ئايا ده‌بێ ستراتيژيه‌تی كوردی له مه‌ڕ توندڕه‌وه‌كانی سوننه و شيعه و نفوزی سوری و ئێرانيدا چی بێ؟ به‌شی دووه‌م 11/04/2007 | Dlawer's point\nHome » كورد و دراوسێكان » ئايا ده‌بێ ستراتيژيه‌تی كوردی له مه‌ڕ توندڕه‌وه‌كانی سوننه و شيعه و نفوزی سوری و ئێرانيدا چی بێ؟ به‌شی دووه‌م 11/04/2007\nئايا ده‌بێ ستراتيژيه‌تی كوردی له مه‌ڕ توندڕه‌وه‌كانی سوننه و شيعه و نفوزی سوری و ئێرانيدا چی بێ؟ به‌شی دووه‌م 11/04/2007\nWed, 03/12/2008 - 22:36 — admin\nئايا ده‌بێ ستراتيژيه‌تی كوردی له مه‌ڕ توندڕه‌وه‌كانی سوننه و شيعه و نفوزی سوری و ئێرانيدا چی بێ؟\n(هاوڵاتی ژماره ۳٢١ی ڕۆژی ٤/١١/ ٢٠٠٧)\nله به‌شی يه‌كه‌می ئه‌و ووتاره‌دا (هاوڵاتی ژماره ۳٢٠)، پێكهات و پارسه‌نگی هێزه توندڕه‌وه‌كانی سوننه‌ی عيراق و ڕۆلی ئێران و سوريا و سياسه‌تی حكومه‌تی عيراق خرانه ڕوو. ڕۆڵی خه‌تی (تاله‌بانی – ماليكی)م له له‌ت له‌ت كردنی حيزبی به‌عس و عه‌شايه‌ری ئه‌نبار باسكرد. ئاماژه‌مان بۆ ئه‌وه كرد كه‌وا حيزبی به‌عس به سه‌رتاسه‌ری بوه‌ته دوو باڵ، يه‌كيان سه‌ر به سوريايه و له ژێر سه‌ركردايه‌تی (محمد يونس الاحمد)ه، و ئه‌وی تريان سعوديه و يه‌مه‌نی له پشته و له‌ژێر سه‌ركردايه‌تی (عزه الدوري) دايه. گه‌وره عه‌شيره‌ته‌كانی ئه‌نباريش بوونه‌ته دوو له‌ت، يه‌كێكيان ناسراوه به (مجلس الصحوه) كه هاوخه‌باتن له‌گه‌ڵ (مجلس انقاذ الانبار) و ده‌ستيان له‌گه‌ل حكومه‌تی ماليكی و هێزه‌كانی ئه‌مريكی تێكه‌ل كردوه (له‌و ووتاره‌دا هه‌مويان به له‌تی "ئه‌لسه‌حوه" ناوده‌هێنم). له‌ته‌كه‌ی تری عه‌شايه‌ر هێشتا له‌ژێر مه‌جليسی شووڕای سه‌ر به ئه‌لقاعيده‌دا ماون، و شه‌ر بۆ "ده‌وڵه‌تی ئيسلامی عيراق" ده‌كه‌ن و له‌ژێر نفوزی سوريا و ئێراندانه.\nله مانگه‌ی ڕابوردوودا، گه‌وره عه‌شيره‌ته‌كانی سه‌ر به ئه‌لسه‌حوه له ناوچه‌ی ئه‌نبار و دياله و تكريت، ئيعلانی (نه‌فيرعام)يان له‌دژی ئه‌لقاعيده ده‌ركردوه، وزياتر له هه‌ژده هه‌زار شه‌ڕكه‌ريان بۆ شه‌ڕێكی حاسيم كۆ كردۆته‌وه، به‌و ئامانجه‌ی كه ئه‌لقاعيده له سێگۆشه‌ی سوننه ده‌رپه‌ڕێنن. سه‌رۆك عه‌شيره‌ته‌كانی ئه‌لسه‌حوه و ڕێكخراه به‌عسيه‌كانی حه‌ليفيان (كه دوو دويوی هه‌مان عانه‌ن) ده‌ستيان به خيتابی عه‌قلانی و نيشيتمانپه‌روه‌ی كردوه و په‌شيمانی له به‌شداريكردنيان له شه‌ری تايه‌فه‌گه‌ری ده‌رده‌بڕن. شايانی باسه كه هه‌تا نوسينی به‌شی يه‌كه‌می ئه‌و ووتاره، سه‌رانی گه‌وره عه‌شيره‌تی (الزوبع) خۆیان به هيچ لايه‌كدا ساغ نه‌كردبۆوه، و (سلام الزوبعی) جێگری سه‌رۆكوه‌زيرانی عيراق، زياتر له ساڵێكه خه‌ريكی ڕازی كردنيانه به‌بێ ئه‌نجام. به‌ڵام له دوای كوشتنی حارث ضاهر الضاری (ئامۆزای حارث الضاری سه‌رۆكی هيئه علما‌ء المسلمين) له ناوچه‌ی ئه‌بو غرێب به ده‌ستی ئه‌لقاعيده، هاوكێشه‌كان ديسانه‌وه گۆرانه‌وه. دياره كه ئێستا عه‌شيره‌تی زه‌وبه‌ع به ئاشكرا پاڵی داوه‌ته ئه‌لسه‌حوه. هه‌روه‌ها عه‌شيره‌تی عوێسات و عوبێد، به ڕێكخراوه به‌عسیه ده‌ستوه‌شێنه‌كانيانه‌وه (وه‌ك جيش الراشدين و كتائب المختار و جيش عاموريه و سرايا عمر و الرايات السود)، به هه‌مان شێوه كه‌وتونه‌ته دژی ئه‌لقاعيده. هه‌رچی (كتائب ثوره العشرين)ه، كه حارث ضاهر الضاری (كوژراو) له دامه‌زرێنه‌رانی بوو، وه زۆربه‌ی ئه‌ندامه‌كانيشی سه‌ربه عه‌شيره‌تی زه‌وبه‌عن، ئێستا بووه‌ته دوو باڵ. باڵی (فيلق الفتح الإسلامي) له كه‌تايب هاتوونه‌ته ده‌ره‌وه، و له‌ژێر ناوی تازه‌يان (حماس- العراق) خه‌ريكی گفتوگۆنه له‌گه‌ڵ ئه‌مريكيه‌كان و حكومه‌تی عيراقی. هه‌رچی باڵی (فيلق الجهاد الإسلامي)يه، له‌سه‌ر هه‌ڵوێستی جارانيانن و له‌ژێر هه‌مان ناوی كۆن ماونه‌ته‌وه. سه‌رانی زه‌وبه‌ع ده‌يانه‌وێ ئه‌و مشتومڕه به نهێنی بهێلنه‌وه و به ڕووكه‌ش ئينكاری گۆڕانكاريه‌كان ده‌كه‌ن، به‌ڵام حارث الضاری سه‌رۆكی هه‌يئه‌تی عوله‌مای موسليمين ئێستا به ئاشكرا له دژی ئه‌لقاعيده ته‌سريح ده‌رده‌كات.\nدياره كه تێك به‌ربوونه‌كه‌ی ئه‌و سوننه شه‌ڕكه‌ڕانه هۆكاری تريشی هه‌يه. نفوزی سعوديه و ئوردون كاريگه‌ريان هه‌يه له هاندانی به‌عس و عه‌شايه‌ر له دژی نفوزی سوريا و ئێران. ئه‌وه‌يش به شێوه‌يه‌كی گشتی له به‌ڕژه‌وه‌ندی عيراق و ئه‌مريكادايه. ده‌مێكيشه گروپه چه‌كداره‌كان نێوانيان له‌سه‌ر پاره و نفوز و چه‌كه‌مه‌نیش تێك چوه و خوێنی يه‌كتريان ڕژتوه. جه‌ماعه‌تی ئه‌لقاعيده ڕێگه‌ی قاچاغ و هاتوچۆی سوريايان له‌وانی تر بڕيوه و ده‌ستيان به‌سه‌ر زۆربه‌ی مه‌خزه‌نه‌كانی چه‌ك و تفاقدا داگرتوه، و فشاری دارايیشيان خستۆته سه‌ر رێكخراوه‌كانی تری وه‌ك (الجيش الاسلامي) و (جيش المجاهدين) و (جيش الراشدين). تاكو ئێستا زياتر له سی (۳٠) سه‌ركرده‌ی ئه‌و سێ ڕێكخراوه به ده‌ستی ئه‌لقاعیده كوژراون. له به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌يشدا، له‌و چه‌ند هه‌فته‌يه‌ی ڕابوردوودا، گروپی (الجيش الاسلامی) له ناوچه‌كانی تاجی و تارميه و ميقداديه ڕێكخراوه‌كانی ئه‌لقاعيده‌يان ڕه‌تاندوه.\nئيتر خه‌ريكه ده‌ستی عه‌شايه‌ری ئه‌لسه‌حوه زاڵ ده‌بێ، و مه‌جليسی شووڕا مه‌ترسی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی لێ نيشتوه. به‌ڵام پرسياری مه‌زن كه هێشتا بێ وه‌ڵامه ئه‌وه‌يه، ئايا عه‌شيره‌ته‌كان و به‌عسيه‌كانی سه‌ربه مه‌جليسی ئه‌لسه‌حوه، له‌نێوان (عزه الدوری) و (محمد یونس الاحمد) كاميان هه‌ڵده‌بژێرن. له‌ڕووی مه‌نتيقه‌وه، ڕه‌نگه عێزه‌ت دووری هه‌ڵبژێرن، چونكه ئه‌ويان له ڕووی مێژوو و په‌يوه‌ندی شه‌خسی و ڕێكخراويه‌وه، لێيانه‌وه نزيكه. له ڕووی نه‌هجی به‌عسيه‌وه ته‌واوكه‌رو به‌رده‌واميتی نه‌هجی سه‌ددامی دژ به به‌عسی سوريايه. له‌ڕووی سياسيه‌وه، ديسان له دژی نفوزی سوری و ئێرانيه و هاوپه‌يمانه له‌گه‌ڵ سعوديه و ووڵاتانی ژێر سێبه‌ری ئه‌رمريكا. ئه‌وانه به سروشت و مه‌نيتق، عيزه‌ت و مه‌جليسی ئه‌لسه‌حوه له‌يه‌كتر نزيك ده‌كاته‌وه. هاوكات، باڵی ئه‌لئه‌حمه‌د و پاڵپشته سووريه‌كه‌ی له ئه‌لقاعيده‌وه نزيكترن، كه ئه‌ويش ئێستا دوژمنی ئه‌لسه‌حوه و هاوپه‌يمانه‌كانيتی. ته‌نيا فرسه‌ت بۆ ئه‌لئه‌حمه‌د ئه‌وه‌يه كه ئه‌ويش خۆی له ئه‌لقاعيده به دوور ڕاگرێ، و له حكومه‌تی عيراق نزيك ببێته‌وه و جێگه به عێزه‌تيه‌كان له‌ق بكه‌ن. هه‌ڵبه‌ت زاڵ بوونی باڵی عێزه‌ت له به‌رژه‌وه‌ندی عيراق (و كوردستان)دا نيه. هاوكات، جياكردنه‌وه‌ی باڵی ئه‌لئه‌حمه‌د له ئه‌لقاعيده له به‌رژه‌وه‌ندی كورد و عيراقدايه، چونكه به‌و كاره ئه‌لقاعيده لاوازتر ده‌بێ، و به‌عسيه‌كان و عه‌شايه‌ريش به له‌ت له‌تی ده‌مێننه‌وه (كه بۆ كورد باشتره).\nكورد و ئارامبوونی سێگۆشه‌ی سوننه\nئه‌وه‌ی كه‌وا له لای سه‌ركرده‌ی كورد يه‌كلايی نه‌كراوه‌ته‌وه، وه‌ڵامی ئه‌و پرسياره‌يه: ئايا له به‌رژه‌وه‌ندی كورد دايه كه به‌غدا و سێگۆشه‌ی سوننه ئارام بێ؟ هه‌ڵبه‌ت، هه‌ندێك له سياسه‌تمه‌دارانی كورد وای داده‌نێن كه‌وا ئارامی له‌و ناوچانه ده‌بێته مايه‌ی به‌هێز بوونی حكومه‌تی مه‌ركه‌زی، له‌سه‌ر حيسابی ڕۆڵی زه‌قی كورد. مێژووی حوكمی عه‌ره‌بی سوننه، و مێژووی كۆن (له ئۆپۆزيسيۆن) و تازه‌ی (حوكمڕانی) عه‌ره‌بی شيعه وای ده‌گه‌يه‌نێ كه‌وا هه‌ردوولايان به ڕه‌وتی فه‌لسه‌فی قه‌ومی (دژ به كورد) بير ده‌كه‌نه‌وه. له كۆتاييدا ئه‌گه‌ر خۆشيان له‌ت له‌ت بن، به‌ڵام ئارام بن، ئه‌وا له به‌رامبه‌ر مافی چاره‌نووسی كورددا هاوده‌نگن.\nبه‌ڵام ڕه‌نگه سه‌قامگيربوونی ئارامی له عيراقدا به زه‌رووره‌ت مانای ئه‌وه نه‌گه‌يه‌نێ كه حكومه‌تی مه‌ركه‌ز به هێز ده‌بێ و له‌سه‌ر حيسابی كورديش ده‌بێ. چونكه ده‌ستووری تازه، و سروشتی پێهاته‌ی عيراق و مێژووی ئه‌و چه‌ند ساڵه‌ی ڕابووردوو ڕێگه‌ی ئه‌و جۆره هه‌ماهه‌نگيه‌ی عه‌ره‌بی شيعه و سوننه نا‌دات. ته‌نانه‌ت، ڕه‌نگه ئيئتيلافی شيعه به‌و شێوه‌ی ئێستای به‌رده‌وام نه‌بێ، وه لايه‌نی سوننه‌ش قه‌ت له‌گه‌ڵ يه‌كتريدا نه‌گه‌نه حاله‌تی يه‌كخيتابی. بۆيه پێويسته كورد له‌وه نه‌ترسێ كه عه‌ره‌بی عيراق بتوانن له جه‌وێكی ديموكراسيدا له دژی كورد يه‌كتری بگرن. خۆ له لايه‌نی ستراتيژی ئابوری و بنيادنان و شه‌ڕی دژبه تێرۆردا، ئارامی له عيراق و ووڵاته دراوسێكانی كوردستاندا له به‌رژه‌وه‌ندی كورد دايه. به‌لام بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و سه‌رئه‌نجامه مسۆگه‌ر بێ، ده‌بێ كورد به‌رنامه‌ی هه‌بێ، وه نابێ بۆ قه‌ده‌ری لێ بگه‌ڕێ، چونكه بايی ئه‌وه‌نده نه‌هجی قه‌ومی شۆڤينی دژبه كورد له عيراقدا هه‌يه كه‌وا نه‌يه‌ڵێ كورد لێی پاڵداته‌وه.\nهه‌ڵوێستی كورد له شه‌ڕی تايه‌فه‌گه‌ری\nبۆچوونی سه‌ركرده‌ی كوردی له‌و كێشه ئاڵۆزه‌ی ناو عه‌ره‌بی سوننه‌دا ئاشكرا نيه، به‌ڵام هه‌ڵبه‌ت له به‌رژه‌وه‌ندی كورد دايه كه باڵی مه‌جليسی شووڕای تێرۆريستی (سه‌ر به سوريا و ئێران) و باڵی به‌عسی توندڕه‌وی سه‌ر به عێزه‌ت دووری (به پشتگيری سعودی و يه‌مه‌ن) لاواز ببن. واته، له ڕواله‌تدا كارێكی مه‌نتيقيه كه كورد هانی عه‌شايه‌ری ئه‌لسه‌حوه بده‌ن له دژی ئه‌و عه‌شيره‌تانه‌ی كه هێشتا له‌گه‌ڵ ئه‌لقاعيده له مه‌جليسی شووڕادا ماون، وه هانی باڵی به‌عسی ئه‌لئه‌حمه‌دی بده‌ن له دژی باڵی عێزه‌ت دووری. به‌ڵام پێويسته ئه‌و پشتگيريه‌ی كورد له هاندان و مه‌وقيفی سياسی و شيعارات تێنه‌په‌رێ، واته نه‌گاته پشتگيری عه‌سكه‌ری و دارايی و لۆجيستی، چونكه به‌و جۆره به‌شداريه ئاكتيڤه، كورد ده‌بێته ته‌ره‌فێك له به‌ره‌نگاری. واته ته‌ره‌فێك له شه‌ڕێكدا كه له زه‌ره‌ر زياتر هيچ به‌رژه‌وه‌نديه‌كی ئه‌وتۆی تێدا به‌دی ناكرێ.\nباشترين مه‌وقيفی ڕ‌ه‌سمی بۆ سه‌ركرده‌ی كورد ده‌بێ ئه‌وه‌بێ كه‌وا كورد خۆی له (شه‌ری تايه‌فه‌گه‌ری) نێوان سوننه و شيعه به‌دوور خات، وه ده‌بێ خۆی له شه‌ری ئه‌لقاعيده و باقی لايه‌نه‌كانی تريش بپارێزێ. شه‌ڕی تايه‌فه‌گه‌ری و شه‌ڕی تيرۆری دژ به ئه‌مريكا، به ڕاسته‌وخۆيی شه‌ری كورد نيه. ته‌نانه‌ت ته‌قينه‌وه‌كانی كه‌ركوكيش، هۆيه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ زه‌حمه‌ت بوونی كاری تيرۆريستی له ناوچه‌كانی ناوه‌ڕاستی عيراق، به هۆی هه‌لمه‌تی ئاسايشیی حكومه‌تی عيراق و ڕاپه‌ڕينی عه‌شايه‌ر له دژی ئه‌لقاعيده. ڕاسته ئه‌نسارولئيسلام له كوردستان ئيعلانی جيهاديان له‌سه‌ر حكومه‌تی كوردی (به‌تايبه‌تی لايه‌نی يه‌كێتی) كردوه، به‌ڵام ئه‌وانه كاريگه‌ريی ئه‌وتۆيان نه‌ماوه و پشتگيريكه‌ريان له‌ناو خه‌ڵكی كوردستان و بزوتنه‌وه ئيسلاميه كورديه‌كان لاوازه، و بۆيه‌ش قه‌ت وه‌ك ئه‌لقاعيده‌ی ناوچه‌ی عه‌ره‌بی سوننه‌يان لێنايه‌ت و ناتوانن له كوردستان ئارامی بهه‌ژێنن. هه‌ڵبه‌ت، ئێران له پشتگيريكردنی ئه‌نساردا به‌رده‌وام ده‌بێ هه‌تا ئه‌و ڕۆژه‌ی پێويستی پێيان نامێنێ، ئه‌وكاتيش، كورد ده‌توانی به‌ڕی ئێرانی له‌ژێر پێی ئه‌نسار ده‌ربێنێ.\nزۆر گرنگه كه كورد خۆی تووشی تێگڵانی شه‌رێكی ئاڵۆزی وا نه‌كات كه ووزه و ته‌ركيز و ئيمكاناتی حكومه‌تی هه‌رێمی لێ سه‌رف كرێ. كورد به‌ته‌نيا به‌ری تێرۆڕی ئه‌لقاعيده و تۆڕی به‌عسيه‌كان ناگرێ. بێجگه له‌وانه‌ش، ئه‌جيندای ئه‌لقاعيده زۆر ئاڵۆزتره له‌وه‌ی كه چاو ده‌يبينێ. بێجگه له تۆڕه جالجاڵۆكه‌ييه نێوده‌وڵه‌تیه‌كه‌ی، ئه‌لقاعيده ته‌نسيقێكی به‌هێزی له‌گه‌ڵ ئيتيلاعاتی ئێران هه‌يه و به‌رنامه‌ی تێكدانی پلانی ئه‌مريكی له ئه‌وله‌وياتياندايه. به ته‌نيسق له‌گه‌ڵ ئێران، ئه‌لقاعيده توانی سه‌ركه‌وتوانه شه‌ڕی تايفه‌گه‌ری له عيراقدا هه‌ڵگيرسێنێ. له‌مه‌ودوا، ئه‌لقاعيده شه‌رێكی سه‌ختی تری له‌به‌رده‌مدايه له دژی عه‌شايه‌ری سوننه و به‌عسيه‌كانی سه‌ربه‌و عه‌شيره‌تانه، وه باشتره كه بۆ ئه‌وانه‌يان لێبگه‌ڕێن. خۆ دوورنيه ئیعلانكردنی شه‌ری كورد، مه‌جليسه له‌ت له‌ته‌كانی تيرۆریيستانی سوننه يه‌كبخات، و ڕووی تێرۆری جيهانيش له كورد بكات.\nله‌لايه‌كی تره‌وه، له‌به‌رژه‌وه‌ندی كورد دايه كه بزوتنه‌وه‌ی به‌عس به‌ره‌و هيلاكه‌تی بچێ، و حيزبه‌كه به له‌تكراوه‌يی بمێنێته‌وه. هه‌رنه‌بێ، ده‌بێ باڵی عێزه‌ت دووری و كۆنه ڕه‌مزه‌كانی ڕژێمی پێشوو لاواز ببێ چونكه ئه‌وانه شه‌ڕ بۆ هاتنه‌وه‌ی ڕژێمی كۆن و گه‌ڕانه‌وه‌ی چه‌رخ ده‌كه‌ن، و ده‌ستيان به خوێنی كورد سوور بووه. بۆيه ده‌كرێ كه مه‌وقيفی كورد له شه‌ڕی نێوان كۆن و نوێ ئاشكرا بێ، و ڕێگه نه‌دات به هاتنه‌وه‌ی ڕێبازی به‌عسی كۆن.\nهه‌ڵبه‌ت ملمانێی سوننه‌كان له ناوچه‌كانی ده‌ورو پشتی هه‌رێمی كوردستان گرنگيه‌كی ستراتيژی هه‌يه، به‌ڵام سه‌ركرده‌ی كورد مه‌جبوور نيه كه به ڕاسته‌وخۆيی هه‌ڵوێستی پشتگيری يان دوژمنايه‌تی ده‌رببڕێ. باشتره كه له ڕێگه‌ی سياسه‌تمه‌داره كورده‌كانی به‌غدا پشتگيری له ڕوانگه‌ی ڕه‌سمی حكومه‌تی عيراق بكات. له ڕێگه‌ی حكومه‌تی عيراق و سورياوه پشتگيری له باڵی ئه‌لئه‌حمه‌دی بكات و له عه‌شايه‌ری ئه‌ڵسه‌حوه نزيكيا بكاته‌وه، به‌رله‌وه‌ی كه باڵی عێزه‌ت دووری جێ پێيان به ته‌واوی بچه‌سپێنن. له‌و حاڵه‌ته‌دا، جێگه‌ی خۆيه‌تی كه تاڵه‌بانی شه‌فقه عيراقيه‌كه‌ی له‌سه‌ر بێ و هه‌ر به ناوی سه‌رۆك كۆماره‌وه ده‌ست له پارسه‌نگی هێزه‌كانی ناو سوننه‌ی توندڕه‌و بدات. له ڕوانگه‌ی عه‌ره‌بی عيراق و ووڵاتانی عه‌ره‌بیدا، تاله‌بانی نموونه‌ی كوردێكه كه بۆ عيراقێكی يه‌كگرتوو هه‌وڵيداوه و نوێنه‌رايه‌تی خه‌تی نيشيتمانپه‌روه‌ری عيراقپارێز ده‌كات، له دژی نفوزی ده‌ره‌كی ئێرانی و سووری و سعودی. خۆ بۆ ماليكی، ڕۆڵی تاله‌بانی ته‌واوكه‌ر و بێ هاوتا وچاره‌نووسيه، تا ئه‌و ڕاده‌يه‌ی كه ڕه‌نگه به‌بێی ئه‌و، ماليكی توانای به‌رده‌وامێتی و پاراستنی خه‌تی نيشتيمانی عيراقی نه‌بێ. بۆيه‌ش، ماليكی ئاماده‌ی هه‌موو ته‌عاونێكه له‌گه‌ڵ تاله‌بانی و هيچ داوايه‌كی ئه‌و ڕه‌د ناكاته‌وه. هه‌ڵبه‌ت پێويسته كه تاله‌بانی، به ته‌نسيق له‌گه‌ل بارزانی، ئه‌و په‌يوه‌نديه ئيستيغلال بكات بۆ يه‌كلايی كردنه‌وه‌ی ئه‌و بابه‌ته چاره‌نووس سازانه‌ی كه به‌لای كورده‌وه ئه‌وله‌وياتن (وه‌ك كه‌ركوك و نه‌وت و هی تر).\nمه‌ترسی نفوزی ئێرانی يان قه‌ومی عه‌ره‌بی؟\nئه‌مريكا هه‌وڵی داوه كه په‌يوه‌ندی به سوننه توندڕه‌وه‌كانه‌وه بكات، نه‌ك ته‌نيا بۆ خاتری سه‌قامگيركردنی ئارامی له‌عيراقدا، به‌ڵكو بۆ به‌كارهێنانيان له دژی نفوزی ئێرانی، كه ئێستا له‌ناو حكومه‌تی سه‌ربه ئيئتيلافی شيعیدا زاڵ بووه. دياره كه تاله‌بانی و ماليكی له ژێره‌وه هه‌مان خه‌تيان ته‌به‌ننا كردوه و خه‌ريكن نه‌زعه‌ی عيراقپارێزی و نيشتيمانپه‌روه‌ری له نێو شيعه‌دا به‌هێز ده‌كه‌نه‌وه. زه‌مينه‌ش تادێ بۆيان خۆشتر ده‌بێ، به‌هۆی ناڕه‌زايی فه‌زيله و تێكچوونيان له‌گه‌ڵ  شه‌ريكه‌كانی ناو ئيئتيلافيان. زۆربه‌ی ئه‌ندامه به‌ناو سه‌ربه‌خۆيه‌كانی ناو ئيئتيلافيش له‌ژێره‌وه له‌گه‌ڵ هه‌مان خه‌تن. ماليكیش ده‌يه‌وێ ئه‌وانه به‌كار بهێنێ بۆ پڕكردنه‌وه‌ی شوێنی سه‌دريه‌كان. ڕێگری سه‌ره‌كی له هه‌وڵه‌كانی ماليكی ئه‌وه‌يه كه مه‌جليسی ئه‌علا و سه‌دريه‌كان و باڵه ته‌قليديه‌كانی ناو حيزبی ده‌عوه‌ش (به‌تايبه‌تی باڵی جه‌عفه‌ری) هه‌موويان له‌ژێر نفوزی ئێراندانه.\nڕژێمی ئێران ئيستيغلالی چه‌ندين خاڵی لاوازی سه‌ركرده شيعه‌كانی كردوه بۆ زامين كردنی وه‌لائيان. بۆ نموونه، ته‌واوی خێزانه‌كانی سه‌ركرده شيعه‌كان به ده‌ستبه‌سه‌ريی له ئێران ماونه‌ته‌وه و ڕێگه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌يان بۆ ديوی عيراق پێنه‌دراوه. خۆ زۆربه‌ی سه‌ركرده‌كان پاره و سه‌روه‌ت و سامانی بێ پايانی تازه‌يان گواستۆته‌وه ناو ئێران، و له‌وێ خه‌ريكی زه‌وی كڕين و خانو دروستكردن و ئيستيسماری ترن. واته له ئاستی شه‌خسيدا، ڕۆحيان له‌بن ده‌ستی ڕژێمی ئێراندايه. له لايه‌نی په‌يوه‌ندی ڕێكخراوه‌ييشدا، حيزبه شيعه‌كان پشتيان به ئێران به‌ستوه بۆ پشتگيری سياسی، ته‌عاونی دارايی، و فرۆشتنی نه‌وتی قاچاغی عيراقی، و مه‌شقی عه‌سكه‌ری، و كڕين و فرۆشتنی چه‌كه‌مه‌نی و هتد.\nشايانی باسه كه ئه‌و بابه‌تانه جيگه‌ی تێڕمان نين، به‌ڵكو هه‌موويان چاوه‌ڕوان لێكراون. هه‌روه‌ك (حسني مبارك)ی سه‌رۆكی ميسر دركاندی، عه‌ره‌بی شيعه به گشتی وه‌لائيان بۆ مه‌رجه‌عه‌كانيان و ده‌وڵه‌تی ئێران زياتره وه‌ك له ووڵاته‌كانيان. واته، ڕه‌نگه قه‌ت نه‌كرێ كه ڕووی وه‌لائی عه‌ره‌بی شيعه‌ی عيراق به ته‌واوی به‌ره‌و عيراق بێ. به‌ڵام ئه‌وه بۆ كورد جێگه‌ی بايه‌خ نيه. گرنگ لێره‌دا ئه‌وه‌يه كه ئايا ئه‌و جۆره نفوز و ده‌ست تێوه‌ردانه‌ی ئێرانيی له ناوه‌وه‌ی عيراق، بۆ كورد زه‌ره‌رمه‌نده، يان نا؟ پێويسته سه‌ركرده‌ی كورد له‌لای خۆيه‌وه ساغی بكاته‌وه ئايا مه‌ترسی قه‌ومی عه‌ره‌بی سوننی له‌سه‌ردواڕۆژی كورد مه‌زنتره، وه‌يان هی نفوزی ئێرانی. پێويسته ئه‌و بيركاريه له ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی ئه‌مريكيدا ئه‌نجام بدرێ، چونكه به‌لای ئه‌مريكا و حه‌ليفه نزيكه كوردی و عيراقی و ڕۆژهه‌ڵاتيه‌كانیه‌وه، مه‌ترسی ئێران زۆر له هی قه‌ومی عه‌ره‌بی زياتره. به‌ڵام ده‌بێ سه‌ركرده‌ی كورد به‌رژه‌وه‌ندی مه‌زنتر ڕه‌چاو بكات. بۆ نموونه، به‌شێكی مه‌زنی شيعه‌ی عيراق (له‌وانه مه‌جليسی ئه‌علای ئيسلامی) په‌يوه‌ندی به‌هێزی له‌گه‌ڵ كورد هه‌يه و عه‌وداڵی هه‌مان نموونه‌ی فيدراڵیه‌كه‌يه‌تی، كه ئه‌وه‌يش له به‌رژه‌وه‌ندی كورد دايه.\nئێران له‌ژێر فشاری ئه‌مريكی و نێوده‌وڵه‌تيدايه و ره‌نگه به‌و زوانه لێی بقه‌ومێ، بۆيه له داهاتوودا به‌وه ڕاناگات كه په‌ل بۆ كورد بهاوێ. خۆ ئێران ئاماده‌ی ئه‌وه‌يه كه ته‌نازول بۆ كورد بكات بۆ خاتری سه‌رخستنی پلانه عيراقی و ڕۆژهه‌لاتيه ناوه‌ڕاستيه مه‌زنه‌كانی تری. ڕاسته له ساڵانی نه‌وه‌ده‌كان ئێران ڕۆلێكی بۆگه‌نی ديت له هه‌ڵگيرساندنی شه‌ڕی براكوژی له كوردستانی عيراق، به‌ڵام زه‌مان گۆڕاوه و ئێران توانا‌ی به‌سه‌ر قه‌راری كورديدا كه‌م بۆته‌وه. ئه‌گه‌ر پارتی و يه‌كێتی و حيزبه ئيسلامی و عيلمانيه‌كانی تر خيتابيان له‌و ڕووه‌وه يه‌كبخه‌ن، ئه‌وا هه‌ڵوێست و موعامه‌له‌ی ئێران له‌گه‌ڵ هه‌رێمی كوردستاندا جياوازتر و جيدديتر ده‌بێ. به‌هه‌مان شێوه‌ش، ووڵاته دراوسێكان ولايه‌نی ئه‌مريكيش حيسابيان له‌گه‌ڵ كورد له ئاستی ياريكه‌رێكی جيدديتر ده‌بێ. له‌بيريشمان نه‌چێ، كه ئه‌گه‌ر كار گه‌يشته سه‌ر شه‌ڕی مان و نه‌مان، ئه‌وا هه‌موو ده‌مێك ئێران توانای ده‌ستوه‌شاندنی مه‌زنی له دژی كورد هه‌يه. له‌و حاڵه‌ته‌دا، مه‌ترسی ئێران له هی عه‌ره‌بی سوننه زۆر زياتريش ده‌بێ.\nبۆ كورد: عه‌لاوی يان ماليكی\nخه‌تی ماليكی- تاله‌بانی - ئه‌مريكی ده‌يه‌وێ حيزبی فه‌زيله و گروپی بێلايه‌نه‌كانی ناو ئيئتيلاف و حيزبی ئيسلامی عيراقی (سوننه) و هاوپه‌يمانێتی كوردی لێك نزيك بكاته‌وه. لێره‌دا، پێويستيان به پشتگيری باڵی قه‌ومی توندڕه‌وی سوننه‌ی عه‌ره‌به، كه زۆرله‌وانه سه‌ر به سوريانه. ئه‌ياد عه‌للاويش ده‌يه‌وێ گروپی (العراقيه) و (التوافق) و (الحوار) و تۆڕی په‌يوه‌نديه قه‌ومی و به‌عسيه‌كانی به‌كار بهێنێ بۆ هێنانه دی هه‌مان هاوپه‌يمانيه‌تی، به پاڵپشتی كوردی و ئه‌مريكی. بۆ ئه‌وه‌ش عه‌للاوی سه‌ردانی كوردستان و ووڵاته دراوسێكانی وه‌ك سعوديه‌ی كردوه و له هه‌مان ووڵاتيشدا چاوی به مه‌سعود بارزانی سه‌رۆكی هه‌رێم كه‌وتوه. هه‌ڵبه‌ت جارێ ديار نيه ئايا ئه‌نجامی ئه‌و چاوپێكه‌وتنه و فشاری سعودی له‌سه‌ر كورد (له دژی نفوزی ئێران) تا چی ڕاده‌يه‌ك سه‌ركه‌وتو بووه. دياريش نيه ئايا پلان و پيـلانی ئه‌مريكی له دژی حكومه‌تی ماليكی به‌ره‌و كوێ ده‌ڕوات.\nله پلانی پێشتریدا، سه‌رۆك بوش به‌نياز بوو كه حكومه‌تی ماليكی ئيحراج بكات و بيخاته مه‌ئزه‌قێكه‌وه بۆ ئه‌وه‌ی بيڕوخێنێ، ئه‌وجا حوكمێكی عورفی به سه‌رۆكايه‌تی دۆستێكی نزيكی (وه‌ك عه‌للاوی) دابمه‌زرێنێ. له پلانه‌كه‌دا، به‌نياز بوون كه قازيه‌كی عيراقی فه‌رمانی گرتنی موقته‌دا سه‌در ده‌ربكات، وه ئه‌مريكيه‌كان موقته‌دا و ئه‌ندام په‌رله‌مانه‌كانی سه‌دری، و وه‌زيره‌كانیان، و چه‌ندين سه‌ركرده‌ی جه‌يشی مه‌هدی و بنكه‌كانيان له (الثوره) و (الشعله) بگرن. به‌وه حكومه‌تی ماليكی ئيحراج بكه‌ن و سه‌دريه‌كانی لێ زوير بكه‌ن، وه ببنه هۆی ئه‌وه‌ی كه له‌ناو په‌رله‌ماندا فه‌وزايه‌كی وا بخولقێنن كه به‌هۆيه‌وه متمانه له حكومه‌تی ماليكی بستێندرێته‌وه، و حاله‌تی فرياكه‌وتن (طوارئ) ئيعلان بكرێ. به‌ڵام ئيبراهيم جه‌عفه‌ری، له شاری نه‌جه‌ف نهێنی ئه‌و پيـلانه‌ی به موقته‌دا گه‌ياند، و ئه‌ويش هه‌رله‌وێوه بنئاوی لێداو خۆی بزر كرد. هه‌لبه‌ت، ماليكی به پيلانی ئه‌مريكی دڵته‌نگ بوو، و ويستی بيسه‌لمێنی كه‌وا پلانه ئاساييشيه‌كه‌ی كاڕڕايه و پڕ ئه‌نجامه. بۆيه، بۆ يه‌كه‌مجار هه‌ڵی كوتايه سه‌ر جاده‌كانی به‌غدا (له ده‌ره‌وه‌ی زۆنی سه‌وز) و پياسه‌ی به‌ناو ناوچه ڕزگاركراوه‌كاندا كرد. كه كۆندۆليزا رايس له مانگی ڕابوردوودا سه‌ردانی به‌غدای كرد، ماليكی به درێژی سه‌ركه‌وتنه‌كانی بۆ ليسته كرد، و قه‌ناعه‌تی پێ هێنا كه‌وا پلانه‌كه باش ڕۆيوه. به‌وه، كۆندۆليزا كه‌وته ستايش و پشتگيريی ماليكی، و دواخستنی پيـلانه‌كانی ئه‌مريكی.\nئيتر به پێچه‌وانه‌ی هه‌وڵه‌كانی عه‌للاوی و ده‌وڵه‌تی سعودی، ڕه‌نگه ئه‌مريكا بۆی ده‌ربكه‌وێ كه‌وا خه‌تی ماليكی، كه شه‌رعيه‌تی حوكمی زۆرينه‌ی شيعه‌ی هه‌يه، له عه‌للاوی سه‌ركه‌وتووتر بێ بۆ ڕزگار كردنی ئيئتيلافی شيعی له چه‌نگی ئێران. واته ده‌توانێ له ناوه‌وه كار بۆ هه‌مان ئامانج بكات و شه‌ڕی ناوه‌كی حيزبه‌كه‌ی خۆی (ده‌عوه) و باقی شيعه‌ی ناو ئيئتيلاف بكات. خۆ ئه‌گه‌ر سه‌ريش نه‌كه‌وت، ئه‌وا مسۆگه‌رعه‌للاويش له‌وه‌دا سه‌رناكه‌وێ. چونكه عه‌للاوی مه‌جالی موراوه‌غه‌ی كه‌مه، وه ڕه‌نگه قه‌ت نه‌توانێ ئيئتيلافی شيعه له‌ت بكات و پێكهاته‌كانی بۆ خۆی ڕاكێشی، ئه‌وجا باڵه دژبه‌يه‌كه‌كانی ناو ته‌وافوق رێكبخات. ئيتر له‌وه ناچێ كه وه‌ڕه‌قه‌ی عه‌للاوی براوه بێ، وه ڕه‌نگه سه‌ركرده‌ی كوردیش له ماليكی دڵنياتر بێ وه‌ك له عه‌للاوی.\nپلانی كورد بۆ ئاينده‌ی سوننه\nهه‌ڵبه‌ت، گێژاوكی عيراق هه‌ر به‌ره‌و قووڵیه. نه‌خشه‌ی سياسی به‌ره‌كانی سوننه و شيعه‌ی عيراقيش وا به‌ره‌و گۆڕانن. له دوای روخانی سه‌ددام، ته‌حالوفه سياسيه‌كانی عيراق به سه‌ر سێ لايه‌نی كورد و شيعه و سوننه‌دا دابه‌ش بو بوون. به‌ڵام له ئاينده‌يه‌كی نزيكدا، نه‌خشه‌كان ديسانه‌وه سه‌راوبن ده‌بنه‌وه. ته‌نيا هاوپه‌يمانێتی كورده كه ڕه‌نگه تا ڕاده‌يه‌كی زۆر وه‌ك خۆی بمێنێ. ئه‌وا سوننه‌كان كه‌وتوونه‌ته مواجه‌هه‌ی يه‌كتری و دياره كه پڕۆسه‌ی ته‌رتيبی ماڵيان درێژ خايه‌ن ده‌بێ و له قۆناغی يه‌كه‌ميدا خوێنێكی زۆر له براكوژی نێوانياندا ده‌ڕژێ. له‌و كاته‌دا، پێويسته كورد دوره‌په‌رێز بێ، و نه به چاك و نه به خراپ له هيچ ڕوويه‌كه‌وه نزيكی ئاگره‌كه‌يان نه‌كه‌وێ. ته‌نيا به‌شداری كورد له‌و ململانێيه‌دا پێويسته له‌ڕێگه‌ی به‌غدا و به ناوی حكومه‌تی ماليكيه‌وه بێ. له قۆناغی دوواتردا، ڕ‌ه‌نگه ياريكه‌ری گه‌وره (بۆ نموونه به‌عسی باڵی ئه‌لئه‌حمه‌د وه‌يان عێزه‌ت) بێته پێشه‌وه و ببێته براگه‌وره، وه مه‌رجه‌عيه‌تێكی شه‌رعی بۆ عه‌ره‌بی سوننه دروست بكات. له‌وانه‌يه، له هه‌ڵبژاردنی داهاتوودا به‌عس به يه‌كگرتوويی به‌شداری بكات و دوور نيه ده‌نگی زۆرينه‌ی سێگۆشه‌ی سوننه‌ش بهێنێ. له‌و حاله‌ته‌دا، ده‌كرێ كورد له زووه‌وه په‌يوه‌ندی سياسی له‌گه‌ڵ باڵی ئه‌لئه‌حمه‌ديه‌وه دروست بكات، و له‌ڕێگه‌ی حكومه‌تی سووریه‌وه ئيتيفاقی ستراتيژيان له‌گه‌ڵدا بكات.\nقورسايی سياسی باڵی سوننه له عيراقدا زۆر گرنگه له‌ڕووی ژماره و كاريگه‌ريی و‌جه‌ربه‌زه‌يی و ده‌نگزليی و قووڵايی په‌يوه‌نديه نێوده‌وڵه‌تیه عه‌ره‌بيه‌كانيان. هه‌ركاتێك سوننه به قورساييه‌وه هاتنه ناو پڕۆسه‌ی سياسی عيراقی نوێ، به تابيه‌تی له‌دوای هه‌ڵبژاردنی داهاتوودا، ئه‌وا پارسه‌نگی هێزه‌كان و ڕێڕه‌وی ده‌ستوور و په‌رله‌مان و حكومه‌ت به‌ته‌واوی ده‌گۆڕێن. واته قورسايی سياسی سوننه زۆر گرنگتر و كاريگه‌رتر ده‌بێ له‌وه‌ی كه ئيمڕۆ ده‌ستيان كه‌وتوه. بۆيه‌ش پێويسته كورد پراگماتيكی بێ، و هه‌رده‌م ئه‌لته‌رناتيڤی سوننه له‌به‌رامبه‌ر هاوپه‌يمانيه‌تی شيعه‌دا ڕاگرێ، تاوه‌كو له كاتی پێويست به‌كاريان بهێنێ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی كورد.\nپلانی كورد بۆ ئاينده‌ی شيعه\nهه‌رچی شيعه‌ی عيراقه، خه‌ريكه ئيئتيلافه‌كه‌يان هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه. له قۆناغی يه‌كه‌مدا، موقته‌دا و لايه‌نه سه‌دريه‌كان ڕه‌نگه بكه‌ونه كاری نهێنێيه‌وه. جه‌يشی مه‌هدی كه‌وتۆته سزادانی ماليكی. بۆ نموونه، به‌و دواييه له كاتوساتی كۆنگره‌ی ڕۆژنامه‌وانیه‌كه‌ی ماليكی و سه‌رۆكی نه‌ته‌وه يه‌كگرتوه‌كان، كه‌وتنه بۆمبابارانی زۆنی سه‌وز. ئه‌وه‌ش سه‌ره‌تایه‌كه بۆ لێكترازانی زنجيره‌ی ئيئتيلاف. خۆ لێدانی ئێران له‌لايه‌ن ئه‌مريكاوه كاريگه‌ری زۆری له‌سه‌ر دواڕۆژی شيعه‌ی عيراق ده‌بێ. له ئاينده‌دا، باشتره بۆ كورد كه چاودێرێكی بێ لايه‌ن بێ و كه‌سيان نه‌كاته دوژمن.\nپێويسته سه‌ركرده‌ی كورد دۆستايه‌تی ستراتيژیان له ناوه‌وه و له ده‌ره‌وه‌ی په‌رله‌مان له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌كانی مه‌جليسی ئه‌علای (پڕۆئێرانی) به‌هێزتر بكه‌ن. بۆ كورد، مه‌سه‌له‌ی نزيكی مه‌جليسی ئه‌علا له ڕژێمی ئێران گرفتێكی سياسی نيه. به‌ڵكو ڕه‌نگه له چه‌ندين ڕووه‌وه سوودبه‌خش بێت. ڕه‌نگه له مه‌ودای دووردا، مه‌جليسی ئه‌علا ده‌ستی خۆی ببينێ، ده‌وڵه‌مه‌ند ببێ، و له‌ڕووی سوپاو ته‌نزيمه‌وه كاريگه‌رتر ببێ، و وورده وورده سه‌ربه‌خۆيی خۆی له ئێران وه‌ده‌ست بهێنێ. حيزبی ده‌عوه له ئه‌زمه‌يه‌كی مه‌زندا ده‌خولێته‌وه. ده‌ستێوه‌ردانی ئێران كاری تێكردوون، و به‌وه په‌يوه‌ندی نێوان جه‌عفه‌ری و ماليكی و سه‌ركرده‌كانی تريشيان وا ڕووی له‌خراپيه، و ڕه‌نگه له ئاينده‌يه‌كی نزيكدا حيزبه‌كه ببێته چه‌ندين پارچه. له ياری ده‌سه‌ڵاتدا، سه‌ركرده‌ی حيزبی فه‌زيله خۆیان به زه‌ره‌رمه‌ند ده‌بينن ، و ڕه‌نگه به‌و زوانه ده‌ست له ئيئتيلاف هه‌لبگرن. ئيتر سه‌نگی مه‌حه‌ك هه‌لبژاردنی داهاتوی په‌رله‌مانه، كه ڕه‌نگه بۆ عه‌ره‌بی شيعه مه‌حاڵ بێ كه جارێكی تر (سه‌ڕه‌ڕای فشاری ئێران و آيه‌الله‌ی سيستانی) ئه‌و جۆره ئيئتيلافه پان و به‌رينه‌ی جارانيان مسۆگه‌ر بكه‌نه‌وه. له‌و حاڵه‌ته‌دا.\nبێ گومان هه‌تا خيتابی كورد له به‌غدا يه‌ك بێ، وه هه‌تا له هه‌رێمی كوردستانيش ماڵی ته‌رتيب بێ، ئه‌وا شه‌پۆڵی گۆڕانكاری له باقی عيراق، كارێكی ئه‌وتۆ ناكاته ڕێڕه‌وی سياسی كوردستان. پێويسته سه‌ركرده‌كانی كورد ئالقه‌ی بيركاری ستراتيژیان به بێ پچڕان به‌رده‌وام بكه‌ن و هه‌موو هه‌نگاوێكی سياسی گرنگيان به ته‌نسيق و هه‌ماهه‌نگی ئه‌نجام بده‌ن. پێويسته پارتی و يه‌كێتی له خۆيانه‌وه په‌يوه‌ندی ستراتيژی تايبه‌ت له‌گه‌ڵ حيزبه عيراقيه‌كان يان ووڵاته دراوسێكان، له‌سه‌ر حيسابی يه‌كتر وه‌يان له‌سه‌ر حيسابی قه‌زيه به‌رزه‌كه، نه‌به‌ستن. بۆ ئه‌وه‌ش، پێويستيان به گفتوگۆ و تێك گه‌يشتنی به‌رده‌وامه له به‌رزترين ئاستی بڕياردانيان.\n‹ 4/04/2007 ئايا ده‌بێ ستراتيژيه‌تی هاوپه‌يمانێه‌تی كوردی له مه‌ڕ توندڕه‌وه‌كانی سوننه و نفوزی سوری و ئێرانيدا چی بێ؟ به‌شی يه‌كه‌م up له‌شكركێشی ئه‌رته‌شی توركی تاقی كردنه‌وه‌يه‌كه 24/10/2007 ›


10/29/2019 12:34:00 PM 362 جار خوێندراوەتەوە\nلە رۆژانی رابردوو، پاش هەڵكردنی گڵۆپی سەوز لەلایەن ترامپەوە بۆ تورکیاو پاشان هێرشی تورکیاو کرێگرتەکانی بۆ رۆژئاڤا، پەیوەندی ئەمریکاو تورکیا لە زۆر رووەوە کەوتە ژێر فشارو هەڕەشەو بەرگریلێکردنەوە. لێرەدا بە پوختی هەوڵئەدەم رانانێکی ئەو دیدە سەرەکیانە بکەم کە ئەمڕۆ لە واشنتۆن و ئەنقەرە لەئارادان بەرامبەر ئەم پەیوەندییە.\nیەکەم، پێش هەموو شتێک، ئەمریکاو تورکیا هاوپەیمانن. لە میانەی ئەم هاوپەیمانیەدا پەیمانی داکۆکیکردن لە یەکتریان هەیە. ئەم هاوپەیمانیە مێژویەکی درێژی هەیەو بە قۆناغی هەستیارو سەختتدا تێپەڕیوە. تورکیا لە سەردەمی جەنگی سارددا، کە دونیا بەسەر دوو جەمسەری سەرەکیدا دابەشبوبو، پێگەیەکی ستراتیژی تایبەتی هەبوو. تورکیا یەکێك بوو لەو وڵاتە کەمانەی کە زۆر نزیک بوو لە سۆڤیەتەوە، سنوری راستەوخۆی هەبوو لەگەڵ یەکێتی سۆڤیەتداو جێگایەکی وەک بنکەی ئەنجەرلیک تەنها ٦٠٠ کم لە مۆسکۆوە دوورەو زۆربەی کاتی ساڵ ئاسمانی روونە. هەموو ئەمانە تورکیایان کردە ئەو جێگایەی کە رۆڵێكی ستراتیژی ببینێت لە جەنگی سارددا. دەرئەنجامی ئەمە دروستبوونی مێژوویەکە لەنێوان هەردوو وڵاتدا کە لە ئاستی بیرۆکراتیەت و سەربازو بنکەی هاوبەش و راهاتنی دەروونی رەنگی داوەتەوە. ئەم پاشخانە بووەتە هۆکاری هاتنەئارای کۆمەڵێک لە دروشم و ئایدۆلۆژیاو ئاگایی رەق، وەک تورکیا هاوپەیمانە، تورکیا ستراتیژیە، تورکیا مێژووی هەیە. ئێستا کە ساتەوەختی قەیرانە ئەم مێژووە کاتی دەوێت هەتا هەڵوەرێت.\nدووەم، ئەم پاشخانە بەئاسانی ناڕەوێتەوە. بەڵام ئەمڕۆ لە هەموو ساتێکی تر ئەم پاشخانە لەبەردەم هەڕەشەو فشاردایە. پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا ئێمە لەبەردەم قەیرانداین یان وەرچەرخان یان پچڕان. پەیوەندی ئەمریکاو تورکیا ئاشنایە بە قەیران و زۆرجار توشی قەیران بووە. بەڵام ئەگەری پچڕان و دابڕان، دەگمەن بووە. ئەوانەی کە لە قوتابخانەی پچڕانن ئارگومێنتیان ئەوەیە کە تورکیا لە سەردەمی جەنگی سارددا رۆڵێکی ستراتیژی دەگێڕا، ئێستا ئەو رۆڵە ستراتیژیەی تەواو بووە. ئەمەش مانای وەهایە کە چیدی وەک جاران وڵاتێکی بەبایەخ نیە بۆ ئەمریکا. لە هەمانکاتدا تورکیا لە ناوەوە بە جۆرێک گۆڕاوە کە چیدی وەک هاوپەیمانێک دەرناکەوێت. لە رۆژانی رابردوودا یەکێک لە پرسیارە سەرەکیەکان لە کۆنگریس و سێنات لە جێمس جێفری دەکرا دەربارەی دۆخی ئەم پەیوەندیە بوو، کاتێک زۆرێک لە ئەندامانی هەردوو خانەکە پرسیاری ئەوەیان دەکرد ئایا هەتا ئێستاش تورکیا هەر هاوپەیمان، یان بە گاڵتەوە دەیانپرسی ئەمەیە هەڵسوکەوتی هاوپەیمان. گۆڕانی ناوەوەی تورکیا لە وەرچەرخانی تورکیاوە دێت لە عەلمانیەتێکی توندی رووکەشەوە بۆ ئیسلامیەکی نەتەوەیی فراوانخواز.\nدەرئەنجامی ئەمە ئەوەبوو کە تورکیا دەیەوێت رابەری دونیای ئیسلام بێت. لەپێناو بەدەستهێنانی ئەم رابەریەدا ناچاربوو کە دژایەتی ئیسرائیل بکات، بەڵام ئەم دژایەتیە لە هەموو ئاستێکدا تەنها بۆ فریودانە. ئەگینا هەردوو وڵات لە هەموو ساتێکی تر دۆستترن. ئەم دۆخە لە پەیوەندی کوردو ئیسرائیلدا ئاوێنە دەبێتەوە. ئیسرائیل دەیەوێت کورد بگەوجێنێت کە دۆستە، تورکیا دەیەوێت موسوڵمانان بگەوجێنێت کە دۆستیانە، بەڵام لە ئاستی بونیادی و هاوکاری و ئابوری و کەلتوری و زۆر بواری تردا، تورکیا و ئیسرائیل لە هەموو ساتێک دۆستترن.\nبە ئیسلامی بوونی تورکیا، هەستی ناسەقامگیری دەروونی لە ناخی زۆربەی تورکدا زیندوو کردەوە کە دونیا هەموو دوژمنیانە. دەرئەنجامی ئەمەش دژە ئەمریکاییەکی بەرفراوانە لەناو کۆمەڵگای تورکیدا. بە دوژمنکردنی دونیا لای تورک ئاسانەو بوونی سیاسی شەعبەوی وەک ئەردۆگان بەردەوام پەرەی پێئەدات. گەر دونیا هەمووی گورگ بێت ئەوا دەبێت هەمووان خۆمان لە سایەی شوانە بەهێزەکەماندا بپارێزین. ئەمە فەلسەفەی ئەردۆگانە. شایانی باسە کە تورک خۆیان بە باڵاتر دەزانن لە گەلانی رۆژهەڵات، ئەمەش بنەمای ئەو مامەڵە رۆژئاواییەیە کە تورکیا لەگەڵ خەڵكی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەیکات. کە تورکیا لە رۆژهەڵات دەڕوانێت خۆی رۆژئاوایی دەبینێت. کاتێک لە رۆژئاوا دەڕوانێت، ناچار دەکرێت کە رۆژهەڵاتی بێت.\nسێیەم، دیدێکی تر کە چەند شارەزایانی تری تورکیا کاری لەسەر دەکەن ئەویش رۆمانسیەتی ئیمپراتۆریەتە. تورکیا بەئاسانی هێشتا نەبووەتە دەوڵەت نەتەوە، بەڵام توانای ئیمپراتۆربوونی لەدەستداوە. ئەم لەدەستدانی توانایە زیاتر هۆگری رابردووی کردووەو لە ئەنجامدا ئەو رابردووە رۆمانسیانە بەرهەم دەهێنێتەوە. ئەمەش وادەکات کە هەوڵی ئەوە بدات کە وڵاتێکی سەربەخۆیەو یاری دەکات لەنێوان زلهێزەکانی ترداو بەدوای بەرژەوەندی خۆیدا دەگەڕێت. ئەمە بە زەقی لە مامەڵەی نێوان تورکیاو ئەمریکاو تورکیاو روسیادا دیارە. ئایا تورکیا دەتوانێت بە یاری کردن لەنێوان هەردوولادا سود لە هەردوولا ببینێت؟ ئەمە لە خیتابی تورکدا دەبینین لە مەسەلەی ئێس ٤٠٠دا. خواستی تورکەکان ئەوەبوو کە ئەوان دەتوانن هەردوو سیستمەکەیان هەبێت، بەڵام وەک دەردەکەوێت کە تورکیا ناتوانێت خواستی خۆی بەسەر هیچ لایەکدا بسەپێنێت، ئەمریکاو روسیا هەردوو دەیانەوێت بە بەرژەوەندی خۆیان ئاراستەی بکەن.\nدەرئەنجامی ئەمانە چەند دیدێکی ستراتیژیە:\nیەکەم، بە لای هەندێک لە ئەمریکاییەکانەوە تورکیا ئێستا لە پەیوەندیەکی خراپدایە لەگەڵ ئەمریکادا، بەڵام توانای ئەوەی هەیە کە جارێکی تر بهێنرێتەوە ناو بەرەی ئەمریکایی. شایانی باسە لە ناتۆدا بەندێک نیە بە دەرکردنی ئەندام. ئەمریکاو کەنەدا هەوڵیاندا کە بەندێکی وەها بۆ هاوپەیمانییەکە زیادبکەن.\nدووەم، تورکیا دەیەوێت سەربەخۆبێت و لە ئەنجامی ئەمەدا گەرەنتی نیە کە لە هەموو ساتێکدا وەک ئەوەی لایەنی ئەمریکی چاوەڕوان دەکات مامەڵە بکات.\nسێیەم، تورکیا چیدی لەوە دەرچووە هاوپەیمان بێت و ئەمریکا ناتوانێت وەک هاوپەیمانێک مامەڵەی لەگەڵدا بکات.


پۆڵ دیراک: پەیوەندی لە نێوان ماتماتیک و فیزیکدا! - فیزیک بۆ کورد\nبیرکاری / کوانتەم میکانیک / گەردونناسی\nکاتی پێویست بۆ خوێندەوەی ئەم بابەتە: 12 خولەک\n‘خودا ماتماتیکی جوانی بەکارهێنا بۆ ئەفراندنی گەردون’\nکاتێک فیزیکناس دیاردەی سروشتی دەخوێنێت، دوو میتۆدی لە پێشدایە بۆ فەراهەمکردنی بەرەوپێشچون:\n١ – میتۆدی تاقیکردنەوە و سەرنجدان و\n٢ – میتۆدی بیرکردنەوەی لۆژیکییانەی ماتماتیکی.\nیەکەمیان تەنها بریتییە لە کۆمەڵێک داتای هەڵبژاردە و دووەمیش یارمەتی کەسێک دەدات کە ئەنجامی ئەو تاقیکردنەوانە پێشکەش بکات کە هێشتا ئەنجام نەدراون. هیچ بەهانەیەکی بیرکردنەوەی لۆژیکی لە ئارادا نییە بۆچی میتۆدی دووەم هەر هیچ مومکین بێت، بەڵام ئنسان بە پراکتیکی شتەکە دەبینیت کە باش ئیش دەکات و بە سەرکەوتنێکی ماقوڵەوە دێتەدی. جا ئەمە هەر هیچ نەبێت، دەبێت هۆکاری سەرکەوتنەکە بگەڕێنینەوە بۆ بەهای چلۆنایەتی ماتماتیکی لە سروشتدا، چلۆنایەتییەک، لای ئەو کەسانەی لە سروشت ڕادەمێنن، هیچ جێگای گومان نییە، بەڵام هەر چییەک بێت، ڕۆڵێکی گرنگ لە نیزام و پلانی سروشتدا دەبینن.\nلەوانەیە کەسێک وەسفی چلۆنایەتی ماتماتیکی لە سروشتدا بکات و بڵێت گەردون وەها دروستبووە کە ماتماتیک ئامرازێکی بەسودە بۆ وەسفکردنی. بەڵام هەرچۆنێک بێت، پێشکەوتنەکانی ئەم دواییەی زانستی فیزیک ئەوە دەردەخەن ئەم جۆرە بانگەشانە لەمەر ئەم پرسانە زۆر هیچن. پەیوەندی نێوان ماتماتیک و وەسفکردنی گەردون زۆر لەوە قوڵترە و دەکرێت کەسێک بێت و تەنها لە رێگای چێکردنی ئەو هەقیقەتە فرە چەشنانەی لێی دروستبوون ئیعتیباری بۆ بکات. لێرەدا مەبەستی سەرەکی گوتارەکەم بۆ ئێوە ئەوەیە ئەم ئیعتیبارەتان پێشکەش بکەم. من پێشنیازی ئەوە دەکەم دونیابینی فیزیکناس لەمەڕ ئەم بابەتە تاووتوێ بکەم کە چۆن هێدی هێدی بە هۆی پەرەسەندنی یەک لە دوی یەکی ئەم دواییانەی فیزیکەوە دەستکاری کراوە، دوایش کەمێک لە بارەی ئایندەوە چەند شتێکتان بۆ باس دەکەم.\nبا خاڵی دەستپێکمان بریتی بێت لەو پلانە زانستیەی فیزیک کە بە گشتی لە سەدەی رابردودا جێگای رەزامەندی بوو – ئەویش بریتی بوو لە پلانی میکانیکی. ئەمە هەموو گەردون بە سیستەمێکی داینەمیکی لە قەڵەم دەدات( بێگومان سیستەمێکی داینەمیکی لە ئاسابەدەر ئاڵۆز) و ملکەچی ئەو یاسایانەی جوڵەن کە لە بنەڕەتدا بە هی نیوتن ناسراون. رۆڵی ماتماتیک لەم پلانەدا بریتییە لە بەرجەستەکردن یان نمایشکردنی ئەم یاسایانەی جوڵە لە هاوکێشەدا و فەراهەمکردنی حلەکانی ئەم هاوکێشانەش بە گەڕانەوەمان بۆ مەرجەکان یان حاڵەتەکانی تێرامان.\nپێویستە ئایدیای باڵادەست لەم ڕاڤەکارییەی ماتماتمیک بەسەر فیزیکدا ئەوە بێت کاتێک هاوکێشەکان تەمسیلی ئەم یاسایانەی جوڵە دەکەن دەبێت فۆرمێکی سادە لەخۆبگرن. سەرتاپای سەرکەوتنی پلانەکە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هەقیقەتەی هاوکێشەکان، چونکە فۆرمێکی سادەیی لەخۆدەگرن بۆیە ئیشەکە بە باشی ئەنجامدەدەن. بەمجۆرە فیزیکناس بۆ خۆی پرینسپی سادەیی دێتە بەردەم و دەتوانێت وەک ئامرازێکی توێژینەوە بیخاتەگەڕ. خۆ ئەگەر، ئەو داتایانەی لە ئەنجامی چەند تاقیکردنەوەیەکی خێراوە بەدەست دێن، بە نزیکەیی لەگەڵ چەند هاوکێشەیەکی دیاریکراودا یەکانگیرن بوون، ئەمەش ئیشارەدەدات بەوەی ئەگەر تەجروبەکەی زۆر وردتر ئەنجام بدایە، ئەوا بڕە ئەنجامێکی بەدەست دەهێنا کە زۆر باشتر و وردتر دەچنە دووتوێی هاوکێشەکانەوە. هەرچۆنێک بێت، میتۆدەکە زیاتر سنوردارە، چونکە پرینسپی سادەیی تەنها بەسەر یاسا بنەڕەتییەکانی جوڵەدا راڤەدەکرێت نەک بەسەر دیاردە سروشتییەکاندا بە گشتی. بۆ نمونە، تاقیکردنەوەی هەڵەشە لەمەڕ پەیوەندی لە نێوان فشار و قەبارەی گازەکاندا، بێگومان ئەگەر پلەی گەرما نەگۆڕ بێت، ئەنجامگەلێک دروست دەبێت کە تەریبن لەگەڵ یاسای رێژەی پێچەوانەیی، بەلام لێرەدا پێویستە بلێێن کە شتێکی هەڵەیە وەها تەسەور بکەین ئەگەر تاقیکردنەوەکە زیاتر بە وردی دوبارەبکەینەوە ئەوا یاساکە پشراست دەکاتەوە، چونکە لێرەدا مامەڵە لەگەڵ دیاردەیەکدا دەکەین کە راستەوخۆ نەبەستراوە بە یاسا بنەڕەتییەکانی جوڵەوە.\nدۆزینەوەی تیۆری نسبیەت وەها پێویستی کرد کە پرینسیپەکانی سادەیی simplicity دەستکاری بکرێن. گومانی تێدا نییە یەکێک لە یاسا بنەڕەتییەکانی جوڵە بریتییە لە یاسای هێزی کێشکردن، لای نیوتن، بە هاوکێشەیەکی زۆر سادە گوزارشت دەکرێت، بەڵام، لای ئاینشتاین، پێویستی بە پەرەپێدانی تەکنیکێکی ئاڵۆز هەبوو بەر لەوەی هەر هیچ نەبێت هاوکێشەکە بخرێتە سەر کاخەز. بەڵێ ڕاستە کە، لە پێگەی ماتماتیکی بەرزترەوە، ئنسان دەتوانێت ئەو هۆکارانە پێشکەش\nتیۆری نسبیەت، سەرباری ئەوەی بە بەردەوامی دژایەتی سادەیی دەکات، بەڵام بە هۆی خەسڵەتی گەورەی جوانی ماتماتیکییەوە بوو بە مایەی ڕەزامەندی فیزیکناسان. ئەمە لە خۆیدا جۆرە خاسیەتێکە پێناس ناکرێت، هەروەک بەوجۆرەی لە هونەردا هەیە. بەڵام خەڵکانێک کە سەرقاڵی خوێندنی ماتماتیکن عادەتەن هیچ کێشەی ئەوەیان نییە ئەم جوانییە لەبەرچاوبگرن. تیوری نسبیەت، بە جۆرێک جوانی ماتماتیکی خستەئاراوە کە هەرگیز لەوەبەر نەگەیشتووەتە ئەو پلەیە کاتێک وەسفی سروشت دەکات. تیورییە سنوردارەکە ئایدیاکانی ئنسانی لە بەرانبەر فەزا-زەمەن بە جۆرێک گۆڕی کە دەتوانین بە کورتی بڵێین ئەو گروپی گواستنەوەیە١ کە فەزا–زەمەن بابەتەکەیان بوو پێویستە لە گروپی گالیلۆییەوە بگۆڕێت بۆ گروپی لۆرێنتسی. ئەم گروپەی دوایی٢، واتە گروپەکەی لۆرێنتس زۆر جوانتربوو لە گروپەکەی گالیلۆ – لە هەقیقەتدا دەتوانین بڵێین گروپە گالیلۆییەکە لە باری ماتماتیکییەوە نمونەیەکی تایبەتی خراپی گروپە لۆرێنسییەکە بوو. تیوری گشتی نسبییەت هەنگاوێکی تری لەخۆگرت کە خەسڵەتێکی هاوشێوەی هەبوو، هەرچەندە ئەم جارەیان لە ڕوی بەرزبونەوەی ئاستی جوانییەوە عادەتەن ئەوەندە گەورە نەبوو وەک ئەوەی لە تیورییە سنوردارەکەدا هەبوو، ئەمەش چونکە دەرەنجامەکانی تیوری گشتی نسبی وەک ئەوانەی لە تیورییە سنوردارەکەدا هەبون تەواو جێگای باوەڕ نەبون.\nئێستا وا ئیجاب دەکات پرینسیپەکانی سادەیی بگۆڕین بۆ پرینسیپی جوانی ماتماتیکی. توێژەر، لە هەوڵەکانیدا پێویستە یاسا بنەڕەتییەکانی سروشت بە فۆرمێکی ماتماتیکی گۆزارشت بکات، پێویستە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ جوانی ماتماتیکی تێکۆشێت. بەڵام لە هەمان کاتیشدا هێشتا پێوستە ئیعیبار دابنێت بۆ پرینسیپی سادەیی وەک لارێیەک بەرەو جوانی. (بۆ نمونە کاتێک ئاینشتاین یاسای کێشکردن هەڵدەبژێرێت، سادەترین فۆرمی هەڵبژارد کە تەبایە لەگەڵ بەردەوامی فەزا–زەمەندا، لەمەشدا سەرکەوتوو بوو.) گەلێک جاران کارەکە بە جۆرێک دەبێت کە وەک یەک پیوستی بە هەر یەکە لە سادەیی و جوانی هەیە، بەڵام ئەگەر چووینە هەلومەرجێکەوە دوچاری بەیەکداچوون بووین ئەوا پێویستە جوانی جڵەو بگرێت و رۆڵی پێشینەیی ببینێت.\nبا لێرەدا بچینە سەر شۆڕشی دووەم لە هزری فیزیکی سەدەی ئێستامان(سەدەی بیستەم)– کە بریتییە لە تیوری کوانتەم. ئەمیش بۆ خۆی تیۆری دیاردەی ئەتۆمییە و بەندە لەسەر میکانیکێک لە بنەڕەتدا لەوەی نیوتن جیاوازە. دەشێت جیاوازییەکە بە کورتی گوزارشت بکرێت، بەڵام بە رێگایەکی پوخت، ئەوەش بڵێین گۆڕاوە داینەمیکییەکان، لە میکانیکی کوانتەمدا ملکەچی جۆرە جەبرێکن کە ئەکزیۆمی ئاڵوگۆری لێکدان تێیدا جایز نییە. جگە لەمەش، هاوشێوەیەکی فەرمی زۆر نزیک لە نێوان میکانیکی کوانتەم و میکانیکی کلاسیکدا هەیە. لە هەقیقەتدا، شتێکی نایابە کاتێک دەبینین چۆن میکانیکی کۆن خۆی دەگونجێنێت لەگەڵ جەبری نا–ئاڵوگۆردا. دەکرێت هەمو سیما و خەسڵەتە جوانەکانی میکانیکی کۆن یان کلاسیک بگوازرێتەوە بۆ میکانیکی نوێ بەڵام بە جوانییەکی فراوانترەوە دەردەکەوێتەوە.\nمیکانیکی کوانتەم پێویستی بەوە هەیە کایەیەکی ئێجگار نوێی ماتماتیکی پوخت بهێنێتە ناو فیزیکی تیۆرییەوە- سەرتاپای کایەیەک کە پەیوەستە بە لێکدانی نا–ئاڵوگۆرییەوە. ئەمەش بۆ خۆی، لە سەر جیومەترییە تازەکەی تیوری نسبییەوە، ئیشارەیە بۆ تەرزێک لەوانەیە چاوەڕوان بین لە بەردەوامیدا. لەوانەیە چاوەڕوانی ئەوە بین کە لە ئایندەدا کایەیەکی گەورەتری ماتماتیکی پوخت بێتە ناوەوە کە مامەڵە لەگەڵ پێشکەوتنەکانی فیزیکی بنەڕەتیدا بکات.\nماتماتیکی پوخت و فیزیک لە جاران زیاتر لە یەکتر نزیک دەبنەوە و پێکەوە دەبەسترێنەوە، سەرباری ئەوەی میتۆدەکانیان بە جودایی دەمێننەوە. کەسێک لەوانەیە وەزعەکە وەها وەسف بکات و بڵێت ماتماتیکناس گەمەیەک دەکات کە تێیدا خۆی رێساگەلێک دادەهێنێت و لە کاتێکدا فیزیکناس گەمەیەک دەکات کە رێساکان لە لایەن سروشتەوە بۆی فەراهەم کراوە، بەڵام لەگەڵ گوزەری زەمەندا زیاتر ئاشکرا دەبێت کە ئەو رێسایانەی لای ماتماتیکناس سەرنجڕاکێشە هەر هەمان ئەو رێسایانەن کە سروشت هەڵیبژاردون. زەحمەتە ئنسان بتوانێت پێشبینی ئەوە بکات کە ئەنجامی هەموو ئەمانە چین. لەوانەیە هەردوو بابەتەکە یەکبگرن، پاشان هەموو لقێکی ماتماتیکی پوخت شرۆڤەی فیزیکی خۆی هەبێت، گرنگییەکەی لە فیزیکدا بەندە لەسەر ئەوەی تا چ ڕادەیەک خولیاکە دەچێتە سەر ماتماتیکەکە و بە گوێرەی ئەم خولیایە گرنگیەکەشی دەگۆڕێت. بێگومان، ئێمە، لە حاڵی حازردا نەک هەر لەم ئاستەوە زۆر دورین، بەڵکو ئەگەر بێتو سەرەتاییترین پرسیش لەبەرچاوبگرین. بۆ نمونە، لە کاتێکدا تەنها فەزای چوار–ڕەهەندی لە فیزیکدا کە گرنگە، کەچی دەبینین لە ماتماتیکدا هەمان حەز و خولیای کارکردنیان لەسەر فەزایەک هەیە کە ڕەهەندەکانی زۆر لە چوار ڕەهەند زیاترە.\nهەرچۆنێک بێت، ئەم جیاوازییە لە باسکردندا لەوانەیە هۆکەی بگەڕێتەوە بۆ ناتەواوی ماریفەت لە رۆژگاری ئەمڕۆدا و پاشان پەرەسەندنەکانی ئایندەش ئەوە دەردەخەن کە فەزای چوار ڕەهەندی لە هەموو ئەوانی تر زۆر زیاتر خولیا و حەزی کایەی ماتماتیکی بێت.\nمەیلی ماتماتیک و فیزیک بە ئاراستەی یەکگرتن میتۆدێکی زۆر کاریگەر و بە هێزی توێژینەوە لەمەڕ بنچینەی بابەتەکە بۆ فیزیکناس دەستەبەر دەکات، میتۆدێک کە هەتا ئێستا بەسەرکەوتویی ڕاڤەنەکراوە، بەڵام من هەست دەکەم و متمانەم هەیە بەهای خۆی لە ئایندەدا دەسەلەمێنێت. میتۆدەکە بە هەڵبژاردنی لقێکی ماتماتیک دەست پێدەکات کە ئنسان باوەڕی وایە بناغەی تیورییەکی نوێ پێکدەهێنێ. پێویستە ئنسان بە لەبەرچاوگرتنی جوانی ماتماتیکی بەم بژاردەیە زۆر موتەئەسیر بێت. هەروەها لەوانەیە شتێکی باشیش بێت ئەگەر مرۆڤ ئەفزەلییەت بدات بەو لقانەی ماتماتیک کە خاوەن گروپێکی سەرنجڕاکێشی گواستنەوەیان هەیە، چونکە گواستنەوە رۆڵێکی گرنگ لە تیوری فیزیکیدا دەگێرێت، وا دەردەکەوێت هەردوو تیوری نسبییەت و تیوری کوانتەم ئەوە بخەنەڕوو کە گواستنەوەکان گرنگییەکی بنەڕەتی زیاتریان هەبێت وەک لە هاوکێشەکان.\nکاتێک مرۆڤ بڕیار لەسەر لقێکی ماتماتیک دەدات، ئەوا پێویستە بەردەوام بێت لە پەرەپێدانی لەسەر هێڵێکی گونجاو، لە هەمان کاتیشدا بگەڕێت لە دوی ئەو ڕێچکەیەی بە شێوەیەکی سروشتی خۆی تەسلیمی تەفسیرێکی فیزیکی دەکات.\nئەم میتۆدە لە لایەن جۆردنەوە وەک هەوڵێک بەکارهێنرا بۆ ئەوەی تیورییەکی باشتری کوانتەم لەسەر بناغەی جەبری لێکدانی نا-ئاڵوگۆڕ دەست بکەوێت. هەوڵەکە سەرکەوتوو نەبوو، هەروەک چاوەڕوان دەکرێت، ئەگەر ئنسان ئەو جەبری نا–ئاڵوگۆڕییە لەبەرچاوبگرێت کە بە تایبەت لقێکی جوانی ماتماتیک نییە و پەیوەست نییە بەو تیوری گواستنەوەوە کە سەرنجڕاکێشە. من پێشنیازی ئەوە دەکەم، وەک ئایدیایەکی یاریدەدەر بۆ گەران لە دوی تیورییەکی باشتری کوانتەم کە ئنسان بیکات بە بنچینەی تیوری دالەکانی گۆڕاوی ئاوێتە (functions of a complex variable) . ئەم لقەی ماتماتیک جوانییەکی نایابی هەیە، لەوەش زیاتر، گروپی گواستنەوەکە لە ڕووتەختی ئاوێتەدا، هەروەک گروپەکەی لۆرێنتس وەهان، ئەو گروپەی بە نسبییەتێکی سنوردار حوکمی فەزا–زەمەن دەکات.\nبا ئێستا گفتوگۆ لەمەڕ مەودا و سنوری چلۆنایەتی ماتماتیک لە سروشتدا بکەین. بە گوێرەی پلانی میکانیکییانەی فیزیک یاخود بە پێی پلانە نسبییە دەستکاریکراوەکە، بۆ وەسفی سەراپایی گەردون، ئنسان نەک هەر کتومت پێویستی بە سیستەمێکی سەراپایی هاوکێشەکانی جوڵە هەیە، بەڵکو پێویستی بە سێتێکی تەواوی (پێوانی)حاڵەتە سەرەتاییەکانیش هەیە، تیورییە ماتماتیکییەکانیش تەنها بەسەر ئەو حاڵەتانەدا راڤەدەکرێن کە وەسفی سەراپایی گەردون دەکەن. ئەوانەی تر ئەو حسابەیان بۆ دەکرێت کە لە باری تیورییەوە مامەڵەیان لەگەڵدا ناکرێت و تەنها بە هۆی وردبونەوە و تێڕامانەوە دیاری دەکرێن.\nئەو ئاڵۆزییە گەورەیەی لە گەردوندا هەیە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو ئاڵۆزییە گەورەیەی لە حاڵەتە سەرەتاییەکاندا هەیە، ئەمەش لە چوارچێوەی گفتوگۆ ماتماتیکییەکان دوریان دەخاتەوە.\nلە روی فەلسەفییەوە، لای من ئەم حاڵەتە مایەی رازیبون نییە، چونکە دژایەتی هەمو ئایدیاکانی یەکێتی سروشت دەکات. هەرچۆنێک بێت، ئەگەر تیورییە ماتماتیکییەکە تەنها بەسەر بەشێکی وەسفکردنی گەردوندا راڤەبکرێت، ئەوا ئەم بەشە بە دڵنیاییەوە پێوستە زۆر بە وردی لەوەی ماوە جودابکرێتەوە. بەڵام لە هەقیقەتدا پێناچێت هێج پێگەیەکی سروشتی لە ئارا هەبیت بۆ کێشانی هێڵی جیاکردنەوە. ئایا ئەم جۆرە شتانەی وەکو خاسیتەکانی تەنۆلکە سەرەتاییەکانی فیزیک، بارستاییەکانیان و یاوەرە ژمارەییەکانیان کە لە یاساکانی هێزەکەیاندا ڕودەدەن ملکەچی تیوری ماتماتیکین؟ بە گوێرەی دیدی تەسکی میکانیاکییانە، دەبێت وەک حاڵەتی سەرەتایی حساب بکرێن و بکەونە دەرەوەی چوارچێوەی تیوری ماتماتیکییەوە. بە هەرحاڵ، چونکە تەنۆڵکە سەرەتاییەکان هەموو دەچنەوە سەر جۆرێک یان ژمارەیەک جۆری دیاریکراو، ئەوا ئەندامانی یەکێک لە جۆرەکان هەموو دەبێت بە وردی هاوشێوە بن، هەر هەموویان پێویستە تا ئاستێکی باش ملکەچی یاسایەکی ماتماتیکی بن، پاشان هەموو فیزیکناسان لە سەردەمی ئێستادا ئاستەکە وەها دەبینن کە گەورەیە. بۆ نمونە، ئارتەر ئەدینتن (1944 – 1882) سەرقاڵی بونیاتنانی تیورییەکە کە حساب بۆ بارستاییەکان دەکات. بەڵام خۆ ئەگەر کەسێک هات و وەهای فەرزکرد کە هەر هەموو خاسیەکانی تەنۆڵکە سەرەتاییەکان بە هۆی تیورییەوە دیاری دەکرێن، کەچی دەبینین کەسێكی تر دێت و هێشتا نازانێت هێڵەکە لە کوێدا بکێشێت، وەک چۆن یەکێک لە ئایندەدا ئەم پرسیارە بەرەو ڕووی دەبێتەوە – ئایا ئەو بڕە نسبییەی جۆرەها توخمی کیمیایی بە هۆی تیورییەوە دیاری دەکرێت؟ بەمجۆرە یەکێک دێت هێدی هێدی لە پرسیاری ئەتۆمییەوە دەچێتە سەر پرسیاری ئەسترۆنۆمی.\nئەم حاڵەتە کە مایەی رازیبون نییە بە هۆی میکانیکی کوانتەمی نوێوە بەرەو خراپتر دەگۆڕێت. سەرباری وێکچونی گەورە لە نێوان میکانیکی کوانتەم و میکانیکی کۆن لە باری سیمای فۆرمالیزمی ماتماتیکییەوە هەیە، بەڵام لە ڕوی سروشتی دەرەنجامی فیزیکییەوە بە شێوەیەکی بەرچاو و بنەڕەتی جیاوازن. بە پێی میکانیکە کۆنەکە، ئەنجامی هەموو وردبونەوەیەک دەشێت دیاری بکرێت، تەنانەت لە توانادا هەیە لە هەموو حاڵەتێکی بەرایی زانراوەوە بە فۆرمێکی تیوری حساب بکرێت، بەڵام لە میکانیکی کوانتەمدا، عادەتەن لە ئەنجامی هیچ وردبونەوەیەکەوە دیاری ناکرێت، هۆکاری ئەمەش چونکە بەندە بەوەی مومکینە هەر بازدانێکی کوانتەمی ڕوبدات، ئەوەی بە فۆرمێکی تیوری دەتوانرێت حساب بکرێت بریتییە لە ئیحتمالی ئەو ئەنجامە تایبەتەی بەدەست دێت. پرسیارەکە ئەوەیە، هەر ئەنجامێکی تایبەت لە هەر حاڵەتێکی تایبەتدا بە دەست دێت، دەکەوێتە دەرەوەی سنوری تیورییەکەوە. هیچ پێویست ناکات ئەمە بدەینە پاڵ ناکۆمپلیتی تیورییەکە، بەڵام شتێکی گرنگ و بنچینەییە کە راڤەکردنی فۆرمالیزمێکی لەم جۆرە لە لایەن میکانیکی کوانتەمەوە بەکاربهێنرێت.\nبە پێی میکانیکی کوانتەم، بۆ ئەوەی بتوانین وەسفێکی سەراپایی گەردون بکەین، ئەوا نەک هەر پێویستمان بە یاساکانی جوڵە و حالەتە سەرەتاییەکان هەیە، بەڵکو پێویستمان بە زانیاری هەیە لەمەڕ کاتێک بازدانە کوانتەمییەکە لە هەموو حاڵەتەکاندا هەیە. ئەم زانیارییەی دوایی پێویستە لەگەڵ حاڵەتە سەرەتاییەکاندا بچێتە دوو توێی ئەو بەشەی لە دەرەوەی سنوری تیوری ماتماتیکی وەسفی گەردون دەکات.\nبەمجۆرە زیادبونی ئەو بەشەی وەسفی گەردون دەکات، کە سیمایەکی نا-ماتماتیکی هەیە، رەتکردنەوەی فەلسەفییانە پێشکەش بە میکانیکی کوانتەم دەکات، ئەمەش، بە باوەڕی من، هۆکاری بنەڕەتییە کە بۆچی هەتا زەحمەتە لای هەندێک لە فیزیکناسان ئەم میکانیکە قبوڵ بکەن. هەرچۆنێک بێت، نابێت دەستبەرداری میکانیکی کوانتەم بین، یەکەم، چونکە بە فراوانی بڵاوبووەتەوە و بە تەفسیڵیش لەگەڵ تاقیکردنەوەدا تەبایە، دووەمیش، ئەو نا-دیاریکردنەی(indeterminacy) کە دێتە نێو ئەنجامی تێڕامانەکانەوە جۆرێک لە رازیبونی فەلسەفیمان دەداتێ، دووەمیش، چونکە ئەو نەتوانییەی لە دیارکردنەکەدا دەچێتە دووتوێی ئەنجامی تێڕامانەکانەوە جۆرە شتێکە و لە باری فەلسەفییەوە مایەی ڕازیبوونە، پێشتریش دراوەتە پاڵ کرچ و کاڵی ئەو هۆیانەی تێرامان لە ئارادا هەن بۆ تەجروبەیەک کە لە ئاستێکی بچکۆلەدایە. رەتکردنەوەکە ئەوە نیشاندەدات کە بناغەی فیزیک هێشتا زۆر ماوە بگاتە دوا فۆرمی خۆی.\nئێستا دێینە سەر سێیەم پەرسەندنی گەورەی زانستی فیزیک لە سەدەی ئێستاماندا – ئەویش کۆزمۆلۆژیای نوێیە. ئەمە، وەک دەردەکەوێت، لەوانەیە لە ڕوی فەلسەفییەوە زۆر شۆڕشگێڕانەتر بێت لە هەر یەکە لە تیوری نسبی یان تیوری کوانتەم، هەرچەندە لە حاڵی حازردا ئنسان بە زەحمەت بزانێت تەواوی راڤەکاری ئەمە چییە. ئەوەی مایەی سەرسوڕمانە، بریتییە لە تێرامانی لادانە-سورەکان٣ کە دەریدەخەن تەنە ئاسمانییە دوورەکان لێمان دووردەکەونەوە، دوورکەوتنەوەکە بە خێراییەکە راستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ دوورییاندا. خێرایی تەنە ئاسمانییە هەرە دوورەکان ئەوەندە بەرزە کە ئێمە لێرەدا هەقیقەتێکمان لە بەردەمدایە و زۆر گرنگە، هەقیقەتێك کاتی نییە، لۆکاڵی نییە، بەڵکو شتێکی بنەڕەتییە لە وێنەی گەردون لای ئنسان.\nئەگەر بە ئاڕاستەی ڕابڕدوو بگەڕێینەوە ئەوا دەگەینە زەمەنێک، دوو بلێۆن٤ ساڵ پێش ئێستا، کاتێک هەرچی مادە هەیە لە گەردوندا لە نوقتەیەکی چڕدا بوو و قەبارەکەشی زۆر بچکۆلەبوو. وەک دەردەکەوێت تەقینەوەیەک ڕویداوە، کە پارچەکانی هێشتا لە گەردوندا دەبینرێن. ئەم وێنەیەی گەردون لە لایەن جۆرج لیمەترێ٥ –وە پێشکرشکراوە، ئەو فەلەکناسەی دەڵێت گەردون لە ئەتۆمێکی تاکی زۆر قورسەوە، کە سەرەتا بە تیشکدانەوەیەکی پڕ ئاشوب و شەرانگیزدا تێپەڕیوە، دەستی پێکردووە، دوایش سەرەنجام ئەم کۆمەڵە تەنە ئەسترۆنۆمییەی ئێستای لێ هاتووەتە بەرهەم، لە هەمان کاتدا تیشکی کۆزمۆیی پەخشکردووە.\nلەگەڵ ئەم وێنە کۆزمۆلۆژییەدا ئنسان دەگاتە ئەو گریمانەی کە کاتیش سەرەتای هەبووە، هەربۆیە شتێکی بێ مانایە ئنسان بپرسێت پێش ئەوە چیبووە؟ بەمجۆرە، ئنسان دەتوانێت ئایدیایەکی ڕوکەشی لەمەڕ پەیوەندی جیۆمەتری دەست بکەوێت بەوەی ئێستا ڕوی گۆیەکە، ئەگەر بە ئاڕاستەی ڕابڕدوو هەنگاو هەڵبگرین، ئەوا بەرەو چەقی گۆیەکە دەچین، خۆ ئەگەر بە ئاڕاستەی ئایندە بجوڵێین، ئەوا بەرەو دەرەوەی گۆیەکە دەچین. بەمجۆرە، کاتێک بە ئاڕاستەی ئایندە دەجوڵێین، هیچ سنورێک بوونی نییە، بەڵام بە ئاڕاستەی دواوە سنورێک هەیە، ئەویش گەیشتنە بە چەقی گۆیەکە. سەرەتای زەمەن ئەو بناوانە سروشتییەمان بۆ دەستەبەردەکات کە کاتی پێچووی رووداوەکان پێوانە بکەین. عادەتەن ئەنجامەکە بە تەمەنی ڕوداوەکە حساب دەکرێت. بەمجۆرە تەمەنی ئێستا 2 بلیۆن ساڵە.\nبا بگەڕێینەوە بۆ پرسیارە داینەمیکییەکان. لە کۆزمۆلۆژی نوێدا گەردون دەبێت لە خاڵێکی زۆر سادەوە دەستی پێکردبێت. ئەی کەواتە، ئەو هەلومەرجە سەرەتاییانە چین کە لە تیوری داینەمیکدا پێویستن؟ بە ڕونی هیچ پێویست ناکات، یاخود پێویستە بچکۆلەبن. بەمجۆرە لە حاڵەتێکداین کە لەگەڵ میکانیکی کلاسیکدا کۆک نییە.\nئەگەر گەردون بە شێوازێکی سادە و ساکار بریتی بێت لەو جوڵەیەی وەدوی پلانێک دەکەوێت کە لە کۆمەڵە هاوکێشەیەکی جوڵە پێکهاتووە و بە سەرەتایەکی زۆر بچکۆلە دەست پێدەکەن، هیچ ئەو ئاڵۆزییە لەخۆناگرێت کە تێبینی دەکەین. میکانیکی کوانتەم زەمینەیەکی بۆ ڕاکردن لە ئیشکالاتەکە خۆشکردووە. یارمەتیمان دەدات ئاڵۆزییەکە بگەڕێنینەوە بۆ بازدانی کوانتەمی، کە دەکەوێتە دەرەوەی سیستەمی هاوکێشەکانی جوڵەوە. بازدانە کوانتەمییەکان لەمڕۆدا ئەو بەشەی دیاردە سروشتییەکە پێکدەهێنن کە حساب ناکرێت، بەڵام جێگای حاڵەتە سەرەتاییەکانی تێڕوانینی میکانیکی کۆن دەگرنەوە.\nخاڵێکی تر کە پەیوەستە بە کۆزمۆلۆژیای نوێوە، شایانی هەڵوێستەکردن و تێڕامانە ئەوەیە لە سەرەتای دەستپێکی زەمەندا لەوانەیە یاساکانی سروشت زۆر جیاوازبوبن لەو حاڵەتەی ئێستا دێتە بەرچاومان. بەمجۆرە، دەبێت وەها ڕەچاوی یاساکانی سروشت بکەین کە بە بەردەوامی لەگەڵ دۆخەکەدا دەگۆڕێن، نەک بە پانتایی فەزا – زەمەن هەر نەگۆڕن. ئەوەی یەکەمجار ئەم ئایدیایەی خستەڕوو میلن ٦( Edward Milne 1950-1896) بوو، میلن لەسەر بنەمای ئەو فەرزیەیە گەیشتە ئەو ئەنجامە کە گەردون لە دۆخێکی دیاریکراودا لە هەموو شوێنێک نەگۆڕە و بە شێوەیەکی خۆجێییش گۆییە. ئەم جۆرە فەرزییانە زۆر رازیمان ناکەن، چونکە دەرچونی لۆکاڵی(دەڤەری) لە نەگۆڕ ئەوەندە گەورەیە و ئەوەندە لە بنەڕەتدا گرنگە بۆ دونیای ژیانی ئێمە کەوا دەردەکەوێت هیچ پرینسپێکی نەگۆڕی هەبێت. لەوەش زیاتر، ئەو یاسا سروشتییانەی هەن و بەندن لەسەر قۆناغەکە، دەبێت وا چاوەڕوان بکرێت کە بە هەمان شێوە بەندن لەسەر مەوقعەکەیان لە فەزادا، هەر بۆیەش دەبینین بۆ پارێزگاری لە ئایدیای جوانی تیوری نسبی ئاینشتاین، ئەوا دەبێت هاوشێوەیەکی بنەڕەتی لە نێوان فەزا و زەمەندا بوونی هەبێت. ئەمە لە ڕیشەوە زیاتر دژی گریمانەکەی میلن-ە وەک لەوەی پێویستییەکی پوختی نەگۆڕی بێت لە دابەشبوونی مادەدا.\nتا ئێستا وەدوی رەوتی سەرەکی پەرەسەندنی پەیوەندی نێوان ماتماتیک و فیزیک هەتا رۆژگاری ئەمڕۆ کەوتووین و ئێستاش گەیشتوینەتە دۆخێک کەوا شتێکی خۆشە ئەگەر بکەوینە گفتوگۆ و تاووتوێی ئایندە بکەین. هەمیشە لەم پەیوەندییەدا سیمایەکی ناڕازیبوون هەبووە، بە تایبەتی سنورێک بۆ ئەو مەدایەی کاتیک تیورییە ماتماتیکییەکان بەسەر وەسفکردنی گەردونی فیزیکیدا واری دەکرێن. ئەو بەشەی لەگەڵ گەیشتنی میکانیکی کوانتەمدا راڤەناکرێت زیاتر دووچاری ئیشکالات بووە و لەگەڵ گەیشتنی کۆزمۆلۆژیای نوێشدا دوچاری ئیشکالاتی کەم بووەتەوە، بەڵام هەمیشە هەر ماوە.\nئەم خەسڵەتە ئەوەندە نارەزامەندی لەخۆدەگرێت کە بە ڕای من وا باشترە پێشبینی بکەم کە بۆ خۆی لە ئایندەدا ئاوادەبێت، سەرباری ئەو گۆڕانە سەرسامانەی لە فکرە ئاساییەکانماندا هەن و دەبێت ڕێنماییمان بکەن. ئەمە ئەوە دەگەیەنێت لە بەرانبەر هەموو پلانێک (یان سیستەمێك) کە وەسفێکی سەراپایی گەردون دەکات وێنەیەکی ماتماتیکی هەیە و پێویستە وەها فەرزی بکەین ئەگەر کەسێک ماریفەتی تەواوی ماتماتیکی هەبێت ئەوا دەتوانێت، نەک هەر داتا ئەسترۆنۆمییەکە، بەڵکو بە هەمان شێوە، هەموو ڕوداوە مێژوییەکان کە لە دونیادا ڕودەدەن، تەنانەت هەرە بچکۆلەکانیش، کورت بکاتەوە. بێگومان، لە هەقیققەتدا لە سەروو قودرەتی ئنسانەوەیە کە بتوانێت ئەم هەمو کوتکردنەوانە ئەنجام بدات، چونکە ئنسان بەو جۆرەی لە ژیاندایە، مەحالە بتوانێت حساباتی ڕوداوەکانی ئایندە بکات، بەڵام ئەو مێتۆدانەی بەکاریان دەهێنین بۆ خوێندنەوەی ئایندە پێویستە زۆر باش پێناسەکرابن. سیستەمەکە لەوانەیە ملکەچی پرینسپی سادەکاری نەبێت چونکە لەو کاتەدا زیاتر ئاڵۆز دەبێت، بەڵام مومکینە بە باشی مەحکومی پرینسپی جوانی ماتماتیکی بێت.\nحەزدەکەم پێشنیازێک بخەمەڕوو سەبارەت بە پلانی لەمجۆرە کە چۆن دەرکی پێ بکرێت. ئەگەر قۆناغی ئێستا (واتە تەمەنی گەردون) بڵێین ٢ بلیۆن ساڵە و بە زمانی یەکەی زەمەن بە نەگۆڕی ئەتۆمی پێناسی بکەین، ئەوا ژمارەیەکمان بۆ دەردەچێت کە بڕەکەی 1039 ، ئەم ژمارەیە تەمسیلی ئێستا دەکات. ئنجا تۆ بڵێی ئەو هەموو روداوانەی ئێستا ڕوودەدەن ئیشارە نەبن بۆ خاسیەتی ئەم ژمارە گەورەیە؟ لەوەش شمولیتر، ئایا هەموو سەرتاپای مێژوی گەردون هێما نییە بۆ خاسیەتەکانی زنجیرەیەک لە ژمارە سروشتییەکان؟. لە یەکەم ڕوانیندا وا دەردەکەوێت گەردون زۆر لەوە ئاڵۆزترە و بەراوردێکی ئاوا مومکین نییە. بەڵام وای بۆ دەچم ئەم رەتکردنەوەیە هەروا بەردەوام نابێت، چونکە ژمارەیەکی وەکو 1039 لە ئاسابەدەر ئاڵۆزە، ئەویش لەبەر ئەوەی بێشومار گەورەیە. دەتوانین بە ڕێگایەکی کورت بینوسینەوە، بەڵام دەبێت ئەمە لە ئاستی ئەو هەقیقەتەدا نابینامان نەکات کە پێویستە خاسیەتەکانی لە ئاسا بەدەر ئاڵۆزبن.\nبەمجۆرە ئەو ئیحتیمالاتە لە ئارادا هەیە کە خەونی دێرینی فەیلەسوفان لەمەڕ بەستنەوەی هەموو سروشت بە سیما و خاسیەتە سەراپاییەکانی ژمارەوە رۆژێک دێت کە دەرکی پێ بکرێت. بۆ ئەنجامدانی ئەم پرۆژەیە، فیزیک دەبێت رێگایەکی درێژ پەرەپێبدات بۆ داڕشتنی ئەو وردەکارییەی چۆن ئەم پەیوەندییە بونیات بنرێت. یەکێک لەو سەرەداوانە بۆ ئەم پەرەسەندنە تەواو ڕوون و ئاشكرایە، بە تایبەتی، خوێندنی ژمارە تەواوەکانە لە ماتماتیکی هاوچەرخدا کە بێ دابڕان بەستراوە بە تیوری دالەکانی(فەینکشەکانی) گۆڕاوە ئاوێتەکانەوە، لەوە پێش بینیمان چۆن هەلێکی باش هەیە لە پێکهێنانی بناغەی فییزیکی ئایندە. حلکردنی ئەم فکر و ئایدیایە رێگا خۆش دەکات بۆ بەستنەوەی تیوری ئەتۆمی و کۆزمۆلۆژی پێکەوە.\n١. ئەمە یەکێک بوو لەو گروپانەی کە هێنریک لۆرێنتس وەک رابەرەکەی ناسراوە، لە سەرەتا سەدەی بیستەمدا کۆمەڵێک یاسای فیزیکی کلاسیکی و کوانتەمی لەخۆگرتبوو.\n٢. مەبەست لە فیزیکناسی هۆڵەندی هێندریک لۆرێنتسە (1928-1853)\n٣. لە تیوری کشانی گەردوندا، مەبەست لە لادانە–سورەکان ئەوەیە کە گالاکسییەکان لە یەکتر دوردەکەونەوە، بەڵام لە لادانە-شینەکاندا گالاکسییەکان لە یەکتر نزیک دەبنەوە، ژمارەی گالاکسییەکان، بێگومان لەو سەردەمەدا نزیکەی چل بوون، تەنها سیانیان بە ئاراستەی لای ئیمە دەجوڵان، واتە لادانی-شینیان هەبوو، هەموو ئەوی تر لادانی-سوریان هەبوو.\n٤. بێگومان ئەو ژمارەیە کە بە حساب تەمەنی گەردونە، هی ساڵانی سییەکانی سەدەی بیستەمە. ئێستا تەمەنی گەردون یان بڵێین بیگ-بانگ کە تەقییەوە 13.8 بلیۆن ساڵە.\n٥. جۆرج لێمەترێ (1966-1894)، رابەری هەرە مەزنی بیگ-بانگ، لە ساڵی 1927 پەیپەرێکی نوسی، بە داخەوە لە ژورناڵێکی لۆکاڵیدا بڵاویکردوە، کە هێچ شۆرەتێکی نێودەوڵەتی زانستی نەبوو. لە پەیپەرەکەیدا، جگە لەوەی بانگەشەی کشانی گەردونی کرد، لە هەمان کاتدا هەنگاوێکی زۆر گەورەتری هەڵگرت، ئەویش گەردون لە ئەتۆمێکی بەرایی زۆر بچکۆلەوە دەستی پێکردووە. کاتێک چەمکی تیورییەکەی خۆی بە ئاینشتاین نیشاندا، ئاینشتاین گوتی،’ ماتماتیکەکەت جوانە، فیزیکەکەت کارەساتە.’ لێمەترێ قەشە بوو، بەڵام لە هەمان کاتدا ماتماتیکناس و فیزیکناس بوو. کاتێک لە ساڵی 1953 پاپا تیوری بیگ-بانگی لێمەترێی لە گوتارێکی دینیدا بەکارهێنا بۆ ڕاکێشانی سۆزی خەڵکی ئیمانداران، لێمەترێ زیارەتی کرد و پێی گوت تکایە زانست و ئاین تێکەڵ مەکە، ئەوە دوو دونیای جودان. دوایی کە لێیان پرسی ئیمانی چۆن بە خودایە، لە وەڵامدا گوتی،’ من ئیمانم بە هەقیقەت هەیە لە دوو لایەنەوە، هەقیقەتی زانستی و هەقیقەتی ئاینی، هیچیان تێکەڵ ناکەم.’\n٦. میلن، تیورییەکی لەمەڕ کشانی گەردون داڕشت کە لەوەی ئاینشتاین جودابوو، لە گەردونەکەی میڵندا، بە پێچەوانەی ئەوەی ئێستا و ئەوەی ئاینشتاینەوە، مادە بە تەرزێکی هۆمۆجینەس دابەشنەبووە لەسەرەتادا، ئەمە جگە لەوەی کارلێکی کێشکردنیشی نەخستە دووتوێی مۆدڵەکەیەوە.\nئەم گوتارە لە ساڵی 1938 دا نوسراوە.\nداستانی لەدایکبونی چەمکی چاڵە-ڕەشەکان لە هاوکێشەکانی ئاینشتایندا\nby فیزیک بۆ کورد · Published 2020-12-12\nby فیزیک بۆ کورد · Published 2020-12-17 · Last modified 2020-12-18\nفیزیای سەدەی 21\nby فیزیک بۆ کورد · Published 2021-02-07\nNext story دیکارت: میتۆدی ماتماتیکی و فەلسەفەی میکانیکی\nPrevious story جەنابی نیوتن، ببورە!


وڵاتێكی ڕۆژئاوا بڕیاری دا یه‌ك ملیۆن پەنابەر وه‌ربگرێت\nکارزان گلی 11/01/2019 - 21:11 بڵاوکراوەتەوە لە تاراوگە\nحكوومه‌تی كه‌نه‌دا ئاشكرای كرد له ماوه‌ی 3 ساڵی داهاتوودا له به‌رنامه‌یاندایه یه‌ك ملیۆن پەنابەر وه‌ربگرن، چونكه وڵاته‌كه‌یان پێویستی پێیه.\nئه‌حمه‌د حوسێن ئه‌ندام په‌رله‌مانی كه‌نه‌دا كه بۆ خۆشی یه‌كێكه له‌و كه‌سانه‌ی كۆچبه‌ره و به ره‌گه‌ز خه‌ڵكی سۆماڵه، له راپۆرتێكدا كه خستیه به‌رده‌م په‌رله‌مانی وڵاته‌كه‌ی، چه‌ند زانیارییه‌كی له‌باره‌ی پەنابەران ئاشكرا كرد.\nحوسێن ئاشكرای كرد كه حكوومه‌تی كه‌نه‌دا بڕیاری داوه له ساڵی 2019دا 330 هه‌زار پەنابەر وه‌ربگرێت و له 2020یش 341 هه‌زار پەنابەر وه‌رده‌گرێت و له 2021یش 350 هه‌زار پەنابەر وه‌رده‌گرێت.\nئاماژه‌ی بۆ ئه‌وه‌ش كرد كه له‌وه‌ته‌ی كه‌نه‌دا ده‌رگای به‌رووی كۆچبه‌راندا كردووه‌ته‌وه، وڵاته‌كە له هه‌موو روویه‌كه‌وه به‌هێز بووه، هه‌روه‌ها وه‌رگرتنی یه‌ك ملیۆن پەنابەر له‌لایه‌ن كه‌نه‌داوه به گرنگ وه‌سف كرد.\nئه‌و ئه‌ندام په‌رله‌مانه، باسی له گه‌شه‌كردنی ژماره‌ی دانیشتوان كرد له كه‌نه‌دا، ئه‌ویش به هۆی پەنابەرانەوە، چونكه پەنابەران زیاتر وه‌چه ده‌خه‌نه‌وه، نه‌ك خه‌ڵكی كه‌نه‌دا.\nوڵاتی كه‌نه‌دا ژماره‌ی دانیشتوانه‌كه‌ی 37 ملیۆنه، له هه‌ر 5 هاووڵاتیه‌كی كه‌نه‌دی یه‌كیان پەنابەره. ئه‌و وڵاته له ساڵی 1990ه‌وه تاوه‌كو ئێستە 6 ملیۆن پەنابەری وه‌رگرتووه و ئیقامه‌ی پێداون.\nمیدیاكانی ئه‌مریكا به گرنگییه‌وه باس له وه‌رگرتنی پەنابەر ده‌كه‌ن له لایه‌ن كه‌نه‌داوه. ئه‌وان ئاماژه ده‌ده‌ن له كاتێكدا وڵاتانی ئه‌ورووپی ده‌رگا به‌رووی پەنابەراندا داده‌خه‌ن، كه‌چی كه‌نه‌دا به پێچه‌وانه‌ی وڵاتانی ئه‌ورووپی، ده‌رگای به‌رووی پەنابەردا كردووه‌ته‌وه.\nدۆناڵد ترەمپ سه‌رۆكی ئه‌مریكا، ساڵێك به‌ر له ئێستە دژایه‌تی خۆی بۆ وه‌رگرتنی په‌نابه‌ر له وڵاته‌كه‌ی راگه‌یاند. بۆیه له ساڵی 2017 ژماره‌ی دانیشتوانی ئه‌مریكا 13.7%ی له‌و كه‌سانه پێكده‌هات كه بیانی بوون و ئه‌و رێژه‌یه‌یش له ساڵی 2016 به 13.5% خه‌مڵێنراوه.\nهاوسه‌رۆكی هه‌ده‌په: دووبارە لە ئیستەنبۆڵ سەردەكەوین\nئاكپارتی و هەدەپە شەڕ لەسەر 200 هەزار كوردی ئیستەنبۆڵ دەكەن\nدادگای توركیا دەستی بەسەر شاره‌وانیی قارسدا گرت


’دەوامى بە نۆرە’\nوەزارەتى پەروەردەى حکومەتى هەرێم پەروەردەکانى ئاگادارکردووەتەوە ئامادەکاریی بکەن بۆ کردنەوەى دەرگاى قوتابخانەکان، بۆ بڕیارى کۆتایش چاوەڕوانى کۆبوونەوەى لیژنەى باڵاى روبەڕبوونەوەى کۆرۆنایە.\nچاوەڕواندەکرێت حەوتى ئەم مانگە لیژنەکە کۆبێتەوە بۆ هەڵسەنگاندنى دۆخى کۆرۆنا لە هەرێم و بریاردان لەبارەى درێژکردنەوەى داخستن یان کردنەوەى دەرگاى قوتابخانەکان.\nدکتۆر سەیوان فەرەج بریکارى وەزارەتى پەروەردەى حکومەتى هەرێمى کوردستان بە "ناس کورد" ى راگەیاند، هەموو بەڕێوەبەرایەتیە گشتییەکان ئاگادار کراونەتەوە کە ئامادەکارى بکەن بۆ کردنەوەى خوێندنگەکان کە ئەویش ڕێکارە تەندروستیەکانى وەک پاکژکردنەوە و دەمامک و سەرجەم ڕێگاکانى تر.\nوتیشى "نیازمان وایە هەندێک لە پرۆگرامەکانى خوێندن نەهێڵین بەتایبەتى ئەوانەى کە دوبارەن و کاریگەرى لەسەر قۆناغى دواتر دروست ناکەن، هەروەها پشوەکانیش کەمدەکرێنەوە".\nبەپێی بڕیارى پێشووى لیژنەکە، داخستنى قوتابخانەکان تاوەکو 10ی ئەم مانگە بەردەوامى دەبێت.\nئالان حەمە سەعید، وەزیری پەروەردەی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە لێدوانێکیدا بۆ ڕۆژنامەنووسان کە "ناس کورد" بینیویەتى (29ی کانونی یەکەمی 2020) ڕایگەیاند، "ئەگەر دۆخەکە پێویست بکات بەدڵنیاییەوە بڕیار لەوە دەدرێت قوتابخانەکان نەکرێتەوە لەسەر بنەماى هەڵسەنگاندنی تەندروستی، دواتر لیژنەی باڵای ڕوبەڕوبونەوەی کۆرۆنا بڕیاری لەبارەیەوە دەدات".


سەرهەڵدان و بنەماکانی مافی هاووڵاتیبوون (بەشی دووەم و کۆتایی)\nئازاد وەڵەدبەگی 28, 02, 2019\nخاوەنڕایان بە سەرنجدان بە تێڕوانین و گۆشەنیگای خۆیان کۆمەڵێک بنەمای جیاوازیان بۆ هاووڵاتیبوون دیاری کردووە، کە لە خوارەوە ئاماژەیان پێ دەکەین:\n١) زانا-تەوەری: هاووڵاتی بە سروشت کەسێکی مڵومۆکەرە. زانا-تەوەری گرنگترین بنەمای هاووڵاتیبوونە و هەنگاوی یەکەم لەم بوارەدا، بەشداریی چالاک و هەستکردن بە بەرپرسیارێتییە. ئاگاداربوون لە بابەتە مێژوویی، کۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیرییەکان لەسەر ئاستی لۆکاڵی، نیشتمانی و نێودەوڵەتی، بە پێشزەمینەی سەرەکیی زانا-تەوەری دادەنرێت.\n٢) نیشتمانپەروەری: هاووڵاتی هەست بە پێبەندی دەکات بەرامبەر بە شار و وڵاتی خۆی. نیشتمانپەروەری، بە واتای ئەمەگداری دێت بەرامبەر بە وڵاتی خۆت و لەبەرچاوگرتنی بەرەژەوەندیی کۆمەڵگە لە چالاکییە ڕۆژانەیییەکاندا. یەکێک لە پرسە ڕاستینەکانی هاووڵاتیبوون، هەستکردنە بە وابەستەییی کۆمەڵایەتی بە کەلتوور و داب و نەریت و...ی وڵاتێک، کە ڕەنگدانەوەی ڕاستینەی ئەم هەستە ئەوەیە کە هاووڵاتی، خاک و نیشتمانی خۆی بە ماڵی خۆی بزانێت.\n٣) یاساپەروەری: یاسا وەک فاکتەرێکە کە زەمینەی تۆکمەیی و یەکگرتوویی لە نێوان تاکەکانی کۆمەڵگە دەستەبەر دەکات. هاووڵاتی هەوڵ دەدات تا یاساکان لە ژیانی تایبەتی خۆیدا بەکار بهێنێت، هەرچەندە پێچەوانەی بەرژەوەندییە تایبەتییەکانیشی بێت. ئەو سەرەتا پابەندبوونی کرداریی خۆی بە یاسا بە ئەرکی خۆی دەزانێت و، هەر جۆرە ناڕەزایەتییەکی خۆی بەرامبەر بە یاسا لە کەناڵی دیالۆگەوە بەرەو پێش دەبات.\n٤) هەستکردن بە بەرپرسیارێتی: هاووڵاتیبوون چەمکێکە کە پەیوەندیی بەوەوە هەیە تاکەکان هەست بە بەرپرسیارێتی بکەن. جوانترین هەستی هاووڵاتی، هەوڵدانە بۆ هاوکاریکردن و لەئەستۆگرتنی بەرپرسیارێتیی خۆی و کەسانی تر.\n٥) بەشداریکردن: ئەرەستۆ، کۆمەڵگەی سیاسی بە کۆمەڵگەیەکی ئەخلاقی دەزانێت، کە تێیدا هاووڵاتیان لە ڕێگەی بەشدارییەوە پێش دەکەون. بەشداری، تەنیا ئەوە نییە کە تاک وەک دەنگدەر دەربکەوێت، بەڵکوو لە پرۆسەی هاووڵاتیبووندا دەبی ڕۆڵێکی ستراتیژیی هەبێت و پەرەپێدەری فەرهەنگی هەستکردن بە بەرپرسیارێتی بێت. بەشداریکردن بە واتا فراوانەکەی، بریتییە لە دەستەبەرکردنی هەلی تێکەڵبوونی ئۆتۆماتیکی لە هەموو بوارەکانی ژیانی گشتی، کە ئەمەیش جیاوازە لە بەشداریپێکردن کە بە واتای بەخشش دێت لە لایەن دەسەڵاتداران بەرامبەر بە ڕەعیەت و ژێردەستەکانیان کە ملکەچن بۆ ئەوان، چونکە بەشداریپێکردن بەو واتایە لەگەڵ چەمکی هاووڵاتیبوون و بنەماکانیدا ناکۆکە. هەر بۆیە لە هزری سیاسیی ڕۆژاوایی، بەشداریکردن ئەو کردارەیە کە جیاوازی لە نێوان هاووڵاتی و ڕەعیەتدا دیاری دەکات؛ ڕەعیەت ملکەچە و حوکم ناکات، بەڵام هاووڵاتی بەپێچەوانەوە لە ڕێگەی چالاکیی سیاسی و ئەنجومەنە هەڵبژێردراوەکانەوە حوکمی دەوڵەتەکەی دەکات.\n٦) ڕەخنەگری و قبووڵکردنی ڕەخنە: ڕەخنەگری و قبووڵکردنی ڕەخنە بە بنەمایەکی سەرەکیی هەڵسوکەوتی کاریگەر لە نێوان هاووڵاتیاندا دادەنرێت. ئەوان دەبێت تواناییی ئەوەیان هەبێت سەرنج بخەنە سەر کار و کاردانەوەکانی ناو کۆمەڵگە و، پاشان لێکدانەوەیەکی هزریی ڕێکوپیک و لۆژیکیی بۆ بە مەبەستی باشترکردنی پرۆسەکە بخەنە ڕوو. قبووڵکردنی ڕەخنەیش بە واتای توانای لێکدانەوەی بیروبۆچوونی ئەوانی تر و پاشان تێگەیشتن لە لۆژیک و چەمکی پیادەکردن و پەسندکردن یان ڕەتکردنەوەی دێت.\n١) جەختکردنەوە لەسەر بەهای هاووڵاتیبوون، دەبێتە هۆی هەستکردن بە تەناهی و سەقامگیری و دەرچوون لە خانەی ملکەچی لە چوارچێوەی بنەما و بەهاکانی هۆشیاریی خودی کە لە شێوازی تێکەڵبوون بە کۆمەلی نیشتمانی ڕەنگ دەداتەوە. بۆ دەستەبەربوونی ئاسایشی کۆمەڵگە، پێویستە کە وا هاووڵاتیان ببنە خاوەن هۆشیارییەکی بەرز و ئاشنابوون بە بەهاکانی بەشداری، پێبەندی، هەستکردن بە بەرپرسیارێتی و دەربڕینی ئارەزوویان بۆ بەشداریی سیاسی و دانبەخۆداگرتن بەرامبەر بە قەیرانە ئابوورییەکان.\n٢) بەهای هاووڵاتیبوون جەخت لەسەر سەربەخۆییی خودی دەکاتەوە، کە ئەمەیش بە واتای توانای تاک دێت بۆ ڕەخنەلەخۆگرتن و بەم جۆرە چوارچێوە و ئاستی تواناکانی خۆی بۆ بەشداریکردن لە بەرەوپێشبردنی خۆی و کۆمەڵگە، دەناسێت.\n٣) هاووڵاتیبوون ڕێبەرێکی کردارییە بۆ کاراکردنی ناسنامه‌ی فەرهەنگی لە کۆمەڵگە، چونکە ژیان لە کۆمەڵگەیەکی ئارام و سەربەخۆ لە ڕووی هزری و فەهەنگییه‌وه، وا دەخوازێت کە ناسنامه‌ی فەرهەنگی پارێزراو بێت و، ئەمەیش بەکردەوە بەدی نایەت تەنیا لە ڕێگەی بەشداریی کارا لەناو کۆمەڵگە لە هەموو بوارەکانی هزری، کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابووری. ئەو کاتەی کە ئەمە بەدی بێت، ئەوا ناسنامه‌ی تاک لە کۆمەڵگە بەرجەستە دەبێت و بەم جۆرە سیماکانی کۆمەڵگە لە ڕێگەی داهێنانی ڕۆڵەکانی و بەرهەمە هزری و کردارییەکانیان فۆرم وەردەگرێت.\n٤) چەسپاندنی بنەمای یەکسانی لە نێوان تاکەکانی کۆمەڵگە لە گەرەنتیکردنی مافەکان و بەجێگەیاندنی ئەرکەکان، کە ئەمەیش دەبێتە هۆی چەسپاندنی دەوڵەتی هاووڵاتی کە لە ئەنجامدا ئاستی سەقامگیریی کۆمەڵگە بەرزتر دەکاتەوە.\n٥) داننان بە فرەڕنگی لە کۆمەڵگە لە ڕووی ئایینی، زمانی، ڕەگەزی، بیروبۆچوون، سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی و...، کە ئەمەیش دەبێتە هۆی بەهێزبوونی پەیوەندیی نێوان هاووڵاتیان.\nچەمکی هاووڵاتیبوون بەپێی ئەو گۆشەنیگایەی کە سەیر دەکرێ، ڕەهەندی جیاوازی هەیە کە بریتین لەمانەی خوارەوە:\n١) ڕەهەندی مەعریفی/ڕۆشنبیری: مەعریفە بە ڕەگەزێکی سەرەکی دادەنرێت لە جۆرێتیی ئەو هاووڵاتییەی کە دامودەزگەکانی کۆمەڵگە هەوڵی بۆ دەدەن. ئەمەیش بەو واتایە نایەت کە کەسێکی نەخوێندەوار هاووڵاتی نییە، چونکە ئەویش بەرپرسیارێتیی خۆی هەڵدەگرێت و پێبەندیی هەیە بە نیشتمانەکەی، بەڵام مەعریفە ئامرازێکە کە دەبێتە هۆی بنیاتنانی ئەو لێهاتوویی و توانایەی کە هاووڵاتی پێویستی پێیەتی.\n٢) ڕەهەندی شارەزایی: مەبەست شارەزایییە هزرییەکانە، وەک بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە، لێکدانەوە و چارەسەرکردنی گرفتەکان و ...؛ بە جۆرێک کە ئەو هاووڵاتییەی کە خاوەنی ئەم شارەزایییانە بێت، ئەوا باشتر دەتوانێ بابەتەکان لێک بداتەوە و، لە کردار و گوفتارەکانیدا زیاتر لۆژیکی و عەقڵانییە.\n٣) ڕەهەندی کۆمەڵایەتی: مەبەست لێهاوتووییی کۆمەڵایەتییە لە پێکەوەژیان لەگەڵ ئەوانی تر و کارکردن لەگەڵیاندا.\n٤) ڕەهەندی پێبەندی: هەمان ڕەهەندی نیشتمانییە و مەبەست چاندنی پێبەندییە لەناو تاکەکانی کۆمەڵگە بۆ کەلتوور و کۆمەڵگە و نیشتمانی خۆیان.\n٥) ڕەهەندی بەهاکان: مەبەست، بوونی هەندێ بەهایە وەک: دادپەروەری، یەکسانی، لێبووردەیی، ئازادی، دیموکراسی و هتد.\n٦) ڕەهەندی شوێن: مەبەست ئەو چوارچێوە ماددی و مرۆیییەیه کە هاووڵاتی تێیدا دەژی؛ واتە ئەو ژینگە لۆکاڵییەی کە تێیدا فێر دەبێت و لەگەڵ تاکەکاندا هەڵسوکەوت دەکات.\nچەمکی هاووڵاتیبوون لە عێراق\nدەوڵەتی عێراق هەر لە ساڵی ١٩٢١ەوە هەتا ئەمڕۆ، لەسەر ئاستی سیاسی و کۆمەڵایەتی و بەتایبەت لە ڕووی خوڵقاندنی هەست و سۆزه‌وه بەرامبەر بەم دەوڵەتە نوێیە، لەگەڵ کۆمەڵێک ئاستەنگ و گرفت دەستەویەخە بووە. هەر بۆیە، چەمکی هاووڵاتیبوون لەم وڵاتە بە هۆی پێبەندییە لاوەکییەکانی نەتەوەیی و تائیفی، ئاستەنگی گەورەیان لە بەردەم جێگیربوونی ناسنامه‌ی عێراقیدا دروست کردووە. سروشتی پەیوەندیی نێوان دەوڵەت و هاووڵاتی بریتییە لە پەیوەندیی وەرگرتن و پێدان؛ بەو واتایە کە هاووڵاتی کۆمەڵێک ئەرکی لەسەر شانە بەرامبەر بە دەوڵەت، وەک: خۆشەویستی بۆ وڵات و بەرگریلێکردنی لە کاتی هەڕەشە و هتد. لە هەمان کاتدا دەبێ دەوڵەتیش پابەندییەکانی خۆی بەرامبەر بە هاووڵاتی جێبەجی بکات و مافەکانی گەرەنتی بکات و لێ نەگەڕێت پێشێل بکرێن و ژیانێکی شیاوی بۆ دابین بکات و هتد.\nسەبارەت بە ڕێزگرتن لە مافی هاووڵاتیبوون لە عێراق دەتوانین بێژین، کە حاڵی دەوڵەتی عێراقیش وەک حاڵی دەوڵەتانی دیکەی عەرەبییە، کە تێیدا چەمکی هاووڵاتیبوون وەک پێویست لە کەلتووری سیاسیی ئەم وڵاتەدا جێگیر نەبووە و، سەرەڕای ئەوەی کە دەستوورەکانی عێراق بە درێژاییی ٩ دەیەی ڕابردوو بە شێوەیەکی ڕواڵەتی جەختیان لەسەر مافە سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان و پرەنسیپی یەکسانی لە نێوان هاووڵاتیاندا کردۆتەوە، بەڵام لە واقعی کرداریدا بنەمای هاووڵاتیبوون وەک پێویست نەچەسپاوە و بەردەوام گرفت و قەیران لە پەیوەندیی نێوان هاووڵاتیان و دەوڵەتدا هەبووە.\nلە ڕووی مێژوویییەوە، ئەو دەسەڵاتدارانەی کە فەرمانڕەوایییان لە عێراقدا کردووە، لەسەر بنەمای جیاکاری لە نێوان هاووڵاتیان مامەڵەیان لەگەڵ خەڵکدا کردووە؛ هەر بۆیە ئەوەی کە دەسەڵاتی لەدەست بووە، ئەم بابەتەی وەک ئامرازێک بەکار هێناوە بۆ پاوانکردنی ئیمتیازات و بەرژەوەندییەکان بۆ گرووپ، هۆز و تائیفە و نەتەوەیەکی دیاریکراو و، لایەنەکانی دیکە لە سیستەمی حوکمڕانی زیانمەند بوونە. بۆ نموونە هەتا پێش ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣ و باڵادەستیی تائیفەی سوننە، کورد و شیعە بە هۆی ناسنامه‌ی نەتەوەیی و تائیفیی جیاوازه‌وه لە ناوەندەکانی دەسەڵات دوور دەخرانەوە و پەراوێز دەخران. لە پاش ساڵی ٢٠٠٣ و باڵادەستیی شیعە لە سیستەمی فەرمانڕەوایی، تائیفەی باڵادەست هەموو ئامرازەکانی دەسەڵاتی بۆ خۆی پاوان کردووە و لایەنەکانی دیکەی پەراوێز خستووە.\nهەروا یەکێکی تر لە کێشە گەورەکانی بەردەم جێگیربوونی چەمکی هاووڵاتیبوون، کێشەی نەتەوەیییە لە نێوان عەرەب و کورد و تورکمان کە ڕووداوە مێژوویییەکانی ڕابردوو کەلێنێکی گەورەی لەناو ئەم کۆمەڵگەیەدا دروست کردووە. کاتێک کە باس لە کێشەی هاووڵاتیبوون و نەتەوەکان دەکەین لە عێراقدا، کێشەی کورد دیارترینی ئەو گرفتانەیە کە لەم وڵاتەدا سەری هەڵداوە. هاووڵاتیی کورد زیاتر لەوەی ئینتیمای بۆ عێراق هەبێت، ئینتیمای بۆ کوردستانی گەورە هەیە و ئەمەیش لە ناخی هاووڵاتیی کورددا ڕەگی داکوتاوە؛ بە جۆرێک کە چەمکی عێراقیبوونی فەرامۆش کردووە و ئەمەیش وای کردووە هەستکردن بە ناسنامه‌ی عێراقی لە لای لاواز بێت.\nلەناو عەرەبیش، ڕۆحی یەکگرتن لەگەڵ دەوڵەتە عەرەبییەکانی تر لە لایان بەهێزە؛ ئەمەیش وای کردووە عەرەبەکانی عێراق و لەوانەیش حزبی بەعس هەموو هەوڵی خۆیان بۆ بەدیهێنانی ئەم ئامانجە بخەنە کار، کە لە بەرامبەردا ئەم بەهێزبوونەی ڕۆحی نەتەوەییی عەرەب وا دەکات، کە ئینتیمایان بۆ ناسنامه‌ی عێراقیبوون لاواز بێت. لە دۆخێکی لەم جۆرەدا، عێراق بە ئاراستەی نەتەوەگەریی عەرەبیی زۆرەملێیانە لەسەر حیسابی نەتەوەکانی تر هەنگاو دەنێت، کە لە ئەنجامدا نەتەوە ناعەرەبەکانی دانیشتووی عێراق بە شێوەیەکی نالۆژیکی دەبنە قوربانی و بە چەندین شێوازی جۆراوجۆر دەچەوسێنرێنەوە.\nهەر بۆیە، لە بارودۆخێکی لەم جۆرە کە لە عێراقدا هەبووە، هەر لە سەرەتای دروستبوونی لە ساڵی ١٩٢١ هەتا ساڵی ١٩٥٨ و دامەزراندنی سیستەمی کۆماری و پاشان دەسەڵاتی حزبی بەعس لە ساڵی ١٩٦٨ و ئینجا ڕووخانی بەعس لە ساڵی ٢٠٠٣ و پاش ئەویش، هاووڵاتیبوون وەک بەهایەک لە عێراقدا نەچەسپیوە. بۆ نموونە لە سەردەمی بەعس، حزبی بەعس وەک تاکە حزبی دەسەڵاتدار خاوەنی ١١ ملیۆن ئەندام بوو و حزبیبوون سەرچاوەی بەدەستهێنانی هەموو ماف و ئیمتیازاتێک بوو. هەر بۆیە "هاووڵاتیبوونی حزبی"، تاکە پەناگە بوو بۆ هاووڵاتی بۆ ئەوەی بتوانێ مافەکانی بەدەست بهێنێ و دەستکەوتی سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتی بۆ خۆی دەست بخات.\nلە پاش ساڵی ٢٠٠٣ و گەشەکردنی پتری چەمکی تائیفەگەری لە عێراق، دابەشکردنی پۆست و ئیمتیازات لەسەر بنەمای پشکپشکێنەی تائیفی، نەتەوەیی و حزبی هەر لە سەردەمی ئەنجومەنی حوکمەوە (مجلس الحکم) تا بە ئەمڕۆ بەردەوام بووە و، لە ڕووی ناوەڕۆکەوە گۆڕانێکی بنەڕەتیی لەگەڵ سەردەمەکانی پێشووتر نییە و بەکردەوە دەوڵەتێک لەسەر بنەمای تائیفی هاتۆتە دامەزراندن، هەرچەند بەفەرمییش لە دەستووردا جێگیر نەکرابێت.\nبنەمای هاووڵاتیبوون لە هەموو دەستوورەکانی عێراق لە ساڵی ١٩٢٥ هەتا ٢٠٠٥ باسی لێوە کراوە و، ئەم دەستوورانە لە ڕووی تیۆرییەوە جەختیان لەسەر ئەم بنەمایە کردۆتەوە، بەڵام ئەم بنەمایە ڕۆڵی ڕاستەقینەی خۆی لە مومارەسەکردنی ماف و ئەرکەکاندا نەبینیوە. دەسەڵاتدارانی عێراق بە درێژاییی مێژووی خۆیان، هەوڵی بڵاوکردنەوەی کەلتووری ئەرکیان داوە لەناو هاووڵاتیان. هاووڵاتیی عێراقی بەردەوام ئاشنای ئەرکەکانی بووە بەرامبەر دەوڵەت و دەسەڵات و حزبی فەرمانڕەوا و بەردەوام لە مافەکانی بێبەش کراوە و، بە درێژاییی ٩٠ ساڵی ڕابردوو ئەمە کەلتوور و سیاسەتی زاڵ و باڵادەست بووە.\nلەم وتارەدا، باسمان لە چەندین چەمک و لایەنی جۆراوجۆری هاووڵاتیبوونم کرد و بۆمان دەرکەوت کە ئەم چەمکە ڕەگ و ڕیشەکانی دەگەڕێتەوە بۆ شارستانییەتی یۆنانی و ڕۆمانی و لە پاش چەرخی ڕێنسانس لە ئەوروپا گەشەی کردووە تاکوو گەیشتووەتە ڕۆژگاری ئەمڕۆ و، لەم قۆناغە مێژوویییانەیشدا بە کۆمەڵێک شێواز و واتای جۆراوجۆردا تێ پەڕیوە. ئەمرۆ واتای چەمکی هاووڵاتیبوون بە ماف و ئەرکەکانەوە گرێدراوە؛ واتە هاووڵاتی کۆمەڵێک مافی هەیە، کە پێویستە دەوڵەت گەرەنتی و دەستەبەری بکات و لە بەرامبەریشدا دەبێت هاووڵاتی ئەرکی خۆی بەرامبەر بە نیشتمانەکەی بەبەرپرسیارێتییەوە جێبەجێ بکات.\nهەروا سەبارەت بە گەشەکردنی چەمکی هاووڵاتیبوون لە عێراق، بۆمان دەدەکەوێت کە ئەم چەمکە هەرچەندە لە ڕووی تیۆرییەوە لە دەستوورە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق هەر لە چەرخی پاشایەتی تاکوو ئەمڕۆ ڕەنگی داوەتەوە، بەڵام لە ڕووی کردارییەوە ئەم چەمکە وەک پێویست لەناو کۆمەڵگەدا جێگیر نەبووە. لە ساڵانی ڕابردوو، چەمکی هاووڵاتیبوون لە عێراق لە قازانجی ناسنامە نەتەوەیی و تائیفی و حزبییەکان لە پاشەکشەدا بووە و، لەم ساڵانەی دواییدا ئەم ناسنامە لاوەکییانە زیاتر بەرجەستە کراون. هەر بۆیە، دەتوانین بڵێین بە هۆی ئەدای خراپی دەسەڵاتداران و نائامادەییی دەوڵەتی عێراق لە پراکتیزەکردنی دروستی ئەم چەمکە، هاووڵاتیبوون لە عێراق لە بەردەم ئاڵنگاری و ئاستەنگی زۆر گەورەدایە و، ئەوەی کە دەبینرێت ئەم وڵاتە پتر لەوەی وڵاتی مافەکان بێت وڵاتی ئەرکەکانە.


ماچكردن چ نه‌خۆشییه‌ك ده‌گوازێته‌وه؟\n12/2/2019 09:38 AM\nنه‌خۆشی مۆنۆناكلێیۆسیس كه به "نه‌خۆشی ماچ" ناسراوه، نه‌خۆشییه‌كی باوه كه به‌هۆی ڤایرۆی ئێپستین-بار له‌ڕێگه‌ی لیكی ده‌مه‌وه ده‌گوازرێته‌وه.\nجگه‌له‌وه‌ی كه له‌ڕێگه‌ی ماچكردنه‌وه ئه‌گه‌ری ئه‌وه هه‌یه ئه‌م ڤایرۆسه بگوازرێته‌وه، ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ش هه‌یه كه له‌ڕێگه‌ی كۆكه یان پژمین ئه‌م ڤایرۆسه له كه‌سی توشبووه‌وه بگوازرێته‌وه بۆ كه‌سانی ته‌ندروست.\nبه‌پێی ئاماری ناوه‌ندی كۆنترۆڵ و به‌رگری نه‌خۆشی زیاتر 95%ی خه‌ڵكی له قۆناغێك له ژیانیاندا ئه‌م ڤایرۆسه ده‌گرن.\nد.تینا ئاردۆن پزیشكی خێزان له نۆرینگه‌ی مایۆ له فلۆریدا ده‌ڵێت "ئه‌م نه‌خۆشییه زۆر باو و گشتگیره، هه‌رچه‌ند گشتگیرییه‌كه‌ی ناگاته نه‌خۆشی سه‌رمابوون، به‌گشتی له كه‌سانی گه‌وره‌ساڵدا باوه، ئه‌وه‌ش به‌هۆی چۆنێتی بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشییه‌كه‌یه".\nبه‌شێكی زۆر له‌و كه‌سانه‌ی ڤایرۆسی ئێپستین-بار ده‌گرن نیشانه‌كانیان تایبه‌ت به‌و نه‌خۆشییه به‌ڵام به‌شێكیشیان نیشانه‌كانیان له‌گه‌ڵ نه‌خۆشی دیكه وه‌ك یه‌كه، بۆ نموونه نیشانه‌كانی وه‌ك تاو، گه‌رووئێشه‌و هه‌ڵاوسانی له‌وزه‌كان. تاقیكردنه‌وه‌ی خوێن ڕێگه‌یه‌كی ده‌رخستنی نه‌خۆشییه‌كه‌یه.\nچاره‌سه‌ری نه‌خۆشییه‌كه له‌ڕێگه‌ی پشوودان و ده‌رمانه‌وه ده‌كرێت. هه‌رچه‌ند ئه‌م نه‌خۆشییه مه‌ترسیدار نییه به‌ڵام له هه‌ندێك كه‌سی تایبه‌تدا ڕه‌نگه دۆخه‌كه ئاڵۆزتر بێت، به‌تایبه‌ت ئه‌و كه‌سانه‌ی نه‌خۆشی جگه‌ریان هه‌یه یان زه‌ختی خوێنیان نزمه یان كێشه‌ی كۆئه‌ندامی ده‌ماریان هه‌یه. هه‌روه‌ها بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ش كه كۆئه‌ندامی به‌رگری له‌شیان چالاك نییه ده‌توانێت ببێته هۆی كێشه‌ی جدی.\nباشترین ڕێگه‌ی به‌گری ئه‌وه‌یه كه پاش ده‌ركه‌وتنی ئه‌وه‌ی كه ئه‌و ڤایرۆسه‌تان گرتووه كه‌س ماچ نه‌كه‌ن یان ده‌فری خواردنی خۆتان و شته كه‌سییه‌كانتان جیابكه‌نه‌وه. كاتی كۆكه‌و پژمینیش ده‌بێت به پارچه‌یه‌ك ده‌م و لوتتان بگرن.\nچیرۆكی هاوسه‌رگیرییه‌كی كاریگه‌ر\n3/25/2019 9:55:00 AM\nجێنده‌رناسی له سه‌رجه‌م زانكۆكانی هه‌رێم ده‌خوێنرێت\n3/25/2019 9:38:00 AM\nچای مه‌عده‌نووس به‌م شێوه‌یه كێش داده‌به‌زێنێت\n3/24/2019 3:33:00 PM


نامەی کاک فوئاد | کاک فوئاد موستەفا سولتانی\n!هاوڕێیانی تێکۆشەر و کۆڵنەدەرم\n،سڵاوێکی شۆڕشگێرانەتان پێشکەش\nئێمە شەوی یەکەم کە ڕێکەوتین تەنیا سێ جووتیار لەگەڵماندا بوون. ئەو شەوە تا ئێوارەی ڕۆژی دواتر ڕێ ڕۆیشتین. بۆ هەموومان بە تایبەت بۆ ڕووناکبیرەکان زۆر سەخت بوو ڕێگەکە. زۆرتری سەرەو ژووری و سەخت بوو، نەخەوتن و تینوویەتی و ماندوویەتی زۆری بۆ هێنابووین. کەم بوونی جووتیارەکانیش ببوو بە هۆی دڵساردی هێندێک. بەڵام یەکەم تاقی کردنەوەی بۆ ئێمە ئەوە بوو کە لە ناو شاردا قسەی پێشمەرگانە خۆشە بەڵام ژیان و یاسای پێشمەرگایەتی جگە لە شەڕ هاسان نییە. شەویش زۆر سارد بوو، شنە بای کوێستانی کوردەواری لە جەرگەی شەوەزەنگی چڕدا دوو دڵی و نەتوانینی فەلاقە دەکرد\nلە نیوە شەودا دوو شێرە کوڕی جووتیار تاریکی شەوەزەنگیان بە بەرقی تیژی چاوی گەشیان دادڕی و هاتنە ریزمانەوە، گەشەمان پێی کرد. شەش شەو بەم چەشنە بە دزییەوە ڕێگامان بۆ بڕی و بە ڕۆژدا ڕێ ڕۆێشتن بە کۆڵ و چەک و فیشەک و سەرەو ژوور و سەرەو خوار، وردە وردە ڕاهاتین. لەم ماوەیەدا تەنیا هاوڕێیانی ناو شار و برایانی جووتیاری ئەو دێیە کە کردوومانە بە بنکە ئەهاتن بۆ لامان. بەڕاستی جووتیارەکان هۆی دڵگەرمی ئێمە بوون و هانیان ئەداین. ئەیان گوت ئامان سەد ئامان سارد نەبنەوە، غیرەتتان هەبێ، مەترسن. شەو قەڵای مەردانە، ئەوان بە جوانی ئێمەیان ئەپاراست. هەر نەناسیاوێ ڕووی بکردایەتە ئەو کوێستانە ئەکەوتنە شوێنی، تەنانەت برادەرێکی خۆمانیان گرتبوو، لەم ناوچەیە دەریان کردبوو\nسێ جووتیاری‌تر هاتن بۆ لامان و بووین بە حەڤدە(١٧) کەس هاوڕێیانی ناو شاریش کۆبوونەوەیەکی گەورەی یەکیەتی جووتیارانیان پێکهێنا، زۆربەی خەڵکەکە لە قسەدا لایەنگری هاتنەدەرەوە بوون. ئێمە لە شەوی ٨ / ٣/ ١٣٥٨ دا کەوتینە جەولە تا ئێستا دوو دێ چووین، زۆر بە گەرمی ڕێزیان گرتووین. دوو جووتیاری تریش هاتوونەتە ریزمانەوە لە چەند جێی تریش بەڵێنیان داوە پێمان پەیوەست بن. هیوامان ئەوەیە زۆرتر بین. ئەو جووتیارانەی لەگەڵمانن زۆر وریا و باشن. بەڕاستی ئەوانە زۆرتر ئێمە هاندەدەن. ڕیش سپییەک لەگەڵمانە زۆر وریا و زانایە.\nکەم و کووڕی سیاسی و سەربازیمان زۆرە بەڵام پلە بە پلە باشتر ئەبین. کۆبوونەوەکانمان باشە. ڕەخنە لە چەوتی و نالەباریەکانمان ئەگرین. پێشمەرگەمان لە ڕۆژدا لە مووچە و مەزرادا لەگەڵ جووتیارەکان کار دەکەن و لە شەویش‌دا لە ماڵان و لە مەزگەوتدا لەگەڵ خەڵکی کۆ ئەبینەوە و وتووێژ ئەکەین\nئێمە بڕوامان ئەوەیە کارێکی باشمان دەست پێکردووە. لە ناو خۆماندا کادری ڕووناک بیر و جووتیار پەروەردە دەبێت و لە ناو خەڵکدا کاری سیاسی و ڕێکخستن ئەکەن. بەرنامەی سەربازی ئێمە جارێ بە بۆنەی بیر و ڕای جووتیارەکانەوە دیفاعییە. بەرنامەی ئێمە درێژەدان بە جەولەیە و بڕیار وایە تا دوژمن پەلاماری جووتیار نەدات، ئێمە هێرش نەکەین. دەنگ و باسی خۆتان و هەموو شتێک زۆر زۆر پێویستە.\n٩ / ٣ / ١٣٥٨(٣٠/٥/١٩٧٩)


مام جەلال جێگری سەرۆکی سۆسیالیست ئینتەرناسیۆنال\nیەکێتی نیشتمانی کوردستان ئەندامی هەمیشەیی\nكتێبی (مام جەلال جێگری سەرۆکی سۆسیالیست ئینتەرناسیۆنال یەکێتی نیشتمانی کوردستان ئەندامی هەمیشەیی) لەبڵاوکراوەکانی مەکتەبی بیرو وشیارییەو ساڵی 2008 چاپ و بڵاوکراوەتەوە.\nئەم کتێبە پێکهاتووە لەوتارەکەی هەڤاڵ مام جەلال و چەند باسێک دەربارەی رێکخراوی سۆسیال ئینتەرناسۆنال کە لەدوایین کۆنگرەیان و هەروەها دەربارەی ئەو رووداوە مێژووییەی کە (ی.ن.ک) بووە بەئەندامی هەمیشەیی و لەهەمانکاتدا سەرۆک مام جەلال هەڵبژێراوە بەجێگری سەرۆکی رێکخراوی سۆسیال ئینتەرناسیۆنال.\nفضائیات mbc و Ann تحاوران مام جلال\nكتێبی (فضائیات mbc و Ann تحاوران مام جلال) دیمانەی ئەو دوو کەناڵەیە لەگەڵ هەڤاڵ مام جەلال و لەبڵاوکراوەکانی مەکتەبی راگەیاندنی یەکێتی نیشتمانی کوردستانەو ساڵی 1999 چاپ و بڵاوکراوەتەوە.\nلەم کتێبەدا هەڤاڵ مام جەلال باسی زۆر بابەتی کردووە کە پەیوەندییان بەبارودۆخی کوردستان و عیراق و ناوچەکەو وڵاتە دراوسێکانەوە هەیە. هەروەها باس لەرێکەوتنی نێوان یەکێتی نیشتمانی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان دەکات کە لەواشنتۆن بە سەرپەرشتی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە 17/9/1999 جێبەجێکراوە. هەروەها باسی بابەتی هەڵبژاردن و حکومەتی کاتی و پەیوەندییەکانی یەکێتی نیشتمانی کوردستان دەکات لەگەڵ ئێران و تورکیاو وڵاتانی تر.\nجەلال تاڵەبانی زنجیرە وتارێکی سیاسی دەربارەی فیدراڵی یەکگرتن\nكتێبی (جەلال تاڵەبانی، زنجیرە وتارێکی سیاسی دەربارەی فیدراڵی یەکگرتن- یەکێتی نیشتمانی عیراقی) جەوهەر کرمانج کردویەتی بەکوردی و لەبڵاوکراوەکانی شارەوانی سلێمانییەو ساڵی 2004 چاپ و بڵاوکراوەتەوە.\nثلاث خطب للرئیس طالبانی\nمکة مکرمة – القاهرة – فینا\nكتێبی (ثلاث خطب للرئیس طالبانی مکة مکرمة – القاهرة – فینا) لەبڵاوکراوەکانی مەکتەبی راگەیاندنی یەکێتی نیشتمانی کوردستانەو ساڵی 2006 چاپ و بڵاوکراوەتەوە.\nئەم کتێبە سێ وتاری سەرۆک مام جەلالە کە بریتین لە: وتاری سەرۆک مام جەلال لە لوتکەی مەککەی پیرۆز. وتاری سەرۆک مام جەلال لەکۆنگرەی ئیسلام لەوڵاتانی فرەیی لەنەمسا سازکراوە. وتاری سەرۆک مام جەلال لەکۆنگرەی سازانی نیشتمانی لەقاهیرە سازکراوە.\nجلال طالبانی تأریخ ونضال\nكتێبی (جلال طالبانی تأریخ ونضال) لەبڵاوکراوەکانی مەکتەبی راگەیاندنی یەکێتی نیشتمانی کوردستانەو ساڵی 2005 چاپ و بڵاوکراوەتەوە.\nئەم کتێبە باس لەنزیکەی شەست ساڵ خەبات و ژیانی پێشمەرگایەتی و خەباتی سیاسی و دیپلۆماسی سەرۆک مام جەلال دەکات، لەکاتێکدا کە هەڤاڵ مام جەلال بۆتە سەرۆک کۆماری عیراق، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ ناساندنی زیاتری کەسێتی و پێگەو هەوڵ و خەبات و ماندووبوونی سەرۆک مام جەلال لەلایەن خەڵکی عیراقەوە.


Diplomatic Magazine | شەقام حیزبی تەڵاق داوە\nکارەساتەکە ئەوەیە ئێستا حکوومەت دەڵێت بیست و حەوت ملیار دۆلار قەرزارین! چ ئابڕوچونێکە دەسەڵاتێک خاوەنی ئەم هەموو پارەیەبێت، بەڵام ئێستا بە گەلەکەی دەڵێت قەرزارین. بێگوومان زۆرینەی خەڵک بڕوا بەقسەکانی حکوومەت ناکەن، بە کادیرانی خۆشییانەوە.\nماوەی چەندین ساڵە حکومەت دەڵێت چاکسازیی دەکەین، دیارە بوونی پڕۆژەی چاکسازی بەمانای بوونی گەندەڵی دێت، بەمانای بوونی سیستەمێکی خراپ دێت.\nبەڵام یەکێتی و پارتی تا ئەمڕۆش نە یانتوانیوە پڕۆژەی چاکسازی ئەنجام بدەن لە حکومەتدا، وە ناشتوانن ئەنجامی بدەن، چونکە ڕەگی گەندەڵی قووڵە و بۆتە کولتوور. هەموو کات چاکسازییان بە کابینەی دواتر بەستۆتەوە، بەڵام کابینە لە کابینە فاشیلترە، ئەم کابینەی نۆیەمە فاشیلترینیانە، چونکە خەڵک لە وپەڕی بێئومێدی و ژیانی خراپ دایە. تەواوی کابینەکان هی یەکێتی و پارتیە و ئەوان لێی بەرپرسن بێ جیاوازی. حکومەتێکی گەندەڵە لەسەر دوو پێ وەستاوە، یەکێکیان پارتیە و ئەوەی تریان یەکێتی. حیزبەکانی تریش گەر بەشدارییان پێکراوە تەنیا بۆ جوانکاری و بێدەنگکردن بووە.\nگەورەترین درۆیی سیاسیی ئەوەیە بڵێی من بەشداری حکومەت دەکەم تا چاکسازیی بکەم. چاکسازی لە حکومەتی یەکێتی و پارتی ناکرێت و سیزیفە. واتا تەنیا هەڵگەڕانە بە چیادا و دووبارە کەوتنەخوارەوە و دووبارە هەڵگەڕان. بەبێ ئەوەی بگەیتە لووتکەی چیاکە.\nئێستا کۆتایی هیواکانە بەم دەسەڵات و حیزبانە، بە حیزبەکانی دەسەڵات و بە حیزبەکانی ئۆپۆزسیۆن. لەم دۆخە سەختەدا حیزبەکانی ئۆپۆزسیۆن(کۆمەڵی ئیسلامی و یەکگرتووی ئیسلامی) وادەزانن نە با ی دێت و نە باران. ئەم جۆرە ئۆپۆزسیۆنە لە سەردەمی ئەم حکومەتە خراپەو ئەم گەلە چەوساوەدا تەمبەڵترین ئۆپۆزسیۆنە. ئۆپۆزسیۆن گەر جورئەتی نەبوو لە ئۆپۆزسیۆنبوون دەکەوێت. ئێستا دەبێت شەقام ئەم ئۆپۆزسیۆنە لە جێگەی خەوەکەیدا بێنێتە شەقام! دوای گەرمبوونی شەقام ئۆپۆزسیۆن و سەرکردەکانی دێنە شەقام و سنگ دەچەقێنن.\nئێستا کۆتایی ئومێدەکانە و هیچ حیزبێک لە ئاستی پەرۆشی خەڵک دانیە، هەمووان تەواوکەری ئەم چەوساندنەوەیەن.\nکاردانەوەی خەڵک ئەمجارە جیاوازترە، خەڵک لە شەقام حیزبی تەڵاق داوە، نابێت ڕێگەش بدات حیزبێک ماندووبوونی شەقام بباتە سەر مێزی گفتوگۆی دەسەڵات، ناکرێت چیتر ماندوبوونی شەقام لەقوماری دەسەڵاتدا بدۆڕێندرێت.\nلە ئێستا دابێت یان داهاتوو، کاردانەوەکان بەهێز دەبن و گشتیان بەپێی بەرپرسیارییان تووڕەبوونی شەقامیان بەردەکەوێت. چونکە زۆرینەی خەڵک کەوتونەتە ژیانێکی قوورس و بێئومێدەوە و متمانەیان بەم دەسەڵاتە نەماوە. وەڵامی بێئومێدەکان وەڵامێکی قوورس و بەهێزە، وەڵامێکی دەستەجەمعی دەبێت. دەکرێت کۆژانێک هەمووان کۆبکاتەوە و هۆشیارییەکی گشتیی دروست بکات و گشت حیزبەکان بلەرزێنێت.


هەر ئیزدییەک کەدەیتوانی بێ خوواردن، بێ جلوبەرگی پێویست و تەنانەت بێ پێڵاو وەکێو دەکەوتن و ڕایانکرد. چەندین ڕۆژ لە بارودۆخێکی چەتووندا و بە پاڵپشتییەکی کەمی نێونەتەوەیی لەسەر چیا حاسێ ببوون. پێشمەرگەکانی پاڕتەکەی مەسعود بارزانی (پاڕتی دیموکراتی کوردستانی عێراق) ئەو کەسانەی کە سوێندیان خوواردبوو ئیزدییەکان بپارێزن، ڕێک لەو کاتەیدا کە پێویستیان پێیان هەبوو لەیەک هەڵوەشان. لە ئاکامدا ئەوە گەریلا کوردەکانی سوریا و تورکیابوون کە شەڕیانکرد و لە ڕێگەی چیاکانەوە توانیان بچنە ناو دڵی داعشەوە و ڕێگەیەک بۆ ئەو ئیزدییانە بکەنەوە کە زیندوو دەرچووبوون و ئەوانیان ڕاگواست بۆ ناوچەیەکی خودموختار لە سوریا، کە پێی دەگوترێت "ڕۆژئاڤا". زۆربەی ئەو گەریلایانە "ژن" بوون. دەیان ساڵە کە ژنان لە بزوتنەوەی کوردستاندا بەشداری چالاکانەیان هەیە، لەسەر ئەو ئەساسە کە ئەوان ناتوانن چاوەڕێبن تا کەسانی دیکە بێن و بەرگری لەوان بکەن، بەڵکوو ئەوە بۆخۆیانن کە دەبێ خەبات بکەن تا بە ئازادی بگەن.\nڕاستییەکەی هەندێک لەو ژنانە دەڵێن کە بۆ ئازادی ژنانی دیکە خەبات دەکەن، چوونکە دەزانن چ مەترسییەک هەڕەشە لەو کەسانە دەکات کە لەلایەن داعشەوە بەدیلگیراون. لە گۆڕەپانی جەنگی ڕۆژئاڤادا لە دژی گروپی دەوڵەتی ئیسلامی، نە تەنیا لە ئاستی ڕیزەکانی هێزە کوردییەکاندا بەڵکوو لە ئاستی فەرماندەیی یەکینەکانی شەڕڤاناندا دەتوانی ژنان بدۆزییەوە. ژمارەیەک لە ژنان[ی ئیزدی] دووای رزگارکردنی زنجیرە چیای شەنگاڵ بڕیاریاندا پەیڕەوی لەو ئەساسەبکەن و یەکینەکانی پاراستنی ژنانی شەنگاڵیان بە مەبەستی پاراستنی خۆیان پێکهێنا. هەر بەو شێوەیە لە کوردستانی عێراقیش ئەو ژنانەی لە بەندی کۆیلایەتی داعش ڕزگاربوون، یەکینەکانی خۆیان پێکهێنا. هەرچەندە ژنانی شەڕڤان پشکداریی چەکدارانەیان لە بزوتنەوە ڕزگاریخوازییە نیشیتیمانییەکانی چین و ڤییەتنام تا کوبا، نیکاراگۆیە و موزامبیک "ئانگولا"، ئێران و خاکی داگیرکراوی فەلەستینییەکاندا هەبووە، بەڵام ڕەوتە سەرەکییەکانی ڕێکخراوە فێمێنیستییەکانی جیهان مەیلیان هەبوو کە پەیڕەوی لە "یەکییەتی نێونەتەوەیی ژنان بۆ ئاشتی و ئازادی" - ڕێکخراوەیەک کە لە سەردەمی شەڕی جیهانی دووهەمدا بونیادنرا - بکەن، ئەوان لە سەر ئەو باوەڕەبوون کە ڕێگەچارە بۆ ئەو ژنانەی لەکاتی جەنگدا دەبنە قوربانی، لە هەنگاوی یەکەمدا کۆتایی هێنان بە شەڕ و لە هەنگاوی دووهەمدا بەشداری ژنان کە گفتوگۆکانی کۆتایی هێنان بە جەنگە. لەخاڵی بەرامبەردا ئاڕاستەی بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردی لەسەر ئەساسی پاراستنی تاک لە هەردوو گۆڕەپانی کۆمەڵایەتی و چەکداریدا ساغ بووەتەوە.\nبەشداری ژنانی گەریلا لە گۆڕەپانی چەکداریدا دەرخەری ئەوەیە کە بەشداری ژنان لە هەموو گۆڕەپانەکانی کۆمەڵایەتیدا زۆر جێگەی بایەخە. لە سیستمی دێموکراسی، سەربەخۆی ڕۆژئاڤادا (ناوچەیەک لە نێو سنوورەکانی سوریادا) یاساگەلی بەهێز بۆ بەشداری ژنان لە حکومەتدا هەیە و سەرجەمی دامەزراوەکان لەلایەن ژنێک و پیاوێکەوە بەڕێوەدەبردرێن. کومیتەی ژنان دەستەڵاتی ڕاستی و کارامەی هەیە بۆ سەرکەوتن بەسەر کێشەگەلێک وەکوو بەمێرددانی نابەدڵی و توندوتیژی خێزانی. شێوەڕوانینێک بەرامبەر بە ئەو ژنانە هەیە کە دەستدرێژیان کراوەتەسەر، ئەوان وەک مایەی سەرشۆڕی بۆ بنەماڵەکان و کۆمەڵگا هەژماردەکرێن، لەڕاستیدا ژنانی گەریلا لە بەرامبەر ئەم شێوە ڕوانینەدا دەوەستنەوە و هەوڵدەدەن بیگۆڕن و ڕوانگەیەکی جیاواز نیشانبدەن. بیرۆکەی دەستدرێژی و بەکۆیلە بردن لە سەردەمە کۆنەکاندا وەکوو ستراتژییەکی سەرەکی لە هەڵاو و هەنگەمەکاندا، لەو تێکهەڵچوونەکاندا کە بە مەبەستی کۆمەڵکۆژی و لەناوبردنی شوناسی دوژمن ئەنجام دەدرا هاتە ئاراوە. بەمجۆرەبوو کە دەستدرێژی لە بۆسنیا و کۆماری دێمۆکراتیکی کۆنگۆ (و پێشتر لە شەڕی سەربەخۆخوازی بەنگلادشییەکان لەگەڵ پاکستان) کەڵکی لێوەرگیراو، هەر ئەمجۆرە کە ئەمڕۆ لە عێراق و سوریا کەڵکی لێوەردەگیرێت.\nلەدژی ژنانی ئیزدی بەشێوەیەکی دڕندانە توندوتیژی سێکسی پەیڕەوکراوە، بۆیە ناتوانین ئەم ژنانەی لەگەڵ نمونەکانی پێشتووتری قوربانیانی دەستدرێژی سێکسی هەڵسەنگێنین. ژمارەیەک لەو قوربانیانە و کەسانی دەوروبەریان لەو ڕەوشەی بەسەریان هاتووە هەست بە شەرمەزاری دەکەن، بەشێ لە پڕۆسەی چارەسەری و هێزبەخشین بە کەسایەتی، کەوا قوربانیەکان بۆ گەڕانەوە بۆ ژیانێکی ئاسایی ڕووبەڕووی دەبنەوە، بەگژداچوونی شەرمەزاریە. بەدڵنیایی خەباتی چەکداری تەنیا ڕێگەچارە نییە و بژاردەی دیکەش لەبەردەستن. بەڵام ڕاستییەکەی ئەوەیە هەندێک لەڕزگاربووەکان لە کەمپەکانی تایبەت بەپەنابەران لە کوردستانی عێراق نیشتەجێن، لەوێ تا ئێستاش کەشێکی بەتەواوی پیاوسالارانەی هەیە، ئەوان ڕێگایەکیان هەڵبژاردووە کە دەرخەری کاریگەری ژنانی کوردی ڕادیکاڵی گەریلایە لەسەریان. ئەنجومەنی ژنان کە لەمانگی جولای ڕابردوودا لەلایەن ئیزدییەکانەوە دامەزرا و کاریگەری [بزوتنەوەی] ڕۆژئاڤایان لەسەربوو، ڕایگەیاند کە نابێت تەنیا ئامانجیان "کرینەوە"ی ژنان و منداڵانی بەدیلگیراو لە داعش بێت، هەر وەکوو ئەوەی بووەتە باو. بەڵکوو دەبێ ئەوان ئازادبکرێن و هاوکات نەریتی نوێ بۆ بەرگری کردن لە خۆیان بخۆڵقێنن. ئەڵبەتە ئەوە کارێکی ئاسان نییە. دووای تێپەڕبوونی دووساڵ لە داگیرکردنی شەنگاڵ تا ئێستاش هەزاران ژن و منداڵی ئیزدی کۆیلەی داعشن.\nبەشێکیشیان لە کەمپی پەناخوازان لە تورکیا، عێراق و ڕۆژئاڤا ئاوارەن. لەهەمانکاتدا ژمارەیەکیان هەوڵیاندا خۆ بگەیەنە ئەوروپا و ژمارەیەکیان لەو ڕێگەیەدا خنکان. بەڵام چیای شنگاڵ وەکوو ناوەندی خەباتی ئیزدییەکان لەسەرپێیە، نیشتیمانی باب و باپیرانی زۆربەی ئەو کەسانەی کە کەمپەکانی پەناخوازاندان لە عێراق و خوازیاری گەڕانەوەن. یەکێک لەو کۆسپانەی لەبەردەمیاندا هەیە، هەر ئەو هێزە کوردییانەی عێراق واتە حیزبی مەسعود بارزانین، کە دوو ساڵ لەوەپێش ئیزدییەکان تەنیا جێهێشت. ئەو پێشمەرگانەی کە هاوساری خاڵە سنوورییەکانی نێوان ڕۆژئاجا و باکووری شەنگاڵیان لەدەستدایە و بەدانانی خاڵی پشکنین، دەستپێڕاگەیشتن بە کەلووپەلی پێویست و کەرەستەی بیناسازی چەتوون و جاری واشە قەدەغە دەکەن. گەماڕۆی کوردانی ڕۆژئاڤا لە چوارچێوەی هاوکاری [بارزانی] لەگەڵ تورکیایە. ئەو کەسانەی لەناو ئێمەدا کاریگەری زیاتری ژنانی ئیزدی و ئەو ژنانەی توانای شەڕ لەگەڵ دەوڵەتی ئیسلامیان هەیە پێوەدیارە، دەبێ زیاتر بەهێند وەربگیرێن . ئێمە دەبێ یارمەتیدەری حکومەتی ئامریکا بین تا زیاتر گرینگی بە هزری بەرابەری ڕەگەزی، دێمۆکراسی و فرەڕەهەندی بدات. ویلایەتە یەکگرتووەکان لەوماوەیەدا بەڵێنی داوە کە کەمێ زیاتر یارمەتی چەکداری حکومەتی بارزانی بکات. ئەو یارمەتیانە دەبی بۆ بزوتنەوەی ئازادیخوازی ئیزدییەکان بێ، بەشێوەیەک کە ئەوان بتوانن ماڵەکان و بیناکانیان سەرلەنوێ چاککەنەوە. هیوادارم بە بەشداری تەواوی ژنان و ڕزگاربووانی توندوتیژی سێکسی دەوڵەتی ئیسلامی گەمارۆی سەر ڕۆژئاڤا بۆ هەمیشە کۆتایی پێبێت. چوون گەریلاکان لەو دەگمەن هیزانەبوون کە شەڕیان لەدژی دەوڵەتی ئیسلامی کرد و بەهۆکاری فێمێنیست بوونیان تەنیا هێزێکن کە دەتوانن ڕووبەڕووی داعش ببنەوە. -\n8040 جار خوێندراوه‌ته‌وه | Thursday, March 2, 2017


ئەگەری کشانەوەی هێزە ئەمریکییەکان لە ناوچەی ژێردەسەڵاتی کوردی سووریا\nکۆدی هەواڵ: 1308\nڕێکەوتی بڵاوکردنەوە: 16:38 - 2021/03/14\nباشی جیهان- ژمارەیێک لە بەرپرسانی ئەمریکا باسی پێداچوونەوە بە مانەوەی هێزە ئەمریکییەکان لە سووریا و لە ناوچەی ژێردەسەڵاتی کوردەکانی ئەو وڵاتە دەکەن و فەرماندەیێکی باڵای سوپای ئەمریکا دەڵێت پڕۆژەی پێداچوونەوەکە لەلایەن ئیدارەی بایدەنەوە پەسەند کراوە.\nسەرباری ئەوەی کوردەکانی سووریا بە پشتگیریی سەربازیی ئەمریکا توانیویانە کۆنتڕۆڵی بەشێک لە خاکی سووریا بکەن و ئیدارەی خۆسەر پێکبهێنن بەڵام هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئەمریکا بیرەوەیی تاڵی لە مێشکی کوردەکاندا دروست کردووە. ئیدارەی پێشووی کۆشکی سپی بە سەرۆکایەتیی دۆناڵد ترەمپ لە بەرامبەر هێرشی تورکیا و میلیشیاکانی سەربەو وڵاتە پشتی لە کورد کرد و ئەمریکا بە خەیانەت دەرحەق بە کورد تۆمەتبار کرا.\nلە ئێستادا نزیکەی 900 هێزی ئەمریکی لە سووریا ماونەتەوە کە بە پێی نووسراوی لۆس ئانجلس تایمز زۆرینەیان لە کێڵگە نەوتییەکانی باکووری خۆرهەڵاتی سووریان و بۆ ئەوەی ڕێگری بکەن لەوەی دەوڵەتی ناوەندیی سووریا و یان بە وتەی ئەمریکییەکان چەکدارانی داعش دەستیان بە کێڵگە نەوتییەکان بگات.\nگۆڤارەکە لەبارەی ئەگەری کشانەوەی هێزە ئەمریکییەکان یان مانەوەیان لە سەردەمی ئیدارەی بایدەن قسەی لەگەڵ بەرپرسانی ئەمریکی کردووە و نووسیویەتی: ئێستا لەوە دڵنیا نین کە جۆبایدەن پێبەندییەکانی بۆ مانەوەی ئەمریکا لە سووریا و پشتگیری کردنی کورد جێبەجێ دەکات یان خەیر.\nبەگوێرەی لێدوانی ژمارەیێک لە بەرپرسانی ئەمریکا لە کۆشکی سپی، ئیدارەی بایدەن سەرقاڵە بە پێداچوونەوەی بابەتی مانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە سووریایە و دوور نیە هێزە ئەمریکییەکان لە ناوچەی ژێردەسەڵاتی کوردەکان بکشێنەوە. ئەو بەرپرسانە ئەوەشیان وتووە وەزارەتی بەرگریی ئەمریکا یان هەمان پێنتاگۆن کار بۆ ئەوە دەکات ژمارەی هێزەکان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست کەم بکاتەوە یان خود تەرکیز بکاتە سەر ئاسیا.\nژنەراڵ کنس مەکنزی فەرماندەیێکی باڵای سوپای ئەمریکا لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست پشتڕاستی دەکاتەوە کە پڕۆژەی پێداچوونەوەی مانەوەی هێزە ئەمریکییەکان لە سووریا لە لایەن بایدەنەوە خراوەتە بەر دەست.\nناوبراو بە لۆس ئانجلس تایمزی وتووە هەمووان لەبارەی ئەوەی کە ئیدارەی بایدەن مەبەستیەتی چی بکات پرسیار لە من دەکەن. بە ڕای من دەوڵەتی نوێی ئەمریکا کار لە سەر ئەو بابەتە (کشانەوەی ئەمریکا لە سووریا) دەکات و ئێمە چاوەڕوانی وەرگرتنی فەرمان و ڕێنماییەکانین.\nڕابرت فۆرد باڵوێزی پێشووی ئەمریکا لە سووریا سیاسەتی مانەوەی هێزە ئەمریکییەکان لە سووریا –کە بەشێکی دەگەڕایەوە بۆ پشتگیری کردن لە کورد و شەڕی داعش- بە سیاسەتێکی ناکارامە دەزانێت و داوای کردووە هێزە ئەمریکییەکان لە سەردەمی بایدەندا لە سووریا بکشێنەوە.\nبەو حاڵەشەوە ژمارەیێک لە بەرپرسانی ئەمریکی و لەوان ژنەراڵ مەکنزی لەبارەی لێکەوتە خراپەکانی کشانەوەی ئەمریکا لە ناوچەی ژێردەسەڵاتی کوردەکانی سووریا هۆشداریی داوە. بەرپرسانی ئەمریکا هۆشداریی ئەوە دەدەن کە ئەگەر ئەمریکییەکان بکشێنەوە هێزەکانی کورد و عەرەبی سووریا خاکێکی زۆرتر لە باکووری خۆرهەڵاتی سووریا لە دەست دەدەن و مانەوەیان کورت دەکرێتەوە بۆ ناوچەیێکی بچووک و هیچ چاریان نامێنێت جگە لەوەی لەگەڵ دەوڵەتی ناوەند سازش بکەن.\nکەسانێکی وەک مەکنزی جەخت لەوەش دەکەنەوە بوونی هێزە ئەمریکییەکان لە سووریا و یارەتییە سەربازی و هەواڵگرییەکانیان بۆ کوردی سووریا لە شەڕی دژبەداعشدا پێویستە و ئەگەر هێزە ئەمریکییەکان لەو ناوچەیە بکشێنەوە بۆشاییی ئەمنی دروست دەبێت بەڵاک کەسانی وەک ڕابرت فۆرد بڕوایان وایە کە داعش توانای هێرش کردنی پێشووی نەماوە و ناتوانێت هێرش بکاتە سەر خاکی ئەمریکا.\nلۆس ئانجلس تایمز ئاماژەی بە مەسەلەی نیشتجێ کردنی نزیکەی 70 هەزار ئەندامی داعش و بنەماڵەکانیان لە کامپەکانی ژێر دەسەڵاتی کوردی سووریا کردووە کە ئەگەر هێزە ئەمریکییەکان بکشێنەوە و کورد بکەوێتە ژێر هەڕەشەی تورکیا ئەوا ئەگەر زۆرە ئەو داعشانە لە کەمپەکان هەڵبێن.\nئیدارەی جۆبایدەن لە دەوڵەتەکەی خۆیدا پۆستی بە کەسانێک داوە کە پێوەندییان بە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستەوە هەیە و یەک لەوانەش برێت مەکگۆرگە نوێنەری پێشووی ئەمریکا لە هاوپەیمانیی دژەداعش. میدیا ئەمریکییەکان، مەکگۆرگ بە نێژیارڤانی پێوەندیی نێوان ئەمریکا و کوردەکانی سووریا دەزانن. ژمارەیێک لە شرۆڤەکاران ئەو بابەتە بە قازانجی کوردەکان دەزانن و دەڵێن ئەگەری کەمە کە ئەمریکا بۆ جاری دووهەم خەیانەت لە کورد بکاتەوە و پشتی لێبکات.\nفابریس باڵانشە شرۆڤەکاری کاروباری سووریا و کوردەکانیش لە دیمانەیێک لەگەڵ ئاژانسی هەواڵی کوردپرێس جەختی کردەوە کە جۆبایدەن حەز بەوە ناکات هێزەکانی بۆ هەمیشە لە ناوچەی ژێردەسەڵاتی کوردەکانی سووریا بمێننەوە بەڵام لە ناکاو و بە بێ بەرنامە ناکشێنەوە.\nناوبراو هۆشداریی ئەوەی داوە کە ئەگەر دەوڵەتی بایدەن کە وەک گەورەترین پاڵپشتی کوردەکان ناسراوە لە سووریا بکشێتەوە تورکیا جارێکی تر دەست دەکاتەوە بە هێرشی سەربازی و هەوڵ دەدات لە یەکەم دەرفەتدا شاری کۆبانێ لە کۆنتڕۆڵی کوردەکان دەربێنێت.


سەرۆكی لا لیگا: رۆییشتنی مێسی لە بەرشلۆنە بیرۆكەیەكی دروست نییە\nخافیێر تیباس، سەرۆكی دەستەی خولی ئیسپانیا، بڕیاری رۆییشتنی مێسی لە بەرشلۆنە، بە بڕیارێكی ناتەندروست دادەنێ.\nتیباس، بۆ مێدیاكان، وتی: وەك هەمیشە وتوومە، دەمەوێ بەردەوام مێسی لە لالیگا ببینم، ئەگەر لە بەرشلۆنە بمێنێ لە بەختباشییانەوەیە، مانەوەی لە قازانجی بەرشلۆنەیە، لە سوودی بۆ خۆی و بۆ لا لیگاش دەبێ.\nئاماژەی بەوەش كرد، كە مێسی دەمێنێتەوە و ئێمە مافی چوار ساڵ پەخشی لا لیگامان فرۆشتووە و هیچ كەسێكیش داوای لێ نەكردووین ئەو بۆندە هەڵبووەشێتەوە لە بارێكدا مێسی خولەكە جێ بهێڵێ.\nبە پێی رۆژنامەی ئاسی ئیسپانی، تیابس وتوویەتی مێسی ئامێری دەستخستنی پارە و سامانە.\nئەستێرەی بەلژیكی یانەی مانچستەر سیتی كیڤن دی بڕۆینە، لە بارەی ئەگەری چوونی مێسی بۆ مانچستەر سیتی ئەوەی خستە روو، ئەو كارە بۆ ئەو گرینگ نییە.\nدی بڕۆینە، ئەوەی ئاشكرا كرد، كە ئەو لە مانچستەر سیتی ئاسوودەیە و هەست بە حەوانەوە و دڵنیایی دەكا، ئەگەر بەرپرسانی یانەكەیش بیانەوێ گفتوگۆی لەگەڵ بكەن، ئەو ئامادەیە.\nلە بارەی ئەو دەنگۆیانەی كە باس لە وابەستەبوونی مێسی بە مانچستەر سیتییەوە دەكەن، وتوویەتی بایەخ بەوە نادەم، ئەگەر مێسی بێ، شتێكی باش دەبێ، ئەگەر نەشیەتە مانچستەر سیتی، ئێمە یاریزانی زۆر باشمان هەیە، كە چێژ لە یاریكردن لەگەڵیاندا وەردەگری.\nبە درێژایی هاوینی رابردوو، ناوی مێسی وابەستەی بەرشلۆنە كرا، بەڵام دواجار مێسی لەو بڕیارەی پاشەكشەی كرد، ئەگەریش هەیە وەرزی دادێ ئەگەری چوونی مێسی بۆ ئەو یانە ئینگلیزییە سەرهەڵبداتەوە.\nوەزیری وەرزشی عێراق: چاككردنەوەی یاریگەكانی عێراق خولی نایاب ڕاناگرێ\nوەزیری وەرزش و لاوانی عێراق، دڵنیایی ئەوەی دایە یانە بەشداربووەكانی خولی نایابی عێراق، كە یاریگەكان نابنە هۆی ڕاگرتن و دواخستنی وادەی بڕیارلێدراوی دەستێكی خولی نایابی عێراق.\nدوێنێ دووشەممە عەدنان درجال، وەزیری وەرزش و لاوانی عێراق، ئەوەی ئاشكرا كرد، كە وەزارەكەیان كۆشاوە بۆ ئەوەی هەموو بەربەستەكانی بەردەم خولەكە لا بدات و لە كاتی خۆیدا خولەكە دەست پێ بكا.\nئەوەشی وت، كە چیمەنڕێژكردنی هەندێ یاریگە، ناكرێ دوابخرێ، چونكە ئەو پەیوەندیی بە وەرزەوە هەیە و بە كۆتاهاتنی ئەم مانگە دەكرێ.\nئەوەشی وت، كە ئەو پرۆسەیە واتەی پەككەوتنی یارییەكان نییە، بەڵكوو بە پێچەوانەوە یاریگەی شوێنگرەوە هەیە و یارییەكانی لەسەر بەڕێوە دەچن تا ئەوكاتەی كارەكان تەواو دەبن و لەوانەیە ئەو پرۆسەیە هەر مانگێك بخایەنێت.\nئەم گوتە و لێدوانی عەدنان درجال، دوای ئەو دەنگۆیانە هات، كە باسیان لە نائامادەیی یاریگەكان عێراق و دواخستنی خولەكە بۆ ماوەیەكی كاتی دەكرد.


توركیاو ناوچەی ئارام\nپێشنیار كردنی ناوچەی ئارام لە سوریا مەسەلەیەكی تازە نییە، هەر لەگەڵ سەرهەڵدانی قەیرانی ئەو وڵاتە لە بەهاری ساڵی 2011 بۆ یەكەمجار توركیا داوای دانانی ناوچەیەكی ئارامی لە باكوری سوریا كرد، لە مەشدا توركەكان دوو ئامانجیان هەبوو:\n1 -بۆ ئەوەی رێگە لە لێشاوی پەنابەران بگرن و لەو ناوچەیەدا نیشتەجێیان بكەن.\n2 - بۆ ئەوەی ئەو ناوچانە بكەنە مۆڵگەی ئەو گروپانەی سەر بە توركیا بوون و بەو هۆیەشەوە جڵەوی ئاراستەكردنی رووداوەكانی سوریا بگرنە دەست یاخود لانی كەم رۆڵی سەرەكی بگێڕن.\nبەڵام هەر لەسەرەتاوە ئەو داوایەی توركیا هیچ وەڵامێكی كۆمەڵی نێودەوڵەتی لێنەكەوتەوە.\nلە رۆژانی بەرایی دەسەڵاتی سەرۆك ترامپ كۆشكی سپی ئەو بابەتەی خستەبەر باس و سەرۆك داوای لە راوێژكارانی سەربازی كرد لە ماوەی سێ مانگدا نەخشەڕێگای ناوچەی ئارام دابڕێژن، بەڵام وەك دەركەوت ئەو پلانەش سڕ یان فەرامۆشكرا.\nكاتێ سەرۆكی ئەمریكا لە ناوەڕاستی مانگی كانوونی دووەمی رابردوودا هەڕەشەی داڕووخاندنی ئابوری توركیایان كرد ئەگەر هێرش بكاتە سەر كورد سەرلەنوێ پێشنیاری ناوچەیەكی ئارامی بە قوڵایی (20-30)كم كرد بێئەوەی وردەكاری دیكە لەو بارەیەوە بدركێنێ.\nتوركیا هەر زوو بۆ داپۆشینی شكستەكانی لە سوریا پێشوازی لەو پێشنیارە كردو پەیامێكی چەواشەكارییان ئاراستەی رای گشتی وڵات و هەندێ لایەنی ئۆپۆزیسیۆنی سوریا كرد بەوەی خۆیان دەبنە كوێخای ناوچە ئارامە پێشنیاركراوەكە، تائەم ساتە هیچ وردەكارییەك لە بارەی ناوچەی ئارام لە سوریا لە ئارادا نییەو پرسیارەكانیش لەم بارەیەوە تا ئێستا بێ وەڵامن.\nبەڵام ئایا پرۆسەیەكی هەستیاری لەو چەشنەو لە ناوچەیەكی پڕ ململانێ و پێكدادانی بەرژەوەندی گەورە و بچووكەكەكان بە توركیا دەسپێردرێ؟ یان بە واتایەكی دیكە ئەنقەرە رۆڵی كارای تێدە دەگێڕێ؟\nروسیاو ئێران بوونی راستەوخۆو بەرژەوەندی جیاوازیان لە سوریا هەیە دژی ناوچەی ئارامن، مۆسكۆو تاران پێیانوایە پرۆسەیەكی لەو چەشنە هەژموونی ئەمریكا لەسوریا بەتایبەتی لە خۆرئاوای كوردستان بەهێز دەكات و سەرەنجام ئەو ناوچەیە دەبێتە پێگەیەكی هەمیشەیی ئەمریكا.\nئەمریكاو هاوپەیمانە ئەوروپییەكانیش لەوانەش فەڕەنسا بە تێڕوانینێكی جیاواز لەگەڵ توركیا دەڕواننە دامەزراندنی ناوچەی ئارام.\nئەوەی توركیا دەیەوێت هەر بۆ بەدیهێنانی ئەو مەرامەیە كە باسمان كرد، بۆ ئەوەی ئەگەر لە ئایندەدا زەمینەی چارەسەری سیاسی رەخسا بتوانن قسەی كاریگەریان لە داهاتووی سوریادا هەبێت.\nناوچەی ئارام واتە ناوچەیەك خاڵی لە پێكدادان و گرژی سەربازی، ئەمریكییەكان باش دەزانن توركیا لە قەیرانی سوریادا بێلایەن نییەو پرۆژەی هەیە، بەدوور دەزاندرێ پیلان و مەرامی توركیا لەگەڵ ستراتیژی ئەمریكا تەنانەت روسیاش یەكانگیر بێت.\nئەو ناوچانەی سوریا كە لە لایەن سوپای توركیاوە داگیركراون(جەرابلوس، باب، عەفرین و هەندێ شوێنی ئیدلب) بونەتە مۆڵگەی گروپە تیرۆریستەكانی بەرەی نوسرەو سوپای ئیسلامی توركستان و تەنانەت داعشیش، دووریش نییە لێپرسراوانی ئەمریكا لە كۆبوونەوەی ژوورە داخراوەكاندا ئەم بابەتەیان لەگەڵ كاربەدەستانی تورك تاوتوێ كردبێت.\nبەڵام ماكگۆرك لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ كەناڵی cnn لە رۆژی 23/1 ئەو راستییەی دركاند كە ئەنقەرە چاوپۆشی لە دزەكردنی چەكدارانی داعش بۆناو خاكی سوریا كردووە.\nبوونی هەر هێزێكی تورك لە ناوچەی ئارامدا نەك هەر نیگەرانی كوردی لێدەكەوێتەوە، بەڵكو لەلایەن وڵاتانی ئەوروپاو هەندێ وڵاتی كاریگەری ناوچەكەش جێی قبوڵ نییە.\nجا ئەگەر لە داهاتوودا ناوچەی ئارام لە سوریا ببێتە دیفاكتۆ، بێگومان هەر ئەمریكا پێشوەخت خۆی بڕیاری لەسەر دەدات و بۆ ئەوەی شەرعیەتی پێ ببەخشێ راوێژێكی سارد بە ئەوروپییەكان و دۆستە تەقلیدییەكانی لەناوچەكە دەكات، رەنگە لەم بوارەشدا چانسی توركیا لاواز بێت.\nنوسرێكی عەرب دەڵێت: هەموو چێشتێكی سیاسی لەم ناوچەیەدا ئەمریكا ئامادەی دەكات، روسەكان ئاگرەكەی دادەگیرسێنن، ئەوروپییەكان ساردی دەكەنەوە، ئیسرائیل دەیخوات و عەرەبەكانیش قاپەكان دەشۆن.