وەزیرى دەرەوەى عێراق ڕایگەیاند، لەگەڵ ئیدارەى ئەمریکا کاردەکەن بۆ گۆڕینى بڕیارى داخستنى باڵیۆزخانەکەیان لە بەغدا، ئێرانیش لەبارەى سەقامگیریی عێراقەوە بەڵێنێکى پێداون.\nفوئاد حسێن لە کۆنفرانسێکى ڕۆژنامەنوسیدا ئەمڕۆ چوارشەممە، 30ی ئەیلولی 2020، داواى لە ئیدارەى ئەمریکا کرد پێداچونەوە بکات بە بڕیارى داخستنى باڵیۆزخانەکەى لە بەغدا.\nوتیشى "حکومەت دڵخۆش نییە بە بڕیارەکەى ئیدارەکەى ئەمریکا، کازمى بۆچوونى حکومەت دەخاتەڕوو بەرانبەر بڕیارى کشانەوەى باڵیۆزخانەى ئەمریکا کە ئاماژەیەکى هەڵە دەدات بە گەلى عێراق".\nفوئاد حسێن جەختیکردەوە، بە ئامانجگرتنى نێردە دبلۆماسییەکان بە ئامانجگرتنى ڕاستەوخۆى عێراقە، کازمى لەگەڵ سەرکردەى چەندین وڵات لەپەیوەندیدایە بۆ تاوتوێکردنى ئەو بڕیارە. حکومەت ڕێوشوێنى پێویست دەگرێتەبەر بۆ پاراستنى نێردە دیبلۆماسییەکان.\nئەوەشى خستەڕوو، فەوزاى چەک لە عێراق دەبێتە هۆى سوتانى ناوچەکە، ئێران بەڵێنیداوە کاربکات بۆ پشتیوانى سەقامگیریی عێراق.\n"بەردەوام دەبین لەگەڵ لایەنى ئەمریکى بۆ گۆڕینى بڕیارى کشانەوە لە بەغدا، ئەو کشانەوەیە لە بەرژەوەندى دۆخى ئەمریکا نییە، مەترسی ئەو بڕیارەمان بۆ وڵاتانى جیهان ڕونکردووەتەوە"، فوئاد حسێن وایوت.\nفوئاد حسێن لەچەند ڕۆژى ڕابردوودا سەردانى ئێرانى کرد و بەپێی سەرچاوەکان پەیامێكی نیگەرانی و هۆشداریدانی لە بەرهەم ساڵح و مستەفا كازمییەوە گەیاندووە بە ڕۆحانی و جەواد زەریف لەبارەی هەستیاری كاردانەوەكانی ئەمەریكا بەرامبەر هێرشەكانی سەر باڵیۆزخانەكەی.\nڕۆژنامەی ئەلعەرەبی چاپی لەندەن رۆژى دووشەممە، 28ى ئەیلولی 2020 بڵاوکردبووەوە، سەرۆك كۆماری ئێران وتوویەتی، "یەكڕیزی شیعە لەسەروو هەموو شتێكەوەیە بۆ ئێران، پاشان لێكگەیشتنی نێوان پێكهاتە سەرەكییەكانی عێراق"، ئەمەش یەكەمجارە لە گوتاری فەرمی و دیبلۆماسی ئێراندا زمانی ئاخاوتن دابەزێت بۆ ئاستی تایفە و پێكهاتە لەكاتێكدا جاران جەختكردنەوە بووە لە یەكڕیزی گشتی عێراقییەكان.\nبەپێی زانیارییەكانی ئەلعەرەب كە لەشاندی عێراقەوە وەرگیراون رۆحانی وتوشیەتی ئێران دەرپەڕاندنی ئەمەریكاییەكان لە هەموو جێگایەك بەئەركی خۆی دەزانێت و هی ئەو دەوڵەتانەی تێیدا بڵاوبوونەتەوە.\nبەرامبەر بەمەش فوئاد حسێن پەیامێكی سەرۆككۆمار و سەرۆكوەزیرانی عێراقی گەیاندووە كە نیگەرانییە لەئەگەری پەنابردنی ئەمەریكا بۆ جێبەجێكردنی هەڕەشەكانی لە داخستنی باڵیۆزخانە و پاشان بەئامانجكردنی گروپە چەندارەكانی شیعەی نزیك لە ئێران لە رێگەی هێرشی ئاسمانییەوە.\nهەروەها فوئاد حسێن ڕادەی مەترسییەكان و ئاڵۆسكاویی دۆخی ئەمدواییەی بە ئێرانییەكان راگەیاندووە لە ئەنجامی بەردەوامی هێرشە موشەكییەكان بۆ سەر باڵیۆزخانەی ئەمەریكا.\nفوئاد حسێن وردەکارى ئەو پەیامە دەخاتەڕوو کە دراوە بە بەرپرسانى ئێران\n2020.10.08 - 08:38\n2020.09.27 - 23:02\nناس کورد وادەی جێبەجێکردنی بڕیاری ’’پلەبەرزکردنەوەی پێشمەرگە’’ ئاشکرادەکات\n2020.10.08 - 20:28


هەڵهاتن لە سیستەم – سه‌رده‌م\nهەڵهاتن لە سیستەم\nژیانی سادە و هێنانەدیی سەربەخۆیی لە ڕۆگاری قەیرانەكاندا\nنوسینی: تۆنی سەغبینی\nوەرگێڕانی: هەڵكەوت عەبدوڵا\nئەمڕۆ زۆربەمان لانی كەمی دەسەڵاتمان بەسەر ژیانماندا ناشكێ، ئەگەر لە ژێر بەزەیی چەكدا نەبین، ئەوا لە سایەی بەزەیی خاوەنكار و ستەمكاریی كۆمپانیاكاندا ژیان بەسەردەبەین و كۆیلەی مووچەی كۆتایی مانگ و بەرخۆریی سەرەتای مانگین، بەبێ ئەوەی خاوەنی كاتی تایبەت و ڕووبەری تایبەتیی خۆمان و تەنانەت بەبێ ئەوەی خاوەنی بیركردنەوەی تایبەتی خۆمانبین ژیان دەبەینەسەر. زۆربەمان بەرگریی تایبەتیمان بەرامبەر بە هیچ قەیرانێكی ئابووری یان سیاسی نییە، كە ڕوولە وڵاتەكەمان و ژیانی تایبەتیمان دەكات، ئەگەر ئەمڕۆ كارەكەمان لەدەست دا، ئەوا سبەینێ دەكەوینە سەر شەقام، كەچی هەر بە خەیاڵ ژیانمان پارێزراوە، چونكە قەیرانەكان ڕێژەییانە لێمانەوە دوورن.\nپاش تێپــەڕبوونی ســاڵێکی پــڕ لــە دژواری، قەیران، ئازارەکان و دەستپێکردنی ساڵێکی نوێ، کە ئاواتەخوازین ساڵێکی باشــتر بێــت بــۆ هەمووان، بابەتێکی سەرەکی هەیە زۆر کەسی سەرقاڵکردووە و لەوانەیە بە درێژایی ژیان سەرقاڵیان بکات، ئەویش هەستکردنمانە بە بێهێزی بەرامبەر بە سـەرسەختیی ڕووداو و هەلومەرجەکان لــە ڕۆژگاری ئەو قەیران و گۆڕانکاریانەدا، کە لەوەوبەر مێژوو بەخۆوەی نەبینیوون.\nبێگومان هەندێک هەلومەرجی سەخت هەن کە ناتوانین بیان گوڕین، لەوانە بۆ نموونە دەستەوسانمان لە ئاست ڕووخانی لەسەرخۆی ژیاری ئەمڕۆماندا، چونکە بەری هەلومەرجێکی ژینگەیی، جیۆلۆجی، سیاسی و ئابوورییە، کە بە درێژایی سەدان ساڵ کەڵەکەبووە و نزیکبووەتەوە لە تەقینەوە.\nچەندین هۆکاری دیکەش هەن بۆ هەسـتکردنمان بەو بێهێزییە، لەوانە لە سایەی پیواری (غیاب) نیمچە تەواوی هێزی گۆڕانکاریخوازی ڕاستەقینە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەو ئامڕازە کاریگەرانە لەئارادا نین، کە یارمەتیدەرن بۆ بەشداریکردنمان لە دیاریکردنی چارەنووسی بەکۆمەڵماندا. سیاسەتە ئابوورییەکان لەلایەن ئەوانەوە دیاری دەکرێت کە دەسەڵاتیان بەدەستەوەیەو هەر بڕوایەکی پێچەوانەمان هەبێت، دەسەڵاتمان نییە لــە دیاریکردنیانــدا. واقیعی کۆمەڵایەتی و فیکری لەلایەن دامەزاوە دەســەڵاتخوازە ئایینــی و ڕووناکبیرییەکان و ئەوانی دیکەوە دیــاری دەکرێت و وردەکارییەکانی ژیانمان لەلایەن مــۆدەی بەرخۆریی (استهلاک) باوەوە دەستنیشان دەکرێت و ئەو کۆمپانیا و دامەزراوانە دەیسەپێنن بەسەرماندا، کە جگە لە مێشک شتنەوەمان بۆ کڕینی کەلوپەلەکانیان، هیچ کارێکی تریان نییە.\nلــە ڕاســتیدا ســەرتاپای واقیعی ڕۆژانەمـان لەلایەن ئەوانەوە دیاری دەکرێت، کە چەک و پارەیان بەدەستەوەیەو ڕووبەڕوومان بوونەتەوە، ئێمەش جگە لە خۆمــان و خەونەکانمان، وەک ئامڕازی وێناکردنی داهاتوو، هیچمان بەدەستەوە نییە.\nسەرباری هەموو ئەوانە، ئەمە بەو مانایە نییە ناتوانین گۆڕانکاری بهێنینە ئاراوە، ئەوەش ناگەیەنێت کە بە تەواوەتی دەستەوسانین. ڕاستە ئێمە ناتوانین ڕێگە لە هەرەسهێنانی سەرمایەداریی جیهانی بگرین، بەڵام دەتوانین وردەکارییەکانی ئەو ژیانە نوێیە دیاری بکەین، کە لەسەر داروپەردووی ئەو هەرەسهێنانە بنیات دەنرێت. ڕاستە ئێمە ناتوانین دەستوبرد خۆمان لە کۆیلایەتیی مووچە ڕزگار بکەین، بەڵام دەتوانین سەربەخۆییەکی وەها بەدەست بهێنین، کە دواتر بتوانین ئەوە بکەین. ڕاستە لەوانەیە ئەمڕۆ ئامڕازەکانی گۆڕانکاریمان بەدەستەوە نەبن، بەڵام دەتوانین دواتر کار بۆ بەدەستهێنانیان بکەین.\nلە هەموو ئەوەدا، وردەکارییەکی زۆر گرنگ هەیە، زۆربەی ئەو تێزانە فەرامۆشی دەکەن کە باسی پێویستیی گۆڕانکاری و جڵەوگرتنەوە دەست لە ژیانماندا دەکەن، ئەویش ڕووبەرێکی تاکەکەسییە لە سایەی دەسەڵاتێکی خنکێنەری سیستەمی ستەمکارییدا بەدەستمانەوەیە، کە حوکمڕانیمان دەکات.\nئەمڕۆ زۆربەمان لانی کەمی دەسەڵاتمان بە سەر ژیانماندا ناشکێ، ئەگەر لە ژێر بەزەیی چەکدا نەبین، ئەوا لە سایەی بەزەیی خاوەنکار و ســتەمکاریی کۆمپانیاکاندا دەژیــن، کۆیلەی مووچەی کۆتایی مانگ و بەرخۆریی ســەرەتای مانگین، بەبێ ئەوەی خاوەنی کاتی تایبــەت و ڕووبەری تایبەتیی خۆمان و تەنانەت بیرکردنەوەی تایبەتیی خۆمان بین ژیان بەســەر دەبەین. زۆربەمان بەرگریی تایبەتمان بەرامبەر بە هیچ قەیرانێکی ئابووری یان سیاسی نییە، کە ڕوو لە وڵاتەکەمان و ژیانی تایبەتیمان دەکات، ئەگەر ئەمڕۆ کارەکەمان لەدەست دا، ئەوا سبەینێ دەکەوینە سەر شەقام، کەچی هەر بە خەیاڵ ژیانمان پارێزراوە، چونکە قەیرانەکان ڕێژەییانە لێمانەوە دوورن.\nچۆن دەتوانین بیر لە داهاتوو بکەینەوە، ئەگەر جڵەوی ژیانی خۆمان بەدەستەوە نەگرین؟ ئەگەر ڕووبەرێکی دەروونــی و پراکتیکی و دارایی وەهامان نەبێــت بــۆ کارکردن لەسەر ئەو داهاتووەی خەوی پێوە دەبینین، چۆن دەتوانین هیچ داهاتوویەک بۆ خۆمان بخوڵقێنین؟ ئەگەر ئێستا و لێرە خەریکی خوڵقاندنی ئازادی نەبین، چــۆن دەتوانیــن ئــازاد بین و خــەو بە ئازادییەوە ببینین؟\nئەم زنجیرەیە باسی ئەمە دەکات: چۆنییەتی بنیاتنانی بەرگریی خۆیی و سەربەخۆیی دەروونی و پراکتیکی و داراییمان، بەو جۆرەی دەرفەتمان بۆ دەڕەخسێنێت کار لەسەر ئەو داهاتووە بکەین کە خەوی پێوە دەبینین، لە سایەی سیستەمێکدا کە سوورە لەسەر بەکۆیلەکردنمان. خوێنەرانی ئازیز، پێش ئەوەی بازبدەن بۆ سەرەنجامە گەورەکان، ڕێگەم بدەن پێتان ڕابگەیەنم، کە نووشتەیەکی تەلیسماوی یان نهێنییەکی گەورە نییە بۆ هێنانەدیی ئەوە. لەواقیعدا ڕێگەکە زۆر ئاسانە: ژیانی سادە.\nئێمە ئەمڕۆ لە سایەی سەرمایەداریدا بەکۆیلەکراوین، تەنیا لەبەر ئەوە نا کە سیستەمێکی نادادپەروەرە، بەڵکو لەبەر ئــەوەی بێ هەستپێکردن ئــەو کۆتوبەندانەمان قوبووڵ کردووە، کە دەیان سەپێنێت بەسەرماندا. ئەم زنجیرەیە دەربارەی تێکشکاندنی یەک لە دوای یەکی ئەو کۆتوبەندانەیە.


*سیماکانی گۆڕان و پێشکەوتنی ڕۆشنبیر لە کۆمەڵگه جیهانییەکاندا:\nوشەی ڕۆشنبیر، ئەوە دەگەیەنێت کە ڕۆشنبیر دەکاتە ئەو کەسەی کۆمەڵگەی خۆی بەوردی دەخاتە بەرپرسینەوە، بەچاوی ڕەخنە و ڕەتکردنەوەی بەردەوام، کەواتە هانی گۆڕانکاری دەدات، ئەوەیە واتا مێژووییەکەی ڕۆشنبیر.\nلەسەر ڕۆڵی ڕۆشنبیر گرامشی دەڵێت: (هەر دەستەیەکی کۆمەڵایەتی لەسەر زەوی خاوەن دەسەڵات لە جیهانی بەرهەمهێنانی ئابووریدا، دەکاتە چینێکی کۆمەڵایەتی، بەشێوەیەکی ئۆرگانی و لەگەڵ خۆیدا توێژێک یان زیاتر لەگەڵ ڕۆشنبیران دروست دەکات، کە ناسنامە و هۆشیاری زانینی ڕۆڵی تایبەتی خۆی پێدەبەخشێت).\nئەوەش نەک لە هەر بواری ئابووری، بەڵکو لە مەیدانی سیاسی و کۆمەڵایەتیش هەروا دەبێت. خاوەنی پرۆژەی سەرمایەداری، لەگەڵ خۆیدا تەکنیکاری پیشەسازی و زانای ئابووری سیاسی و ڕێکخەری ڕۆشنبیرییەکی نوێ، و مافی خۆی دروست دەکات).\nلەئەوروپا و لە سیستەمی فیوداڵیدا، لەگەڵ وەبەرهێنانەوەی ئەوەی کە ئەگەر ڕۆشنبیر پەیوەست بوو بە چینە کۆمەڵایەتییەکەی خۆی بەشێوەیەکی ئۆرگانی، ئەوا ڕۆڵی خۆیان بەڕێکی دەگێڕن لە دروستبوونی چینی کۆمەڵایەتیدا. نموونەی توێژە ڕۆشنبیرە ئۆرگانییەکەی ئەوکات کە پەیوەست بوو بە چینی دەسەڵات، کەنیسە بوو لە چەرخەکانی ناوەڕاستدا، کە گرامشی بە دەستەی ڕۆشنبیر بەستراو بە ئەریستۆکراسی عەقاری ناویان دەبات. لەم قۆناغەدا توێژە ڕۆشنبیرەکە بەبێ ڕتووش دیاردەکەوێت، چونکە ئینتیمای بۆ دەستەیەکی دیاریکراوی ئەوکات، دەگونجان لەگەڵ سیستەمی ڕۆشنبیریدا.\nچونکە لەگەرمەی دەسەڵاتی فیوداڵیدا کەنیسە هەموو ڕۆڵە ڕۆشنبیرییەکانی مۆنۆپۆڵ کردبوو. هەروا دەسەڵاتێکی حکومداری سیاسی هەبوو، بەمجۆرە ببووە یەکێک لەو کۆڵەگانەی کە سیستەمی فیوداڵی شانی دابوەبەر و بە بۆنەیەوە نەدەڕما، بەڵکو مەعریفەی بڵاودەکردەوە، هەرچەندە سادەش بوو. هەروا خۆی وەک ناوەندی هەموو ژیانی هونەری و ڕۆشنبیری نیشان دەدا. لەبەرانبەردا، کەنیسە خاوەن عەقارات بوو، دەسەڵات و ئیمتیازاتی لە هی ئەرستۆکراسەکان کەمتر نەبوو. لەگەڵ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە کەنیسە نوێنەری ئایدیۆلۆژی فیوداڵەکان بوو. هەربۆیەش بۆرژواکان لە یەکەم سەرهەڵدانی خۆیاندا کەوتنە بەرەنگاریکردنی کەنیسە تا ڕووە ئایدیۆلۆژییەکەی فیوداڵی بڕوخێنن.\nلەگەڵ ئاماژە بەوەی کە خەسڵەتی توێژە ڕۆشنبیرییەکان، نەک هەر بەتەنیا بەپێی چینەکان دەگۆڕێت، بەڵکو بەپێی چەرخ و وڵاتیش دەگۆڕێت، هەروا شێوازی دەرکەوتنی ئەو توێژە جۆراوجۆرە، کە ڕەنگە هەندێکیان لەسەر دەستی چینەکان خۆیان دروست دەبن و هەندێکیشیان سەربەخۆ دەردەکەون، لەوانەیە هەندێکیان بەرهەمی کۆمەڵە ڕۆشنبیرییە کۆنەکان بن. هەندێک جاریش بیرۆکراسەکان یان کەسایەتی دیاری خاوەن پلەی سەربازی لە سوپا ئەو ڕۆڵە ڕۆشنبیرییە دەگێڕن.\nبۆ نموونە لە فەرەنسا، توێژی ڕۆشنبیری بۆرژوایی پیشەسازی لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا، بە شێوەیەکی سەربەخۆ لە یاساییەکان، پزیشکەکان، پارێزەران، مامۆستایان، و پاشان ئەندازیاران بە دەرکەوتن و لەگەڵ پێگەیشتنی بۆرژوای فەرەنسی و داڕزانی سیستەمی فیوداڵی و تا دەگاتە شۆڕشی پیشەسازی لە هەموو وڵاتانی ئەوروپا ڕۆڵیان هەبووە. لەوانە ئیمپراتۆریەتی ئەڵمانی، و پێشکەوتنەکانی بە نموونە بۆ بەکارهێنانی کۆمەڵە ڕۆشنبیرییە کۆنەکان و ڕەنگە لە ڕەگەزی ڕۆشنبیریش نەبووبن دێنینەوە. لەوانە پایەدارانی سوپا و ئەرستۆکراسەکان کە زۆربەی هەرە زۆری ئەرکە ڕۆشنبیرییەکانیان گرتە ئەستۆی خۆیان.\nلەبەر ئەوەی جگەلە چینی خاوەن دەسەڵات، کەسی تر دەرفەتی دروستکردنی توێژی ڕۆشنبیری تایبەت بەخۆی نەبوو، چونکە هەموو دەزگا فەرمییەکان و زانکۆکان و قوتابخانەکان بەدەست چینی دەسەڵاتدار بوون، دەبووایە بۆ جێگرەوەی ئەوانە چینی تازە پەنا بۆ ڕۆشنبیرە تایبەتەکانی خۆی ببات. هەربۆیەش نەک هەر بۆرژواکان بەڵکو پرۆلیتاریاش لەکاتی سیستەمی سەرمایەداریدا کەوتنە دامەزراندنی حزب و سەندیکا و ڕێکخراوەکانی بۆ پێکهێنانی توێژە ڕۆشنبیرییەکەی خۆی. کە ڕەنگە چەند کەسانێک لە چینەکانی دیکەی کۆمەڵگە بۆ خۆی ڕابکێشێت تا بنەما چینایەتییەکانی خۆی دادەسەپێنێت. کە ئەوەش هاوکاربوو لە دروستبوونی توێژێکی ڕۆشنبیری وا کە بتوانێت پرۆلیتاریاش ڕێکبخات و کاریگەری لەسەر بواری فیکری گشتی ئەوکات هەبێت.\nئەو توێژە ڕۆشنبیرە تەقلیدییانەی لەدوای فیوداڵیدا دەرکەوتن، بەڕووکەش نەبێت لە بۆرژواکان دانەبڕابوون، بەڵکو ئەوان پێش بۆرژوای پیشەسازی هەر هەبوون. بەڵام لەگەڵ چینی بۆرژوادا دەرکەوتن و لەگەڵ ئەواندا پەرەیانسەند. بۆیە ئەوان بە پاشماوەی سیستەمی فیوداڵی هەژمار ناکرێن، چونکە ئەوان لەگەڵ سەرهەڵدانی چینی کۆمەڵایەتی نوێدا دەرکەوتن و لەژێر دەسەڵاتی سیستەمی کۆندا کاری خۆیان دەکرد.\nزانراوە کەوا هەر پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتی-ئابووری پێشکەوتوو، بەپێوەرەکانی پێشکەوتن لە بواری شێوازی بەرهەمهێناندا، دەتوانیت کاریگەری لەسەر هەموو پێکهاتە گشتییەکانی کۆمەڵایەتی-ئابووری لەناو کۆمەڵگا و دەرەوەشی هەبێت. ئەوەبوو سەرمایەداری بە هەموو هێزە ئابووری و کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری و دەزگا داپڵۆسێنەرەکانی خۆیەوە توانی دەست بەسەر هەموو کایەکانی کۆمەڵگادا بگرێت و خۆی بسەپێنێت و توێژە ڕۆشنبیرەکانی خۆی دروست بکات.\nئەگەر تۆزێک بەسەر چەرخەکاندا بازبدەین و باسی دوای شەڕە جیهانییەکانی سەدەی بیستەم بکەین. دەکرێت چالاکییەکانی سەرمایەداران لەڕووی ڕۆشنبیرییەوە بەم خاڵانە دیاربکەین؛\n-سیمای ڕۆشنبیری سەرمایەداری لەدوای ئەو شەرە جیهانییانە کزی و ناچالاکییان پێوە دیاربوو، چونکە ئاراستەی جیهانی بەرەو سەربەخۆیی گەلان لەژێر دەستی ئیمپریالیزم و خۆناساندنی گەلان بوو، بۆ ڕزگاریخوازی نیشتمانی. هەروا دروستبوونی دوو جەمسەری لە ئاستی ئایدۆلۆژی و بۆچوونی جیهانی لە نێوان ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەتی جاران، وای کرد کە هەریەکە و بەجۆرێک بە دوای کۆمەڵە ڕۆشنبیرییەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆیان بگەڕێن و ڕۆڵی زیاتریان پێبدەن بۆ ڕیسواکردنی لایەنەکەی دیکە. هەرچەندە ڕەنگە شەڕەکەی نێوانیان ڕوویەکی ڕۆشنبیریشی لەپاڵ شەڕە عەسکەری و موخابەراتییەکانی زیاتر کاریان بۆ کرابێت و توانستیان بۆ تەرخان کرابێت. لەوسایەیەشدا زۆر پیشێلکاری لە دژی گەلان بۆ سەربەخۆیی و دیموکراسی ئەنجامدران و زۆر قەتلوعامی خەڵکی و بەتایبەتی ڕۆشنبیرانی گەلان ئەنجام درا. بۆ نموونە گەلانی ئەمریکای لاتین و ئاسیا و ئەفریقیا.\n-ئەوە لەکاتی دوو جەمسەریدا، بابزانین لەکاتی (سیستەمی نوێی جیهانیدا) چی کرا. دەکرێت لێرەدا ئاماژە بەوە بکەین کە لەکاتی دوو جەمسەریدا ململانێکە لەنێوان دوو ئایدیۆلۆژیای سەرەکی بوو، بەڵام دوای نەمانی دووجەمسەری و سیستەمی نوێی جیهانی چەندین ئایدیۆلۆژیا کەوتنە بەرچاو. لەوانە و بەشێوەیەکی سەرەکی (ئایدیۆلۆژیای بازاڕ) و دەرهاوێشتەکانی. هەروا پاشماوەکانی ئایدیۆلۆژیای نەتەوەیی و ڕەگەزپەرستی و تایفەگەری و ئایینی، جگەلە چەند ئایدیۆلۆژیایەک کە کار بۆ ڕەشکردنەوەی هەندێک گەلی خاوەن ڕەگەز و نیشتمان، هەروەک گەلانی بێکیانی سیاسی دیاریکراو دەکرد.\n-هەر لەدوای ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت و کوتلەی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا، یەکسەر لەلایەن دەستە ڕۆشنبیرییە سەرمایەدارەکانەوە دەستکرا بە کارکردن بۆ ناساندنی دیموکراسیەت وەک چەمکێکی نوێی ناسیاسی، بەڵکو کرا بە چەمکێکی ئابووری بە پلەی نایاب، بە هەموو ئاژانس و دەستەکانی نێودەوڵەتی وەک (بانکی بازرگانی جیهانی، سندووقی دراوی نێودەوڵەتی و زۆری دیکە) و هەروا دەزگا و ڕێکخراوە بەناو ناحکوومییەکانی سەرمایەداری لەشێوەی ڕێکخراوە ئەنتەرناسیۆنالەکانی (هاوکاری جیهانی و هۆشیارکردنەوەی گەلانی دواکەوتوو و خاوەن پێداویستی و تووشبووی شەڕە ناوخۆییەکان و زۆری دیکەش) کەوتنە کارکردن بۆ جەختکردنی ئابووری و مەرجی پێشینەیی بەرانبەر هاوکارییەکانیان، بۆ تایبەتکردنی(خصخصة) هەموو ئەو دەزگا و خزمەتگوزارییانەی لەلایەن حکوومەتەکانەوە ئیدارە دەدران. لەلایەکی دیکەش، بەهۆشیارکردنەوەی گەلانی ئەم وڵاتانە لەلایەن ڕێکخراوەکانەوە بەوەی کە واتای سەرەکی و دروستی دیموکراسیەت لەهەر کۆمەڵگەیەک، دەکاتە ئەوەی گرنگی بەکەرتی تایبەت بدرێت و کەرتی حکومی و گشتی نەمێنێت و بۆ ئەم کارەش پارەیەکی باشیشی بۆ تەرخان کرا. کە ئەوەش بەزەقی هەستی پێدەکرا لەلایەن خۆمان لە دوای شەڕە کاولکارییەکانی سەدام و داگیرکارییەکانی ئەمریکا بۆ ناوچەکە.\nهەروا بانگەشە دەکرا کە سەرکەوتنی سیستەمی نوێی جیهانی، لەدەرەوەی ئایدیۆلۆژیایە، و هەموو ئەوانەی لەپێشتر هەبوون ئایدیۆلۆژیایی بوون، بەڵام لەم سیستەمەدا ئەوا سەرمایەداری سەرکەوتووە بەسەر سۆسیالیزم و بۆتە زەمانی زانست و سەرکەوتنی سەرمایەداری ئەمریکی. کەواتە ئابووری بازاڕ سەرکەوتووە، ئەوەش واتای ڕاست و دروستی دیموکراسیەتە و هەر ڕژێمێک و حزبێک و کۆمەڵە و ڕێکخراوێک لەگەڵیدا نەبێت، دەبێتە ستەمکار و دژە مرۆڤایەتی. وێنە و تابلۆکە وای لێهات کە گوایە سەرمایەداری ئایدیۆلۆژیا نییە و وجودێکی سروشتی و مەوزوعییانەیە.\nهەروا جیهانی نوێ بۆتە بازاڕێکی گەورە و تەنیا کاڵا و کێبڕكێی ئابووری تێدایە و قازانج و هێز و کۆنترۆڵکاری موقەدەس کراوە و جێگەی برایەتی و یەکسانی مرۆڤایەتی تێدا نەماوە.\nلێرەدا دەبێت ئاماژە بکەین بەوەی کە کەلتوور بووەتە ڕۆشنبیری بازاڕ و بیروبۆچوونەکان بوونەتە کاڵا و، نیشتمان و مێژوونووسینیش وەک هەر کاڵایەک کڕین و فرۆشتنیان لەسەرە. کەواتە دوو بابەت هەیە دەبێت هەموو ڕۆشنبیرەکان ملکەچی بن، یەکیان بەرگریکردن لە سەرمایەدارە سەرکەوتووەکە و، دووەمیان گوێڕایەڵی بۆ مەرجەکانی. کە ئەوەش کراونەتە مەرجی بەجیهانیبوون و تێکەڵبوون لەگەڵ جیهانی گەورە، نەوەک دژایەتیکردنی.\nلەبیرمان نەچێت لەدوای ئەوە دەستکرا بەجیهانیکردنی سەرمایەداری ئەمریکی.\nشاردراوەش نییە کە ڕۆشنبیرانی خزمەتکاری سەرمایەداری جیهانی و بەتایبەتی ئەمریکی دەستیان کرد بە بڵاوکردنەوەی بۆچوونی وا کە دەرفەت نەمێنێت جارێکی دیکە باسی ململانێی چینایەتی بکرێت، چ لەئاستی ناوخۆیی وڵاتان یان لەئاستی جیهانی. بۆیە نووسینەکانی لەجۆری (پێکدادانی شارستانیەتەکان) و (کۆتایی مێژوو) چەندینی دیکە، بە ملیۆنان دانەیان لێ چاپ کراو بۆ زۆربەی هەرە زۆری زمانەکانی جیهان وەرگێڕانیان بۆ ئەنجام درا، هەموو ئەوانە کارکردن بوون بۆخزمەتی ئەم بۆچوونە.\nتا کار گەیشتە ئەوەی لەڕووی پیلانی عەسکەری و سیاسی حکوومەتەکانی سەرمایەداری جیهانی کاربکرێت بۆ دروستکردنی چەندین شەڕی ناوخۆ لە وڵاتانی دواکەوتوو، هەروا بەجیهانی کردنی ئەم کردەوە تیرۆرستییانەی پێشتر لەئاستی وڵاتاندا بوو، بۆ ئەوەی بۆچوونی ڕۆشنبیرەکانیان بسەلمێنن لەپێکدادانی شارستانییەتەکاندا. بەڵام ڕووە دروستەکەی بەجیهانکردن لەڕووی ڕۆشنبیرییەوە، دەکاتە هەوڵێکی بێوچانی قووتدان و بزرکردن و لە ڕیشە دەرهێنانی ئەوانی دیکە، لەبەرئەوەی ئەوان لاواز و دواکەوتوون لەڕووی کەلتوورییەوە.\nلەبیرمان بێت کە جیهانی کەلتووری و ڕاگەیاندن لەمڕۆدا، دوو سیفەتی قازانج و مۆنۆپۆڵکردنیان بەخۆوە گرتووە، لەهەموو جیهاندا، بەتایبەتیش لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا، ئەمرۆ لەجیهاندا زیاتر لە (٥٠٠) سەتەلایت بە دەوری زەویدا دەسوڕێنەوە. بەڵام بواری ڕۆژنامەگەری چەند ئیمپراتۆریەت و کۆمپانیای یەکگرتوویان هەیە، بۆ بەرهەمهێنانی کتێب و ڕۆژنامە و گۆڤار، لەسەر بنەمای ئەوەی کە کاڵای پڕ داهاتی ئابووریین. نەوەک خاوەن بەهای کەلتووری و ئەفراندن بن. هەرواش لە بواری سینەمایی و بەرهەمهێنانی بوارە هونەرییەکانی دیکە.\nلێرەدا ناکرێت ملکەچی ئەوروپا بۆ کەلتووری ئەمریکا، بە حەتمی بزانین، چونکە ئەمریکا واهەڵسوکەوت دەکات کە خۆی ڕۆشنبیری-ناوەندە و دەکرێت هەموو ئەوانی دیکە پەیڕەوکەری بن. بەڵکو ئەوروپییەکان هەست بەبوونی جیاوازی زۆر دەکەن لە نێوان کەلتووری تەقلیدی خۆیان و کەلتووری ئەمریکی. هەرچەندە لاوانی ئەوروپا بەشێوەیەکی قووڵ چوونەتە ناو ئەم کەلتوورەوە. هەرچەندە هەماهەنگییەکی ئەوروپی -ئەمریکی لەگۆڕێدا هەیە، لە بوارەکانی سیاسی و عەسکەری و ئابووری. بەڵام ئەوە ڕێگر نابێت لە پێش ئەوەی جیاوازی و دژبەیەکی لەبواری کەلتووریدا هەبێت. بەتایبەت سەبارەت بە چەمکی کەلتوور لە جیهانی هاوچەرخدا. ئەوروپییەکان هەوڵ دەدەن هێزی مۆراڵی و شتی دیکە بخەنە ناو چەمکی کەلتوورییەوە، بە پێچەوانەی ئەمریکییەکان کە کەلتوورەکەیان پاڵپشتە بە مەسەلەی پارە و قازانج و سیستەمی بازاڕی ئازاد. چونکە ئەوان وەک تۆڕێکی بەرژەوەندی مادی و بزاڤی بازاڕەکانی پارە و ئابووری سەیری جیهان دەکەن، ئەوەش جیاوازییەکی ئایدیۆلۆژی نییە، بەقەدەر ئەوەی جیاوازییەکی کەلتوورییە.\nهەستکردن و هەستیاری بەو جیاوازییە زیاتر لە وڵاتی ژاپۆندا بەرچاو دەکەوێت، چونکە هەر لەدوای شەڕی دووەمی جیهانییەوە، کەلتووری ئەمریکی مێشکی لاوانی ئەوێی داگیرکردووە و خەڵکە بە تەمەنەکانیش هەست دەکەن زۆرینەی ئەم توێژانە دوورکەوتوونەتەوە لە کەلتووری ڕەسەنی خۆیان.\nبەڵام لەبەرئەوەی هۆکارە سیاسی و ئابوورییەکان، و هەوڵدان بۆ کۆنترۆڵکردنی بواری مادی و ئابووری دەبنە هۆکاری دروستبوونی ململانێ لەنێوان میللەتاندا، بۆیە ئەو ململانێی کەلتورییە لە مێژووی ململانێی نێوان گەلان و میللەتان دەبێتە لاوەکی.\nبا باسێکی ڕواڵەتی ئەو خەباتەی گەلانی ئاسیا و ئەفریقیا و ئەمریکای لاتینی دژی ئیمپریالیزمی سەرمایەداری بکەین، کاتێک هەموو هەوڵەکانی بۆ ناساندنی ئەم خەباتە بەململانێی شارستانیەتەکان و کەلتوورەکان تەرخان دەکرێت. کە ئەوەش هەوڵێکە بۆ بزرکردنی ململانێی سەرەکی کە دەکاتە ململانێی دژی پاشکۆیەتی و لە پێناو سەربەخۆییە.\nلەلایەکی دیکەوە دووپاتی ئەوە دەکرێتەوە کەوا کەلتووری ڕۆژهەڵات ڕۆحییە و کەلتووری ڕۆژئاوایی زانستییە. بە کردارییش دەرکەوتووە کە تێڕوانینی ڕۆژئاوا بۆ ڕۆژهەڵات و ئەفریقیا و بەڵکو ئەمریکای لاتینیش، وەک وڵاتانی پڕ لەشتی نامۆ و دنیای سیحر و فانتازیا و غەیبە. ئەوەش لە هونەر و ئەدەبیاتیاندا بە ڕوونی دەردەکەوێت، بە تایبەتی لە ئەدەب و هونەری ساڵانی سەرەتای سەدەی بیستەمی ڕۆژئاوایی زۆر لەم نموونانە بەرچاو دەکەون. لەوەشدا هەر دیسان مەبەستیان کەمکردنەوەی ئاستی کەلتووری و زانستییانە و خۆ بە زانست و باڵا زانینە.


مۆدیریەتی قه‌یران ⋆\nوه‌رگێڕانی: ئێحسان .ن\nده‌سه‌ڵاتداره میللییه‌كان ڕووبه‌ڕوی زۆر شكست و قه‌یرانی وه‌ك كاره‌ساته سروشتییه‌كان، هه‌ڕه‌شه ژینگه‌یییه‌كان، كزیی ئابووری، په‌لاماره تیرۆریستییه‌كان، ته‌قینه‌وه‌كان، په‌تاكان و ته‌كنه‌لۆژیای زانیاری و گه‌یاندن، ده‌بنه‌وه. قه‌یرانه‌كان وه‌كوو ڕووداوه ڕۆتینییه‌كانی وه‌ك (ئاگر و پێكدادانی ئۆتۆمبێڵه‌كان) نین. قه‌یرانه‌كان ئه‌و ڕووداوه ناهه‌موارانه‌ن كه‌وا ڕۆژنامه‌نووسان و سیاسه‌توانان و هاونیشتمانیان تووشی سه‌رسوڕمان ده‌كەن. قه‌یرانه‌كان كاتێك ڕوو ده‌ده‌ن كه‌وا كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی مرۆیی، ڕێكخراوێك، شارۆچكه‌یه‌ك یان نه‌ته‌وه‌یه‌ك هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی له‌ناكاو له‌سه‌ر به‌ها بنه‌ڕه‌تییه‌كان یان به‌رده‌وامبوونی ژیانیان ده‌بینن، كه ئه‌مه‌یش ده‌بێته مایه‌ی ئه‌وه‌ی به‌په‌له و به دڵه‌ڕاوكێیه‌كی قووڵه‌وه مامه‌ڵه له‌گه‌ڵ قه‌یرانه‌كاندا بكرێت.\nكۆمه‌ڵگه‌ی مۆدێرن تا دێت ئاڵۆزتر و تێكه‌ڵاوتر ده‌بێت. ئاڵۆزبوونیش وا ده‌كات كه‌وا تێگه‌یشتن له‌و پڕۆسه و چالاكییه جۆراوجۆرانه‌ی ڕوو ده‌ده‌ن، ئه‌سته‌متر بێت. له ئه‌نجامیشدا، سه‌رهه‌ڵدانی لاوازییه‌كان بۆ ماوه‌یه‌كی درێژخایه‌ن دركیان پێ نا‌كرێت. زۆر جار هه‌وڵه‌كانی مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ قه‌یرانه‌كاندا ده‌ره‌نجامی له‌ناكاو به‌دوای خۆیدا دێنن، هه‌روه‌ك زیادكردنی قه‌یرانه‌كان له بری كه‌مكردنه‌وه‌یان. لێكدانی به‌شه‌كانی پێكهاته و شێوازی سیسته‌مه‌كان ده‌بێته هۆی ته‌شه‌نه‌كردنی گرفته‌كان به‌خێرایی. ڕه‌نگه به‌م جۆره، قه‌یرانه‌كان له لایه‌نه “جوگرافییه‌كه‌یه‌وه” ڕه‌گی خۆیان دابكوتن و له‌پڕێكا به‌ناو جیهاندا بڵاو ببنه‌وه و له سیسته‌مێكه‌وه بۆ سیسته‌مێكی تر باز بده‌ن و له واده‌ی ئه‌م بازدانانه‌یش زانیاریی خراپ كۆ بكه‌نه‌وه.\nسروشتی ئاڵۆزی قه‌یران، بارودۆخه‌كه ئاڵۆزتر ده‌كات. زۆر به‌ده‌گمه‌ن قه‌یرانێك هه‌بێت “قسه بۆ خۆی بكات”. پێناسه‌كردنی بارودۆخێك بابه‌تییانه‌یه؛ قه‌یرانی كه‌سێك ڕه‌خسانی هه‌له بۆ كه‌سێكی تر. سه‌باره‌ت به ده‌سه‌ڵاتداره میللییه‌كانیش، ئه‌مه مایه‌ی كێشه‌یه؛ ده‌كری زۆر له‌و ڕووداوه ئاشكرا بێزیانانه ببنه هۆكاری سه‌رهه‌ڵدانی قه‌یران. هاووڵاتییه ڕۆژاوایییه‌كان به كه‌موكوڕییه‌كان دڵته‌نگ ده‌بن؛ ئه‌وان دوچاری ترس بووینه و ئه‌وه‌یش فێر بووینه كه ترسه‌كه‌یان له چییه. له‌م فه‌زایه ترسه‌دا، هه‌ندێك كات كۆمه‌ڵگه‌كه دوچاری “ترس ده‌بێت” و فره‌جۆریی میدیای مۆدێرنیش ڕوڵ له زیادكردنی ئه‌م جۆره ترسه‌دا ده‌گێڕێت.\nته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی جددیی گشتگیریش سه‌ر هه‌ڵبدات، دڵنیاكردنه‌وه‌ی دۆخی كێشه نوێیه‌كه ئه‌سته‌مه. ئه‌و حكوومه‌تانه‌ی هه‌موو ڕۆژێك مامه‌ڵه له‌گه‌ڵ كێشه له‌ناكاوه‌كاندا ده‌كه‌ن، جه‌ختكردنه‌سه‌ر كێشه‌یه‌ك وا ده‌كات كێشه‌یه‌كی تر له‌بیر بكرێت. بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك به قه‌یران بناسرێت، پێویسته به‌ڕوونی به‌ربه‌سته سه‌خته‌كانیش ڕوون بكرێنه‌وه.\nبه‌ڕێوه‌بردنی قه‌یرانه‌كان دوو ڕه‌هه‌ندی هه‌یه، ئه‌وانیش ڕه‌هه‌ندی ته‌كنیكی كه په‌یوه‌ندیی به توانای خۆگرتنی دامه‌زراوه حكوومییه‌كان و سیاسه‌تی گشتی له قۆناغی سه‌رهه‌ڵدانی هه‌ڕه‌شه‌كه‌دا هه‌یه. ڕه‌هه‌ندێكی سیاسیش هه‌یه كه ئه‌ویش به‌ڕێوه‌بردنی قه‌یران، به‌قووڵی جێی مشتومڕ و چالاكییه‌كی به‌هێزی سیاسییشه. تێكهه‌ڵكردنی ئه‌م دوو ڕه‌هه‌نده سه‌ره‌كییه بۆ پێنج ئاڵینگاریی جددیی به‌ڕێوه‌بردنی قه‌یران ده‌گه‌ڕێته‌وه ئه‌وانیش بریتین له: دركپێكردن ، بڕیاردان، واتابه‌خشین، نه‌هێشتن و فێربوون.\nهه‌ندێ خه‌ڵك به‌وه ناسراون كه له‌ژێر گوشاردا به‌ڕوونی بیر ده‌كه‌نه‌وه و له‌سه‌ره‌خۆن؛ ئه‌وان په‌ره‌یان به شێوازێكی به‌گه‌ڕخستنی زانیارییه‌كان داوه كه وا ده‌كات له كاتی بارودۆخی قه‌یراناویدا كارێكی به‌جێیان هه‌بێت. ئه‌فسه‌ره سه‌ربازییه‌كان، ڕۆژنامه‌وانان، فه‌رمانده‌كانی پۆلیس و ئاگركوژێنه‌وه به كۆكردنه‌وه و كارپێكردنی زانیارییه‌كان له بواری قه‌یراندا، به‌ناوبانگن. هه‌ندێ ڕێكخراو په‌ره‌یان داوه به شێوازی به‌سوودی “گه‌ڕان و ده‌ستنیشانكردنی كێشه‌كان” له كاتی بوونی قه‌یراندا. ڕێكخراوه‌كان له‌ژێر بارودۆخێكی ته‌نگانه‌دا تا ڕادده‌یه‌ك په‌ره‌یان به تواناكان و خێراتر به‌ده‌ستهێنان و كارپێكردنی زانیارییه‌كان داوه. پرسیاری وه‌ڵامنه‌دراوه ئه‌وه‌یه كه ئاخۆ ڕێكخراوه‌كان ده‌توانن نه‌خشه‌ی ئه‌م جۆره تایبه‌تمه‌ندییانه بكێشن و بیبه‌نه ناو كه‌لتووری هه‌نووكه‌ییی ڕێكخراوه‌كانه‌وه؟\nده‌بێ وه‌ڵامدانه‌وه‌یه‌كی ڕاسته‌قینه و كاریگه‌ری قه‌یران، به ڕادده‌یه‌كی زۆر ده‌ره‌نجامێكی سروشتی له سه‌رهه‌ڵدانی پڕۆسه‌كه‌دا ببه‌خشێت. ناكرێت چاره‌سه‌ركردنی قه‌یرانیش به شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی ته‌نیا پشت به یه‌ك سه‌رچاوه ببه‌ستێت. زۆر كۆسپ هه‌ن كه‌وا به شێوه‌یه‌كی ساده بڕیاری یه‌كلاكه‌ره‌وه له‌گه‌ڵ ماوه‌ی جێبه‌جێكردنی خودی بڕیاره‌كه لێك جیاده‌كاته‌وه.\n* “ئاریه‌ن بۆین” پڕۆفیسۆری به‌ڕێوه‌بردنی گشتی و به‌ڕێوه‌بردنی قه‌یرانه‌كانه له خۆێندنگه‌ی “یوترێكت”ه بۆ به‌ڕێوه‌بردن. هه‌روه‌ها پڕۆفیسۆری یاریده‌ده‌ره له په‌یمانگه‌ی به‌ڕێوه‌بردنی گشتی له زانكۆی ویلایه‌تی لویزیانا\nPrevious ئاوڕدانەوەیەکی ڕەخنەگرانە لەسەر بەرهەمەکانی کۆنفرانسی ژینگەیی گلاسکۆ\nNext کەسێتی‌پەرستی و خەسارەکانی


فەلەج - ژنەفتن\nلە تورکییەوە: سەلاحەدین بایەزیدی\n26ی ئه‌یلول، 2020|چیرۆک\nماوەیەک لەمەوپێش، دایکم بە دوای هاوڕێیەکەمدا ناردی، بە دوای ڕەفیقدا. پێی گوت: “شتێکت لێ دەپرسم. زۆرم پێ خۆشە ئەکبەر زەماوەند بکا، ئیتر گەیوەتێ. من پێم عەیبە لێی بپرسم، ئاخۆ تۆ دەتوانی: داخوا پێی دەکرێ یان پێی ناکرێ؟”\nئەمنیش بۆ خۆم نەمدەزانی داخوا پێم دەکرێ یان نا. بیستوپێنج ساڵ تەمەنم لەسەر ئەم کورسییە چەرخدارە تێپەڕی، ئەم فەلەجبوونە سامناکە لە هەرەتی منداڵیدا بەربینگی پێ گرتم؛ تەنها قاچەکانم نا، هەروەها توانای زانین و نەزانینی هەندێک شتیشی لێ سەقەت کردم.\nکە منداڵ بووم، هاوڕێکانم قەت بەرەوڕوو وشەی “سەقەت”یان بەکار نەهێنا. بەڵام ئەگەر باسی منیان کردبا، بۆ نموونە یەکێک لەوان پرسیبای “کامە ئەکبەر؟”، دەزانم کە گوتویانە: “کوڕە ئەکبەری خۆمان، ئەکبەرە سەقەتەکە”. چونکە بە نابیناکەی گەڕەکیشیان دەگوت “شکۆ کوێرە”. خۆشییەکەی ئەوە بوو کە من لەمێژ بوو تەمەنی ڕەنجان بەمەم تێپەڕاندبوو. ئەگەر پێیان گوتبام سەقەت، هەر بە خەیاڵیشمدا نەدەهات. لەوە بترازێ، خۆ ئەمە درۆ نەبوو.\nلاقەکانم کە هۆکاری چارەڕەشیی من بوون، بۆ هاوڕێکانم چاوگەی کەیفخۆشی بوون. چونکە لە یارییەکانی گەڕەکەکە، کەس نەیدەویست ببێتە گۆڵچی. ئەمن لاقی ئەوەم نەبوو شەق لە تۆپەکان بدەم و گۆڵیان پێ بکەم. دەستم هەبوو. دەستەکانم، لەنێو هاوڕێیانمدا مایەی دڵخۆشی بوون، بۆ هەر تۆپێک کە نەدەکەوتنە نێو دەروازەکەوە، چەپڵەڕێزان بەرپا دەبوو.\nدیسان وەختێک بوو لەو وەختانەی چەپڵە قیامەتی بەرپا دەکرد. لە باڵکۆنەوە لە ئێمەی دەڕوانی، بەڵام دەتگوت بە تەنیا سەیری من دەکا. ئەویش وەک من فەلەج بوو، ئەویش وەک من کورسیی چەرخداری هەبوو. پرچی لوول لوول بە دەم باوە دەشنایەوە، گەردنی لە ئاسنی باڵکۆنەکەوە بەرەو دونیا درێژ کردبوو، بەم گەردنشەوە، ڕیزێک مورووی شین شین. چاوە بە سورمە ماڵ وێرانکەرەکانی دەیانڕوانییە ئەو تۆپانەی کە من بە جەستە نیوەکەمەوە خۆم بۆ هەڵدەداشتن؛ برژانگەکانی درێژ، مەچەکەکانی باریک، سینگی چەرموو وەک دەفتەر، وەک کاغەز کە ئەگەر سەرم لەسەر دانابا، دەردی دونیا لە بیر دەکرد؛ بەڵێ، گشت ئەمانە و زیاتریش. بە یەک وشە من “ئاشق”ی ببووم. جگە لەوەش، هەموو پێیان وابوو ئێمە لێک دێینەوە، من و ئەو، دوو سەقەتەکەی گەڕەک. خۆزگە دادیی خودایی خەڵکی گەڕەک بەدی هاتبا!\nکە ئەو کراسەی باوکم لە ئاڵمانیاوە بۆی ناردبووم، لەگەڵ ئەو پانتۆڵەدا لەبەر دەکرد کە دایکم لە بازاڕی “ئەرگانی” بۆی کڕیبووم، دەبوومە گاڵتەجاڕ. نەمدەویست لە باڵکۆنەکەوە بەم جۆرە ببینرێم. وێنەکەی باوکم لە چوارچێوەیەکی گەورە و زێڕین گیرابوو. باوکم بە خۆی و بە سمێڵێکی لادێی، هەروەها بە کراسێکی سەیروسەمەرەوە کە لە ئاڵمانیا کڕیویەتی: کراسێکی ئاسمانی، پارە کاغەزەکانی لەنێو گیرفانەکەیدا. دایکم دەیگوت: “چما مرۆڤ لەبەر باوکی بە خۆیدا دەشکێتەوە؟” ئەمن دەمگوت: “ئەو کراسە و ئەو پانتۆڵەی پێکەوە لەبەر ناکەم و ئا.” ئەمن نەمدەویست لە باوکم بچم، چونکە دایکم زۆر شێوەی ئەو کچەی سەر باڵکۆنەکەی دەدا.\nجار جارە، لەنێو هەر قاپە ئاوێکدا کە قوم قوم دەمخواردەوە، ڕووخساریی ئەوم دەبینی، هەندێک جاریش، بۆ ماوەی چەندان کاتژمێر بە پێداگرییەوە هەوڵم دەدا دەموچاویی بهێنمە خەیاڵ، لێ نازانم بۆچی بە هیچ کڵۆجێک نەمدەتوانی بیهێنمە بەر چاوم، شەوانە بیرم لێ دەکردەوە، بەرنامەی ئەوەم دادڕشت بەیانیی ڕۆژی دادێ پێی بڵێم کە چەندەم خۆش دەوێ، پێڵووەکانم یەکتریان نەدەگرت، دڵم دەهاتە سەر زارم، ناوەکەی، بڕگەکانی ناوەکەی لەسەر زمانم، بەدەم ورتەورتەوە، لە ماندووییان خەوم لێ دەکەوت.\nلە خەونەکانمدا خۆمم دەبینی کە لەسەر تەپۆڵکە زۆر و ئەوسەر نادیارەکانەوە بە دوای خەیاڵی ئەودا ڕادەکەم. نازانم لەبەر چی بەختەوەرتر بووم، لەبەر ئەوەی کە دەمتوانی ڕابکەم یان لەبەر ئەوەی بە دوایدا هەڵدەهاتم؟ هەرچی بێ، زۆری پێ نەچوو، دواجار من کاری خۆمم کرد. پەیامی خۆشەویستیم ڕاگەیاند؛ پەیامەکەم بە کچە پوورەکەمدا نارد کە هاوزێ، هاوبەشی غەمم و یارمەتیدەریی کاروبارەکانی دایکم بوو. وەڵامەکەی زۆر وەدرەنگی نەکەوت. گوتبووی: “چما ئەو سەقەتە نەبێ، خەڵک قات بووە”.\nکچە پوورەکەم گوتی: “خەفەتی پێوە مەخۆ. پێت وایە کچ دەست ناکەوێ؟”\nنەخێر، دەست نەدەکەوت.\nدەمزانی کە دونیا جوانە، هەڵبەت بۆ من نا.\nسەردەمانێک بوو کە پرسیاریی “بۆچی من؟” دەهات و پەیتا پەیتا دەرگاکەمی دەکوتا. ئەو ڕۆژەی کە تێگەیشتم وشەی ”بێکەڵک” چ واتایەکی هەس، لە جیاتی تووک و نزا لەم ژیانەم کە بە حاڵەحاڵ بە هەردووک دەست پاڵم بەو تەگەرانەوە دەنا کە لەسەر تاسەکان سەرانگرێ دەبوون، بۆم دەرکەوت دەبێ بەم دۆخە سەقەتەمەوە قایل بم. لەبەر ئەم هۆکارەش، لە نووسینی “بۆچی من؟” لەسەر کورسییە تەگەردارەکەم پاشگەز بوومەوە، “جەستە نەخۆشە، ڕۆح لە سەفەرە”م بە نووسین دا.\nئاوایە، جار جارە وشەیەک واتان لێ دەکا گەلێک ڕێگە کە لە پاش تەپۆڵکە و بەندەن و هەورازەکان شەقیان بردووە، بە جارێک بگرنە بەر و چەند دەیەیەک پیرترتان دەکا. وەک چۆن ئاگاداریی ئەو گۆرانییانە هەن کە قژ سپی هەڵدەگەڕێنن، هاوکات پەی بە نهێنیی ئەو هەقایەتانەش دەبەن کە سەر سپی دەکەن. هەندێک کەس لە سایەی کۆمەڵێک وشەوە دەگەنە فێنکایی. بەشی منیش وشەی “بێکەڵک” بوو، ئیتر چیت لەدەست دێ!\nسەرەڕای ئەمەش، چەند خۆش بوو ئەو کاتانەی ناهەقیم دەرهەق دەکرا، لە دوای خۆم دەرگای ژوورەکەم توند پێوە دەدا، بەسەر دەمدا خۆم لەنێو جێگەکەم دەخزاند و پاشان زۆڕزۆڕ دەگریام، دوای ئەم گریانە خەوێکی بێبن، قووڵ و ئارەقاوی دەیبردمەوە. داخی دڵی خۆم بە خەوەکە و سوێرایی فرمێسکەکان هەڵدەڕشت. چونکە ژیان فێرت دەکا؛ بەفر دادەکاتە سەر کەسی خەوتوو، گڕ بەردەبێتە ئەو کەسەی هۆن هۆن دەگری. ئەمنیش فێر بووم، زۆر لەمێژە ئەمە فێر بووم: من لە دونیایەکدا دەژیم کە هەموو کەس و هەموو شتێک هەتا ئاستی سک دەبینم.\nزستان بووە کە باوکم ڕۆیشتووە، هەناسەی هاڵاوێکی باریک. گوتویەتی: “ئیتر لێرە نان دەست ناکەوێ.” بیست ساڵە لە ئاڵمانیایە. ئەو ڕۆیشت، من و دایکم ماینەوە. چیتریش نەگەڕایەوە. دایکم دەڵێ: “لەبەر ژنێک بە ناوی مۆنیکا. ژنێکی پرچوپێست کاڵ.” باوکم گوتویەتی: “دەنا مافی نیشتەجێبوونم پێ نادرێ.” دایکم کە بینی باوکم ناگەڕێتەوە، قژە ڕەشە لوولەکەی بە ئاوی ئۆکسیژێن زەرد کرد. وێنەیەکی فەرمیی جوانی بە هەڵگرتنەوە دا، یەکێکیانی لەگەڵ نامەیەکدا کە دەستی خۆمم لە پشتەوەی کێشابۆوە، بۆ باوکم نارد. وێنە فەرمییەکەی منیش دەستەکانم بوون، باوکم ئەگەر دەستەکانی لەسەر دەستم دانابا، خۆشحاڵ دەبوو، هەم دەیبینی کە چەند گەورە بووم و هەم لەوانەش بوو بگەڕێتەوە! دایکم وەک بێگانەیەکی لێهات، بوو بە ژنێکی قژکاڵ. من زۆرم بە دڵ نەبوو، بە لامەوە ئەستەم بوو، بۆیە بەدڵم نەبوو. ئەگینا دایکم جوانە.\nوێنەکانمان چوون، باوکم دیسان نەگەڕایەوە. ئێمە دیسان لە جێی خۆمان ماینەوە، لەیستۆکی دەستکردی ئەڵمانیا، جلوبەرگ و کەلوپەلی سەیروسەمەرەمان بۆ مایەوە. باوکم ناوە ناوە پارەی ئەوێی دەناردەوە. جارێک بە تەلەفۆن قسەم لەگەڵ کرد، بە دەنگە گیراوەکەم بە هۆی کێشانی سێ جگەرەی یەک بە دوای یەک و کەمێک بە تووڕەییەوە گوتم: “بابە بگەڕێوە ماڵێ!”\nبە دەنگێکی پاش کێشانی پاکەتێک جگەرەوە گوتی: “باشە کوڕم”. ئیتر مشتومڕ لەگەڵ باوکێک ئاوایە، هەتا دوایی، ئەگەر هەق بە ئێوەش بێ، ئێوەن کە بە تێکچوویی کۆتایی بە باسەکە دێنن.\nلەو ڕۆژەوە چیتر بە تەلەفۆن قسەی لەگەڵ ناکەم. چونکە بەڵێنەکەی نەبردە سەر. دایکم پێی داگرت جارێکی دیکە تەلەفۆنی بۆ بکەم.\n“قژت زەرد نەکردبا” وام گوت و پاشان پەژیوان بوومەوە.\nدایکم، دایکە ئازیزەکەم کە بە ساڵانە پێ لەسەر ئەوە دادەگرێ سەری زەرد بکا، تەنیا چل ساڵی تەمەنە. دوایین جار بیست ساڵ لەمەوپێش لەگەڵ باوکم بووە. ماوەیەکە پێی خۆشە زەماوەند بکەم. من لاقم نییە پێی بچمە ئاڵمانیا، چونکە دایکم لە هەموو کەسێ باشتر دەزانێ زەماوەند چ واتایەک دەگەیەنێ.\nڕەفیق گوتی: “ئێ، چیت وت. پێت دەکرێ یان پێت ناکرێ؟”\nگوتم: “بۆ خۆشم نازانم.”\nگوتی: “ئێ، ئەگەر وابێ ئاسانە، دەچینە گەڕەکی سۆزانییەکان، “ئالەڤ” هەیە، ئەو دەردەی تۆ دەرمان دەکا، گشت قۆڵنجەکانت دەشکێنێ.”\nهەروەها گوتی: “مەترسە، هیچ بە کەس ناڵێم.”\nلە شیرینییەکانی قەحبەخانەکە کە لە بەر دەرگا لەسەر سینییەک ڕیز کرابوون، سێ – چوار دەنکێکمان حەپەلووش کرد. ڕەفیق گوتی: “با من هەتا ئاودەستەکە بچم، یەک – دوو دەست لێ بدەم بۆ ئەوەی هەندێک زیاتر لە ژوورێ بمێنمەوە.”\nمن دوای ئەو، بیرم لە شتێک بە ناوی ئەزموون کردەوە. وەخت بوو بڵێم پێم خۆشە تێێ بتەقێنم کە قاچەکانم بە بیریان هێنامەوە کە ناتوانم دەستەواژەیەکی ئاوا بەکار بێنم. جارێکیان گوتبووم “ئێمەش لە داغکاپییەوە هەتا سەیرانتەپەوە بە پێیان هاتین”، خەڵکی گەڕەک بە ساڵان گاڵتەیان پێ کردم. پەیتا پەیتا دەیانگوت: “بێگومان، بێگومان، ئەو پیاوەی هەتا سەیرانتەپە پاڵی پێوە نای، زمانی بستێک هاتووەتە دەرێ و تۆ پێت نەزانیوە ڕۆڵە.”\nجگەرەیەکم داگیرساند، بیرۆکەیەکی شووم بەدوای شیرینی خواردندا. ڕەفیق وەک ئەوەی شتێکی لە بیر چووبێ، ئاوڕی دایەوە و بە ئاماژەی دەستی گوتی: “حەز دەکەی تۆیش وەرە.”\nگوتم: “نا، تۆ بڕۆ خەریک بە.”\nئەو ڕۆیشت، من بۆ ئەوەی ئەهوەن ببمەوە، جگەرەیەکی دیکەشم داگیرساند.\nلە فیلمەکاندا بینیومە، لە ئینتەرنێتدا بە دزییەوە سەیرم کردووە کە چۆن ئەو کارە دەکەن. دوعای دوای دوعا خوێندم و هەزار جار شوکری خودام کرد کە ئەمەم بینیوە. ئەی ئەگەر کوێر بوایەم! پاشانیش ترسم ڕێنیشت خوداگیر بم کە لە شوێنێکی ئاوا ناویم هێناوە.\nئەو کەسانەی سەیری من دەکەن، لە دۆخی خۆیان دەڕوانن و شوکری خودا بەجێ دێنن. بەوەڕا تێدەگەم کە خێرا نیگایان لە من وەردەگێڕن و سەریان بەرەو ئاسمان هەڵدەبڕن. بە خۆم دەڵێم خودایە، دونیا شوێنێکی ئاوایە، نیوەی مرۆڤەکان لە نیوەکەی تر دەڕوانن و شوکر بەجێ دێنن.\nڕەفیق گەڕایەوە و گوتی: “ئێ، ئامادەی؟”\nبە هەندێک جووڵەی لەبەرکراو، وەک بیەوێ کەسێک بناسێنێ، سوورەگوڵەکەی نیو گیرفانی ناوەوەی دا بە من کە لە ڕۆژنامەیەکەوە پێچرابۆوە.\nگوتی: “ئەگەر بیدەی بە ئالەڤ، هەڵسوکەوتی باش دەبێ. کوشتە و مردووی سوورەگوڵە.”\nکەسێک کە بە تەنیشتماندا تێدەپەڕی گوتی: “ئەمن لەو ژنە ناکوتم کە هاوڕێکەم تێی کوتابێ.”\nگوتم: “خاوەن پرەنسیبە، کەسێکی بەنامووسە.” ڕەفیق پێکەنی.\nبە ڕەفیقم گوت: “دا سەیرم کە هەتیو، خۆ تۆ پێشتر لەگەڵ ئالەڤ نەبووی، وا نییە؟”\nگوتی: “نا، نا.”\nبڕوام نەکرد. بڕواشم کردبا، پێم خۆش نەبوو لەگەڵ خۆمدا باسی سوورەگولەکە بورووژێنم، بە خۆمم گوت دەی کوڕە، ئەویش لە کەسێکی تری بیستووە.\nدواجار گەیشتینە بەردەم ئەو جامخانەیەی کە هەر جۆرە قاقایەکی لێ بەرز دەبوویەوە. ڕیز بە ڕیز کۆمەڵێک ژنی نیمچەڕووت، جگەرە درێژەکەی پارلیمەنت بە دەستەوە، شوێنەواری سووری تۆخی ماتیکەکان بە فیلتەری سپیی جگەرەکانەوە کە هەر چەشنە مەیلێکیان دەوروژاند. بە جموجووڵی بێشەرمانە سوفرەیان بۆ برسی ڕادەخست و ڕاوێژیان نیشانەی ئەزموونێکی ڕاکێشەر بوو کە دەیگوت “وەرە، وەرە، وەرە دەی”. سامناک بوون ئەم ژنانە، بە چاو کەسانی تازەهاتوویان ڕووت دەکردەوە. خۆشییەکەی ئەوە بوو کە ئەم پیاوانەی لەمدیوی جامخانەکەش بوون، چییان لە ژنەکانی ناوەوە کەمتر نەبوو. گشت ڕستە فەنتازیاکانی نەستیان لەم جامەوە بۆ ئەو جام لە هاتوچۆدا بوون.\nلە هۆڵێک کە لە فرمێسک زیاتر قاقا تێیدا جمەی دەهات، یەکێک لە ژنەکان خزابووە سووچێک، فرمێسکەکانی بە قۆڵی کراسەکەی دەسڕییەوە.\nپیاوەکان کە تا سەر ئێسقان ڕاحەت ببوون، قیت و قنج، یەکە یەکە بە پێکەنینەوە لە هۆڵەکە هاتنە دەرێ.\nلە ناوەوە، کتوپڕ مشتومڕێک هاتە گۆڕێ و تەپڵەک و گوڵدانەکان وە حەوا کەوتن. بەکرناوێکیان بە شەق و پێلاقە، بە پەلەپەل، لە هۆڵەکەوە وەدیوی دەرێ نا، چونکە یەکێک لە ژنەکانی بێزار کردبوو.\nپیاوەکە کە زمانی باش نەدەگەڕا، قیڕاندی: “ئاخری دەتگێم قەحبە، لەباتی هەموویان دەتگێم!”\nقەحبەکە گوتی: “ڕۆحت دەخەمە ناو شووشەوە و بە شرینقە خوێن لە قوونت دێنمە دەرێ هەتیوە گەوادە!”\nپیاوەکە پاش ئەوەی کەمێک دوور کەوتەوە، وەک ئەوەی هێزێکی زیاتری هاتبێتە بەر، دەست و قۆڵیشی تێکەڵ بە ڕستەکەی کرد، بە دەم ڕاوەشاندنی قامکی دۆشاومژەی جارێکی دیکە گوڕاندی: “مردنیشی تێدایە ها”.\nقەحبەکە دەسبەجێ لە وەڵامدا گوتی: “هەتیو کەسێک هەیە نەمردبێ.”\nژنەکانی دیکە هەوڵیان دا ئەهوەنی بکەنەوە: “باشە ئارام بە دادە.”\n“باشە چۆن ئارام بم، ژیان قەڵسەت لێ دەگێڕێ، گەر نەیبینی، دەبیتە گاڵتەجاڕی”، وای گوت و لەسەر قەنەفە مەخمەرە سەوزەکە پاڵ کەوت، قاچی لەسەر قاچی دانا.\nبە دڵمدا هات بچم و جگەرەکەی دابگیرسێنم.\nڕەفیق گوتی: “هەموو شتێک لە مەیدانی خۆیدا دەردەکەوێ. بڕۆ بزانم چ دەکەی.”\nگوتم: “نۆرە قوماری منە.”\nڕەفیق لەگەڵ ئالەڤدا ساتوسەودای کرد، دۆخیی منی شیی کردەوە. گوتی: “خەمت نەبێ، لە پارەی سەردانەکە زیاتر داوای نەکرد.”\nژوورێکی نوقمی شۆقێکی کز، ڕەنگاوڕەنگ. پۆستەری ژنی ڕووت بە دیوارەکانەوە. لەسەر مێزی ڕازانەوە، کۆمەڵێک کەلوپەلی سپیاو، قوتووی سەیروسەمەرە، عەتر، ڕۆن، ڤازیلین و چەند سابوونێک ڕیز کرابوون. لەنێو کەنتۆرە دەرگا کراوەکەدا، کراسیی خەوی سوور، ڕەش و سپی کە مرۆڤیان لە ڕێ دەردەکرد، هەڵواسرابوون. ڕێک لە تەنیشت دەرگاکەش، دەستشۆری، شووشەیەک گوڵاو و دەسرەی کاغەزیی قەدکراو لەسەر مێزێکی نزم. جارێکی دیکە لە دڵی خۆمدا گوتم بڵێی پێم بکرێ.\nژوورەکە، لە ژووری خەوتن زیاتر، دەتگوت بۆ ژووری لەبیر چوونەوە ڕازێنراوەتەوە. ئالەڤ لەسەر قوماشە بریقەدارەکانی چرپا گەورەکەی نێوەڕاستیی ژوورەکە ڕاکشابوو و چاوەڕوێی من بوو. شۆقە کزە سوور، کەسک و زەردەکان بۆ ئەوەی تەمەنی ئالەڤ حەشار بدەن، هەڵدەبوون و دەکوژانەوە، جەستە سپی و سۆڵەکەی ئارەزووی دەوروژاند. دەستم برد بۆ کێرم، بە خۆمم گوت تەواوە.\nبە دەم قاقالێدانەوە گوتی: “کەوابێ یەکەم جارتە ها، سفتاح لە من و بەرەکەت لە خوداوە”… ئەوجا بە دەنگێکی بوغزاوییەوە گازی کرد: “وەرە پیاوەکەم، وەرە…”\nگڵۆپەکان بە تەنیا تەمەنی ئەویان نەدەشاردەوە، هەروەها ژوورەکەشیان دەکردە شوێنێکی ڕەمزاوی، نیگاکانی ئالەڤیان خاو دەکردەوە کە ئەو هەمووە درۆ جوانە تێیاندا ڕەنگیان دەدایەوە.\nکە چاوم بە قژە لوولە کاڵەکەی ئالەڤ لەسەر چەرچەفەکە کرایەوە، دایکمم هاتە بەر چاوم. بوورامەوە.\nکاتێک منیان بە هۆش هێنایەوە، هەناسەی پچڕپچڕم لەگەڵ هەنیسکە هەنیسکیی پاش پێوەدانی دەرگاکەی دەرەوە بوو بە یەک. مشتم بوو بە دەسرەی چاوەکانم. قەت لە بیرم ناچێتەوە چۆناوچۆن لەو هۆڵە هاتمە دەرێ.\nسەراپای گیانم بۆنی گوڵاوی لێ دەهات، جگەرەکان یەک بە دوای یەک دەکەوتنە ناو دەستمەوە. لەبەر دەرگاکە چاوەڕوانیی ڕەفیق بووم. لە ناوەوە، دەنگی ئالەڤ دەهات: “پێم وایە کوڕە هەر کە هینەکەی بینی، کەوتە جۆش”، خۆزگە عەرزەکە دەقەڵشی و منی هەڵدەلووشی… ورە و زاتی ئەو پیاوەی کە گوتبووی “لەباتی هەموویان دەتگێم”، دەنگی کە گوتبووی “مردنیشی تێدایە، مردنیشی تێدایە”، لە گوێچکەمدا دەزرینگێنەوە. کەمێک دواتر ڕەفیق هات. قیت و قنج، کۆنجکۆڵییەکی گوماناوی بە سیماوە.\nگوتم: “دەتوانی جگەرەیەکم پێ بدەی؟”\nگوتی: “بۆچی هەتیو، بۆچی لێی بەم؟”\nکەوتینە ڕێ، بە لۆژە لۆژ بەسەر بەردە وردەکاندا.\nگوتی: “ئەگەر پێت خۆشە با جارێکی دیکە تاقی بکەینەوە، ئەم جارەیان لەگەڵ ژنێکی تر…”\nگوڵەباغە سوورەکەی نێو گیرفانم فڕێ دایە پێش خۆم. دەستەکانی ڕەفیق بە دەسکەکانی کورسییەکەمەوە بوو، وەک ئەوەی سێرەی گرتبێ، منی لێ دەخوڕی.\nبیرم لە شوێنەواریی تەگەرەکان لەسەر پەڕەکانی گوڵەباغە سوورە لەتبووەکەی سەر خڕکەبەردەکانی ڕێگە خیزەڵانەکە کردەوە.\nپێکەوە پێکێکمان هەڵدا.\nڕەفیق منی هەتا ماڵەوە برد، پاشانیش ڕۆیشت.\nدایکم لە ژوورەوە بە بیستینی چیرۆکەکەمان زۆڕزۆڕ گریا.\nزۆر نا، چەند ڕۆژێک دواتر، کچە پوورەکەم بە میوانی هاتە ماڵمان. تازە جادووی بۆ کرابوو، وەک ژنی تازەشووکردوو جوان ببوو. من بە سەبر و تاقەتی بەخێوکردنی چل ڕێوی لەنێو مێشکمدا لێم ڕوانی. نێوانی کەمێک لە تەک مێردەکەی تێک چووبوو. دەیگوت: “لەگەڵ ژنێکی تردا بینراوە”. دایکم ئەزموونەکانی وە قسە هێنا، گوتی: “شتی واش ڕوو دەدا، نابێ هەندێک شتان ببینی”. مۆڵەتێکی دە ڕۆژەیان بە یەکتری داوە. کات هەتوانی هەموو شتێکە. دیارە زۆریش تاسەی ئێمەی کردبوو، هەرچی بێ منداڵی و مێرمنداڵی لەم ماڵەدا تێپەڕاندبوو، کە دایکیشم زۆر پێی چەقاندبوو، ئیتر بەرگەی نەگرتبوو…\nمرۆڤ بە ئاسانی زەحمەتیی بەخێوکردنی چل ڕێوی بە خۆی نادا. ئێ، خۆ لە خۆڕا نەیانگوتووە “با سەقەتی نەکەین”. پێم وایە هیچکەس هێندەی مرۆڤی سەقەت ناچێتە بنج و بناوانی مەسەلەیەکەوە. چونکە لاقێکی سەقەتەکان بێ شەلەشەل لەنێو ئەقڵیاندا ڕێ دەکا. ژیان ناچاری ئەمەی کردوون. ئەگەر ڕووداوێک هەیە مێشکتانی تێک داوە، ئەگەر پێویستە بڕیارێکی گرنگ بدەن: لاپەڕەکانی کتێب هەڵمەدەنەوە، مەچنە دیداری کەسێکی لێزان، فاڵ مەگرنەوە، واز لە بیری ڕەش و تاریک بێنن. پێشنیاری من بۆ ئێوە: لەگەڵ سەقەتێکدا ڕاوێژ بکەن! بەڵام ئەگەر بێت و ئەویش بەرژەوەندییەکی لەم کارەدا هەبێ، یەکسەر تێی تەقێنن.\nنەمدەتوانی پێش بە هەستەکانم بگرم، ڕاستەوڕاست لە چاوەکانی کچە پوورەکەم بنۆڕم، لەوە دەترسام ئەگەر نیگامان لە نیگای یەک ئاڵێ، تێبگا کە بە تەمای ئەوم. وەک کەسێکی تینوو و مردوو سەیرم دەکرد. ئەویش وەک بڵێی پەرداخێک لمیۆنادی سارد و بەنەعنا بێ، بەنێو ماڵەکەدا دەسووڕایەوە. کاتێک جلی ئاڵ و واڵای دەپۆشی، ئاخۆ بە جۆرێک هەڵسوکەوتی دەکرد وەک بڵێی من نەبم یان ڕەپ و ڕاست، گۆ و مەیدانی نیشان دەدام، تێنەدەگەیشتم ئەز.\nوەنەبێ بڵێی بیرم لەوەش نەکردبێتەوە کە تۆڵەی مێردەکەی لە من دەستێنێتەوە.\nبۆی هەبوو هاتنی کچە پوورەکەم کاری دایکیشم بێ.\nساتەوەختێک بوو لەو ساتەوەختانەی کە شەو قۆڵی لە قۆڵی بەیانی دەنێ. کچە پوورەکەم بێ ئەوەی دەنگ لە دەرگاکەی دیوەکەمەوە بێنێ، وەژوور کەوت، دەرگاکەی پێداگرانە پێوەدا. بەوپەڕی حەز و سۆزەوە خۆی لەپاڵ من خزاند، گوتی “وووست” و خۆی خستە نێو باوەشمەوە. کراسی خەوەکەی لەسەر جێگەکە دەرهێنا. ئەمنیش گوێم لە ترپەی دڵم بوو.\nئەو قۆڵە خڕوخۆڵانەی کە بە ڕۆژ لەبەرم کردبوون، ئەو گۆپکە مەمکە تورت و تازانەی کە من خەتمم کردبوون، ئەو ساقۆڵە سپی و سۆڵانەی کە ئەو کاتانە دەمبینین وا قاچی لەسەر قاچی دادەنا و تەنوورەکەی هەڵدەخلیسکا، شۆرتە ڕەش ڕەشەکەی، بنهەنگڵە وەک هێلانە پەلەوەرەکانی، مەمکدانە لە ڕەنگی جەستەکەی، دەرکێشانی تەنوورەکەی کە کەوتبووە بن سمتە پانەکانی…\nبە خۆمم گوت ئەگەر بە ترپەترپی دڵم نەمرم، ڕۆژ دەکەمەوە. سەرمی لەنێو مەمکە خڕەکانیدا شاردەوە. لە کاتێک قامکەکانی لە پشتملمەوە دەخزاندە نێو قژمەوە، سەرمی بەرەو قووڵایی سینگیی ڕاکێشا. گۆپکەی مەمکی خستە نێو زارمەوە و بە مشتنی دا، کە گۆپکەی مەمکەکانی ڕەق بوون، وەک سەرخۆشان ڕاحەت بووم و ئارامییەکی سەیر بەسەرمدا زاڵ بوو. وەکوو نێو فیلمەکان ماچی کردم، دەستەکانی و نینۆکەکانی بە پشتمدا هێنا. لە بنەوەی پشتملم هەناسەی دەدا. کێرم لەمێژ بوو هەستابوو. باوەشی پێدا دەکردم، لێوە ئاگرینەکانی، زمانە شلەکەی بەسەر سینگمدا دەهێنا، لەبەر ئەوەی پێم وابوو ئێستا نا تاوێکی دی ڕەحەت دەبم، دڵم خەریک بوو بە زارمدا بێتە دەرێ.\nدواجار بە قامکە زراڤەکانی کێرمی گرت. قەڵەمە قامیشەکەمی خستە ناو مەرەکەبدانی زارییەوە. پاشان، سواری ئەسپە بەشکۆکەم بوو کە لەسەر پێیەکانی پاشووی هەستابوو. سیخەسیخە بەهێز و ناڕێکەکانم، تێکەڵی نووزە نووزەکانی بوون. بەم جۆرە، بە دەم ئۆف و ناڵەوە، یەکتریمان شەڵاڵی ئارەق کرد. خۆ من هەتا ئەو سەعاتەش ژیانێکی “ساغ”م هەبووە. ئەوەی ڕاستی بێ، من ئەوکات تێگەیشتم سەقەتی چییە.\nئەو زارە، ئاخ، ئەو زارە، قەت قەت فەرامۆشی ناکەم.\nئەسپێک چۆن ماندوو دەبێ، ئاوا ماندوو ببوو، هەروا کە ڕووی لێ وەرگێڕابووم و لەسەر سک ڕاکشابوو، لە تەنیشتم هەستا. کراسی خەوەکەی لەبەر کرد. بە هەنگاوی پێداگر دوور کەوتەوە، لەبەر دەرگاکە بە دەنگی “شەققەیەک”، یەکێک لە خشڵەکانی کەوتە خوارەوە. هەستی پێنەکرد. لە پشتەوە ڕا بانگم کرد، گوێی لێ نەبوو، ئەگەر بمزانیبا هەڵاتن چۆن شتێکە، بە دوایدا هەڵدەهاتم. ماوەیەکی تر، بە خەیاڵی ئەوەوە، حەپەساو بەوەی تووشی چی ببووم، جارێکی دیکە، جارێکی دیکە و جارێکی دیکە ئەو شتەم هێنایەوە بەر چاو کە تاوێک لەمەوپێش بەسەرمان هاتبوو و بەم جۆرە لە خەو ڕاچووم.\nبەیانی پێکەوە تاشتێمان خوارد. بە جۆرێک هەڵسوکەوتی کرد، وەک ئەوەی هیچ ڕووی نەدابێ، جریوەی مەل لە دەنگی دەهات، خۆی بە بەر چاوی دایکمەوە شیرین دەکرد، شەکری دەکردە نێو چایەکەمەوە و تێکی وەردەدا، ئەو ڕۆنە کەرەیەی لە پێش دانام کە دەستم نەیدەگەیشتێ، ئەمن کە ئەقڵم تێکچووبوو و نەمدەزانی چ ڕووی داوە، کە چاوم لە چاوی دەبڕی، ئەو باسی جوانیی ڕووخسارم و ئەو نەخشە جوانەی دەکرد کە هەموو نوقسانییەکانمی سڕیوەتەوە و فڕێ داوەتە سووچێکەوە؛ من نەمدەتوانێ بڵێم ئەرێ لە کوێن، لە کوێن قاچەکانم؟\nنەخێر، شارەزایانە ڕۆڵی ئەوەی دەبینی کە دوێنێ شەو هیچ شتێک ڕووی نەداوە. لەوە زیاتر خۆمم پێ ڕاگیر نەکرا. سوفرەی تاشتێم بەجێ هێشت و بۆ گەڕان بە دوای ئەو خشڵەدا چووم کە لەبەر دەرگاکەم کەوتبوو.\nگەڕامەوە، بینیم لە مەتبەخەکە قاپ و کەوچکان دەشوا. لە لایەکیشەوە، بە شێوەیەک کە منیش گوێم لێ بێ، بە دایکم دەڵێ دوای تەلەفۆنەکەی ئەم بەیانییە لە مێردەکەی خۆش بووە و ئەمشەو دەگەڕێتەوە ماڵی خۆیان.\nمن نەمزانی دوێنێ شەوێ ئەو شتە بەڕاستی ڕووی دا یان یارییەکی زاڵمانە بوو کە ئەقڵم بەسەری هێنابووم. وێدەچێ قەتیش پێ نەزانم.\nئەدەب، چیرۆک، وەرگێڕان\n← فەلسەفە لە زەمەنی تیرۆریزم\nشیعریەتم لە مەیدانێکەوە هێناوەتە مەیدانێکیتر →


دکتۆر عارف گۆران، پسپۆری راوێژکاری نەخۆشییەکانی ھەناو/لەندەن\nلە کوردستان سێ جۆری ڤاکسین بەکاردێن، ئەوانیش سینۆفارم و ئەسترازێنیکاو فایزەر. لەماوەی چەند ھەفتەی ڕابردو کێشەی خوێن مەیین بەھۆی ڤاکسینەکان بوە باسی ھەمو جیھان و میدیاو سۆشیال میدیای بەخۆی سەرقال کرد. حەزدەکەم لەم چەند خاڵەدا بەکورتی ڕاستییە زانستییەکان بخەمەڕو و شیکردنەوەیەک بۆ ئەو ڤاکسینانە بکەم، کە لە ئێستاو داھاتودا لە کوردستان بەکاردەھێنرێن .\n1-دیارەی خوێن مەیین پێش سەرھەڵدانی کۆرۆناو ڤاکسینەکان ھەر ھەبوەو ئێمەی دکتۆر رۆژانە حاڵەتی خوێن مەیین دەستنیشان و چارەسەر دەکەین، دیارە ئەوەی تێبینی کراوە دوای ڤاکسین کێشەی خوێن مەیین لەھەندێک ئەندامەکانی لەش رویداوە، بەڵام ئەوەی زیاتر باس دەکرێت کێشەی خوێن مەیینی یەکێک لە خوێن ھێنەرەکانی مێشکە، ئەو حاڵەتە پێش کۆرۆناش ھەر ھەبوە، ھەنوکە ئەو ئامارانەی کە لەژێر دەستن وا نیشان دەدەن کە ژمارەی ئەو حاڵەتە لەو کەسانەی کە ڤاکسینیان وەرگرتوە، ھەندێک زیاترە بە بەراوردکردن بە دۆخی ئاسایی، ئەمەش لێکدانەوەی ئەوەی بۆ دەکرێت کە ئەو دیاردەی خوێن مەیینە پەیوەندی بە ڤاکسینەکان ھەبێت.\n2-لە ئەوروپاو ئەمریکا گرنگییەکی یەکجار زۆر بە ئامارەکان دەدرێت، دیارە سەلامەتی دەرمان و ڤاکسین زۆر بەوردی چاودێری دەکرێت. لەئەگەری ھەر کێشەیەکی لاوەکی یاخود مردن بەوردی تۆمار دەکرێت، لەبەرئەوە ئامارەکان جێگای باوەڕی خەڵک و ناوەندە زانستییەکانن. ئەوەی تاکو ئێستا تێبینی کراوە لەھەر ملیۆن کەسێک کە ڤاکسینی ئەسترازێنیکا وەردەگرن، پێنج کەس توشی خوێن مەیین دەبن لەمێشک. سەرەتا وا نیشاندرا کە ئەم دیاردەیە دەگمەنە تەنھا لە ڤاکسینی ئەسترازێنیکا بونی ھەیە، بەڵام لە چەند رۆژی ڕابردو دەرکەوت ھەمان کێشە لەڤاکسینی فایزەریش تێبینی کراوە بەڕێژەیەکی تۆزێک کەمتر. ھەرچەندە داتای وردو باوەڕپێکراو بۆ ڤاکسینی سینۆفارم بەردەست نییە، بەڵام وا دەردەکەوێت کە کێشەی خوێن مەیین زۆر کەمتر بێت بە بەراوردکردن لەگەڵ ڤاکسینەکانی تر.\n3-.دیارە لە ئەگەری رودانی خوێن مەیین، چارەسەری ھەیە، بۆیە رێژەی مردن بەھۆی کێشەی خوێن مەیین بەپێی ئەو ژمێریاریەی لەژێردەستە لە ھەر ملیۆن کەسێک تەنھا یەک کەسە.\n4-ڤاکسینەکان کاریگەرن لە کەمکردنەوەی رێژەی توشبون بەو پەتایە بەڕێژەی جیا جیا، بەڵام ئەوەی تێبینی کراوە ھەمو ڤاکسینەکان زۆر کاریگەرن لە کەمکردنەوەی رێژەی توشبون بە توندی بە پەتاکە. وا دەبینرێت ئەو کەسەی کە ڤاکسین وەردەگرێ لە ئەگەری توشبونیش پێویستی بە نەخۆشانە نابێت. ھەرچەندە چەند رۆژێک پێش ئێستا لێکۆڵینەوەیەک لە ئەمریکا وا نیشان ئەدات کە تەنانەت ئەو کەسانەی ڤاکسینیش وەردەگرن بۆی ھەیە بەتوندی توشی پەتاکە ببن و پێویستیان بە چارەسەری نەخۆشخانە ھەبێت، بەڵام بە بەروارد لەگەڵ ئەو ژمارە زۆرەی خەڵک کە لە ئەمریکا ڤاکسینیان وەرگرتوە یەکجار کەمە، مردن بەھۆی پەتاکە زۆر دەگمەنە دوای ڤاکسین وەرگرتن .\n5-لە ئەمریکا ھەردو ڤاکسینی فایزەرو مۆدێرنا بەکاردەھێنرێت، کەچی لە بەریتانیا بەڕێژەیەکی یەکجار زۆر ڤاکسینی ئەسترازێنیکا بەکارھاتوە، ھەندێک لە لێکۆلینەوەکان وا دەردەخەن کە ڤاکسینی ئەسترازێنیکا لە کەسانی بەتەمەن کاریگەرترەو بڕێکی زیاتر لە دژەتەن لە خوێنی ئەو کەسانە بینراوە کە ڤاکسینەکەیان وەرگرتوە بە بەراوردکردن لەگەڵ ڤاکسینی فایزەر، لە راستیدا ڤاکسینی ئەسترازێنیکا زیاتر لەھەر ڤاکسینێکی تر بەکارھاتوە لە سەرانسەری جیھان. تەنانەت رێکخراوی تەندروستی جیھان دەزانێت کە ئەسترازێنیکا رۆڵی سەرەکی دەبێت بۆ روبەڕوبونەوەی ئەو پەتایە.\nرۆژانە ھاوڵاتیانی کوردستان پەیوەندیم پێوە دەکەن، پرسیار دەکەن کام جۆری ڤاکسین باشەو کامیان بەکاربھێنم. لەوەڵامدا دەڵێم ھەمو ڤاکسینەکان باشن و کاریگەرن. کێشەی خوێن مەیین دیاردەیەکی یەکجار کەمە، تەنانەت لەئەگەری رودانیش چارەسەری ھەیە. بۆیە دەبێت ھەر کەسێک لەو کاتەی بۆی دیاریکراوە ڤاکسینەکان وەربگرێت، چونکە لە چاوەڕوانی ڤاکسینێکی دیاریکراو بۆی ھەیە توشی پەتاکە بیت و لەو کاتانەدا کێشەی خوێن مەیین بەھۆی ڤایرۆسەکە بەھیچ شێوەیەک لەگەڵ ڤاکسینەکان بەراورد ناکرێت.\nلەئەگەری ئەوەی کە ھەمو ڤاکسینەکان لەھەمان کاتدا لەبەر دەست بن، دەکرێت ڤاکسینی ئەسترازێنیکا تەرخان بکرێت بۆ کەسانی سەرو تەمەن شەست ساڵی، چونکە دەزانین لەو تەمەنە دیاردەی خوێن مەیین رونادات و ئەگەری ئەوە ھەیە کە ڤاسینەکە کاریگەرتر بێت. ڤاکسینی سینۆفارم بدرێت بە کەسانی خوار چل ساڵی، چونکە وادەبینرێت کە کێشەی خوێن مەیین لەو ڤاکسینە زۆر کەمە. ڤاکسینی فایزەر بدرێت بە کەسانی چل بۆ شەست ساڵ. من خۆم بڕوای تەواوم بە ھەمو ڤاکسینەکان ھەیەو لەو باوەڕەدام کە ھەر جۆری ڤاکسینێک لەبەردەستە دەبێت بەکاربھێنرێت بەتایبەت ئەو کەسانەی ئەگەری بەرکەوتنیان زۆرە یان ھەڵگری نەخۆشین بێ جیاوازی تەمەن.\nتا ئێستا زیاتر لە ٩٠٠ ملیۆن ژەمی ڤاکسین دراوە بە خەڵک لە سەرانسەری جیھان، بە تێپەڕبونی کات دەردەکەوێت، کە کێشەی خوێن مەیین دەگمەنەو تا دێت ئەو مەترسییە بەرامبەر ڤاکسینەکان كەمتر دەبێتەوە، دەبێت ئەوەش بوترێت، کە لەمێژوی ڤاکسینەکاندا ھیچ کێشەیەكی تەندروستی لەماوەی درێژ دوای ڤاکسینەکان بەدی نەكراوە، دیارە ڤاکسینی دژی ڤایرۆسی کۆرۆناش ھیچ جیاوازییەکی لەگەڵ ڤاکسینەکانی تر نییە، ئەو پڕوپاگەندانەی دەربارەی ڤاکسینی کۆرۆنا دەكرێن، کە لەماوەی درێژخایەندا کێشەی تەندروستی دەنێتەوە، ھیچ بنەمایەکی زانستی نییە. کوردستانیانی خۆشەویست، پێویستە ئێمەی کوردیش وەک نەتەوەکانی تر پێشوازی لە ڤاکسینەکان بکەین و دودڵ نەبین لە ڤاکسین وەرگرتن، جا ئەو ڤاکسینە ھەر جۆرێک بێت .\nچین كه‌وتنه خواره‌وه‌ی مووشەکەکەی ڕاگه‌یاند


بەرپرسیارێتی جێنشینی لای مرۆڤ – fgulen\nبەرپرسیارێتی جێنشینی لای مرۆڤ\nپرسیار: بابەتی ئەوەی جەنابی حەق مرۆڤی لەسەر زەوی کردووەتە جێنشین، ئەمە چی بەرپرسیارێتییەکی خستووەتە سەرشانی؟ مرۆڤ چۆن دەکرێت لە ڕۆحیدا هەست بەو حەقیقەتە بکات؟\nوەڵام: بابەتی حەقیقەتی بوونی مرۆڤ بە جێنشین لەسەر ڕووی زەوی پشتی بەم ئایەتە بەستووە: “وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً”. “پەروەردگارت بە فریشتەکانی فەرموو: من جێنشینێک لەسەر زەوی دادەنێم”. (سورەتی البقرة – ئایەتی ٣٠). بوونی مرۆڤ بە جێنشینی الله لەسەر زەوی، ئەگەر دەڕبڕینەکە شیاو بێت، بە واتای ئەوە دێت کە مرۆڤ دەبێت بە نوێنەری الله، وە دارای ئەوەیە کە بە ناوی ئەوەوە مامەڵە لەگەڵ بووندا بکات.\nتێگەیشتنی ئەو حەقیقەتە لای مرۆڤ بابەتێکی پەیوەستە بە پەیوەندییەکانی لەگەڵ جەنابی حەق. پەیوەندییەکانی هەموو کەسێک لەگەڵ الله جیاوازە؛ لەم بابەتەدا هێندەی نێوان زەوی و ئاسمان جیاوازی لە نێوان مرۆڤەکاندا هەیە. هەرکەسەو بە گوێرەی دەستدانی توێشووی مەعنەوی، ئاستی پەروەردە و پێکهاتەی ناخی ئەو شتانە دەبیستێت کە پێویستە ببیسترێن، وە بە ڕووی حەقیقەتە مەزنەکاندا دەکرێتەوە. بۆ نموونە ناتوانین درک بەوە بکەین کە تابلۆی شانازی مرۆڤایەتی (صلی الله علیه و سلم) چۆن هەستی بە حەقیقەتە ئیلاهییەکان کردووە و هەڵسەنگاندنی بۆ کردووە. هاوەڵان دەڵێن، سەروەرمان کاتێک دەستی بە نوێژ دەکرد دەنگێکی هاوشێوەی کوڵانی مەنجەڵ لە ناخییەوە دەهات. کێ دەزانێت لە ڕوانگەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ پەروەردگاری، بە کام تێڕوانینی قوڵەوە بە ڕوویدا دەکرایەوە.\nبە هەمان شێوە حەزرەتی ئەبوبەکر، حەزرەتی عومەر، حەزرەتی عوسمان و حەزرەتی عەلی هەریەکەیان پەیوەندییەکی زۆر قوڵیان لەگەڵ الله هەبووە. بۆ نموونە حەزرەتی ئەبوبەکر کاتێک لە سەکۆی ماڵەکەیاندا نوێژی دەکرد بە هەڵسوکەوتەکانی، بە دەنگ و هەناسەدانی، تەنانەت سەرنجی کەسە دیارەکانی ناو موشریکەکانی ڕادەکێشا، و کاریگەری قوڵی لەسەر ئەوان جێدەهێشت ، هەر بۆیە بە دزی یەکترەوە دەهاتن و تەماشای نوێژەکەی ئەویان دەکرد. وە بە هەمان شێوەیە دەنگی گریان و ناڵەی حەزرەتی عومەر لە نوێژەکانیدا لە ڕیزەکانی دواوە دەبیسترا. لەم سۆنگەیەوە هەستکردنی مرۆڤ بە حەقیقەتی جێنشینی لە ڕۆحیدا و ئەنجامدانی هەڵسوکەوت بە گوێرەی داخوازیەکانی، پەیوەستە بە هەبوونی پەیوەندییەکی بەهێز لەگەڵ الله دا.\nوەک ئەوەی لە سەرەوە باسمان کرد، جێنشینی بە واتای ئەوە دێت کە مرۆڤ دارای ئەوەیە وەک جێگری (نیابة) خودا مامەڵە لەگەڵ بووندا بکات. واتای ئەمەش بەو شێوەیە نییە کە بتوانێت هەموو کارە بێخەوشەکانی جەنابی حەق ئەنجام بدات. جێنشینی ئەو مافەیە کە خودا داوییەتی بە مرۆڤ بۆ بەکارهێنانی ئەو بوونەی لە لایەن اللەوە ئەفرێندراوە و خراوەتە ژێر فەرمانی مرۆڤایەتییەوە. دەتوانین ئەوە بچووێنین بە کێشانی دیمەنێکی سرووشتی لە زەمینەیەکی دیاریکراو و لە چوارچێوەی ئەو بنەما و پێودانگانە جەنابی حەق دایناوە. هیچ گومانێک لەوەدا نییە کە سەرفرازکردنی مرۆڤ بەو دەسەڵاتە پایەیەکی گرنگە. ئەمە لە کاتێکدا کە نە فریشتەکان و نە هیچ بوونەوەرێکی ڕۆحانی دیکە ئەرکێکی لەو شێوەیەی نییە. مرۆڤ لەبەر ئەوەی بوونەوەرێکی مادییە و لەناو سرووشتەوە پێگەیشتووە و توانایەکی وەهای پێبەخشراوە کە لە زمانی سرووشت تێبگات، هەر بۆیە مافی ئەو مامەڵەکردنەی پێدراوە.\nئەو ئەرکەی دەکەوێتە سەرشانی مرۆڤ بریتییە لەوەی پەراوی گەردوون بە باشی بخوێنێتەوە، لێکۆڵینەوە لەسەر هەموو بوونەوەرە گیاندار و بێگیانەکان بکات و لەو ڕێگەیەوە لە لایەک زانیارییەکانی سەبارەت بە الله زیاتر بکات و لە لایەکی دیکەوە کارێک بکات کە خزمەت بە خێر و بەرژەوەندی مرۆڤایەتی و تەواوی بوونەوەر بکات. هەر بەوەش سنوور بۆ دەسەڵاتی مامەڵەی مرۆڤ کێشراوە. واتە پارێزگاری کردن لە گەردوون بەو شێوەیەی الله ئافراندویەتی، وە ئەنجامدانی کارێک لە بەرژەوەندی ئەو ئافراندنە بێت. بە پێچەوانەوە، گۆڕینی ئەو فیترەتەی خودا دایناوە، سنووری دەسەڵاتەکانی مرۆڤ دەبەزێنێت. بەو هۆیەوە مامەڵەکانی مرۆڤ دەچێتە چوارچێوەی دەستکاری کردنی فیترەت، وە ئەگەر ببێتە هۆی زیان و تێکچوون، ئەوە بە واتای ئەوە دێت کە ئەو مرۆڤە خراپ مامەڵەی لەگەڵ ئەوە دەسەڵاتە کردووە کە پێیدراوە. بۆ نموونە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا زانستەکانی وەک مۆلیکویلەر بایۆلۆجی و ئەندازیاری بۆماوەیی زۆر پێشکەوتووە. ئەو کار و تاقیکردنەوانەی لەو بوارەدا ئەنجام دەدرێن ئەگەر بە شێوەیەک بەکاربهێندرێت کە خزمەت بە مرۆڤایەتی بکات؛ دەکرێت ببێتە هۆی چارەسەرکردنی بەشێک لە نەخۆشییەکان، دۆزینەوە چارەسەر بۆ هەندێک لە نەخۆشییە چارەسەر نەکراوەکانی مرۆڤایەتی، وە هیچ کاتێک ئایین ڕێگر نەبووە لە بەردەم ئەو کارانەی بۆ خزمەتی ئاسوودەیی کۆمەڵگە ئەنجام دەدرێن بەڵکو دەتوانین بڵێین ئایین هانی ئەنجامدانی ئەو کارانەی داوە. ئەوە بە واتای سوود وەرگرتن لە نیعمەتەکانی جەنابی حەق و بەکارهێنانی بە پێی ئەو تایبەتمەندییانەی جەنابی حەق لە گەردووندا دایناوە، وە بەکارهێنانی بۆ بەرژەوەندی گەردوون دێت. تەنانەت کارە دەراساکانی (موعجیزە) هەندێک لە پێغەمبەران کە لە قورئانی پیرۆزدا باسکراوە ئاماژە و هاندانە بۆ ئەو کارانە. بەڵام ئەگەر لێکۆڵەرەوەکان لەو شوێنەی پێویستە ڕابوەستن نەوەستان، بۆ نموونە ئەگەر بە شێوەیەکی هەڵە دەستکاری هۆرمۆنەکان و جیناتەکان بکەن و ژینگە تێکبدەن، ئەوا زیان بە تەندرووستی مرۆڤ دەگەیەنن، دەبنە هۆی شێواندنی زیندەوەر و بەمەش لەو چوارچێوە ڕەوایەی بۆی دانراوە دەردەچێت.\nپێویستە ئەوەمان لەیادبێت کە بوونی مرۆڤ بە جێنشینی الله، واتە بوون بە خاوەنی ماف و ئیمکانییەتی ئەوەی دەستکاری شتەکان بکات و ئەمەش بارگاویبوونە بە توانایەکی گەورە. مرۆڤ بۆ ئەوەی بتوانێت ئەمە بخاتە بواری جێبەجێ کردنەوە لە لایەک پێویستە زۆر بە وردی بچێتە بنج و بناوانی شت و ڕووداوەکان، وە لە لایەکی دیکەوە بیرکردنەوە (تەفەکور) و کارەکانی بۆ سنوورەکانی سرووشتگەراییدا جێنەهێڵێت و زیاتر بەرەوپێشی ببات، هەر بۆیە پێویستە مادە تێپەڕێنێت و بگات بە حەزرەتی متعال.\nئەو زانستە ئەزموونیانەی لە ڕێگەی عەقڵ و هەستەکانەوە بەدەست دەهێندرێت زۆر گرنگن. بەڵام ئەو مرۆڤەی بووەتە جێدەرکەوتی “أحسن التقویم”، سنوورەکانی زۆر لە پێشترن، وە زۆر گشتگیرترە. ئەوەی دەکەوێتە سەرشانی بریتییە لە تێپەڕاندنی ئەو شتانەی تێپەڕاندییان ئەستەمە بۆ ئەوەی بگات بە جەنابی حەق. بەڵام ئەگەر ئەو هەر لە بازنەی مادەدا بمێنێتەوە، نەتوانێت سەری لە تاقیگە بهێنێتە دەرەوە، لە ڕێگەی چاودێری و تاقیکردنەوەوە ئەو زانیارییانە تێنەپەڕێنێت کە بەدەستی هێناوە، ناتوانێت بگات بەو شعورەی کە جێنشینی الله یە. لە ڕوانگەی ئەو توانا باڵایەی لە توێشووی ئەودا جێگیرکراوە چاوەڕوانی ئەوەی لێدەکرێت کە هەموو ئەو سەردێڕانە تێبپەڕێنێت و بگات بە ئەو.\nئەو مرۆڤەی گەیشتووە بەو شعورەی کە جێنشینی الله یە، تەماشای هەر شوێنێک بکات دەروازەیەک دەکاتەوە و شاڕێگەیەک درووست دەکات کە بە الله ی بگەیەنێت. هەر ئەوەش واتای ئەوەیە کە ڕێگاکانی گەیشتن بە الله هێندەی ژمارەی هەناسەی تەواوی مەخلوقات زۆرە. وەک ئەوەی ئەکرەم ڕەجایزادە دەڵێت: گەردوون کتێبێکی گەورەیە. هەر پیتێکی هەڵبگریت لە پشتییەوە الله دەردەچێت. ئەو مرۆڤەی درک بەوە بکات، لەوە تێدەگات ئەمە سیستەمە ناوازەیەی لەم گەردوونەدا هەیە بەڵگەیە لەسەر وجودی الله. ئەگەر بە هۆی عەقڵیشیەوە نەتوانێت بگات زاتی بەحت، ئەوا دەتوانێ زانیاری و مەعریفەتی سەبارەت بە ناوە جوانەکان (الأسماء الحسنی) و سیفەتە بێخەوشەکانی الله زیاد بکات.\nبابەتی فێربوونی تایبەتمەندییەکانی جێنشینی و نوێنەری، بابەتی ئەوەی کەوا ئەم پلە باڵایە چاوەڕوانی چی لە مرۆڤ دەکات و چۆن دەتوانرێت حەقی خۆی پێبدرێت، وابەستەی بوونی ڕابەرێکە. لە پلانی بنەڕەتیدا ئەو ڕابەرانە پێغەمبەرانن. لەناو پێغەمبەرانیشدا سەروەرمانە (صلی الله علیه و سلم). مرۆڤ هەم بۆ ئەوەی زاتی ئەجەل و ئەعلا بە حەقی خۆی بناسێت و هەم بۆ ئەوەی لەو ئەرک و بەرپرسیارێتییە تێبگات کە چاوەڕوان دەکرێت لێی، پێویستە دەست بە دامێنی ئەو ڕابەرەوە بگیرێت، بە ڕابەرایەتی ئەوان درێژە بە گەشتی ژیانی بدات.\n( إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً) ” من جێنشینێک لەسەر زەوی دادەنێم”. (سورەتی البقرة – ئایەتی ٣٠)، وەک لەم ئایەتەدا باسکراوە، الله ئەرکی جێنشینی بە مرۆڤ سپاردووە و هەر خۆشی هێز و دەسەڵات و توێشووی پێبەخشیوە بۆ ئەوەی ئەم ئەرکەی بەجێبگەیەنێت و زەمینەیەکی لەباری بۆ ڕەخساندووە، وە هەر خۆشی دەزانێت کە مرۆڤ تا چەند دەتوانێت توانای خۆی پێشکەش بکات و بەو توانایەشی دەتوانێت چی دەست بکەوێت. بەڵام لەبەر ئەوەی سیفاتی زانستی الله بە شێوەیەکە کەوا پێویستی بە بوونی زانراوەکە نیە لە ئێستادا، زانینی ئەو بۆ شتەکان نابێتە ڕێگر لەبەردەم ئەوەی مرۆڤەکان بە ئیرادەی ئازادی خۆیان بژاردەیەک هەڵبژێرن. بە دەربڕینێکی تر، الله زۆربەی کات بە گوێرەی خواست و بژاردەی مرۆڤەکان سەرەنجام دەئافرێنێت. ئەوە بابەتێکی جیاوازە.\nلێرەدا مەبەستی سەرەکی کە دەمەوێت بیڵێم ئەوەیە: مادەم الله ئێمە بەم توێشووە بەرزەوە بۆ دونیا ڕەوانە کردووە و ئەم ئەرکە باڵایەی بە ئێمە سپاردووە و هەموو هۆکارێکی بۆ ئامادەکردووین بۆ ئەوەی ئەم ئەرکە جێبەجێ بکەین، پێویستە لە هیچ بارودۆخێکدا نەکەوینە نائومێدییەوە. کاتێک سەرسمێک دەدەین، دەکەوین یاخود کارەکانمان بە شێوەیەک ناڕوات کە خۆمان دەمانەوێت، یاخود لەو ڕێگەیەی پێیدا دەڕۆین کۆمەڵێک ئاستەنگ دێتە بەردەممان پێویستە هەرگیز تووشی نائومێدی نەبین. مادەم الله ئێمەی ناردووەتە ئەم ڕێگە سەختەوە، بە دڵنیاییەوە ئامانجێک (موراد) ی بێخەوشی هەیە. ئەگەر ئەو لە پشت ئەوەوە بێت کە هەڵسوکەوتەکانی ئێمە بێتە سەر گۆڕەپانی بوون، هەلومەرجەکە هەرچۆنێک بێت هیچ مەجالێک بۆ بێئومێدی نییە. بەڵام بۆ ئەوەی مرۆڤ لەم بابەتەدا بتوانێت بە شێوەیەک ڕاست (مستقم) بیربکاتەوە و هەڵوێستێکی ڕاست نیشان بدات، ئەوە پەیوەستە بە فێربوون و پەروەردەیەکی جدییەوە. کەسێک کە بە باشی پێنەگەیشتبێت، نازانێت پێویستە لە کوێدا و چۆن هەڵسوکەوت بکات و ببێت بە خاوەنی کام هەست و بیرکردنەوانە.\nهەندێک جار ڕەنگە ڕێگاکان وادیاربن کە دەرچەیەکیان نەبێت. بەڵام پێویستە ئەوەمان لەیادنەچێت کە ڕەحمەتی خودا گەمارۆی هەموو شتێکی داوە. ئەگەر لە شوێنێکدا گیربخۆین، بێزاربین، تەنگمان پێ هەڵچنرێت، هەناسەمان لێ ببڕدرێت، دواتر بە دڵنیاییەوە الله هەناسەمان پێ دەدات، پێویستە هیچ کات لەوە بێئومید نەبین. ئایەتی “وَلاَ تَيْئَسُوا مِنْ رَوْحِ اللهِ” (له سۆزو میهره‌بانی الله نائومێد مه‌بن). (سورەتی یوسف – ئایەتی ٨٧). لە ئایەتێکی پیرۆزی دیکەشدا دەفەرموێت: ” يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ” (ئه‌ی به‌نده‌کانم.. ئه‌وانه‌ی که خۆتان گوناهبار کردووه و هه‌ڵه‌تان زۆره، نائومێد مه‌بن له ڕه‌حمه‌تی خوا). (سورەتی الزمر – ئایەتی ٥٣).\nئەگەر ئێمە هەموو شتێکمان بە جەنابی حەق بسپێرین هەرگیز نابێت بکەوینە نائومێدییەوە. بە دەربڕینەکەی حەزرەتی پیر، نائومێدبوون ڕێگرە لە گەیشتن بە کەماڵ. واتە نائومیدبوون ڕێگرێکی گەورەیە لە بەردەم بەرەوپێشچوون و بەرزبوونەوەی مرۆڤدا. عاکیفیش بەم چوارینەیە باس لە زیانەکانی نائومێدبوون دەکات:\nنائومێدبوون زەلکاوێکە کە تێیکەوتیت دەخنکێی.\nتوند باوەش بە ئومێداکە، تەماشاکە چی دەبێت!\nئەوانەی ژیان هەمیشە بە عەزم و ئومێدەوە ژیان؛\nئەوانەی نائومێد دەبن ڕۆح و ویژدانیان قەتیس دەکەن.\nبەو پێیەش ئەو مرۆڤەی باوەڕی بە الله هەیە، وە گەیشتووە بەو شعورەی کە جێنشینی الله یە لەسەر زەوی، بە هیچ شێوەیەک نابێت بکەوێتە نائومێدییەوە. تەنانەت ئەگەر هەموو سوپاکانی پەرش و بڵاوببن و بە تەنها بمێنێتەوە، دەڵێت “من جبەخانەیەکی وەک ‘لا حول ولا قوة الا بالله’ م هەیە و بە ئیزنی خوا دەتوانم هەموو سوپاکان بشکێنم”، وە پێویستە بزانێت بەو شێوەیە پارێزگاری لە ئومێدی بکات. چونکە لە ڕوانگەیەکی دیکەوە نائومێدبوون بە واتای ئەوە دێت کە مرۆڤ هێز و دەسەڵاتی بێسنووری الله و چاودێری و سەرپەرشتی بێکۆتای الله نەبینێت و هەموو شتێک لە هێز و دەسەڵاتی خۆیەوە تەماشا بکات.\nلە لایەکی دیکەوە، هەر کاتێک دەگەیت بەو نیعمەتانەی خودا بەخشیویەتی و دەگەیت بە ئارامی و ئاسوودەیی، پێویستە ڕووقایم نەبین و بێڕێزی نەکەین. پێویستە ئەو سەرکەوتنانەی یەتە کایەوە بە هی خۆت نەزانیت. نائومێدبوون لە کاتە سەخت و دژوارەکاندا، وە ڕووقایم بوون و بێڕێزی کردن لە کاتی خۆشگوزەرانی و ئاسوودەییدا، هەڵسوکەوتێکن کە لەگەڵ جێنشینی الله لەسەر زەوی ناگونجێن.