد، ئەنتوان ئارتۆ، ژیرار دۆنیرڤال ،ڤان کوخ. ئەم جۆرە شێتانە بە کارەکانیان شێتی فرێدەدەنە ناو داهێنانەکانیانەوە.\nتوێژینەوە فەلسەفییەکەی میشێل فوکۆ هەر لەسەرەتاوە خۆی بە جۆرە خوڵقاندنێکی واتاییانەوە سەرقاڵدەکا مانای خۆی بۆ دەستنیشانکردنی ئەو مێژووە هەیە بۆ گەلێکمان ئاشکرا نییە و ئەمەش وادەکا فوکۆ زۆر بەلایەوە گرینگبێ پرسیار گەلێکی ئەوتۆمان تیا دروستدەکا وەک: کەی شێتی دەرکەوتووە؟ شێتی چ جۆرە نەخۆشیێکە؟ نەخۆشیێ عەقڵییە؟ یان جۆرێ تر لە نەخۆشی؟ دیارە لەم توێژینەوەیەدا فوکۆ عەقڵی لە شێتی پێباشتر نییە بەڵام شێتی لە هزری فەلسەفی فوکۆ خۆی وەک نەخۆشیێ عەقڵی نیشاندەدا. هەربۆیە شێتی و دەرکەوتنی پسیکیاتری (پزیشکی دەروونی) وەک وتار بۆ فوکۆ بابەتێ گرینگە. هاووەخت بەپێی بینینی فەلسەفی فوکۆ شێتی،کە نیشانەیە لەسەر ئەستەمی هزر ،جۆرە گۆرانی چڕینێکیشە. بەڵام ناشێ ئەوەمان بیرچێتەوە کە گرینگ بوو بۆ فوکۆ جیاکردنەوەی شێتی لە ناعەقڵ و ئەم جیاکردنەوەیەش بۆ نووسینی فەلسەفی ئەوروپای مانای خۆی هەبوو. ئەڵبەتە ئەم نووسینەی فوکۆ لەسەر “”مێژووی شێتی لە سەردەمی کلاسیک”” لە وڵاتانی ئەوروپا بەرهەمەکەی فوکۆ وەک بەرهەمێ ئەنتی پزیشکی دەروونی، کە ئەو دەمە لە 1960 کان باو بوو ،ناویڕۆشت. بەمجۆرە بێ لەڕێگای ئەم کتێبەی فوکۆوە بە مێژووی پزیشکیش ئاشنادەبین، ئەو مێژووەی پێویستبوو فەلسەفە هەڵوێستەی لەسەربکا. بەپێی ئەو سێرکردنە فەلسەفییانەی فوکۆ بێ لە سەدەی 19 ەوە شێت دەبێ بە کەسێ نەخۆشی عەقڵی. بەهۆی شیکردنەوەکانی فوکۆوە لەوەش حاڵیدەبین کە شێت ئەو کەسەیە هەڵسوکەوتی لە کەسە ئاساییەکان ناکا. لێ شێت هەر شێتیشە لەگشت کاتەکانا. ڕەنگە ئەتمۆسفێری ڕۆشنبیریمان سەبارەت بە شێتی لەگەڵ بەشێ زۆر لە بینینەکانی فوکۆ یەکنەگرێتەوە بەڵام ئەوی فوکۆ تایبەت بە مێژووی شێتی باسیدەکا خوڵقاندنێ فەلسەفی نوێیە تایبەت بە دیاردەێ فەرامۆشکراو و بێدەنگکراو. ئاشکرایشە هەندێ شێتی پێویستە یان بووە بە شتێ سروشتی وەک شێتی بۆ دڵداری یان بۆ پێکەوەنانی سامان و ..هتد بەس ئەم لایەنانە ئەوە ناگەێنن کە شێتی شتێ تایبەت و دەگمەن نەبێ.\nبۆئەوەی پتر لە کرۆکی وتنەکانی فوکۆوە تایبەت بە دیاردەی شێتی نزدیکببینەوە ئاماژە بۆئەوەدەکەین کە فوکۆ گومانناکا کە سەدەی ڕێنیسانس کە دەنگی بۆ شێتی گەڕانەوە سەدەی کلاسیک بەهێزەوە بێدەنگیکردەوە.بۆیە پێویستە ئەوەش بووترێ کە بەپێی توێژینەوە فەلسەفییەکەی میشێل فوکۆ لەسەر دیاردەی شێتی لە سەردەمی کلاسیک ئەم سەردەمە داهێنانی لە دامەزراندنی گرتووخانەکردووە.لە توێژینەوەکەدا دەرکبەوەدەکەین کە شێتی پاش ئەو قۆناغەی فوکۆ باسیدەکا ، واتە دوای سەردەمی کلاسیک،شێت لە کەسێکی شێت و پەراوێز و،شێتی لە دیاردەێ کۆمەڵایەتییەوە،دەبێ بە بابەتێ پزیشکی و شوێنی شێتی لە دەماغا دەستنیشاندەکرێ و بەمە شێتی لە لێکدانەوەی میتافیزیکی دووردەخرێتەوە. کەواتە دەرکەوتنی چرکەی پزیشکی بۆ لێکدانەوەی دیاردەی شێتی وادەکا شێتی ببێ بە نەخۆشی و لە تێگەیشتنی کۆمەڵایەتی و ئاینی دوورخرێتەوە و شێتی وەک سزایێ یەزدانی نەبینرێ. لێرەوە شێتی دەبێ بە نەخۆشی و چارەسەردەکرێ و پزیشکی دەستبەسەر نەخۆشیەکەدا دەگرێ و شێت وەک مرۆڤ سێردەکرێ کە پێویستی بە چارەسەرە نەک گرتن و ئازاردان و گرینگی دەرکەوتنی کەرتی پزیشکیش بۆ هەندێ ناو دەگەڕێنێتەوە ( لەوانە: جۆنستۆن Jonston ، ڤیکیاهر Weickheird، بواسیێ دۆ سۆڤاژ Boissier de Sauvage).\nئەوی زۆر گریینگە لێرە جەغتیلەسەرکرێ دەرکەوتنی دیاردەی گرتووخانەکانە.گرتووخانەکان لە سەدەی 17 لە پاریس دەرکەوتن و ڕۆلێ زۆر خراپیشیان لە ژیانی شێتی دا دیوە و گرنگترین شتێکیش کە تایبەت بەم گرتووخانانە شایانی سەرنجدانە تێکەڵکردنی شێتەکانە بە دز و سواڵکەر و خەڵکی ناجۆری سێکسی.شێتەکان لە گرتووخانەکانی سەدەی 17 سەخترین ژیان ژیاونە و لەگەلێ لە پێداویستییە مرۆییەکانیش بێبەریکراون. ئەم دیاردەیەش تا سەدەی 19، تا ئەوکاتەی ئەوروپا توانیویەتی لەڕێگای دەروونناسی کلینیکییەوە چارەسەر بدۆزێتەوە، بەردەوامبوە.هەروەک پێشتروتمان مێژووی سەرهەڵدانی”نەخۆشخانەی گشتی “(1656)لە وڵاتی فەرەنسا گرنگی خۆی لەم توێژینەوەیەی فوکۆ و چۆنیەتی مامەڵەکردنیش لەگەڵ دیاردەی شێتی بەچاکی دیووە. نەخۆشخانە گشتیەکان کە بەپێی بڕیارێ پادشایانە هاتنەدامەزران بوو بە شوێنێک بۆ کۆکردنەوەی گشت ئەوانەی لەسەر جادەکان لانەواز و پەراوێزبوون و لەوێش پزیشکەکان ڕۆژانە کاریخۆیانیاندەکرد.ئەم نەخۆشخانانە کە دەسەڵاتێ یاسایشیان پێدرابوو شوێنێکیش بوون بۆ چەپاندنی کەسەکان و دەسەڵاتێکیش بەسەر ئامادەبوانی نەخۆشخانەکانەوە.بەبۆچوونی فوکۆ ئەم نەخۆشخانانە هیچ دیدێ پزیشکییان تیانەبوو. واتە شوێنێک نەبوون بۆ چارەسەرکردنی کەسەکان بەڵکو شێوازێبوون بۆ چارەسەرکردنی بارودۆخی فەرەنسا لەو دەموکاتەدا و بەشێکیشبوون لە دەزگاێکی پادشایانە.پاش چەند ساڵێکیتر و لە 1676 بەپێی بڕیارێکی پادشایانە کاربۆئەوەکرا کە لەگشت شارەکانی فەرەنسا نەخۆشخانەێکی گشتی لەشێوەی ئەوی پاریس دروستکرێ. بەشێ زۆریش لە نەخۆشخانەکانی خورین (جەزام) لە سەدەی ڕێنێسانس بەولاوە چۆڵبوون بەس لە سەدەی 17 دا سەرلەنوێ لەلایەن دەسەڵاتی پادشایەتیەوە خرایەوەکار. بەمە سەدەی کلاسیک دەستیهەبوو لە داهێنانی گرتووخانە لەکاتێکا سەدەکانی ناوەڕاست ڕۆلییان لە جیاکردنەوەی ئەوانە دی دووچاری نەخۆشی خوریینببوون. فوکۆ هێمابۆئەوەشدەکا کە نەخۆشخانەکانی خوریین مانای پزیشکییان نەبوو بەڵکو بەشێ بوون لەهەندێ ئیجرائاتی ڕەوشتی وئابووری و ئاینی و سیاسی و کۆمەڵایەتی.خودی گرتوخانەکان بۆ فوکۆ لە فەرەنسا یان وڵاتانی ئەوروپا کردەێ هاوبەشیشبوو لەنێوان دەسەڵات و کڵیسە ئەمەش بۆ کۆنترۆلکردن و یارمەتیدان و چەپاندنی گرتووەکان. لەهەمانکاتا فوکۆ ئەمە بە بەشێ لە داهێنانەکانی سەدەی کلاسیکیش دەزانێ(واتە هەردوو سەدەی 17 و 18).\nفوکۆ لەزۆر گۆشە نیگاوە وایبۆدەچێ کە بوونی گرتووخانەکان ڕێگایێ نوێ لە مامەڵەکردن لەگەڵ هەژاری دیاریکرد ئەوەش لەسەربناغەی دروستکردنی جۆرە پێوەندیێ لەنێوان مرۆڤ و ئەوەی بتوانێ نامرۆی بێ لە بوونیا. هەژار و لانەوازەکان و ئەوانەش نەیاندەتوانی پێویستیەکانی ژیانی خۆیان پڕکەنەوە ، گشت ئەمانە شێوە وێنەێکیان لە سەدەی ڕێنێسانس وەرگرت کە لۆژیکی سەدەکانی ناوەڕاست پەسەندیناکا. سەدەی ڕێنێسانس توانی لانەوازەیی لە ڕەوتی پۆزەتیڤی سۆفیگەرای دەربازکا. ئەم لایەنەش لەڕێگای دوو ئاڕاستە لە بیر دەرکەوت ،کە لەلاێ مانای ڕەهای هەژاری لابەرێ و لەلاێتریش ئەو بەهایە لە ئیحسان پووچکاتەوە کە لە یارمەتیدانی هەژار سەرچاوەدەگرێ. فوکۆ ئاماژە بۆئەوەش دەکا کە چۆن بوونی هەژاری و دەوڵەمەندی لە جیهانا وەک هێمایێک لەسەر هێزی یەزدان و وەک بەشێ لە توڕەی یەزدان لەسەر زەوی خۆینیشاندەدا، تەنانەت فوکۆ باسلەوەشدەکا کە لەگەڵکاتا ، لە ساڵی 1525 وە ، لە زۆربەی وڵاتانی ئەوروپا، ئەوروپای پرۆتستانتی، بەشێ زۆر لە داهات و شوێنی کڵیسەکان بۆ یارمەتیدانی هەژاران و نەهێشتنی لانەوازەی تەرخانکرا. ئەو ڕیفۆرمەی لە وڵاتانی پرۆتستانیتیدا دەستیپێکرد بووەهۆی سێکولاریزەکردنی کاروباری هاریکاریکردنی هەژاران و خودی هەژاریش وەک کێشەێ لە کۆمەڵگە تەماشاکرا و دەوڵەتیش ئەرکی چارەسەرکردنی لەڕێگای کۆکردنەوەی باجەوە گرتەئەستۆ. کەواتە کارلەسەرئەوەکرا کە هەژاری وەک خەتا نەبینرێ بەڵکو وەک هەڵەی نادادپەروەری و بێنیزامی و بۆیشە دیاردەی هەژاری بوو بە کێشەێ لەبەردەم دەسەڵات و ئەمە سەرەتاێکیشبوو بۆ بەسێکولاریزەکردنی یارمەتیدانی لانەوازان و دەستکورتان.\nهەر لەو دەمەدا و بەتایبەت لە فەرەنسا ، کە وڵاتێ کاتۆلیکییە،گرتووخانە بوو بە جۆرەچارەسەرێ بۆ نەهێشتنی دیاردەی هەژاری و داماوی. لەمحاڵەتەدا گرتووخانەکان بوون بە داڵدەێ بۆ ئەمانە لەلاێ بۆئەوەی ژیانێکیان بۆمسۆگەرکەن و لەلاێتریش بۆئەوەی سزایئەوانەبدەن سەرپێچی لە فەرمانەکانی گرتووخانەکان دەکەن. ئەمەش لەسەر ئەو بناغەیەی کە جیاوازی لەنێوان هەژاری باش و هەژاری خراپ، ئەوی گوێڕایەڵە و ئەوی گوێڕایەڵنییە کرا. ئەم تێگەیشتنەش بەسەر فەزای گرتووخانەکان ، نەخۆشخانە گشتیەکان، تا کۆتای سەدەی کلاسیک زاڵبووە. فوکۆ وایبۆدەچێ تەنانەت شێتەکانیش ڕووبەڕووی ئەم لایەنە ، پۆلکردنە، بوونەتەوە. بەس شێتی لە سەدەکانی ناوەڕاست جۆرە پیرۆزیێکی (موقەدەس) بەخۆوەدی کە لە سەدەی کلاسیک شێتی ئەم حاڵەتەی لەدەستدا. فوکۆ هۆی لەدەستدانی پیرۆزی شێتی لە سەدەی کلاسیک بۆئەوە دەگەڕێنێتەوە کە شێتی ڕووبەڕووی داڕماندەبێتەوە و شێتی تەنیا لەڕوانگەی ڕەوشتیەوە تەماشادەکرێ. ئەمەو تاکە شوێنێ لەم سەردەمە کە شێتی گرتۆتەخۆی شانبەشانی هەژار گرتووخانەکان بووە کە لەشێوەی نەخۆشخانەی گشتی دروستکراون. لەهەمانکاتا فوکۆ ئەوەشمانپێدەڵێ کە لە سەدەی 18 بوونی شێت لە دیدێ ئاینییەوە لێکنادرێتەوە بەڵکو کۆمەڵایەتی. گەر شێت لە سەدەکانی ناوەڕاست وەک ئەوە بینراوە کە لە جیهانێکی ترەوە هاتووە ئەوا لە سەدەی کلاسیک وەک کێشەێ پۆلیسی سێردەکرێ و پێوەندیشی بە شارەوە هەیە. کەواتە شێت دەبێ بە بوونەوەری شار و بە هەژار و داماو لانەوازەکان تێکەڵدەکرێ. لێرەوە شێتی دەبێ بە بابەتی دەوڵەت هەروەک بێکاری و هەژاری و لەوەدووردەخرێتەوە کە شایانی بەزەیپیاهاتنەوەبێ. بەمجۆرە شێتی و گرتووخانە دەبن بە هۆگرییەکتر و تەنانەت گرتوخانە وەک دیاردەێ پۆلیسیش تەماشادەکرێ. بەواتاێکی تر، گرتووخانەکان لەسەرەتادا شوێنی چارەسەری پزیشکی نەبوونە. کاتێ فوکۆ بۆ سەرەتای سەدەی 1500 دەگەڕێتەوە ئاماژە بەچەندین دیاردەی سەیردەکا کە بەخۆی فەرمانی پادشایەتیەوە کارلەسەر دروستکردنی گرتووخانە و ڕێگرتن لە سواڵ و ڕەشوڕووتیگراوە. ژمارەی سواڵکەر و بێدەرەتان و لانەوازەکان لە شوێنێ وەک پاریس لەو دەمەدا سێ یەکی دانیشتوانی شار بووە (لە سەد هەزار سی هەزاری سواڵکەربووە). ئەڵبەتە بەشێ لە چارەسەرەکانیش بۆ بەرەنگاربوونەوەی سواڵ و لانەوازی لەم شارە بریتیکراوە لە دوورخستنەوەی ئەمانە لە شار و پاککردنەوەی شار لێیان. بەدڵنیایەوە فوکۆ باسلەوەشدەکا کە مامەڵەی پەرلەمانی فەڕەنسی لەوکاتە لەگەڵ دیاردەی هەژاری جیاوازبووە لە کڵیسە و پیاوە ئاینییەکان. بەشێ زۆر لەو هەژاریەی لەودەمە لە فەڕەنسا یان لە وڵاتانی تر بڵاوبۆتەوە پێوەندی بە قەیرانی ئابووری ئەوروپاوە هەبووە و مامەڵەش لەگەڵ ئەم دیاردەیە شێوازی تووندی گرتۆتەبەر و ڕەنگدانەوەی خراپی بەسەر ئەوانەوە هەبووە هەژار نەبوونە ، واتە هەژار نەبوونە و کەچی مامەڵەی هەژاریان لەگەڵدا کراوە ، وەک شێتەکان، نەخۆشەکان، هۆمۆکان و…دواجار پادشای فەڕەنسا لە 1630 دژوارترین یاسای دژ بە سواڵکەر و لانەوازەکان پێڕەوکردوە و گشت ڕێگاکانی لە شارا گرتۆتەبەر تا کەسەکان هەوڵی کارکردن بدەن و شاریش لە دەستبەتاڵ و بێکارەکان پاککاتەوە. بەشێ زۆر لەو ڕێگایانەش کە بۆ چارەسەرکردنی بێکاری و نەهێشتنی دیاردەی سواڵکردن و لانەوازەی گیراوەتەبەر بەسوودی ئەوانە نەگەڕایەوە کەوتبوونە دەرەوەی کۆمەڵگاوە.\nفوکۆ پێیوایە گرتووخانەکان لە سەدەکانی ناوەڕاست ڕۆلێ زۆر ناڕوون و هەڵەیان دی. ونبوونیشی لەپاش سەدەی 19 بەولاوە وەک پەناگەێک بۆ سواڵکەر و بەندیخانەێک بۆ لانەوازان نیشانەیە لەسەر فەشەلەکەی. بابەتی چارەسەری بێکاریش خۆی وەک مەسەلەێ ڕەوشتی بینی بۆیە یاسای تووندی لەبارەوە داڕێژرا. شێتیش لە سەردەمی کلاسیکەوە وەک قووربانیێکی بێکاری تەماشاکراوە و وەک بوونەوەری سەرزەمینێ تر بەڵام فوکۆ وەک بەرهەمی سێستەمی بۆرجوازی و تێکچوونی شیرازەی ڕەوشتی دەیبینێ.\nتوێژینەوەکەی میشێل فوکۆ لەبارەی مێژووی شێتییەوە بەجۆرێ خۆی نمایشدەکا کە سەدە ناسراوەکانی ڕۆژئاوا (سەدەی 17 و 18) گومانیانلێکرێ، گومانلەوەکرێ کە ڕۆژئاوا لەو دەمە دیارانەدا نەیتوانیوە شوێنێک بۆ شێت دابینکا، هەروەها شێت و سواڵکەر، شێت و دز لێکدیجیاکرێنەوە. ئەمەش پێگەیێ دیاریکراوی بۆ ئەم توێژینەوە مسۆگەرکردووە و خەوشی ئەو مێژووەشی دەستنیشانکردووە ڕۆژئاوا خۆی پێسەروەرکردوە. چونکە فوکۆ ئەو هێلکارییە مێژووییە دەخاتەڕوو کە دیاردەی هەژاری تیایا نەشونمای کردووە و خۆشی وەک بەدیلێکی شێتی نیشانداوە. ئەمەش بەپێیئەوەی گرتووخانەکان پڕبوونە لە نەک بەتەنیا شێت بگرە پەککەوتە و لانەواز و بێدەرەتانەکانیش. کە هەموو ئەمانەش بەدەست دیاردەی بێکارییەوە ناڵاندویانە، کە لەو دەمەدا بێکاری دەردێ کۆمەڵایەتی کوشندە بووە و دروستکەری دیاردەی هەژاریش بووە. بەڵام ئەو لێکدانەوەیەی ، بەبۆچوونی فوکۆ، بۆ بڵاوبوونەوەی هەژاری دەکرا سەرچاوەی لە بوونی بێکارییەوە هەڵنەگرتبوو بەڵکو لەو تەماشاکردنەوە کە هەژاری بەرهەمی داڕمانی ڕەوشتییە. واتە بەوە ڕاڤەدەکرا کە داکەوتنی بەهای ڕەوشتی سواڵکەرەکان بۆتە سەرچاوەی گشت تاوانێ بۆیە لەعنەتی خوا لەگشت ئەو وڵاتانە دەکرێ گەر چارەسەری بۆنەدۆزنەوە. ئەو داڕمانە ڕەوشتییە بەوە شیدەکرایەوە کە بەشێ زۆر لە نێر و مێکان بێ هاوسەرگیری پێکەوەدەژیان و گشت شێوەکانی ئەو ژیانە ناڕەوشتییە دەژیان کە پیرۆزییە ئاینیەکان ڕێگایپێنەدەدا. بۆیە نەخۆشخانە گشتییەکان بوون بە شوێنی ئەو بێکارانەی بەهۆی پیری و پەککەوتوی و نەخۆشییەوە لە کارکەوتن کەوتبوون. هەربۆیە ئەو شوێنانە بۆسەرلەنوێ بەڕەوشتکردنی کەسەکان و سزادانیان ، گەر پێویستیکردبایە، بەکاردەبرا. کەوابێ سزادان بوو بە ڕێگاێک بۆ چاککردنەوەی گرتووەکان لە گرتوخانەکان (لەو شوێنانەش ناوی نەخۆشخانەی گشتی لێنرا). لەم دەمەدا زۆرداریێ ئیداری دەیویست ڕەوشت پیادەکا، بەهۆی ئەو زۆردارییەوە کەسەکان بەڕەوشتدەکرانەوە و لێکدانەوە بۆ شتی ڕەوشتی دەکرا. بەمجۆرە دامەزراوەی ڕەوشتی خۆی لە فۆڕمی زەبری ئیداری دەرخست و ئیدارەی ڕەوشت خۆی وەک ئیدارەی بازرگانی و ئابووری نیشاندا. ئەوەی ئەو دەمە لە فەڕەنسا (لە سەدەی 17) کۆماریەکان پێوەیسەرقاڵبوون سەپاندنی ڕەوشتبوو، پاکڕەوشتی کرا بە ڕێساێک و دامەزراوەکان پێوەیپابەندبوون. ئەم جۆرە ڕەوشتییە ئیدارییە بەشێبوو لە ئاگای ڕەوشتی چینی بۆرجوازی سەدەی 17. لێرەوە ، بەپێی توێژینەوەکەی فوکۆ بێ، ڕەوشتی باشە لەڕێگای هێزەوە سەپێنرا و سزاکرا بە دەروازەێک بۆ دەرکەوتنی پاکڕەوشتی. بۆرجوازییەکانی ئەم سەدەیە لەڕێگای زەبری یاساکانەوە دەیانویست باشە بۆ کۆمەڵگە بگەڕێنەوە و لەم قۆناغەشدا ویسترا هاوتایێک لەنێوان یاساکانی دەوڵەت و یاسکانی دڵ دا بسازێنرێ. بۆیە لە هەندێ شوێنی تر لە ئەوروپا، بەپێی قسەکانی فوکۆ، لە گرتووخانەکانا کارلەسەر ئەوەکراوە چۆن گرتووەکان فێری تێخوێندنەوەی ئینجیل کرێن و کاتەکانیان بەوشتانەوە بەسەربەرن کە لە شتە ئاینیەکانیان نزدیکدەکاتەوە و تاپێشیاندەکرێ گرینگە گوێڕایەڵ و چاکڕەفتاربن. لەبەر ڕوناکی ئەم بەرهەمە لەوەش حاڵیدەبین کە چاکڕەوشتی لەڕێگای یاساوە دەسەپێنرێ و لە گرتووخانە و نەخۆشخانە گشتییەکانا بەجۆرێ تووند پێڕەوکراوە. گرتووخانەکان چ لەناوچە ئاینییە پرۆتستانتی و چش لە ناوچە ئاینییە کاتۆلیکیەکان بوون بە شوێنگەلێ بۆ باشتکردنەوەی ڕەوشتی گیراوەکان و ئەڵبەتە ئەمەش لەسەر بناغەی خوێندنی وانەی ئاین و سەرقاڵبوون بە خواپەرستی و ئیمانداریەوە و ڕاهێنانیشیان لەسەر تۆبە و پەشیمانی. ئەو جۆرە دامەزراوانەش (بۆنموونە گرتووخانەکان) دەیانویست ئەوە بسەڵمێنن کە پاکڕەوشتی دەکارێ لەگەڵ سێستەما هاوتابێ. بۆیە گرتووخانە لەناخیا میتافیزیکیاێک تایبەت بە شار و سیاسەتێ تایبەت بە ئاین لەخۆیدا حەشاردەدا. بەمە گرتووخانە وەک تەقەلاێ ئیستبدادی لەو شوێنە خۆینیشاندەدا کە باخچەی یەزدان لە شار جیادەکاتەوە کە مرۆڤەکان دوای دەرکردنیان لە بەهەشت دروستیانکرد. بۆیە فوکۆ لەم توێژینەوەی گرتووخانە لە سەدەی کلاسیک (واتە سەدەی 17 و 18) بەو پۆلیسە دەشوبهێنێ کە هاریکاری مەدەنی ئاینە لەپێناو شارێ پاکڕەوشت (مەدینەی فازیل). لێرەوە فوکۆ دەچێتەوە سەر کتێبەکەی دۆلامار ،”” لێدوانی پۆلیس””،چونکە ناوبراو پێیوایە ئاین تاکە مادەێکە کە پۆلیس خۆیلەسەر بونیاددەنێ. ئەم مادەیەش دەتوانێ سنوور بۆ داڕمانی ڕەوشتی دانێ،ئەڵبەتە ئەمە ئەو وەختە دێتەدیکە هەموو بە ئەرکەکانمان هەڵدەستین. باشی گەلێ کێشە چارەسەردەکا و سەرسەلامەتی ئاسایشی گشتیش مسۆگەردەکا و لە نەخۆشیش دوورماندەخاتەوە. بەپێی وتنی دۆلامار بێ بێفیزی و سادەێتی ئەوی هیچ و ترسناکە لە زانستە مرۆییەکان دووردەخاتەوە و باوەڕیش لەناو زانست و هونەرەکانا بڵاودەکاتەوە. بەمە هەژاری وردەوردە چارەسەردەکرێ و سواڵیش وندەبێ. ئەمەش دۆلامار بەرەو ئەو بینینە دەبا کە وابەستەبوون بە جیهانی ئاینی گشت کارەکانی پۆلیس ئاساندەکا. هەربۆیشە پشتگیری لەو بۆچوونە دەکا کە بەختەوەری و بەردەوامی دەوڵەتەکان لەسەر ئاین وەستاوە.\nبەپێی ئەم شیکردنەوەیەی فوکۆ بێ گرتووخانە داهێنانێ دامەزراوانەی سەدەی 17 یە.هەرلەسەرەتاشەوە شێوەێکی لەخۆگرتووە کە لە بەندیخانەکانی سەدەکانی ناوەڕاست جیاوازبووە.چونکە فوکۆ وایبۆدەچێ کە گرتووخانە لە سەدەی 17 ئیجرائاتێ ئابووری و چارەسەرێ کۆمەڵایەتی بووە.ئەڵبەتە لە مێژووی ناعەقڵیش بە ڕووداوێ دیار دێتەبینین.ئەمە ئەو چرکەیەیە کە شێتی تیایا وەک ئاسۆی کۆمەڵایەتی هەژاری،وەک بەشێ لە کێشەکانی شار سێرکراوە.بەڵام ئاڕاستە جیاکانی هەژاری و مەسەلەی بەزۆرکارکردن ئەو بەها ڕەوشتیانەی گۆڕی پابەندبوون بەملایەنەوە و ئەمەش ،فوکۆ وتەنی،ئەزموونی ئێمەی لەتەک شێتی گۆڕی و ئاڕاستەی تری بۆ مانای شێتی دانا.\nمیشێل فوکۆ،وەک بیریارێ دژوار،بە سەلیقەوە لە کتێبی””مێژووی شێتی لە سەردەمی کلاسیک””پاشخانی هزری خۆیمان تایبەت بە دیاردەێ بیرلێنەکراو لەناو کولتووری ڕۆژئاوا بەردەستدەخا.ئەو دەمەی فوکۆ ئەمەدەکا یەکێکدەبێ لە زارۆکە بەرچاوییە نیچەییەکانی پاریس و ڕاشکاوانە مێژووی عەقڵگەرای دەخاتە ژێرگومانەوە.ئەم ئەمەدەکا تا توێژینەوەکەی دیوارێ بخاتە نێوان شێتی و عەقڵەوە.بەواتایێدی، فوکۆ ئەمە بۆئەوە دەکا تاوەکو پێمانبڵێ شێتی لە عاقڵیشا تاڕادەێک ئامادەیە.ئەم بیریارە فەڕەنسییە توێژینەوەکەی سەبارەت بە شێتی و ناعەقڵ بەجۆرێ دەهۆنێتەوە کە لەناو شێتیدا بڕێ ژیری،زانین،بوونی هەیە.ئەم سێرکردنە فوکۆیانەیە دادگایێ کراوەبوو لەسەر عەقڵ و ئەو بەندیخانانەی عەقڵ بەناوی شێتخانەوە کەوتەدروستکردنی.لێرەوە دەشێ بووترێ گرتووخانە، بەپێی تێگەیشتنی فوکۆ، تەنیا هەژاری و شێتی لەخۆنەگرت بگرە ڕوخساری جۆراوجۆر و تارمای لەخۆگرت کە ناسینەوەی ئاساننەبوو.ئەو دەمەی گرتووخانە دەرکەوت خەسڵەتێ شاریانەی لەخۆگرت و بوو بە پێکهاتەێ دەسەڵاتاوی بۆ یەکگرتنەوەی سرووشت و پاکڕەوشتی،هاوکات گرتووخانە مەبەستێ کۆمەڵایەتیشی لەخۆگرت و بووبە شوێنێکیش بۆ مەحرومکردنی مشەخۆر و بەزیانەکان.واتە گرتووخانە بوو بە شوێنێک بۆ مەحرومکردنێ هەڕەمەکییانەی ئەوانەی توانای تێکەڵاوی کۆمەڵایەتیان نییە.بەمجۆرە سەدەی کلاسیک(سەدەی 17 و 18)توانی خۆی لەم ڕەگەزانە(واتە سواڵکەر و بێدەرەتان و ناساغ و شازیسێکسی و..هتد) دەربازکا و دواتر بەسەر بەندیخانە و چاکسازیخانە و نەخۆشخانەی دەروونی،یان کلینیکی پزیشکی دەروونی دابەشیانکا.سەیرەکەلەوەدایە کە لە سەرەتای سەدەشەوە بەشێ لە مێژووکردەکان ئاماژەیان بەو پێوەندییەکرد کەپۆلیس و گرتووخانە و سیاسەتی بازرگانی پێکەوەگرێدا.ئەمانە،واتە مێژووکردەکان،کاریانبۆئەوەکرد تا ئاگای پزیشکی بۆ شێتی دیاریکەن.ئاگای پزیشکی بۆ شێتی ئەو گوزارەیەیە کە لە توێژینەوەکەی فوکۆ گرینگی خۆیهەیە.\nوێرایئەویوترا،میشێل فوکۆ جەغتلەسەر ئەوەدەکا کە سەدەی کلاسیک توانی دادوەری بەسەر شێتیەوەکا کە هەڵوەشانەوەی خێزان و سەرەڕۆی کۆمەڵایەتی و هەڕەشەش بووە بۆسەر دەوڵەت.ئەم شێتیە یان نەناسراوبووە یانیش بەشێوەیێ خراپ ناسراوبووە. ئەمەوایکرد لەگەڵ کاتا شێتی جێیخۆی لەناو ئاگای پزیشکی بکاتەوە و سەدەی ناوبراویش داڵدەی ئەو کەسە نامۆیە بدا کە پێشتر دەربەدەریکردووە.لێرە مەبەستی فوکۆ لە نامۆ ئەو کەسەیە کە لە سەدەی 17گشت ئەورووپا گەڕاوە و بەرەو شوێنگەلێکیش ڕۆشتووە هیچشتێک لەبارەیەوە نەزانراوە.ئەم کەسە،واتە کەسی نامۆ،بوو بە میوانی گشت بەندیخانە و نەخۆشخانە دەروونیەکان و گشت جۆرەکانی مەحرومکردن.بەبۆچوونی فوکۆ هەر لە سەرەتاوە،واتە لە 1657وە،جیاکردنەوەی ئەوانەی دووچاری خوریینببوونە(جەزام)لەوانەی ئەوانەنەبوونە(واتە شێتەکان)سەرەتاێکبوو بۆ دروستکردنی کەسی نامۆ و نەناسراو.بۆ فوکۆ سەیرەکەلەوەدایە کە نامۆیان لەشوێنێ دروستکرد پێشبینینەدەکرا لەوێبێ. ئەم کەسە نامۆیە بوو بە نامۆ لە بنەمای کۆمەڵگە و لەدەرەوەی ناسراویش دەجووڵایەوە.گرینگی ئەم نامۆیە لە هزری فوکۆ لەوەدایە کە شتێکی شاراوەی لە مرۆڤا ئاشکراکرد،شتێک کە مرۆڤی ئەوروپای پێیئاشنانەببوو.بەواتاێتر،ئەم کەسە لەپشت لەدایکبوونی نامۆییەوەیە(لێرە فوکۆ مەبەستی دیاردەی نامۆییە).بەمجۆرەبێ بۆ فوکۆ سەرلەنوێ نووسینەوەی مێژووی مەحرومکردن مانای خستنەڕووی ئارکیۆلۆژیای نامۆییبوو.\nبەپێی توێژینەوەکەی فوکۆ بێ دەرکەوتنی ئەم مرۆڤە نامۆیە(کە مەبەستلێی شێتە)سەدەی کلاسیکی فڕێدایە حاڵەتێکەوە پرسیاریئەوە لەخۆیبکاکە چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم کەسە بکا پێیئاشنانییە؟واتە،چۆن مرۆڤی سەدەی کلاسیک تەماشای خۆیبکا؟ئەم مرۆڤە نامۆیە وایکرد مرۆڤی سەدەی کلاسیک لەڕێگای شێتەوە بە مافە نامۆکانی ئاشنابێ.ئەو پۆلە نامۆیەی شێتی تیادەگیرسێنرێتەوە ئەوە نیشاندەدا کە ئەم نامۆیە لە هیچ شتێک لەوانییتر ناکا(واتە لە دز و سواڵکەر و نەخۆش و لانەوازەکان)،بۆیە گرتووخانە دەبێ بەشوێنێ بۆ دەرکەوتنی ئەزموونی شێتی.کەوابێ،گرتووخانەکان شێت و گەلێ جۆری تری گرتەخۆ وەک:هەژار،سواڵکەر و بێشوێن.لێ لەدەروەی گرتووخانەکان خەڵکانێ تر لە کوچە و کۆڵانەکان ئاوارە و بێدەرەتانانە دەژیان و گرتووخانەکان نەیانیاندەگرتەخۆ،لەوانە:سۆزانی،ژنی پەککەوتە،فێدارەکان، ژنی خرف،ژنی شێت.دواتر و لە 1737 دا بیرلەوەکرایەوە بەجۆرێ عەقلانی ئەمانە دابەش 5 وەزیفەکرێن.واتە بەندکراوەکان بوون بە چەند بەشێک:زۆرهەژارەکان و سواڵکەرە بەتەمەن و کەمتەمەنەکان،هەرچی ئەوانەی نەخۆشیدەروونیان هەبوو لەگەڵ شێتەکان بوون بە بەشێ دیاریکراو و،بەشێ تر بریتیکرا لەوانەی نەخۆشی سێکسییان هەبوو،هەروەها ئەو مناڵانەش پێویستیان بەچاکسازیهەبوو.بەمشێوەیەبێ فوکۆ دەیەوێ بەو تێگەیشتنەمان بگەێنێ کە جیاکردنەوەی شێت لە تاوانبار لە ئەورووپا درەنگدەستیپێکردوە.\nلەگەڵئەوەشا کە فوکۆ ڕەخنەی سەدەی کلاسیک دەکا و پێیوایە ئەو شێوازەی سەدەی کلاسیک بۆ چارەسەرکردنی شێتی گرتویەتەبەر هەڵەبووە یان نێگەتیڤ بووە،بەڵام لایەنی پۆزەتیڤیشی تیادەبینێتەوە.بەپێی قسەی فوکۆ بێ لەو تێکەڵییەی لە گرتووخانەکانا بەدیدەکرا،واتە ئەو ئاگای ناجیاکارەیەی هەمویانی کۆدەکردەوە جەهل بووە.ئەمەو فوکۆ لەو باوەڕەشدایە کە لەپاش سەدەی 17 وە شێت کەوتۆتە ناو نەخۆشخانەی عەقڵییەوە،واتە جیهانی ناعەقڵ هاتەدەرکەوتن.ئەم دەرکەوتنەش بەپێی بینینی فوکۆ پێوەندی بە سێ جۆرە ئەزموونەوە هەبووە:سێکس و پێوەندی ئەمە بە ڕێکخستنی خێزانی بۆرجوازییەوە، مەسەلە دونیاییەکان و پێوەندیی ئەمەش بەو وێنە نوێیەی لەبارەی پیرۆزی و تقوسە ئاینییەکانەوە دەرکەوتن،یان هەڵوەشانەوە،واتە ڕسکانی پێوەندیە نوێکان لەنێوان هزر ئازاد و سێستەمی ئارەزوو. ئەمانە لەپشت دەرکەوتنی ئەو نامۆیە زەینیەوەبوون بەناوی شێتیەوە لە گرتووخانەکانا دەرکەوت.لێرەوە فوکۆ باس لە مارکیز دۆ ساد Markis de Sade دەکا،ئەو ئەزموونەی وڕێنە بە شێتییەوە گرێدەداتەوە.هەر تایبەت بەم لایەنە فوکۆ جەغتلەو حاڵەتەش دەکا کە گرینگە دانبەبوونی هەندێ شت بهێنین وەک:سیحر و دەرمانگرتنەوە(کیمیا بەماناکۆنەکەی) و جادووگەرای(شەعوەزە)و هەندێ جۆری مومارەسەی سێکسی و پێوەندی ئەمانەش بە ناعەقڵ و نەخۆشی زەینییەوە.گشت ئەمانەش،فوکۆ وتەنی،نیشانەن لەسەر بوونی شێتی.ئەمەش فوکۆ بە کودەتا ناویدەنێ، ئەو کودەتایەی سەدەی کلاسیک سەبارەت بەپێوەندی نێوان شێتی و ئەزموونی ڕەوشتی بەرپایکرد.\nمیشیل فوکۆ پێشئەوەی وێنەێکمان لەسەرئەوە بداتێ چۆن شێتەکان لە سواڵکەر و بێشوێن و سۆزانی و نەخۆش جیاکراونەتەوە باسلەو حاڵەتە دەکا چۆنچۆنی نەخۆشییەتەناسولییەکان لە نەخۆشخانە گشتیەکانا مامەڵەێ زۆر خراپیان لەگەڵاکراوە.ئەوانەی دووچاری ئەمجۆرە نەخۆشییەشبوونە نەخۆشییەکەیان وەک سزاێکی یەزدانی تەماشاکراوە.ئەم تێگەیشتنەش تا کۆتای سەدەی ڕێنێسانس بەردەوامبووە. بەمجۆرەبێ دووچاربوون بە نەخۆشییەتەناسولییەکانەوە، هەروەک فوکۆ هێمایبۆدەکا،وەک تاوانێ،بەدیێک سێرکراوە.لە بەشێ زۆر لە نەخۆشخانەکانیشا هەوڵیئەوەدراوە ئەوجۆرە نەخۆشانە لەڕێگای شۆرین و تۆبەپێکردنیانەوە چارەسەرکرێن.بەبۆچوونی فوکۆ شفابوون لەم نەخۆشیانە جۆرە گرێدانەوەێکی نێوان پزیشکی و ڕەوشتیشە.ئەڵبەتە فوکۆ باس لەو تێگەیشتنەشدەکا کە خۆی لەسەر ئەوە ڕاهێناوە چارەسەرکردنی جەستە بۆ زاڵبوون بەسەر درما(نەخۆشی) پێویستی بەوەبووە جەستە سزابدرێ.بەشێ لە چارەسەرەکانیش بەکارکردنبووە لەسەر ڕاهێنانی نەخۆشەکان بۆ نوێژکردن و بەڕۆژیبوون تا ئەو بەدییەی ڕووی لە جەستەیانکردووە دوورکەوێتەوە.تا کۆتای سەدەی هەژدەش شێتەکان بەوانە لە نەخۆشخانەکانا تێکەڵکراون کە نەخۆشی تەناسولییانهەبووە.\nشێت تا سەدەی نۆزدەش وەک جێگرێکی هەڵە یان تاوان سێرکراوە. ئەمە تائەوکاتە بەردەوامبووە کەپزیشکی توانیویەتی بیسەڵمێنێ شێتی ڕاستیێکە لە ڕاستیەکانی سرووشت.شێتی پێش سەدەی نوێ، پێش دەرکەوتنی ڕاسیۆنالیزم، وەک سزا و بەختێ خراپ سێرکراوە و لەڕووی ئاینیشەوە باسلەوەکراوە کە ئەو ئازارانەی شێتەکان دەیچێژن پێوەندی بەو ئازارانەوە نابێ لەو دونیا دەیچێژن.ئەو تێکەڵیەش سەبارەت بە پزیشکی و ڕەوشت پیادەکراوە ماوەێکی زۆری ویستوە تا ڕەوتی خۆی وەرگرتوە. بەڵام کێشەکە هەر ئەمە نەبووە چونکە هۆمۆکانیش وەک کەسانێ خراپ و تاوانکارێ سێرکراون و ئەو بڕیاری لەسێدارەدانەی بە سوتان بەسەر ئیتیان ناوێک سەپێنراوە دوا بڕیاری دەسەڵاتی پادشایەتی بووە. هەچ بڕیارێکیش درابێ لەسەر کەمکردنەوەی حوکمی سوتانی کەسە هۆمۆکان وەک دەستدرێژیکردنێکی ڕەوشتی سێرکراوە.ئەمەو هۆمۆکان بەوانەش تێکەڵکراون کە پێیانوتراوە شازەکان (شازی سێکسی) و ئەم پرۆسێسەش تاماوەێکی زۆر،تا ئەو کاتەی قسەکردن لەسەر خۆشەویستی ئەفلاتوونی هاتوەتەپێشێ بەردەوامبووە. بەمشێوەیە پێوەندیێ نوێ لەبارەی خۆشەویستی و ناعەقڵ دروستبووە ،خۆشەویستی وەک جۆرە شێتبوونێ بۆ جەستە سێرکراوە یان سەرخۆشبوونێ ڕوحی کە تیایا ناعەقڵ زاڵە.سەدەی نوێش توانیویەتی لەبەرڕۆشنای سەدەی کلاسیک جیاوازی لەنێوان خۆشەویستی عەقڵ و خۆشەویستی ناعەقلًَ بکا. ئەوەش کە پێیدەڵێن شازی سێکسی سەر بە لایەنی دووەم بووە.واتە شازی سێکسی بەشێکبووە لە خۆشەویستی ناعەقڵ. تەنانەت دواتر شیکردنەوەی دەروونی ئەوەی دەرکپێکردوە کە سەرچاوەی شێتی پێوەندی بە پەشێویێ سێکسییەوەیە. فوکۆ ئەم لایەنە بۆ ئەوەدەگەڕێنێتەوە کە سێکس خراوەتە ناو سنوورەکانی ناعەقڵەوە.ئاماژەبەوەش دەدا لە کولتوورەکانی تردا سێکس وەک شتێ قێزەوەنسێرکراوە لەچاو کولتوری خۆمان کە سێکسی خستۆتە نێوان عەقڵ و ناعەقڵەوە. بەمجۆرە فوکۆ پێیوایە ئەم جۆرە دابەشکردنە وایکردووە سێکس بکەوێتە نێوان دوو لایەنییەوە: تەندروستی / نەخۆشی، ناسای/ شاز. هەر ئەم سێکسە دەعارە و لادانیشیلەخۆگرتووە. بەڵام فوکۆ پێیوایە ئەم جۆرە دابەشکردنانە لەژێرزەبری تێگەیشتنی خێزانی جۆرە گۆڕانێکیهاتۆتەسەر. واتە خۆشەویستی کە وەک ئاینێ تەماشادەکرا بوو بە دیاردەێ خێزانی و لەبڕی ئەوە خێزان گرینگیخرایەسەر نەک خۆشەویستی. ئەمەوایکردوە خۆشەویستی پێش هاوسەرگیری وەک شتێ لەعنەتی تەماشاکرێ و خێزان سنوورەکانی عەقڵ دەستنیشانکا و دوورنییە مرۆڤەکانیش لەدەرەوەی هاوسەرگیری بکەونە تەڵەی شێتییەوە. بەمە دەرکەوتنی خێزان،فوکۆ پێیوایە،وەک زەبرێ دژ بە خۆشەویستی پیادەدەکرێ و ئەوەش کە لە چوارچێوەی خێزانا نەخولێتەوە بە ناعەقڵ ناوزەددەکرێ. لێرەوە فوکۆ دێتەسەرئەوەی کە پێمانبڵێ بەشێ زۆر لەوانەی دەکەوتنە گرتووخانەکان و لەوێش بە شێت و ناساغ و دزەکان تێکەڵدەکران ئەوانەبوونە کە پێوەندی سێکسی ناشەرعییان هەبووە یان ئەوانەی لەپاڵ ئەوەی خێزانیانهەبووە پێوەندی تریان هەبووە،ئەڵبەتە ئەوانەش کە بە لادراو و ناپاکەکان لەقەڵەمدراون.بەپێی توێژینەوەکەی فوکۆ لە سەدەی نۆزدەوە پێوەندی نێوان تاک و خێزان فۆڕمێ تری وەرگرتوە و چارەنووسی خێزانیش بووە بەشتێک کە پێوەندی بە گشت شارەوەبووە و خودی خێزانیش بووە بە شوێنێ بۆ دەرکەوتنی زۆربەی جۆرەکانی شێتی.لێرەوە دەکرێبوترێ کە شێتی وەک دیاردەێ ڕەوشتی موبالەغەتیاکراو کەوتۆتە ناو سنوورەکانی ناعەقڵەوە. بۆیە سەدەی کلاسیک جۆرە کودەتاێ ڕەوشتی دژ بەو دیاردانە بەرپادەکرد پێیوابوو لە عەقڵەوە دوورن و بۆیە خانەی شێتی بەرینبوەوە و ئەوانەی شازی سێکسیبوون یان نەخۆشیە تەناسولیەکانیان تووشببوو کەوتبوونە ناو ئەم خانەیەوە و ئازادی سێکسیش بەهەموو جۆرێک فەرامۆشکرابوو.\nفوکۆ لەم توێژینەوە فەلسەفییەی تایبەت بە شێتی باس لە دیاردەی بێباوەڕی (ئیلحاد)یش دەکا کە کاریگەری بەسەر دیاردەی شێتیەوە هەبووە.بۆئەومەبەستەش باس لە سەدەی 17 دەکا کە دورکەوتنەوە یان پێچەوانە ڕەفتارکردن لەگەڵ پیرۆزیەکان جۆرە تاوانێ شێتانە بووە.بەشێ زۆرلەوانەی گاڵتەیان بە پێیرۆزیەکان کردووە سزای سەیرسەیر دراون (قرتانی زمان، فەلاقە بە شیشی سورەوەکراو، تەنانەت سوتاندنیش گەرپێویستیکردبێ). بۆنموونە لەماوەی ساڵانی 1617 و 1649 پتر لە 47 کەس بەتاوانی کفرکەر و زەندیق و گاڵتەکردن بە پیرۆزیەکان لە سێدارەدراون. بەڵام دیاردەی لەسێدارەدانی ئەو جۆرە کەسانە ووردەووردە بەهۆی ڕیفۆرمە ئاینیەکانەوە ڕووی لە کەمیناوە. کەواتە تێکەڵاویێک کەوتەنێوان شێتی و بێئیمانی و گرتووخانەکانیش بەو کەسانە پڕکرانەوە بە بێئیمان و بێباوەڕ دەهاتنەناسین، یان قسە بە پیرۆزیەکان دەڵێن. هەموو ئەو شتانەش لە سەردەمی کلاسیک دەچووە خانەی ناعەقڵەوە(واتە ئیلحاد). ئەو ناعەقڵیە تەنیا ئەو شتانە نەبوونە کە ئاماژەی ڕەوشتی خۆیان لەدەستداوە چونکە دیاردەیێکی سێکسی بوونە بەڵکو ئەو شتانەشبوونە هەڕەشەبوونە بۆسەر پیرۆزیەکان.\nلە سەدەی 18 گرتووخانەکان کەسانێکی جۆراوجۆری ئەو سەدەیەیان لێتووندکراوە، بۆنموونە ئەو کەسانەی لێتووندکراوە کە گاڵتەیان بە پیرۆزیەکان کردووە. فوکۆ ئەم لایەنە والێکدەداتەوە ئەوانەی وەک بێئیمان سێردەکران ئەوانەبوونە خەلەل لە عەقڵیانا هەبوو، یان بێئیمانیان تیابووە. واتە شێت و مولحید هەردوو پێکەوە لە گرتوخانەکانا قایمکراون. بۆیە ناعەقڵی کلاسیک بەبۆچوونی فوکۆ تەنیا لە شێوە قەدەغەکراوەکانی سێکس بریتی نەبووە بەڵکو لەو زەبرەش بریتیبووە کە دژبە پیرۆزی پیادەکراون ،ئەمانە ئەو شێوانەن لەناو ڕەوشتی سێکسی ئاماژەیان لەدەستداوە و سنووری نوێش لەناو قەدەغە ئاینییەکان دەستنیشانیاندەکا. تەنانەت بەشێ لەوانەش کە کەوتونەتە گرتووخانەکانەوە ئەوانەبوونە کە هەوڵی خۆکوشتنی خۆیانداوە. ئەمانە لەبەرئەوەی گەمەیان بە پیرۆزیەکان کردوە سزاکەیان ئەوەبووە لە گرتووخانەکانا توندکرێن. واتە، ئەوانەی لە سەدەی کلاسیک هەوڵی خۆکوشتنی خۆیاندەدا و سەرینەدەگرت سزادەدران. لە ئەرشیفی ئەوانەش ، ئەوانەی دەیانویست خۆیانبکوژن و دواتر نەدەمردن ، لە گرتووخانەکانا دەنوسرا” ویستویەتی ئازار بەخۆی بگەێنێ”. بەپێیئەوەی لە سەدەی 17 خۆکوشتن وەک دیاردەێ ڕەوشتی سێردەکرا، ئەمەش وایدەکرد سزادانی بەدواوەبێ و ئەو کەسانە بەشێوازی جیا سزادرێن و پارێزراویشبن ، ئەمەش بۆئەوەی نەبا ئەوانە جارێتر ئەوە دووبارەکەنەوە و ، مەسەلەی خۆکوشتنەکەش وەک حاڵەتێ دەروونی سێردەکرا. تەنانەت گرتووخانەکان ئەو کەسانەشی لێدادەنرا کە خەریکی سیحر و جادوو و کیمیاسازی (دەرمانگرەوەکۆنەکان) دەبوون و، ئەمجۆرە کارانە بە کارگەلێ ئیلحادی و دوور لە ڕەوشتەوە سێردەکرا ، بۆیە سزادانی ئەوانە لە سەدەی 17 ڕەهەندی ڕەوشتی دەدرایەپاڵ و وەک شتی دوور لە عەقڵیشەوە دەبینرا. هەموو ئەمانەش وەک بەشێ لە ناعەقڵ دەبینرا. گەر شێتی ناعەقڵی بووبێ بۆ سەدەی کلاسیک (سەدەی 17 و 18) ئەوا بوونەوەرە ناعەقڵەکان بریتیکرابوون لە مولحید و جادوگەر و ئەوانەش کە خۆیاندەکوژن ، هەموو ئەمانەش لە گرتووخانەکانا لەگەڵ دز و سواڵکەر و سۆزانی و لانەواز و شازەکان کۆدەکرانەوە. تەنانەت ئەوانەش کە بانگەشەی شتی ئاینییان دەکرد ، لە سەدەی 17 و 18 ،وەک بێئیمان و ناڕەوشت سێردەکران و ئەم دیاردەیەش گرتن و سوتان و دەربەدەرکردنی بەدەمەوەبووە.\nبەپێی توێژینەوەکەی فوکۆ بێ ئەم دوو چاخە، 17 و 18، لەناو ناعەقڵ عەقڵی ئامادەکردووە. کەواتە دەشێ بپرسین: ئایا ئەم دوو چاخە دەیانویست پێمانبڵێن: ژیانمان لەگەڵ هەموو گەشبینیێکیا تەنیا بریتیە لە هەقایەت، زانینەکانیشمان لە دەبەنگی زیاتر شتێتر نیین ، بەکورتی جیهان لە کومیدیایێ هەمیشەی زیاتر شتێ ئەوتۆ نییە؟ خۆی لە خۆیدا ئەستەمیشە ، فوکۆ وتەنی، جیاکردنەوە لەنێوان مانا و شێتی، هەردووش پێکەوە لە یەکیەتیێکا لەدایکبونە کە ناشێ لە نهێنیەکەی تێبگەین و، بەردەوامیش لە گوازتنەوەداین لە یەکێکیانەوە بۆ ئەویتر. دەشێ ئەو شتانەی هیچیانتیابەسەرنییە ماناداربن و دەششێ شێتی دانای بێ. ئەوەی سەدەی 17 کردی دابڕانبوو لەنێوان عەقڵ و ناعەقڵ و گرتووخانەکانیش تەنیا گوزارەکردنێبوون لەو دابڕانە. تایبەت بە ناعەقڵ فوکۆ ئاماژە بەوەشدەکا کە عەقڵ دەبێ بە کۆیلەی هەوەس و پاشکۆی دڵ. لە سەدەی 18 جەستە وپارە و هەوەس عەقڵ کۆیلەدەکەن. ئەمە فوکۆ ناویدەنێ کارکردنێکیتری ناعەقڵ لەناو ژیانی ئەم دوو سەدەیە. ناعەقڵ دەکەوێتە ناو عەقڵەوە، عەقڵیش دەبێ بە کۆیلەی هەوەس. ئەمەش وەک کێشەێ ڕەوشتی دەبینرێ. فوکۆ وتەنی ئەحمەق هێماێک بووە بۆ نامرۆیی. بۆیە فوکۆ هێما بۆئەوە دەکا کە، ئێمە ،مەبەست سەدەی کلاسیک، ناعەقڵێک نزدیک لە مرۆڤ ئاشکرا دەکەین، ناعەقڵێ وەک وازهێنانی مرۆڤ لە خودیخۆی.\nگرتوخانەکان ناعەقڵ ، فوکۆ وتەنی، هەڵدەوەشێننەوە، گومڕاییەکانی ئاشکرادەکەن.لێرەوە ناعەقڵ دەبێ بە بابەتێ بۆ دەرک. لەسەرەتای سەدەی 17 وە ناعەقڵ نەبوو بەشتێ کە جیهان بترسێنێ و لەوەشکەوت ببێ بە ڕەهەندی سرووشتی عەقڵ، بەڵکو بووبە فۆڕمێ مرۆی و شوێنی لەناو توێژە کۆمەڵایەتیەکانا دۆزییەوە. ناعەقڵ ، بوونەوەرە پەراوێزەکان (جادوکەر، لادەر، شازەسێکسیەکان، مولحیدەکان و..) بەپێی لادانیان لە پێوانەی کۆمەڵایەتی دەپێوران. هەرئەو کەشتی ئەحمەقانەی پێشتر فوکۆ لەم توێژینەوەیە ئاماژەیپێدەکا بریتین، لەدیدی فوکۆ، لە کۆمەڵە کەسانێ لەجۆری ڕەوشتی کە بەرەو شوێنە دوورەکان . لە سەرەتای سەدەی 17 وە مرۆڤی ناعەقڵ ،بەپێچەوانەی قۆناغی کەشتی ئەحمەقەکان، کەسێ بەرجەستەبووە و هەڵقووڵاوی جیهانێ کۆمەڵایەتیبووە و کۆمەڵگەش بڕیاریبەسەراداوە وابژیت. بەمجۆرە شێت ، بەڕێکەوت ، دەبێ بە بەشێ لە ژیانی کۆمەڵایەتی و جێیێک بۆخۆی دابیندەکا. لێرەوە شێت ئەو کەسەیە کە لەگشت کوچەوکۆڵانێ دەبینرێ و بەشێوازێ پۆلیسی دەستبەسەریشدەکرێ.\nکاتێ شتێ بووە بە بابەتێ بۆ پزیشکی دەروونی کە دەربازیبوو لەو لێکدانەوە ئاینی و ڕەوشتییانەی سەدەکانی ناوەڕاست وێنایکردبوو. عەقڵ لە سەدەی کلاسیک ناعەقڵی کۆیلەیخۆیکرد، ئەمەی لەسەر حیسابی شێتی کرد. لەدوای سەدەی ڕێنیسانسەوە دیوارێ کەوتە نێوان باشە و خراپەوە. لێرەوە جیاکردنەوەێک کەوتە نێوان عەقڵ و ناعەقڵەوە. بەبۆچوونی فوکۆ ئەمەیە قەیرانە ڕەوشتییە نوێکە. نموونەش لەسەر ئەمە، فوکۆ وتەنی، مارکیز دۆ ساد و نیچەیە. نیوەی جیهانی ڕەوشتیش دەکەوێتە بواری ناعەقڵەوە. کەوابێ عەقڵ کە ناعەقڵ دروستدەکا ئەم ناعەقڵە وەک شتێ ناڕەوشتیش سێردەکا. سەدەی کلاسیک وایکرد مەیدانی ناعەقڵ شوێنێ ئیرۆسی بێ و کراش بە بوارێ بۆ سیحگەرای و عیرفان. شێتی ،بەمجۆرەبێ ،دەبێ بە مەیدانێ بۆ لەخۆگرتنی ناعەقڵ، ئەم ناعەقڵەش ، بەپێی قسەی فوکۆ، دەبێ بە یادەوەری گەورەی گەلەکان، واتە ناعەقڵی وەفای گەورەی ئەم گەلانەیە بۆ ڕابردوو.\nجەغتی زۆری میشیل فوکۆ لەسەر ناعەقڵ بەشێ گەورە لە ئارکیۆلۆژیای(هەڵکۆڵین)ڕوناکبیری سەدەی کلاسیکی ڕۆژئاوا نیشاندەدا کە پێش توێژینەوەکانی فوکۆ نادیاربووە.بەپێی بینینی فوکۆ لە ناعەقڵا مێژوو بۆ گەلان هەمیشە هاوچەرخ دەبێ.ئەم مەیدانی ناعەقڵییەش وردە وردە ڕووی لە بازنەی نەخۆشیکرد.ئەڵبەتە شێتی تا گەیشتەئەوەی ببێ بە نامۆیێ زەینی،کەئەوەش لە سەدەی 19 ڕوویدا،زۆری خایاند چونکە لە سەدەکانی پێش سەدەی 19 شێتی خۆی وەک ئەزموونێ بەد دەردەخست.فوکۆ پێیوایە کلاسیک ئەزموونێ ڕەوشتی بۆ ناعەقڵ ڕسکاند کاتێ پێوەندیێکی لەنێوان ناعەقڵ و شێتی و یاساغی سێکسی و یاساغی ئاینی و ئازادی هزر و دڵدا دروستکرد.ئەم ئەزموونەش دەبێ بە بناغە بۆ دروستکردنی نەخۆشی عەقڵی.سەدەی کلاسیک ئەزموونێ گشتییە بۆ ناعەقڵ بەس ئەم ئەزموونە تێکەڵیێک لەخۆدەگرێ.چونکە ئەم ئەزموونە تاوانکار و شێت و نەخۆشی پێکەوەکۆدەکردەوە.لەگەڵ دروستبوونی زانستێ تایبەت بە شێتیش ئەوە بێدەنگکرا کە ناعەقڵ دەیوت ئەوەش بۆئەوەی تەنیا گوێ لە دەنگی ناساغی شێتی بگیرێ.لەگەڵ سەدەی 19 هێدی هێدی شێتی ناعەقڵی لەناو خەڵک دەرپەڕاند.شێتی بوو بە بوارێ بۆ ناساغی،بۆ لێکدانەوەکانی پزیشکی عەقڵی.\nلەگەڵ دامەزرانی نەخۆشخانەی گشتی و،لەگەڵ کردنەوەی بنکەکانی گرتووخانە لە بەشێ لە وڵاتانی ئەوروپای(ئەڵمانیا و ئینگلترا)،تاکۆتای سەدەی 18،سەدەی کلاسیک(سەدەی 17 و 18 )دەستبەرداری گرتن نەببوو.ئەم سەدەیە لەڕێگای گرتنی ئەوانەی ئازاری خۆیان دەدا(واتە هەوڵی خۆکوشتنیان دەدا)،بێشوێنەکان، لادەرەکانی ناو کۆمەڵگە،ئەوانەش کە قسەیان بەپیرۆزیە ئاینییەکان دەووت دەستێ باڵای لە دروستکردنی وێنەێک لەسەر ناعەقڵ هەبوو.بەشێ زۆریش لەوانەی ڕاپێچی گرتووخانەکان دەکران ئەوانەبوون کە ئەحمەقبوون، ئەوانەی توانای کۆنتڕۆلکردنی خۆیان نەمابوو. فوکۆ پێیوایە سەختبوو لە ئەرشیفی نەخۆشخانە و گرتووخانەکانا ئەوە دەستنیشانکرێ کام لەمانە شێتبوون، ئەوەی خەلەل لە ڕەوشتی هەبووە، یان ئەوەی بە خراپی مامەڵەی لەگەڵ خێزانەکەی کردوە یاخود ئەوەی ویستویەتی کۆتای بەژیانی بهێنێ.بۆیە فوکۆ دەپرسێ ئایا ئەمانە شێتبوونە یان تاوانکار؟ فوکۆ کێشەکە بۆ ئەم سەدەیە لە تێنەگەیشتن لە سروشتی شێتیدا دەبینێتەوە.گومانیناوێ، ئەم تێکەڵکردنە لەنێوان ئەو جۆرانە زۆریویست تا ئەوروپا توانی لەیەکترجیایانکاتەوە.چونکە سەدەی کلاسیک لەڕووی گرتنەوە خاوەنی یەک ئەزموون بووە ئەوەش ئەزمونی تێکەڵکردنبووە.بەڵام لەناو ئەو تێکەڵکردنە هەمیشە دەنگێک خۆی لە دەنگەکانیتر جیاکردۆتەوە ئەمەش بەو هاوارە توڕە و تووندەی لە گرتووخانەکانا بەرزبۆتەوە. بەمجۆرە فوکۆ باس لە توڕە دەکا، ئەو کەسەی لە گرتووخانەکانا دەنگ بەرزدەکاتەوە.ڕەنگە ئەم ناوە، توڕە،لە ئەرشیفی گرتووخانەکانا ئەو دەمە لە سەردەمی کلاسیک هێمابووبێ بۆ کەسێ لادەر لە ڕەوشت و یاسا.بۆیە گرتنی کەسێ بەناوی توڕەوە ئەو سێستەمە یاسای و پۆلیسیەمان بۆوێنەدەکا سەردەمی کلاسیک کێشابووی، بەڵام کەسی توڕە نەخۆشە یان تاوانکار؟ بەدڵنیایەوە ئەم جۆرە مامەڵەیە لەگەڵ ئەم کەسە لە سەردەمی کلاسیک نیشانەیە لەسەر ئەو جۆرە تێگەیشتنەی ئەم سەردەمە هەیبووە بۆ ئەزموونی ناعەقڵ. فوکۆ وتەنی کاتێ سەدەی 17 و 18 شێتیان دەگرت هەمان شتیان لەگەڵ بۆنموونە لادەرە و ئەوانتریش دەکرد بەڵام ئەمە پێوەندی بەوەوەنییە کە سروشتی نەخۆشی شێتیان نەدەناسی بەڵکو لەبڕی ئەوەی تەماشای شێتیان لە گۆشەنیگایجیاوەدەکرد. بۆیە دەکرێ بووترێ کە جیهانی شێت لە سەردەمی کلاسیک تاکشێوە نەبووە بەڵام شێتەکان وەک گیراوەکانی پۆلیسخانەکان تەماشاکراون. فوکۆ ئاماژە بەوەدەکا کە بەشێ لە شێتەکان بارێ تایبەتیان هەبوە،بۆنموونە هەندێ لە نەخۆشخانەکانی پاریس ئامادەییاندەربڕیوە ئەو هەژارانە چارەسەرکەن عەقڵیانلەدەستداوە.بەڵام هەر ئەم نەخۆشخانانە ئامادەشبوونە کەسە نامۆزەینیەکانیش لەخۆبگرن و کاربۆ چارەسەرکردنیانبکەن ئەڵبەتە چارەسەرەکە ڕێگای کۆنیلەخۆدەگرت(وەک شۆرین و پاککردنەوە و..).\nبەپێی توێژینەوە فەلسەفیەکەی فوکۆ بێ لەسەر دیاردەی شێتی لە سەدەکانی ناوەڕاستدا شێتەکان لە هۆتێل دادەنران و هەرچی ئەوانیترە لە ژوور دادەنران بەڵام لە کۆتای سەدەی 18،ئەو کاتەی قسەدێتە سەر نەخۆشخانەکان، باسلەوەدەکرێ کە شێتەکان لە هۆڵ، هۆڵی نەخۆشخانەکان،دادەنران. ئەڵبەتە هەر هۆڵە و چەند جێگاێکی لێبووە، هەر جێگاێک 3 تا 4 کەسیان لەسەر خەواندوە. شێتەکان لەڕووی ڕەگەزییەوە بەجۆرێ جیاواز لە نەخۆشخانەکان دادەنران،شێتی نێر لە شوێنێ و شێتی مێ لە شوێنێتر.پاش ماوەیەک لە چاوەڕوانی گەر چاکنەبونایەتەوە بۆ شوێنی تر دەگوێزرانەوە. فوکۆ وایبۆدەچێ کە دەستەبەسەرکردنی ئەحمەقەکان لە سەدەی 17 و 18،کە کردەێ پۆلیسی ئامێزبووە،ناکرێ بووترێ دیاردەێ وروژێنەر نەبووە بەتایبەت ئەو نامۆییەی شێتەکان لە گرتووخانەکان دەیژیان، وەکیتریش لە گرتووخانەکانا ،بەقسەی فوکۆ، شێتی وەزیفەی جۆراوجۆری هەبووە. تەنانەت ئاماژە بۆئەوەش دەکا کە شێتی لە گرتووخانەکانا بریتیبووە لە لادان لەناو جیهانی ناعەقڵدا. ئەو چارەسەرەش لە نەخۆشخانەکانا بە شێتەکان دەدرا چارەسەرنەبوون بۆ نەهێشتنی شێتیەکانیان بەڵکو چارەسەرەکان دووربەدوردەکران و زۆرجاریش ئەو چارەسەرە بۆ ئەو نەخۆشییانەبون لەماوەی دەستبەسەربوونەکەیان تووشیدەبوون. کەواتە بایەخدانەکان لە نەخۆشخانەکانا بە شێتەکان بایەخداننەبوون بە شێتەکان وەک نەخۆشێکی شێت. تەنانەت نەخۆشخانەکان شێوەی بەندیخانەیان وەرگرتبوو، یان ئەو شێوازەی لە نەخۆشخانەکانا بەکاردەبرا زۆرتر لە شێوازی بەندیخانە دەچوو تا نەخۆشخانە.ئەوی بۆ پزیشکەکانی ئەم جۆرە نەخۆشخانانەی شێتەکانی تیا دەستبەسەردەکرا گرینگبوو ئەوەبوو کە نەخۆشی بۆ ئەو کەسانە نەگوێزنەوە سەردانیاندەکەن.ئەحمەقەکان کە دەگوێزرانەوە نەخۆشخانەکان لەوێ بەیەک چاو تەماشادەکران و جیاوازیلەنێوانیان نەدەکرا و،بە نەخۆشەکانی تریش تێکەڵدەکران و مانەوەشیان وەک سزاێک سێردەکرا و مامەڵەش لەتەکیانا زۆر پۆلیسی دەبوو.\nئازاد حەمە، مامۆستای فەلسەفە لە زانکۆی سلێمانی\nMichel Foucault .History of Madness. Jean Khalfa (ed.). translated by Jonathan Murphy. Routledge، 2006.\nMichel Foucault. Madness and Civilization: A History of Insanity in the Age of Reason. Translated by Richard Howard. Vintage;1988.\nMichel Foucault & Paul Rabinow. The Foucault Reader. Pantheon .1984.\nدرێژەی هەیە …..\nله ده‌لاقه‌ی شارلی ئیبدۆوه، تێڕوانینێک بۆ ئیسلام، ئه‌وروپا و مه‌سیحایه‌تی…1\nبۆ شاراوە بین … دایکی سۆلاڤ\nسۆسێولۆژیای زیگمۆن باومان\nدیالۆگێك له‌گه‌ڵ فه‌یله‌سوفی فره‌نسایی ئالان بادیۆ دا\nهایـدیگه‌ر و كـــانت … مه‌عته‌سه‌م حسین


ناوەڕۆکی ووتارەکەی مەلا بەختیارلە چوارەمین کۆنفرانسی نيودەوڵەتی سەنتەری فەرەنسی کوردی . | pukonline.net\nناوەڕۆکی ووتارەکەی مەلا بەختیارلە چوارەمین کۆنفرانسی نيودەوڵەتی سەنتەری فەرەنسی کوردی .\n1274: جار بینراوە\nئەركە دیموكراسییە هاوچەرخەكان\nسەرەتا، سوپاسی سەنتەری فەرەنسی- كوردی‌و گروپی (فرانس- عێراق) لەئەنجومەنی پیرانی فەرەنسا دەكەم، بۆ سازدانی ئەم سیمینارە لەهۆڵی ئەنجومەنی پیرانی فەرەنسا. سوپاسیش بۆ ئامادەبوانی بەڕێز!\nپێنج سەدە چەوساندنەوە\nناونیشانی بابەتەكەم، لە سێ تەوەر پێكهاتووە:\nیەكەم: داعش، دووەم: كوردستان‌و سێهەمیش ئەركە دیموكراسییە هاوچەرخەكان.\nبۆئەوەی بتوانم هەرسێ تەوەرەكە پێناسە بكەم، دەبێ بەكورتی، بگەڕێمەوە بۆ سەدەكانی پێش‌و دوای جەنگی یەكەمی جیهان.\nرۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە (5) سەدە لەلایەن عوسمانییە سونیگەراكانەوە، حوكم كراوە. ئێرانیش هەمان ماوە لەلایەن شیعەگەراكانەوە، سیستەماكتریش لەرووی مەزهەبی‌و داهێنانی ئیجتیهادی ئیسلامیەوە، حوكمڕانی كراوە. زیاتر لە (30) نەوەی كۆمەڵەكانی ئەم میللەتانە، لەو (5) سەدەیەدا، پەروەردەكراوی روحی‌و كۆمەڵایەتی‌و مەزهەبی، سوننەو شیعە، بون‌و هەن.\nكاتێك، كۆلۆنیالیزم، لە پێش‌و پاش جەنگی یەكەم، پێویستی بە بازاڕو كەرەسەی خاو و دەستی هەرزانی ئەم وڵاتانە هەبوو، لەسەدەی هەژدەهەمەوە، لەرێگەی رۆژهەڵاتناسان‌و كۆمپانیاو پسپۆڕەكانیانەوە، هەوڵی چاكسازی عوسمانی‌و سەفەویەكانیان دا. لە ئەفریقیای باكورەوە هەتا دەوڵەتانی بەلكان، پشتیوانیشیان كردن بۆ سەركوتكردنی راپەڕینی گەلانی ناو سنوری دەسەڵاتەكانیان؛ بەڵام گۆڕانكاریەكانی مێژوو، هەڵكشانی سیستەمی سەرمایەداری، هاوكات، كاریگەریەكانی دەستكەوتە تەكنەلۆژی، زانستی، فەلسەفی‌و سۆسیۆلۆژیەكانی رۆژئاوا، هەم سیاسەتی دەوڵەتانی رۆژئاوای بەرامبەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕی، هەم ئیمپراتۆریەتەكانیشی دوچاری قەیرانی فراوان كرد؛ كە جەنگی یەكەم بەرپا بوو، عوسمانیەكان روخان، ئیمپراتۆریەتی ئێران گۆڕدرا، رێكەوتنامەی سایكس پیكۆش (1916)، لەناو وڵاتانی عەرەبی سەپێنراو چەندین دەوڵەتیشیان بۆ؛ هەتا ئەوكاتە دامەزرا، نەتەوەی عەرەب سیستەمی دەرەبەگایەتی دواكەوتوی سەدەكانی ناوەڕاستی هەبوو. بەڵام دوای سایكس پیكۆ، لەكەنداوەوە، بۆ رۆژهەڵاتی نزیك، چەندین دەوڵەتی بەناو نیشتمانی‌و پاشایەتیان بۆ پێكەوەنران. لەناویاندا:\nكورد، ئەرمەن، فەلەستین، چەركەس‌و چەندین نەژادو نەتەوەی تری وەكو سریانی‌و كلدۆئاشوری، لە لایەنی كەمی مافی سیاسی بێبەش كران.\nلەناو ئەو دۆخە سیاسیەی دوای سەركەوتن لەجەنگی یەكەم‌و لەسەر بنەمای كۆمەڵایەتی، ئایینی‌و مەزهەبی؛ دەیان كێشەی قوڵی ئابوری، سیستەمی حوكمڕانی، داب‌ونەریتی كۆمەڵایەتی سەدەكانی ناوەڕاست، لەهەموشی خراپتر، زۆرینەی خەڵك، كۆیلەی روحیی ئاین‌و مەزهەبەكانی ئیسلامی بون‌و كەمترین گۆڕانكاری دەرونی‌و هزریش بەسەریاندا هاتبوو، لەهەلومەرجی سیاسی ئاوهاو لەباری كۆمەڵایەتی وادا، تابلۆی سیاسی هەزارەی دووەم، بەمشێوەیەی خوارەوە، نەخشێنراوە:\nهەژمونگەری ئایینی‌و مەزهەبی قوڵی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، زەمینەی سەرهەڵدانی دوو رێبازی كاریگەر بووە: 1- وەهابیەكان كە لەسەدەی نۆزدەهەمەوە هەبون. 2- ئیخوان موسلمین، كە ساڵی (1928) دامەزراو، زووش پەرەی سەند.\nدوای جەنگی یەكەم: چەندین پرۆژەی سیاسی‌و حوكمڕانی بۆ بەرێوەبردنی میللەتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەبوو.\n– پرۆژەی دروستكردنی دەوڵەت‌و سیستەمی كۆلۆنیالیستی. بەناوی نیشتمانەكانەوە. بێ رەچاوكردنی نەتەوەو گەلانی جیاواز. تەنها دەوڵەت بۆ عەرەب‌و فارس‌و تورك دروستكران.\n– پرۆژەی هێزە ناسیۆنالیستەكان، لەدوای جەنگی دووەمی جیهانەوە. بۆ هاتنەسەرحوكم وەكو ئەلتەرناتیفی حكومەتەكانی پاشكۆی كۆلۆنیالیستی.\n– پرۆژەی هێزە ماركسیست‌و چەپەكان، وەكو ئەلتەرناتیفی حكومەتەكان‌و هێزە ناسیۆنالیستی- نیشتمانیەكان.\nئەم پرۆژانە، هی دەرەوەو ناوەوە، لەسەدەی رابوردودا، بەقۆناغ، لەنێوان جەنگی یەكەم هەتا پەنجاكانی دوای جەنگی دووەم، پرۆژەی كۆلۆنیالیستی شكستی خوارد.\nلەدوای پەنجاكان‌و هاتنە سەر حوكمی ناسیۆنالیستەكانی عەرەب‌و تورك‌و فارس، چەپەكان شكستیان خوارد.\nلەهەشتاكانیشەوە، هەتا نەوەدەكان، دەسەڵاتەكانی ناسیۆنالیزمی عەرەبی‌و فارسی شاهنشایی‌و تۆرانیزمی تورك، شكستیان خوارد.\nدوای شكستی ئەو پرۆژانەو سەركەوتنی كۆماری ئیسلامی- شیعەگەرا لەئێران (1979) هەرەسی بلۆكی سۆسیالیستی (1988-1989) سەركەوتنی رەفاهی توركیا (1998)و پاشان پارتی داد‌و گەشەپێدانی توركیا (ئیسلامگەرا)و پەرەپێدانی فاشیەتی بەعسی عێراق، بۆ ئەنفالكردنی باشوری كوردستان‌و كیمیاباران‌و داگیركردنی كوییت، بزوتنەوەی ئیسلامگەرای شیعەو سوننەش لەعێراق، خۆیان رێكخستەوەو بوشن بە هێزی سەرەكی ئامادە، بۆ سەر دەسەڵات.\nلەو بارودۆخەدا، كە بلۆكی سۆڤیەت سەراپا روخاوە، كۆماری ئیسلامی ئێران سەقامگیر بووەو هەژمونیشی لەناو شیعەكانی (عێراق، لوبنان، بەحرین، حوسیەكانی یەمەن‌و عەلەویەكانی سوریا) دەركەوتبوو، حكومەتی سەلەفیەتی كۆمەڵكوژی ئەفغانی پەرەی سەندبوو. لەزۆربەی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، رای گشتی توند دژی حكومەتەكانیان بون‌و رقیشیان لەسیاسەتی وڵاتانی رۆژئاوا هەڵسابوو، چونكە زیاد لەسنوری لۆژیكی سیاسی‌و بەرژەوەندی ئابوری، پشتیوانی حكومەتە دیكتاتۆرەكانیان دەكردو لایەنی كەمی بەرنامەیان، بۆ قوڵكردنی خەباتی دیموكراسی‌و مەدەنی نەبوو؛ لەبارودۆخێكی وادا، خۆرسكی، راپەڕینی بەناو بەهاری عەرەبی تەقیەوە، بێ‌ئەوەی ئەلتەرناتیفی دیموكراسی، یان هۆشیاری دیموكراسی بۆ سەرخستنی دیموكراسی‌و، لایەنی كەمی عەدالەتی گوزەران، هەبوبێ!\nنەبونی ئەلتەرناتیفی دیموكراسی\nلە نەبونی ئەلتەرناتیفی دیموكراسی‌و ئاستی نزمی وشیاری كۆمەڵایەتی؛ لەكاتێكدا تەواوی پرۆژەكانی سەدەی بیستەم، بەدەوڵەتە دامەزرێنراوەكان‌و حیزبەكانەوە، شكستیان خواردبوو؛ هەژمونی ئاینی- مەزهەبی فراوان هەبوو، بێگومان، زۆرینەی خەڵك، لەسەرەتای راپەڕینی بەهاری عەرەبی، دەكەونە ژێر كاریگەری سیاسەتی ئیخوان موسلمینەوە، كە تاقە لایەنی سیاسی بەهێزی خاوەن توانای دارایی‌و راگەیاندن بوو. هاوكات، كاریگەریەكانی وەهابیەت‌و رەوتە جیاوازەكانی سەلەفییە توندڕەوەكانی جیهادی لە میسرو قاعیدە لە ئەفغانستان‌و گروپەكانی تری جیهادی لەناو سوریا، عێراق، یەمەن، لیبیا، ئەفریقیا، میسرو سینای میسر، فەلەستین، كوردستان، دەركەوتبوو. لەناو دۆخێكی سیاسی- كۆمەڵایەتی‌و لەسایەی داڕمانی حكومەتەكان، یان نەمانی مەركەزیەتی حكومەتەكانی تر، بێگومان، كاتێك ئیخوانەكان نەتوانن ئەلتەرناتیفی شیاوی مەدەنی بن؛ كاتێك وەهابیەكانیش رێبازی سەلەفی خۆیان نەگۆڕن؛ ئەم رەوتە سەلەفییە توندڕەوانە، لەحاڵەتی وای سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و نەبونی مەركەزیەتی حكومەتەكاندا، ئیتر دەتوانن خۆیان بەهێز بكەن. چەك بكڕن‌و چەك كۆبكەنەوەو پارەی زۆر دەستبخەن. هەروەها باری تێكچونی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و دەرونی خەڵك‌و شكستی راپەڕینی گەلانی ناوچەكەش بقۆزنەوە. لەهەلومەرجی خوازراویشیاندا، لەشكر پێكەوە بنێن. ناوچەكە كۆنترۆڵ بكەن. ناكۆكی نێوان شیعەو سوننە، ناكۆكی نێوان حكومەتەكان، هێزەكان، نەبونی ستراتیژی دیموكراسی حكومەت‌و هێزەكانی سۆسیال- دیموكراتەكان لەسەر ئاستی جیهان بقۆزنەوەو بیگەیەننە راگەیاندنی خەلافەتی داعشیش.\nدوای داعش‌و خەلافەتەكەی، دوای بەرەی نوسرەو سەركەوتنە عەسكەریەكانی.. حكومەتی عێراق‌و سوریا، بەو هەموو سوپاو بودجەی سەربازی‌و موخابەراتەی هەیانبوو، نەیانتوانی بەرگەی دراماتیكی روداوەكان‌و هێرشەكانی سەلەفیەكان لە (موسڵ، رومادی، حەویجە، فەلوجە، جەلەولا، سەعدیە، ئامرلی، رقە و حەسەكەو دێرزور و ناوچەگەلێكی تر) بگرن. هەتا وایلێهات، ئەم دوژمنە سەرسەختانەی دیموكراسی، تیرۆریان گەیاندە رۆژئاواش. تاوانی گەورەشیان ئەنجامدا‌و ئاسایش‌و ئازادی رۆژئاوایان خستە ژێر مەترسی راستەقینەوە. بەتایبەتی لەفەرەنسادا.\nلێرەدا دەمەوێ دوو راستی بڵێم، كە وڵاتان‌و هێزە دیموكراتیەكانی رۆژئاوا چەند هەڵەی ستراتیژییان كردووە. راستیەكانیش ئەمانەی خوارەوەن:\nیەكەم: دوای 11 ی سپتامبەری 2001، كاردانەوەی رۆژئاوا، تەنها كاردانەوەی عەسكەری بوو. ئەمە لەكاتێكدا دەبوایە، پرۆژەیەكی ستراتیژی عەسكەری، سیاسی، ئەمنی، كۆمەڵایەتی، ئابوری، كولتوری‌و فەلسەفەی پەروەردەیی، ئامادەبكرایەو تەواوی توانای بۆ بخرایەتەكار، لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورەشدا جێبەجێ بكرایە.\nدووەم: لە دانیمارك؛ دوای بڵاوكردنەوەی كاریكاتۆری رۆژنامەی (جیلاندس پۆستن- 30/9/2005) لەسەر پێغەمبەری ئیسلام، كاردانەوەی ئیسلامی‌و سەلەفیەكان، لەرۆژئاوادا، لەئاستێكی مەترسیداردا بوو، كەچی، وڵاتانی رۆژئاوا، كەمترین لێكۆڵینەوەیان لەسەر ئەو دیاردەو روداوە كۆمەڵایەتیە هەبوو، كاریكاتێرەكەی (جیلاندس پۆستن)یش پێویست بوو، تەواوی حكومەتەكانی رۆژئاوا رابچڵەكێنێ، كە هەژمونی ئیسلامی- سونیگەرا، لەرۆژئاوا لەناو خەڵكانی موسڵماندا، قوڵە. كەچی بەداخەوە، تێنەگەیشتن لەئیسلام‌و لە مەزهەبی سونیگەراو لە وەهابیەت، لایەنی كەم لە نیو سەدەی رابوردوو، لەرۆژئاوا، وای كردووە، ساڵانە دەیان هەزار ئیسلامی پەنا بەرنە رۆژئاواو لەرۆژئاواشدا، ژینگەی كۆمەڵایەتی ئیسلامگەرا، بپارێزن‌و پەرەپێبدەن. هەتا گەیاندیانە ئەوەی زیاتر لە (40) هەزار تیرۆریست، لەباری سایكۆلۆژیەوە، وەكو شانەی نوستو، ئامادە بكەن‌و هێزی چەكداری تیرۆریستەكانیش، بە چەكدارو پارەو كاری تیرۆریستی لە خەلافەتەكەی ئەبوبەكر بەغدادی‌و تەنانەت لەرۆژئاواشدا، زیاتر بكەن. هەتاڕادەی بەكارهێنانی چەقۆ، بۆ تیرۆركردنی هاوڵاتی مەدەنی. بەمەش دەركەوت كەوا:\nوڵاتان‌و موخابەراتەكانی ئەمریكاو رۆژئاوا، زانیاری باشیان لەسەر هێزە تیرۆریستەكان نەبووە، بۆیە، داعش‌و بەرەی نوسرەو ئەحراری شام، توانییان، لەژێرەوە، لەشكر پێكەوە بنێین؛ چەك كۆبكەنەوە؛ پارە دابین بكەن؛ هەڵمەتی راگەیاندن‌و جەنگی سایكۆلۆژی بەربڵاویان هەبێ.. سەیارەو چەكێكی قورسی زۆر كۆبكەنەوە، لەناكاویش، لە دوو وڵاتی گرنگی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا (عێراق‌و سوریا) بەئەندازەی روبەری بریتانیا، ئەرز داگیر بكەن‌و تاوانی بێشوماریش ئەنجامبدەن.\nئایە ئەمە نایسەلمێنێ كە تیرۆریستەكان، وریاتر بون لە موخابەراتی وڵاتانی رۆژئاواو رۆژهەڵات؟\nهەروەها، ئایە ژینگەی كۆمەڵایەتی ئیسلامی سەلەفی لە ئۆروپاو رۆژئاوادا، دەرینەخست كە پەروەردەی دیموكراسی‌و مەدەنی‌و فەلسەفەی پەروەردەی خوێندن، كاریگەری لەسەر پێكهاتە ئیسلامیەكان كەمە؟\nدیاردەی تیرۆریستەكان لەرۆژئاوادا، لەناو ئیسلامیەكان‌و تاك تاك لەناو خەڵكی تریشدا، دەریخست كە:\nرۆژئاواش، پێویستی بەوەیە، تەنها پشت بە مەسەلە مەتریالیستەكان نەبەستێ. تەنها پشت بە مۆدێرنێتە نەبەستێ. تەنها پشت بە سەركەوتنی سیستەمی دیموكراسی‌و ئازادییە رەهاكان نەبەستێ. بەڵكو رۆژئاواش، وەكو زۆرێك لە وڵاتانی ئاسیا، پێویستی بە مۆراڵی كۆمەڵایەتی‌و سۆزی خێزان زیاترە؛ پێویستی بە رەچاوكردنی كێشە دەرونیەكان‌و پێویستییە روحیەكانە، دیارە دوور لە ئەقڵیەتی چەقبەستوی سەدەكانی ناوەڕاست. ئەزمونی چین، ژاپۆن، كۆریای باشور، سریلانكا، تایوان‌و زۆرێك لە وڵاتانی باشوری رۆژهەڵاتی ئاسیا، دەریانخستووە كە باڵانس راگرتنی پێویستییە مەتریالیستیەكان‌و راستیە مۆراڵییەكان (روحیەكان) گرنگەو قابیلی جێبەجێكردنیشە.\nئایە، وڵاتان، كۆمەڵەكان، حیزبەكان، رێكخراوە مەدەنیەكان، راگەیاندن‌و ئۆرگانە كۆمەڵایەتیەكان، لەدوای سەرهەڵدانی داعش‌و دیاردەی ترسناكی تیرۆریستی لەرۆژئاوا، توێژینەوەی ستراتیژییان بۆ خۆیان‌و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە؟ ئەگەر هەیە، ئایە بڕیاریان داوە، چیكە هەڵە كوشندەكانی سەدەی كۆلۆنیالیزمی كلاسیكی‌و نوێ، دوپاتنەكەنەوەو پرۆژەی درێژخایەنیان بۆ گۆڕینی فەلسەفەی پەروەردە، گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی، سیستەمی حوكمڕانی بەرەو دیموكراسی‌و دادپەروەری، ئایە پرۆژەی وایان هەیە؟ ئەوەی ئێمە بیزانین، جگە لە ستراتیژی جەنگ دژی داعش، باقی ئەركە ستراتیژیەكانی دیموكراسی‌و گۆڕانكاری، نە لەرۆژئاوادا بۆ رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە؛ نە لەناو ئۆپۆزسیۆنی سوریاو ناوچەكەشدا هەیە؛ نە دیالۆگی هەمەلایەنەش بۆ پەسەندكردنی ستراتیژی دیموكراسی لەنێوان هێزو دەوڵەتە دیموكراتەكانی رۆژئاواو رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەیە. ئەوەی لەباری دیموكراسیشەوە كراوە، یان وتراوە، لەناو هاوكێشەكان‌و دانوستانەكاندا، زۆر زۆر كەمە. بەڵكو هێشتا، لەوڵاتانی عەرەبی، ئەفغانستان، پاكستان، توركیاو دەوڵەتانی ئاسیای ناوەڕاست، كاریگەری ئیسلامی‌و مەزهەبی زۆر زیاترە لەكاریگەری هێزە دیموكراتەكان.\nكوردستان.. دوای داعش\nجارێ، پێویستە بڵێم: بۆ هەموو جیهان دەركەوت، كە سوپای سەد ساڵ دامەزراوی وڵاتان، لەبەرامبەر تیرۆریستەكاندا، نەیانتوانی سەركەوتنی عەسكەری ستراتیژی بەدیبهێنن. بەڵام..\nپێشمەرگە لەباشوری كوردستان‌و شەرڤانان بەپشتیوانی گەریلای باكوری كوردستان، لەرۆژئاوای كوردستان، توانییان، سەركەوتنی مێژوویی بەسەر تیرۆریستان بەدیبێنن. بۆ وایە؟ بۆچی سوپای سەد ساڵەی دەوڵەتان شكست دەخۆن‌و هێزی گەل سەردەكەون؟ وەڵامەكەی ئاسانە.. ئەویش ئەوەیە كە:\nسوپای دەوڵەتان، سوپای سەركوتكردن‌و لەشكری پاراستنی حكومەتە دیكتاتۆرەكانن. سوپای نیشتمانی پرۆفیشناڵ نین.. خاوەنی پرسی نیشتمانی‌و دیموكراسی‌و دەستوری گەلپەسەند نین. تەنانەت عێراق، لەدوای روخاندنی رژێمی سەدامەوە، نەیتوانی لە (10) ساڵدا سوپای پرۆفیشناڵی دەستور پارێز دروست بكات. كاریگەری تایفەگەری لەسەر سوپاكە زۆر بوو، بۆیە، لە هێرشەكانی داعشەكان، لەساڵی یەكەمدا شكستی خوارد. وا تازە تازە، ئەویش بە پشتیوانی حەشدی شەعبی‌و پێشمەرگە، داعش تێكدەشكێ. لەسوریادا ئێران‌و روسیا بەشێوەیەكی تایبەتی‌و سەرەكی، هێزەكانی هاوپەیمانانیش بەشێوەیەگی گشتی، نەبونایە، سوپاو حكومەتی سوریاش، ئێستا، وەكو یەمەن‌و لیبیای بەسەرهاتبوو.\nپێشمەرگە، چەكی كەمە. موچەی كەمە. هەتا ساڵێك لەمەوبەر، هیچ دەوڵەتێكیش پشتیوانی نەدەكردین، بەڵام پێشمەرگە، پەیامی رزگاری نەتەوەی كوردو بیروباوەڕی دیموكراسی‌و پرسی مرۆڤایەتی هەیە.\nپێشمەرگە.. بۆ ئازادی كوردستان‌و پاراستنی ئازادییە بەدیهاتوەكانی جیهان تێدەكۆشێ.\nپێشمەرگە.. مرۆڤێكی چەكداری مرۆڤایەتیە. نەك چەكداری پاراستنی دیكتاتۆرەكان.\nهەر هێزێك، لەناو ئازاری نەتەوەكەیدا، لەدایكبوبێ، ئازاری نەتەوەو خەڵكی تر نادات.\nئەمە راستیی پێشمەرگەیە، بۆیە سەردەكەوێ. هەروەكو چۆن، لەشۆڕشی ئەیلولی (1961)و شۆڕشی نوێی (1976)ەوە، بۆ پەیامەكەی‌و مرۆڤایەتیەكەی‌و دیموكراسی، بەردەوام قوربانیداوە. ئەنفال‌و كیمیابارانیش، نەیبەزاندووە.\nلەرۆژئاوای كوردستاندا.. دوای (2) ساڵ دامەزراندنی هێزی شەڕڤان، بە ژن‌و پیاوەوە، وڵاتێكیان ئازاد كردووە. داستانی كۆبانی‌و سەریكانی‌و منبج‌و.. تۆمار دەكەن، هێزێكی تازە دامەزراو، ئەگەر بیروباوەڕ، پەیام، ئامانجی مرۆڤایەتی‌و دیموكراسی نەبێ، چۆن دەتوانێ بەرامبەر تیرۆریستەكان، سەربكەوێ؟\nئەم سەركەوتنانەی لەباشورو رۆژئاوای كوردستان، دژی تیرۆریستان، هاتنەدی، پێویستە وا لە دەوڵەت‌و رای گشتی رۆژئاوا بكات، سیاسەتی دژایەتی كوردو بێبەشكردنی لە مافە دیموكراسیەكان، راستبكەنەوە. ئیتر ناكرێ، وەكو سەدەی بیستەم‌و سەردەمی سەپاندنی سایكس پیكۆ (1916)، پاشان رێكەوتنی لۆزان (1923) یان رێكەوتنامەی جەزائیر (ئازاری 1975) لەچاوی حكومەتەكانەوە سەیری كێشەی دیموكراسی كوردو گەلانی دیكە بكرێ. بەڵكو دەبێ لەروانگەی چارەسەری دیموكراسیانەو، گۆڕانكاری لە هاوكێشە سیاسیی‌و كۆمەڵایەتیەكانەوە، لەدابینكردنی بازاڕی ئازادو ئازادییە سیاسی‌و كۆمەڵایەتیەكانەوە، سەیری ئاسۆی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی نەتەوەكانی وەكو كوردو كێشەی وڵاتانی نادیموكراتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بكرێت.\nئەگەر، كۆی تێڕوانینی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و حوكمڕانی لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نەگۆڕدرێ. مافی دیموكراسی گەلانی ژێردەستە دابین نەكرێ. بەرە بەرە عەدالەتی كۆمەڵایەتی‌و یەكسانی ژن‌و پیاو نەیەتەدی. سەراپای فەلسەفەی پەروەردە، لە فەلسەفەیەكی ئایینی- ناسیۆنالیستی عەرەبی‌و فارسی‌و توركیەوە، نەكرێتە فەلسەفەی پەروەردەی هاوچەرخ، ئابوری سەرمایەداری دەوڵەت نەگۆڕدرێ بە ئابوری ئازادی دادپەوەر، بەدڵنیاییەوە، دوای تێكشكاندنی تیرۆریستەكان، بە شێوە و ستراتیژی جیاواز، دیسان، تیرۆریستی فیزیكی‌و سیاسی‌و كۆمەڵایەتی‌و هزرو بیركردنەوە، سەرهەڵدەداتەوە. بۆ؟\nچونكە سەرچاوەكانی هەژمونگەری ئیسلامی، مەزهەبی، دواكەوتنی كۆمەڵایەتی، ئەقڵیەتی باوكسالاری‌و كۆیلەی روحی، لە وڵاتانی ئێمەدا، هێشتا ماوە. هەتا سەرچاوەكانی ئەندێشەی سەلەفیەتی میانەڕەو، یان توندڕەو، نەگۆڕدرێ، ئەگەری هەڵگەڕانەوەی سەلەفیەكان، بەهەرچەشنێ بۆیان بگونجێ، لەئارادا ماوە.\nنەتەوەی كورد، لەڕووی ژیۆپۆلەتیك‌و بزوتنەوەی سیاسی، كۆمەڵایەتی، حوكمڕانی‌و پرۆسەی دیموكراسیەوە، لەروی دیموگرافی‌و سەرچاوە سروشتیەكانی ئابورییشەوە؛ ئینجا لەبەرژەوندی هاوبەشی ئابوری، سیاسی، ئازادی‌و مەدەنیەتیشەوە، نەتەوەی كورد لەكوردستانەكاندا، گونجاوترین دۆستی هێزو دەوڵەت دیموكراتیەكانی رۆژئاوایە. تەنانەت، ئەو كێشانەی گەلی فەلەستین، بەهۆی حەماس‌و جیهادو دوژمنایەتی ئیسرائیل هەیانە، كورد، لە كێشمەكێشی ئەو كێشانەی فەلەستینیش، چ لەڕوی ئایینی، چ لەڕوی سیاسی‌و نەتەوەیی‌و ناكۆكیەكانیشەوە، دوورە.\nنەبونی قیبلەی پەرستن‌و لێبوردەیی كوردستان\nلە كوردستانەكاندا، یەكێك لە قیبلەكانی پەرستن‌و سوجدەبردن نییە (مسجد الاقصی)؛ لەكوردستاندا، كێشەی ملیۆنەها پەناهەندەمان نییە؛ لەكوردستاندا، كێشەی بەرتەسكی سەرزەمینمان نییە؛ لەكوردستاندا، كێشەی ئاوی خواردنەوەو سامانە سروشتیەكان‌و نەوت‌و گازمان نییە. لەهەموشی گرنگتر:\nلەكوردستاندا، سەرەڕای ئەوەی حكومەتەكانی داگیركەری كوردستان، لە سەد ساڵی رابوردودا، لەهەموو بەشەكانی كوردستاندا، سیاسەتی جینۆسایدیان لەپێش‌و دوای جەنگی یەكەمەوە، سەپاندووە. بەڵام كورد، بچوكترین رقی لە نەتەوەكانی فارس‌و تورك‌و عەرەب‌و باقی گەلان نییە. ئێستاش، لە گەرمیان‌و چەمچەماڵی ئەنفالكراوداو، لەهەڵەبجەی كیمیابارانكراودا، بەوپەڕی رێزەوە پێشوازی لە عەرەب‌و میوانەكانیان دەكەن. ئەوەتانێ، زیاتر لە یەك ملیۆن‌و نیو عەرەب‌و توركمان‌و مەسیحی، هەڵوەدای كوردستان بون‌و پێشوازی گەرمیان لێكراوە. ئەمە نیشانەی گیانی لێبوردەیی كورد‌و پەیامە مرۆڤایەتیەكەیەتی. ناشڵێین هیچ هەڵە نەكراوە، یان ناكرێ. بەڵام لایەنە پۆزەتیفەكان زۆر زیاترن.\nرەخنە لە سۆسیال- ئینتەرناسیۆنال‌و هێزە دیموكراتەكان\nئەگەر، حیزبە پارێزگارەكان، یان لیبراڵەكان، یان مۆدێراتەكان، یان دیموكراتە مەسیحی‌و راستڕەوەكان، پاساوی ئابوری‌و سیاسی‌و ئایدیۆلۆژییان هەبێ، بۆ پەیڕەونەكردنی ستراتیژی دیموكراسی لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا،و سیاسەتی پراگماتی لەسەدەی رابوردودا پەیڕەو بكەن. بێگومان، مێژوو، لە سۆسیال- دیموكرات‌و چەپ‌و دیموكراتەكانی تر قبوڵ ناكات، كە ئەمانیش، نەیانتوانی، روانگەی جیاوازیان بۆ دیموكراسی‌و عەدالەتی كۆمەڵایەتی لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەبێ. بەڵكو لەبری پشتیوانی هێزە دیموكراتەكان، زۆرتر پشتیوانی حكومەتی حوسنی موبارەكی میسرو بن عەلی تونس‌و بڵند ئەجاویدی توركیایان لەسەر حوكمڕانی دەكردو، وەكو فول نەمبەریش لە سۆسیال- ئینتەرناسیۆناڵدا، وەریانگرتن. تەنانەت چاویشیان لە تاوانەكان دەرهەق بە دیموكراتخوازو مەدەنیخوازو گەلانی وەكو كورد، ئەرمەن، چەركەس‌و بلوج، دەپۆشی. هێزە دیموكرات‌و چەپەكانیش، هەتا ئێستاش، ستراتیژیان بۆ دیموكراتیزەكردنی گەلانی بێبەشكراو لەدیموكراسی، لەسەر ئاستی جیهان نییە.\nئەوەی كراویشە، لەدوای راپەڕینی بەناو بەهاری عەرەبی‌و كۆنگرەكانی بەناوی سۆسیال- دیموكراتەكانەوە، كە لەمیسرو عەمان‌و لوبنان‌و مەغریب‌و تونس كراوە، هەر زۆر كەمە. كاریگەریشی زۆر كەمتر. باشترین بەڵگەش سەرەنجامی هەڵبژاردنەكانی ئەم وڵاتانەیە، كە هێزە دیموكراتەكان، جگە لە تونس، ئەنجامێكی ئەوتۆیان نەبووە. بەڵكو رێژەی دەنگەكانیشیان زۆر كەمە.\nدەمێنێتەوە سەرنجی دیموكراسیتان رابكێشم كەوا: داواتان لێبكەم، هەلومەرجی ئێستا، ناكرێ، دیسان، لەقازانجی حكومەتەكان، بەرێكەوتنی نێودەوڵەتی لەسەر بنەمای بەرژەوەندی ئابوری پەتی، كۆتایی بێت. كە پەردەی شانۆگەری تراژیدیاكە، بە رێكەوتنی دەوڵەتە گەورەكان‌و حكومەتەكانی ئیقلیمی، لەسەر حسابی گەلان‌و دیموكراسی دابخرێ.\nئەگەر بێت‌و هەلومەرجی ئێستا، بە رێكەوتنی نێونەتەوەیی‌و ئیقلیمی، بەبێ گۆڕینی سیستەمە دیكتاتۆرەكان‌و چارەسەری دیموكراسی، كۆتایی بێت. بەدڵنیاییەوە، كوردو گەلان‌و هێزە دیموكراتخوازەكان، بەقوڵیی بریندار دەكرێن‌و بەرپرسیارێتی بەردەوامی سیاستی دیكتاتۆری‌و سەپاندنەوەی كارەسات دەكەوێتە سەر شانی رۆژئاوا. بەتایبەتی ئەمریكاو روسیا.\nئێوە، ئازیزان، شانازی بە پێشمەرگەو شەڕڤانان دەكەن، كە لەشەڕی داعشدا، سەركەوتون. تكایە، وا بكەن، نەتەوەكەشمان، شانازی بە بەردەوامیی پشتیوانی سیاسی‌و دیموكراسیتانەوە بكات، دوای شەڕی داعش:\n– مەهێڵن؛ پیلانی ئیقلیمی لەهیچ بەشێكی كوردستاندا سەربكەوێ.\n– مەهێڵن؛ چەكی ئازادیخوازی‌و چڵە زەیتونی ئاشتی كچان‌و كوڕانی رۆژئاوا، خەڵتانی خوێنی سوپای دیكتاتۆرەكان بكرێ.\n– رێگە مەدەن، گەریلاكان لەباكوری كوردستاندا.. تەنها شاخەكانی كوردستان دۆستیان بن.\n– ئاوڕ لە خەباتی مەدەنی‌و دیموكراسی رۆژهەڵاتی كوردستان بدەنەوەو هەوڵ بدرێ كۆماری ئیسلامی ئێران، دەرگای چارەسەر بكاتەوە.\nدەوڵەتانی رۆژئاواو هێزە دیموكراتیەكان، ئیستا لەهەموو كاتێك زیاتر دەتوانن كاریگەرتر تێبكۆشن بۆ دیموكراسی‌و ئاشتی‌و ئازادیەكان. مێژوو كەمجار، ئەم دەرفەتەی بۆ كۆتاییپێهێنانی دیكتاتۆریەت‌و بەدیهێنانی دیموكراسی لەرۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بۆ دەوڵەتە گەورەكان‌و رای گشتی رۆژئاوا، رەخساندووە. ناكرێ ئەم هەلە لەدەست بدرێ. بەهیواین دەهەی ئایندە، هەمومان بەرپرسیارێتی خۆمان بەرامبەر دیموكراسی، بەدیبێنین.\n: پــــێـــشــتر ئەندامێکی کارای ڕێکخستنەکانی ئەڵمانیای یەکێتی کۆچی دوایی کرد\n: دواتـــــــر ئەڵمانیا- بەرلین: ئەنگێلامێرکل پێشوازی لەنادیە موراد کرد


ئاژانسی ده نگو باسی کوردستان: ئەگر سیکسم لە گەلدا نەکێت ئەوا تومەتی سیخۆرێت لە دەدم و جا زیندانێت دەکەم لە ریزەکانی کومەلە دا دەریشێت دەکەم.\nئەگر سیکسم لە گەلدا نەکێت ئەوا تومەتی سیخۆرێت لە دەدم و جا زیندانێت دەکەم لە ریزەکانی کومەلە دا دەریشێت دەکەم.\nکومەلە داوای ماڤی ژنانی دەکرد؟\nکەم کەم دردە شاراوەکان دینە دەروە لە دەرۆنی مرۆڤەکاندا ئەگر سیکسم لە گەلدا نەکێت ئەوا تۆمەتی سیخۆرێت لە دەدم جا زیندانێت دەکەم ژنیکەی ناو کومەلە ی ریفۆرمخۆازانی فیدای ئیسلامی. کچانی کورد هەلدێن بۆ لای حیزبەکان جا لە ناو ئەم حیزبە شاخۆبال درکردۆانەدا بە زۆر دەست دەریژی سیکسیان دەکرێتە سەر ئەگر سیکسیان لە گەلدا نەکن تومەتی سیخۆری بە سەریاندا دەسپەنن. لە زیندانەکانی رەژیمی کۆنەپرستی ئیرانیش هەم ئەشکنجە دەدرێن و هەم دەست دەریژی سیکسی بە زۆر دەکریتە سەر ژنانی داماوی کورد.\nژنیکی کورد کە ئیستا نیشتەجی یەکیک لە وەلاتانی ئەوروپایە بە ناوی م ز ک. دەلێت رۆژیک یەکیک لە بەر پرسانی بالای کومەلە منی بانک کرد وەتی کەمیک کارمان پیتانە وەرن بۆ دەفتەرەکم . منیش وەک هاوەریک سیری ئەم کابرایەم دەدەکرد رۆیم بۆ لای بە منی وەت راست دەلێن کە تۆ لا گەل کەسیکی ئیتلاعاتی دا بە ئیمیل پیوەندێت هیەی؟ بە راستی زۆر تۆرە بۆم پیم وەت کاکی من مەبستەت لە ئەم قسە قورانە چیە ی؟\nوەتی ئیمە ئاگادارین کە تۆ بە ئیمیل پیوەندێت کردوە بە کەسیکی سیخۆرەوە لە سنە پیم بلی راستە یان درویەی؟\nپیم وەت من خاوەنی شەهیدم چۆن پویندەی دەکم بە دۆژمنی گەل نیشتمانم من بۆ ئەوە هاتۆەم بۆ ئیرە دەژی ناعەدالیتی نا یەکسانی راویستم خەبات بەکم.\nبەر پرسەکە وەتی تازە ئیمە بەلگەکانمان لە بەر دەستایە و من یەک پیشنیارەم هیە ی ئەویش بۆ رەزگار بۆنت لە دەرکردن زیندانی کردەنت یان دەبێت سیکسم لە گەلدا بەکێت یان بیانی دەست بە سەر دەبێت لە ریزەکانی کومەلەیش دەر دەکرێت؟\nزۆر گریام زۆریش پارامەوە لە ئەو بەر پرسە وەتی هەر ئیستا دەبێت سیکسم لە گەلدا بەکێت ئەگر نە بیانی هەرچێت بە سەر هات خۆت بۆ خۆت مەسئۆلێت ، ئەگر بە بردەوامی سیکسم لە گەلدا بەکێت ئەوا لە داهاتودا دەتکم بە بەر پرسیکی گۆرە لە ناو کومەلەدا.\nمنیش وەتم براکم من وەک برایک سیری تۆ دەکم وازەم لی بینە بە حالی خۆمەوە.\nئەو کاتە بە بی چەک چۆمە ژۆرەوە هیچم پی نەبۆ تا بی ترسینم هات دەمی دەرگاکی داخەست و پردەکانی هینا خۆارەوە وەتی دە زۆبە لیباسەکانت داکنە وەتم بۆ وەتی ئیتر قسە کم بکە زۆکە.\nئەو روژە تەجاوزی کرد پێم نامەیکم نارد بۆ کاک ئەبدۆلای مۆهتەدی و بۆ کام عەومەری ئیلخانیزادە لە ناو نامەکدا باسی ئەو کارەساتم کردبۆە بەداخەوە هیچ جوابم نەدرایەوە دوای ئەوی کە دەست دەریژی سیکسی کرایە سەرم بریارەمدا بیم بۆ ئەوروپا کە روژیەک دەردی دەلی خۆم هەلبەریژم.\nئەو بەر پرسە ژن و مندالی هیەی ،و حەتا لە ئەروپاش وازی لیم نەدەهینا تەلفۆنی کرد وەتی ئەگر بیم بۆ لات سیکسم لە گەلدا دەکێت جا قەولت پی دەدم کە ریگا خۆش بکەم بۆ ئەوی کە لە گەل روژهەلات تیڤی قسە بەکێت باسی ژیانی ئازادی نیو کومەلە بەکێت؟\nمنیش وەتم کاکی من ئەگر وازم لی نەهینێت ئەوا ئەوی وا تۆ بە سری منەت هینا بو هەمو کەسیکی باس دەکم.\nبەرپرسەکە وەتی لە ژینای خۆت ناترسێت؟\nوەتم تەهدیدم دەکێت ؟\nوەتی کومەلە زۆر لاینگری هیەی لە ئەوروپادا ئاگاداری خۆت بە.\nمنیش چەند جنیوی دەل تەزنیم پیداو جا تەلفۆنەکی بەچران.\nئەم وتوە ویژە بەردەوام دەبێت لە داهاتودا هەول دەدین ناوەی ئەو کەسەی وا دەست دەریژی سیکسی کردوتە سەر ئەم ژنە کوردە بیهینین بەلاوی بەکینەوە بۆ رای گەشتی\nله لایه‌ن ئاژانسی ده نگو باسی کوردستان ajansknews kl. ۳/۰۶/۱۳۹۱ ۰۱:۴۸:۰۰ قبل‌ازظهر


👫 ئەبولقاسم لاهووتی کرماشانی کەسایەتییەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Feb 6 2015 1:04AM\nئەوبولقاسم لاهووتی کرماشانی (1264 - 1336) سیمایەکی [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 1 2 ✔ 96% ✍ م.ب. 6-2-2015 1:04:31\n🔣 چاوپشیلەی کرماشانی هەمەجۆرە\nچاوەپشیلەی کرماشانی، ئەم گوڵەش جۆرێکی دیکەی لە چاو [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 68% ✍ هـ.ب. 25-5-2011 10:51:40\n📊 زۆرێک لە زەوییە پرپیتەکانی کرماشانیان لە گەڵاڵەی گەرمیانی وەلاناوە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Aug 27 2017 10:48PM\nبەشی ئێران/ کرماشان- ئەندامێکی کۆمەڵەی نوێنەرانی پ [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 27-8-2017 22:48:50\n📊 زیاتر لە 645 هەزار تۆن گەنم لە جووتیارانی کرماشانی کڕدراوە، سەتا 57ی پارەی گەنم دراوە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Sep 8 2017 2:32PM\nبەشی کرماشان- سەرۆکی ڕێکخراوی جیهادی کشتوکاڵی پارێ [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 8-9-2017 14:32:29\n📷 ژنێکی کرماشانی بەهۆی بوومەلەرزەکەوە تەنها چەند راخەرێک و وێنەی مێردەکەیی بۆ رزگارکراوە وێنە و پێناس\n📅 کاتی تۆمارکردن Jan 2 2018 6:44PM\n... [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 60% ✍ هـ.ب. 2-1-2018 18:44:33\n👫 ساڵح حەسەنی نیعمەتوڵڵاهی کرماشانی کەسایەتییەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Nov 19 2008 10:20AM\nساڵح یا سەید محەمەد ساڵح لەمێژووی وێژەی کوردیدا بە [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 68% ✍ هـ.ب. 19-11-2008 10:20:29\n👫 سەید رەحیم موعینی کرماشانی کەسایەتییەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 10 2008 2:27PM\nسەید رەحیم موعینی کرماشانی ساڵی 1921 لە شاری کرماش [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 98% ✍ هـ.ب. 10-12-2008 14:27:22\n👫 شامی کرماشانی کەسایەتییەکان\n📅 کاتی تۆمارکردن Nov 4 2009 12:17AM\nلە راستی دا ناوی شاهمراد مشتاق وطن دوستە و کوڕی ژن [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 1 ✔ 90% ✍ هـ.ب. 4-11-2009 0:17:21\n📕 شیعرێکی کوردیی دیکەی ئەبولقاسم لاهووتی کرماشانی - شاعیری شۆڕشگێری کورد پەڕتووکخانە\n📅 کاتی تۆمارکردن Apr 2 2013 8:16PM\n👁 ئەم بابەتە 12,541 جار بینراوە\nئەنوەر سوڵتانی سەرەتای ساڵی 2009 [ زۆرتر... 👁] 📕 ✖ 0 0 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 2-4-2013 20:16:28


پەرەسەندنی قەیرانەکان و داهاتووی کۆماری ئیسلامی\nرەزا محەممەدئەمینی 7 / 3 / 2017\nهەرچەند خامنەیی لەسەرەتای هاتنەسەر کاری کۆماری ئیسلامی‌یەوە هەڵوێستەکانی روون و ئاشکرا بوون و لە دوای بوونی بە رێبەری رێژیمیش هەمیشە لە هەڵوێستەکانی‌دا بەلای باڵێکی نێو دەسەڵاتدا شکاوەتەوە و لە دەسەڵاتی رەها و سەرەوەری یاسای خۆی وەک"حووکمی حکوومەتی"بە دژی چاکسازی‌خوازانی حکوومەتی کەڵکی وەرگرتووە. بەو حاڵەش ئەگەر گومانێک لە بێ‌لایەنی خامنەیی لە نێوان کێشەی باڵەکانی رێژیم‌دا هەتا ئێستاش مابووبێ، ئەوە ئیتر لە دوای هەڵوێستی دژبەرانەی ناوبراو بۆ ئاشتەوایی باڵەکانی ڕێژیم، ئەو گومانە نەماوە و هەموو لایەک، بە رووحانی و خاتەمی و موتەهەری وهەموو رێفۆرم‌خوازەکانەوە باش دەزانن، خامنەیی ئێستا ئیدی لەراستیدا رێبەری هەموو نیزام نی‌یە، بەڵکوو رێبەری باڵی بەهێز و بەدەسەڵاتی نیزامە کە هەموو هێز و دەسەڵاتە نیزامی و دادوەری و ئابووریی و ئیداریی و ... لە پاوانی خۆی و مافیای سپای پاسداران‌دا، داگرتووە. هەربۆیەشە دەبینین رووحانی و کەسایەتی‌یە ناسراوەکانی رێفۆرمیستەکان، مەترسی دەستێوەردان لە هەڵبژاردنەکانیان رێنیشتووە و دووپاتی دەکەنەوە کە نابێ ئۆرگانە نیزامی‌یەکان لە هەڵبژاردنەکان‌دا کاریگەری‌یان هەبێ.\nهەربۆیەشە هەرکام لە کاربەدەستانی ئێستا و پێشووی ئەو رێژیمە بە شێوە و ئەدەبیات و زمانی تایبەت بە رەوتەکەیان ئەو ترسەی خۆیان دەردەبڕن. تەنانەت مۆرەکانی سەربە باڵی زاڵ بەسەردەسەڵاتیش نیگەرانی خۆیان دەربڕیوە و نەیانشاردوەتەوە کە کۆماری ئیسلامی لە نێوخۆدا خەریکە وەک گەندەڵە‌دارێک هەڵۆڵ دەبێ و هەرەس دێنێ. هەرلەو پێوەندی‌یەدا موحسینی رەزایی، ئەندامی کۆڕی دیاریکردنی بەرژەوەندی‌یەکانی نیزام لە تازەترین لێدوانی‌دا کە بە روونی ترس و دڵەڕاوکێی پێوەدیارە، کۆماری ئیسلامی و دەسەڵاتی سەفەوی و قاجارەکان وەک یەک دەشوپهێنێ و دەڵێ "رەنگە دەسەڵاتێک لە دەرەوە بەهێز دیار بێ، بەڵام لە نێوخۆ لەحاڵی داڕزان و داڕمان‌دا بێ". تەنیا ئەو کۆنەپاسدارە نی‌یە کە نیگەرانی خۆی لە داهاتووی رێژیم دەربڕیوە، بەڵکوو لەو ماوەیەدا زۆر لە کەسایەتی‌یەکانی بێ‌لایەن، یان نیزیک لە هەردوو باڵی رێژیم، هەریەکە و بەشێوەیەک مەترسی خۆیان لەو دۆخە دەربریوە و بەراشکاوی گوتوویانە ئەو وەزعە بەو شێوەیە زۆر ناخاێنێ و کۆماری ئیسلامیی لەمەترسیی جیدی دایە.\nبەڵام لەبەرانبەردا خامنەیی و مافیای سپای پاسداران و زۆربەی هەرەزۆری دەمڕاستەکانی باڵی زاڵ بەسەردەسەڵات‌دا نەک هەر وایان نیشان‌داوە کە هەست بەو مەترسی‌یە ناکەن، بەلکوو خۆیان و نیزامەگەندەڵەکەیان لەوپەڕی هێزو توانادا دەبینن. دیارە ئەگەر هەست بە مەترسی‌یەکیش بکەن، ئەوە وەک هەمیشە، دەڵێن، مەترسی لەسەر کۆماری ئیسلامی دەرەکی‌یە و لە سەرەوەی هەمووشیانەوە ئامریکایە کە هەوڵ دەدا نیزامی کۆماری ئیسلامی برووخێنێ، دەنا لەنێوخۆدا نیزام لەوپەڕی هێز دایە! ئەگەر باس لە قەیران و ئاستەنگە ئابووریی و کۆمەڵایەتی‌یەکانیش دەکەن کە تەنگی بە کۆمەڵانی هەژار و بێ‌دەرەتانی خەڵکی ئێران هەڵچنیوە، بەبێ لەبەرچاوگرتنی رابردووی ئەو قەیران و تەنگەژانە و دەوری سیاسەتە ئابووریی و سیاسی‌یەکانی خۆیان و دەسەڵاتی دوو دەورە دەوڵەتە باوەرپێکراوەکەیان،(دەوڵەتی ئەحمەدی‌نەژاد) تاوانەکەی دەخەنە ئەستۆی رووحانی و دەوڵەتەکەی لەماوەی چوار ساڵی رابردوودا. هەرچەند رووحانیش وادەوبەڵێنەکانی لە خزمەت‌کردنی خەڵک بەجێ‌نەگەیانووە، بەلام لەو چوارساڵەدا هەر هیچ نەبێ رێکەوتنی ناوەکیی "بەرجام"مۆر کراو بەشێک لە سەرمایە بلۆک‌کراوەکان لەدەرەوە، رادەستی رێژیم کرانەوە و بەشێک لە گەمارۆ ئابووری‌یەکان کە کۆماری ئیسلامی و ئابووری ئێرانی، ئیفلیج و داماو کردبوو وەلانران. هەر لەو پێوەندی‌یەدا جێی وەبیر هێنانەوەیە کە لە دوو دەورەی سەرۆک کۆماری ئەحمەدی‌نەژاد، تەنیا لە بواری داهاتی نەوت‌دا کۆماری ئیسلامی زیاتر لە ٧٠٠ میلیارد دوڵار داهاتی هەبووە کە کەس نازانێ چی‌لێکراوە.\nلەلایەک رێفۆرمیست و میانەڕەوەکان لەگەڵ پاوان کردنی دەسەڵات لەلایەن خامنەیی و سپای پاسداران و سیاسەتی بەرتەسک کردنەوەی ئاڵقەی"خود"یەکان‌دا نین، هەرچەند تا ئێستا زاتیان نەکردوە باسی لێوەبکەن بەڵام لەگەڵ "موتڵەق" بوونی ویلایەتی فەقیهیش‌دا نین. وشەیەک کە لەدوای نەمانی خومەینی و بۆ پتەو کردنی ویلایەت و شوێن پێی خامنەیی بەو ئەسڵە کۆنەپەرستانەیە زیاد کرا. رێفۆرمیستەکان دەیانەوێ بەلەبەرچاوگرتنی سەنگ و ئیعتباریان لەدەسەڵات‌دا بەشدار بن؛ لەهەڵبژاردنەکان‌دا شووڕای نیگەهبان کە بە نیهادێکی داپڵۆسێنەری رێبەری دەزانن شیاویی کاندیدا و بەربژێرەکانیان رەت نەکاتەوە و نەبێتە ئامرازێک بۆ لەمەیدان بەدەرکردنی ئەوان؛ بنکەو بونیاتە زۆر و زەبەلاحەکانی سەربە خامنەیی وەک مافیای سپای پاسداران کە چنگی بەسەر بەشێکی گەورەی ئابووری وڵات‌دا گرتووە و کەس نازانێ چ سەرمایە و داهاتێکی هەیە، بەرتەسک بکرێتەوە و لە بەرانبەر دەوڵەت‌دا وڵامدەربن؛ سپا و بەسیج لق و پۆپەکانی دەست لەکاروباری ئەمنی‌یەتی وەرنەدەن و نەبنە وەزارەتێکی هاوتەریب لەگەڵ وەزارەتی ئیتلاعات؛ دەزگای دادپەروەری بەشێوەی "جیناحی" هەڵسووکەوت نەکات؛ ئەوان باش دەزانن گەندەڵی ئابووریی وبەرتیل‌خۆری و دزی بە سەدان هەزار میلیارد تمەنی و سپی کردنەوەی پووڵ لە ئاستی بەرزی دەسەڵات‌دایە و لە کۆماری ئیسلامی‌دا کەسایەتی‌یە ناسراوەکان تێوەیگلاون و وەک هەڕەشەیەکی جیدی بۆ مان و مەوجوودیەتی رێژیمەکەیانی دەزانن؛ هەر بۆیەش خوازیاری بەرتەسک کردنەوەی ئەو دیاردەیەن. جیاوازی دید و بۆچوونی ئەو لایەنە لەگەڵ خامنەیی و باڵی زاڵ بەسەردەسەڵات‌دا بەوانە کورت ناکرێتەوە و لەهەموو بوارە نێوخۆیی و دەرەکی‌یەکان و لەهەموو ئاستەکان‌دا دەبیندرێ. بەگشتی باش تێگەیشتوون پاوان کردنی دەسەڵات لەلایەن خامنەیی و باڵەکەی نەک هەر ناتوانێ قەیرانی نێو دەسەڵات چارەسەر بکات، بەڵکوو درێژەکێشانی ئەو دۆخە، دەسەڵات بەرەو نەمان دەبات، بەتایبەت کە ئەگەر ئێستا سپای پاسداران بە رواڵەت مل‌کەچی فەرمانەکانی خامنەی‌یە، لەپاش مردنی ناوبراو، ئەو مافیایە بەهێزو زەبەلاحە، رەنگە بەتەواوی دەسەڵات بەدەستەوە بگرێ و وڵامی هیچ یاسا و بڕیار و بەرپرسێک لەئاستی سەرەوەتری خۆی نەداتەوە.\nدووهەم قەیرانی سەرەکی کە کۆماری ئیسلامی لە تەواویەتی خۆ‌دا لەگەڵی بەرەوڕوویە، قەیرانی داماوی لە چارەسەرکردنی کێشەو گرفتە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی و...کانی کۆمەڵگای ئێستای ئێرانە. کۆماری ئیسلامی بە هەموو باڵەکانی‌یەوە کارنامەیەکی رەشی لە سەرکوتی گەلانی ئێران و ماف و ئازادی‌یە سیاسی‌یەکان و هەروەها بەرتەسک کردنەوەی ئازادی‌یە کۆمەڵایەتی گشتی و تاکەکەسی‌یەکان‌دا تۆمار کردوە. ئێرانی ژێر دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی، کۆمەڵگایەکی داخراوە لە لەودا کەس بۆی نیە رەخنە لە دەسەڵات، بەتایبەت لە خامنەیی و باڵی دەسڕۆیشتووی نێو دەسەڵات بگرێ و هەرچەشنە رەخنە و بۆچوونێکی دژ و تەنانەت موخالیفی خۆیان لەژێر ناوی دژایەتی لەگەل نیزام و رێبەریی سەرکوت دەکەن و چالاکانی بواری مەدەنی و سیاسیی و داکۆکیکار لە مافی مروڤ لە بەندیخانەکان دەکرێن. تەنانەت زۆر لەو کەسانەی کە پلەو پایەی بەرزیان لەو رێژیمەدا هەبوە لە زیندانەکان‌دان، یان وەک مووسەویی و رەهنەوەرد و کەڕووبی لە ماڵەوە لە دەسبەسەری‌دان.\nلە بواری ئابووری‌یەوە، دۆخی کرێکاران و کارمەندان و چین و توێژە هەژارەکان لەڕادەبەدەر خراپە و ژیان و گوزەرانی خەڵکی لەوپەری هەژاری‌دایە. دیارەی کارتۆن خەوەکان و گۆڕخەوەکان لە شارە گەورەکان بوەتە دیاردەیەکی ئاسایی و رێژەی هەژاری هەتا دێ بەرەو بەرز بوونەوە دەچێ. هەرئەوەندە کە زیاتر لە نیوەی خەڵکی ئێران لە ژێر خەتی هەژاری‌دان، نیشاندەری دۆخی نالەباری ئابووریی و کۆمەڵانی خەڵکی ئێرانە. بەوتەی عەلی رەبیعی وزیر کار و ریفاهی کۆمەڵایەتی رێژیم "لەسەدا نەوەدی سەرچاوەکان لە دەستی لەسەدا دەی حەشیمەتی ئێران دایە"! لە ئێرانی ئێستا دا ئەگەر بنەماڵەیەکی مامناوەندی داهاتی مانگانەیان کەمتر لە یەک میلیون تمەن بێ، ئەوە لە هەژاری"موتلەق"دادەژین. بەپێی ئاماری لێژنەی کارگرووپی مەجلیسی رێژیم بۆ دابین کردنی "سەبەدی مەعیشەتی" بنەماڵەیەکی چوار کەسی دەبێ دوو میلیۆن‌و ٤٨٩ هەزار تمەن داهاتی مانگانەی هەبێ، ئەگینا لەژێر خەتی هەژاری‌دایە. هەژاری و کۆڵەواری کۆمەڵانی خەڵکی ئێران لەحالێک دایە کە رێژیم لە گەندەڵی و بەرتیلخۆری و دزی و بەفیڕۆدانی داهاتەکانی ولات‌دا نوقم بووە و رۆژ نی‌یە هەواڵی ئاشکرا بوونی دزی دەیان هەزار میلیاردی لە راگەیێنە گشتی‌یەکان‌دا بڵاو نەکرێتەوە. هەرلەو پێوەندی‌یەدا رۆژنامەی "ئێران" بە پشت‌بەستن بە بوودجەی ساڵی ٩٦کە مەجلیس پەسندی کردوە دەڵێ دەوڵەتی ئەحمەدی‌نەژاد لە فرۆشی نەوت ٦٧ هەزار میلیارد تمەنی "تخلف" کردوە.\nلە باری کۆمەڵایەتی‌یەوەش رێژیم نەیتوانیوە زۆر لە کێشەو گرفتە کۆمەڵایەتی‌یەکان وەک دیاردەی گیرۆدەبوون بە ماددە هۆشبەرەکان و بازرگانی پڕداهات لە پێوەندی‌یەدا، سەرەرای لەسێدارەدانی بەربڵاوی ئەو کەسانەی سات و سەودای پێدەکەن، کەم بکاتەوە. هەروەها دیاردەی لەش فرۆشی، تەڵاق و هەڵوەشانەوەی بنەماڵەکان، فرۆشتنی ئەندامانی لەش و بازرگانی بە کۆرپە تازە لەدایک بووەکان... و دەیان دیاردەی دزێوی کۆمەڵاتی دیکە، بەشی کۆمەڵانی خەڵکی ئێرانە لە ژێر سایەی نیزامی رەشی کۆماری ئیسلامیی ئێران‌دا.\nبەلەبەرچاو گرتنی ئەو راستی‌یانەی باسیان لێوەکرا، بەدڵنیای‌یەوە کۆماری ئیسلامی ناتوانێ بەوشێوەیەی هەتا ئێستا هێناویەتی، درێژە بە بوونی خۆی بدات، چونکە نە لە نێو دەسەڵات‌دا یەکگرتوو و یەکدەستە و بەدوور لە قەیرانە؛ نە توانای چارەسەری کێشە و گرفتەکانی کۆمەڵگای ئێرانی لە هەموو بوارەکان‌دا هەیە و نە لە کۆمەڵگای جیهانی و لە ناوچەی رۆژهەلاتی نێوەڕاست‌دا وەک حکوومەتێکی بەرپرس و جێی متمانە سەیر دەکرێ. ئاکامی هەڵبژاردنەکانی ٢٩ی بانەمەڕ بەهەر لایەک‌دا بشکێتەوە؛ خامنەیی و باڵی زاڵ بەسەردەسەلات دەستێوەردان لە ئاکامی هەڵبژاردنەکان‌دا بکەن یان مل‌کەچی دەنگدەران بن؛ هیچ لەو راستی‌یە کەم ناکاتەوە کە" نەکۆمەڵانی خەڵکی ئێران دەیانهەوێ وەک رابردوو بژین و نە دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە تەواویەتی خۆی‌دا دەتوانێ لە نێو خۆو دەرەوە سیاسەتەکانی برەوپێ بدا!


2020-08-04 [08:28 AM]\nشەش ساڵ بەر لە ئێستا تیرۆریستانی داعش پەلاماری دەڤەری شنگال و كوردستانیان دا و تاوانی دڕندانەیان بەرانبەر خوشك و برا ئێزدییەكانمان لەو دەڤەرەدا ئەنجام دا.\nجێگەی داخە كە دوای تێپەڕینی شەش ساڵ لە بابەتی ئەو كارەساتەدا هێشتا گوێمان لە موزایەدات و لێكدانەوەی ناحەق و بێویژدانانە دەبێ كە ئامانجیان لێ لەكەداركردنی پارتی دیموكراتی كوردستان و كەمبایەخكردنی سەركەوتنەكانی هێزی پێشمەرگەیە.\nلە وەڵامی ئەو موزایەدات و ناحەقییەدا دەڵێین، هەموو خەڵكی كوردستان دەزانێت كە ئەگەر كار گەییشتە بەرگریكردن و شەڕ لەپێناو كوردستان، ئەوە پارتییە شەڕی دوژمن و ناحەزانی كوردستان دەكات و شانیش دەداتە بەرپرسیارێتی و خۆی بە خاوەنی سەركەوتن و شكستەكان دەزانێت. سرووشتی شەڕیش وایە كە سەركەوتن و شكست و پاشەكشێ و شەهیدبوون و قوربانیدانیشی تێدایە.\nلە سەرەتاكانی شەڕی داعشدا هێزی پێشمەرگە چەكی پێویستی لەبەردەست نەبوو. عێراق ئابڵۆقەی چەكی خستبووە سەر پێشمەرگە و ئەمەریكایش ڕێگەی نەدەدا وڵاتان چەك بفرۆشنە پێشمەرگە. كەچی داعش چەك و ئیمكانیاتی سوپاكانی دوو دەوڵەتی سووریا و عێراقی كەوتبووە دەست. لەكاتی داگیركردنی شنگالدا لە لایەن داعشەوە لە 3ـی ئابی 2014 پێشمەرگە تەنیا چەكی سووكی لەبەردەست بوو. شنگالیش حەفتا كیلۆمەتر لە هەرێمی كوردستان دوور بوو و ئەو ڕێگە سەرەكییانەی هەرێمی بە شنگالەوە دەبەستەوە لە لایەن بەشێك لەو هۆزە عەرەبانە گیران كە دەستیان لەگەڵ داعش تێكهەڵ كردبوو و ڕێگە بۆ چوونی هێزی پشتیوانی بۆ شنگال لە ماوەیەكی زۆر كەمدا گیرا، ئەو كات ئەمەریكا و هێزی هاوپەیمانانیش لەناو شەڕدا نەبوون كە بتوانن یارمەتیی پێشمەرگە بدەن.\nلەگەڵ ئەوەیشدا ئەو پێشمەرگانەی لە چیا لەگەڵ خەڵكی شنگالدا مانەوە قارەمانانە چیای شنگال و شەرفەدینیان لە پەلامارەكانی داعش پاراست و ڕێگەیان نەدا دەستی داعش بگاتە سەدانهەزار خەڵك كە پەنایان بۆ چیای شنگال بردبوو.\nلە 3ـی ئاب كە داعش شنگالی گرت هەتا 14ـی ئابی 2014 پێشمەرگە خەڵكی پاراست و قوربانیشی دا و زۆر لەو كوردە ئێزیدیانە ڕزگاركران و بۆ هەرێم گواسترانەوە و دەستی داعش نەگەییشتە یەك كەسی كوردی ئێزدیش. بەڵام كارەساتەكە كاتێك بوو كە لە 14ـی ئاب ژمارەیەك كوردی ئێزیدی لەسەر بەڵێنی هەندێ هەلپەرست و سەرۆك هۆزە عەرەبەكان كە بەڵێنیان دابوو داعش ئازاری هیچ كەس نادات، لە چیا هاتنە خوار و هانی بەشێك لە كوردە ئێزیدییەكانیان دا كە بۆ ناوچەكانیان لە باشووری شنگال بگەڕێنەوە. پاش ئەوەی گەڕانەوە و كەوتنە دەست داعش، داعش و هۆزە عەرەبەكان پشتیان لە بەڵێنەكەیان كرد و تاوان و زوڵمی زۆر گەورەیان لەدژی هاووڵاتیانی كوردی بێتاوانی ئێزدی ئەنجام دا كە لەسەر بەڵێنی ئەوان گەڕابوونەوە.\nدوای ئەو كارەساتە و موزایەدات و دوژمنكاریی نێوخۆیی لەدژی پێشمەرگە، سەرۆك بارزانی خۆی سەرپەرشتیی بەرەكانی شەڕی كرد و بەڵێنی ئەوەی بە كوردانی ئێزدییدا كە لە ماوەی كەمتر لە سەت ڕۆژ ڕێگەكانی دەڤەری شنگال و چیای شنگال ئازاد بكات و سەری داعشەكان دەكەوێتە ژێر پێی ئێزدییەكان. سەرۆك بارزانی و پێشمەرگە بەڵێنی خۆیان بردە سەر و چیای شنگال و ئەو ڕێگانەی هەرێمیان بە دەڤەری شنگال دەبەستەوە بە تەواوەتی ئازاد كران، ئێستا ئێمە بەو موزایەدەچییانە دەڵێین كە ئەو كاتانەی پێنجسەت پێشمەرگە گیانی خۆیان بۆ شنگال كردە قوربانی ئێوە لە كوێ بوون؟\nئێوە لە كوێ بوون كە بست بە بستی دەڤەری شنگال بە خوێن و قارەمانێتی ئازاد كرا؟ ئێوە لە كوێ بوون كە پێشمەرگە قارەمانانە تۆڵەی لە داعش كردەوە و ئەفسانەی داعشی شكاند و سەری داعشی خستە ژێر پێی كوردانی ئێزدی؟ بە موزایەدەچییەكان دەڵێین پارتی شەڕ دەكات و بەرگری دەكات و خاوەن بەڵێنی خۆیەتی. ئێوەیش تەنیا موزایەدە و بوختان هەڵبەستن و قسەی بەتاڵتان بۆ ماوەتەوە.\nبەشی ڕۆژنامەوانیی دەزگای ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی\n4ـی 8ـی 2020\nئەم هەواڵە 2548جار خوێندراوەتەوە


له ته‌قینه‌وه‌کانی ئه‌مڕۆی به‌غدا که زۆربه‌یان له ناوچه شیعه نشینه‌کاندا بوون به‌لای که‌م 37 که‌س کوژراون.\nکاربه‌ده‌ستان ده‌ڵێن ته‌واوی ته‌قینه‌وه‌کان له ماوه‌ی نیو کاژمێردا یه‌ک به دوای یه‌ک له ناوچه جیاجیاکانی به‌غدا ڕوویانداوه.\nتا ئاماده‌کردنی ئه‌م هه‌واڵه‌ش هێشتا هیچ لایه‌نێک به‌رپرسیارێتی خۆی له هێرشه‌کان ڕانه‌گه‌یاندووه، به‌ڵام ئیسلامیه شیعه و سوننه‌کانیش مێژوویه‌کی ناکۆکی و دووبه‌ره‌کییان هه‌یه که بۆته مایه‌ی توندوتیژی.\nله شاری موسڵ له باکوری عێراقیش ته‌قاندنه‌وه‌ی ئۆتۆمبێلێک که ژماره‌یه‌ک سه‌ربازی کردبووه ئامانج بۆته مایه‌ی کوژرانی زیاتر له 12 که‌س و وه‌ک کاربه‌ده‌ستان ده‌ڵێن بڕوا وه‌هایه خه‌ڵکی سیڤیڵیش له نێو کوژراوه‌کاندا بن.\nکاربه‌ده‌ستان ده‌شڵێن به‌لانی که‌م 20 که‌س له‌و هێرشه‌ی ئه‌مڕۆ یه‌کشه‌ممه‌دا بریندارن.\nزانیاریه‌کانی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان نیشانی ده‌ده‌ن له‌وه‌تای مانگی چواری ڕابردووه‌وه زیاتر له 5000 که‌س له عێراق کوژراون، واته له‌و کاته‌وه‌ی هێزه ئاسایشیه‌کانی شیعه‌کان تیایدا باڵا ده‌ستن هێرشیان کرده سه‌ر ئه‌و شوێنانه‌ی سوننه‌کان خۆپیشاندانی ناڕه‌زاییان تیادا ده‌کرد.\nشیکه‌ره‌وه ئاگاهیان داوه سه‌باره‌ت به هه‌روادێ و به‌رزبوونه‌وه‌ی ئاستی توندوتیژیه‌کان وه ده‌ڵێن مه‌ترسی گه‌ڕانه‌وه‌ی شه‌ڕی ئاینزایی به‌دوای خۆیدا دێنێت له عێراقدا.


زیارەتکار - Mehr News Agency\nزیارەتکارانی ئێرانی ئەربەعین لە کەربەلا خەریکن ئەگەڕێنەوە بۆ ناو وڵات.\nدژە تیرۆری عێراق دوو خۆکوژی دەستگیر کرد؛\nهێرشی تیرۆریستی بۆ سەر زیارەتکارانی ئەربەعین پووچەڵ کرایەوە\nدەزگای دژەتیرۆری عێراق رایگەیاند کە دوو کەسی تیرۆریستی خۆکوژیان دەستگیرکردووە کە پیلانیان هەبووە لە چلەی ماتەمینی ئیمام حسێن خۆیان بە زیارەتکاراندا بتەقێننەوە.\nوتەبێژی سەرۆک وەزیرانی عێراق هەواڵی دا:\nهەر وڵاتێک دەتوانێت ١٥٠٠ زیارەتکار بنێرێتە ڕێوڕەسمی ئەربەعین\nوتەبێژی سەرۆک وەزیرانی عێراق لە ئەگەری چوونی ١٥٠٠ زیارەتکار لە هەر وڵاتێکەوە بۆ بەشداری لە ئەربەعینی حسێنی هەواڵی دا.\nزیارەتکارانی ئێرانی ئەربەعین ئەمساڵ ناتوانن بچنە عێراق\nباڵوێزی ئێران لە عێراق نووسی: ئەمساڵ بە هۆی کۆرۆنا زیارەتکارانی ئێرانی ناتوانن بچنە عێراق بۆ ئەربەعین.\nبە پێی فەرمانی جێگری وەزیری رێگە و شارسازی؛\nناوی سنووریی مێهران بە شەهید سەردار سولەیمانی گۆڕدرا\nبۆ نرخاندنی گیانفیدایی سەرداری شەهید حاج قاسم سولەیمانی، تەرمیناڵی سنووریی مێهران کە شوێنی هاتوچۆی زیارەتکارانی ئیمام حسێن (دخ)ه، بە ناوی ئەو شەهیدەوە کرا.\nجەهانگیری لە دیداری پارێزگاری نەجەف:\nجێگری یەکەمی سەرۆک کۆمار وێرای نرخاندنی هەوڵ و میوانداریی گەل و دەوڵەتی عێراق لە زیارەتکارانی چلەی ماتەمینی حسێنی (دخ) و ئامادەکاریی ژێر خانەکان وتی: وتی: بەڕێوەچوونی ئەو ڕیوڕەسمە شکۆمەندە، نمایشی یەکڕیزیی جیهانە ئیسلامە.\nبەینولحەرەمین لە سەروبەندی چلەی ماتەمینیی حسێنی\nبەینولحەرەمین لە سەروبەندی چلەی ماتەمینیی حسێنی بەشکۆتر لە هەمیشە میوانداریی زیارەتکاران دەکات.\nپێشوازی لە زیارەتکارانی بیانیی ئەربەعین لە سنووری ئاستارا\nسنوورەوانانی کەتیبەی سنووریئاستارا لە پارێزگای گیان بە ئامادە بوون لە پردی سنووری نێودەوڵەتی ئاستارای ئێران و ئاستارای وڵاتی ئازەربایجان پێشوازییان لە زیارەتکارانی ئەربەعینی حسێنی کرد.\nلە لێدوانێک بۆ مێهر ڕاگەیێندرا:\nئاسایشی ڕێڕەوە سنوورییەکانی ئێران جێگرە/ زیارەتکاران بە ئەرخەیانی سەفەر بکەن\nجێگری فەرماندەی گشتیی سوپا لە قەرارگای ناوەندی ئەمنیی ئیمام عەلی (دخ) لە جێگر بوونی ئاسایشی تەواو ڕێڕەوە سنوورییەکانی وڵات هەواڵی دا و وتی: خەڵکی بە ئەرخەیانییەوە سەفەر بکەن.\nوردەکاریی نوێی ڕووداوەکەی کەربەلا\nپەرلەمانتارێکی پارێزگای کەربەلا هەندێک وردەکاریی نوێی لە ڕووداوەکەی ڕێوڕەسمی "ڕەکزە تویرەج"ی کەربەلا ئاراستە کرد.\n١٥ ملیۆن زیارەتکاری حسێنی گەیشتوونەتە کەربەلا\nپاریزگاریی کەربەلا لە گەیشتن و تۆمارکرانی ١٥ ملیۆن زیارەتکاری حسێنی بە کەربەلای پیرۆز هەواڵی دا.\n٤ ملیۆن زیارەتکاری دەرەکی و عەرەب چوونەتە کەربەلا\nسەرۆکی کومیتەی ئەمنیەتی ئەنجومەنی ئیدارەی پارێزگای کەربەلا لە چوونی ٤ ملیۆن زیارەتکاری دەرەکی و عەرەب بۆ پارێزگای کەربەلا هەواڵیان دا.\nچوونی یەک ملیۆن و ٥٣٠ هەزار زیارەتکاری عەرەب و بیانی بۆ عێراق\nبەڕێوەبەری ناوەندی ڕاگەیاندنی هەواڵگەلی چلەی ماتەمینی حسێنی لە چوونی یەک ملیۆن و ٥٣٠ هەزار زیارەتکاری عەرەب و بیانی بۆ عێراق بە مەبەستی بەشداربوون لە ڕێوڕەسمی چلەی ماتەمینی حسێنی (دخ) هەواڵی دا.\nبۆ بەشداربوون لە ڕێوڕەسمی چلەی ماتەمینی حسێنی؛\nزیاتر لە یەک ملیۆن و ٣٠٠ هەزار زیارەتکاری بیانی گەیشتنە عێراق\nسەرچاوەگەلی عێراقی لە چوونی زیاتر لە یەک ملیۆن و ٣٠٠ هەزار زیارەتکاری بیانی لە رێگەی زەوینی و ئاسمانییەوە بەو وڵاتە بۆ بەشداربوون لە ڕێوڕەسمی چلەی ماتەمینی ئیمام حسێن (دخ) هەواڵیان دا.\n۱۰۶۰۰ خێوت بۆ خزمه‌تکاریی زیاره‌تکارانی ئه‌ربه‌عین دانراون\nبه‌رپرسێکی به‌شی خزمه‌ت گه‌یاندن به زیاره‌تکارانی حسێنی له عێراق وتی: ناونووسیی زیاتر لە ١٠ هەزار دەستەی خزمەتگەیێنی عێراقی و ده‌ره‌کی بۆ جێگربوون لە هاوێری شاری کەربەلا ئه‌نجام دراوه.\nوەزارەتی دەرەوەی عێراق ڕایگەیاند:\nتا ئێستا ڤیزای چلەی ماتەمین بۆ ١،١ ملیۆن زیارەتکار دەرکراوە\nوەزارەتی دەرەوەی عێراق ئەمڕۆ یەکشەممە ٢١ی ئاکتەوبر ڕایگەیاند کە تا ئێستا ڤیزای تایبەتیی چلەی ماتەمینی حسێنی (دخ) بۆ ١،١ ملیۆن زیارەتکار دەرکراوە.\nوەزیری ناوخۆی عێراق رایگه‌یاند:\nعێراق ئاماده‌یه له پرسی زیاره‌تکارانی ئه‌ربه‌عین هاوکاری ئێران بکات\nوەزیری ناوخۆی عێراق وتی: عێراق ئامادەی هاوکاریی لانی زۆری بەرپرسانی ئێران لە پرسی خزمەتگەیاندن بە زیارەتکارانی چلەی ماتەمینی حسێنی (دخ)یە.