داهاتووی پرسی نەتەوەیی... (۸) - قەڵەم\nتاریخ ایجاد در چهارشنبه, 21 خرداد 1399 20:35\nسیاسەتی سەرەتایی پەکەکە هەتا گۆڕانکارییەکانی ئەم دواییەی ئەو حیزبە بۆ پرسی نەتەوەیی شتێکی ڕوون و ئاشکرایە. کوردستانی گەروە و ئازاد. یەک وڵات و یەک خەبات. پەکەکە بەهەمان شێوەی سۆسیالیزم، لەم خواستەش پاشگەز بۆتەوە.\nداهاتووی پرسی نەتەوەیی لە ڕۆژهەڵات (۸)\nئەم بەشە کە درێژەی زنجیرەیەک یاداشتە لەسەر داهاتووی پرسی نەتەوەیی لە ڕۆژهەڵات، تایبەتە بە پەژاک وەکوو هێزێک کە لە ساحەی سیاسیی ڕۆژهەڵاتدا حوزووری هەیە. لە دوو ئاستدا هەوڵ ئەدەم ئەم هێزە لێک بدەمەوە. یەکەم، بە چاوی ڕەخنەگرانەوە ئاوڕ ئەدەمەوە لە ئەساسنامە و پێڕەوپڕۆگرام و ئامانجەکانی پەژاک بۆ داهاتووی ڕۆژهەڵات. دووهەم پەژاک وەکوو (جزء) یان پارچەیەک لەناو گشتییەتی ڕۆژهەڵاتدا و خاڵە هاوبەشەکان، تەزادەکان و بەگشتیی جۆری پێوەندیی پەژاک لەگەڵ هێزەکانی تری ناو ئەم گشتییەتە و ئایندە و دەرەنجامی ئەم سیاسەتانە ئەخەمە بەر باس.\nپێش هەموو شتێک ئەبێ لەو شوێنەوە دەست پێبکەن که ناکۆکییەک هەیە لەنێوان فۆڕم و ناوەڕۆکی ئەم هێزەدا. پەژاک وەکوو فۆڕم حیزبێکی سیاسییە بەناوی کوردی ڕۆژهەڵاتەوە و بۆ ڕۆژهەڵات، بەڵام لە ناوەڕۆکدا کەس ناتوانێ فیگۆرفاکتۆر و حەدوحودوودی ئەم هێزە لەناو گشتییەتی پەکەکەدا دەستنیشان بکات و هەر کات پێویست بێت سەرانسەر هێزەکانی پەکەکە ئەتوانن ببن بە ناوەڕۆکی ئەم فۆڕمە. هەر ئەو جۆرەی لەم ساڵانەی دواییدا هەموو هێز و پوتانسیەلی گشتییەتی پەکەکە موتەمەرکیز بوونە سەر ڕۆژاوا و بوون بە موحتەوای پەیەدە. واتە هەرجۆرە بەریەککەوتنێک لەگەڵ پەژاک بەمانای بەریەککەوتنە لەگەڵ گشتییەتی پەکەکە. خودی پەژاکیش هەرگیز ئەمەی ئینکار نەکردووە. هەربۆیە بۆ ڕەخنەکردنی پەژاک پێوستە بگەڕێینەوە بۆ پەکەکە، بۆ کارکرد، ئەزموونەکان، دەستکەوتەکان و قۆناغە جۆربەجۆرەکانی خەبات و ژیانی فکری و سیاسیی پەکەکە. پیچیدەیی و ئاڵۆزبوونی پەکەکە و دژواریی ناسینی ئەم هێزە لەوەدایە کە ئەگەر حیزبەکانی تر ئەڵێن چل ساڵ و پەنجا ساڵ و حەفتا ساڵە دامەزراون، پەکەکە لانیکەم زیاتر لە چل ساڵە بەبێ یەک ڕۆژ وەستان بەردەوام لە موبارزە و چالاکیدا بووە و گۆڕانکاریی زۆریشی بەسەردا هاتووە. بەدڵنیاییەوە ئەم بابەتە ناتوانێ ڕەخنەی پڕاوپڕی پەکەکە لەخۆ بگرێت و ئەو خاڵانەی لە درێژەدا باسیان دەکەم هەرکامیان پێویستە بەجیا یاداشتێکی لەسەر بنووسرێت، بەڵام هەوڵمداوە تا ئەو شوێنەی پێویست بێت بۆ ئامانجی سەرەکیی ئەم زنجیرە یاداشتە، پرسی نەتەوەیی لە ڕۆژهەڵات، باسیان لەسەر بکەم. بۆ تێگەیشتن و ڕەخنەکردنی سەرەتاکانی پەکەکە کەڵکم لە چاپی فارسیی ئەم دوو کتێبە و چەندین تێکستی تری خودی پەکەکە وەرگرتووە (مانیفست- راه انقلاب کردستان. اوجالان۱۹۷۸) و (تاریخ حزب کارگران کردستان. جمیل بایک. ۲۰۰۶).\nلە بەشی (۷) پێشوودا خەسارناسیی چوار حیزبم (حدکا– حدک– ک. شۆڕشگێڕ ـ ک.زەحمەتکێشان) کرد کە سەرەڕای ئەوەی لەباری تیۆری و ئەساسنامەییدا جیاوازیی جەوهەرییان پێکەوە نییە بەڵام بەهۆی نەبوونی ئەخلاق و عەقڵانییەتی دێمۆکراتیکەوە، بەهۆی پێشەواسالاری و ناوەفاداری بەو چەمکانەی کە دروشمیانە، ناتوانن پێکەوە کار بکەن.\nئەگەر لەو حیزبانەدا ناوەفاداری بە چەمک و تیۆرییەکان بووە بە کێشە، لە پەکەکەدا کێشەکە قووڵتر و گەورەترە. کێشەی پەکەکە سەرلێشێواوی تیۆریک و بە تەئکید پێشەواسالارییەکی زۆر گەورەترە. پێشەوای موتڵەق و بێچەندوچونی پەکەکە بەڕێز عەبدوڵا ئۆجەلانە. ئایدۆلۆگ و تیۆرەوانی موتڵەقی پەکەکە عەبدوڵا ئۆجەلانە و بۆ هەر جۆرە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ڕەخنەگرانە لە ئاستی تیۆردا لەگەڵ پەکەکە ئەبێ ڕاستەوخۆ بچینە سەر ژیانی فکریی عەبدوڵا ئۆجەلان.\nسەرەتا، عەبدوڵا ئۆجەلان بێگومان سەرمایەی کۆمەڵایەتیی کوردە و وەکوو ئینسانێکی شۆڕشگێڕ سەرانسەر ژیانی خۆی لەم ڕێگەدا داناوە، بەڵام نابێ ئەمە ڕێگە لە ئێمە و لە خودی پەکەکەش بگرێت کە بەچاوی ڕەخنەییەوە سەیری گشتییەت و قۆناغە جیاوازەکانی ژیانی فکریی بەڕێزیان بکەین. عەبدووڵا ئۆجەلان وەکوو هەموو ئینسانێکی شۆڕشگێڕ لە شوێنێکەوە دەستی پێکردووە و تێچووێکی ئێجگار زۆری داوە لەپای بەها و ئامانجە ئینسانییەکاندا و پێویستە پێگەی بەڕێزیان بەرز بنرخێندرێت، بەڵام بەداخەوە تێڕوانین و پێناسەی پەکەکە بۆ بەڕێز ئۆجەلان تێڕوانینێکی نادروست و پێغەمبەرمەئابانەیە کە ئەمە غەدرێکی گەورەیە لەو بەڕێزە و ئەساسەن بەپێچەوانەی هەموو پڕەنسیپەکانی خۆیەتی. هەروەها، هەموو زانست و مەعریفەی عالەم لە یەک کەسدا که نابێتەوە و لە میانەی گفتوگۆ و بەریەککەوتنی دیالێکتیکیدایە کە پێشکەوتن ڕوودەدا، بۆیە لام وایە لە هەنگاوی یەکەمدا، گەورەترین وەفا و خزمەت بە عەبدووڵا ئۆجەلان ئەوەیە کە لەو تەقەدوسگەرایی و پۆپۆلیزمەی پەکەکە دەرباز بکرێت و پۆلێمیک و گفتوگۆی فکریی لەگەڵ بکرێت.\nژیانی فکریی عەبدوڵا ئۆجەلان هەر لە سەرەتاوە و لەگەڵ دامەزراندنی پەکەکە بە چەند پاڕادۆکسی گەورەوە دەستی پێکرد. پێش هەموو شتێک ئەوەی کە پەکەکە بەناحەق خۆی وەکوو حیزبی شۆڕشگێڕی چینی کرێکاری کوردستان ناساند. پێشتر لە بەشی پێنجی یاداشتەکاندا بە وردی باسم کرد کە حیزبی شۆڕشگێڕی چینی کرێکار باڵاترین فۆڕمی تەشکیلاتی و خەباتی چینایەتیی چینی کرێکارە. واتە پڕۆسەی خەباتی چینایەتیی چینی کرێکار لەناو کۆمەڵگادا دژ بە سەرمایەداری، چینی کرێکار بەو وشیارییە دەگات کە ئەبێ بە مەبەستی خەباتی سیاسیی، حیزبی شۆڕشگێڕی تایبەت بەخۆی و لە خودی کرێکاران پێک بهێنێت. بەدەر لەم ڕەوەندە مێژووییە هەر جۆرە حیزبێکی تر بە ناوی کرێکارانەوە و لەسەرەوە دامەزرێت نەک هەر هیچ پێوەندییەکی بە چینی کرێکارەوە نییە بەڵکوو بەناحەق خۆیشی لەجێگەی چینی کرێکار داناوە. تەنانەت خودی ئۆجەلان لە مانیفێستی دامەزراندنی پەکەکەدا کە باسی موتەفق و پێکهێنەرانی شۆڕشی کوردستان(پەکەکە) دەکات دەڵێ پێکهاتەی سەرەکی کرێکار-لادێییە، و ئەڵقەی یەکەم، توێژی گەنجان و رۆشنبیرانن، ئەڵقەی دووەم چینی وردەبورژوازی ناوەند و هێزە نەتەوەییەکانی دیکەن. (راه انقلاب کردستان. اوجالان. ل 103)\nئەم کێشە بەس تایبەت بە پەکەکە نییە و لە ڕۆژهەڵاتیش دامەزراندنی حیزبی کمۆنیستی ئێران لەلایەن کۆمەڵەوە نەک هەر خەساری گەورەی لە خودی کۆمەڵە دا، بەڵکوو هەتا ئێستەش بەناحەق خۆیان وەکوو نوێنەر و دەمڕاستی چینی کرێکاری ئێران پێناسە دەکەن.\nپەکەکە سەرەتا وەکوو حیزبێکی مارکسیست لێنینیست دەستی پێکرد کە لەلایەکەوە لای وابوو سەردەمی شۆڕشی پڕۆلتری و تێپەڕاندن و ڕووخاندنی شێوەبەرهەمهێنانی سەرمایەدارییە، لە لایەکی ترەوە پێی وابوو گەورەترین کێشە و تەزاد، پرسی نەتەوەییە و هەتا ئەو کێشە چارەسەر نەبێت هیچ کام لە کێشە و تەزادە کۆمەڵایەتییەکانی تر چارەسەر نابن. پەکەکە نزیکەی سی ساڵ بەم پاڕادۆکسانەوە خەباتی کرد.\nدیارە خودی عەبدوڵا ئۆجەلان بەم پاڕادۆکسانەی زانیوە و هەوڵی زۆری داوە کە پەکەکە دەرباز بکات لێیان. بەڵام لام وایە بە دوو هۆکار پێویست و زەروورە کە زیاتر ئەم قۆناغە لە ژیانی فکریی عەبدوڵا ئۆجەلان لێک بدرێتەوە و کەموکوڕییەکان و مەحدودییەتەکانی ئاشکرا بکرێت. یەکەم بەوهۆیەوە کە بەشێکی زۆر لە تایبەتمەندییە مادی، کۆمەڵایەتی، سیاسی و سایکۆلۆژیکەکانی ئەو قۆناغە فکرییە هێشتا لە پەیکەرەی پەکەکەدا ماوەتەوە و درێژە بە ژیانی خۆی دەدات. دووهەم لەو ڕووەوە کە ڕیفۆرمێک کە عەبدوڵا ئۆجەلان لە ئایدیاکانی خۆی و پێڕەوپڕۆگرام و خواستەکانی پەکەکەدا کردوویەتی لە بۆشاییەوە نەهاتووە و هەر لەسەر شانی هەمان قۆناغی پێشوو وەستاوە و لە هەر شوێنکدا پێویست بێت پاشەکشێ دەکاتەوە بۆ هەمان پاڕادایم.\nعەبدووڵا ئۆجەلان وەکوو گەنجێکی کورد لە وڵاتێکدا دەژیا کە بە فاشیستی‌ترین شێوازی مومکین حاشا لە ماهیەتی کوردبوون دەکرا، هەربۆیە بەقووڵی هەستی بەم زووڵمە نەتەوەییە دەکرد، بەڵام بەپێچەوانەی وڵاتانی پێشکەوتوو، هێشتا کەفوکوڵی شۆڕش و سۆسیالیزم لە تورکیا و وڵاتانی دیکەی جیهانی پەڕاوێزدا گەرم بوو و لە ناوەندی هەموو جووڵانەوەیەکی سیاسی و تەنانەت کۆڕە ڕۆشنبیرییەکانیشدا بوونی هەبوو.\nشکستدانی نازیسم لەلایەن بەرەی (بەناو) سۆسیالیزم و ستالینەوە سۆز و سێمپاتیی ئەحزابی چەپ و سۆسیالیست و تەنانەت خەڵکی ئاسایی جیهانی پەڕاوێزی ڕاکێشابوو بۆ سۆڤیەت. ئەمەش جگە لەوە بوو کە ستالین ئەساسەن کۆمینتێرنی کردبوو بە دەزگای دیپلۆماسی و ناوەندی سیاسەتی دەرەکیی سۆڤییەت. لۆژیکەکەشی ئەوەبوو کە سۆسیالیزم لە سۆڤییەتدا سەقامگیر بووە و ئەحزابی سۆسیالیستی وڵاتانی تر ئەبێ پارێزگاری لەم دەستکەوتە بکەن تاکوو هەلومەرج ئەرەخسێت بۆ شۆڕشی پڕۆلتێری لەو وڵاتانەشدا. هەوڵەکانی ترۆتسکی بۆ سڕکردنی پڕۆپاگاندای ستالینیزم دەوری باشی دەگێڕا، بەڵام بەداخەوە لە وڵاتانی پەڕاوێزدا زۆر ئاوڕیان لێنەدرایەوە. بۆ نموونە لە شۆڕشی گەلانی ئێران و ڕووداوەکانی پاش شۆڕشدا ترۆتسکیستەکان کەمینەیەکی زۆر زۆر کەم بوون.\nئەوەی کە ئۆجەلان سەرەتای دامەزراندنی پەکەکە چەندە باوەڕی بە سۆسیالیزمی ڕووسی بووە، چەندە و چۆن و بە چ زمانێک ئەوکات مارکس و ئێنگێلسی (یاخود هێگل) خوێندۆتەوە، ئەگەر بە تورکی خوێندوویەتەوە ئەوکات چەندە لە تێکستەکانی خودی مارکس و ئێنگێلس و لێنین و تروتسکی کرابوون بە تورکی، ئەمانە کۆمەڵێ پرس و پرسیاری گرنگن چونکە پێمان دەڵێن ئایا بڕیاردان بۆ دامەزراندنی حیزبێکی مارکسیست لێنینیست، تێگەیشتن و ناسینی قووڵ لە سیستەمی سەرمایەداری و چینی کرێکاری لە پشت بووە یاخود وەک لەسەرەوە باسم کرد زیاتر لەژێر کاریگەریی تایبەتمەندیی سیاسیی ئەو دەورانەدا بووە؟\nشتێک کە ڕەنگە ئاماژە بێت بە حالوهەوای ئەوکات، لە مانیفێستی سەرەتایی پەکەکەدا هاتووە: پەرەپێدان بە پێوەندی و موناسبات لەگەڵ هەموو وڵاتانی سۆسیالیست کە بریتی دەبن لە چین و یەکێتیی سۆڤیەتیش لە بنەماکانی ئینتێرناسیۆنالیزمی پڕۆلتێرە و بە ئەرکی شۆڕشگێڕانەی خۆمانی دەزانین. (راه انقلاب کردستان. اوجالان. ل 104)\nهەر سەبارەت بەو پرسیارانەی سەرەوە جەمیل بایک ئەڵێ: ئەوکاتانە دیسکۆرسی سۆسیالیزمی ڕووسی و مائۆیزم باو بوو. کتێبی باش کەم و نایاب بوو، حکومەت خۆی کتێبە سۆسیالیستییەکانی بەشێوەی هەڵە و سەرلێشێوێن چاپ و بڵاو دەکردەوە. (تاریخ حزب کارگران کردستان. جمیل بایک. ل 34,36) جەمیل بایک لە شوێنێکی تردا سەبارەت بە سەرچاوەکانی ئەوکاتی ئۆجەلان باسی ئاڵۆزی و ناڕوونییەکانی ئەوکاتی تیۆرییە سۆسیالیستییەکان و کەمبوونی سەرچاوە دەکات، هەر لەوێدا دەڵێ تایبەت بە مێژوو و پرسی کورد هیچ سەرچاوەیەک نەبووە و لە کتێبی چەپە کلاسیکەکاندا لە پرسی کورد تێگەیشتووە و بە پێشەکییەکەی مانیفێستی حیزبی کۆمۆنیست سەبارەت بە ئیتاڵیا و گوتەزای مافی چارەی خۆنووسینی لێنین پرسی کوردی تیۆریزە کردووە .(مێژووێک لە ئاکر. دیمانە لەگەڵ جەمیل بایک. حەسەن جودی ۲۰۰۸. ل ۸۰)\nلێکۆڵینەوە و قەزاوەتکردن لەسەر ئەو بڕگە لە مێژووی پەکەکە (تا ۲۰۰۵) ئاسان نییە. قسە لەسەر ژیانی هەزاران ئینسانی ئازادیخواز و شۆڕشگێڕە کە لە لەڕێگای ئەم ئایدیانەدا گیانی پیرۆزیان بەخت کردووە، هەزاران ئینسانی شەرافەتمەندی تر کە ساڵانێکە لە شاخەکانی قەندیلدا لەگەڵ مەرگ دەستەویەخەن، هەرچەندەش هەوڵ بدرێت ژیانی ئەم ئینسانانە جوانیناسانە بکەنەوە بەڵام حەقیقەت ئەوەیە کە بێبەشن لە ژیانی نۆرماڵی ئینسانی مۆدێڕن و تەنانەت ئەگەر هیچ مەترسییەکیان لەسەر نەبێت و ڕۆژانە هەڕەشەی کۆپتەری کوبرا و فڕۆکەی F16 و بێسەرنشین لەسەریان نەبێت هێشتا هەر ژیانی شاخ قورس و تاقەتپڕووکێنە و ئەگەر ڕۆژێک لە ڕۆژەکان پەردە لەسەر دیوە شاراوەکانی ئەم ژیانە لاچێت بەجۆرێک لە جۆرەکان بەشێکە لە میراتی مێژووی مرڤایەتی. میراتی مرۆڤایەتی نەک بەو مانا کە بڵێین دیاردەیەکی پۆزەتیڤ یان نێگەتیڤە، بەو مانا کە خوێندنەوەی لەسەر بکرێک وەکوو چۆنیەتی دیاردەیەکی ناهاوچەرخ لە دنیای هاوچەرخدا. هەزاران ئینسان جگە لە غارنشینی ناچارن بە سەرکوتکردنی بەشێکی گەورە لە مەیل و غەریزەکانیان کە بێگومان لەم یادداشتانەدا ناتوانم ئەو باسە بکەمەوە و ئەساسەن نە کاری منە و نە لەو بوارەدا خوێندەواریم هەیە. بەڵام ڕەنگە خاڵێک کە لەم جۆرە ژیانەدا لە هەموو شتێک ئازاردەرتر بێت ئەوەیە کە گریلا نازانێ کەی ئەم جۆرە ژیانە کۆتایی دێت. ئەم خاڵە ڕادەبەدەر گرنگە و لام وایە هۆکاری سەرەکیی گۆڕانکاری لە پێڕەوپڕۆگرامی ئەم چەند ساڵەی دوایی پەکەکەیە.\nپەکەکە نزیک بە بیست و پێنج ساڵ وەکوو حیزبێکی مارکسیست لێنینیست خەباتی کرد کە بەرنامەی درێژخایەنی هەبوو بۆ دامەزراندنی سۆسیالیزم و هاوکات لەگەڵ ئەمەش باوەڕی بە کوردستانی یەکپارچە هەبوو و بۆ ئازادیی کوردستان خەباتی سیاسی و چەکداری دەکرد.\nگەنجێکی شۆڕشگێڕی بە تەمەن سی ساڵە دێت لە وڵاتێک و لە باروودۆخێکدا کە نیو سەدە بوو کورد ئەساسەن ئینکار دەکرا حیزبێک دادەمەزرێنێت بە خەونی زۆر گەورەوە؛ شۆڕشی پڕۆلتری و دامەزراندنی سۆسیالیزم، ئازادکردنی کوردستانی گەرە.\nپەکەکە لە سەردەمێکدا دامەزرا کە سەرمایەداری تەقریبەن قەیرانەکانی پاش جەنگی جیهانی دووەمی تێپەڕاندبوو، شۆڕشی بەردەوامی تێکنۆلۆژیک لە بەرهەمهێناندا کەوتبووە گەڕ، سەرمایەی ماڵیی نێودەوڵەتی شکڵی گرتبوو، ئەحزابی چەپ و کۆمۆنیستی ئەورووپا یەک بە یەک لەژێر فشاری ناتۆدا خۆیان لە سۆسیالیزمی ڕووسی دادەماڵی و پاشەکشێیان ئەکرد لە خواستی حکوومەتی کرێکاری و ڕێگای پارلمانیان ئەگرتە بەر، تاچریزم لە ئەورووپا دەستی پێکردبوو و تەنانەت سۆسیالیزمی ڕووسیش لەهەناوی خۆیەوە داڕزابوو و سەرمایەداری بەگشتی پاشەکشێی کردبوو بە بەرەی کار. ڕۆشنبیرانی مەکتەب فڕانکفۆرت دەمێکەبوو تەپڵی نائومێدیان لێدابوو و تەنانەت خودی موری بوکچین کە دواتر ئۆجەلان زیاترین کاریگەریی لە ئایدیاکانی وەرگرت لانیکەم سی ساڵ بوو (۱۹۵۲) لە مارکسیسم دابڕابوو. باسکردنی ئەم خاڵانە بەو مانا نییە کە لام وابێت عەقڵانییەت لای بەرەی سەرمایە و سەرمایەداری بێت، بەڵام پێویستە بزانین ئۆجەلان لە سەروبەندێکدا حیزبی مارکسیست لێنینیستی دامەزراند و پلانی بۆ سۆسیالیزم و ڕووخاندنی سەرمایەداری دانا کە بەرەی سۆسیالیزم لە ئاستی نێودەڵەتیدا لە لاوازترین ڕەوشی خۆیدا بوو. بێگومان کۆمەڵە و ڕێبەرانی ئەوکاتیشی هەمان لاوازی و کێشەی تیۆریکیان هەبوو و پێویستە بزانین ئەم کێشەیە بەس تایبەت بە کورد و ئەم حیزبانە نەبووە، لەناو چەپی ئێرانی و ئەفغانستان و عێراق و پاکستان و تورکیادا بەگشتی هەمان کێشە هەیە. ئەوەتا چەپی ئێران هەر بەهۆی ئەم کێشە تیۆریکانەوە دەرفەتێکی مەزن و سەرتاسەری و مێژوویی وەک شۆڕشی ١٩٧٩ی دۆڕاند و تەنانەت نەیتوانی ئەرکە دێمۆکراتیکەکانی سەردەمی مەشررووتە ڕاپەڕێنێت.\nئۆجەلان بە دڵنیاییەوە بەباشی لە تایبەتمەندییەکانی سەرمایەداریی ئەو سەردەمە و باڵانسی هێزی نێوان بەرەی کار و سەرمایە تێنەگەیشت بەڵام ئەوە بەو مانا نییە لەوەش تێنەگەیشتبێت کە بەرپرسیارێتی ڕاپەڕاندنی ئەرکە دیموکراتیکەکانی (پرسی نەتەوەیی، ئازادی و یەکسانی ژنان، ئازادی ڕادەربڕین، جیاکردنەوەی دین و دەوڵەت و...) خستۆتە سەر شانی پەکەکە.\nکەواتە عەبدووڵا ئۆجەلان لە سەرەتاوە سێ بەرسیارێتی و ئامانجی سەرەکیی بۆ پەکەکە دەستنیشان کرد:\n۱- ئازادکردنی کوردستان لە دەست چوار دەوڵەتی داگیرکەر. کوردستانی سەربەخۆ، یەکگرتوو و دێمۆکراتیک.\n۲- شۆڕشی کورستان ئەبێ شۆڕشێکی نەتەوەیی دێمۆکراتیک بێت. واتە ڕاپەڕاندنی ئەرکە دێمۆکراتیکەکان.\n۳- ئەم شۆڕشە ئەبێ لە درێژخایەندا ببێت بە شۆڕشی سۆسیالیستی و کار بکات بۆ ئەوەی کە کۆمەڵگای چینایەتیی لەناو بچێت و چەوساندنەوەی تێدا نەمێنێت.\nئەم سێ خاڵە سەرەکییە ستراتیجی گشتیی پەکەکەی پێک دەهێنا.\nپێویست بە گوتن ناکات کە خودی پەکەکە و عەبدوڵڵا ئۆجەلانیش وەکوو ئایدۆلۆگی ئەم هێزە، بەتەواوەتی لە سۆسیالیزم وەرچەرخاون. بەڵام ئەم بابەتە لەوێدا گرنگی پەیدادەکات کە هێشتا بەردەوام لە میدیای حیزبیی پەکەکەدا سۆسیالیزم کەمتازۆر کارکردی تەبلیغاتی هەیە و، لەوەش گرنگتر گۆڕانکارییەکانی ئەم چەند ساڵەی دوایی پەکەکە ڕێک خاڵی بەرامبەر ئەو سیاسەتانەی پێشووە، بۆیە گرنگە بزانین پەکەکە ئەساسەن چۆن و لەکوێوە دەستی پێکردووە هەتا گەیشتووە بە کۆنفدرالیزمی دێمۆکراتیک.\nبەنیسبەت ئامانجە سۆسیالیستییەکانی پەکەکەوە بە تەئکید ئەڵێم بەڕێز ئۆجەلان نە کاتی دامەزراندنی پەکەکە و نە ئێستاش بە باشی لە کاپیتالیزم و شۆڕشی پڕۆلتری و سۆسیالیزم تێنەگەیشتووە. تێگەیشتنی ئۆجەلان لە سۆسیالیزم بەڕادەیەک ڕووکەشیانەیە کە گومانم هەیە هیچ کات ڕەخنەی ئابووریی سیاسیی کارل مارکسی خوێندبێتەوە و لێی تێگەیشتبێت. تێڕوانینی ئۆجەلان بۆ شۆڕشی پڕۆلتری و پڕۆلتاریای کورد تێڕوانینێکی بەڕادەیەک ڕۆمانتیکە کە لای وایە:\n«ئەمڕۆکە بزووتنەوەی جیهانیی کۆمۆنیستی خەسارێکی ئێجگار گەورەی بەرکەوتووە و یەکپارچەییەکەی پارچەپارچە بووە. لەحالێکدا کە بزووتنەوەی پڕۆلتری کوردستان هێشتا لە سەردەمی لاوێتیدا بوو، بەهۆی ئەم ڕەوشەوە زیانی زۆر گەورەی بەرکەوت. بەڵام سەرەڕای ئەمە، ئەگەر خەبات و موبارزاتی خۆی بەرامبەر بە هەردوو جەریانی ڕیوزیۆنیستی و شەڕ لەگەڵ کۆلۆنیانیزم بکات بە سازمانێکی پۆڵایین و بەهێزی پڕۆلتری، بێگومان پڕۆلتاریا و گەلانی سەرانسەر جیهان قازانجێکی گەورەی لێدەبەن. پڕۆلتاریای شۆڕشگێڕی کوردستان کەوتۆتە بەردەم جێبەجێکردنی وەها بەرپرسیارێتییەکی هەرە گرنگ و مێژوویی.» - (راه انقلاب کردستان. اوجالان.۱۹۷۸)\nئۆجەلان ئەڵێ : «شۆڕشی کوردستان، بەشێکە لە شۆڕشی پڕۆلتێری جیهان»، پڕۆلتاریا لە مانیفێستی پەکەکەدا بوونی هەیە، بەڵام بەس وەکوو وشە و ئەبستراکتێک، لە هیچ شوێنێکی ئەم مانیفێستەدا پڕۆلتاریا بەشێوەی کۆنکرێت و بابەتیانە ناوی نەهاتووە. بۆ نموونە باس لە کرێکارانی فڵان کارگە یاخود فڵان پیشەسازی نەکراوە. ئەوەی کە لە ئەوکاتی کوردستاندا بوونیان نەبووە یاخود پەکەکە پێوەندی لەگەڵیان نەبووە پرسیارە، بەڵام شتێک کە ڕوون و ئاشکرایە وەکوو ڕێکخستنی سەرەکی تەئکید لەسەر پێکهاتەی «گوندی-لادێیی» دەکات و وەکوو موتەفەق و پێکهێنەری پەکەکە لەسەر توێژی گەنجان-ڕۆشنبیران و وردەبورژوازی دەکات.\nتەحلیل و لێکدانەوەکانی ئۆجەلان بۆ کاپیتالیزم بەپێی تیۆری ئیمپریالیزمی لێنینە. بە کورتی، ئەم تیۆرییە ئاماژەی بە دوو خاڵ بوو: سەرمایەداری لەقۆناغێکدایە کە ئیمکانی کۆنتڕۆڵی پاوەنخوازانە بەسەر بازاڕەکاندا تێیدا مەیسەر بووە و، زاڵبوونی سەرمایەی ماڵی(Financial capital) بەسەر سەرمایەی پیشەسازیدا واتە سەربەخۆبوونی سەرمایە لە بەرهەمهێنان و گەڕۆکبوونی لە ئاستی جیهاندا. تێڕوانینی زۆربەی مارکسیستەکانی ئەوکات و بەدیاریکراوی ئینتێرناسیۆناڵی سێهەم بۆ وڵاتانی پەڕاوێز بەپێی ئەم تیۆرییە بوو. لایان وابوو سەرمایەداریی جیهانی بۆ پاراستنی سەرمایەی هەناردەکراو بۆ وڵاتانی دواکەوتوو ناچارە لەلایەکەوە پێش بگرێت بە شکڵگرتن و گەشەکردنی سەرمایەی خۆجێیی و نەتەوەیی ئەو وڵاتانە کە ئەنجامەکەشی بەدیهاتنی تەزاد و ناکۆکییە لە نێوان «سەرمایەی نەتەوەیی» و «کۆمپرادۆر»دا. لەلایەکیشەوە لەڕێگەی زەبروزەنگ و شەڕەوە هێزە وەفادار و وابەستەکانی خۆی (بورژوازیی وابەستە بەخۆی و چینە دواکەوتووەکانی پێش سەرمایەداری) دەگەیەنێتە دەسەڵات. ئۆجەلان سەرانسەر مانیفێست و خەباتی پەکەکەی بەپێی ئەم تیۆرە و تیۆری مافی چارەی خۆنووسینی لێنین تیۆریزە کردووە. ئەم تیۆرە هەتا ئێستەش کەمتازۆر دروستە، بەڵام جێی ئاماژەیە تەنانەت کاتی نووسینی مانیفێستی سەرەتایی پەکەکەش سەرمایەداری ئەو قۆناغەی تێپەڕاندبوو. ئەو تیۆرە بە دروستی ئەساسی لەسەر قەیرانی کەڵەکەبوونی سەرمایە بوو، بەڵام سەرمایەداری لە کاتی دامەزراندنی پەکەکەدا ساڵانێک بوو ئەو قەیرانەی تێپەڕاندبوو و تووشی قەیرانێکی تازە بوبوو، ئەویش قەیرانی کەڵەکەبوونی ئامێرەکانی بەرهەمهێنان. لە دوای جەنگی جیهانی دووەم و شۆڕشی بەردەوامی تەکنەلۆجیک لە بەرهەمهێنان و ئامێرەکانی بەرهەمهێناندا، ڕەوشەکە بەشێوەیەک بوو کە نەوەیەک لە ئامێرەکانی بەرهەمهێنان چەند ساڵێک کاریان نەدەکرد کە نەوەیەکی پێشکەوتووتر ئەهات بۆیە لە بەشی ئامێرەکانی بەرهەمهێناندا قەیرانی کەڵەکەبوون دروست بوبوو. سەرمایەداری بۆ چارەسەرکردنی ئەم قەیرانە ناچار بوو کە ئیتر خۆی پێشقەدەم بێت بۆ بەسەرمایەداریکردنەوەی وڵاتانی دواکەوتووی پەڕاوێز بۆ ئەوەی کە ئەو ئامێرانەی بەرهەمهێنانیان پێبفرۆشێت. هەروا کە دەبینین سەرەڕای دروستبوونی ئەم تیۆرە بەڵام لەکاتی بەکاربردنیدا لەلایەن ئۆجەلانەوە، سەرمایەداری پێی نابووە قۆناغێکی تر.\nئەکرێ بڵێین هەڵگرتنی دروشمی پڕۆلتری و سۆسیالیستی پەکەکە لەلایەکەوە لەژێر کاریگەری ئەتمۆسفەری سیاسیی ئەوکات و لەلایەکەوە زیاتر لەپێناو ڕاپەڕاندنی ئەرکە دێمۆکراتیکەکاندا بووە، دەنا وەک پێشتر (بەپێی خودی مانیفێستی پەکەکە) ئاماژەم پێدا لە هیچ کوێی مێژوودا بە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی کرێکار-لادێیی و گەنجان-ڕۆشنبیران و وردەبورژوازی شۆڕشی پڕۆلتری ناکرێت. ئەتوانم سەدان لاپەڕە ڕەش بکەمەوە لەسەر ئەوەی کە پەکەکە فڕی بەسەر شۆڕشی پڕۆلتری و سۆسیالیزمەوە نییە. لە هەموو ئەم ساڵانەشدا ئەزموون نیشانی داوین پەکەکە نەیتوانی یاخود نەیویست کەمترین پێوەندییەک بە بزووتنەوە کرێکارییەکانی هیچ کام لە پارچەکانی کوردستانەوە بگرێت.\nسیاسەتی سەرەتایی پەکەکە هەتا گۆڕانکارییەکانی ئەم دواییەی ئەو حیزبە بۆ پرسی نەتەوەیی شتێکی ڕوون و ئاشکرایە. کوردستانی گەروە و ئازاد. یەک وڵات و یەک خەبات. پەکەکە بەهەمان شێوەی سۆسیالیزم، لەم خواستەش پاشگەز بۆتەوە. تەنها بۆ ئەوەی بزانین ئەم هێزە چۆن و لە کوێوە دەستی پێکردووە و گەیشتووە بە ئێستا و بە کۆنفدرالیزمی دێمۆکراتیک سەرنجتان ڕادەکێشم بۆ ئەم بەشە لە مانیفێستی سەرەتایی پەکەکە:\n«ڕێگە چارەگەلێک بۆ پرسی نەتەوەیی کە بەشێوەی «خۆبەڕێوەبەری لە زمان و کلتوور» و «یەکپارچەیی فێدێرال» و «خۆبەڕێوەبەری مەنتەقەیی/ناوچەیی» لەلایەن -ڕۆشنبیران-ی نەتەوەی سەرکوتکراو یاخود لە لایەن شۆڕشگێڕانێکەوە کە لەوان جیاوازن بەڵام هەمان شت دەڵێن، پێشکەش دەکرێن ئیرتیجاعین و لەم سەردەمەی ئێمەدا دژایەتییان هەیە لەگەڵ تێزی «دەوڵەتی سەربەخۆ» کە تاکە فۆڕمی دروستی مافی چارەی خۆنووسین لە لایەن خودی نەتەوەکانەوە. دەوڵەتی سەربەخۆ لە هەلومەرجی ئێستادا تاکە ڕێگای دروستە و بەهۆی دروستبوونییەوە تێزێکی شۆڕشگێڕانەیە، تێز و ڕێگە چارەکانی لەو ڕووەوە کە کاریان بە سنوورەکانی دەوڵەت نییە ڕێفۆرمیستین و بەهۆی ڕێفۆرمیستیبوونیانەوە ئیرتیجاعین.» (راه انقلاب کردستان. اوجالان.۱۹۷۸)\nشتێک کە لەم مانیفێستەدا زۆر بەرچاو و زەقە هەموو داتاکان و ڕێفرێنسە مێژووییەکانی ئۆجەلان بۆ تیۆریزەکردنی پرسی نەتەوەیی تایبەتن بە باکوور. و تەنانەت لەو شوێنەدا کە باسی بزووتنەوە نەتەوەییەکانی پێشووی کورد دەکات ڕووداوێکی مێژوویی وەک کۆماری مهاباد بە حسێب ناهێنێت، سەرەڕای ئەوەی کە لە بەشێکی تردا بۆ بابەتێکی تر ئاماژە بە کۆماری مەهاباد دەدات.\nئەمە تا ئێرە تێڕوانینێکی ڕەخنەیی بوو بۆ قۆناغی پێشووی پەکەکە لە ئاستی تیۆریکدا، نەک داوەری ئەخلاقی لەسەر ئەم هێزە. بێگومان ئەم قۆناغە لە پراتیکدا کە هەروەک جەمیل بایک باسی دەکات لە کڕینی کڵاشینکۆفێکەوە دەستی پێکردووە، پێک هاتووە لە دنیایەک ئەزموونی بەنرخ و دەسکەوت و شکستی گەورە و بچووک.\nئەم مێژووە کۆتایی هاتووە و ئێستا سیاسەت و پڕۆپڕۆگرامی پەکەکە ئەساسەن شتێکی ترە بەشی داهاتوو تایبەت ئەبێت بە قۆناغی پاش گۆڕانکارییەکان.


داعش لە سووریا دەردەکەوێتەوە و لە عێراقیش بەهێز دەبێتەوە\nباسنیوز 07/08/2019 - 09:18 بڵاوکراوەتەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست\nوەزارەتی بەرگریی ئەمریکا (پنتاگۆن) رایگەیاندووە، رێکخراوی تیرۆریستی داعش لە سووریا دەردەکەوێتەوە و لە عێراقیش بەهێز دەبێتەوە.\nپشکنەری گشتیی پنتاگۆن لە راپۆرتێکدا، رایگەیاندووە، لە چارەگی سێیەمی ئەمساڵ (تا ئێستا مانگەکانی حەوت و هەشت)، داعش لە سووریا دەستی بە کردە تیرۆریستییەکانی کردووەتەوە.\nهەروەک لە راپۆرتەکەدا هاتووە، بەهۆی ناکارایی هێزە ناوخۆییەکانی عێراق و سووریا، داعش توانویەتی هەماهەنگی لەنێوان چەکدارەکای لەو دوو وڵاتە دروست بکاتەوە.\nپشکنەری گشتیی پنتاگۆن ئاماژەی بەوەش کردووە، کە هێزە عێراقی و سوورییەکان ناتوانن درێژە بە ئۆپەراسیۆنەکان لە دژی داعش بدەن، ناتوانن چەند ئۆپەراسیۆنێک لە یەک کات لە دژی داعش رێک بخەن و ناتوانن بەرگریی لە خاکە رزگارکراوەکان بکەن.\nدوای داگیرکردنی نزیکەی نیوەی خاکی سووریا و عێراق، داعش خەلافەتی خۆی لەو دوو وڵاتە راگەیاند.\nرۆژی 17-12-2017ش، حەیدەر عەبادیی سەرۆک وەزیرانی پێشووی عێراق رزگارکردنەوی هەموو ناوچەکانی وڵاتەکەی و کۆتاییهێنان بە داعشی راگەیاند.\nرۆژی 23-3-2018، هێزەکانی سووریای دیموکراتی (هەسەدە) بە رزگارکردنی گوندی باغۆز لە پارێزگای دێرەزوور لە رۆژهەڵاتی سوورئا، کە کۆتا ناوچەی جوگرافی بوو لەژێر دەستی داعش، کۆتاییهاتنی داعشی لە سووریا راگەیاند.


ANF | "قەدەغەکارییەکان دەبنە هۆی زیاتر بەهێزبوونمان"\nسێشه‌ممه, 21 Dec 2021, 07:39\nهونەرمەندانی کورد هەموو ساڵێک بە چەند پاساوێک نواندنەکانیان و کۆنسێرتەکانیان قەدەغە دەکرێت و سکاڵایان لە دژ دەکرێتەوە... سەرەڕای قەدەغەکارییەکان، لە ساڵی ٢٠٢١دا بەردەوام بوون لە بەرهەمهێنانەکانیان. شاهین دۆغان لە ناوەندی رۆشنبیری میزۆپۆتامیا (نەچەمە – NÇM / مەکەمە - MKM) وتی، قەدەغەکاریەکان ئەوانی لە بەرهەمهێنان دانەبڕیوە.\nناوەندی رۆشنبیری میزۆپۆتامیا (نەچەمە – NÇM / مەکەمە - MKM) ٣٠ ساڵ پێش ئێستا دژ بە قەدەغەی کولتور و زمانی کوردی دامەزراوە. سەرەڕای هەموو سیاسەتەکانی گوشار لە ماوەی ٣٠ ساڵی ڕابردوودا لە زۆر بواردا بەرهەمی خوڵقاندووە. ئاهەنگی پیرۆزبایی یادی ٣٠ ساڵەی دامەزراندنی نەچەمە لە ١٦ی تشرینی یەکەم دا لەلایەن قائیمقامی کادیکۆی ئیستەنبولەوە قەدەغەکرا. نەک تەنها بەرنامەکانی نەچەمە، بەڵکو لە ساڵی ٢٠٢١دا لە هەموو ئاست و گۆڕەپانەکاندا قەدەغەکاری لە دژی کولتوری و رۆشنبیریی کورد هەبوو.\nشاهین دۆغانی پەیکەرتاش یەکێک لە زەحمەتکێشەکانی ناوەندی رۆشنبیری میزۆپۆتامیا (نەچەمە – NÇM)یە و لەبارەی ئەو گوشارانەوە قسەی لەگەڵ ئاژانسی هەواڵی فورات (ANF) کرد.\nئەو سیاسەتە ١٠٠ ساڵە بەردەوامە\nشاهین دۆغان ڕایگەیاند، قەدەغەکارییەکان بە ئەمڕۆوە سنووردار نین، بەڵکو لە کاتی دامەزراندنی کۆمارەوە ئەو قەدەغەکارییانە بەردەوامن و وتی: "ماوەی ١٠٠ ساڵە گوشار لەسەر کورد هەیە، پاکتاوکردن و کۆمەڵکوژکردنی کوردانیان قۆناغ بە قۆناغ بەڕێوەبردووە. سیستم و دەزگایەکی وەها هەیە، کە دەیهەوێت کورد لە ڕووی کولتوورییەوە لەناو ببات، کۆمار لەسەر ئەوە دامەزراوە.\nرەنگە ئێستا ناوی ئەو شێوازەیان گۆڕیبێت، لەو کاتەدا پلانی چاکسازییەکانی رۆژهەڵات (شارک ئیسڵاهاتی) هەبوو، بەڵام ئێستا جیاوازە، بەڵام دەبێت ئاماژە بەوە بکەین، کاتێک سەیری ٣٠ - ٤٠ ساڵی ڕابردوو دەکەین ڕەنگە لە هەندێک لایەنەوە سەربکەوتبن و ئەگەر بە دروستی بڵێین، رەنگە کارێکی وەهایان کردبێت و کەشێکی وەهایان دروستکردبێت، کە هەندێک کورد شەرم لە ناسنامەی خۆی بکات. کۆماری تورکیا دەوڵەت - نەتەوەیە و جگە لە خۆی هیچ لایەن و کولتوورێکی نەناسیوە و قبوڵی نەکردووە. لەبەر ئەوەش کوردەکان بە مەترسیدارترین دەزانن، چونکە کۆمەڵگایەکی وەهایە، کە ئاسیمیلکردن و تواندنەوەی و سڕینەوەی کارێکی قورسە، چونکە گەل و کۆمەڵگەیەکی خۆڕاگر و بەرخودێرە. لە ناو نەتەوە – دەوڵەت دا بە یاسای راگواستن ئەرمەنەکانیان پاکتاو کرد و لەسەر ئەم خاکەدا سڕینیانەوە، بەڵام نەیانتوانی بە سیاسەتی کۆچپێکردن و راگواستنیش لەگەڵ کورددا ئەو کارە بکەن".\nناوەکەی گۆڕاوە، بەڵام ئامانجەکەی نەگۆڕاوە\nبە وتەی دۆغان، ئامانجی ١٠٠ ساڵەی ئەو سیاسەتانە نەگۆڕاوە و وتی: "بە سیاسەتی پاکتاوکردن و جینۆساید، کە ئێستا بە رواڵەت کاڵتریان کردووەتەوە، کە ئێمە پێی دەڵێین، - پاکتاوکردنی کولتوری – هەوڵیاندەدا کولتور و رۆشنبیریمان لە ناو ببەن و بیسڕنەوە. ئەوە ئێستاش کۆتایی پێنەهاتووە، بەڵکو سیاسەتی ١٠٠ ساڵەی دەوڵەت دەیەوێت ئەمڕۆش خۆی زۆر بە قورسی و چڕی جێبەجێی بکات. ئەمڕۆ ئیدی ناوی پلانی شارک ئیسڵاهات نییە، بەڵکو لەم ٥ ساڵی ڕابردوودا ناویان ناووە 'پلانی چۆکشکاندن'ە.\nبە شێوەیەکی ڕوون و ئاشکرا فاشیزم جێبەجێ دەکرێت\nشاهین دۆغان وتی، ناوەندی رۆشنبیری میزۆپۆتامیا (نەچەمە – NÇM) لە دژی ئەو سیاسەتانە وەستاوەتەوە و وتیشی، " ناوەندی رۆشنبیری میزۆپۆتامیا (نەچەمە – NÇM) وەڵامدانەوەیە بۆ ئەو هێرش و پاکتاوکاریانە. نەچەمە مێژوویەکی ٣٠ ساڵەی هەیە. لەو ٣٠ ساڵەدا ساڵ هەبوو، کە فاشیزم ئاشکراتر بوو، بەڵام دواتر شاردرایەوە، هەندێک ساڵیش هەبوو، کە هەندێک مافێکی کولتوری و رۆشنبیری نیشان دەدا. بەڵی ئێستاش دەتوانیت وەک مافی شەخسی و کەسیی خۆت باسی کوردبوونی خۆت بکەیت، بەڵام وەک کۆمەڵگە ناتوانێت ببیتە خاوەن ماف. مەبەستی من لە فاشیزمی شاراوە و نهێنی ئەوەیە. کاتێک مرۆڤ سەیری ئەم ٥-٦ ساڵەی دوایی دەکات ئیتر ئەو فاشیزمە ناشاردرێتەوە، بەڵکو ئێستا قورستر و چڕتربووەتەوە و ئێستا خۆی بە مافێک دەبینێت و خۆی جێبەجێ دەکات.\nنەچەمە دامەزراوەیەکە ئاگاداری هەموو ئەو سیاسەتانەیە\nشاهین دۆغان ڕایگەیاند، سیاسەتە فاشیستییەکان زیاتر بوون و ئەوەش لە ١٠٠ ساڵی ڕابردوودا زیاتر روون بووەتەوە. دۆغان وتی: "ڕەنگە ئێمە ئێستا ڕووبەڕووی جدیترین و قورسترین سیاسەتی ئەم ١٠٠ ساڵە کرابێتینەوە. لەبەر ئەوەش ئەو قەدەغەکارییانە بۆ ئێمە جێگای سەر سوڕمان نییە، هەر خۆی ئێمە ئەو فاشیزمە شاراوە و نهێنییە، کە بەڕێوەدەچێت بە مەترسیدارتر دەزانین، چونکە ئەم فاشیزمە تەنها بە قسەکردن ناڵێت دوژمنایەتیت دەکەم و زۆر بە روونی بە قسە ناڵێت هەبوون و زمان و رۆشنبیریی تۆ قبوڵ ناکەم، بەڵکو بە کردەوە ئەو دوژمنایەتییە دەکات، بەڵام پێشتر بە قسەش نکۆڵیی لەوانە دەکرد و بە کردەوەش دوژمنایەتیی دەکرد، بەڵام ئێستا بەلانیکەمەوە بوونی گەلی کورد قەبووڵ دەکات، بەڵام گەورەترین هۆکاری ئەم قبوڵکردنەش بۆ خەبات و تێکۆشان دەگەڕێتەوە.\nپێشتر کورد نەبوو، ئێستا کورد هەیە، بەڵام مافی کوردان لە ئاستی نەبووندایە. کاتێک مرۆڤ سەیری ڕاستی دەکات هێشتا بوونی کورد قبوڵ ناکرێت. لەبەر ئەوەش نەچەمە دامەزراوەیەکی کولتوری و هونەرییە، کە ئاگای لەو سیاسەتە ٣٠ ساڵەیە هەیە. هەر خۆی نەچەمە لەسەر ئەو تێکۆشانە رێکخرابوو و دامەزرێنراوە، بۆیە هێشتا بە جۆش و خرۆشی ڕۆژی یەکەمەوە بەرهەم دەخوڵقێنێت.\nبەبێ چوونە سەر تەختەش دەتوانین نواندن و دەرخستنی ترمان هەبێت\nدۆغان ئاماژەی بەوەکرد، قەدەغەکارییەکان هەمیشە بوون و بەردەوامییان دەبێت، بەڵام ئەم قەدەغەکارییانە ناتوانن پاشەکشە بە تێکۆشانی نەچەمە و تێکۆشانی گشتی بکەن و بەپێچەوانەشەوە بەهێزیش بوون و وتی: "قەدەغەکردن هەیە و دەبێت، ئێمە چاوەڕێی ئەوە نەکەین و ئومێدمان بەوە نییە، کە دەوڵەت رێگامان بۆ بکاتەوە. ماوەی ئەو ٣٠ ساڵە چۆن بەرەنگاریمان کردووە ئێستاش دەیکەین. ئێمە هەل و دەرفەت بۆ خۆمان دروست دەکەین، ئەگەر سەرتەختەش نەبینین دەبێت ئێمە ئەوە بخوڵقێنین و دروستی بکەین، ئێمە دەڕۆینە سەر شەقامەکان و کۆڵانەکان. قەدەغەکاری ناتوانێت ئێمە لاواز بکات، بەڵکو بەهێزمان دەکات...\nکاتێک نەچەمە دروست کرا تەختەى نواندن و نمایش نەبوو، بەڵام لە شوێنێک دا، کە تەنها ١٠٠ کەس دەتوانن بچن بۆ راهێنان و یاریکردن و نواندن، بەرنامەکانی خۆیان نمایش دەکرد. لەو کاتەشدا لەناو گەل دا بوون، لە ناو میتینگەکان و کۆبوونەوە جەماوەرییەکاندا بوون. ئێستاش ئێمە لە ناو گەلداین، بۆ نمونە، دەچینە ئاهەنگ و شاییەکانەوە، سەیر بکە هێرشیش دەکەنە سەر ئاهەنگ و شاییەکانیش، بەڵام هەر چەند هێرشیش بکەن ئێمە هەر لە کار و تێکۆشانەکەمان بەردەوام دەبین، لێرە دەرفەتمان کەمە و هەوڵدەدەین لێرەش هەندێک کار بکەین. هەروەها ئێمە لەگەڵ دوکانە تایبەتەکاندا کار دەکەین و هەوڵ دەدەین بەرنامەکانیشمان لەو شوێنانە دروست بکەین.\nئەمڕۆ ڕووبەرێکی دیجیتاڵیش هەیە. بۆ نمونە ئەمساڵ ئەگەر کۆبوونەوەی ٣٠هەمین ساڵە ئەنجام بدرایە، رەنگە ئەنجوومەنەکەى بۆ بەڕێوەبردن بگەیشتایە ٥ هەزار کەس و ١٠٠ هەزار کەسیش بەشدارییان تیادا بکردایە، بەڵام ئاهەنگ و یادی ٣٠هەمین ساڵیان قەدەغە کردین. هەروەها مەسەلەی قەدەغەکردنی کۆنسێرتێک و شانۆیەک نییە، بەڵکو هەوڵ دەدەن هەناسەدانی گەلیش قەدەغە بکەن. لەبەر ئەوەی ئەم تێکۆشانە کولتوری – هونەرییە کۆڵەکە و ریشەى خۆی هەیە، تێکۆشانێکی گشتگیرە. گشتگیربوون و یەکپارچەیی تێکۆشان ئەو ڕاستییەش ئاشکرا دەکات، کە گەلێک هەیە و لەسەر پێی خۆی راوەستاوە".


هێڤیا خوه ب باباجان ڤە گرێددن – Sibehî سبەھی\nهێڤیا خوه ب باباجان ڤە گرێددن\nBergeh Kurdistan On 11/12/2019 / سیاسی\nوه‌زیرێ ده‌رڤه یێ به‌رێ عەلی باباجان ب پشتگریا سه‌رۆککۆمارێ به‌رێ عەبدوڵا گول پارتیه‌ک نوو ئاڤا دکه. باباجان د به‌رنامه‌یا پارتیا خوه ده دخوازه به‌حسا پرسا کورد ژی بکه. ژ بۆ ڤێ یه‌کێ باباجان ل ئه‌نقه‌ره دو ڕۆژان هنده‌ک که‌سایه‌تێن کورد ڕه جڤینه‌ک کر و ڤێ جڤینێ دو ڕۆژان به‌رده‌وام کر.\nکۆرادیناتۆرێ پێڤاژۆیا “ئاشتیێ“ وه‌زیرێ به‌رێ بەشیر ئاتالای ژی ته‌ڤلی جڤینێ بوو. ژ کوردان ژی که‌سێن وه‌ک مه‌سوت یه‌گه‌ن، ڤاهاپ جۆشکون، سنان هاکان، مه‌همه‌ت ئه‌من ئاکتار، یوسوف ئالاتاش، ئابدولباک ئه‌ردۆگموش و سه‌رتاچ بوجاک ته‌ڤلی جڤینێ بوون.\nلێ پشتی جڤینێ ژ کوردێن کو ته‌ڤلی جڤینێ بوویین چ داخوویانیه‌ک به‌لاڤ نه‌کرن و به‌حسا ناڤه‌رۆکا جڤینێ نه‌کرن.\nهنده‌ک کورد ل باکورێ کوردستانێ پرسا کورد وه‌ک پرسه‌ک سیاسی و نه‌ته‌وەیی نابینن و د ته‌ڤاهیا ترکیه‌بوونێ ده وه‌ک پرسه‌کا ده‌مۆکراس و جڤاکی دبنن. هه‌تا گه‌له‌ک ژ ڤان کوردان ژی هه‌ول ددن ب ناڤێ کورده‌یاتیێ ببن پارله‌مه‌نته‌ر یان ژی به‌رژه‌وه‌ندیه‌کی که‌سایه‌تی ده‌ستڤه بینن. که‌سایه‌ته‌ک وه‌ک سه‌رتاج بوجاک ژ بۆ ڤێ یه‌کێ ده‌سته خوه ل هه‌موو ده‌ریه‌کی دده.\nبوجاک زێده‌یی ۳۰ سالا د ناڤا پەسەکێ ده وه‌ک به‌رپرسیار سیاسه‌ت کر، ڤه‌گه‌ریا بوو سه‌رۆکێ هاک پارێ، د تەرەتە ٦ێ ده به‌رنامه چێکرن، داوییێ خوه ئاڤێت د ناڤا باسکه‌ک یێ پدک ئا ترکیه ده و وه‌ک میسیۆنه‌کی پدک پارچه کر. هه‌ری داوی خوه ڕاده‌ستی هەدەپێ کر. نها ژی هیڤیا خوه ژ بۆ پارله‌مه‌نته‌ریه‌کی پارتیێن نوو به‌نه ئاڤاکرن ڤه گرێدایه.\nباش تێ زانین کو بوجاک، کارداش و هنده‌ک دن وه‌ک وان د هلبژارتنێن ل پێشیا ترکیه ده ژ هەدەپێ دبن کاندیدات و ممکنه حه‌سره‌تا دلێ وان پێک وه‌رێ.\nکورد ل باکور دڤێ به‌حسا ڕاستیه‌کی بکن و ژ بلی ڕه‌خنه‌یا و هه‌لوه‌ستێن سیاسی بازرگانێن سیاسی تازی بکن. به‌حسا وان و زه‌ره‌را ددن ته‌ڤگه‌را کورد بکن.\nل ترکیه چ پارتیێن سیاسی نه‌وێرن ژ خه‌تا سیسته‌ما ده‌وله‌تێ ده‌رکه‌ڤن و ب ئاوایه‌ک ڕادیکال به‌حسا پرسا کورد بکن. هنده‌ک کورد ته‌نێ شیره‌تان ل پارتیان دکن و ڕێیا کا چه‌وا ده‌نگێ کوردا بگرن نیشا وان ددن.\nهنده‌ک کوردێن کو ب ڤه‌کری دیتنێن خوه ژ بۆ پرسا کورد ددن کفشکرن ژی، ژ ئالیێ پارتیێن سیسته‌مێ ڤه هه‌موو ده‌ری ل وان تێنه گرتن. ژ بۆ ڤێ ئیرۆ گه‌له‌ک که‌سایه‌تێن نشتمان په‌روه‌ر بێ ده‌نگن. ل باکورێ کوردستانێ هه‌تا کو سیاسه‌تمه‌دار و که‌سایه‌تێن کورد نکاربن به‌حسا ڕاستیا دۆزا خوه بکن و ل سه‌ر خه‌ته‌ک نه‌ته‌وی پرسا کورد نه‌پارێزن. دێ هه‌ر له‌یزتکبن د ناڤا لنگێن سیاسه‌تمه‌دارێن ترک ده بن


وتووێژ:ژینناسی - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nزینده‌زانی، وشه‌یه‌کی گونجاو و هه‌ڵبژارده نییه بۆ بایۆڵۆجی. دیاره که وه‌رگێڕانی ڕاسته‌وخۆی ئه‌م وشه له زمانه زیندووه‌کانی دنیا ده‌بێته: ژین ناسی، که به هه‌ندێک سوان و ده‌غم بوون ده‌گۆڕێ بۆ ژیناسی ؛ وشه‌یه‌کی ته‌واو و بێ عه‌یب!\nناوی زینده‌زانی ڕه‌وانه بکرێت بۆ ژیناسی\nپه‌ڕه‌یه‌کی سه‌ره‌کی به ناوی ژیناسی و به لێکدانه‌وه‌یه‌کی باشتردابنرێت\nمن بۆ خۆم له خه‌مه‌تودام، ئه‌گه‌ر ئیزنم بده‌ن کارێکی وا ده‌که‌م.Aminijian (لێدوان) ٢٢:١٤, ٢٣ ئایار ٢٠١٣ (UTC)\nنازانم ئەم وشە لە بواری وشەسازی درووس بیت یا نە وەلی زیندەوەرزانی خۆی زۆر جالب نییە و قوڵمە! مادیوتووێژ (٣ی جۆزەردانی ٢٧١٢) ٠٧:٢٦, ٢٤ ئایار ٢٠١٣ (UTC)\nنا وشەکە تەواوە. لە ئینگلیزیدا:\nThe term biology is derived from the Greek word βίος, bios, "life" and the suffix -λογία, -logia, "study of."\nبە بڕوای من ژینناسی جوانترە لە ژیناسی. وشەی زیندە لە زیندەزانیدا تەواو فارسییە. بەڵام مام Aminijian جنابت بۆ وشەی «ژینناسی» سەرچاوەیەکت ھەیە؟--چالاکWьтуwеж (٣ی جۆزەردانی ٢٧١٣) ١٢:٣٥, ٢٤ ئایار ٢٠١٣ (UTC)\n(BIO) بە واتای (ژیان ، ژین)لە کوردی و (زیست) لە فارسیدا، نەوەک (زیندوو یا زیندە= زندە لە فارسیدا )\n(LOGY) بە واتای ھەم (ناسی =study of) و ھەم (زانی = knowledge)یە، لە عەرەبیشدا (علم) ھەڵگری ھەر دوو بارەکەیە، بەڵام لە فارسی و کوردیدا ئەم دوو زاراوە جیاوازن. پاشگری (ناسی) زۆر گونجاوترە بۆ ئەم مەبەستانە، ھەروا کە لە فارسیشدا کەڵکیان لە (شناسی) وەرگرتووە نەوەک (دانی).\nئەگەر قەرار بێ کەڵک لە وشەی کوردی و جوانی (ژین ) نەگرین ئەوە دەبێ وشەی (زین، زینگی) بەکاربھێنین نەوەک (زیندە)\nئێستا لێکدانه‌وه‌ی ئینگلیزی:The term biology is derived from the Greek word βίος, bios, "life" and the suffix -λογία, -logia, "study of."\nدوو سەچاوە کە ھەر ئێستا لە بەر دەستمایە و بۆم پەردەژە، ڕەنگە سەرچاوەی تریش بێ و ئێستا بۆم دەست نەیا، (ژیناسی) و (ژیانناسی) یان ھھێناوە بریتییه لە:\n١.فەرھەنگی زاراوە؛ بەدران ئەحمەد حەبیب( ئەندامی کارای کۆڕی زانیاری کوردستان)ژمارەی سپاردن لە ھەولێر:٢٠٠٢/١٨٠\n٢. فەرھەنگ فارسی-کردی دانشگاە کردستان ؛ محمد ماجد مردوخ روحانی\nمن دەزانم سەرچاوە گرنگە، بەڵام بڕێ وشە ھەن کە پێویستییان بە داڕشتنەوە و داھێنانی نوێ ھەیە و بە باسی زانستی دەتوانین جێگیری بکەین ، نە بە سەرچاوە، چون زۆر جار بوونی نییە.— ئەم لێدوانە لەلایەن Aminijian واژوونەکراوە. (لێدوان • بەشدارییەکان)\nمام Aminijian قسەکانت ڕاستن. یەکەم دەبێ بڵێم وشەی زیندەزانی/ناسی یان زیندەوەرزانی/ناسی وەک ھاوتایەک بۆ بایۆلۆجی دەقاودەق لە وشەی عەرەبی علم الأحياء وەرگیراوە کە تێیدا أحياء کۆی «حي»ە بە مانای زیندوو. بریا ھەر نووسیبایان زیندوو نازانم بۆ وەشەکەیان کردۆتە فارسی زیندە (فارسی: زنده) و ئەوەندەی تریان سەقەت کردووە. ھەر وەک ئاماژەی پێ کرا وشەی بیۆ لێرەدا بە مانای ژین و ژیانە و ئەم وەرگێڕانە ھەڵەیە. ئەگەر سەیری ویکی عەرەبی بکەن تێیدا علم الحياةیش ھاتووه و به جوانیش نووسراوه «من اليونانية: Bios حياة و Logos علم». دەی شتەکە زۆر جوان ڕوونە و دیارە زیندەزانی ھەڵەیە. لە فەرھەنگی زاراوەشدا بۆ علم الأحياء زیندەوەرزانی و بۆ علم الحياة ژیانناسی ھاتووە و دیارە نووسەرەکە ھەر نەشیزانیوە ئەم دووانە یەک شتن! لاساکردنەوەی کوێرکوێرانە ئاوایە. بە ھەر حاڵ ئێستا کە شتەکە ڕوونە پێویستە لە نێوان دوو وشەی ژیانناسی و ژینناسی یەکانیان ھەڵبژێرین. ئەگەر چی من حەز ناکەم ئەم دوو وەشەیە بە یەک ن بنووسم چون جوان مانا ناداتەوە.--چالاکWьтуwеж (٤ی جۆزەردانی ٢٧١٣) ١٧:٠٦, ٢٥ ئایار ٢٠١٣ (UTC)\nقرتانی یەک (ن)زۆر باوە و ھەڵەش نیە، لە سەر زاریشدا ھەر وای لێ دێ.\nلە بیرمان نەچێ کە سادەیی لە نووسین و گوتندا بە مەرجێک نەبێتە ھۆی گۆڕانی واتای وشەکە زۆر پێویستە. ئەوە من زیندەوەرزانی دەگۆزمەوە بۆ ژیناسی— ئەم لێدوانە لەلایەن Aminijian واژوونەکراوە. (لێدوان • بەشدارییەکان)\nلەسەر زاری من ژینناسی زۆر خۆشترە. ھەروەھا ئێمە زاراوەی زمانناسیشمان ھەیە کە تێیدا قەت ن ناقرتێ. من دەمەوێ بیگوێزمەوە بۆ ژینناسی ئەگەر چی بە بڕوای من ژیانناسی لە ژیناسی و ژینناسی زۆر خۆشتر دێتە سەر زاران.--چالاکWьтуwеж (١١ی جۆزەردانی ٢٧١٣) ١٨:١٤, ١ حوزەیران ٢٠١٣ (UTC)\nئەو قسەی ئەمینم قەبووڵە کە ئێژێ ژیناسی خۆشتر دێتە سەر زوان، وەلی خودی وشەکەم پێ خاس نییە، ژینناسی یا ژیانناسی خاسترن چونکو ھەرکەس بیانبیسێت ئەزانێ چین و سەبارەت بە چین، ئامانج لە درووس کردنی وشە، ئاماژەی دەقیقە بە واتا، ئەگەر نەتوانێ ئەو کارە بکات ئیتر بەکار نایێت. مادیوتووێژ (١١ی جۆزەردانی ٢٧١٢) ١٨:٤٣, ١ حوزەیران ٢٠١٣ (UTC)\nتەواو دژ بە گواستنەوەی ئەم وتارەم. ناوی باوی زیندەزانییە. بەپێی یاساکانی ویکیپیدیا ئەبێ ناوی باو دانرێ، نەک ئەو ناوەی کە من بەلامەوە خۆشە یا من بەلامەوە دروستە.--Aza (لێدوان) ١٩:١١, ١ حوزەیران ٢٠١٣ (UTC)\nپێم وایە مام ئازا مەبەستت سیاسەتەکانی ویکی بێ چون ویکیپیدیا قانوون و یاسای نییە و بڕیار نییە تێیدا کەس دادگایی بکرێ. ھەروەھا بە پێی سیاسەتەکانی ویکیپیدیا یەکدەنگی سەرەوەی ھەموو سیاسەتەکانە. ئەم ناوەش دڵخوازی کەس نییە بەڵکوو ناوێکە بە پێی وتووێژ و لێکدانەوە و ھێنانەوەی سەرچاوە لەسەری یەکدەنگی کراوە. سپاس.--چالاکWьтуwеж (١١ی جۆزەردانی ٢٧١٣) ٢٠:٢٨, ١ حوزەیران ٢٠١٣ (UTC)\nپێم وایە باشترە ھەندێک لەسەر سیاسەتەکانی ویکی وتووێژ بکەین. ئەم سیاسەتانەی ویکی ئینگلیزی کە لێرەدا ئێمە ئاماژەیان پێ دەکەین بە پێی یەکدەنگی کۆمەڵگای بەکارھێنەرانی ویکی ئینگلیزی نووسراوە. بێگومان ھەموومان دەزانن نە کۆمەڵگای ویکی کوردی لەگەڵ کۆمەڵگای ویکی ئینگلیزی یەکە و نە زمانی کوردی زمانی ئینگلیزیە. دەبێ سیاسەتەکانی ویکیپیدیا بە پێی بارودۆخی ویکی خۆمان خۆماڵی بکرێ. من زۆر جاران کە دەچمە سەر ویکی فارسی دەبینم ئەم باسە زۆر دێتە ئاراوە و ھەموویان گلەیی دەکەن لە سیایەتەکان و دەڵێن ئەم سیاسەتانە بۆ ویکی فارسی نابێ جا نەخوازا ویکی ئێمە، ھەر باسی مەکە. بەڕێز Aminijian قسەیەکی جوانی کرد و وتی «ئێمه له ویکی که‌ڵک وه‌رده‌گرین بۆ چاره‌سه‌ری و پێڕاگه‌یشتن و بووژانه‌وه‌ی زمانه‌که‌مان، له حاڵێکدا زمانه‌کانی تر ته‌نیا بۆ ده‌ستخستنی زانیاری به کاری ده‌هێنن.» جا بۆیە سیاسەتەکانی ویکی ئینگلیزی لێرەدا مانا نادا و لەوانەیە ئاکامی پێچەوانەی ھەبێت. زۆر سپاس.--چالاکWьтуwеж (١٢ی جۆزەردانی ٢٧١٣) ١٧:٥٩, ٢ حوزەیران ٢٠١٣ (UTC)\nمن موافقی بووژانەوەی زوانی کوردیم وەلی ئەوەی کە قانوونەکان بنینە ژێر پامان، درووس نییە، چون ئیمڕۆ ئێمە لێرەین وەلی سبحا خوا ئەزانێ کێ دێت، ئەمە ڕێگە ئەکاتۆ بۆ سووءئستفادەی دوایی، کەس تاوانبار ناکەم، گشتتان موحتەرەمن و ئەزانم کە ھیچکامتان مەبەستی خراوتان نییە. مادیوتووێژ (١٢ی جۆزەردانی ٢٧١٢) ١٨:٢٢, ٢ حوزەیران ٢٠١٣ (UTC)\nاوا بێ، ژینناسی، ژیانناسی باش نیە، گەرچی وشەکە ھیچ ھەڵەیەکی تێدا نیە بەڵام کورتی وشەکە لە بەر چاو نەگیراوە: دروستی لە باری ڕێزمانی، پڕ کردنی واتا،سانافامی ،لێبوونەوەی جوان و ئاسانی وشەی موشتەق یان لێکدراو، «کورتی»، جوانی(لە خوێندن و نووسیندا) و پەسەند کردنی زۆربە.\nمن وشەی زیندەزانی بە وشەیەکی لادەر لە ھەموو پێوەرەکانی زمان دەزانم، لە باری ڕێزمانییەوە دروست نییە(زیندوو ئاوەڵناوی بەرکارە و Bio ناوە و ھاوتای ژین یا ژیانە)، لە باری واتاوە( زانستی لێکۆڵینەوە لە ژیانی گیاندارانە)، لە باری کورتی وشەدا تا خوا بڵەی قەڵبە، نووسینی گرانە و خوێندنەوەی گرانتر، وشەی تری بە سەختی لێ دەبێتەوە و شتی ناپۆڕ و نالەبار و ڕەخنەی زانستی زۆریشی لە سەرە و...\nوشەی ژین ناسی یان ژیناسی یان ژینناسی بە بڕوای من عەیبێکی بەرچاو و گەورەیان نییە و منیش پێی ڕازیم.\nئه‌و ده‌ستکارییه‌ی ئه‌و به‌ڕێزه کله گوایه هه‌ڵه‌کانی منی ڕاست کردوه‌ته‌وم پێ باش نییه و تا کاتێک وشه‌ی کوردی گیاندار مان هه‌بێ هێنانی وشه‌ی زینده‌وه‌ر چ مانیه‌کی هه‌یه، تکایه حاڵیم بکه‌ن، ئه‌م براده‌ره تاکه‌ی ده‌یهه‌وێ ده‌ستهه‌ڵگری (زین) که گۆڕاوی(ژین)ه نه‌بێ؟\nAminijian (لێدوان) ٢١:٢٠, ١ حوزەیران ٢٠١٣ (UTC)\nبەڕێزم هەر وەک ئینگلیزەکانیش دەزانن هەندێ پیت کە لە هەندێ ووشە ناخوێندرێتەوە باشتر وایە هەر نەمێنێت، بەس دەست بۆ ووشەکان نابەن چونکە وا ناسراون و بە ئەنجامدانی هەر گۆڕانکاریەک زۆریان لەسەر دەکەوێت. لێرەش دا هەندێ ووشە کە پێشتر لە ئەدەب و پەرتوکە دەرسیەکانی ئێمە (کوردستانی باشور) دا بەکار هاتون، ناکرێ بە زمانناسی و هەر ڕاڤەیەکی تر گۆڕانیان بەسەر دابێنن. من پێم باش نیە ڕای بۆ وەربگیرێت چونکە ئەم بابەتانە کە لە ویکیپیدیا دەنوسرێ پێویستە هاوشێوەی ئەوانە بن کە خەڵکانێک چەند دەیەیەکە لەسەری ڕاهاتوون. Ibrahim N. Qader (لێدوان) ١٩:٠٣، ٩ی شوباتی ٢٠٢٠ (UTC)\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=وتووێژ:ژینناسی&oldid=662068»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٩:٠٦ی ٩ی شوباتی ٢٠٢٠ نوێ کراوەتەوە.


چاوپێکەوتنی سۆزان سۆنتاگ و خورخێ لویس بۆرخیس » DidiMn\nسەرەتا / چاوپێکەوتن/کتێب / چاوپێکەوتنی سۆزان سۆنتاگ و خورخێ لویس بۆرخیس\nسونتاگ و بۆرخیس\nدیدی من – ڕۆژنامه‌ی سه‌وره\n– سۆنتاگ: دەمەوێت شتێکت بۆ بگێڕمەوە، ماوەی ھەفتەیەک لە بۆینس ئایرس بووم، بێگومان زۆر خۆشحاڵ بووم بە بانگھێشتکردنم بە مەبەستی بەشداریکردن لە پێشانگەیەکی کتێبدا، بەم شێوەیە ئاشنای ئەرجەنتین دەبووم.\nچەند ڕۆژێک پێش ئەوەی سەفەرەکەم بکەم بۆ ئەرجەنتین، تەلەفۆنێکم بۆھات، ڕۆژنامەنووسێکی ئەمریکی بوو، داوای ئەوەی لێ کردم چاوپێکەوتنێکم لەگەڵدا بکات. پرسیاری کرد چ ھەستێکت ھەیە کاتێک سەفەر دەکەیت بۆ ئەرجەنتین؟ پێم گوت زۆر بەختەوەرم، ھەمیشە بێسەبرانە چاوەڕێی ئەوە بووم سەفەر بۆ ئەرجەنتین بکەم، لێم دەپرسی بۆچی بە دیاریکراوی ئەرجەنتین؟ لەبەر ئەوەی ھەمیشە ویستوومە بڕۆم بۆ وڵاتەکەی بۆرخیس، ڕۆژنامەنووسەکە پێکەنینێکی ھیسترییانەی کرد، پاشان گوتی: ”بێگومان بۆرخیس نووسەرێکی گەورەیە، بەڵام پێم وایە ئەم سەفەرەی تۆ ھۆکاریکی تری ھەیە“. بەم پرسیارە ھەستم بە کەمێک بێزاری کرد، پاشان دانم بە خۆمدا گرت و ئەوەشم بۆ زیاد کرد بێگومان دەمەوێت بڕۆم بۆ ئەرجەنتین، بۆ ئەوەی بڕی سەرسامبوونی خۆم دەرببڕم سەبارەت بە گەڕانەوەی ئەم وڵاتە بۆ دیموکراسیەت. لەڕاستیدا ھۆکاری یەکەم پاڵنەری سەرەکیم بوو بۆ سەفەر بەرەو ئەرجەنتین، چونکە بۆرخیس تەنیا نووسەرێکی ناسراو نییە، بەڵکو ژمارەیەکی زۆری نووسەرانیش پێی سەرسامن. زۆر شتی فێر کردین، بەو یارییانەی کە فێری کردین، سوودی زۆری پێ گەیاندین. بۆرخیس بە ئاسانی نەگەیشتووەتە ئەم پێگە بەرزە. یەکێک لە گوتەکانی باس دەکەم، ئەوە دەچەسپێنێت کە دەمەوێت بیڵێم: ”کوێرەڕێگەکان، پڵنگەکان و ئاوێنە، کە خەڵک لێی دەڕوانن، ماندوویان کردم“. ئەم گوتەیە زۆر سەرنجی ڕاکێشام، چونکە بۆرخیس دەزانێت شتێکی بێسوود بگۆڕێت بۆ شتێکی بەسوود. ھەروەھا دەڵێت: ”یەکێک لە باشییەکان ئەوەیە کەسانێک ھەبێت لاساییت بکەنەوە، ھەندێک کەس ئەو شتانە دەکەن، کە من دەیانکەم. لەبەر ئەوەش بینیم پێویست ناکات من ئەو شتانە بکەم، کە خەڵکی تر دەیانکەن“. بۆیە ئەمەم باس کرد ھەتا ڕادەی کاریگەریی بۆرخیس لەسەر خۆم پیشان بدەم. لە ھەندێک لە کتێبەکانیدا، ھەرچەندە نازانم ئەوەی گوتوویەتی تەنیا خەیاڵێکە، بەڵام دەڵێم ھەمیشە خاکی بووە بەراورد بە زۆربەی کارەکانی.\n* نا، خاکی نیم، ھەموو مەسەلەکە ئەوەیە بڕوام بە خۆم ھەیە، نە زیاد و نە کەم. سەرسام دەبم کاتێک دەزانم من کەسێکی ناسراوم. ھەرگیز بیرم لەمە نەکرووەتەوە. پاش پەنجا ساڵ چیتر نەناسراو نیم. ئێستا ڕاھاتووم بە ناوبانگ، ئەگەرچی ئەمە وام لێ دەکات ھەوڵی زیاتر بدەم. من ھەمیشە بە ڕێز و حورمەتی ئەوانی تر سەرسام دەبم، بە ڕادەیەک کە پێم وا دەبێت کەسێکی غەیبیم، بەڵام دەشڵێم ھەندێک کەس دەتوانن ئەوە کەشف بکەن کە من گەورەترین درۆزنم. لەڕاستیدا بمەوێت یان نا، من درۆزنم. باشە، با بڕوا بەو خەیاڵە بھێنین کە من بە نووسەرێکی باش دەزانن، لەبەر ئەوەی ئەم ڕایە تەنها یارییەکە، کەواتە با ھەموان ئەو یارییە بکەن، چونکە ئێمە ئەم یارییەمان بە جدی وەرنەگرتووە.\n– یەکێک لەو شتانەی کە لە تۆدا بە لامەوە گرنگە، کەسێتییە ئەدەبییەکەتە.\n* بە داخەوە کە کەسێتییەکی ئەدەبیم ھەیە.\n– دەمەوێت بڵێم بە ھۆی ئەوەی کەسانی تر گرنگیت پێ دەدەن، تۆ قەلەق بوویت.\n* گرنگی بە سەرسامبوون نادەم، بەڵام ھاوڕێیەتی و لێبوردەبوون لەگەڵ ئەوانی تردام خۆش دەوێت.\n– تۆ ھەمیشە بە سەرسامییەکی زۆرەوە باسی نووسینی ڕابردووت دەکرد.\n* ھەمیشە بە شێوەیەکی تایبەت سەرسام بووم بە نووسەرە ئەمریکییەکان، من قەرزارباریانم. کاتێک بیر لە ئینگلتەرای نوێ (ئەمریکا) دەکەمەوە، ژمارەیەکی زۆر لەو کەسێتییە مەزنانەی کە ڕۆڵەی ئەم ئینگلتەرا نوێیەن، لە یادەوەریمدا کەڵەکە دەبن (ڕەنگە گەردوونناسەکان ھۆکاری ئەمە بزانن)، بۆ نموونە ئیمرسن، مالڤێل، ھێنری جەیمس، سۆرۆ، ئیمیلی و ئەوانی تر. ئەگەر ئەوان نەبوونایە، ئێمە دەرنەدەکەوتین. ئێمە ھیچ نین جگە لە پڕۆژەیەک کە بەرھەمی ئینگلتەرای نوێین.\n– پێم وا بێت لە سەرەتادا گرنگیت بە ئەدەبی ئینگلیزی دەدا.\n* ڕاستە، بەڵام یەکەمین ڕۆمان کە خوێندمەوە، ڕۆمانێکی مارک توین بوو، پاشان غەزووی مەسکیک و ئەلبیرۆی بریسکۆتم خوێندەوە. زۆر ھەوڵ دەدەم بۆ ئەوەی بەرانبەر مامۆستاکەم بێوەفا نەبم. پێم وایە ڕابردوو بەگشتی کاریگەریی لەسەر نووسەر دروست دەکات، نەک تەنیا وڵات و زمان. زمان، ھەروەک کورس دەڵێت، دراوێکی ئیستاتیکییە، زمان بەرھەمی کاری ھەزاران مرۆڤە. ساڵی 1955 بیناییم لە دەست دا، لەبەر ئەوەش خۆم تەرخان کرد بۆ دووبارە خوێندنەوەی ئەو نووسینانەی کە پێشتر خوێندبوومنەوە لە پێش خوێندنەوەی نووسینە نوێیەکان. دووبارە خوێندنەوە چالاکییەکی زۆر گرنگە، لە پاش دووبارە خوێندنەوە داڕشتنی دەقەکە نوێ دەکەینەوە، کاتێک دووبارە دەقێک دەخوێنینەوە، ھەست دەکەین جیاوازین لە جاری پێشوو کە دەقەکەمان خوێندووەتەوە، ھەروەک ھیراکلیتۆسیش دەڵێت: ”ناتوانیت دوو جار لە ئاوێکدا مەلە بکەیت“، ئاوەکە ھەڵدەقوڵێت، ھیراکلیتۆسیش ھەڵدەقوڵێت. ھەست دەکەم من ئەو ھیراکلیتۆسە پیرەم، کە لە ھەمان ئاودا مەلە ناکات، بەڵکو لە ئاوێکی نوێدا مەلە دەکەم بۆ ئەوەی بە ھۆی ساردیی ئاوەکەوە ھەست بە ژیانەوە بکەم.\n– ھیچ کەس دوو جار کتێبێک ناخوێنێتەوە.\n– ئەو بیرۆکەیەی کە ھاوبەشیی تۆی پێ دەکەم، زۆر باو نییە، چونکە خەڵک بە زۆری لە ڕەسەنایەتی بێزار دەبن.\n* پێم وایە ڕەسەنایەتی شتێکە، دەستەبەرکردنی مەحاڵە، ھەر یەک لە ئێمە دەتوانێت گۆڕانێکی زۆر کەم لە مێژوودا دروست بکات، ھەر نووسەرێک تۆنی تایبەتیی خۆی و قاڵبی تایبەتیی خۆی ھەیە، نە زۆر و نە کەم. دەبینین ھەر نەوەیەک ھەمان شیعر دەنووسێت، ھەمان چیرۆک دەنووسێت بە جیاوازییەکی کەم لە تۆن و دەنگدا، ئەمە و ھیچی تر.\n– جگە لە ئەدەبی ئینگلیزی و ئەمریکی، بە ھیچ ئەدەبێکی تر کاریگەر بوویت؟\n* بێگومان، بەتایبەتی ئەدەبی ئەسکەندەناڤی. ئەدەبی پڕچێژ و کورتەچیرۆکەکانی ئەسکەندەرییە. ھەر ئەدەبێک بەھای خۆی ھەیە. وێنای جیھانێک بکە بەبێ فیرلان، بەبێ ھۆگۆ، بێگومان دەبینیت جیھانێکی ناخۆش دەبێت، بۆچی ئینتیمام بۆ ئەم کەسانە ھەیە؟ بۆچی کتێبخانەکانمان پڕ دەکەین؟ چونکە بەختەوەرییەکی وەسفنەکراومان پێ دەبەخشن، ئەگەر من رۆبنسن کرۆزۆ بوومایە لەو دوورگەیەدا، ئەوا مێژووی فەلسەفەی خۆرئاوای برتراند ڕەسڵم لەگەڵ خۆم دەبرد، چونکە لەوانەیە تەنیا ئەم کتێبەم بەس بێت، بەڵام ئەگەر ڕێگەم بدەن ئینسایکلۆپێدیایەکم پێ بێت، بێگومان باشتر دەبێت. بۆ کەسێکی فزووڵی کە ھیچ ئیشێکی نەبێت، وەک من، خوێندنەوەی ئینسایکلۆپێدیا باشترین خوێندنەوە دەبێت، ئینجا ئیتر ئەگەر ئینسایکلۆپێدیای کۆن بێت وەک ئینسایکلۆپێدیای بلینۆ، یان نوێ بێت وەک ئینسایکلۆپێدیای بریتانیکا یان ئەوروپا. ھەموویان ئینسایکلۆپێدیای بەنرخن.\n– بەڵام ئەگەر من بڕۆم بۆ دوورگەیەکی دوورەدەست، مێژووی فەلسەفەی خۆرئاوا لەگەڵ خۆم نابەم، چونکە پێم وایە کتێبێکی ڕووکەشە.\n* بێگومان، من لەگەڵ خۆم دەیبەم، چونکە خوێنەرێکی ڕووکەشم.\n– پێم وایە تۆ وەک کتێبێکی خەیاڵی سەیری ئەو کتێبە دەکەیت.\n* فەلسەفە بریتییە لە خەیاڵ، بێگومان ھەموو جیھان شێوەیەکە لە شێوەکانی خەیاڵ.\n– پێت وایە من دەمەوێت ئەمە بڵێم؟\n* بێگومان، من بەمە سەرسام نابم. بەڵام پێم بڵێ، چ کتێبێک لەگەڵ خۆت دەبەیت بۆ ئەو دوورگەیە؟\n– لەوانەیە کتێبی rogers treasures لەگەڵ خۆم ببەم.\n* بێگومان ھەڵبژاردنێکی جوانە.\n– ئێستادا دەتەوێت لە چ ژانرێکی ئەدەبیدا بنووسیت؟\n* ئێستا شیعر و کورتەچیرۆک دەنووسم، بەڵام حەزم لێیان نییە؛ تەنها ھەست دەکەم پێویستە بیاننووسم، کاتێک لە نووسینیان تەواو دەبم، دەگوێزمەوە بۆ شتێکی دیکە. کتێبێکم بە ناوی پیلانگێڕەکان بڵاو کردەوە، 30 بۆ 40 کورتەچیرۆکی تێدایە، نازانم باشن یان خراپن.\n– تۆ ھەمیشە لەسەر حیسابی کارە درێژەکان حەزت لە کاری کورت بووە.\n* ئێدگار ئالان پۆ دەڵێت: شیعری درێژ ئەو شتەیە کە دەبێت ببێت.\n– بەڵام شتیکی دیکەی درێژ ھەیە، مەبەستم ڕۆمانە.\n* جگە لە دۆن کیخۆتە و کۆنراد و دیکینز، حەزم لەم جۆرەیان نییە، بڕوام بە ڕۆمانە جوانەکانی تکاری و فلۆبێر نییە، بە داخەوە بۆ ئەم قسەیەم.\nInterview, Jorge Luis Borges, Susan Sontag,


نەبەز گۆران : سۆرانیە ئاست نزمەكانی ناو پارتی . – WTARIKURD\nئەوەی جێگەی سەرنجە ، ئەو ئاستە نزمەی سۆرانیەكانی ناو پارتیە . هەڵەبتە كەس قسەی لەسەر ئەوە نیە بۆچی پارتین ، كەسیش قسەی لەسەر ئەوە نیە پارتی بن یان نا ، لێ ، سەرنجەكە لەسەر ئەوەیە بۆ چی هێندە ئاستیان نزمە ؟ بۆچی كاتێك دەم دەكەنەوە یەك ژینگەی تەواو بە خۆیانەوە پیس دەكەن ؟ بۆچی دهۆك ـیەك ، یان بەرزانی ـیەك ، كە خاوەنی راستەقینەی ئەو حیزبەن ڕێگا بەخۆیان نادەن لەو ئاستە نزمەدا دەركەون ؟ ئایا قوتێك نان ئەوە دەهێنێت مرۆڤ ئەوەندە ئاستی خۆی نزم بكاتەوە بۆی ؟ ئایا ئەمانە لە بنەرەتدا ماهییەتیان خاڵیە ، یان چەمانەوەی ئەو ئاستەیان پێباشترە ؟ ئایا ئەو رۆحە وێران و ئاست نزمە چییە لەواندا هەیە ؟ ئەمانە و كۆمەڵێك پرسیاری تر ، هەقی ئەوەیان هەیە قسەیان لەسەر بكرێت .\nپارتی حیزبێكە هەركەسێك بیەوێت یان نەیەوێت ، هی خێڵێكە . لێ ، ئەگەر ئەم ( 15 ) ساڵەی رابردوو بكەمە كەوانەی بابەتەكەم . لەو (15) ساڵەی رابردوو كە لە گەڵ هاورێكانم كاری میدیایی ، كاری رۆژنامەوانی و رەخنەگرتمان كردووە ، هیچ كات نە من ، نە هاوپیشەكانم ، بڕوا ناكەم لە لایەن (بارزانییە) كی راستەقینەوە ، سوكایەتی ، هەرەشە ، جنێوی پێدرابێت یان پەلاماردرابێت ! هەرچی رووبەرووی ئێمە ، یان هەموو ئەوانەی لە دەرەوەی پارتی دەكرێن ، بریتین لەو سۆرانیانەی ، كە رۆحێك و ئاستێكی ئەوەندە لاوازیان هەیە ، چاوەرێی هەموو شتێكیان لێدەكرێت ، جگە لە كاری مەردانە ! چاوەڕێی هەموو ئاستێكی لاواز و نزمیان لێدەكرێت ، جگە لە ئاستێكی بەرز .\nدەبێت بپرسین ، بۆچی ( بارزانییەكان ) كە خاوەنی ئەو حیزبەن ، چ لە رووی بڕیارەوە ، چ لەرووی مێژووییەوە ، چ لە رووی ئابووری و سیاسییەوە ، هەرگیز رێگا بە خۆیان نادەن وەك سۆرانییەكان ئاستی خۆیان نزم بكەنەوە ؟ ئەی بۆچی سۆرانییەكان زۆر نا ، كەمێك سود لەوان نابینن و لەو ئاستەی خوارەوە بێنە سەرەوە و هەوڵبدەن وەك ئەوان بن ؟ ( خوێنەری بەرێز ، لەناو هەموو بارزانییەكاندا ، تەنها دووانیان جاربەجار ئاستی نزمی خۆیان دەردەخەن ، ئەو دووانەش كوڕە جاشن ، خۆیان لەناو خۆیاندا بە كوڕە جاشەكان ناویان دەبەن .\nبەڵام لەبەرامبەر ئەو دووانەدا ، دەیان سۆرانی هەیە ، لەگەڵ دەمی كردەوە ، لەگەڵ دەستی بۆ شتێك برد ، پێش كەوتنە خوارەوەی وشەكەی دەمی و ، پێش دەستبردن بۆ شتەكە ، خۆی هێندە نزم دەكاتەوە ، ئیدی جگە لە ژینگە پیسكەرێك هیچی سودێك بە ژیان و سیاسەت و دونیا ناگەیەنێت .\nتۆ بڵێیت : سۆرانییەكانی ناو ئەو حیزبە هەستیان بەو نزمییەی خۆیان كردبێت ؟\nبڵێیت : جارێك بۆ جارێك نەبووبنە جێی گاڵتەی بارزانییەكان ؟\nبڵێیت : بارزانییەكان یان دهۆكییەكان رۆژێك پێیان نەوتبن : پێویست ناكات ئەوەندە ئاستی خۆتان نزم دەرخەن ؟\nبڵێیت: تامی ئەو لەتە نانە بكەن كە بەو ئاستە نزمە دەیاندەدرێتێ ؟\nكۆی ئەوانەی لە خواری خوارەوە خۆیان دەبیننەوە و هەمیشە بە ئاستێكی نزمەوە دێنە گۆ ، بریتین لە سێ تاقم :\nتاقمی یەكەم : پێشوتر لەسەردەمی ( بەعس ) قەڵەمی بەعس بوون . هەرچۆن ئێستا خەریكی نیشاندانی ئەو ئاستە نزمەی خۆیانن ، لەسەردەمی بەعیش هەمان شتیان دەكرد . بۆ زیاتر زانینی ناوەكانیان ، بچۆ ئەرشیفی بەعس بخوێنەوە .\nتاقمی دووهەم : ئەوانەن كوڕە جاشن . پەروەردەكەیان پەیوەندی بە پەروەردەی رابردوویانەوە هەیە . باوكیان لەگەڵ رژێمەكان بووە و ئەمرۆ كوڕەكانیان هەمان جوڵەی باوكەكانیان دەكەنەوە . بۆ لەبیركردنی مێژووی باوكیان ، لە ئێستادا لە رێگای ئاست نزمی خۆیانەوە ، خۆیان دەبەنە پێش !\nتاقمی سێهەم : ئەوانەن لە حیزبەكانی ترەوە چوونەتە ناویان . ئەمانەیان بۆ پەیداكردنی پاروێك بنكڕی چەور ، هەرچی دیوی ناشیرین و هەرچی ئاكاری ناشیرینە دەیكەن . لەناو خودی حیزبەكەشدا ( بەتایبەت لای پارتییە كۆنەكان ) ئەمانە بێزراوترینیانن . چونكە كە حیزبەكەی خۆیان جێهێشتوە و چوونەتە ناو ئەو حیزبە ، لەسەر بنەمای گۆڕینی بڕوا نەبووە ، لەسەر بنەمای بەركەوتنی بنكڕەچەورەكە بوو ە. ئیدی لەو پێناوەدا هەرگیز رێگا بە خۆیان نادەن لە ئاستێكی بەرزدا قسە بكەن .\nئەم سێ تاقمە ، جگە لەوەی خۆیان زوو زوو نما دەكەن و دەناسێنن ، كە لە چ ئاستێكدان . بوونەتە دینەمۆیەك بۆ بەرهەم هێنانی قسەی نزم . رەنگە گلەییان لێنەكرێت بۆچی ئاوان چونكە ئەشێت ئیشەكەیان ئەوەبێت . بەڵام كێشەی گەورەی ئەم ئاست نزمانە ئەوەیە ، لە گەڵ جیهانە بچوكەكەی خۆیاندا ، فەرهەنگی سیاسی و حیزبیشیان پۆخڵ كردووە .\nئەوانەی جنێو دەدەن ، ئەوانەی سوكایەتی بەخەڵكی دەرەوەی پارتی دەكەن ، ئەوانەی پەلاماری خەڵكی غەیر پارتی دەدەن ، ئەوانەی هەمیشە حەزیان لە ئاستی نزمە ، هەر هەموویان سۆرانین ! لەكاتێكدا حیزبەكە هی ئەوان نیە ، پێدەچێت ئەمانە لەم حیكایەتە بچن :\nدەڵێن : ئاغایەك دیوەخانێكی هەبوو . خۆی و منداڵەكانی هەمیشە لە دیوەخانەكە بوو . خۆی خاوەنی دیوەخانەكە بوو . لەبەردەرگای دیوەخانەكەش كۆمەڵێك سەگی هاری دانابوو ، هەر رێبوارێك بەو ناوەدا گوزەری بكردایە ، سەگەكان لێی دەوەڕین .\nپیاوێك هاتە لای ئاغاو گلەیی لە سەگەكان كرد ، كە رێبوارەكانی ئەو ناوەیان پەرێشانكردووە .\nئاغاش لەوەڵامدا وتی : ماڵت ئاوابێت . گلەیی لەسەگ ناكرێت ، ئیشی سەگ ئەوەیە بوەڕێت . جا گەر من ئەو سەگانەم نەبێت ، چۆن ئەتوانم بە ئیسراحەت لەم دیوەخانە بۆ خۆم دانیشم .\nئەشێت ئەم حیكایەتە كۆنە ، لە ئێستای ژیانی حیزبی پارتییدا دووبارە بوبێتەوە . وەك گەورە دەرهێنەری ئێرانی : عەباسی كیارۆستەمی ـ دەڵێت :\nهەندێك سەگ هەیە\nبە رێبواری كوێریش دەوەڕێت .\nكتومت ئەم دێرە شیعرەی ( عەباس ) دەتوانرێت بكرێتە دروشمی ئەو سۆرانییانەی كە هەمیشە لەو ئاستەدا خۆیان دەردەخەن ، كە لەم دێرە شیعرەدا دەبینرێت .\nکادرێکی باڵای یەکێتی : یاخوا ئەوەی من بیستومە ڕاست نەبێت .


هه‌ڤپه‌یڤینێک له گه‌ڵ ئه‌میری حه‌سه‌نپوور، 11 سێپتامبری 1992 | Newroz.com\n4 January 2012 / Aso Zagrosi\nSubmitted by Aso Zagrosi on 4 January 2012\nهەڤپەیڤینێک لەگەڵ ئەمیری حەسەنپوور\nئەم هەڤپەیڤینەی بەڕۆژ ئاکرەیی و حەسەنی قازی لە گەڵ دوکتور ئەمیری حەسەنپوور، ڕۆژی جومعە ١١ی سێپتامبری ١٩٩٢ لەخانووی " کۆمەڵە کوردستانییەکان لە سوێد" – فێدراسیۆن کراوە و لە سەر شریت وەرگیراوە. کاک بەڕۆژ مەبەستی بوو ئەم هەڤپەیڤینە لە گۆڤاری بەربانگ دا بڵاو بکاتەوە، بەڵام لە بەر ئەوەی پیادەکردنی شریتەکە تا مانگی مارسی ١٩٩٣ی کێشا و هەر وەها نەگۆنجانی خۆی لە گەڵ " بەربانگ" ، ئەم کارە بە بڵاو نەکراوەیی مایەوە. (یادداشتی حەسەنی قازی – ژانڤییەی ١٩٩٧)\nلێرە دا گشت هەڤپەیڤینەکە بەو جۆرەی کە کاک بەڕۆژ ئاکرەیی نووسیویەتەوە، بێ هیچ ئاڵوگۆڕێک نیزیکەی ٢٠ ساڵ دواتر بڵاو دەکەینەوە.\nبەڕۆژ : کاکە ئەمیر، بەر لە هەموو شتێک بە خێرهاتنتان دەکەین و سوپاس بۆ ئەوەی دەرفەتت داین لە گەڵتان دانیشین و ئەم چاوپێکەوتنە ساز کەین. دەکرێ خۆتان بە خوێنەران بناسێنیت؟\nئەمیر: لە پێشدا منیش سوپاستان دەکەم. لە بارەی خۆمەوە دەبێ بڵێم خەڵکی شاری " مەهاباد"م. لە ساڵی ١٩٤٣ لە دایک بووم و دوای تەواو کردنی خوێندنی سەرەتایی و ئامادەیی چوومەتە تاران و لە تاران زمان و ئەدەبی ئینگلیزیم خوێندووە لە گەڵ بەشی "زمانناسی" [ ] دوایەش لە ئەمریکا [ ]م چیدی؟\nبەڕۆژ: چۆن بوو ئەو بەشەتان بۆ خوێندن هەڵبژارد؟\nئەمیر: وەڵلا هۆیەکەی ئەوە بوو، من زۆر زوو ، واتە لە تەمەنی پازدە ساڵیدا هەستی نەتەوایەتی لە دەوونمدا سەری هەڵدا. دواتر حەزم دەکرد بزانم باری گشتی زمانەکەم چۆنە و بۆچی قەدەغە کراوە؟ هەر لەو تەمەنەش دا دەستم کرد بە کۆ کردنەوەی پەندی پێشینان. بەڵام ئەو زوڵمەی دەمدی لە ئاست زمانەکەم بە کار دێ پاڵی پێوەنام تاکوو لە بنج و بناوانی بکۆڵمەوە.\nبەڕۆژ: بەڵێ. دیارە منیش مەبەستم ئەوە بوو کە بزانم دەتانەویست دواتر بێنەوە سەر زمانی کوردی یان مەبەستێکی گشتیتان هەبوو؟\nئەمیر: زۆرتر هەر ئەوە بوو کە گوتم حەزم دەکرد باری گشتی زمانەکەم بزانم و هەستێکی توند و تیژی کوردایەتیش کە لە مندا سەری هەڵدا بوو، هانی دەدام.\nبەڕۆژ: ئەو کات لە تاران گیر و گرفتتان بۆ نەدەهاتە دی؟\nئەمیر: بەرێ وەڵا! گیر و گرفت یەکجار زۆر بوو. لە بەشی زمانناسی زانکۆی تاران دا دەرس خوێندن کارێکی هاسان نەبوو، چونکە هەندێک مامۆستامان هەبوون کە بە ڕاستی شۆڤێنیستی فارس بوون و کوردییان هەر بە زمان نەدەزانی. بە هەر حاڵ دەورەی لیسانسم لە زمانی ئینگلیزیدا و ماجسترم لە زمانناسی گشتیدا تەواو کرد و دوایەش دەورەی دوکتورام دەست پێکرد. بەڵام بەر لەوەی تێزی دوکتوەا بنووسم چوومە ئەمریکا.\nبەڕۆژ: لە چ ساڵێک چوویتە ئەمریکا و لە کوێ گیرسایتەوە؟ و چۆنت دەست بە دەرسەکان کرد؟\nئەمیر: لە ساڵی ١٩٧٢ لە زانستگای [ ئیلێنۆی ] لەشارێکە پێی دەڵێن [ئوربانا – شەمپەین ]. لەوێش هەر بەرنامەی دوکتورام درێژە پێدا، بەڵام نەک لە [ ] ، لە [ ]. ئەگەرچی بەشێکی زۆری دەرسەکانم هەر زمانناسی بوو، شتێکی کە پێی دەڵێن زمانناسیی کۆمەڵایەتی واتە لێکدانەوە و لێکۆڵینەوەی زمان لە باری کۆمەڵایەتییەوە.\nبەڕۆژ: کە لە ئەمریکا دەستتان بە خوێندن کرد هەستتان بە چ جیاوازییەک لە گەڵ خوێندنی تاران کرد؟\nئەمیر: لە بارەی ئاکادێمیکەوە، جیاوازییەکەی ئەوە بوو کە ئازادیی لێکۆڵینەوە بە هەموو زمانێک هەبوو کە بە چەشنێ دەگەڕانەوە سەر زمانی کوردی. کتێبخانەکانیش دەوڵەمەندتر بوون و کتێبی کوردی وای تێدا بوو کە بەر\nلەو هەرگیز نەمدیبوون.\nحەسەنی قازی: لێرە پرسیارێکم بۆ دێتە پێش. بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە دوای وەرگرتنی فەوقی لیسانس\nچوون بۆ ئەمریکا و بەرلەویش دیارە بە هۆی خوێندنەوەی کتێب بە زمانی ئینگلیسی ئاگاداریتان لە سەر زمانناسی تازەی ئەمریکا هەبوو. ئایا ئەو پرسیارەتان بۆ هاتە پێش کە ڕێبازی زمانناسی تازەی ئەمریکا تاچ ڕادەیەک مرۆڤ دەتوانێ لە هەڵسەنگاندنی زمانی کوردی دا کەلکی لێ وەرگرێ؟\n( هەڵبەت لەو سەر و بەندە دا، نەک دواتر)\nحەسەن: بۆ نموونە ئەگەر لە گەڵ قوتابخانەی زمانناسی (چێک) و ئەوانیتر هەڵیسەنگێنین؟\nئەمیر: من هەندێک کتێبم لە سەر ئەو باسە خووێندبوونەوە و کورتە ئاگاییەکم لە سەر هەبوو. بەڵام کە چوومە وێ زۆر خەیکی ئەوە نەبووم، گەرچی دەرس و شتی وا هەبوو، بەڵام زۆرتر پێم خۆش بوو، بۆ نموونە لە فەن و زانستی نووسینی فەرهەنگ، بەرنامە دانان بۆ زمان و لایەنە کۆمەڵایەتییەکانی زمان بکۆڵمەوە و وەختیان بۆ تەرخان بکەم. کەچی بەم دواییە چەند کەسێک کە دوکتورایان لە سەر زمانی کوردی وەرگرتووە هاتوون گڕامەری کوردییان لە سەر بناخەی قوتابخانەی ئەمریکی ( چامسکی و دوای چامسکی) لێک داوەتەوە. ئەو لێکۆڵینەوانەش زۆرتر دەگەڕێنەوە سەر ئەوەی کە بۆ نموونە: ساختی زمانی کوردی چییە؟ ( ستراکتور) یان لێکدانەوە لە سەر ڕستە و فێعلی کوردی و ... کە هەر قوتابخانەیەک بە جۆرێک لێکی دەداتەوە. کەچی من زیاتر بۆ لای ئەوە دەچووم کە بزانم زمانی کوردی چەندە ستاندارد بووە؟ هەوڵ و کۆششی هەر چوار پارچەی کوردستان بۆ وەی خەتی کوردی وا لێ بکەن کە بۆ نووسین لە بارتر و چاکتر بێ چۆن بووە و چی بووە؟ نەمدەویست بۆ نموونە بزانم ستراکتوری زمانی کوردی چۆنە؟ نەک لە بەر ئەوەی شتێکی باش و پێویست نەبێ، نەخێر! من لایەنە سیاسی و\nکۆمەڵایەتییەکەم بەلاوە گرینگ بوو.\nحەسەن: بەڵام وەک پسپۆڕێک و بە پێوانەی تیۆری ئەمڕۆی زمانناسانە، دیارە ئەتۆش هەست بەو کەمایەسییە دەکەی کە لە سەر مەسەلەی ستراکتوری زمانی کوردی کەم کار کراوە!\nئەمیر: بەڵێ، وایە. کەم کار کراوە. ئەوەی کە کراوە زۆرتر لە سەر بناغەی ڕێزمانی سوننەتی بووە. ئەوەی ناڵێم کە لەو ساڵانەی ڕابردوو دا چەند برادەرێکی کوردی عێڕاقی کە لە دەرەوە خوێندوویانە، هەندێکیان لە ....\nحەسەن: مەبەستتان هی خوارووی کوردستانە ؟\nئەمیر: (پێکەنین) بەڵێ، کوردی خوارووی کوردستان! یان کابرایەکی ئەمریکی هەیە بە پێی تیۆری تازەی زمانناسییەوە، زمانی کوردی لێک داوەتەوە. بەڵام هەر وەکوو گوتم من زۆرتر پێم خۆش بوو بزانم سەرکوت کردنی زمانی کوردی لەو دەوڵەتانە دا چۆن بووە؟ بە چ شێوەیەک بووە؟\nبەڕۆژ: مەبەستتان لایە سیاسییەکەیە؟\nئەمیر: بەڵێ. لایەنی سیاسی کۆمەڵایەتی. بۆ نموونە: بۆچی ئەحمەدی خانی ئەو هەموو هەوڵەی دا زمانی کوردی بکاتە زمانی فارسی. دەیویست کوردی وەک عەڕەبی و فارسی لێ بێ. ئەحمەدی خانی بە تایبەتی.\nحەسەن: یانی بێتە ڕادەی ئەو زمانانە؟\nئەمیر: بەڵێ بێتە ڕادەی زمانی عەڕەبی و فارسی و وەک ئەو زمانانە شتی پێ بنووسرێ. لە فەلسەفە و ئایین و شەریعەت و ئەدەبییات و لە دەزگای ئیداری و خوێندن و نووسینی حوجرەکاندا دەیویست ئەوەی بکا. زۆریشی هەوڵ دا، بۆی نەکرا. یان حاجی قادر، ئەویش بۆی نەکرا. جا منیش دەمویست هۆی ئەو نەتوانینە بزانم. دیارە سەرکوت کردنی زمانی کوردی ڕوون و ئاشکرایە. لە سەردەمی عوسمانی و سەفەوی (زەمانی خانی) دەزگای عوسمانی و سەفەوی دەسەڵاتی ئەوەیان نەبوو لە حوجرەکانی کوردستان دا بە فەقێیەکان بڵێن: ئێوە مافی ئەوەتان نییە بە کوردی بخوێنن یان بنووسن، یان شێعر بڵێن.\nبەڵام دیارە دەسەڵاتی زمانی عەڕەبی بە سەر ناوچە دا زاڵ بووە. وەک دەسەڵاتی زمانی لاتین، پێش دەورەی مێژووی مۆدێڕنی ئوڕووپا،پێش دەورەی سەرمایەداری. کەم کەس دەیوێرا بە ئینگلیزی یان فەڕەنسی یان ئیتالیایی شت بنووسێ. لە سەردەمی "خانی" ش دا عەڕەبی زمانی زاڵ بوو. زمانی عەڕەبی ئیجازەی ئەوەی نەدەدا کە ئەحمەدی خانی بە کەیفی خۆی شت بنووسێ. " مەم و زین" ی کە نووسیوە، هەزار جار دەپاڕێتەوە کە: من ئەوەم نووسیوە کفرم نەکردووە. شار بەدەرم مەکەن. کوردێکی سادەم و ئەمەش حیکایەتێکی کوردەوارییە. دەبینین دەسەڵاتی زمانی عەڕەبی ئەوەندە زۆر بووە کە ئەحمەدی خانی ترساوە، لە سەرەنجامی ئەو کارەی کە کردوویەتی، ترساوە. یان " نەوبەهار"، ئەویش هەر وا. کە نووسیویەتی ترسی ئەوەی بووە کە وەک بیدعەتێک لۆمەی بکەن، یان تەشنیعی بکەن. لە شوێنێک تەنانەت دەڵێ کە تەشنیعم مەکەن، ئەم کارەی کە کردوومە کارێکی سەیر نییە. منیش حەزم دەکرد لەو بنج و بناوانە بکۆڵمەوە و ئەو هۆیانەم بۆ دەرکەوێ.\nبەڕۆژ: باشە. دیارە کەسێ کە لە سەر زمان کار دەکا و لە ووڵاتی خۆی بچێتە دەرێ، دەبێتە هۆی ئەوەی کە لە دەرەوە را سەیری شتەکان بکا. دیارە بۆچوونەکانیش کەمتا کورتێک گۆڕانیان بە سەر دا دێ. گۆڕانەکان بۆ تۆ چۆن بوون، بە تایبەت کە تەنێ لە گەڵ بەڵگە و دوکومێنتەکان سەر و کارت هەبوو؟\nئەمیر: بەڵێ. ئەوە کێشەیەکی گرینگە، کە کاتێ مرۆڤ لە ووڵات دا بێ چاکتر دەزانێ زمانەکەی لە چ حاڵ و هەوایەک دایە. بەڵام بۆ لێکۆڵینەوەکەی من تەئسیرێکی ئەوتۆی نەبوو، چونکە هێندەی پێویست بوو کە من بزانم ژیانی زمانی کوردی چۆن بوو.وەک کوردێکیش ئەو تەجروبەیەم هەبوو . پێوەندیم لە گەڵ کوردستان هەبوو. هەرچەند ئەگەر لە ووڵات بام و ئازادی لە ئارا دا با، هێندێک شێوەگەلی ترم بۆ لێکۆڵینەوە بەکار دەهێنا کە دەبوو بە هۆی ئەوەی کارەکەم پوخت تر و باش تر بێ. من بۆ چارەسەر کردنی ئەم کەلێنە نامەم بۆ خەڵک دەنووسی . بە تایبەت بۆ برادەرانی کوردی باشوور (عێڕاق). مەسەلەن بۆ " مامۆستا زەبیحی" دوای ئەوەی فەرهەنگەکەی بڵاو کردەوە نامەم بۆ نووسی، نامەیەکی دوور و درێژ. نزیکەی شازدە لاپەڕە. ئەویش ووڵامی پرسیارەکانی دامەوە.\nبەڕۆژ: گوایە ووتەیەک هەیە (وا بزانم) هی – هایدێگێر- ە کە دەڵێ: " مرۆڤ لە ماڵی زمان دا، بیر دەکاتەوە". واتە زەینی هەر کەسێ ماڵی بیرکردنەوەی ئەو کەسەیە. ووتەیەکی تریش هەیە کە دەڵێ: " زمان تەنیا شتێکە کە خۆی خزمەتی خۆی دەکا." یانی بۆ ئەوەی ئێمە بتوانین شەرحی زمان بکەین ، دەبێ بە خودی زمانەوە، زمان شەرح بکەین. باشە لەو مەودای دوورییەوە ، بە تایبەت کە بێیت و لە ڕێگای زمانی ئینگلیزییەوە سەیری کوردی بکەیت، چ شتێکی نوێی خستە بەرچاوت کە جیاواز بێ لەوەی جاران بە کوردی سەیری زمانی کوردیت پێ کرد بوو ؟\nئەمیر: وەڵاهی دەکرێ بڵێم هیچ کاری نەکردە سەر لێکۆڵینەوەکەم. چونکە ئەوەی تۆ باسی دەکەی لە کاری ئەدەبی دا، تەئسیری زۆرە. بۆ نموونە من ئەگەر شاعیر یا خۆ نووسەرێکی کورد بام تەئسیری دەبوو. جا چونکە من سەیری لایەنە مێژوویی و سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی زمانی کوردیم کردووە، تەئسیرێکی وای نەبوو. بۆ نموونە من ویستوومە بزانم فەرهەنگ نووسینی کوردی تا چ ڕادەیەک کاری کردۆتە سەر ستاندارد بوونی زمانی کوردی؟ یان بەرنامەکانی ڕادیۆیی بە زمانی کوردی چ تەئسیرێکی لەو ستاندارد بوونە دا هەبووە؟ من کە لە دەرەوەی ووڵات بووم چەندین کاسێتی ڕادیۆیەکانی " ئیرەوان" و " کرماشان" و " تاران" و " بەغدا" و تەنانەت بەرنامەکانی ڕادیۆی کوردیی " مەشهەد" و " ورمێ " م هەبوون. بەڵام ئەوانە هەمووی بەشێکی کارەکەی من بوون. من باسی پەروەردە و موعاریف م کردووە. ئەگەر لە عێڕاق بام لە گەڵ گەلێ کەس قسەم دەکرد. لە گەڵ گەلێ کەس کە ئەوانیش کاریان لە سەر ئەو شتانە کردووە، یان کرد بوو. بە هەر حاڵ ...\nحەسەن: مامۆستا ئەمیر! وەک دەزانی ئەو سیاسەتەی زمان بڕین یا " جێنۆساید" ی زمانی، کە بە ڕادەیەک کەم تا زۆر بە سەر زمانی کوردی هاتووە، بەرهەڵستێک نیسبەت بەوە دروست بووە کە زۆر جار بە وێنەی کتێب و نامیلکە بۆ لایەنە جیاوازەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی کەڵکی لێ وەرگیراوە. بەڵام دیسانیش سەرەگێژی یا خۆ ناڕوونییەک لەو بەینە دا هەیە. جا بە گوێرەی ئەو لێکۆڵینەوەیەی تۆ کردووتە دەکرێ بڵێین لە چ تاریخێکەوە زمانی کوردی ( کوردییەک لە لە زمانی ئەمڕۆمان نزیک بێ ) وەکوو بەڵگە بە دەستەوەیە کە بە کار هاتبێ؟ ( بێی ئەوەی بچینەوە سەر بۆچوونە مێژووییەکان کە بۆ نموونە دەگوترێ: لە بەر ئەوەی زمانی کوردی بەشێکە لە زمانە ئاریاییەکانی ناوچە و هەزار یان دوو هەزار ساڵ لەمەوبەر خەڵکی ئەو ناوچەیە کە لە کوردستان ژیاون ئەو خەتەیان بە کار هێناوە).\nئەمیر: ئەوەی کە من بۆم دەرکەوتبێ، کۆنترین بەڵگە بە زمانی کوردی دەگەڕێتەوە بۆ ٥٠٠ ساڵ لەمەو بەر. ئەویش شتێکی کورتی دوو سێ ڕستەییە کە بە کورمانجی نووسراوە. ئەویش لە بەڵگەیەک دا دیتراوەتەوە کە لە سۆڤییەت چاپ کراوە ( لە ساڵانی ١٩٣٠ دا). – مەکێنزی – شتێکی لە سەر نووسیوە و وا دیارە کۆنترین بەڵگەی زمانی کوردییە. شێعرێکە ...\nحەسەن: ناوەرۆکەکەی چییە؟\nئەمیر: شتێکە باسی لە خاچ دانی حەزرەتی عیسا دەکا. گویا: حەزرەتێ عیسا هاتە خاچ کرن. ئێستا ڕستەکەم باش لە بیر نییە. بەڵام وێدەچێ ڕستەیەک بێ کە وەریانگێڕاوەتە سەر زمانی کوردی. شتێکی ترم نەدیوە کە لەوە\nکۆن تر بێ. ئەوەش کە چاپ کراوە، وەکوو شێعرێکە، کە مامۆستا – انور مائی – سازی کردووە کە کاک کەماڵ فوئادیش باسی کردووە ، شتێکی وا نەبووە. شێعری بابا تاهیری هەمەدانیش من پێم وایە زۆرتر لە فارسی نزیکە تا کوردی. کەواتە بە شێعری کوردی دانانێم. زمانی – ماد- یش هیچ شتێکی وای لێ بە جێ نەماوە. چوار پێنج ووشە زیاتری لێ نازانین. بەو چوار پێنج ووشەیەش ناتوانین بڵێین ئەوە زمانی کوردی یە یان کوردی نییە. دەبێ ڕستەمان هەبێ. پێشم وایە ئەو مەسەلەیە هێندە گرینگ نییە. کوردی هەر ئەوەندەی کە ٥٠٠ ساڵ لەمەوبەر نووسراوی هەیە ، هەر ئەوەندەی کە شاعیرێکی وەک ئەحمەدی خانی هەیە، بەسە. وەک چۆن فارس دەڵێن زمانمان هەیە، ئێمەش بە بۆنەی ، مەلای جزیری ٠ عەلیی حەریری – فە‌قێ تەیران و ئەحمەدی خانی دەتوانین بڵێین زمانمان هەیە ، ئەدەبمان هەیە. بۆیە بە ڕاستی من خۆم لەو گێرە و کێشەیە نەدا کە ساز کراوە و دەگوترێ زمانی کوردی دەگەڕێتەوە بۆ ٢٠٠٠ ساڵ لەمەو بەر. بە کەڵەگایی ناکرێ ڕابردوویەکی وا دوور و درێژ بۆ کوردی ساز بکەین. پێویستیش نییە، کاتێ ئێمە بەیتی کوردیمان هەیە کە هەر یەکەی ( وەکووحاجی قادر دەڵێ) شانامەیەکە.\nبەڕۆژ: با بێینە سەر ئەوەی کە جەنابتان کارتان لە سەر کردووە. ڕۆڵی سیاسەت لە ئاست زماندا. بزانە بۆ نموونە کورد ئەو هەموو ڕاپەڕینەی هەبووە.تۆ پێت وایە ئەو ڕاپەڕینانە چەندیان بۆ زمان بووەو چەندی بۆ خودی سیاسەت؟\nئەمیر: باسێکی گرینگ لەو لێکۆڵینەوەیە دا هەر ئەوەیە کە پێوەندی نێوان کوردایەتی ( وەک بزووتنەوەیەکی سیاسی) لە گەڵ زمان چییە؟ ... دیارە ئەحمەدی خانی بەر لە هەموو کەس باسی ئەو پێوەندییەی کردووە ( لە مەم و زین یان نەوبەهار دا). ئەو پێی وا بووە کە میللەتی کورد لە هەموو میللەتەکانی تر ( عەڕەب، تورک، فارس)\nلە هەندێک لایەن دا لە پێشترە. مەسەلەن لە ئازایەتی دا، لە میوانداری دا، لە سەخاوەت دا. جا دەپرسێ بۆچی دەبێ لە ژێر دەستی ئەوان دا بین؟ پێی وا بووە کورد دەبێ دەوڵەتی هەبێ و زمانی ئەدەبیشی هەبێ تا پێی بنووسێ و خۆی لە ژێر دەستییان نەجات بدا. واتە ڕزگاریی میللەتی کورد دەوەی دا دەبێت کە کورد " شیر و قەڵەم" ی هەبێ. خۆشی زۆری هەوڵ دا کە بە قەڵەم خەباتی کوردایەتی بکا، بەڵام شیری دەوڵەت ( خانەکان)\nئامادە نەبوون یەک بگرن و دەوڵەتێکی یەکگرتووی کورد ساز بکەن. حاجی قادریش هەر ئەو بڕوایەی هەبوو. ئەحمەدی خانی زۆر ڕەخنەش لە خانەکان دەگرێ کە بۆچی هیچ گرینگییەک بە ئەحمەدی خانی نادەن. بەڵام پێم وایە شۆڕشەکانی ئەم دواییەی کورد گرینگیان بە زمانیش داوە. تەنانەت سمایل ئاغای سمکۆ کە سەرەک عەشیرەت بووە و مرۆڤ چاوەڕوانی ئەوەی نەدەکرد کە خەمخۆری زمانی کوردی بێ، چاپخانەیەکی زمانی کوردی لە شاری ورمێ دامەزراند و گەلێک شتی چاپ کرد. زەمانی شێخ مەحموودیش هەر وەها هەوڵێکی زۆرمان بۆ چاپ و بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی کوردی دا. لە سەردەمی کۆماری کوردستان دا هەوڵێکی یەکجار زۆر درا و پێم وایە سەرکەوتوو بوون.\nلەم سەردەمە دا بۆ ئەوەی تێرمینۆلۆژی تازەی زمانی کوردی لە جیاتی تورکی و فارسی دانێین، ئەوانی ئەو دیویش هاتبوون ( دیوی کوردستانی عێڕاق)، ئەوانیش هەوڵێکی زۆریان دا. بەڵام من پێم وایە لە ساڵەکانی ١٩٦٠ تا ٧٥ هەوڵی چاک نەدرا. ١٤ ساڵ دێیەکانی کوردستان لە بن دەستی ڕابەرایەتی کورد دا بوو ، کەچی خەڵکیان فێرە خوێندەواری نەکرد. دیارە ڕۆژنامە و شتی کوردیش هەبوو بەڵام پێموایە ١٤ ساڵ ماوەیەکی یەکجار زۆرە و لەو ماوەیە دا کاری چاک نەکراوە.\nحەسەن: من پێموایە، تۆزێ بۆ دواتر بگەڕێێنەوە، بۆ ئەوەی گفتوگۆیەکمان باشتر بڕواتە پێش. ئەویش ئەوەیە کە دەبینن لە سەر دەمی تورک گەنجەکان دا ( بە تایبەتی بە دەستپێشخەری ئاتا تورک) کە ئەوان هەبوونی خەتی عەڕەبییان بە هۆی دواکەوتنی کۆمەڵی تورکییە دەزانی. ئەو مەسەلەیە لە نێوان هەندێک ڕووناکبیری کوردیش کە ئەوکات لە (دمشق، سوورییە) دەمانەوە بووە هۆی ئەوەی دوو خەت پەیدا ببێ. لە لێکۆڵینەوەکەی جەنابتان دا ئەو دەمەقاڵەیە چۆن ڕەنگی داوەتەوە؟ ( مەبەستم لایەک بەدرخانییەکان و لایەکی تر کەسانی وەک خودا لێخۆشبوو تەوفیق وەهبی یە).\nئەمیر: وەڵلا... کێشەیەکی یەکجار زۆر بووە.لەو بەشەی کە باسی مێژووی ڕێنووسی کوردی دەکرێ، هەوڵم داوە بە کورتی باسی ئەوە بکەم. دیارە بەڵگەی زۆرم خستووەتە ڕو. لە ساڵی ١٩١٨ بەولاوە دەوڵەتی ئینگلیس بەرنامەیەکی وای هەبوو کە زمانی کوردی لە عێڕاق بە پیتی ئینگلیزی بنووسرێ. لە ساڵی ١٩٢٠ کتێبی دەرسیشان چاپ کرد، هەر بەو خەتە، یانی لاتینی. بەڵام دوایی پەشیمان بوونەوە. کە بەرنامەیان بوو بە ئەوەی لە عێڕاق دەوڵەتێکی عەڕەبی بێننە سەر کار، بەربەرەکانی ئەو شتەیان کرد.لە نێو خودی کوردان دا، دیارە هەندێک لە ڕەوشەنبیرەکان تەنانەت بەر لە ١٩١٨ یش پێیان خۆش بوو کە کوردی بە ڕێنووسی لاتین بنووسرێ.\nدیارە لە کۆتایی سەدەی نۆزدە دا لە نێوان هەندێک لە ڕەوشەنبیرە عەڕەبەکانیش ئەو باسە هەر هەبوو کە عەڕەبی بە ئەلف و بێی لاتینی بنووسرێ. ڕەوشەنبیری کوردیش ئەو فکرەیان هەبووە. لەو گۆڤارانە دا کە بەر لە ١٩١٨ لە عوسمانی چاپ کراون لەویش دا باسی ئەوە کراوە کە ئەلف و بێ بگۆڕدرێ و بە ڕێنووسی لاتینی بنووسرێ. دیسان هەر وا کە لە ناو تورکەکاندا هەبوو، بەڵام هەر وەکوو گوتم دوای پەشیمان بوونەوەی ئینگلیسیەکان لە عێڕاق دا تەنانەت ئیجازەی ئەوەش نەدرا کە زمانی کوردی بە ئەلف و بێی عەڕەبیش بنووسرێ. من هەوڵم داوە ئەو مێژووە بخەنە بەرچاو، موناقەشەی نێوان تەوفیق وەهبی و ( ساتع العصری) ( کە وەزیری معارف و ناسیۆنالیستێکی عەڕەب بوو )، ڕووی داوە، بێنمەوە بەر چاو. ساتع العصری ڕێگای بە تەوفیق وەهبی و ئەوانی تر نەدەدا کە خەتەکە بگۆڕن. بەڵام کە کەماڵ ئاتاتورک دەستووری گۆڕینی ئەلف و بێی عەڕەبی دا و کردی بە لاتینی و هەر دوای ئەوەش ڕەوشەنبیرە کوردەکان ڕایان کرد و چوونە سوورییە، پێموایە بە دوو هۆ دەیانویست ئەو کارە بکەن. یەک: تورکییە کە بەشی زۆری کوردی لێ بوو، ناچار بوون ئیتر بە ئەلف و بێی لاتین بنووسن، چونکە هیچ داهاتوویەک بۆ خەتی عەڕەبی نەبوو. دوو: چونکە ڕەوشنبیری کورد بۆ ئەوەی پێیان خۆش بوو لە عەڕەبەکان جیاواز بن، دەیانویست بە لاتین بنووسن. ئەو بیر و بۆچوونەی تورکەکان کە دەیانگوت دەبێ بە لاتین بنووسین چونکە دەمانەوێ ببین بە ئوڕووپایی و لە کولتووری ئیسلامی دەبێ جیا ببینەوە، لە نێو کورد دا بە شێوەیەکی تر هەبوو، کە ئێمە ئاریایین و ئەو خەتەش خەتی ئاریاییە. کە دیارە ئەو قسەیەیان قەبووڵ ناکرێ. هیچ خەتێک ئاریایی نییە.چونکە هیچ پێوەندییەک لە نێوان خەت و ڕەگەز دا نییە. ئەوەی گرینگە ئەوەیە کە دەبێ بزانین کوردی بە هەر خەتێک بنووسرێ نە دەبێتە هۆی پێش کەوتن نە دوا کەوتن. ئەو بۆچوونە هێشتاش لە نێو ئێمە دا هەر هەیە کە دەگوترێ: ئەگەر ئێمە خەتێکی فۆنێتیکمان هەبێ و بۆ هەر دەنگێک پیتێکی جیاوازمان هەبێ کوردی گەلێ بەرەو پێش دەچێ. هیچ وا نییە! هیچ پێوەندی بەوەوە نییە! بڕوانە زمانی عەڕەبی کە لە کوردی زیاتر پێشکەوتووە ،بەڵام خەتێکی وا باشی نییە. خەتی فارسی حاڵی لە عەڕەبیش خراپترە.\nحەسەن: لەم ناوە دا من دەمەوێ شتێک ڕوون کەمەوە. دەزانین کە خەت قەراردادە. وا نییە؟ قەرار دادێکە لە سەر ئەو بناغەیەی کە بۆ نموونە دەڵێن ئەم دەنگانە بە شێوەی نووسراوە نوێنەریان هەبێ. بەڵام ئەگەر ئەمڕۆ وەزعی زمانی کوردی لە بەرچاو بگرین، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە دەسەڵاتێکی زاڵی تاقانە بە سەر هەموو کوردستان دا نەبووە، فرە خەتی ڕەنگە نەبێتە هۆی پێش کەوتن یان دوا کەوتن، بەڵام دەبێتە هۆی دوور کەوتنەوە. من ئەوەی لەبەرچاوی دەگرم وەزعی پێوەندی زمانی کوردی لە خوارووی کوردستانە، لە گەڵ سەرووی کوردستان. بۆ نموونە هەر ئەم برادەرەی ئەم چاوپێکەوتنەی لە گەڵ جەنابت ڕێک خستووە، خۆی خەڵکی ناوچەیەکی دیکەیە بەڵام بەو شێوە زمانەی لە سلێمانی گەشە و نەشەی کردووە قسەت لە گەڵ دەکا، کەچی خۆی بادینی یە. لە بەر ئەوەی کە ویلایەتی مووسڵ کەوتە سەر حکوومەتی زاڵی عەڕەبی بە سەر عێڕاق دا و لە بەر ئەوەی یەک شێوەی نووسین بە کار هاتووە، کە واتە دەبینین لە ڕاستیدا ئەو دوور کەوتنەوەیە نەبۆتە هۆی پاش کەوتن بەڵکوو بۆتە هۆی نزیک بوونەوە.\nئەمیر: وایە. ئەوە هەر ئەو شتەیە کە من گوتم. زمان بە هەر خەتێک بنووسرێ نابێتە هۆی دوا کەوتن و پێش کەوتن. بەڵام ئاشکرایە کاتێ لە مەڕ زمانی کوردی باسی ڕێنووس دەکەین، ئێستا، کوردی بە سێ ڕێنووس دەنووسرێ. کوردەکانی سۆڤییەت بە ڕێنووسی زمانی ڕوسی دەنووسن و دەخوێننەوە، کە بەڕاستی کۆسپێکی گەورەیە. من سەردەمایەک هەوڵم دەدا خەتی ڕووسی فێربم هەر بۆ خوێندنەوەی ئەو شتانەی لەوێ بڵاو دەبوونەوە. هەر وەها کوردەکانی سەرووی کوردستان ناتوانن خەتی خوارووی کوردستان بخوێننەوە، هەوڵی فێر بوونیشی نادەن. ئەوەش دیسان کۆسپێکی یەکجار گەورەیە. بزانە ئەوهەموو کتێبەی بە شێوەی سۆرانی لە کوردستانی عێڕاق چاپ کراوە، چونکە خەتەکەی نازانن ناتوانن کەڵکی لێ وەرگرن. لە کوردستانی تورکییەش (سەروو) – دوای ئەو ئازادییانەی ئەم چەند ساڵە – ئەوە هێندە شتێ بڵاو بۆتەوە کەچی ئەوانەی کە خەتی لاتین نازانن ، ناتوانن کەڵکی لێ وەرگرن. لە کوردستانی عێڕاق و ئێرانیش زاراوەی کورمانجی و سۆرانی هەیە، بەڵام زۆربەیان ئەو خەتە نازانن کە، شتی پێ بخوێننەوە. کە واتە ئەو هەموو هەوڵەی کە دەدرێ لە کوردستانی سەروو، وەک ئەوەی کە هیچ نەبووبێ و دەبێتە هۆی لێک دوور بوونەوە.\nحەسەن: خۆت دەزانی کە لە مەسەلەی زمان دا کەس مافی ئەوەی نییە بێ دابنیشێ و بڵێ کامیان بە کار بێنن و کامیان بەکار مەهێنن. بەڵام هەر وەکوو گوتم کە وەزعێکی سیاسی دێتە گۆڕێ ، زۆر شت لە پڕۆسەی تر دا جێ بەجێ دەکرێن. جا پێم وایە هێندێک زاراوەی کوردی هەن کە هی سەردەمی میرنشینی کوردین( وەک گۆرانی یان هەورامی) بەڵام بەکار هێنانیان وەک زمانی نووسراو، کەمە. لە لایەکی ترەوە بەشێکی دیکەی کورد ( کە دەتوانین بڵێین لە ڕووی سایکۆلۆژییەوە خۆی بە کورد دادەنێ) بە زاراوەی زازاکی یان دملی قسە دەکا.باشە لە هەلومەرجێکی ئاوا دا، ئایا دەبێ وەزعەکە هەر وا بمێنێتەوە یان بە شێوەیەکی پسپۆڕانە بیرێکی کارسازانەی بۆ بکرێ ؟ بۆ نموونە ئەوە – بەربانگ- بەسێ زاراوە دەنووسرێ. ئەوە دوور خستنەوەیە. بەڵام چارە چییە؟ ... دەبێ چ بکرێ؟\nئەمیر: دیارە ئەگەر پێوەندییەکی لەبار لە نێوان دیالێکتەکاندا، دەسەڵاتێکی سیاسی ئەوتۆ نەبێ، ئازادی نەبێ، فەرهەنگەکە خۆی ناتوانێ زمان دروست بکا و دیالێکتەکان لە یەکتری نزیک بخاتەوە، یان تێکەڵیان بکا. تەجروبەشمان هەیە. سەیری نۆروێژ، ئاڵبانی بکەن. دیالێکتی سەروو و خوارووی هەیە. لە ساڵانی ١٩٤٦ بەو لاوە کە دەوڵەتێکی سەربەخۆ و سۆسیالیستیشی هەبووە و بۆ هەموو شتێک بەرنامەیان داناوە ، هێشتا نەیانتوانیوە دیالێکتەکان بکەنە یەک. دوو دیالێکەتەکان هەر ماون. لە هەرمەنستانیش هەر وا. سەرەڕای ئەوەی کە کۆماری هەرمەنستان هەبووە نەیانتوانیوە. پێم وایە لە کوردستانیش ئاوا بە ئاسانی ناکرێ دیالێکتەکان یەک بگرن. دووان لە بارەی داهاتووش نەختێ زەحمەتە. کام داهاتوو؟ داهاتوویەکی وا کە ئەم بەشانەی کوردستان یەک بگرنەوە.\nئەگەر شتێکی وا دابنێین دەتوانین باسی ئەوە بکەین کە چی لێ دێت. دەسەڵاتی سیاسی کورد هەبێ و هەموو پارچەکان یەک بگرنەوە، بەلانی کەمەوە ئەو بەشانەی لە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی دا بوون، ئەوکات دەبێ بەرنامەیەکی وا دا بنرێ کە خەتەکە ببێ بە یەک، چونکە ڕێنووسەکە تەئسیری زۆری هەیە لە سەر ئەوەی دیالێکتەکان ببن بە یەک. دوایێ دەزانین کە لە دنیای ئێستا دا، ڕادیۆ هەیە،تێلێڤیزیۆن هەیە، دەبێ ئەو کات بزانین دەزگای پەروەردەی ئەو دەوڵەتە چ بەرنامەیەکی هەیە؟ ئایا هەر سێ دیالێکتەکە دەکرێ لە فێرگەکاندا بگوترێنەوە؟ ئەوانە هەمووی بەرنامەی دەوێ. زەحمەتە هەر لە خۆڕا دانیشین و بڵێین چی لێ دێ. دەبێ بەرنامە هەبێ.\nحەسەن: باشە، ببوورە ئەگەر ئێمە تەجروبەی جێگەی تر ( وەک ئاڵبانی و نۆروێژ کە باست کرد) بە کار بێنین دەبێ لە ڕووی پڕاکتیکەوە چی بکەین تا نزیک ببینەوە؟ ئەوان چیان کردووە؟\nئەمیر: لە – ئاڵبانی - دیالێکتێکیان داناوە وەکوو دیالێکتی سەرەکی کە لە ووشە و تەرکیباتی دیالێکتەکانی تریش\nکەڵک وەربگرن. واتە دیالێکتەکان لە ناو یەکتر دا بتوێننەوە. مەسەلەکە ئەوەیە کە زمان پێوەندییەکی یەکجار زۆری دەگەڵ فەرهەنگ هەیە ، هەر وەها دەگەڵ بیر و باوەڕ و دنیای دەروونی مرۆڤ و ناوچە و هەل ومەرجی ناوچەیی. جا ئەگەر ئاڵوگۆڕێکی بەر فراوان نەبێ لە باری ئابووری و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەوە، هەر وا لە خۆڕا یەک ناگرن.\nلە باری مێژووییەوە لەو شوێنانەی کە دیالێکتەکان یەکیان گرتۆتەوە دەبێ بڵێین زەمانێکی زۆری خایاندووە، لە درێژ خایەن دا شتی وا دەبێ، دوایە لە ووڵاتە ئوڕوپاییەکاندا کە دیالێکتەکان تێکەڵ بوون و دیالێکتێکی سەرەکی بۆتە زمانی – ستاندارد- ئەوە لە کۆمەڵی سەرمایەداری دا ئەو کارە کراوە،کە هەموو خەڵکی ووڵات تێکەڵ دەکا.سیستمێکی دابەش کردنی کار هەبووە کە پیشەسازی سەرمایەداری ئەو ئیمکانەی داوەتێ، کە چی لە ووڵاتی ئێمە دا، وا نییە.نۆ نموونە ئایا جووتیارێکی دەشتی هەولێر بۆی هەیە کە بچێتە دەور و بەری بایەزید و کاری دەست کەوێ؟ دەبینین ناکرێ چونکە زمان پێوەندییەکی گەلێ نزیکی لە گەڵ ئابووری ووڵات و سیستمی کۆمەڵایەتی و چینایەتی و کولتووری ووڵات هەیە.بێجگەلە ڕێنووس و ڕێزمان و ئانسیکلۆپێدی و قامووس و فەرهەنگ ،شتی لە هەموان گرینگتر ئەوەیە کە خەڵکەکە بۆیان هەبێ و بتوانن لە کوردستان دا هاتوچۆ بکەن. لە ناوچەیەکەوە بچنە ناوچەیەکی تر و لەوێ نیشتەجێ بن و کار پەیدا بکەن. وەک ئێرە ئەگەر کەسێک لە -ستۆکهۆڵم- کاری وەدەست نەکەوێ دەتوانێ بچێتە – یۆتەبۆری – و لەوێ کار پەیدا کا و نیشتەجێ بێ، بەڵام ئایا لە کوردستاندا ئەو حاڵەتە هەیە؟ جا ئەگەر ئەو هەلومەرجانە نەیەنە دی، با هەزار قامووس و شتی تر هەبێ، دیارە تەئسیری وای نابێ...\nحەسەن: دیارە لە هەلومەرجێکی وا دا، نەک ووشەی نووسراو، بەڵکوو ووشەی دەنگ دار ( وەک ڕادیۆ و تێلێڤیزیۆن) دەتوانن تەئسیریان هەبێ، وا نییە؟\nئەمیر: بەڵێ... ڕادیۆ و تێلێڤیزیۆن و ڤیدێئۆ دەتوانن تەئسیریان هەبێ . بەڵام ئەوەش دەگەڕێتەوە سەر ئەوەی بە کام دیالێکت و زاراوە بڵاو دەکرێنەوە؟ سیاسەتی تێکەڵاو کردنی زاراوە چییە؟ ... بۆ نموونە بەڕاستی ئێستا کارکردی دیالێکتەکان نا بەرابەرن. دیالێکتی کورمانجی ئەو ساڵەهای ساڵە سەرکوت کراوە و تا ١٩٥٨ لە کوردستانی عێڕاق ئیمکانی نووسین بە دیالێکتی کورمانجی نەبووە.\nبەڕۆژ: من شتێکی تر دەڵێم. بە ڕای من ئەو کارانەی کە دەبێ لە ئایەندە دا بکرێن، ئەمن هەر لە ئێستاوە لێیان بە گومانم. چونکە دیارە ئەو کارانە دەکەوێتە ئەستۆی بەشێک لە کۆمەڵ. بۆ نموونە: ١- خەڵک. ئەگەر قەرار بێ خەڵک ئەو کارە وەئەستۆ بگرێ، بە ڕاستی ئەوە گرفتی خەڵک نییە. مەسەلەی زمان بە شێوەیەکی ئاکادێمیک کێشەی سەرەکی خەڵک نییە. ئەو هەموو خەڵکە بە کوردییەکی پاراو قسە دەکەن بێی ئەوەی بزانن – کردار- چییە؟ یان – ئاوەڵناو- چییە. ٢- سیاسییەکان: ئەگەر گرفتی سیاسییەکان بێ ( کە نییە!) ئەوە من زیاتر نیگەرانیم پەرە دەستێنێ. چونکە دەبینین ئەوە چەندین ساڵە حیزب و هێزە سیاسییەکان ( زۆربەی هەرە زۆریان، بە تایبەت لە کوردستانی عێڕاق. بەم دواییە کوردستانی تورکییەش!) ڕێبازی پارتییەکەیان، پەیڕەو و پڕۆگرامی حیزبەکانیان بە عەڕەبی یە، یان تورکی. ( هەڵبەت دوای چەندێ دەیکەن بە کوردییەکی سەیر و سەمەرە!) گۆڤارەکانیان بە عەڕەبی و.... دەردەچن. گۆڤاری " الشعب" ( بۆ نموونە) هی پارتییەکی شۆڕشگێڕی میللی بوو. "گەل" ێکی بچووکیان دەنووسی و ئەوی تری هەمووی عەڕەبی بوو. باشە ئەوەش ئەوە. دەمێنێتەوە بەشی سێیەم کە چەند\nپسپۆڕێکی شایانی ڕێزن کە بە ڕاستی ئەوان دەبێ بە سەر ئەو حاڵە دا زاڵ بن. دوایێ دەگەینە ئەو دوورنەمایەی جەنابت باست کرد ( کە زۆری پێ دەچێ) بەڵام ئەمڕۆ دەبێ چ بکرێ؟\nئەمیر: لە ووڵاتدا، یان لە دەرەوە؟\nبەڕۆژ: لە دەرەوە،\nئەمیر: لە دەرەوەی ووڵات من باسی مەسەلەی خەتم کرد. یەکێک لە گرفتەکان مەسەلەی خەتە کە دوو بەشی خواروو و سەرووی لە یەکتری جیا کردووەتەوە. ئەوە یەکێک لە گرفتەکانە کە پێم وایە گرفتێکی هێندە ئاڵۆزیش نییە کە چارەی نەکرێ. تۆ حەفتەیەک دانیشە و ڕۆژێ چوار سەعات کار بکە بزانە فێر دەبی یان نا؟ بەڵام مەسەلەی دیالێکت هێندە ئاسان نییە. من ئەوە ساڵەهای ساڵە شتی کورمانجی دەخوێنمەوە کەچی هێشتا ناتوانم بە کورمانجی قسە بکەم. دەرفەتی وام نەبووە لە گەڵ کورمانجەکان تێکەڵ بم. من پێم وایە بە ڕاستی پێویست نییە ئەوەی لە بەربانگ دا بە پیتی عەڕەبی دەنووسرێ دیسان بە پیتی لاتین بنووسرێتەوە.چونکە فێربوونی هێندە زەحمەت نییە. ئەو هەموو کارە فێر دەبین. ئەو هەموو زمانە فێر دەبین، کەچی لەو کارە دا تەنبەڵی دەکەین. جا هەر وەکوو خۆت باست کرد مەسەلەی ڕەوشەنبیر فەرقی هەیە لە گەڵ نارەوشەنبیر. کەسی وا هەیە کە هیچ شتێک هەر بە هیچ زاراوە و زمانێک ناخوێنێتەوە.رەوشەنبیرەکان دەبێ خەمی خۆیان و زمانی خۆیان بخۆن.\nبەڕۆژ: باشە، هێندێک بیر و ڕا هەیە کە دەگوترێ زمانی کوردی، زمانێکی لاوازە و هەموو شتێکی پێ نانووسرێ. وەک فەلسەفە، تێکنۆلۆژی، فیزیک، شیمی تەنانەت، بابەتە قورسەکانی ئەدەبیی مۆدێڕنیش. ئەو شتانەش کە وەرگێڕدراون یان داتاشراون (وەک ووشە) گەلێ دوور و قەڵبن. بۆ نموونە هاتوون بۆ زاراوەیەکی سیاسی وەک (انحصار طلب)( پاوانخواز) یان بە کار هێناوە. کەچی خودی ئەو ووشەیە بۆنی سەردەمی فیودالیزمی لێ دێ و هی سەردەمی کشت و کاڵییە. بەگشتی پێت وایە، زمانی کوردی لە چ قۆناغێک دایە؟\nئەمیر: لەو بارەوە، زمانی ئینگلیزی و فەڕانسەییش هەر وا بوون. چوارسەد ساڵ لەمەوبەر ئەوانیش دەیانگوت ئێمە ناتوانین شتی پێ بنووسین. ئەو کات کۆمەڵێ کەس هاتن شتێکیان نووسی بە ناوی دیفاع لە زمانی فەڕانسەیی. هەوڵێکی زۆریان دا. وەک ئەحمەدی خانی کە دەڵێ: ئەوە نەمامێکە کە پێ دەگا و میوەیەکی خۆشی دەبێ. فەڕانسەییەکانیش هەر ئەو قسەیان دەکرد. جیاوازی زمانی فەڕانسەیی لە گەڵ کوردی ئەوە بوو کە لە فەڕانسە دا چینێکی بورژوازی تازەی بەهێزی تێدا خەریکی سەرهەڵدان بوو. کەچی لە سەد ساڵی ڕابردوو دا تا ئێستا چینێکی وا لە کۆمەڵی کوردەواریدا تازە خەریکە سەر هەڵدەدا. چینێکی شارنشینی بورژوا. کە ئەویش بە قەدەر چینی بورژوای ئەو کاتی فەڕانسە ئیمکاناتی ڕەنگە نەبێ. ئەوەش کە ووشەکان یان ووشەیەک هی سەردەمی فیودالی یان سەردەمێکی ترە هیچ گرینگ نییە. چونکە هەموو زمانەکان هەر وا بوون تا کۆمەڵی پیشەسازییان تێدا پەیدا بوو. ژیانی نوێ ووشەی نوێش لە گەڵ خۆی دێنێ.\nبەڕۆژ: منیش مەبەستم ئەوە نییە کەگرفتمان لە سەر ئەو ووشانە بێ یان نا. بڕاونە، کورد خەریکە بە ڕواڵەت لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا دەژی. کەچی لە ڕووی زمان و فەرهەنگەوە نازانێ لە چ سەردەمێکدا ڕاوەستاوە. دەتوانین بڵێین کە بۆ نموونە جۆگەلەیەک لەو نێوانە دا هەیە کە کورد هەنگاوی بۆ پەڕینەوەی هەڵێناوە، جا پێیەکی گەیشتۆتە ئەو بەر و پێیەکەی تری لەو بەر ماوەتەوە. نە دەتوانێ بگەڕێتەوە شوێنی جارانی و نە دەشتوانێ بە یەکجاری بپەڕێتەوە. لەو نێوانە دا خەریکە دەمرێ بێی ئەوەی تەنانەت دەنگیش هەڵبڕێ. کە دەنگیش هەڵدەبڕێ\nدەنگە ڕاستەقینەکەی نییە. چۆن دەبێ لە گەڵ دنیای ئەمڕۆ خۆی بگونجێنێ؟ کورد پێویستی بە تێکنۆلۆژی هەیە، بە فەلسەفە هەیە بە هەزاران شتی تر. ئەوانەش هەموویان پێویستییان بە زمان هەیە. ئەم قۆناخە چۆن دەبڕدرێ؟ دەبێ چ بکەین؟ بە تایبەت لە ڕووی زمانەوە ( لێرە دا!).\nئەمیر: هەر وەکوو گوتم زمانەکانی تریش هەر وا بوون. مەسەلەن زمانی فەڕانسەیی هەر وا بووە. زمانی کوردی دەسکەوتی یەکجار زۆری هەیە. زمانی کوردی تا ساڵی ١٨٨٩ کە ڕۆژنامەی کوردستان بڵاو کرایەوە، لەو زەمانە دا پەخشانمان نەبوو. بەڵام ئەمڕۆ لە ستاندارد بوونی زمان دا ، کوردی دەسکەوتی یەکجار زۆرە. زمانەکە پوخت تر بووە. سەیری ڕۆژنامەکانی کۆن و ئەمڕۆ بکە. زۆر شت هەیە کە ئەمڕۆ دەتوانین بیاننووسین و ئەو کات نەدەکرا. کاک حەسەن (قازی) باسی بابەتێکی کرد کە لە ووڵاتەوە هاتووە تا لێرە بڵاو بێتەوە، لە بارەی زانستی کۆمەڵناسی نووسراوە. با ئەوەش بڵێم ئەگەر خەڵکی کورد بە ٢٠ میلیۆن دابنێین زمانی کوردی چلەمین زمانی دنیایە لە باری هەژماری خەڵکەوە. لە سوێدی و دانمارکی و نۆڕوێژی لە سەرووترە. نزیک ٦٦٠٠ زمان لە دنیا دا هەیە، بە پێی لێکۆڵینەوەیەک کە زانایانی کانادایی کردوویانە کوردی چلەمین زمانی دنیایە.بەڵام دیارە لە باری پێشکەوتنەوە زۆر لە سوێدی و دانمارکی و نوڕوێژی دوا کەوتووە. هۆیەکەشی ئەوەیە کە کۆمەڵی کوردەواری کۆمەڵێکی دوا کەوتووە. ئەو ووڵاتانە نزیکی ٤٠٠ ساڵە بەرەو سیستمی سەرمایەداری، بەرەو سیستمی پیشەسازی ڕۆیشتوون و ئێمە ئەوە تازە بە تازە دەست پێدەکەین. بۆیە زەحمەتە. پێت وا نەبێ بە زمانەکانی مەسەلەن سوێدی یان فەنلاندیش کارێکی هاسان بووبێ، ئەوانیش ئەو گرفتەیان هەبووە. دووشت لەو نێوانە دا دەبێ گۆڕانیان بە سەر دابێ، یەکەمیان خۆی کۆمەڵ ە، دووهەمیشیان ڕەوشەنبیرەکان دەبێ هەوڵێکی زۆر و بێ ووچان بدەن. ئێمە ناتوانین قۆناخێکی چوار سەد ساڵە بە ٣٠ یان ٤٠ ساڵ تێپەڕێنین. بەڵام هەر وەکوو گوتم دەبێ هەوڵ بدرێ. دەش کرێ. هەموو گەلانی تر بۆ زمانی خۆیان هەر وایان کردووە.\nحەسەن: مامۆستا، ئێوە پێتان وایە کە پێوانە دروست کردن بۆ ( ا‌صطلاحات/ مصطلحات) دەبێ چ شێوەیەکی هەبێ؟ یان مەسەلەیەکی تر هەیە ئەویش پێوەچاران بە ووشەکانی دەخیلی زمانەکانی ترە. دەزانین لە بەر ئەوەی ووڵاتەکەمان بە سەر ئەو چەند دەوڵەتە دا دابەش کراوە و ئەو دەوڵەتانە بەشێکی زۆری کوردستانیان خستووەتە بەر ڕکێفی خۆیان، بمانەوێ و نەمانەوێ تەئسیری زمانی ڕەسمی ئەو ووڵاتانە لە زمانەکەماندا دەبینرێ. بۆ نموونە زمانی عەڕەبی لە بەر چەندین هۆی مێژوویی تەئسیری لە سەر زمانەکانی تر هەیە وەک زمانی فارسی. جا لە بەر ئەوە ئاخێوەرانی دوو بەشی کوردستان ( ڕۆژهەڵات و خوارووی کوردستان) جاری وایە لە قسە کردن یان نووسیندا ووشەی دەخیلی عەڕەبی بە کار دێنن کە خۆی ئەو ووشەیە لە زمانەکانی تر دا مانایەکی تری وەرگرتووە، یانی دەکرێ بڵێین – فارسی لیزە – کراوە. جا بە تایبەتی بۆ ئەو کەسانەی کە بە کوردی دەنووسن و دەیانەوێ زمانی کوردی سیستماتیزە بێ، ڕێک و پێکتر بێ، دەبێ چ بکرێ؟\nئەمیر: من پێم وایە ( ئەگەر لە پرسیارەکە، چاک حاڵی بووبم) هەندێک ووشە هەیە لە زمانی کوردی دا ، کە لە زمانی بێگانەوە هاتۆتە نێو زمانەکەمانەوە و خەڵکەکە وەری گرتووە و بە کاری دێنێ. ئەو چەشنە ووشانە پێویست نییە لە زمان وەدەر بنرێن. دەبێ ڕایانگرین. بۆ نموونە: ووشەی – قەڵەم و کتێب – هیچ پێویست نییە قەڵەم بکەین بە پێنووس یان کتێب بکەین بە پەڕتووک. چونکە ئەوانە بوونەتە کوردی و هەموو زمانە زیندووەکانی دنیاش هەر وا دەکەن. چارە نییە. ئەوە بەشێک لە ژیانی زمانەکانە . بۆ نموونە ئێستا ئێمە چاویلکەمان لە چاوە و سەعاتمان لە دەست دایە، کەچی جلوبەرگی کوردیمان دەبەر دا نییە. زمانیش هەر وایە. تاوانیش نییە کە ووشە لە دراوسێکانمان وەرگرین. ئەوانیش ووشەیان لە ئێمە وەرگرتووە. بەڵام هەر وەکوو خۆت ئاماژەت پێکرد. ئەوە\nکێشەی ڕووناکبیرانە. کێشەیەکی هێندە گەورە و گرانیش نییە. یانی نەبۆتە بەرهەڵستێکی وا کە بڵێین پێشی زمانی کوردی گرتووە. جار و بار زەحمەتە ووشەیەک کە وای لێ هاتووە، بەڵام ئێستا کە ووڵات ئاوا دابەش کراوە و نە ئاکادێمییایەکی کوردی وا هەیە و نە دەسەڵاتێکی سیاسی یەکگرتوو هەیە، زۆریشی حەول بۆ بدەی مرۆڤ پێی ناکرێ. دەبێ بە ووشیارییەوە لە سەری بنووسرێ. بۆ نموونە من لە کتێبەکەمدا باسی ئەوەم کردووە کە بۆچی کوردی عێڕاق زمانی عەڕەبی دەپاڵێون و فارسی دێنن. بۆچی – سوپاس – یان بە سەر ئێمە دا سەپاندووە؟ ئەوە کوردی ئێرانیش خەریکن فێری دەبن. کەچی فارسەکان خۆیان ناڵێن سوپاس دەڵێن ( ممنونم، متشکرم، مرسی) ئەوانە و هێندێک شتی تر. نەبوونی دەسەڵاتێکی یەکگرتووی سیاسی تەنانەت لە دەرەوەی ووڵاتیشدا، لە ووڵاتێکی وەک سوێد دا کە کورد ئیمکانی یەکگرتنەوە و نزیکبوونەوەیان هەیە، کە چی دیسانیش هەر لە یەک جیاوازن. چاپەمەنیان لە یەک جیاوازە.\nحەسەن: جەنابت چ پێوانەیەک دا دەنێی؟ مەسەلەن ئێمە ئێستاکە لە – سوێد- دەژین سەروکارمان لە گەڵ زمانی کوردی بە شێوەی نووسراویش هەیە، یانی ئەم چاپەمەنییە کوردییانەی لێرە دەردەکەون. وەک ئاگاداری زۆر لە دەسەڵاتداری و داو دەزگا سوێدییەکان سەبارەت بە ئەرک و ئیش و کاری خۆیان بە زمانە بێگانەکان زانیاری بڵاو دەکەنەوە. لەوانە کوردیش. بۆ نموونە داییرەی تەئمین یان ادارەء بیمەهای اجتماعی هێندێک زاراوەی لە مەڕ خۆیان هەیە کە پێوەندی بە ئەرک و هەڵسووڕانیانەوە هەیە. لەبەر ئەوەی ستروکتوور و سیستمی حکوومەتی یان کۆمەڵایەتی ئێرە لەو سیستمەی لە کوردستان هەیە جیاوازە، کەسێ کە ئەم شتانە وەردەگێڕێتە سەر زمانی کوردی هەرچۆنێک بێ دەبێ هێندێک شتی تازە دابنێ. یانی دەبێ ببینە ئەحمەدی خانییەکی بچووک. باشە لە ئاست ئەم شتانە دا دەبێ چ بکرێ؟ پێت وا نییە دەبێ هەوڵ بدرێ ئەو ووشانەی کە لە گوێیان خۆش بێن ( واتە لە گەڵ سیستمی فۆنێتیکی کوردی بگونجێن) ساز بکرێن؟\nئەمیر: بەڵێ. من پێم وایە، ئەو کەسەی ووشە ساز دەکا، دەبێ بە ڕاستی لە تایبەتمەندییەکانی سروشت و روحی زمان تێگەیشتبێ و هەستی ئەوەی هەبێ کە کاتێ ووشەیەک دادەتاشێ بزانێ وەک پێوانە، ئەوە لە گەڵ تایبەتمەندی زمانی کوردی دێتەوە، یان نا؟ ... ئەوە تەنیا یەکێک لە مەرجە سەرەکییەکانە. بەڵام شتێکی تر هەیە کە گشت زمانەکانی تریش وایان کردووە و هەرواش دەکەن. لە زمانناسی دا بەو شتە دەگوترێ ( لۆن ترانسلەیشن) یانی دەکرێ ووشەیەکی هاو مانا و هاوسەنگ بۆ ووشە بدۆزینەوە. بۆ نموونە: کامپیوتر ( یانی شتێ کە حیساب دەکا) ڕەنگە بکرێ ووشەیەک وەک: حیسابگەر یان ژمێریاری بۆ دابندرێ. ئەوە دیارە وەرگێڕانی مانای ووشە ئینگلیزییەکەیە. لە زۆر زمانی تریشدا ئەو کارە کراوە. وا بزانم سوێدی پێی دەڵێن – داتور- جا نازانم ئەو – داتا- یە، مانای حیسابکردنی تێدایە؟\nئەمیر: جا بێجگەلەوەش دەکرێ ووشەیەک دابنێین کە ماناکەی وەرنەگێڕێتە سەر زمانی کوردی. یانی شتێک بێ کە بۆ ئەو – مەکینە- یان – ماشێن – ەی دابنێین ، شتێکی وا کە تایبەتمەندییەکی تری ئەو دەزگایەمان بۆ ڕوون کاتەوە و دەربخا.\nحەسەن: دەتوانم لێرە دا دەمە تەقێیەکی نێوان وەرگێڕەکانت بۆ باس بکەم. بۆ نموونە لە سیستمی پێش خوێندنگەی سوێد دا ( یانی بەر لەوەی منداڵ ببێتە حەوت ساڵان و دەست بکا بە خوێندن) کە منداڵی تێدا دەحاوێننەوە ( لە تەمەنی یەکساڵییەوە تا دەگاتە حەوت ساڵان و بۆخوێندن ئامادە دەبێ)، ئەوەی کە لە سەر دەمی کۆماری کوردستان پێیان گوتووە – پۆلی ساوایان - و ئێستا لە هەر دووک لای کوردستان – باغچەی منداڵان – ی بۆ بەکار دەهێنن. کەچی لێرە لە سیستمی پێوەچارانی منداڵ تا ئەو دەمەی کە خوێندن دەست پێدەکەن، بە زمانی سوێدی چوار پێنج زاراوە هەیە، من پێم وایە لەبەر ئەوەی ئێمە لەم ووڵاتە دەژین دەبێ هەر ناوە سوێدییەکە بەکار بهێنین ( من خۆشم وا دەکەم) و هێندێکی شی بکەینەوە. من پێم وا نییە کە دەبێ ووشەکان یەک بە یەک بکەینە کوردی. بۆ نموونە: (داگهێم) داگ یانی ڕۆژ و هێم یانی ماڵ، لە باتی ئەوەی من ووشە بە ووشە بنووسم ( ماڵی ڕۆژ) دەنووسم داگهێم و دوایە شەرحی دەکەم کە فۆنکسیۆنی داگهێم چییە، یان فریتیدزهێم ( ماڵی کاتی ئازاد)، ئەویش هەر سوێدییەکەی دەنووسم و شی دەکەمەوە کە یانی چی؟ هەندێک دەست بە قەڵەمی تر هەن کە دەڵێن چونکە لە کوردستان دا گوتراوە باغچەی منداڵان دەبێ هەر ئەوە بە کار بێنین، یان ئەگەر ئەو ووشەیە لە کوردستانیش نەبێ دەبێ ئەوەی کە هی زمانی زاڵە وەک ( کودکستان)، یان (روضە)یان (حضانە) بە کار بێنین ، ئەگەر ئەوەش نەبوو ووشە داتاشین و بڵێین زارۆک خانە. تۆ لە سەر ئەم گێرە و کێشەیە چ تێبینییەکت هەیە؟\nئەمیر: جارێ با ئەوەە بڵێم کە (کیندر گارتن) = باغچەی منداڵان لە ئەڵمانییەوە هاتووە و چووەتە نێو زمانی ئینگلیزی . ئینگلیسییەکان عەینی ووشەکەیان وەرگرتووە. زمانە زیندووەکانی دنیا ئەوەیان لە بەر چاوە کە ئەگەر خۆی ووشەی نەبوو لە زمانێکی دیکەی وەردەگرێ و هیچ عەیبێکی تێدا نییە. من پێم وایە لێرەشدا ( سوێد) دەکرێ هەر ئەو شتەی کە سوێدییەکان کەڵکی لێوەردەگرن ئێمەش بەکاریان بێنین. جا هەرچەندە شکڵ و شێوەی هەبێ. ئەگەر بکرێ ووشەی کوردی بۆ ساز بکرێ ئەوەی تۆ باسی دەکەی دروستە. بەڵام ئەوەی کە کوردەکانی ئێرە ئەوە بە کار بێنن یان نا، ئەوە مەسەلەیەکی ترە. مەسەلەی هەرە گەورە سەبارەت بە موستەلەحات یان تێرمینۆلۆژی ئەوەیە کە کێ بەکاری دێنێ؟ ئێستا نزیکەی چوارسەد هەزار تێرمینۆلۆژی عیلمیان بۆ هێندێک لە زمانەکانی هیندووستان دروست کردووە، بەڵام هیچ کەس نییە کەڵکی لێوەرگرێ و هەر وا لە سەر\nکاغەز ماوەتەوە.جا ئەوە کەڵکی چییە؟\nحەسەن: من تەنیا یەک شتی دیکەم ماوە، دیارە زۆرمان قسە کرد. پێم وایە خراپ نییە بۆ ئەوەی خوێنەرەوانی -بەربانگ-ئاگادار بن باسی ئەو – تێزە- یان (ریسالەیە) بکەن کە نووسیوتانە و پێشکێشی زانکۆی ئیلێنۆی تان کردووە لە ئوربانا – شەمپەین. ناوەکەی وا بزانم ( فاکتۆری زمان لە پێشکەوتنی نەتەوایەتی دا)یە. هەر وەها لێکۆڵینەوەشە لە سەر ستاندارد بوونی زمانی کوردی و پێشکەوتنەکانی لە نێوان ساڵانی ١٩١٨ تا ١٩٨٥. لەو دوو ساڵەی دواییدا هەندێ ئاڵوگۆڕ هاتوونە دی و لە هەندێ بەشی کوردستاندا هەڵوێستی ڕەسمی ڕێژیمەکان بەرانبەر بەم زمانە گۆڕوان، ئایا تیشکت خستووەتە سەر ئەو گۆڕانکاریانە، یان نا؟، بە تەما نیت ئەم تێزە وەک کتێب بڵاو بکەیەوە؟\nئەمیر: ئەم تێزەم لە ساڵی ١٩٨٦ تەواو کرد، بەڵام تا ساڵی ١٩٨٩ ئێمکانی پێشکێش کردنیم نەبوو بە زانکۆ. لەو ماوەیە دا کەمێک دەستم تێوەردا. هێندێک فاکتی تازەم خستە سەر. ئێستا خەریکە وەکوو کتێب دەربچێ. ناوەکەشی دەگۆڕدرێ و دەبێتە: " ناسیۆنالیزم و زمان لە کوردستان دا لە ١٩١٨وە تا ١٩٨٥". باسی هێندێک شتی نوێشم کردووە. بە تایبەت ئەوە کە دەوڵەتی تورکییە ئیجازەی داوە کە کوردی ئەو بەشە بتوانن بە زمانی خۆیان بدوێن. لێکدانەوەیەکم لە سەر ئەو کێشەیە نووسیوە و هەر وەها تێکچوونی یەکێتیی سۆڤییەت لە بەشێکی دا باس کراوە، بەڵام زۆر بە کورتی. هۆی ئەوەی کە بە درێژیی باسم نەکردووە ئەوەیە کە ئەو لێکۆڵینەوەیە تا ساڵی ١٩٨٥ باس دەکا.\nبەڕۆژ: وا بزانم هەموومان ماندوو بووین. سپاستان دەکەم. سپاسی کاک حەسەنی قازی ش دەکەم کە بە ڕاستی یارمەتی داین. تەنیا شتێک کە بۆم ماوەتەوە ئاماژەی پێبکەم و بەلامەوە گرینگە ئەو پێوەندییەی نێوان جەنابت و مامۆستا مەسعوود محەمەدە، کە وا چۆن بوو و ئاکامەکەی بە چی گەیشت؟\nئەمیر: بەڵێ. من کاک مەسعوودم نە دەناسی. پێم وایە لە ساڵی ١٩٧٧ دا داوای چاپەمەنی کوردیم لێ کرد بوو. ئەویش چاپەمەنی کوردی بۆ ناردم. داوای ئەوەشی کرد بوو تێبینی خۆم سەبارەت بەو چاپەمەنیانەی بۆ بنووسم. منیش لە ڕاستییدا ئەو کات وەختی ئەوەم نەبوو هەموویان بە ووردی بخوێنمەوە و بیر و ڕای لە سەر بنووسم. تەنیا بیروڕای خۆمم سەبارەت بە باسێک لە کتێبە سێ بەرگییەکەی کرد کە لە مەڕ – حاجی قادری کۆیی – یەوە بڵاوی کرد بووە . بە تایبەتی سەبارەت بەو بەشەی کە باسی دەرەبەگایەتی کرد بوو. ( کە دیارە لە کتێبەکەشدا خۆی نامەکەی منی بڵاو کردووەتەوە.)\nبەڕۆژ: کام کتێب؟\nئەمیر: کتێبی: " بۆ ئەمیری حەسەنپوور لە هەر کوێ بێ". من نووسیبووم کە مامۆستا مەسعوود محەمەد بیروڕای ئەوەیە کە لە کوردستان دا دەرەبەگایەتی نیە و ئەگەریش هەیە، هیچ پێوەندی لە گەڵ دەرەبەگایەتی ئوڕووپا و وڵاتانی تر نییە. دوایە ئەو پێی وایە دەرەبەگی کوردستان جووتیاری کوردی نەچەوساندووەتەوە و ئەوان برا گەورەی کورد بوون. پێی وایە کە حاجی قادری کۆیی هیچ هەڵوێستی دژی دەرەبەگەکان نەبووە. من بە کورتی ئەوەم بۆ نووسی کە لێکدانەوەکەی تۆ لە باری تیۆری و سیاسی و فەلسەفییەوە لێکدانەوەیەکی دروست نییە. ئەویش هەر وەکوو خۆی لە کتێبەکەیدا نووسیویە، باسەکانی منی زۆر پێ ناخۆش بووە و وەڵامێکی وا دوورو درێژی داوەتەوە. منیش تا ئێستا وەختم نەبووە وەڵامی بدەمەوە، بەڵام هەوڵ دەدەم.\nهەر لە کۆنەوە زۆر هەوڵ دەدەم کە لە باری ئابووری و کۆمەڵایەی کوردستان بگەم و لێکۆڵینەوەی لە سەر بکەم و فاکت و شتی وا کۆ بکەمەوە. خۆم تەجروبەی دێهاتی کوردستانم هەیە. لەوێدا ژیاوم، بەر لە اصلاحاتی زراعی. زمانی کوردیش پڕە لەوەی کە دەرەبەگایەتی و چەوسانەوەی دەرەبەگایەتی هەبووە. ڕۆنانە ، مەڕانە، بزنانە، ڕێواسانە، گوریسانە. هەرچی جووتیار بەرهەمی هەبووە تەنانەت ئەوانەی لە شاخ و کێوان کۆی دەکردەوە دەبوو ماڵیات بدا بە ئاغا. ئەوە ئەساسی چەوساندنەوەی دەرەبەگایەتی یە، گەرچی شتی دیکەشی تێدایە.\nباسێ دیکەشی ئەوەیە کە مارکسیزم و ماتریالیسمی جەدەلی ڕاست و دروست نییە. بەڵام من پێم وایە مامۆستا لەو باسە دا شارەزاییەکی وا پێشانی خوێنەر نادا. بۆ نموونە : ئەو (مادە)ی ئەو باسی دەکا بە هیچ جۆرێک لە گەڵ (مادە)ی مارکسیزم یەک ناگرنەوە. لە مارکسیزم دا (مادە) ئەوە نییە کە دەکرێ دەستی لێ بدەی و بیبینی. (مادە) لە فەلسەفەی مارکسیستی دا، یانی هەر شتێک کە لە دەرەوەی مێشکی مرۆڤ دا هەن. واقعییەتی ئەو دنیایە، هەر شتێک کە بە چاو دەبینرێ و ئەوانەش کە بە چاو نابینرێن وەک : هەست و عالەمی روحانییەت و دنیای فیکر و بیر و تەواوی ئەوانە بەشێکن لە (مادە).\nمن پێم وایە کە مامۆستا باش لەوەش نەگەیشتووە کە کاتێ تۆ ماتریالیزم بەرپەرچ دەدەیەوە دەبێ بزانی کە مارکسیزم چۆن (مادە) شی دەکاتەوە. مادە لە فەلسەفەی مارکسیستی دا فەرقی هەیە لە گەڵ مادە لە فیزیک و شیمی دا. مادە لە فەلسەفەی مارکسیستی دا یانی هەموو ئەو شتانەی کە لە دەرەوەی لەشی مرۆڤد دا، لە دەرەوەی زەینی مرۆڤ دا بوونیان هەیە. ئەمەش هەم مەسەلەی روحانی دەگرێتە خۆ و هەم شتەکانی تر.\nبەڕۆژ: سوپاس. تکایە لە کۆتایی دا ئەگەر قسەیەکت هەیە بۆ خوێنەرانی بەربانگ بفەرموو.\nئەمیر: من قەدەرێکە " بەربانگ" م بە دەست دەگا. هەوڵێکی زۆرم دا تاکوو بەربانگ م دەست کەوت. ئەم گۆڤارە چاک بڵاو نابێتەوە. کوردی دەرەوەی سوێد ئیمکانی وەدەست هێنانی بەربانگ یان نییە. پێم وایە دەبێ لەم بارەوە نەختێ خۆی رێک و پێک بکا، لە باری ئەدەبی و زمانی یەوە ( پێم وایە لە گەڵ کاک حەسەن یش باسمان کردووە) هەندێک کەم و کووڕی تێدایە. بەڵام بە گشتی گۆڤاری چاکە.\nPosted by Ruwange --- ڕوانگه at 9:23 PM


لە ساڵی 2020دا 65 ڕۆژنامەوان لە كوژراون - تۆڕی میدیایی خەڵک\nیەكێتی نێودەوڵەتی بۆ داكۆكی لەمافی ڕۆژنامەوانان ئاشكرایكرد لە ساڵی ڕابردوودا 65 ڕۆژنامەوان لە جیهاندا كوژراون كە زۆینەیان لە وڵاتانی عەرەبین.\nیەكێتی نێودەوڵەتی بۆ داكۆكی لەمافی ڕۆژنامەوانان لە ڕاپۆرتێكدا بڵاویكردووەتەوە، 65 ڕۆژنامەوان لە وڵاتانی جیهان كوژراون كە لە كاتی جێبەجێكردنی ئەركی ڕۆژنامەوانیدا بوون و بەراورد بە ساڵی 2019 17 حاڵەت زیادیكردووە.\nیەكێتییەكە لە ڕاپۆرتەكەیدا لیستی ئەو وڵاتانەی دیاریكردووە و مەكسیكی بە مەترسیدارترین وڵات ناوبردووە بۆ ڕۆژنامەوانان بەوەی كە 14 ڕۆژنامەوانی تێدا كوژراوە، هاوكات لە دوای ئەویش ئەفغانستانە كە 10 ڕۆژنامەوان لەو وڵاتەدا كوژراون.\nیەكێتیەكە ئەوەشی خسوەتەڕوو، ساڵی ڕابردوو لە عیراق 2 ڕۆژنامەوان كوژراون، بەوەش لە ساڵی 1990وە تا ئێستا 2 هەزار و 680 ڕۆژنامەوان و میدیاكار لەسەرتاسەری جیهاندا كوژراون.\nمەترسییەكانی كاری ڕۆژنامەوانی


ژیاننامەی شه‌هید خدر كاكیل\nخدر كاكیل كوڕه تاقانه‌ی باوكێكی تاقانه‌ی جوتیار و هه‌ژار بوو . له ساڵی 1929 له شارۆچكه‌ی رواندز له‌دایك بوو .\nله ته‌مه‌نی لاوی هه‌ست به كێشه‌ی چنایه‌تی و زوڵم و زۆری ئاغاكان ده‌كات. بۆیه هه‌ر زوو تكه‌ڵی كاری سیاسی ده‌بێت و خۆی له رێكخستنه‌كانی حیزبی شیوعی ده‌بینێته‌وه .\nسه‌ره‌تای چاڵاكی پێشمه‌رگایه‌تی ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ به‌ره‌نگاری كردنی جولانه‌وه‌ی ئاغاكانی برادۆست " كه دژی شۆرشی چوارده‌ی گه‌لاوێژی 1954 به‌تایبه‌تیش دژی یاسای (چاكسازی كشتوكاڵ) به‌رپایان كرد ." له هێزی (به‌رگری میللی) یش چاڵاكانه به‌شداری كرد..\nدوای 18ی شوبات 1963 یه‌كه‌م بنكه‌ی چه‌كداری دژی كوده‌تاچیه‌كانی به‌عس له (ئه‌شكه‌وتی بزن)ی بناری چیای (هندرێن) دامه‌زراند . دوایی زیادبوونی هاوڕێیان گواستیانه‌وه گوندی (كه‌ڕه‌ك) و دواتریش چوونه (لۆغان).\nله مانگی 7/ 1963 له شه‌ڕی سپیلك شه‌هیدبوونی هاوڕێ و كوڕه‌خاڵی (حاجی جه‌رجیس) تا كۆتایی ژیانی بوه برینێكی گه‌وره له‌سه‌ر دڵی .\nبه‌شداریه‌كی كاریگه‌ری كرد له شه‌ری (كۆره‌ك) له هاوینی 1965..\nله مانگی ئایاری 1966 یه‌كێ بوو له‌و په‌نجا خۆبه‌ختكه‌ر (فیدائی) ه‌یی ، كه بۆ گرتنه‌وه‌ی چیای (هندرێن) ده‌وری سه‌ره‌كیان هه‌بوو له‌و داستانه مه‌زنه .\nدوای هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی به‌ره‌ی نیشتمانی ، له هاوینی 1982 جارێكی تر چه‌كی پێشمه‌رگایه‌تی ده‌كاته‌وه شان وله وه‌رتێ و ده‌رگه‌ڵه‌و دۆڵی رۆست چاڵاكانه به‌شداری چاڵاكی جۆراوجۆر ده‌كات . گرینگترینیان گرتنی ره‌بیه‌یی (سه‌ری سیرین) و (كۆسپی سپی) . به‌مه‌ش توانی له شۆڕشی نوێی گه‌له‌كه‌مان بۆ یه‌كه‌مین جار ره‌بیه‌ی وا عاسێ و بڵند له لوتكه‌ی چیا و له‌سه‌ر شه‌قامی هاملتۆن بگرێت . ئه‌مه‌ش هه‌م ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كی باشی په‌یداكرد و هه‌میش جۆره‌ها چه‌كی نوێ و جیهازی په‌یوه‌ندی نوێی به‌ده‌ست خست ..\nمخابن له 2ی ئایاری 1983 له شه‌رێكی داسه‌پاودا ، له پشتئاشان چوه كاروانی نه‌مران و ده‌رسێكی قاره‌مانیه‌تی ده‌به‌خشی.\nتۆ له ویژدانمانا،


خەبات بۆ مافی کرێکارانی جوتیار-بەشی کۆتایی\n8/8/2021 03:56 PM\nوێنەی چاوێز لە ژوئیەی ١٩٦٩، لەسەر رووبەرگی گۆڤاری تایم چاپ کرا و وەکوو رێبەرێکی نەتەوەیی لە گەشتێکی ٢٨ رۆژە بە ئەمریکادا دەستی کرد بە وتاربێژی سەبارەت بە پشتیوانی لە بایکۆتی ترێ. لە کۆتایی بەهاری ١٩٧٠ـدا، خاوەن زەوییە بچووکەکان کە زیاترین زیانیان لە پرۆسەی بایکۆت بەرکەوتبوو، گرێبەستەکانیان لەگەڵ یەکێتی واژۆ کرد و کۆتاییان بە بایکۆتێکی ئابووری دلتەزێن هێنا. بە پشتڕاست کردنەوەی ئەم خاوەن زەویانە لەلایەن یەکێتییەوە، ئەوان ترێکانی خۆیان بە نرخێکی باشتر لە سەرتاسەری وڵاتدا فرۆشت و زەختیان خستە سەر خاوەن زەوییەکانی دیکە. دواتر، ٢٥ خاوەن زەوی هاتنە ناو دانوستانەکانەوە و چەندین گرێبەستیان واژۆ کرد، مووچەی کرێکاران زیادی کرد و بیمەی تەندروستیان پێدرا. کرێکاران پاش ٥ ساڵ خەباتی بەردەوام، جگە لە مووچە و دۆخی باش بۆ کار، هەستیان بە رێز و خاوەن کەرامەت بوون دەکرد.\nچاوێز لە سەرەتاوە بۆ دروستکردنی هاوپەیمانییەکی بەربڵاو، کە بەریتی بوون لە چالاکانی مافە مەدەنییەکان، خوێندکاران، کرێکاران و کڵێساکان، خۆی لە کۆمەڵگەی کرێکارانی جووتیاردا قەتیس نەکرد. پشتگیری لە بزووتنەوە لەلایەن کڵێساوە، ئەم پەیامەی دەگەیاند کە ئەم بزووتنەوەیە لە دەقی کۆمەڵگادا لەگەڕ دایە و ئامانجەکەی رادیکاڵ نییە و سەرجەم ئەندامانی کۆمەڵگا دەتوانن تێکەڵی بن؛ ئەم بزووتنەوەیە هەروەها جۆرێک دەسەڵاتی ئەخلاقی بە کەسانی خۆبەخش دەبەخشی و تۆڕێکی زۆر گرنگی بۆ چالاکان لە سەرتاسەری وڵاتدا دروست دەکرد.\nچاوێز بۆ کۆکردنەوەی یارمەتی و پشتگیری جگە لە کڵێساکان، سەردانی شارۆچکە زانکۆییەکانیشی دەکرد. چالاکە خوێندکارییە لیبڕاڵەکان و خۆبەخشانی مافە مەەنییەکان لە «کۆنگرەی بەرابەری رەگەزی» و «کۆمیتەی هاوئاهەنگی چالاکییە ناتوندوتیژییەکانی خوێندکاران»، تێکەڵ بوون بە بزووتنەوەوە. پشتگیری لە بزووتنەوە سنوورە رەگەزییەکانی تێپەڕاند و کرێکارە مەکسیکی و فیلیپینی و هەروەها چالاکە سپی‌پێست و رەشپێستەکانیش گرتەوە. لە ماوەی مانگرتن لە خواردنەکەی چاوێز لە ١٩٦٨ـدا، مارتین لۆتەر کینگ جۆنیۆر، تێلێگرامێکی بۆ نارد کە دەیگوت: «بەرخۆدانەکانی ئێمە دوو شتی جودان، بەڵام بەڕاستی رۆحێکی یەکەیان هەیە. خەبات بۆ ئازادی، بۆ کەرامەت و بۆ مرۆڤایەتی».\nکرێکارە رێکخراوەکان، پشتگیرییەکی جیدیان لە بزووتنەوە کرد. یەکێتیەکانیش لە دەرەوە و ناوخۆی ئەمریکادا دەیانتوانی هێزی خۆیان بۆ بایکوت بەکار بێنن بۆ وەستاندنی هەناردەی ترێ. ئەم بزووتنەوەیە، پشتگیریی سیاسیی سێناتۆر رابێرت کێنێدی لێکەوتەوە. ئەو رێبەرایەتی دانوستانەکانی مەجلیسی پیرانی سەبارەت بە ناڕەزانییەکان خستە ئەستۆ و تەنانەت پشتگیریی خۆی بە تێکەڵبوون بە ریزی مانگرتووان خستە روو. بزووتنەوە، هەروەها پشتگیریی «یەکێتیی سیاسیی مەکسیکی-ئەمریکی» کە یەکێتییەکی یەخە سپی بوو دەستەبەر کرد و ئەمەش کاریگەریی سیاسیی یەکێتیی زیاد کرد.\nئەم سەرچاوەی پشتگیرییە جۆراوجۆرانە، بەشێکی بنەڕەتی لە سەرکەوتنەکانی بزووتنەوە بوون. چاوێز سەرەڕای شکستەکانی دوایی بۆ نموونە ناسەرکەوتووبوونی بایکۆتی کاهوو و بایکوتی هەرەس هێناوی ترێ بە مەبەستی کۆتایی هێنان به کەڵک وەرگرتن لە ژەهر لە زەوییەکاندا، درێژەی بە خەباتی خۆی بۆ دەستەبەرکردنی مافی کرێکارانی جوتیار دا، لە رێگەی شێوازە ناتوندوتیژەکانەوە تا کاتی مەرگی لە ١٩٩٣ـدا. رۆژی لەدایکبوونی چاوێز بە هۆی هەوڵە ماندوونەناسانەکەی بۆ مافی کرێکارانی جوتیار بوو بە رۆژی پشوودان لە ویلایەتی کالیفۆرنیا. یەک ساڵ پاش مەرگی واتە ساڵی ١٩٩٤، مەداڵیای سەرۆکی ئازادی لەلایەن سەرۆک بیل کلینتۆنەوە بەخشرا بە چاوێز. کارەکانی ئەو هێشتاش کاریگەریان هەیە؛ هەر ئەو جۆرەی چاوێز گوتی: «کاتێک ئاڵوگۆڕیی کۆمەڵایەتی دەست پێدەکات ناکرێ بیگەڕێنیەوە بۆ دواوە. ناکرێ خوێندەواری لە کەسێک بسێنیەوە. ناکرێ سووکایەتی بە کەسێک بکەیت کە هەست بە متمانەبەخۆیی دەکات و ناکرێ خەڵکێک کە ئیتر هیچ ترسێکیان نییە سەرکوت بکەیت.»\nخەبات بۆ مافی کرێکارانی جوتیار-بەشی دووەم\nخەبات بۆ مافی کرێکارانی جوتیار-بەشی یەکەم


Diplomatic Magazine | یاسادانەرانی عێراقی دەڵێن سەرۆکی ئەمریکا سەروەری عێراقی پێشێلکردووە\nترامپ پێشنیاریکردووە لەسەربازگە لەگەڵ عادل عەبدولمەهدی کۆببێتەوە\nرۆیتەرز لە بەغداد\nوەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە : وریا حەمە تاهیر\nرۆژی چوارشەممە ٢٦ی کانوونی یەکەم، دۆناڵد ترامپ سەرۆکی ئەمریکا لەگەڵ میلانیای هاوسەری بەسەردانێکی چاوەڕواننەکراو، بەمەبەستی بەسەرکردنەوەی هێزە سەربازییەکانی وڵاتەکەیان لەسەربازگەی ئەلئەسەدی، گەیشتنە عێراق.\nسەباح ئەلساعدی سەرکردە لە بەرەی ئیسلاح لە پەرلەمانی عێراق، داوای دانیشتنی بەپەلەی پەرلەمانی کرد بۆ " گفتوگۆکردن لەو بەئاشکرا پێشێلکردنەی سەروەی عێراق و وەستاندنی ڕەفتارە شەڕەنگێزانەکانی ترامپ، ئەو پێوویستە سنوری خۆی بزانێت. داگیرکاری ئەمریکا لەعێراق بەسەرچووە".\nهاوپەیمانی بینای هادی عامری ڕکابەری ئیسلاح لەپەرلەمان، کە لەلایەن ئێرانەوە پشتیوانی دەکرێن. ناڕازین لە سەردانەکەی ترامپ.\n"سەردانەکەی ترامپ بەزاندنی ڕوون و ئاشکرای نۆرمە دیپلۆماسییەکانە، بێڕێزی و هەستی نەیارانەی ئەو بەرامبەر حکومەتی عێراق پیشاندەدات." وتەبێژێک بەناوی هاوپەیمانێتی بیناوە وایوت.\nنوسینگەی عادل عەبدولمەهدی سەرۆک وەزیرانیش لە ڕاگەیەنراوێکدا دەڵێت ئیدارەی ئەمریکا لەکاتی خۆیدا سەرکردەکانی عێراقی لەسەردانەکە ئاگادار کردوو بووەوە. سەرۆکوەزیرانی عێراق و سەرۆکی ئەمریکا بەتەلەفۆن قسەیانکرد، "بەهۆی ڕێکنەکەوتن لەسەر چۆنیەتی ڕێکخستنی کۆبوونەوەکە".\nیاساناسێکی عێراق بە رۆیتەرزی وتووە کە، ترامپ و عەبدولمەهدی ڕێکنەکەوتوون کە کۆبوونەوە پلان بۆ دانراوەکەیان لە کوێ بکرێت.\n"ترامپ پێشنیاری کردووە کە لە سەربازگەی عەین ئەلئەسەد بێت، بەڵام عەبدولمەهدی ڕەتیکردووەتەوە".\nسەردانەکەی ترامپ لەگەرمەی زیادبوونی گرژییەکانی نێوان واشنتۆن و تارانە، واشنتۆن دەیەوێت باڵادەستی ئێران لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوەستێنێت. پێکهێنانی حکومەتی عێراقیش لە گەرمەی ناکۆکی قوڵی هەردوو بەرەی ئیسڵاح و بینادا چەقیبەستووە.\nفالح خەزعەلی سەرکردەی سەربازی پێشوو، کە گەڕاوەتەوە سەرکاری سیاسی لەگەڵ هاوپەیمانێتی بینا، ئەمریکای تۆمەتبارکرد بەوەی کە دەیەوێت پێگەو ئاماداگی خۆی زیاد بکات لەعێراق. "سەرکردایەتی ئەمەریکا لەعێراق شکستی خوارد، ئێستا دەیانەوێت بەبیانوی جیاجیا بگەڕێنەوە، ئەوەش هەرگیز ڕێگەی پێنادەین".\nهاوپەیمانێتی بینا دەڵێن سەردانەکەی ترامپ کۆمەڵێک نیشانەی پرسیار لەسەر ئامادەگی سەربازی ئەمەریکا لەعێراق و ئامانجەکانی ڕاستەقینەکانی دادەنێت. "ئەم ئامانجانەش چ کاریگەرییەکی لەسەر ئەمنییەتی عێراق دەبێت؟"\nهەرچەندە توندوتیژی زۆر لە عێراق ڕووینەداوە، پاش ئەوەی ساڵی ڕابوردوو داعش ڕووبەڕووی تێکشان و پاشەکشەپێکردن بوویەوە. بەڵام نزیکەی ٥٢٠٠ سەربازی ئەمەریکی خەریکی راهێنان و راوێژکاریکردنن بە هێزە سەربازییەکانی عێراق و هەڵمەت دژی داعش بەڕێوەدەبەن.\nئیسلاح لەلایەن سەرکردەی پۆپۆلیستی "عەوامگەرا" موقتەدا ئەلسەدرەوە بەڕێوەدەبرێت، سەدر دژبەرێکی سەرسەختی ئامادەگی ئەمریکایە لە عێراق، هەر لەسەرەتای داگیرکاری عێراق و ڕووخاندنی سەدام حسەینەوە لە ٢٠٠٣. ئەو ڕابەرایەتی دوو ڕاپەڕینی دژی ئەمریکییەکان کرد لەعێراق. هەروەها یەکێکە لەو سەرکردە دەگمەنانەی شیعە کە خۆی لە هەیمەنەی ئێران بەدوور دەگرێت.\nمیلشیاکانی شیعە کە بە حەشد ناسراون، زۆربەیان لەلایەن ئێرانەوە پشتیوانی دەکرێن. دژی بوونی هێزی سەربازی ئەمریکییەکانن لە عێراق. ئەم میلیشیایانە ئەمساڵ بەفەرمی کران بە هێزی ئاسایشی وڵات، دوای ئەوەی ساڵی پار هاوکاربوون بۆ تێکشکاندنی داعش.\nقەیس خەزعەلی، سەرکردەی میلیشیای عەسائیبی ئەهلی حەق کە ئێران پشتیوانی لێدەکات، لە تویتێکدا دەڵێت " عێراقییەکان کاردانەوەیان لەڕێگەی بڕیارێکی پەرلەمانەوە دەبێت بۆ دەکردنی هێزە سەربازییەکانی تۆ (ئەمریکا). ئەگەر نەڕۆن، ئەوا ئێمە هەم ئەزموونمان هەیە هەم توانا بۆ دەرکردنتان بەشێوەیەکی تر کە هێزەکانتان پێی ئاشنان".\nهەندێک لەعێراقییەکان هەرچۆنێک بێت، کەمتر نیگەرانن لەسەردانەکەی سەرۆکی ئەمریکا.\n"ئێمە هیچ شتێکمان لە ئەمەریکا دەستناکەوێت" محەمەد عەبدوڵڵا دانیشتووی بەغداد وا دەڵێت "ئەوان ١٦ ساڵە لەعێراقن، هیچیان بەم وڵاتە نەبەخشیووە، جگە لە تێکدان و وێرانکاری نەبێت".\nپەیامنێران، ئەحمەد ڕەشید و رەیا جەلەبی ئەم راپۆرتەیان نووسیوە، ماهیر نازیح بەشداربووە. کریس ریس تەحریری کردووە.