سەبارەت بە هیگڵ،زیاتریش، وەکو فەیلەسووفی دژە-سروشت – كولتور مه‌گه‌زین\nفه‌لسه‌فیهێگڵ - Hegel\nBy هاوار به‌رزنجی\t Last updated ئاب 30, 2019\nكاریكاتێری هێگڵ Georg Hegel, Caricature is a photograph by Gary Brown\n١. هەوڵی سەرەکیی ئەم تێکستە ئەوەیە بتوانێت دیدێکی جیاواز، سەبارەت بە هیگڵ بخاتە بەردەست، سەبارەت بە دژوەستانەوەی لەگەڵ سروشت. تێکستەکە نایەوێت ڕەخنەیی بێت، ڕەخنەیی بێت بەو مانایەی بیەوێت ڕه‌خنه‌ی هیگڵ بکات سەبارەت بە دژە- سروشتبوونی ئەو، کە ئێمە لەڕێی خوێندنەوەی تێکستەکانیدا پێی گەیشتووین. هەروەک چۆن نایەوێت پیاهەڵدانیش بێت بۆ ئەو دیدەی.\n٢. بۆ تێگەیشتن لە دیدگای هیگڵ سەبارەت بە سروشت، گرنگە لا لە هەردوو چەمکی (ڕۆح و ئازادی) ی بکەینەوە وەکو دوو چەمکی زەرووریی بۆ تێگەیشتن لە سروشتی-هیگڵیی.\n٢. هەمیشە غایله‌ی سەره‌کی من، خوێندنەوەی هیگڵ بووە وەکو خۆی. هیگڵێک بەدەر لە هەر شرۆڤه و موتوربەکردنێکی تر. هیگڵێک نە چەپی مارکسیستی، وە نە ڕاستڕەوی دینیی. بێگومان باس لەوەش ناکەم، کە چ غەدرێکی گەورە و نابەجێ لەم بەرەیە کراوە. هەتا ئەو شوێنەی من ئاگاداربم، تاکە کتێبێکی ئەم گروپەمان بۆ وەرنەگێڕدراوە، نەک هەر وەرگێڕان، بەڵکو ئاماده‌بوونیشیان تەواولە ناوەندە ڕۆشنبیرییەکەی ئێمەدا ونه .\n٣. ڕەنگە زیادەڕەوەیی نەبێت لەوەی کە گەورەترین غەدر لە مێژووی فیکریی دوای هیگڵدا، لە خودی هیگڵ کرابێت. چ وەکو فەلسەفەکەی، چ وەکو ئەو چەمکانەی بەکاری هێناون. زۆریی گەڕانەوە بۆ هیگڵ، دەلالەت لە زیندوویی فەلسەفەی ئەو دەکات، نەک شتێکی تر. تۆ بڕوانە، ئەوەی هیگڵ ناودەهێنێت، بەزۆریی لەڕێگەی لێكدانه‌وه‌كانی کۆژێڤ و هیپۆڵیتەوەیە، یان بە لینک و لەڕێی مارکسەوە، یان ڕەخنەکردنێتی لەڕێی فەلسەفەی نیچەیی-دولوزییەوە. جێی خۆیەتی بپرسین، ئەی هیگڵ خۆی لەم نێوەندەدا چی بەسەر هات؟! خۆی چی دەڵێت و، چی هەیە بۆ یار و نەیارانیی؟!\n٤. تۆ بڕوانە و چاو لە مێژووی فەلسەفە بکە، هەر لە ئەفلاتوونەوە هەتا دەگات بە ئەڕستۆ، دیکارت، هیوم، کانت …هتد، هەرکە ویستبێتمان بیانخوێنینەوە، ڕاستەوخۆ ڕۆیشتووینەتە سۆراغی خۆیان و تێکستەکانیان، خۆیان بوون بە تاکە دەربڕی بیر و ئایدیاكانی خۆیان. لە کاتێکدا ئەم شتە بۆ هیگڵ تەواو جیاواز بووە، هیگڵ هەمیشە لەڕێگەی دەستی دووەمەوە خوێندراوەتەوە، هیگڵی مارکسیی و، ژیژەکیی و چی و چی تر.\n٥. کەواتە با بهێڵین، هیگڵ خۆی بدوێت، خۆی ببێتە تاکە لێكده‌ره‌وه و وتەبێژی فەلسەفەکەی خۆی. هیگڵناسی ئێرانیی (د. محمد مهدی ئەردەبیلی) گوتارێکی هەیە بە ناونیشانی «تکلم هگل بە فارسی» «هاتنەگۆی هیگڵ بە فارسی» جێی خۆیەتی ئێمەش بڵێین «هاتنەگۆی هیگڵ بە کوردیی» وە بهێڵین هیگڵ وەکو خۆی تەرجومە بکرێتەوە ناو زمانەکەمان و، خۆی زمانحاڵی کوردییانەی خۆی بێت.\n٦. ڕەنگە سەختی خودی فەلسەفەکەی هیگڵیش یارمەتیدەری ئەو لێشاوە بێت لە نەخوێندنەوەی لەڕێگەی خۆیەوە و، لە بەرامبەردا، خوێندنەوەی لەڕێی دەستی دووەمەوە.\n٧. تۆ بڕوانە چەمکی گایست «Geist» کە هیگڵ لە مەنزوومە فیکرییەکەی خۆیدا بەکاری دەهێنێت، وە لە ڕاستیدا کلیلییترین تێرمی ئەوە، بۆ تێگەیشتن لە سەیروورە و دیالەکتیکی نەفی و ئیسپاتی ئەو. بەڵام ئەم چەمکە، بەجۆرەها شێوە وەرگێڕانی بۆ کراوە، جارێک بە ئەقڵ، جارێکی تر بە ڕۆح (کە ئێمە پێمانوایە گونجاوترین وەرگێڕانی چەمکی گایستە) – هه‌روه‌ها زەین، نەفس، هۆش. لە کاتێکدا زۆر بە ئاسانی دەکرا گایست وەکو خۆی دابنرێتەوە و، لە پەراوێزدا ڕوونكردنه‌وه‌یه‌كی مەبەستی هیگڵ بکەین لە بەکارهێنانی ئەو چەمکەدا. زۆر بە سادەیی، هەروەکو چۆن، ئایدیا لای ئەفلاتوون، دازاین «Dasein» لای هایدێگەر، فینۆمینۆلۆژیا لای هۆسڕڵ، وەکو خۆیان دانراون و بەکارهێنراون. بە هەمانشێوەش دەکرێت، گایستی هیگڵیی وەکو خۆی دابنرێتەوە.\nئەی چۆن لە گایستی هیگڵ تێبگەین؟\n٨. ڕۆح لەڕێگای دەرەنجامی نەفیکردنەوەی ئەوانەی پێشووی خۆیەوە، پلەیەک لەوانەی پێشوو باڵاترە. ڕۆح لای هیگڵ، بەرزکەرەوەی هەردوو سوژە و ئۆبژەیە لە یەک مەنزومەدا(کە خودئاگاییە). ڕۆحە، بەڵام لە هەمانکاتدا ئێسقان(ڕۆح ئێسقانە، بە لای منەوە، یەکێکە لە جوانترین گوزارەکانی نێو کتێبی فینۆمینۆلۆژیای ڕۆح(١))؛ بەرزنشین(transcendental)ەو لە هەمان کاتدا ناونشین(immanent). ڕۆح ئەقڵە، بەڵام ئاکچواڵیزە بوو.\n٩. ڕۆحی هیگڵیی باڵایی کۆی ئەو مەفاهیمانەی پێشووە کە وەکو ڕۆح بەکارهاتوون؛ نەفیکردن لە هەمانکاتدا پاراستن(نەفیی، پاراستن، بەرزکردنەوە-Aufhebung). هەڵەیە ئەگەر ڕۆحمان بە تەنها وەکو هۆش، زەین، عەقڵ، ئاگایی، گیان وەرگێڕا. هیگڵ بە گوزارشی خۆی، کوڕی سەردەمەکەی خۆیەتی؛ ئەو هەمان چەمکی ڕۆح بەکاردەهێنێتەوە کە لە ئیلاهییاتدا بەکارهاتووە، ڕۆحێک کە ئاینی لە هونەر و هونەری لە فەلسەفه‌دا نەفیکردووە. بەڕای ئێمە، باشترین چارەسەر بۆ دەرچوون لەم پارادۆکسە، دانانی چەمکی گایستی (ڕۆح – Geist) ئه‌ڵمانیەكه‌یه وەکو خۆی.\nڕۆح بەرەنجامی ئەو پرۆسه‌یه کە بە ئاگایی وەکو پۆتێنشاڵ دەست پێدەکات و بە ڕۆح وەکو ئاکچواڵ و ئێستاكێ کۆتای پێ دێت. ڕۆح باڵایی سروشتە، فینۆمینۆلۆژیا تەجەللای ڕۆحە لە مێژوودا، هەرجارە و بەشێوازێک. ڕۆح کۆکەرەوەی سوژە و ئۆبژە، کۆتا و ناکۆتایە.\n١٠. ڕۆح لە سەرەتادا پەتییە، ناڕاستەوخۆیە، پۆتێنشاڵە، بوونە-لەنێو-خۆیدا(being in itself)؛ دەبێت ڕۆح لەسەفەرەکەیدا بگاتە قۆناغی خودئاگایی، ببێت بە بوون-بۆ-خۆ(being for itself)، ڕاستەوخۆ، ببێت بە ئاکچواڵ؛ لەیەککاتدا هەم بەئاگا بێت لە بابەتەکە و، لە لایەکی دیکەوە، بەئاگابێت لە خودی خۆی.\n١١. ڕۆح خۆی هەتوانی لەنێو خۆیدا هەڵگرتووە، وە دەبێت ڕۆح خۆی هەستێت بە چارەسەریی کێم و برینەکانی خۆی؛ وە دەبێت ئەو هەتوانە لە ناوەوە ئاڕاستە کرابێت نەک لە دەرەوە.\nڕۆح وەکو هەڵگر و یەکخەری کۆی ناکۆکییەکان؛ لێره‌وه پێویسته ڕۆح پلەیەک لە نێگەتیڤیتەی خۆی هەڵگرتبێت؛ بڕێکی نا-سفر لە نێگەتیڤ (دەکرێت ئەم دیدە پەرەی پێ بدرێت بۆ خوێندنەوەی فیزیای کوانتەمیی)، بۆ ئەوەی پڕۆسه دیالێکتیکیەکە لە جووڵە بەردەوام بێت؛ لە پۆزەتیڤەوە بۆ نەفی، لەوێشەوە بۆ نەفی-نەفی.\nڕۆح بەرهەمی کۆی ئەو هەنگاوانەی پێشووە کە تەی کردووە، بەرهەمی ڕابوردووی خۆیەتی؛ ڕۆح لەناو مێژوودایە. لە ململانێی نێوان ماتەر و سروشتدا، ڕۆحە یەکلاییکەرەوەی ناکۆکییەکان. ڕەنگە جوانترین و گونجاوترین پێناسە بۆ گایستی هیگڵیی کرابێت، هەر ئەو دێڕە کورت و پڕ مانایەی مارتن هایدێگەر بێت، لەو وانانه‌ی کە لەنێوان ساڵانی (١٩٣٠-١٩٣١)دامه‌ڕ شرۆڤه‌ی فینۆمینۆلۆژیا لە زانکۆی فرایبۆرگ پێشکەشی کردوون . هایدێگەر گایستی هیگڵیی دەبەستێتەوە بە (لۆگۆس) ی گریکەوە و دەڵێت: «Geist is λόγος» ڕۆح لۆگۆسە(٢). شایەنی باسە، ئەم کتێبە بریتییەلە بەرگی ٣٢ لە کۆی هه‌شتاو هه‌شت بەرگ، لە کۆ بەرهەمی مارتن هایدێگەر.\nGeorg Hegel, Caricature is a\nphotograph by Gary Brown\n١٢. ماهییەتی ڕۆح ئازادییە، مێژووی ڕۆحیش بریتییە لە ڕووبەڕوو بوونەوە، بۆ گەیشتن بە ئازادی خۆی؛ بۆ هیگڵ، مێژووی جیهان، پەرەسەندنی ئاگامەندیی مرۆڤە سەبارەت بە ئازادیی. ئەم سەفەرە لای ڕۆژهه‌ڵاتیه‌كانه‌وه دەستپێدەکات. بەڵام ئەم ئازادییە ئازادییەکی سەرەتاییە و تەنها تاکە کەسێک (کە فەرمانڕەوایە) ئازادە؛ دەرەنجامی ئەمەش جگەلە تاکڕەویی و دڕەندەخویی فەرمانڕەوا هیچی تری لێ ناکەوێتەوە.\nکێشەکە لای هیگڵ ئەوە نییە ئازادی بۆ یەکەمینجار لە کوێدا سەریهەڵداوە؛ بەڵکو گرنگتر لەوە، ئاگامەندییە بە ئازادیی. هەربۆیە لای هیگڵ، یۆنانییەکان یەکەمین نەتەوەن کە سەبارەت بە ئازادیی ئاگامەندن. بەڵام یۆنانییەکان هاوشێوەی ڕۆمییەکان تەنها ئەوەیان دەزانی کە هەندێک لە مرۆڤ ئازادە، نەک مرۆڤ بەشێوەی گشتی. تەنانەت هیگڵ لەوە دوورتر دەڕوات و ڕەخنەی ئەفلاتوون و ئەڕستۆ دەکات کە ئەوانیش ئەوەیان نەزانیوە. بۆ یەکەمین جار بەهۆی مەسیحییەتەوە، جێرمانەکان، لەوە بە ئاگا دەبن، مرۆڤ وەکو مرۆڤ بەگشتی و بە سروشتی خۆی ئازادە.\nبایەخدانی هیگڵ بە ئازادیی، بە جۆرێکە، هەندێکجار مرۆڤ لە خوێندنەوەی فەلسەفەکەیدا، کەباس دێتە سەر ڕۆح و ئازادیی، هەستدەکەیت ئەو دوو تێرمە بۆ هیگڵ، هاوواتای یەکترن و بۆ یەک مەبەست بەکارهاتوون. بۆ ئـەو، ئامانج و جەوهەری ڕۆح، ئازادییە. بە ڕای من، هیگڵ ئەمەی لە شێڵینگی دۆستییەوە وەرگرتووە، کە پێی وایە، سەرەتاو کۆتایی هەر فەلسەفەیەک، بریتییە لە مەسەلەی ئازادیی (٣).\nهیگڵ وەکو فەیلەسوفی دژە سروشت\n١٣. دژە سروشتبوونی هیگڵ لە کوێدایە؟ بۆچی ئێمە پێمان وایە فەلسەفەکەی ئەو، نەیاری سروشتە و هێند سەرسەختە بەرامبەر بە سروشت.\nجیاواز لە فەیلەسوفەکانی تر، کە سروشت وەکو فه‌رمانێكی پیرۆز چاولێدەکەن (فەیلەسوفە ترادیشناڵیستەکان، بە نموونە؛ ڕێنێ گوێنون، فریتۆف شوان… هتد) به‌ڵام بۆ هیگڵ ئەم کارە ڕێڕەوێکی تر وەردەگرێت. هەرچەندە سروشت بۆ هیگڵ ئه‌و ناوه‌نده‌یه که ده‌بێت ڕۆح پێیدا گوزەر بکات لە جوڵە دیالێکتیکیەكه‌یدا؛ هاوکات لینکی بەیەکگەیاندنی لۆجیک و ڕۆحیشە. بەڵام سروشت نابێت ببێتە لەمپەر لەبەرامبەر گەشەی ڕۆحدا.\nهیگڵ هەر لە سروشتدا نامێنێتەوە، بەڵکو لەوە زیاتر دەڕوات بۆ ئەوەی بگات بە ڕۆح. بۆ هیگڵ سروشت دیوێکی سەختی هەیە و ڕێگرە لە بەرامبەر ئازادییدا. کەش و هەوای سارد و گەرم، ڕێگە بە مرۆڤ نادات بە ئازادیی ئەملاوئەولا بکات. بە قەولی خۆی، ئاو و هەوای سەخت، لەگەڵ ڕۆحی ئازاددا ناسازگارە.\nبه پێچه‌وانه‌ی ئایدیاڵیسته‌کانی تره‌وه، سروشت لای هیگڵ پشتگوێ ناخرێت، سروشت بۆ هیگڵ ئه‌و ناوه‌نده‌یه که ڕۆح ده‌بێت پێیدا سه‌فه‌ر بکات، کاروانسه‌رای ڕۆحه له کاتێک له کاته‌کاندا؛ له ساتێک له ساته‌کاندا ڕۆح ده‌بێت به ئێسقان و له‌وێدا خۆی ته‌جه‌للا ده‌کات. سروشت لینکی په‌یوه‌ندی نێوان لۆجیک و ڕۆحه.\n١٤. ئەوەی بۆ هیگڵ مایەی گرنگیی پێدانە، مەسەلەی تەجەللابوون و تەوزیفبوونی رۆحە، لە کایە جیاوازەکانی مەعریفەی مرۆڤایه‌تیدا، هەر لە یەقینی هەستەکییەوە«Sense-Certainty» بۆ ئاگایی، خودئاگایی، ئەقڵ، ڕۆح، هونەر، دین، فەلسەفە و یەقینی ڕەها. لە ساتێک لە ساتەکاندا، ڕۆح دەبێت خۆی لەڕێگەی سروشتەوە دەربخات و خۆی ئاکچواڵایز (ئێستاكێ) بکاتەوە. بۆ هیگڵ میانجیگەریی«Medium» و ناڕاستەوخۆیی زۆر گرنگە. سروشت دەبێتە ئەو میدیەمەی کە ڕۆح دەبێت خۆی تێدا ببینێتەوە، دەرگیری ئەو سنوورانە دەبێت کە سروشت وەکو ماتەر بۆ ڕۆحی دادەنێت. سروشت نابێت ببێتە ڕێگر لەبەردەم ئاکشنەکانی ڕۆح.\nبەڵام سروشت ئەمە ناکات و قسەی خۆی هەیە. سنوور و سەختی خۆی هەیە. بە گوزارشی خۆی، کەش و هەوای سارد و ژینگەی هەوراز و نشێو، ڕێگر دەبن لەبەردەم جوڵەکانی مرۆڤ و ناهێڵن بە ئازادیی بسووڕێتەوە. ئازادیی بۆ هیگڵ، بەجۆرێکە هەندێکجار لە نێوان ڕۆح و ئازادییدا، لێت تێکدەچێت مەبەستی کامیانە. ئازادیی وەکو دوا مەقامی ڕۆح، نابێت هیچ شەرعییەتێک بیوەستێنێت، وە لەنێویاندا خودی سنوورەکانی سروشت.\n١٥. سروشت لای هیگڵ، نەتوانکارە لەوەی زمانحاڵی خۆی بێت. ئەوەی بەم کارە هەڵدەستێت، بریتییە لە فەلسەفەی سروشت (Naturphilosophie). واتە ڕۆح لە ڕێگەی Naturphilosophie یەوە، دەگاتەوە بە سروشت و، لە ڕێیەوە، ڕۆح دەتوانێت ئارمانجی سروشت ئاراستە بکات(٤).\n١٦. نەک هەر ئەمە، هیگڵ له پشه‌كیی ئەو لێکچەرانەی (وانه) کە لەسەر فەلسەفەی ئیستاتیکا پێشکەشی کردوون؛ لە نێوان جوانی سروشت و جوانی هونەردا، دووەمیان هەڵدەبژێرێت. ئەو پێی وایە، جوانی هونەر بەرزترە لەو جوانیەی لە سروشتدا هەیە، چونکە هونەر بەرهەمی ڕۆحە و، ڕۆحیش پلەیه‌ک باڵاترە لە سروشت و دەرکەوتەکانی (٥).\nبە بیانووی کۆتاقسە\n١٧. هەردەبێت ئاگایی ببێت بە خود-ئاگایی؛ هەردەبێت ئاگایی لە بوون-لەنێو-خۆوە(پۆتێنشاڵ) ببێت بە بوون- بۆ-خۆ(ئاکچواڵ)؛ ئازادیی لە سەفەرەکەیدا هیچ پەلەی نییە، گوێی لە قسەی ئەم و ئەو نییە، سەفەری ئەو سەفەری ڕۆحە بە ناوەندە جیاوازەکاندا، بە سروشتیشه‌وە. سەیروورە (پڕۆسه) خاسیەت ئاو و ئاگری هەیە، هاوشێوەی ئاو ناوەستێت، هاوشێوەی ئاگریش ئەوانی تر لە خۆیدا نەفی دەکات و لە خۆیدا هەڵیاندەگرێت. کونەپەپوو لە کاتێکدا نێچیری خۆی ڕاو دەکات، کە ئەوانی تر هەموو نوستوون؛ هەموو کاری خۆیان تەواو کردووە، ئەم دێت و کۆتا خاڵی ناکۆتایان لەسەر دادەنێت.\nHegel, Phenomenology of Spirit, Translated By: A. V. Miller, Pp. 208.\nMartin Heidegger, Hegel’s Phenomenology of Spirit, Translated By: Parvis Emad and Kenneth Maly, Pp. 182-183.\nGerman Idealism (1760-1860) the Legacy of Idealism, Terry Pinkard, Pp. 173.\nHegel, Introductory Lectures on Aesthetics, Translated By: Bernard Bosanguet, Ch. 1, Pp. 4.\nGerman Idealism (1760-1860) the Legacy of Idealism, Terry Pinkard, Pp. 268\nله یادمانی گوڵه بڵێسه‌داره‌كانه‌وه\nكولتور مه‌گه‌زینی ژماره پێنج له‌هه‌موو كتێبخانه‌كاندایه.\nئێستاش هەر دەجووڵێت


مزگه‌وتی ئه‌قسا وه‌ک حه‌ره‌مه‌ینی شه‌ریفه‌ین بۆ موسوڵمانان پیرۆزه - Mehr News Agency\n17 berfanbarê 2017 - 12:17\nNews Code 15294\nمزگه‌وتی ئه‌قسا وه‌ک حه‌ره‌مه‌ینی شه‌ریفه‌ین بۆ موسوڵمانان پیرۆزه\nشێخی ئه‌زهه‌ری میسر له ماینه‌ی قسه‌کانی خۆی جه‌ختی کرد: مزگه‌وتی ئه‌قسا وه‌ک حه‌ره‌مه‌ینی شه‌ریفه‌ین بۆ موسوڵمانان پیرۆزه.\nبه ڕاپۆرتی ئاژانسی مێهر له ماڵپه‌ڕی ئینترنتی ۲۱، شێخی ئه‌زهه‌ری میسر له ماینه‌ی قسه‌کانی خۆی جه‌ختی کرد: مزگه‌وتی ئه‌قسا وه‌ک حه‌ره‌مه‌ینی شه‌ریفه‌ین بۆ موسوڵمانان پیرۆزه.\nئه‌حمه‌د ته‌یب به ئاماژه به‌م بابه‌ته وتی: ته‌نانه‌ت یه‌ک به‌ردیش له قودس بۆ یه‌هودییه‌کان بوونی نییه که نیشان بدات ئه‌وان له‌م شوێنه‌دا که‌نیسه‌یان بووه.\nئه‌و زیادی کرد: عه‌ره‌به‌کان به‌ر له ئسیلامیش له‌م شاره نیشته‌جێ بوون و قورئان ئه‌م شاره به شارێکی پیرۆزی موسوڵمانان ده‌زانێت. ئه‌و ده‌قانه‌ی که یه‌هودییه‌کان له کتێبی سه‌رده‌می کۆن (ته‌وڕات) باسی ده‌که‌ن ڕاست نییه و هیچ بنه‌مایه‌کی نییه.\nته‌یب هه‌روه‌ها جه‌ختی کرد که فه‌لستینییه‌کان ده‌بێت سه‌رهه‌ڵدانێکی دیکه له دژی ئیسڕائیل ده‌ست پێ بکه‌ن و وتی: ئێمه پشتیوانی له فه‌له‌ستینییه‌کان ده‌که‌ین. من هه‌روه‌ها ئاماده نیم له‌گه‌ڵ مایک پێنس، جێگری سه‌رۆک کۆماری ئه‌مریکا دیدار بکه‌م.\nئه‌و جه‌ختی کرد: نه‌وێنه‌ری ئه‌زهه‌ر ناتوانێت له‌گه‌ڵ که‌سانێک دیدار بکات که ساخته‌کاری له مێژوودا ده‌که‌ن و مافی مله‌ته‌کانی دیکه پێشێل ده‌که‌ن و سووکایه‌تی به شته پیرۆرزه‌کانیان ده‌که‌ن. ئه‌مریکا به‌رپرسه له‌م دۆخه‌ی که دروست بووه.\nشایانی باسه که دۆناڵد ترامپ ڕایگه‌یاند که شاری قودس به پایته‌ختی ئیسڕائیل ده‌ناسێت و به زوویی باڵوێزخانه‌که‌ی ئه‌مریکا بۆ ئه‌م شاره ده‌گوازێته‌وه، ئه‌م بڕیاره تووڕه‌یی جیهانی ئیسلامی به‌دواوه بووه.


سەدەیەک لە سینەما (367 Views)\nسەدەیەک لە سینەما نوسینی: سوزن سۆنتاگ وەرگێڕانی لە ئینگلیزیەوە: دالیا رەئوف بەشی یەکەم: سەد ساڵەی سینەما وادێتە بەرچاو شێوەی "سوڕی ژیانـ"ی هەبێت: لەدایکبوونێکی حەتمی،کەڵەکەبوونێکی چونیەکی شکۆ و سەرکەوتنەکان و دەستپێکێکی ناپەسەند لە دەیەی ڕابردوودا، کەوتن و نوشستێکی بێ گەڕانەوە. ئەمە واتای ئەوە نییە چیتر ئێمە ناتوانین چاو لە ڕێی فیلمی نوێ بین و سەرسامیان ببین. ئەم جۆرە فیلمانە پێویستە تەنها جیاواز و تایبەت نەبن (ئەوە ڕاستە بۆ دەستکەوتە مەزنەکان لە هەر هونەرێکدا)، بەڵکو ئەم فیلمانە دەبێ لادانێکی ڕاستی بن لەو پێوەر و دابونەریتانەی کە هەنوکە فەرمەنڕەوایی و کۆنتڕۆڵی وەبەرهێنانی فیلم دەکەن لەهەموو شوێنێکی سەرمایەداری، یان ڕوونترە بووترێ لە جیهانی سەرمایەداری فیلمە ئاساییەکان، ئەو فیلمانەی بەرهەمهێنراون تەنها بۆ مەبەستی کاتبەسەربردن (ئەمانە بۆ مەبەستی بازرگانی بەرهەمدەهێنرێن) سەرسوڕهێنەرانە بێمانان، زۆرینەیان بەشێوەیەکی بەرچاو و گاڵتەجارانە شکستدەهێنن لە بەدەستهێنانی سەرنجی بینەرە چاوەڕوانکراوەکانیان. لە کاتێکدا ئامانجی فیلمی مەزن ئێستا زیاد لەهەر کاتێکیتر، ئەوەیە ببێتە یەک جۆر دەسکەوت. سینەمای بازرگانی خۆیی یەکلایی کردووەتەوە بۆ سیاسەتی هەڵاوسان و ناڕەسەنی وەبەرهێنانی فیلم، کەڵەکەبوونێکی ناساز یان دووبارە کەڵەکەبوونی هونەر، بەهیوای دووبارە وەدەستهێنانەوەی سەرکەوتنەکانی ڕابردوو. ڕۆژانێک بوو سینەما وەک هونەری سەدەی بیستەم ئاماژەی پێدەکرا، ئێستا وادیارە هەروەک چۆن ژمارەکانی ئەم سەدەیە ئاوادەبن، بەهەمان شێوە هونەری سینەما ڕوو لە ئاوابوون دەکات. بەڵام ڕەنگە ئەوەی ڕوو لەئاوابوون و کۆتایی هاتن بێ سینەما نەبێت بەڵکو سینفیلیا (ناوی جۆرێکی تایبەتی خۆشەویستیە کە لە سینەماوە ئیلهام وەردەگرێ) هەر هونەرێک خەیاڵ و ئەندێشەکانی برەوپێدەدات و پەروەردەیان دەکات. ئەو خۆشەویستیەی کە سینەما ئیلهامبەخشی بوو لەگەڵ ئەوەی تایبەت بوو، هاتنە ژیانی و دەرکەوتنی باوەڕێک بوو کە سینەما هونەرێکە جیا لەوانیتر: ڕیشەییانە مۆدێرنە، زۆر ئاسان بەردەستە، شاعیرانە و نهێنیئامێز و ئیرۆتیک و ئەخلاقی (هەموو لەیەک کاتدا) سینەما پەیامبەرانی هەبوو. (وەک ئاین) سینەما جەنگ بوو بۆ سینفیلیکان، سینەما هەموو شتێکی لە ناو خۆیدا کۆدەکردەوە وەک کەپسولێک، سینەما هەر دوو کتێبی هونەر و ژیان بوو.\nوەک زۆرینەمان دەزانین، دەستپێکی بەرهەمهێنانی فیلم سەد ساڵ لەمەوبەر بوو، یان باشترە بوترێ جووت دەستپێک. بەنزیکەیی ساڵی ۱۹٨٥ دوو جۆر فیلم بەرهەمهێنران، دوو شێواز کە لە دواتردا وادەردەکەوێت سینەما لێیانەوە گەشەدەکات و پەرەدەستێنێت. سینەما وەک لەبەرگرتنەوە و وێناکردنی ژیانی واقعی وەک فیلمی (The Lomiere brothers) وە سینەما وەک داهێنان و فێڵ و هەڵخەڵەتاندن، وەهم، ئەندێشە (خەیاڵ) وەک فیلمی (Melies)، بەڵام ئەمە ململانێیەکی ڕاست نەبوو، هەموو بیرۆکەکە ئەوەبوو بۆ یەکەمین بینەرەکان، نواندنی ڕاستیەکی بێبایەخ (وەک لە فیلمی The Lomiere brothers دا گەشتنی شەمەندەفەرەکە بۆ وێستگەی La Ciotat Station) ئەزمونێکی سەیرو نایاب بوو. سینەما لە سەرسامیەوە دەستی پێکرد، ئەو سەرسامیەی کە ژیانی ڕاستی دەتوانرێ دەمودەست وێنابکرێ و لەبەر بگیرێتەوە، هەموو سینەما هەوڵێکە بۆ نەمرکردن و دووبارە داهێنانەوەی سەرسامی. هەموو شتێک لە سینەما لەو ساتەوە دەستی پێکرد دروست سەد ساڵ لەمەوبەر، کاتێک شەمەندەفەرکە پاڵنرایە ناو وێستگەکە، خەڵکی فیلمیان بردە ناو خۆیان، و لەڕاستیشدا خۆیان نەویکرد بۆ شەمەندەفەرەکە کە وادەرەدەکەوت بەرەو ڕووی ئەوان بجوڵێت. تا ئەو دەمەی هاتن و دەرکەوتنی تەلەفزیۆن هۆڵی سینەماکانی چۆڵکرد، هەفتانە لە سەردانکردنی سینەماکانەوە فێردەبوویت ( یان هەوڵتدەدا فێر ببیت) چۆن پیاسە بکەیت، جگەرە بکێشیت، ماچبکەیت، شەڕ بکەیت، شین بکەیت. فیلمەکان ئامۆژگاریان دەکردیت چۆن سەرنجڕاکێش دەربکەویت. بۆ نموونە: ئاساییە چاکەت لەبەربکەیت کاتێک باران نابارێت، بەڵام لە بینینی هەر فیلمێک هەرچیەکت لەگەڵ خۆت ببردایەتە ماڵەوە تەنها پارچەیەک بوو لە ئەزمونێکی گەورەتری نقومکردنی خۆت لە ژیانێکدا کە هی خۆت نەبوو، حەز و ویستی ونکردنی خۆت لەناو ژیانی ئەوانیتر.... لەناو ڕوخساریان. ئەمە جۆرە حەزێکی گەورەتر و گشتگیرترە کە لە ئەزمونکردنی فیلمدا خۆی بەرجەستە دەکات. هەتا زیاد لە ڕادە ڕێگەت بەخۆت دابوو ئەزمونێکی گواستەوەی خود و خۆبەدەستەوەدان بکەیت بۆ ئەو وێنەیی لەسەر شاشەیە. تۆ دەتویست وێنەکە لەگەڵ خۆی بتبات و بتڕفێنێت (ڕفاندن بەمانای نقوم بوون لەناو بوونی فیزیکی وێنەکان) کە ئەزمونی "چوونە فیلم" بەشێک بوو لێی. کاتێک فیلمێکی مەزن لەسەر شاشەی تەلەفزیۆن دەبینیت وەک ئەوە نییە بەڕاستی ئەو فیلمەت دیبێت. ئەمە تەنها مەسەلەی قەبارە و دووری وێنەکان نین: جیاوازی و نایەکسانی نێوان ئەو وێنە گەورەترەی سینەما لەگەڵ ئەو وێنە بچوکەی ناو سندوقەکەت و هەلومەرجی سەیرکردنی فیلم لە ماڵەوەدا لە بنەڕەتدا بێڕێزیە بەرامبەر فیلم. ئێستا چیتر فیلمەکان قەبارەیەکی ستانداردیان نییە، شاشەی تەلەفزیۆنەکەت دەکرێ بە قەبارەی ژووی دانیشتن یان ژوورە نوستنەکەت بێت، بەڵام تۆ هەر لە هەمان ژووردا دەمێنتەوە. بۆ ئەوەی فیلم سەرسامتبکات و بتڕفێنێت دەبێت لە ناو هۆڵی سینەما لە نێوان بێگانە نەناسراوەکان دابنیشیت لە تاریکدا. چیتر دەربڕینی خەمی زیاتر نەریتە بزربووەکان (ئیرۆتیک، تێفکرینی قوڵ و درێژخایەن) ی تاریکی هۆڵەکانی سینەما زیندوو ناکاتەوە. کورتکردنەوەی سینەما لە کۆمەڵی فیلمی شێوێنراو و دەستکاریکردن (ئیدیتی)ی نابەرپرسانەی (بڕینی زۆر لە دیمەنەکاندا) بۆ ئەوەی زیاتر ببنە مایەی سەرنج. ئەمانە سینەمایەکی نا بەرجەستە و بێکەڵکیان بەرهەمهێناوە کە ناتوانێ بەقوڵی سەرنجی بینەر ڕابکێشێ. فیلمەکان ئەمڕۆ بەهەر قەبارە و لەسەر ڕووی جیاواز دەردەکەون: لەسەر شاشەی هۆڵەکانی سینەما و لەسەر دیواری دیسکۆکان و لەسەر شاشە زەبەلاحە هەڵواسراوەکانی گۆڕەپانە وەرزشیەکان. بوونی ڕەها و بەربڵاوی داواکاری لەسەر وێنە جوڵاوەکان بەرەبەرە ستانداردەکانی لاوازکردووە، ئەو ستانداردانەی کە ڕۆژانێک خەڵکی هەیانبوو بۆ سینەما هەم وەک هونەر و هەم وەک سەچاوەیەک بۆ کاتبەسەربردن.\nلە ساڵانی سەرەتادا بەشێوەیەکی بنەڕەتی جیاوازیەک نەبوو لە نێوان ئەم دوو جۆرەدا. هەموو فیلمەکانی (silent era)* (لە شاکارەکانی Feuillade, D. W. Griffith, Dziga Vertov, Pabst, Murnau and King Vidor تا ڕووکەشترین میلۆدراما و فیلمی کۆمیدی) هەموویان ئاستێکیی هونەری بەرزیان هەبوو بە بەراورد بەو فیلمانەی کە دواتر بەرهەمهێنراون. لەگەڵ هاتنی دەنگ دروستکردنی فیلم زۆر لە جوانیی و شاعیریەتی خۆی لەدەستدا و ستانداردە بازرگارنیەکان زیاتر سەپێنران و توندتر کرانەوە. ئەم شێوازی بەرهەمهێنانی فلیمە (کە سیستەمی هۆلیوود باڵادەستە تێیدا بە نزیکەیی بۆماوەی بیست و پێنج ساڵە و بەزۆری لە نێوان ساڵانی ۱۹۳۰ بۆ ۱۹٥٥) هەتا دەرهێنەرە بەتواناکانی وەک Erich von Strohυeim و Orson Welles لەلایەن ئەم سیستەمەوە بەزێنران و چوونە تاراوگە لە ئەوروپا (کە لەوێش کەم و زیاد ئەم سیستەمە کوالیتی بەزێنە باڵادەستە)، لەگەڵ بودجەیەکی کەمتر و تەنها لە فەڕەنسا نەبێت ژمارەیەکی زۆر فیلمی نایاب لەو ماوەیەدا بەرهەمێنران. پاشان لە ناوەڕاستی ساڵانی ۱۹٥۰ کاندا دووبارە بیرۆکە پێشەنگەکان کۆنتڕۆڵیان گرتەوەدەست کە ڕەگیان داکوتابوو لە سەر بیرۆکەی سینەما وەک پیشەیەکی هونەری لەلایەن فیلمە ئیتالیەکانی دوای جەنگ. ژمارەیەکی بەرچاو لە فیلمی ڕەسەن و نایابی زۆر جدی بەرهەمهێنران.\nبەشی دووەم: لەم ساتە تایبەتەدا بوو کە سەد ساڵەی مێژوو سینەما و چوونە سینەماو تێفکرین لە فیلم و گفتوگۆ دەربارەی بووە خولیا و حەزی خوێندکارانی زاکۆ و گەنجەکان. تۆ دەکەوتیتە دوای خۆشەویستی سینەما خۆیەوە نەک تەنها ئەکتەرەکان. سینفیلیا بۆ یەکەمجار لە ساڵانی ۱۹٥۰ کاندا لە فەڕەنسا دەرکەوت: ناوەندەکەی ئەفسانەی گۆڤارە فیلمی Cahiers du Cinem (بەدوایدا چەند گۆڤارێکی تری جدی هاوشێوە لە ئەڵمانیا و بەریتانیا و سوید و ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا، کانادا) لە کاتێکدا بیناکانیان لەسەرتاسەری ئەوروپا و ئەمریکادا بڵاوبووبوونەوە، زۆریان هۆڵەکانی نمایش و یانەکان بوون کە تایبەتکرابوون بە فیلمە کۆنەکان و ئەو دەرهێنەرە کۆنخوازانەی کە دەرکەوتبوون. ساڵانی ۱۹٦۰ ـەکان و سەرەتاکانی ۱۹۷۰ کان گەرموگوڕترین سەردەمی بینینی فیلم لە سینەما بوو، لەگەڵ ئەو سینۆفیلانەی کە بەردەوام دەیانویست تا دەکرێت کورسیەک نزیکتر لە شاشە گەورەکەوە بدۆزنەوە، سێیەم ڕیز زۆر نمونەیی بوو بۆ دانیشتن. "کەس ناتوانێ بێ Rossellini بژی" کاراکتەرێک لە فیلمی " Before the Revolution (1964)" دا وا دەدوێت و تەواو مەبەستەکەی دەپێکێت. پانزدە ساڵێ لەمەوبەر بەنزیکەیی لە هەر مانگێکدا شاکارێک هەبوو. ئێستا ئەو سەردەمە چەن دوور دێتەبەرچاو. بێگومان هەمیشە ململانێ هەبووە لە نێوان سینەما وەک پیشەسازی و سینەما وەک هونەر، سینەما وەک ڕۆتین و سینەما وەک ئەزموون. بەڵام ئەم ململانێیە هێندە زەق نەبووە کە بەهۆیەوە بەرهەمهێنانی فیلمی باش مەحاڵ بێت بڕێکجار لە ناوەوە و لە دەرەوەی ڕەوتی سینەماش. ئێستا هاوسەنگیەکە بە سود و قازانجی سینەما وەک پیشەسازیەک شکاوەتەوە. سینەمای مەزنی ساڵانی ۱۹٦۰ و ۱۹۷۰ کان بەتەواوی دەستیانلێبەردراوە. هەر لە ساڵانی ۱۹۷۰ کاندا هۆلیود دەستی کردبوو بە دزینی بیرۆکە و بێبایەخکردنی نوێکاریەکانی شێوازی گێڕانەوەی چیرۆک و و دەستکاریکردنی فیلمە ئەوروپیە نوێیەکان و فلیمە ئەمریکیە سەربەخۆکان. پاشان لە ساڵانی ۱۹٨۰کان تێچوونی بەرهەمهێنانی فیلم برزبوونەوەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی کە مسۆگەری دووبارە سەپاندنەوەی ستانداردە پیشەسازیەکانی کرد لە زۆری بەرهەمهێنان و بڵاو کردەوەی فیلم ئەمجارە لە هەموو جیهاندا. بەرزبوونەوەی تێچوونی بەرهەمهێانی هەر فیلمێک واتای ئەوەبوو دەبێت دەستبەجێ فیلمەکە لە مانگی بەکەمی نمایشیدا داهاتێکی زۆر کۆبکاتەوە، دەبوو فیلمەکە قازانجبەخش بێت (ئەم ئاڕاستەیە ئەو جۆرە فیلمانەی لاپەسەندبوو تا ئەو فیلمانەی تێچوونیان کەم بوو) ئەگەرچی زۆری ئەو فیلمانە شکستیان دەهێنا، تەنها چەند فیلمێکی کەم نەبێت کە سەرکەوتوودەبوون لە سەرسامکردنی بینەران. وادەی بڵاوکردنەوەی فیلمەکان کورتتر و کورتتر دەبوو (وەک ماوەی مانەوەی کتێبەکانی سەر ڕەفەی کتێبفرۆشیەک)، زۆر لە فیلمەکان بۆ ئەوە دیزاینکرابوون بکرێنە ڤیدیۆ. هۆڵەکانی سینەما دادەخران (چیتر زۆر لە شارۆچکەکان هۆڵی سینەمایان نییە). لەبەر ئەوەشە فیلمەکان بوونەت جۆرێکی تایبەتی خو و کاتبەسەربردن لە ماڵەوە. لە وڵاتێکی وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا نائومێدبوون لە باشی کوالیتی و ئومێدی گەورە بە دەستکەوتی ماددی وایکردووە مەحاڵبێت دەرهێنەرە ئەمریکیە بەتواناکانی وەک Francis Ford Coppola و Paul Schrader بە زۆرترین توانای خۆیانەوە کاربکەن. هەرچی لە دەرەوەشە بەرەنجامی ئەم بارودۆخە دەتوانرێ ببینرێت لە چارەنوسی خەمناکی مەزنترین دەرهێنەرەکانی سەدەی ڕابردوو. ئێستا چ شوێنێک بۆ دەرهێنەرێکی سەربەخۆی وەکHans- Jurgen Syberberg ماوەتەوە کەوازیهێناوە لە دروستکی فیلم، چ شوێنێک بۆ Godard ی مەزن ماوەتەوە کە تازەگی دەستی کرووە بە دروستکردنی فیلمێک لەسەر مێژووی فیلم بە ڤیدیۆ؟ لەگەڵ هەندێ حاڵەتی تری هاوشێوە.\nبە نێودەوڵەتی بوونی سیستمی دارایی بووەهۆی زیانێکی گەورە بۆ کاستی فیلمەکان هەروەک ئەوەی Andre Tarkovsy ڕووبەڕوی بووەوە لە دوو فیلمی کۆتایی ژیانە پیشەییە ناوازەکەیدا (کە زۆر کورت بوو). ئێستا Aleksandr Sokurov چۆن پارەی دەستدەکەوێت تا بەرهەمهێنان بۆ فیلمەکانی بکات لە ژێر ئەو بارودۆخە سەختەی سیستەمی سەرمایەداری ڕوسی. بەشێوەیەکی چاەڕوانکراو خۆشەویستی بۆ سینەما بەرەوە کاڵبوونەو دەڕوات. خەڵکی هێشتا ئارەزوویانە بچنە سینەما و گرنگی بەفیلم دەدەن و چاوەڕێی شتێکی تایبەت و پێویستن. هێشتاش فیلمگەلێی نایابی وەک فیلمی "Naked" ی دەرهێنەر Mike Leigh و فیلمی "Lamerica" ی دەرهێنەر Gianni Amelio و فیلمی "Fate" دەرهێنەر Fred Kelemen بەڵام چیتر بە سەختی دەتوانین لانیکەم لە نێوان دەرهێنەرە گەنجەکان خۆشەویستیەکی سینفیلیک ی ناوازە بۆ فیلمکان بەدی بکەین کە ئەمەش بەسادەیی خۆشەویستی نییە بەڵکو چێژبینینێکی تایبەتە لە فیلمەکان (پەیوەستە بە ئارەزووی زۆری تەماشاکردن و دووبارە تەماشاکردنەوەی زۆرترین شاکارە سینەماییەکانی ڕابردوو(. ئێستا سینفیلیا خۆی کەوتۆتە ژێر ڕەخنەی ئەوانەی کە بە کۆن و بەسەرچوو و لەخۆبایی وەسفی دەکەن. بۆ سینفیلیا فیلمەکان ناوازە و دوبارەنەبووەوە و ئەزمونگەلێکی جادوئاسان. سینفیلیا پێماندەڵێت کە فیلمی "Breathless"ی دەرهێنەر Godard کە هۆلیود دووبارەبەرهەمیهێناوەتەوە، هەرگیز ناکرێ وەک فیلمە بنەڕەتیەکە جوان بێت. سینفیلیا هیچ ڕۆڵێکی بۆ نەماوەتەوە لە سەردەمی هایپەرئیندەستریاڵی فیلمەکاندا. سینفیلیا ناتوانێت به هه‌مان ڕێژه و هه‌ڵبژاردنی تاسه و تامه‌زرۆییه‌كانی، یارمه‌تیده‌ر له پاڵپشتیكردنی ئایدیای فیلمه‌كه، پێش هه‌ر شتێك، وه‌ك بابه‌تێكی شیعری، پاشانیش ناتوانێت یارمه‌تیده‌ر بێت له هاندانی ئه‌وانه‌ی كه له ده‌ره‌وه‌ی پیشه‌سازیی فیلمن، وه‌ك نیگاركێشان و نووسه‌ران، تا بیانه‌وێت فیلم دروست بكه‌ن. ئەگەر سینفیلیا بمرێت، فیلمەکانیش دەمرن..... گرنگ نییە چەند فیلمی باش یان زۆر باش بەرهەمبهێرنێن، ئەگەر سینەما بتوانێ دووبارە زیندوو بکرێتەوە، تەنها لەڕێی لەدایک بوونی جۆرێکی نوێ دەبێت لە خۆشەویستی سینەما.\nپەراوێز: *silent era: ئەو سەردەمەی کە فیلمەکان تەنها وێنەی جوڵاو بوون و دەنگیان نەبوو


پارتی سەنتەر: وەرگرتنی پەناخوازان دەتوانێت باشتر بێت - Radio Sweden Kurdish - رادیۆی سوید Radyoya Swêdê | Sveriges Radio\nAnnie Lööf. wêne: Pontus Lundahl/TT.\nپارتی سەنتەر: وەرگرتنی پەناخوازان دەتوانێت باشتر بێت\nئانی لوێف: ئێمە زەخت لەسەر سیاسەتی هاوگەنجی دادەنێین\nبڵاو کرایه‌وه fredag 30 januari 2015 kl 12.22\nپارتی سەنتەر پێشنیار دەکات کۆمۆنەکان ئەو پارەیەی بۆ وەرگرتنی پەناخوازان خەرجی دەکەن بەتەواوی پێیان بدرێتەوە. ئەمەش لەباتی ئەو خشتە دیاریکراو کە پارتی سەنتەر دەڵێ کەمە. ئەم پێسنیارە بەشێکە لە ڕاپۆرتی ئەم حیزبە سەبارەت بە هاوگونجی. ئەم ڕاپۆرتەش بەشی هەرە گرینگی ڕۆژانی سیاسەتی کۆمۆن و پارێزگاکانی پارتی سەنتەرە کە لە شاری نۆڕشۆپینگ دەگیڕێت و ئەمڕۆ دەستپێدەکات. لەم پەیوەندیادا سەرۆکی پارتی سەنتەر، ئانی لوێف باس لەوە دەکات کە وەرگرتنی پەناخوازان دەبێ باشتر بێت.\nلوێف دەڵێ وەرگرتنی پەناخوازان لە سوید دەبێ زۆر باشتر بێت. بەشێکی زۆر لە کۆمۆنە بچووکەکان لەم بارەوە ئەرکێکی زۆریان کەوتۆتە سەر شان. لە ڕٶژێکدا ڕێژەیەکی زۆر خەڵک دەتوانن لە کۆمۆنێکی بچووکدا دامەزێرن و دەبێ ئیمکاناتی خوێندن، خانوبەرەی ڕێکوپێک و هاوکاری دیکە بۆ ئەمانە دابین بکرێت. کۆمۆنەکانیش دەیانەوێ ئەمە بکەن بەڵام بەهۆی ئەوەی خەرجەکانیان بەتەواوی لەلایەن حکومەت نادرێتەوە هەست بە نائومێدی دەکەن.\nلەکاتێکدا کە پارتی سەنتەر ڕۆژانی سیاسەتی کۆمۆن و پارێزگاکانی خۆی ئەمڕۆ دەستپێدەکات پرسی هاوگونجی بابەتی سەرەکییە. پارتی سەنتەر ڕاپۆرتێک کە بریتییە لە ٢٠ پێشنیار بۆ باشتر بوونی هاوگونجی پێشکەش دەکات. بۆنموونە پارتی سەنتەر پێشنیار دەکات کە کۆمۆنەکان تەواو خەرجەکانیان لەپەیوەندیدا لەگەڵ وەرگرتنی پەناخوازان لەلایەن حکومەت بدرێتەوە.\nلەئێستادا کۆمۆنەکان بەپێی خشتەیەکی دیاریکراو پارەیان لەلایەن حکومەتەوە بۆ وەرگرتنی پەناخوازان پێدەدرێت. لەگوێن قسەکانی سەرۆکی پارتی سەنتەر ئانی لوێف ئەم خشتە دیاریکراوە کەمە.\nلوێف دەڵێ لەلایەکەوە ئەم خشتە دیاریکراوە لەئێستادا کەمە و لەلایەکی دیکەشەوە هەموو خەرجەکان لەبەرچاو ناگیرێن. ئەمەش دەبێ پێداچوونەوە بەسردا بکرێت. ئەو کاتی ئەم پێشنیارەمان خستە ناو بودجەکەمان دەگەڕیینەوە سەر ئەوەی کە ئەم پارەیە لەکوێوە بێت. بەڵام ئەو پارەی باسی دەکەین بۆ کۆمۆنەکان جیاوازیەکەی یەک میلیارد کڕۆنە، کە خۆیان دەبێ بیدەن.\nتاکوو ئێستا سێ لە چووار حیزبی هاوپەیمانی ڕاست، پارتی سەنتەر، پارتی مەسیحییەدیموکراتەکان و پارتی لیبەرالی گەل، پێشنیاری نوێیان سەبارەت بە سیاسەتی هاوگونجی پێشکەش کردووە. تەنها پارتی مودێرات ماوە کە بەسەر ئەم بەشی سیاسەتەکەیاندا دەچنەوە.\nپارتی سەنتەر چووار پێشنیاری بۆ هاسانکاری بۆ کۆمۆنەکان پێشکەش کردووە. لە ماوەی پشوی ئەم حەوتوویەدا چاوەڕوانی دەکرێت چەندین پێشنیاری دیکەش پێشکەش بکەن. ئەم چووار پێشنیارە ئەمانەن:\nکۆمۆنەکان دەبێ تەواوی خەرجەکانیان لەپەیوەندیدا لەگەڵ وەرگرتنی پەناخوازان بدرێتەوە و سیستەمەی پارەدانەوە دەبێ ڕیفۆرم بکرێت. پێشنیارێکی دیکە ئەوەیە کە دەزگای کۆچ زووتر دەبێ لەگەڵ کۆمۆنەکان هەماهەنگی بکات. هەروەها پارتی سەنتەر پێشنیار دەکات گارانتی خانوبەرەی یەکەم بدرێت تا پەناخوازاب لە بینایی پەناخوازان نەمێننەوە. بۆ ئەم مەبەستەش پێشنیار دەکەن ڕیژەیەکی زێدەتر خانوبەرەی سادە دروستبکرێن. پێشنیاری چووارەمیشیان ئەوەیە کە سیستەمەی وەرگرتنی پەناخوازان ڕیفۆرم بکرێت تا پەناخوازان بەشیوەی یەکسان بەسەر کۆمۆن و پارێزگاکاندا دابەش بکرێن.\nپێشتریش پارتی سەنتەر پێشنیاری کردووە کە پەناخوازان هەر لە کامپی پەناخوازانەوە دەرسی زمان یا پراکتیکیان پێبدرێت. ئەمەش بەوەشیوەی کە دەزگای کۆچ سیستەمەی بەستنی قەرارداد بۆ بینینەوەی بینایی پەناخوازان بگۆڕێت.\nهاوکات پارتی لیبەرالی گەل چين پێشنیارێکی پێشکەش کردووە کە لە پێشنیارەکانی پارتی سەنتەر توندترن. یەکێک لەم پێشنیارانە گۆڕانی مۆڵەتی مانەوەیە کە لێرەدا پارتی لیبەرالی گەل پێشنیار دەکات مۆڵەتی مانەوەی کاتی زۆرتر بێت و ڕیژەی مۆڵەتی مانەوەی هەمیشەیی کەمتر بێت. سەبارەت بە کۆچی کەسوکار پارتی لیبەرالی گەڵ پێشنیاری کردووە کە ئەو کەسانەی دەیانەوێ کەسوکاریان بێنن بۆ سوید دەبێ داوای ئەوەیان لێبکرێت کە بتوانن خەرجی ئەم کەسە بکێشن.\nپارتی مەسیحییەدیموکراتەکان لەنۆبەی خۆیاندا چەند پێشنیارێکیان پێشکەش کردووە کە لە پارتی لیبەرالی گەل و پارتی سەنتەر نزیکن. یەکێک لە پێشنیارەکانیان سەبارەت بە مۆڵەتی مانەوە لە پارتی لیبەرالی گەل نزیکە و پێشنیار دەکەن مۆڵەتی مانەوەی کاتیی ببێتە ستاندارد.\nپارتی مەسیحییەدیموکراتەکان هەروەها پێشنیاریان کردووە کە دەزگای کۆچ زووتر توانا و لێهاتویی پەناخوازان هەڵسەنگێنێت تا هاسانتر بتوانن هاوکاریان بکڕیت بۆ ناو بازاڕی کار. بۆ نموونە ئەو پەناخوازانەی کە زوو دەردەکەوێت لێهاتوویان هەیە، دەبێ ئیمکاناتیا پێبدرێت لەباتی پەناخواز کەیسەکەیان بگۆڕن بۆ هێزی کاری بیانی.\nپارتی لیبەرالی گەل لە یەکێک لە پێشنیارەکانیدا، پێشنیارێکی کۆنی خۆی زیندوو کردەوە کە بەر لە هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠٠٦ پێسنیاریان کرد کەسانی بیانیی بۆ وەرگرتنی هاووڵاتێتی دەبێ داوای زانینی زمانی سویدیان لەسەر بێت.\nبەڵام سەرۆکی پارتی سەنتەر ئانیلوێف باس لەوە دەکات کە سیاسەتی هاوگونجی خاڵی هەرە گرینگە. لەم پەیوەندیەدا لوێف دەڵێ پارتی سەنتەر نایەوێ کۆچکردن سنوردار بکات. ئێمە پشتیوانی لە سیاسەتی کۆچی یاسابەندکراوی ئەمڕۆ دەکەین کە ئێستا لەسوید هەمانە. ئێمە دەمانەوێ هاوگونجی باشتر بکەین تا ئەو کەسانەی بۆ وڵاتەکەمان دێن بە زووترین کات بتوانن خۆیان بگەێننە بازاڕی کار، زمانی سویدی فێربن و خانوبەرەی نوێ دروست بکەین تا بتواننین بە شیوەیەکی کامڵانە بتووانین پەناخوازان وەرگرین.\nلوێف هەروەها دەڵی ئێمە دەمانەوێ زەخت لەسەر هاوگونجی دانێن لەباتی ئەوە باسی ڕێژە و ئەندازەی پەناخوازان بکەین.


ڕۆژی 24 ی ٢، لە چاو پێكەوتنێكی هەر یەك لە پرۆفیسۆر خیمینێز كە پسپۆڕی نەخۆشییەكانی دڵە لەگەڵ پرۆفسۆر كۆپسكی كە پسپۆڕی نەخۆشییە هەناوییەكانە، بە تەواوی كۆتا قسەیان كرد لەسەر ئەوەی كە نابێت پزیشكان بە نەخۆش بڵێن گۆشتی سوور تەرك بكەن. دەقی چاو پێكوتنەكە بە ڤیدیۆ لە سایتی (مێدسكەیپ) بڵاو كرایەوە.\nساڵی ٢٠١٩ گۆڤاری نەخۆشییە هەناوییەكانی ئەمریكا، كە بە یەكێك لە لووتكەكانی پزیشكی دادەنرێت، لێكۆڵینەوەیەكی چڕی بڵاو كردەوە كە بە تەواوی یەكلای كردەوە كە گۆشتی سوور پێوویست نابێت تەرك بكرێت بە نەخۆش. دەنگۆی ئەم هەواڵە خەڵكی سەرقاڵ كرد، چوونكە زۆرێك وایان دەزانی دەبێت نەخۆش گۆشت تەرك بكات. بۆیە ئەم پرۆفیسۆرانە تاكیدیان كردەوە كە ئەوە حەقیقەتە و دەیان ساڵە هەروا بووە و نابێت دكتۆرەكان گۆشتی سوور لە خەڵك قەدەغە بكەن.\nبە حوكمی ئەوەی گۆشتی سوور سەرچاوەیەكی چڕی چەوری و پرۆتینیشە، زۆرێك لە پزیشكان لە نەخۆشیان قەدەغە دەكرد. لەو نەخۆشیانەی كە وایان دەوت نابێت گۆشت بخۆن: جەڵتەی دڵ، پاش قەستەرەی دڵ، شەكرە، سستی گورچیلە، پەك كەوتنی گورچیلە بە فڕێدانی پرۆتین لە میزەوە، جەڵتەی دەماخ و زۆری تر. دەركەوت ئەمە هەمووی هەڵە بوو.\nهیچ كتێبێی پزیشكی بەناوبانگ كە ئێمەی دكتۆر لەسەرمان خوێندووە و فێر بووین، هەرگیز باسی ئەوە ناكات بۆ هیچ نەخۆشییەك گۆشتی سوور تەرك بكرێت تەنانەت بۆ نەخۆشی شاهانەش (دا الملوك). نازانم ئەمە لە كوێوە پەیدا بووە كە نەخۆش بە تەواوی دەبێت گۆشت تەرك بكات؟ لە لێكۆڵینەوەكە و لە چاو پێ كەوتنەكەش بە روونی دەری خست كە زۆر خواردنی گۆشتی سوور مەترسییە نەك كەم خواردنی، بە تایبەتی گۆشتی ئامادەكراو وەكو هەمبەرگر و گەس و ئەوانە زۆر كەمتر بن بەڵام گۆشتی شلە و كوڵاو ئاساییە نەخۆش جار جار بیخوات.\nهەندێك جار بیستوومە، كە نەخۆشی كورد دەبێت وای پێ بووترێت كە نابێت هەرگیز گۆشت بخۆن چوونكە ئەوان گەر پێیان بووترێت كەم بیخۆ ئەچن زۆر ئەخۆن. ئەمە هەڵەیە چوونكە بە فعلی بینیومە نەخۆش داماو بووە بە كەم خوێنی و لاوازی چوونكە گۆشتی تەرك كردووە بە تەواوی.


(فەتحی قوستەنتینیە) – History Of Kurd\nچوار شه‌ممه , ئه‌یلول 23 2020\nHome / مێژووی ئیسلام / (فەتحی قوستەنتینیە)\nگۆران حكيم 2016-11-24\tمێژووی ئیسلام, مێژووی ده‌وڵه‌تی عوسمانی لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە (فەتحی قوستەنتینیە) 5,915 Views\nمحمد سعید مرسی\n_ پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم دەفەرموێت:(لتفتحن القسطنطیننیە فلنعم الامیر امیرها ولنعلم الجیش ذلك الجیش ) رواە احمد. واتە : (بەدڵنیاییەوە قوستەنتینیە فەتح دەكرێَ بەڕاستی ئەمیرەكەی ئەمیرێكی باشەو سوپاكەیشی سوپایەكی باشە ).\n_موعاوییەی كوڕی ئەبووسوفیان و مەسلەمەی كوڕی عەبدولمەلیك و چەندێكی تریان هەوڵیان داوە لەپێناو گەیشتن بەو مژدەیەی پێغەمبەرصلى الله عليه وسلم فەتحی قوستەنتینیە بكەن ،بەڵام بۆیان فەتح نەكرا.\n_موحەمەدی كوڕی موراد (موحەمەدی فاتیح ) سوڵتانی عوسمانی بەسوپاكەیەوە كە دەگەیشتە پەنجا هەزارسەربازو سەدو هەشتا كەشتی دەریایی كەوتە ڕێ و لە هەموو لایەكەوە گەمارۆی قوستەنتینیەی دا .\n_ سوڵتان موحەمەدی فاتیح داوای لە قوستەنتینی پاشای ڕۆم كرد تا شارەكە بدات بەدەستەوە لەبەرامبەردا هەموان پارێزراو دەبن ، بەڵام قوستەنتین بەرپەرچی دانەوە .\n_ لەكاتی گەمارۆدانەكاندا سوڵتان ڕێی كەوتە گۆڕی هاوەڵی بەڕێز ئەبوو ئەیوبی ئەنصاری .\n_ سوڵتان موحەمەدی فاتیح ئامادە نەبوو ئیمپراتۆری بیزەنتی سەرانەی پێ بدات لەبەرامبەر هێرش نەكردنە سەر قوستەنتینیە ، ئەویش پەنای برد بۆ ئەوروپا ، میرنیشینی جەنەوای ئەوروپی سی(30) كەشتی جەنگی بۆ نارد كەتوانییان لە(القرن الزهبی )دا ڕابوەستن عوسمانییەكان ناتوانن پێیان بگەن چونكە قوستەنتنیەكان ڕێڕەوەكەیان لەڕویاندا داخستن دوای ئەوەی كەشتیەكان چوونە ژورێ.\n_ سوڵتان فەرمانی كرد تا شورەكانی شارەكە بەنوێترین تۆپەكانی ئەوكاتەی جیهان تۆپباران بكەن.\n_ سوڵتان لەناو موسوڵمانەكاندا وتاری داو تا دور بكەونەوە لەكەنیسەو پەرستگاكان ئەگەر شارەكەیان فەتح كرد زیانیان پێنەگەیەنن وازیش لەقەشە و لاوازو بێتواناكان و ئەوانە بهێنن كەناجەنگن .\n_موسوڵمانەكان تونێلیان لێدەدا تاسەربازەكان لەوێوە بچنە ناو شارەكە ،هەركات دوژمنان شوێنەكەیان كەشف دەكرد ئەوانیش لەشوێنێكی ترەوە دەستیان پێدەكرد ،دوژمنان لەوپەڕی ترسی بەردەوامدابوون لەبەر گومانی كتوپڕ هێرشی موسوڵمانەكان بەسەریاندا.\n_موسوڵمانەكان بورجێكی دارینیان لە سێ چین دروست كرد لەیەك شەودا ، دوژمنان بەیانی دیتیان بورجەكە لەشورەكانیان بەرزترە . هەندێ لەموجاهیدەكان چونە ئەوێ ئامادەبوون بۆ وێرانكردنی شورەكە لەسەرەوە.\n_نزیكترین شوێن بۆ دەستگرتن بەسەر قوستەنتینیە لەدەریاوە لەبەرەی بەندەری (قرن الزهبی)(شاخی زێڕین) ەوە بوو، لەبەر ئەوەی ڕۆمەكان هەستیان بەمەترسییەكەی كردبوو بۆیە زنجیرەیەك ئاسنی زەبەلاحیان تێدا دانابوو، كاتێ موسوڵمانەكان ویستیان بیبڕن نەیانتوانی لەبەر هێزی پاسەوانی ڕۆمی، بۆیە سوڵتان محەمەد بیری لەوە كردەوە كە كەشتییەكانی لەدورگەی بسفۆڕەوە بگوێزێتەوە بۆ ناو (قرن الزهبی) لەڕێگەی وشكانی و بەدووری نزیكەی (6) شەش میل . كاتێ ڕاوێژكارەكان لەسەر ئەو پلانە ڕازی بوون فاتیح فرمانی دا تازەوییەكە ڕێك بكرێت و ڕیزە داری بە ڕۆن وبەز چەوركراو دابنێن پاشان سەربازەكان كەشتییەكانیان بەسەردا ڕاكێشا. بەوە توانیان لەیەك شەودا كەشتی ببەنە ناو(قرن الزهبی)یەوە ، بەو جۆرە كەشتی موسوڵمانەكان دەیانتوانی لەنزیكەوە بدەن لە دوژمن و بزووتنەوەی كەشتیەوانی دەریاییان یەكخست كەئەوە دوژمنانی سەرسام كردو كەم كردنەوە .\n_سوڵتان محەمەد فرمانی دەركرد تالەهەموو لایەكی وشكانی و دەریاییەوە هێرش بكەنە سەر شارەكە سەربازەكانیش چوون بەرەو شورەكان و بەپەیژە سەركەوتن بەسەر شورەكەدا تابدەن بەسەر شارەكەدا ، بەڵام بەرەنگاری بەرگرییەكی توند بوونەوە و دوژمنان توانیان پەیژەكان هەڵگێڕنەوە بەسەریاندا ، موسوڵمانەكانیش هەر سەردەكەوتن بەردەوام بوون لەهێرش كردنەكەدا.\n_سوڵتان بەنۆرە سەربازەكانی دەناردن بۆشورەكان ، ئەمەیش هێزی دەبەخشی بەموسوڵمانەكان ، لەكاتێكدا دوژمنان لەتاو بەرگری كردن لەدەست و پێكەوتبوون .\n_یەكێ لەسەربازەكان سەركردەی دوژمنی لەناوچەی باكوور كوشت لەجەنگێكی دەستەو یەخەدا ، بەمەیش ورەی دەستەكەی داڕماو ڕایانكرد. سوڵتان ئەمەی بەهەند وەرگرت دەستەی ئینكیشاری نارد بۆ ئەو شوێنە كە ئەوانە بە دلێری و گیانبەخشی ناسرابوون ، ئەوانیش وەك لافاو چوونە پێش و توانیان بچنە شارەكەو لەسەر شورەكانی ئاڵای عوسمانییەكانیان هەڵكرد.\n_جستنیان ناودارترین سەركردەی دوژمنان توشی برینێكی توند بوو دورخرایەوە لەمەیدانی جەنگەكە.\n_پاشا قوستەنتین دوچاری ترس و سام بوو كاتێ دیتی سەربازە عوسمانیەكان بە توڕەیی و توندی یەوە دەچنە ناو شارەكەوە ،بۆیە جلەكانی خۆی(جلی كۆشك) لابردوو بەشمشێرەكەیەوە جەنگا تا كوژرا.\n_دەرگاكانی شارەكان كرانەوە دوای ئەوەی پاسەوانەكانیان ڕایان كرد .\n_ لەساڵی 857ی كۆچیدا هاوكات بە1453 ی زاینی فەتح كرا.\n_فاتیح هەستا بەگۆڕینی ناوی شارەكە بۆ (ئیسلام بول) واتە شاری ئیسلام و كردی بەپێگەی خیلافەت.\n_فاتیح نیوەی كەنیسەكانی شارەكەی كڕی و گۆرینی بەمزگەوت ،نیوەكەی تریشی بەجێهێشت بۆ مەسیحییەكان تا پەیڕەوی دروشمەكانیان بكەن.\n_فاتیح لەپاڵ گۆڕی هاوەڵی پێغەمبەر(صلى الله عليه وسلم) ئەبو ئەیوبی ئەنصاری مزگەوتێكی بنیادناو ، ئیدی وەك نەریت فەرمانڕەوایی دانە دەست لەو مزگەوتەدا بوو ، بەو جۆرەی سوڵتانی نوێ شمشێرەكەی عوسمان ئورتوغرلی دامەزرێنەری دەوڵەتەكەی دەگرتە دەست.\nPrevious سامانیه‌كان (٢٠٤-٣٩٥ك)\nNext پێناسێك لە شارستانیەتەكانی پێش ئیسلام


ڕۆژی یەکشەممە ٤ی جۆزەردان، "سۆهەیلا حیجاب"، چالاکی مەدەنیی کرماشانی، بۆ تێپەڕاندنی ماوەی زیندانییەکەی ڕەوانەی زیندانی قەرچەکی وەرامین کرا.\nسۆهەیلا حیجاب، ڕۆژی چوارشەممە ٢٨ی ڕەشەمەی ساڵی ٩٨، لە لایەن لقی ٢٨ی دادگای ئینقلابی تاران بە سەرۆکایەتیی دادوەر "محەممەد موقیسە" بە تۆمەتگەلی وەک "پڕوپاگەندە دژی نیزام، کۆبوونەوە و تەبانی، تێکدانی بیروڕای گشتی بە مەبەستی ئاژاوەنانەوە، دروستکردنی گرووپی نایاسایی لە ڕاستای مافی ژنان و داخوازیی ڕیفراندۆم و گۆڕینی یاسای بنەڕەتی"، سەرجەم بە ١٨ ساڵ زیندان مەحکووم کرا.\nپێشتریش، ڕۆژی سێشەممە ٣٠ی بانەمەڕ، لە بانگهێشتنامەیەکدا داوا لەو چالاکە مەدەنییە کرابوو کە ڕۆژی شەممە ٣ی جۆزەردان خۆی بە دادگای پێداچوونەوەی تاران بناسێنێت و پاش خۆناساندنی ئەو پارێزەرە کوردە، لەلایەن مەئموورانی هێزە ئیتلاعاتی سپای پاسدارانەوە دەسبەسەر کرا.\nئەو حوکمە لە حاڵێکدایە کە بەپێی مادەی ١٣٤ی یاسای سزای ئیسلامی، دەبێ لە ئەگەری پشتڕاستکردنەوەی ئەو حوکمە لەلایەن دادگای پێداچوونەوەوە، ئەو پارێزەرە تەنیا ٧ ساڵ و ٦ مانگ بە تۆمەتی "کۆبوونەوە و تەبانی" زیندانی بکێشێت.\n"سۆهەیلا حیجاب" ساڵی ١٣٦٩ لەدایک بووە و لە مانگی بەفرانباری ساڵی ٩٧ لە شیراز بە تۆمەتی "لایەنگەریکردنی یەکێک لە ڕێکخراوەکانی دژبەری نیزام" دەسبەسەر کرا و پاش دادگاییەکەی بە ٢ ساڵ زیندان مەحکووم کرا. ناوبراو پاش ٥ مانگ، بە لێخۆشبوون لە زیندانی عادڵاوای شیراز ئازاد کرا.


🔤 ئازار هەبوون وشە و دەستەواژە\n📅 کاتی تۆمارکردن Mar 16 2020 9:00AM\nئازار هەبوون، ئێش هەبوون، بەئازار بوون، ژان هەبوون [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 72% ✍ ز.س. 16-3-2020 9:00:09\n🔤 باسی خەمان وشە و دەستەواژە\nباسی خەمان، پرێسکەی دڵ کردنەوە، پۆڕین، خەم هەڵڕش [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 72% ✍ ز.س. 16-3-2020 9:00:16\n🔤 بەئازار بوون وشە و دەستەواژە\nئازار هەبوون، ئێش هەبوون، بەئازار بوون، ژان هەبوون [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 72% ✍ ز.س. 16-3-2020 9:00:10\n🔤 بەرچەنگ وشە و دەستەواژە\nئامادە، بندەس، بندەست، بەرچەنگ، بەردەس، بەردەست، پ [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 86% ✍ ز.س. 16-3-2020 9:00:32\n🔤 بەکەسێ بوون وشە و دەستەواژە\nبەدەست کەسێک بوون، بەدەست کەسێکەوەبوون، بەکەسێ بو [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 86% ✍ ز.س. 16-3-2020 9:00:30\n🔤 بەکەسێک بوون وشە و دەستەواژە\nبەدەست کەسێک بوون، بەدەست کەسێکەوەبوون، بەکەسێ بو [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 86% ✍ ز.س. 16-3-2020 9:00:31\n🔤 پرێسکەی دڵ کردنەوە وشە و دەستەواژە\nباسیخەمان، پرێسکەی دڵ کردنەوە، پۆڕین، خەمهەڵڕشتن، [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 82% ✍ ز.س. 16-3-2020 9:00:18\n🔤 پەردەژی وشە و دەستەواژە\nئامادە، بندەس، بندەست، بەرچەنگ، بەردەس، بەردەست، پ [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 86% ✍ ز.س. 16-3-2020 9:00:34\n🔤 پەردەوژ وشە و دەستەواژە\nئامادە، بندەس، بندەست، بەرچەنگ، بەردەس، بەردەست، پ [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 86% ✍ ز.س. 16-3-2020 9:00:33


لافاوە گەورەکان لە نێوان زانست و ئەفسانەدا!\nئا: حوسێن حوسێنی\nهەموومان باسی تۆفانە گەورەکەی نۆحمان بیستووە. شوێنی ڕوودانی ئەم تۆفانە ناوچەی مێزو پۆتامیایە و هەر سێ ئایینی ئیبراهیمی: جوولەکە، کریستیان و ئیسلام جەختیان لە ڕوودانی کردوەتەوە، کە بە گوێرەی چیرۆکەکە ئاو هەموو جیهان دادەگرێت و هەموو زیندەورەکان دەخنکێنێت، جگە لەوانەی بە ئەمری خوداوەند بۆ دروست کردنەوەی ژیان ڕزگاریان دەبێت. ئێمە لێرەدا هەقمان بەسەر ڕاست و دروستی چیرۆکەکەوە نییە، کە بێگومان پرە لە کێشەی لۆژیکی و زانستی. بەڵام ئەمە تاقە چیرۆک سەبارەت بە ڕوودانی لافاوە گەورەکە نییە، چەندین چیرۆکی تر بە گێڕانەوەی جیاوازەوە لە ناوچە جیاوازەکانی جیهاندا هەیە، کە بەشێوەیەک باسی ڕوودانی لافاوێکی گەورە دەکەن.\nبێگومان لافاو یەکێکە لە نزیکترین کارەساتەکان لە ژیاندا و مرۆڤ بەردەوام لە ڕوودانی ترساوە و زۆر بەدەگمەن شوێنی نیشتەجێبوونی لەناو شیو و دۆڵ و شوێنە لافاو گرەکاندا دروست کردووە، بۆیە زۆر سەیر نییە کە لە چیرۆک و ئەفسانەی گەلاندا ڕەنگ بداتەوە. بەڵام لە ڕوودانی ئەم لافاوەنەدا خاڵێکی هاوبەش هەیە، ئەویش بریتییە لەوەی هەموو بوونەوەرەکان جگە لە ژمارەیەکی کەم تیادەچن.\nئەمە دەمانگەیەنێت بەو ڕاستییەیی جگە لە ڕوودانی لافاو شتێکی تریش هەیە کە مرۆڤ دەیەوێت پاساوی بۆ بهێنێتەوە. لێرەدا دەمانەوێت جەخت لەوە بکەینەوە تۆفانە گەورەکان هەوڵێکە بۆ پاساو بوونی بە بەردبووەکان. لەم وتارەدا سەرەتا باسی لافاوە گەورەکان لە کلتوری گەلە جۆربەجۆرەکاندا دەکەین و پاشانیش پاساوی خۆمان بۆ ئەوەی پیشانی بدەین ئەفسانەی تۆفانە گەورەکان تیۆرییەکی زانستی سەرەتاییە دەخەینەڕوو.\nلافاوە گەورەکان لە کلتورە جۆربەجۆرەکانی جیهان\nبە پێی ئەفسانەکانی ئەندۆنزیا، زەوی لەسەر پشتی مارێکی گەورە بووە، کاتێک مارکە لەو بارە قورسە هیلاک دەبێت خۆی ڕادەوەشێنێت و زەوی فڕێ دەداتە ناو دەریاوە، بەڵام خوداوەند بە ناردنی کێوێک بۆ ناو دەریاکە کچەکەی لە شەپۆلەکانی ئاو ڕزگار دەکات، هەموو مرۆڤەکان نەوەی ئەو کیژەن، دواتر خوداوەند زەوی لەسەر پشتی مارەکە دادەنێتەوە.\nبەپێی ئەفسانەی خەڵکی دوورگەکانی ئادامان لە نێوان بەنگلادش و میانمار، خەڵک ڕووی خۆیان لەو فەرمانانە، کە لە خەڵقتدا پێیان درابوو، وەرگێڕا، بۆیە خودا ڕووی لێ وەرگێران و لە ناکاو لافاوێکی کاولکاری بۆ ناردن کە تەنها چوار کەس لەم تۆفانە ڕزگارییان بوو. کاتێک ئەم چوار کەسە گەیشتنەوە سەر وشکی بینیان هەموو بوونەوەرە زیندووەکان لە ناوچوون. خودا جارێکی تر ڕووک و ئاژەڵی دروست کردەوە.\nبەپێی بڕوای خەڵکی ڕەسەنی ئوستورالیا، لەسەردەمێکدا بۆقێک هەموو ئاوەکانی سەرزەوی خواردەوە و لە ئەنجامدا سەردەمێکی وشکەساڵی دروست بوو، تەنها ڕێگەی بۆ کۆتایی هێنان بەم وشکە ساڵییە ئەوە بوو، کە بۆقەکە ناچار بکەن پێ بکەنێت. هەموو ئاژەڵەکانی ئوستورالیا کۆ بوونەوەو هەوڵیاندا بیخەنە پێکەنین بەڵام لە کۆتایدا مارماسی توانی ئەو کارە بکات. بۆقەکە چاوەکانی کردەوە و لەشە گەورەکەی دەستی کرد بە لەرزین و لە کۆتایدا وەها هاتە پێکەنین کە لرقەی پێکەنینەکەی وەکو دەنگی هەورە بروسکە بوو. ئاو بە لافاو بەجۆرێک لە دەمی دەهاتە دەرەوە کە قوولترینی ڕووبارەکانی پڕ کرد و هەموو زەوی داگیر کرد. تەنها لوتکەی بەرزترین کێوەکان بەدەرەوە مانەوەو مرۆڤ و ئاژەڵی زۆر لەناوچوون.\nبە پێی ئەفسانەکانی هیندو، مانو خەریکی شتنی دەستەکانی لە ناو ڕووبارێکدا بوو کە ماسییەکی بچووک خۆی دەخاتە ناو دەستەکانی و تکای لێدەکات کە ژیانی بپارێزێت. ئەو ماسییەکە دەخاتە ناو گۆزەیەک. بەخێرایی ماسییەکە گەورە دەبێت تاوەکو وای لێدێت جێگەی نابێتەوە و ئەمجار دەیخاتە ناو حەوزێکەوە، بەربەرە هێندە گەورە دەبێت دەیگوازێتەوە بۆ ڕووبار و سەرئەنجام بۆ دەریا؛ ماسییەکە ئاگاداری دەکاتەوە کە لە ماوەی هەفتەیەکدا لافاوێکی گەورە هەڵدەستێت کە هەموو ژیان تیادەبات. مانو کەشتییەکی گەورە دروست دەکات و ماسییەکە لە کۆتایی لافاوەکەدا کەشتییەکە بۆ پاڵ کێوێک دەگوازێتەوە تاوەکو بە نیشتنەوەی لافاو کەشتی لەوێدا بوەستێت. لە ئەنجامدا مانو و تۆییەکانی ژیانی ناو گیرفانی لە تۆفانەکە رزگاریان دەبێت تاوەکو ژیان لەسەر زەوی بڵاوبکەنەوە.\nلە نووسراوەکانی سەربەردی سومەری و بابلیدا کە نزیکەی سێ هەزار ساڵ پێش لە زایین نووسراون، باسی تۆفانێک دەکات کە لە کتێبە پیرۆزەکانی ئایینە ئیبراهیمییەکاندا ڕەنگی داوەتەوە، لە هەردوو چیرۆکەکەی سومەری و بابلییەکاندا هاتووە، خوداوەند کەسێکیان لە ڕوودانی تۆفان ئاگادار کردەوە و ئەو و بنەماڵەی چوونە ناو کەشتی و لە هەر جۆرە ئاژەڵێک جووتێکی لەناو کەشتییەکەدا دانا و لە تۆفانەکە ڕزگاری کرد، لە هەردوو نوسراوەکەدا ماوەی تۆفانەکە حەوت ڕۆژە، بەڵام ناوی خوداکان جیاوازە (وێنەی ١).\nلە ئەفسانە کۆنەکانی یۆناندا هاتووە کە زیوس لە دروست کردنی مرۆڤ پەشیمان بوویەوە و ڕقی لە ئەتوار و کارەکانی هەستا، ویستی تیا ببات. فەرمانی بەدەریا و ڕووبار و کانیاوەکان کرد تاوەکو هەستن و فەرمانی بە ئاسمانیش کرد ببارێت بۆ ئەوەی مرۆڤ تووبڕاو ببێت. بەڵام لەم کاتەدا و پێش ڕوودانی تۆفانەکە پرومتە لە مەبەستەکەی زیوس ئاگادار بوویەوە، بۆیە فەرمانی بە دکالیون و ژنەکەی پیرا دا تاوەکو بۆ ڕزگارکردنی تۆی مرۆڤ کەشتییەک دروست بکەن بۆ ئەوەی لە کاتی ڕوودانی تۆفانەکەدا سواری ببن و رزگارییان بێیت. تۆفان هەستاو هەموو مرۆڤەکان تیاچوون جگە لەم دووکەسە. دوای ماوەیەک تۆفانەکە نیشتەوەو کەشتییەکەی دکالیون و پیرا لەسەر لوتکەی کێوێک نیشتەوە و ئەو دوو ڕزگار بووە گەڕانەوە بۆ وشکایی و قوربانیان بۆ زیوس کرد. زیوس لە پاداشتی دا فەرمانی بە دکالیۆن و پیرا کرد بەرد فرێ بدەنە پشتەسەر خۆیان، بەردەکانی دۆکالیون بوون بە پیاو و ئەوانەی پیرا بوون بە ژن.\nهاوشێوەی ئەم چیرۆکە لە شوێنەکانی تر بەتایبەتی لە ئەفسانەکانی ناوچەکانی چین و ئێراندا هەیە و لەوانەشە لە زۆر شوێنی تریش هەبێت.\nئاماژە زانستییەکان بۆ ڕوودانی لافاو\nناکرێت ئەو چیروکانەی باسمان کرد تەنها وەکو ئەفسانەیەکی سەرەتایی یان ئەفسانەیەکی ئایینی باسی بکەین و لێی گەڕێین بڵێین زانست هەقی بەسەرەوە نییە، چونکە بەبڕوای زۆر کەس بەشێکی گرنگ لە لێکۆڵینەوە لەسەر ئەم ئەفسانانە دەکەوێتە سەر شانی زانست.\nهەموو ئەو چیرۆکانەی لەسەرەوە باسمان کرد، باسی لافاوێک دەکەن کە بە ئەمری لە سروشت بەدەر ڕووییان داوە و هەموو مرۆڤایەتی و بوونەوەرەکانی تیابردووە جگە لە ژمارەیەکی کەم، کە ئەو ژمارەکەمە جارێکی تر ژیانیان دروست کردوەتەوە.\nفەیلەسووفە یۆنانییەکان جیهانیان بە هەمیشەیی دەزانی، بەڵام کاتێک لەگەڵ پارادۆکسی پێشکەوتنی مرۆڤدا بەرەوڕوو دەبوونەوە، دەیانگەڕاندەوە بۆ ئەوەی هەموو جارێک کارەساتە سروشتییەکان دەسکەوتەکانی مرۆڤایەتی دەکاتەوە بە سفر ومرۆڤ ناچارە لەسەرەتاوە دەست پێ بکاتەوە. کەواتە کارەساتی سروشتی گەورە وەکو هەقیقەتێک بۆ پاساوی دیاردەکان سەیر کراوە.\nژمارەیەکی زۆر لە توێژەران ئەم ئەفسانانە بەشێوەک دەبەستنەوە بەکۆتایی سەردەمی سەهۆڵ بەندان و توانەوەی سەهۆڵەکانەوە، کە بێ گومان بەهۆی گۆڕانی کەشوهەواوە لەوانەیە لە زۆر شوێن لافاو هەستابێت و کاول کاری دروست کردبێت.\nبۆ نموونە سۆمەرییەکان، کە داهێنەری نووسین بوون پێش ٩٠٠٠ ساڵ و پێشکەوتووترین شارستانییەتی ئەو سەردەمەیان هەبووە، کە ئەو کات لە باشوری وڵاتی میزۆپۆتۆمیا دەژیان، بەڵام ئەوان لە کوێوە هاتبوون؟ نیمچە دوورگەی عەرەبی دەریایەکی تەنکی لێبووە کە قووڵییەکەی تەنها چەند دەمەترێک بووە، لە چاخی سەهۆڵبەندندا دەشتێکی بە پیت بووەو هەردوو ڕووباری دیجلەو فوڕات و ڕووباری تر لە زاگرۆسەوە پاراویان کردووە، لە ناکاو دەریاکە دەست دەکات بە بەرزبوونەوە، بە تێکڕایی دوو سانتی مەتر لەساڵێکدا و زەوییە کشت و کاڵییەکانی بەرتەسک کردووەو سۆمەرێیەکان ناچار بوون کۆچ بکەن بۆ زەلکاوەکانی نێوان هەردوو ڕووبارەکە لە عێڕاقی ئێستادا. کە ئەمە دەکرێت ڕیشەیەکی زانستی بێت بۆ تۆفانە بەناوبانگەکەی نوح. لەهەمانکاتدا بۆچوونێکی زانستی سەبارەت بە لەناوچوونی شارستانیەتی سۆمەری هەیە، کە زۆر پێوەندی بە لافاوەوە نییە.\nسۆمەرییەکان لە ئاستێکى بەرفراواندا تۆڕی ئاودێری زۆر پێشکەوتویان پەرەپێدا و چەندین بەنداویان بنیادنا بەبێ ئەوەی بیر لە زیانە لاوەکییەکانی بکەنەوە. ئاوی بەنداوەکان دایدا بۆ ژێر زەوی و ئاستی ئاوی ژێر زەوی بەرزبوویەوە و تێر بوو بەو خوێی کە لەنێوان بەردەکاندا هەیە و بەرەبەرە خەستییەکەی زیادی کرد و بووبەهۆی ئەوەی زەوییە کشت و کاڵییەکان سوێر ببن و بەرهەمەکەیان داببەزێت. دابەزینی بەرهەمی کشتوکاڵی داڕمانی شارستانییەتەکەی لێکەوتەوە.\nهەندێک کەسیش ئاماژە بە ڕوودانی سونامی و بوومەلەرەزەی دەریایی دەکەن کە ناوچە کەنارییەکانی دەریا بووبێت بەژێر ئاوەوە و بەشێوەی ئەفسانە لە یادەوەری خەڵکدا مابێتەوە.\nئەوەی جێگەی سەرنجە ئەفسانەی تۆفانە گەورەکان چیرۆکێکی هەمە گیرە کەم گەل و نەتەوە هەیە نەیبێت، بەشێوەیەک کە هەندێک لە توێژەرانی ئایینی ئەمە وەکو ڕاستییەک بۆ جیهانی بوونی تۆفانی نۆح باسدەکەن. هەڵبەت لەباری زانستییەوە ناکرێت تۆفانی نوحی ئایینە ئیبراهیمییەکان ڕاست بێت، چونکە بڕی ئاوی ناو هەورەکان بایی ئەوەندە نییە تاوەکو سەر لوتکە ئەڤێرست دابپۆشێت.\nلە ڕاستیدا ئەگەر بەپێی چیرۆکە ئاسمانییەکان هەموو جیهان بکەوێتە ژێر ئاو، قووڵی ئەو ئاوە ناکرێت ٢،٥ سانتی مەتر زیاتر بێت! حەسێب کردنی ئەم ژمارە کارێکی قورس نییە. بێگومان سەرچاوەی ئەم بارانە دەبێت بەرگە هەوای زەوی بێت، هەر ستوونێک لە بەرگەهەوای زەوی بە بنکەی یەک مەتری دووجاوە لەنێوان ١٦ بۆ ٢٥ کیلۆگرام هەڵمی ئاو لە خۆ دەگرێت. قەبارەی ٢٥ کیلۆگرام یان ٢٥٠٠٠ گرام ئاو یەکسانە بە ٢٥٠٠٠ سانتی مەتری سێجا ئاو. ڕووبەری ستوونەکە یەکسانە بە یەک مەتری چوارگۆشە یان ١٠٠٠٠ سانتی مەتری چوار گۆشە. بە دابەشکردنی قەبارە لەسەر ڕووبەر ئەستوری ئاوەکە دەدۆزرێتەوە کە یەکسانە بە ٢،٥ سانتی مەتر.\nواتە ئەم ئاوە ناگاتە قولە پێش، چی بگات بە قولەی ئیڤێرێست.\nبەڵام لەوانەیە کاتێک ئەو چیرۆکە باسکراوە ئاگاداری پان و بەرینی جیهان نەبووبێتن. ئێمە نازانین سۆمەرییەکان فراوانی جیهانیان چۆن بینیوە بەڵام لە یۆنانی کۆندا، جیهان تەنها بریتی بوو لە دەوروبەری دەریای سپی (وێنەی ٢).\nبەبەردبووەکان و تیۆریی کارەساتە گەورەکان\nلە بەشی پێشوودا باسی ئەوەمان کرد لە یۆنانی کۆندا بڕوایەک هەبوو، کە جاروبار کارەساتە گەورەکان پێشکەوتنەکانی مرۆڤ سفر دەکەنەوە بۆیە مرۆڤ ناچارە لە ئەوەڵەوە دەستپێبکاتەوە، بێگومان گرنگترین بەڵگەش ئەو بەبەردبوانە بووە کە لەدەوروبەری خۆیاندا دۆزیویانەتەوە، بەتایبەتی بەسەرنجدان بەوەی کە بەشێکی بەرچاو لە بەبەردبووەکان گیانداری دەریایی بوون گومانەکانی بەرەو کارەساتێکی سروشتی واتە لافاو دەبرد. دواتر تیۆریی کارەساتە گەورەکان بۆ پاساوی بەبەردبووەکان بەرگی ئایینی بەبەردا کرا و لەلایەن کلیسەوە لە بەربەیانی دەرکەوتنی بیردۆزی پەرەسەندن، وەکو جێگەرەوەیەک بۆ ئەم بیردۆزە و پاساو بۆ بوونی بەبەردبووەکان بەکاردەهێنرا. لەسەدەکانی هەژدەهەم و سەرەتای نۆزدەهەمی زایینی، لایەنگرانی تیۆریی کارەساتە گەرەکان هەوڵیان دەدا ئەوەی لە بە بەردبووەکانەوە دەستدەکەوێت لەگەڵ چیرۆکی ئافراندنی کتێبی پیرۆزدا یەکی بخەن. بەڕای ئەوان تۆفانی نوح دوایین کارەسات لە زنجیرەی کارەساتە گەورەکان بووە کە هەموو گیاندارانی لە ناو بردووە. لەدوای هەر کارەساتێک ئافراندنێکی نوێ دەهاتە ئاراوە و زەوی جارێکی تر پڕدەبووەوە لەجۆرە جیاوازەکانی ڕووەک و گیاندار. ئەمانەش لەناو دەچوون و پاشماوەکانیان لە توێ گەلێکدا کە بەهۆی ڕوودانی کارەساتی دواترەوە دروست دەبوو دەمایەوە.\nجۆرج کیڤغە(GEORGES CUVIE R) (١٧٦٩-١٨٣٢) زانای گەورەی فرانسی و پسپۆر لە توێکاری و دێرینە ناسی، لێکۆڵینەوەی لەسەر بە بەردبووی شیردەرەکانی ناوچەی پاریس دەکرد. بەڕای ئەو زنجیرەی جۆرە جیاوازەکان پیشاندەری چەندین کارەساتی جیهانییە کە تۆفانی نوح دواتریینیانە، کیفغە وای دادەنا هەندێک لە جۆرەکان دەمانەوە و جارێکی تر ژمارەیان زیاد دەبوو، بەڵام ژمارەیەکی تر وایاندەدانا دوای هەر کارەساتێکی گەورە ئافراندنێکی نوێ هاتووەتە ئاراوە. لەسەریەک وایان خەمڵاندبوو کە٣٠ کارەساتی گەورە ڕوویدابێت.\nدۆزینەوە نوێیەکان بەرەبەرە بیردۆزی کارەساتە گەورەکانی پوچ کردەوە. چونکە ژمارەی کارەساتە گەورەکان بۆ پاساودانی بەبەردبووەکان بەردەوام ڕووی لە زیادبوون دەکرد تا ئەو شوێنەی بیردۆزەکە ئیتر لە متمانە کەوت. دووەم، دەرکەوت ئەو ئاسەوارانەی لە بەردەکاندا هەن دەکرێت لە جیاتی پەنا بردن بۆ کارەساتە گەورە نەناسراوەکان بەپێی پرۆسەکانی ئیمڕۆیی بە باشی پاساوی بۆ بدرێتەوە، کە دەکرێت ببینرێن. سەرەڕای ئەوە، ئەو بەردانەی کە لە ناوچەکانی ئەمریکا و ئەوروپای باکوری دۆزرابوونەوەو وا دەزانرا پاشماوەی تۆفانی نوحە، دەرکەوت نیشتووی چاڵە بەفرەکانن. بەڵگەی زۆر لەسەر بەردەوامی یان پەرەسەندنی بەبەردوبووەکان دۆزرایەوە. داروین و واڵاس بۆ پرۆسەی پەرەسەندن بیریان لە میکانیزمێکی گونجاو کردەوە.\nوەک باسمان کرد، چیرۆکی تۆفانە گەورەکان بەشێوازی جۆراجۆر لەناو زۆربەی گەل و نەتەوەکاندا هەیە تەنانەت ئەوانەی کە بەتەواوەتی لە شارستانیەتە کۆنەکان دابڕاون، بەشێکی گرنگی ئەم چیرۆکانە بۆ ترسی مرۆڤ لە کارەساتەکان بەتایبەتی لافاو دەگەڕێتەوە، کە هەمیشە لە ژیانیدا هەبووەو هێزێکی کاولکەر بووە، هەر بۆیە سەیر نییە کە بەشێوەی جۆربەجۆر باس بکرێت و تەنانەت مێژوو بۆ سەردەمی پاش و پێشی دابەش بکەن. شێوازی چیرۆکەکان جیاوازن بەڵام دەکرێت خاڵێکی هاوبەش لە هەموویان بدۆزرێتەوە، ئەویش بریتییە لە پاساوی زانستی. لە ڕاستیدا لەوە دەچێت ئەفسانەی تۆفانە گەورەکان بەوەی نوحیشەوە پاساوێکی زانستی بۆ ئەو هەموو بە بەردبووەبێت کە سەرچاوەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمە کۆنەکانی زەویناسی و لە چینەکانی زەوی و لە ژێر گڵدا دەدۆزرێتەوە (وێنەی ژمارە ٣ بە بەردبوویەکی لە ئەسپچووی ٤٧ میلیۆن ساڵە پیشاندەدات).\nئەمە تیۆرییەکی سادەی زانستییە وەکو ئەو تیۆرییەیی بۆ ڕوودانی بوومەلەرزەو دەرکەوتنی وەرزەکان دانراوە، واتە زەوی لەسەر پشتی گا، یان کیسەڵ یان ماسی! بە ژیری سەرەتایی خەڵکی سەردەمی پێش شارستانیەتە کۆنەکان چی پاساوێک لەوە سادەتر کە لافاوی گەورە بوونەورەکانی تیابردووە و ئاوەکەش چووە بووە ئاسمان و ئەوەی بەناوی وشکی بەجێ ماوە شوێنی ئەو دەریا کاتییەیە کە بەهۆی بارین و لافاوەوە دروست بووە، داوێنی چیاکانیش پشتڕاستی بۆچوونەکانیان دەکاتەوە. سەرەڕای ئەوە دەزگایەکی وەکو دامودەزگای ئایینی بەتایبەتی کلێسەی کاسولیکیشی لە پشت بووە.\nئەوەی ئەم بۆچوونە بەهێز دەکات بوونی تیۆریی کارەساتە گەورەکانە، کە لە بەرەبەیانی تیۆریی پەرەسەندندا لە سەدەکانی هەژدەو نۆزدەدا لە دژی وەگەڕ خرابوو. کە نەتەنها کلیسە پشتی دەگرت، بەڵکو کۆمەڵێک لە زیندەوەرە گەورەکانی ئەو سەردەمەش لە دژی پەرەسەندن پەنایان بۆ دەبرد، بەڵام ئەم تیۆرییە لە کۆتایدا لە پاساوی بە بەردبووەکاندا شکستی خوارد و ئەوەی جێگەی گرتەوە بریتی بوو لە تیۆریی پەرەسەندنی داروین، کە تاوەکو ئێستا بەباشی کاری کردووە.\nنەم ویستووە ئەم وتارە وەکو وتارێکی توێژینەوە زانستی بەسەرچاوە بتەنم، چونکە لەڕاستیدا سکۆپی گۆڤاری زانست بڵاوکردنەوەی توێژینەوەی زانستی نییە، بەڵکو وتاری زانستی ڕۆشنگەری بڵاودەکاتەوە.\nخوێنەری ئازیز بۆ دڵنیا بوون لە دروستی فاکتەکانی ناو وتارەکە دەتوانێت سەردانی ئەم سەرچاوانە بکات.\n1.Frank H. T.Rhodes, Evolution: A Golden Guide. Western Publishing Company, Inc. Racine, Wisconsin(1974)\n2.George Gamow, One Two Three . . . Infinity: Facts and Speculations of Science, prentice Hall (1961)\n3.Andre Brahic ,Paul Tapponnier, Lester R. Brown, Jacques Girardon, La Plus Belle Histoire de la Terre, Seuil (2001)\nهەر سێ کتێبی سەرەوە کراون بە کوردی و لە داهاتوودا لە ڕێگەی دەزگاکانی بڵاوکردنەوەوە لە کوردستان بڵاو دەبنەوە.\n4.Alan Dundes, The Flood Myth, University of California Press(1988)\n5.Yakov Perelman, Lively Mathematics, Mir Publisher (1982)


وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند، باڵوێزخانەی ئەو وڵاتە لە “تێلاڤیڤەوە”ـەوە بۆ ئۆرشەلیم دەگوازێرتەوە. | Roji Kurd ڕۆژی کورد\nماڵەوە ھەواڵ جیهان وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند، باڵوێزخانەی ئەو وڵاتە لە “تێلاڤیڤەوە”ـەوە بۆ ئۆرشەلیم دەگوازێرتەوە.\nوەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند، باڵوێزخانەی ئەو وڵاتە لە “تێلاڤیڤەوە”ـەوە بۆ ئۆرشەلیم دەگوازێرتەوە.\nوەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند، ڕۆژی دووشەمە ۱٤ی مەی ۲۰۱۸ی زایینی بەرانبەر لەگەڵ ۲٤ی بانەمەڕی ۲۷۱۸ی کوردی، باڵوێزخانەی ئەو وڵاتە لە تێلاڤیڤەوە بۆ ئۆرشەلیم دەگوازینەوە و هەمان ڕۆژ بە فەرمی دەکرێتەوە کاروبارەکانی خۆیی بەڕێوە دەبات.\nڕۆژی کورد: وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند، ڕۆژی دووشەمە ۱٤ی مەی ۲۰۱۸ی زایینی بەرانبەر لەگەڵ ۲٤ی بانەمەڕی ۲۷۱۸ی کوردی، باڵوێزخانەی ئەو وڵاتە لە تێلاڤیڤەوە بۆ ئۆرشەلیم دەگوازرێتەوە و هەمان ڕۆژ بە فەرمی دەکرێتەوە و کاروربارەکانی خۆی بەڕێوە دەبات.\nوەزارەتخانەی ئەمریکا سەبارەت بە گواستنەوەی باڵوێزخانەی ئەو وڵاتە لە تێلاڤیڤ بۆ ئۆرشەلیم، ڕاگەیێندراوێکی بڵاو کردەوە.\nلە بەشێک لە ڕاگەیێندراوەکەدا هاتووە: “وەک وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا شانازی بەوە ئەکەین کە باڵوێزخانەی وڵاتەکەمان، ڕۆژی دووشەمە ۱٤ی مەی ۲۰۱۸ی زایینی، لە شاری ئۆرشەلیم دەکرێتەوە و بە فەرمی دەست بە کاروبارەکانی دەکات”.\nهەروەها لە ڕاگەیێندراوەکەدا ئاماژە بەوە دراوە، “جۆن سەڵیڤان” جێگری وەزیری دەرەوە و “ستیڤن منوچین” وەزیری خەزێنەداری ئەو وڵاتە و دوو ڕاۆێژکاری باڵایی حکوومەتەکەی دۆناڵد ترامپ بە ناوەکانی “جارد کوشنەر” و “ئیڤانکا ترامپ” دەستەی بەڕێوەبەرایەتی ئەو پرۆژەیە پێک دێنن و بەرپرسیارەتیی کردنەوەی باڵوێزخانەکە بە “دەیڤید ئێم فریدمان” سپێردراوە.\nلە بەشی کۆتایی ڕاگەیێندراوەکەدا هاتووە، بڕیار وایە “جۆن سەڵڤیان” جێگری وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لەگەڵ “بێنیامین نتانیاهو” سەرۆک وەزیرانی ئیسراییل کۆ ببنەوە.\nسائیب عورەیقات، سکرتێری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی فەلەستین لە بەیاننامەیەکدا داوای لە نوێنەری وڵاتان، کەسایەتییە دیپلۆماتکارەکان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان کرد ڕێوڕەسمی کردنەوەی باڵوێزخانەی ئەمریکا لە ئۆرشەلیم بایکۆت بکەن.\nلە ئێستادا کۆنسوولگەریی ئەمریکا لە شاری ئۆرشەلیم هەتا کردنەوەی باڵوێزخانەی فەرمی ئەمریکا لەو شارە، وەکوو ناوەندێکی کاتی بۆ ڕاپەڕاندنی کاروبارەکان لە لایەن ئەمریکاییەکانەوە بەکار دەهێرندرێت.\nبابەتی پێشووپیلانی سەڵتەنەت تەڵەبەکان بۆ بەرپەرچدانەوەی گۆڕینی نەخشەی ئێران و تێوەگلانی حیزبە کوردیەکان\nبابەتی دواترئەو شێعرانەی خۆشم ئەوێن ٢


نیکۆڵ کیدمان: "جولیا رابێرتس" لە من بەتواناتر بوو\n25/10/2020 06:07 PM\n"نیکۆڵ کیدمان گوتوویەتی "توانای پێویست"ـی نەبوو بۆ رۆڵێک لە "جولیا رابێرتس" لە کۆمیدیای رۆمانسی و بەناوبانگی "ناتینگ هیڵ/ Notting Hill" گێڕای. کیدمان لەم دواییانەدا لەگەڵ "هیو گرانت" کە لە فیلمی "ناتینگ هیڵ"ـدا دەوری گێڕابوو، دیمانەیەکی هاوبەشیان لەگەڵ گۆڤاری ماری کلێر" هەبوو. ئەم دوو ئەکتەرە لەم دیمانەیەدا سەبارەت بە دراما نوێیەکەیان بە ناوی "The Undoing" قسەیان کرد.\n"کیدمان" و "گرانت" لە گفتوگۆ باسی یەکەم دیدار و هاوکاری خۆیان کرد و لە درێژەی ئەم قسانەدا کیدمان ئاشکرای کرد کە حەزی لەوە بووە کە رۆڵی بەرانبەری گرانت ببینێت لە فیلمی "تانتینگ هیڵ"ـدا و زۆری نەمابوو کە فیلمەکەی دیکەی گرانت واتە "لەڕاستیدا ئەوین/ Love, Actually" بەشدار بێت. کیدمان گوتی حەزم دەکرد لەو فیلمەدا ئەو رۆڵەی وا "جۆلیا رابێرتس" گێڕای من ئەنجامم دایە بەڵام لەو کاتەدا نە ناوبانگێکی ئەوتۆم هەبوو و نە تواناییەکی تایبەت.\nبەڵام گرانت هەر خێرا ئەم قسەیەی کیدمانی رەد کردەوە. فیلمی "ناتینگ هیڵ" بەرهەمی ساڵی 1999 سەبارەت بە ئەستێرەیەکی سینەمایە(بە دەرورگێڕانی جولیا رابێرتس) کە عاشقی پیاوێکی ئاسایی(هیو گرانت) دەبێت. ئەم فیلمە سەرکەوتنێکی گەورەی دەستەبەر کرد. بەشێوەیەک کە رابێرتس و گرانتی کرد بە بەربژێریی خەڵاتی گۆڵدن گڵاب و بوو بە بەربژێری باشترین فیلمی کۆمیدی گۆڵدن گڵاب.\nکیدمان کە دەرهێنەری درامای The Undoingـیشە لە ساڵی 2003ـدا ئۆسکاری باشترین خانمە ئەکتەری بۆ دەورگێڕان لە فیلمی "کاتژمێرەکان/ The Hours" دەستەبەر کرد بەڵام یەکەم جار یەک ساڵ پێشتر بۆ دەورگێڕان لە فیلمی "مۆلن رۆژ" بوو بە بەربژێری خەڵاتی ئۆسکار. کیدمان لە گرانتی پرسی حەزت دەکرد لەو فیلمەدا دەور بگێڕی، بەڵام گرانت گوتی هیچ پێشنیارێک لەو بوارەدا بە من نەدرابوو. کیدمان لە وڵامدا گوتی: "من وەک ئەکتەرێک ئیزنی ئەوەم نەبوو ئاماژە بە ناوی کەسێک بکەم و هەڵبژاردنی ئەکتەر لە دەست دەرهێنەری دایە.


pejvak – خاکی کوردیا\nشاڕڵاتان بە کەسێک دەگوترێ ،کە بە زمانێکی خۆش وادەنوێنێ کە زانایە،بە ئەزموونە وگرینگە وخەڵک هەڵدەخڵەتێنێ .لە ناوەرۆکی واتای شاڕڵاتاندا ،خدەی حوقەبازی،تەڵەکەبازی ،حیلە،زمانلووسی و درۆزنی و بێ بەڵێنی و دەستبڕی خۆیان حەشارداوە. ئەو دەستەواژەیە هەووەڵین جار لە سەدەی ١٧ زایینێدا لە ئینگلستان کەلکی لێوەرگیراوە ولە وشەی شارڵاتانوئیتالیایی یەوەکە بە واتای حوقەباز …\nپژواک کوکەبیان بۆچی ئێران دەگەڵ سەرۆک کۆماربوونی بەرهەم ساڵەح کۆکە ،بەڵام قەت ئیزن بە پەرەی دەستەڵاتی سیاسی مەلا بەختیار نادا؟ لێرە چەند تەوەرێکی بنەڕەتی لە مەڕ ئاناڕشیسمی سیاسی کورد بە کورتی باس دەکرێ ،لە داهاتوودا تەیارتر دەکر. ١-گرێبەستی کۆمەڵایەتی بێ پێکهاتەکان و دەوڵەت کۆمۆنیسم یانی نکۆڵی و سڕینەوەی خاوەندارییەتی وپەیوەندی …\nد. پژواک کوکبیان بڕیار وایە چەند ڕۆژێک کۆنگرەیەک بەناوی کۆنگرەی ناودارانی کورد(کنگرەی مشاهیر کرد) بە تێچوو(هزینە)یەکی چەند میلیاردییەوە لە شاری سنە بەڕێوە بچێت. داگیرکەر(استعمار) سەرەتا بە ئاسیمیلاسیۆن(توانەوەی فەرهەنگی)، هەرس(هضم) و قووتدانی هزریی(بلعیدن فکری)، فەرهەنگی و زمانی، میللەتێک داگیر دەکات، پاشان لە قۆناخی دووەمدا دەست دەکاتە داگیرکردنی جوگرافیا و خاکی ئەو …


زەریف: ئێران چاوپۆشی لە هیچ " تاوانێکی دەریایی " لە کەنداو ناکات\nی مانگی هه‌شـت ٠٦, ٢٠١٩\nوەزیری دەرەوەی ئێران محەمەد جەواد زەریف\nوەزیری دەرەوەی ئێران محەمەد جەواد زەریف وتی ئێران سەرپەرشتی ئاسایشی تەنگەی هورموز دەکات و لەمەودوا چاوپۆشی لە هیچ " تاوانێکی دەریایی " لەو ناوچەیەدا ناکات، ئەمەش ڕۆژێک دوای ئەوەی ئێران دەستی گرت بەسەر کەشتیەکی دیکەدا بە تۆمەتی قاچاخکردنی سووتەمەنی.\nجێی ئاماژەیە جموجۆڵی کەشتیە نەوت هەڵگرەکان لە هورموز ئێستا بۆتە میحوەری ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان واشنتن و تاران کە ئێستا بەڕیتانیاش هاتۆتە ناو ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیەوە. لە مانگی پێنجەوە ئەمەریکا بوونی سەربازی خۆی لە کەنداودا پتەوتردەکات.\nدەزگاکانی ڕاگەیاندنی ئێران وتیان ئێران ڕۆژی یەکشەممە لە باکووری تەنگەی هورموز دەستی گرتووە بەسەر کەشتیەک و هەر حەوت دەریاوانەکەشیدا بە تۆمەتی ئەوەی هەوڵیداوە سووتەمەنی بە قاچاخ بەرێت بۆ وڵاتانی کەنداو.\nزەریف لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لە تاران وتی " ئێران ڕاهاتووە چاو بپۆشێت لە هەندێک تاوانی دەریایی...لە کەنداو بەڵام چیتر چاوپۆشی لە هیچ شتێک ناکات."\nوتیشی " ئێران بەرپرسە لە ئاسایش و پاراستنی تەنگەی هورموز و ناوچەکە."


بەوێنە؛ تێرێزا مەی پێشوازی لە بەرهەم ساڵح دەكات – تۆڕی میدیایی خەڵک\n2019/06/25 - 6:45 PM\nتێرێزا مەی، سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا لە لەندەن پێشوازی لە بەرهەم ساڵح، سەرۆك كۆماری عیراق دەكات.\nبەرهەم ساڵح سەرۆك كۆماری عیراق، ئەمڕۆر سێ شەممە، بەسەردانێك كە سێ ڕۆژ دەخایەنێت، گەیشتە بەریتانیا.\nواچاوەڕوان دەكرێت لەو سەردانەدا، سەرۆك كۆماری عیراق لەگەڵ سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا و وەزیری دەرەوە و سەرۆكی ئەنجوومەنی لۆرداتی وڵاتەكە كۆببێتەوە، وێڕای چاوپێكەوتنی لەگەڵ گەورە بەرپرسانی تری بەریتانیا.\nپێشتر لە ڕاگەیەندراوێكدا، كە وێنەی درابوو بە (خەڵك) نووسینگەی سەرۆكایەتی كۆماری عیراق ئاشكرای كردبوو، كە بەرهەم ساڵح، سەرۆك كۆماری عیراق بە سەردانێكی فەرمی بەرەو بەریتانیا بەڕێكەوتووە.\nبەریتانیاتێرێزا مەید. بەرهەم ساڵحسەرۆك كۆماری عیراقعيراق\nبەوێنە؛ لە كەلار پیكاب و بارهەڵگرێك بەیەكیاندادا


دادگایەک بۆ مردووەکان و پاشماوەی زیندووەکان … سۆران ئازاد – Dengekan\nbySoran Azad\tJuly 18, 2017\tGeneral, Opinion, Slider\nژیان پێویستە سەکۆی دادگایکردنی مردووەکان بێت، ئەگەرنا پاشماوەکانیان دەبن بە زەقترین بەربەست بۆ گەشەکردن. ئەوانەی دەست بە پیرۆزکردنی مردووەکانیانەوە دەگرن، ئەوانەن، کە بەڕووی ئاسۆی گەشەکردندا نەکراونەتەوە. مردووەکان ڕۆیشتوون، مادام لێرە نین، پێویست ناکات وەهمی لێرەبوونیان ژیان پڕ بکەن لە پۆخڵەواتی ڕابردوویان.\nدەستگرتن بە مردوو مانایەکی زۆر ئاشکرای هەیە، ئەویش ئەوەیە، کە دەمانەوێت گەشەی مێژوو لە خاڵێکدا چەق پێ ببەستین، چونکە کەمن ئەوانەی توانای دروستکردنی بەردەوامی مێژوویان هەیە. ئەوەی ناتوانێت بەردەوام هەڵکشێت بەسەر ژیاندا، ئەوەی ناتوانێت ڕووبەڕووی نیگەرانییەکانی ئێستا و ئایندەی ببێتەوە، ئەوەی لە تەنیابوون و پەراوێزخستن دەترسێت، ڕێی تێدەچێت پەنا بۆ تارمایی مردووەکان ببات تاکو مانایەکی وەهمی بە ژیانە بێ ماناکەی ببەخشن.\nمردوو هەر کەسێک بووبێت، پێویستە تێبپەڕێندرێت. زۆر زۆر دەتوانین لە کاتی ناشتن یان سووتاندنیدا، ماڵئاواییەکی ڕێزدارانەی بۆ بکەین و هیوای ئاسوودەیی بۆ بخوازین کاتێک گەیشتووە بە دواین مەنزڵگەی خۆی. لەوە زیاتر، هەر جۆرە هەوڵێکی تر، هەر جۆرە دەستگرتنێک بە بەها، کار، خەون، پڕۆژە یان هەر شتێکی تری بێت، کۆیلەبوونێکی قبووڵکراوە چ لای خۆی و چ لەو کۆمەڵەی، کە هەمان ئاستی هۆشیاری و تێڕامانیان هەیە.\nلە مێژووی ئاگایی گشتیماندا (collective consciousness)، شوێنی مردووەکان بەرزتر و بە بەهاتر بووە لە شوێنی زیندووەکان. بێگومان مردووەکان خۆیان نەگەڕاونەتەوە بۆ ئەوەی ئەوەمان بەسەردا بسەپێنن، لە کاتێکدا ئەوەی دەمرێت ناگەڕێتەوە، ناشتوانێت بگەڕێتەوە، لەوەیش بێ دەستەڵاترە بتوانێت بگەڕێتەوە، لانی کەم بۆ هەمان جەستە و هەمان ژیان. خۆ ئەگەر توانیبای بگەڕێتەوە، لە بنچینەدا دەیتوانی نەمرێت. بەڵکو، ئەوەی شوێنی ئەوانی پیرۆز کردووە خودی زیندووەکانن.\nلەناو ئەوانیشدا ئەوانەن، کە نازانن چۆن و بە چ شێوەیەک بەردەوامی بە ژیانێک بدەن، ئەگەر پشتگیری وەهمیانەی مردووەکانیان نەبێت. لەم ڕووەوە، مردووەکان بە مردنیان خزمەتێکی گەورەیان بە تەمبەڵیی هۆشی و ویستی ئەو تاکانەیان کردووە. ئێمە دەزانین، کە تەنیا ئەو مردووانە پیرۆز دەکرێن، کە لە ژیاندا خاوەن دەستکەوتێک بوون بەرزتر لە ئاستی کۆمەڵ. ئەو دەستکەوتانەن دەبن بە پێوانەی پیرۆزکردنیان. بۆ ئەوەی زیندووە مردوو دۆستەکان ڕێنیشاندەرێکیان هەبێت تاکو ببن بە شتێک یان شتێک پیرۆز بکەن، پێویست دەکات وەفا و پابەندبوونێکی قووڵ بۆ کەسی مردووی خاوەن دەستکەوت پێشان بدەین.\nلەژێر ئەو ڕۆشناییەدا، پێویست دەکات خودی چەمکی دەستکەوت بخەینە بەر باس. کێیە ئەوەی دەستکەوتی هەیە و چییە ئەوەی وایکردووە دەست بخرێت؟ ئێمە کاتێک دەڵێین دەستکەوت، مانای وایە شتێک دەستخراوە، کە پێش ئەو دەست نەخرابوو لەناو ئەو گرووپەی، کە تێیدا ژیاوە. ئەو دەستکەوتە دەشێت هەر بەرهەمێکی سیاسی، ئابووری، کۆمەڵایەتی، ئاینی، فەلسەفی، ئەدەبی و زۆر بواری تر بێت. بۆ ئەوەی شتێک دەستبخرێت، پێویست دەکات چەند پێشمەرجێکمان هەبێت. یەکەم شتێک، کە پێویستە دەست بخرێت. دووەم کەسێک، کە بتوانێت شتەکە دەست بخات، کە پێش ئەو کەس نەیتوانیبێت پێی بگات. سێیەم، بوونی ئەوانی تر بۆ ئەوەی بەهای دەستکەوتەکە بزانن. دەشتێک لە جیاتی کەس، گرووپێک بە شێوەی کاری هاوبەش بگەن بەو دەستکەوتە.\nلێرەدا پێشمەرجی سێیەم بڕیار لەسەر ئەوە دەدات، کە ئایا پێزانینی بۆ دەستکەوتەکە هەبێت یان نا. بۆ ئەوەی پێشمەرجی دووەم پێزانینی ئەوانی تر بۆ دەستکەوتەکەی مسۆگەر بکات، سەرەتا هەوڵی ئەوە دەدات، کە پێشمەرجی یەکەم، کە شتە دەستنەخراوەکەیە، پیرۆز بکات. کاتێک پێشمەرجی یەکەم پیرۆز دەکرێت، پێشمەرجی دووەم، کە کەسی خاوەن دەستکەوتە، ئۆتۆماتیکیەن پیرۆز دەبێت، چونکە ئەو بووەتەوە خاوەن دەستکەوت. بەم هۆیەشەوە، گەرەنتی ئەوە دەست دەخات، کە پێشمەرجی سێیەم پێزانینیان بۆ توانا و دەستەڵاتە پیرۆزەکەی هەبێت.\nئەوە کاری ئەوانەیە، کە دەستکەوت پیرۆز دەکەن و دەیانەوێت هەر بەو وەهمە خۆیان گەورە بن. بەڵام ئەگەر لە ڕوانگەیەکی ترەوە سەیری مرۆڤ بکەین، ئەوا لەوە تێدەگەین مرۆڤ هەر دەبێت دەستکەوتی هەبێت. ئەگەر بێ دەستکەوتە، چ کارەیە لە ژیان؟ بۆچیەتی ژیانێکی دووبارەی پڕ لە ڕۆتین؟ لێرەدا دەستکەوت لە دەرەوەی وەهمە.\nڕووداوگەلی جیاواز لە کۆمەڵی ئێمەدا سواڵکەرەکانی دەستکەوتی وەهمیمان بۆ دەردەخەن. یەکێک لە ڕووداوەکان، مردنی (نەوشیروان مستەفا) بوو. خودی مردنی نەوشیروان مستەفا دیاردەیەکی سرووشتییە و هیچ مانایەکی زیاتر لەوەی، کە بۆ مردن هەیە، نادات بە دەستەوە. بەڵام، مامەڵەکردنی زیندووەکان لەگەڵ ئەو ڕووداوە کۆمیدیایەکی گەورە بوو. ئەو مامەڵەکردنی جارێکی تر بۆی دەرخستین، کە ئەو تاکانە چەندە لە ژیان دەترسن، بۆیە هەر زوو پەنایان بۆ پیرۆزکردنی (نەوشیروان مستەفا) برد. دیارە (نەوشیروان مستەفا) چەند دەیەکی ژیانی بۆ تێکۆشان و دەیەکانی تری ژیانی بۆ پیرۆزکردنی تێکۆشانەکانی تەرخان کرد. ئەگەر بۆمان هەبێت مردووەکان بگەڕێنینەوە بۆ ئەوەی وەهمەکانیان ببەنەوە، لە ڕیزی یەکەمیان دەبێت نەوشیروان مستەفا بێت. ئەو کارەکتەرە بە هەوڵەکانی بۆ خۆ-سەپاندن و خۆ-چەسپاندن، هۆشی (هەژارن!)ی ئەقڵ-ی پڕ لە وەهم کرد.\nبۆیە، کە دەڵێن باوکی هەژاران بوو، لەو ڕوانگەیەوە ڕاستە، کە باوکی ئەوانە بوو لە هەژاری گەشەکردنی رۆحیدا دەژین. سواڵکردنەکانی (مستەفا) لە هەموو لایەکەوە بوو؛ کاتێک بزوتنەوەی مارکسیزم لە کاتی شۆڕشدا بەربڵاو بوو، هەر زوو خۆی خستە پاڵ ئەو ئایدۆلۆگیایە بۆ ئەوەی زۆرترینی بەرکەوێت. کاتێک لەدوای ڕاپەڕین فیکری ئیسلامی گەشەکردن بە خۆیەوە دەبینێت، بە ماچکردنی قورئان بە دوای پشتگیریی جەماوەر دەگەڕێت. ئەو کارەکتەرە بە خوێندنەوەی ئەوانەیش بێت، کە بەرگری لێ دەکەن، هەرگیز ئەوە نەبوو، کە دەردەکەوت، بەڵام پێویستیمان بە چاوی نوێیە تاکو شتەکان ببینین. یەکەم بۆ ماوەی نزیکەی دوو ساڵ لە لەندەن بووە بۆ هەر مەبەستێک بێت.\nچ شۆڕشگێڕێکی ئاسایی لەو دۆخەی ئابووریەی کوردستاندا دەتوانێت دوو ساڵ بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی لە شارێکی گرانبەهای وەکو لەندەن بژیێت؟ دووەم لە گرانبەهاترین نەخۆشخانەی سلێمانی مردووە. سێیەم نایاساییانە وەسیەت دەکات لە موڵکێکی گشتی بنێژرێت، کە گۆڕستان نییە. دیارە پێویست ناکات باس لە وردەکارییەکانی تر بکەین، مادام لە ناوەڕۆکی بابەتەکە دەردەچین. بەڵام لەم ڕوانگەیەوە، (مستەفا) یەکێکە لەو کارەکتەرانەی لە هۆشیاریی ئێمەدا، پێویستە دادگایی بکرێت و ئەو وەهمانەی بە درێژایی ژیانی زیادی کردن لە هۆشیاریی گشتیماندا، پێویستە هەڵبوەشێندرێنەوە.\nلە پاڵ ئەودا، کارەکتەری (تاڵەبانی) هەمان ئەو بەشەی بەردەکەوێت. وەکو (مستەفا)، ئەو کارەکتەرە بە ڕووداوێکی سرووشتی، ڕۆڵە مێژوویەکەی مرد. ئەو مردنە کۆمەڵێک کێشەی خستەوە و کۆمەڵێک کێشەی چەپێندراویش، جارێکی تر سەریان هەڵدایەوە. (تاڵەبانی) یەکێکە لەو کارەکتەرانەی، کە زۆرترین خراپ بەکارهێنانی وزە و تێکۆشانی ئەوانی تر دەکەوێتە ئەستۆ، لەوانەی تێکۆشکانی ئەوانەی گیانیان بەخشیووە. ئەو کارەکتەرە تەنانەت بۆ گەورەکردنی کەسایەتی سیاسیی وەهمیی خۆی، خەسارەتێکی گەورەی لە کێشەی نەتەوەیی کوردی دا. گەورەکردن و پڕ دەستەڵاتکردنەوەی بنەماڵەی بارزانیش، بەشێکی گەورەی بەرپرسیاریەتەکە دەکەوێتە سەر شانی ئەو کارەکتەرە. کۆمێدیا ئەوەیە لە باوکێک یاخی بێت و هێز بەو یاخیبوونە بەدەست بهێنیت، بەڵام کوڕەکانی ئەو باوکەی پێ پیرۆز بکەیتەوە! ئەو ئاگاییەی زۆرەی (تاڵەبانی) لە یەکەم شەڕکردن و دووەم پیرۆزکردنی بنەماڵەی (بارزانی) تەرخانی کرد، پێمان دەڵێت یاخیبوونەکەی (تاڵەبانی) کورتخایەن و شکستخواردوو بوو. هەر لە بچووکترین دەرئەنجامدا، نەیتوانی خودی حیزبەکەی لە بە بنەماڵەیی-بوون بپارێزێت.\nکۆمێدیایەکی تر ئەوەیە، کە لەژێر چەتری دەستەڵاتەکەیدا، ڕەوانەکردنی گیانی (عەلی بۆسکانی) بۆ ئاسمان بە کۆمەڵێک گوللە پێویستییەکی گەورەتر بوو لە ڕووبەڕووبوونەوەی بنەماڵەی بارزانی. لەدوای مەرگی (عەلی بۆسکانی) نەریتی لەناوبردنی دەنگە ئازاد ڕووداوگەلی تیرۆرکردنی (ئەبوبەکر عەلی)، (سۆرانی مامەحەمە)، (سەردەشت عوسمان)، (کاوە گەرمیانی)، و (ویدات حسێن) و زۆرانی تری بە دوای خۆیدا هێنا. لەم ڕوانگەیەوە، ئەگەر لە سەد ساڵی داهاتوودا باس لەوە بکرێت کێ دەستپێشخەری ئەو نەریتە بوو، ئەو پەنجانەی ئاڕاستەی دەستەڵاتی ژێر دەستی (تاڵەبانی) دەکرێن، زۆرترین دەبن.\nسەیر نییە ئەو حەشامەتەی بۆ مردنی (نەشیروان مستەفا) شین دەکات، هەمان ئەو حەشامەتەیە، کە لە ئاست گیانی دەنگە ئازادەکان بێدەنگ دەبن. سەیر نییە هەمان ئەو حەشامەتە وەهمی سلێمانیبوون دەکەن بە بیانوو بۆ وەستانەوە لە دژی وەهمی بە بارزانیبوون. ئەو وەهمە یەکێکە لەو دیاردانەی (نەشیروان مستەفا) زەقتری کردنەوە. کار گەیشتووەتە ئەوەی نووسەرانی و ئەدیبانیشی بە خۆیەوە سەرقاڵکردووە، ئەویش بە تیۆریزەکردنی جیاوازییەکانی سلێمانی و هەولێر. تا دێت ئەو وەهمەی جیاکاریی لەنێوان سلێمانی و هەولێر زەقتر دەبێت و بێئگایی ڕۆشنبیر و ئەدیبەکانیشمان خزمەتی گەورە بەو وەهمە دەکەن. ئەگەرنا بە ئاسانی دەمانبینی چۆن ئاسمانی ژێر دەستەڵاتی (بارزانی)، ئیلهامێکی گەورەیان لە تیرۆرکردنی (عەلی بۆسکانی) لە ناوچەی ژێر دەستەڵاتی (تاڵەبانی) وەرگرت، بۆیە لێرەدا وەهمی سلێمانیبوون و هەولێریبوون ناتوانن ڕێگە لە کارلێکردنی سرووشتیانەی ڕووداوەکان بگرن، مادام ئێمە لە هۆشیارییەکی گشتیی ناو زمان و شوناسی هاوبەشدا دەژێین.\nنەریتی جیاکاریی لەنێوان سلێمانی و هەولێر سەرەتا لە دابەشبوونی دەستەڵاتی سیاسی لەنێوان پارتی و یەکێتی خۆی سەپاند و دواتر لە نائاگایی ڕۆشنبیرانیشدا ڕەنگی دایەوە. هەمان ئەو نەریتە ئاگایی ئێمەی پڕ کردووە لە پۆخڵەواتی هۆش، کە هیچ جۆرە دەرگایەکی ئاگایمان بە ڕوودا ناکەنەوە، جگە لە دروستکردنی زیندانی تر لەناو زمان و بیرکردنەوەماندا.\nلێرەدا بۆ ئەوەی پێناسی من بۆ مردن ڕۆشنتر بکەم، ئەوا پێویستە بڵێم مردن وەهمە و پیرۆزکردنی مردن یەکسانە بە پیرۆزکردنی وەهم. هەر شتێک گوزراشت نەبێت لە واقیعی سرووشتیانەی بوون، ئەوا وەهمی ئافریدەی هۆشە. ڕووداوگەلی کوشتنی دەنگە ئازادەکان لەوە دەردەچێت وەهم بێت، مادام ئەو دیاردەیە نەریتێکی گەورەی لە شێوەی ژیانی هۆشیارییدا داگیر کردووە. بۆ ئەوەی قسەکەی (مارشێلۆ) لە (هاملێت)ی (شکسپێر)دا بگۆڕم بۆ کوردستان، ئەوا پێویستە بڵێم “شتێک لە هۆشیاریی ئێمەدا بۆگەنی کردووە.” تاکو ئەو شتە و ئەو شتانە نەدۆزرێنەوە، مەودایەک بۆ ژیانکردنی نموونەیی و ئازادانە دروست نابێت. ژیان لە هۆشیاریی ئێمەدا هێشتا توانای خۆ-دەرخستنی نییە لەبەر وەهمەکانی هۆش. شتەکان لەگەڵ مردندا لە لای ئێمە کۆتاییان پێ نایەت، مادام ڕووداوی مردن یەکسان نییە بە ڕووداوی نەمانی وەهم.\nPrevious بیردۆزه‌كانی گۆڕان …. سمكۆ عه‌بدولكه‌ریم\nNext شیعرەكانم ناخوێنیتەوە …. ستار ئەحمەد\nهەندێ کۆپلە شیعر … نەوزاد بەندی\nوەزارەتی رۆشنبیری، وەزارەتی “داهێنان” …هەندرێن


پێنج ڕاستی دەربارەی ئەلبێرت ئەینشتاین – گه‌شه‌پێدان\nماڵه‌وه/ هه‌مه‌ڕه‌نگ/پێنج ڕاستی دەربارەی ئەلبێرت ئەینشتاین\nپێنج ڕاستی دەربارەی ئەلبێرت ئەینشتاین\n2,542 Less than a minute\nئەلبێرت ئەینشتاین زانایەكی بەناوبانگی سەدەی بیستەمی ئەڵمانی بوو، بەهۆی دەسەڵاتی سیاسییەوە وڵاتی بەجێهێشت و لەئەمریكادا ژیانی بەسەربرد، بەڵام هەندێك شت هەن لەژیانیدا هەموو كەسێك لەوانەیە ئاشنایان نەبن.\nماڵپەڕی ناشناڵ جیوگرافیك پێنج ڕاستی دەربارەی ژیانی ئەینشتاین خستووەتەڕوو كە لەوانەیە زۆرێك لەخەڵكی ئاشنایان نەبن.\nلەخوارەوە ئەو ڕاستییانە دەخەینەڕوو:\n١- دەستبەرداری ڕەگەزنامەی ئەڵمانی بوو:\nئەینشتاین كاتێك تەمەنی تەنها ١٦ ساڵان بوو بیرۆكەی نەتەوایەتی ڕەتكردەوە و بەلایەوە باشتر بوو كە هاوڵاتییەكی جیهانی بێت. لەساڵی ١٨٩٥ دەستبەرداری ڕەگەزنامەی ئەڵمانی بوو و تاوەكو ساڵی ١٩٠١ بەبێ ڕەگەزنامە ژیانی بەسەر برد و دواتر ڕەگەزنامەی سویسری پێدرا.\n٢- فایلی ژیانی لە نوسینگەی لێكۆڵینەوەی فیدڕاڵی ئەمریكادایە(FBI):\nپێش ماوەیەكی كەم لەسێیەم گەشتی ئەینشتاین بۆ ئەمریكا نوسینگەی لێكۆڵینەوەی فیدڕاڵی ئەمریكی(FBI) لەساڵی ١٩٣٣ دا فایلێكیان بۆ كردەوە.\nقەبارەی فایلەكەی ئەینشتاین نزیكەی ١٤٢٧ لاپەڕە دەبوو كە زۆربەی پەڕەكان دەربارەی پەیوەندی ئەینشتاین بوو لەگەڵ ڕێكخراوە ئیشتراكی و بانگخوازەكانی ئاشتی بوون. لەو كاتەدا دادوەرێك بەناوی ئێدگار هۆڤەر ئامۆژگاری ئەوەی كردبوو كە ڕێگە نەدرێت ئەینشتاین بێتە ناو ئەمریكاوە بەپشتبەستن بەیاسای دورخستنەوەی بێگانە لەو وڵاتەدا، بەڵام وەزارەتی بەرگری ئەمریكا داواكەی ڕەتكردەوە.\nبه وێنه: چه‌ند بیرۆكه‌یه‌ك بۆ ڕێكخستنی كه‌لوپه‌لی ناوماڵ\nبۆچی بەشێک لە خەڵکی لەکاتی نوستندا قسەدەکەن؟\nگوڵی نێرگز ڕۆڵی دەبێت لە چارەسەری شێرپەنجەدا


190هەزار کەسی تێپەڕاند\nمیدیا جیهانییەکان بڵاویانکردەوە، ژمارەی ئەو کەسانەی کە بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لە ئەمریکا گیانیانلەدەستداوە 190هەزارکەسی تێپەڕاندوە، ئاماژە بەوەش کراوە، تێکڕای ژمارەی گیانلەدەستدان بەپەتاکە لەو وڵاتە ئاستێکی پێوانەیی تۆمارکردووە.\nبەگوێرەی هەواڵێکی ئاژانسی ڕۆیتەرز"زیاترلە 190هەزار کەس بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لە ئەمریکا گیانیانلەدەستداوە، لەمانگی ئابی ڕابردوو تێکرای ژمارەی ئەو کەسانەی کە بە ڤایرۆسەکە گیانیانلەدەستداوە شەش هەزار کەسی لەهەفتەیەکدا تێپەڕاندووە".\nئەمە لە کاتێکدایە کەداتاکان ئاماژەیان بەوە کردووە "ئەمریکا لە ڕێژەی گیانلەدەستدان بە پەتاکە لەنێو وڵاتانی جیهاندا پلەی 12ی هەیە ولە ژمارەی توشبووانیش پلەی یەکەمی هەیە لەسەر ئاستی جیهان بەجۆرێک لە ئێستادا زیاترلە شەش ملیۆن کەس لەو وڵاتە گیرۆدەی پەتاکە بوون".\nلە کۆتاییەکانی ساڵی 2019 ڤایرۆسی کۆرۆنا لە شاری ووهانی وڵاتی چین سەریهەڵدا و بەخێرایی لەنێو وڵاتانی جیهاندا بڵاوبووە، لەئێستادا ژمارەی توشبووان بە ڤایرۆسەکە لە جیهاندا 27 ملیۆن کەسی تێپەڕاندووە و نزیکەی 900 هەزار کەسیش بەپەتاکە گیانیانلەدەستداوە.\nسلێمانی زۆرترین ژمارەى گیانلەدەستدانی بە کۆرۆنا لە عێراق تۆمار کرد\n2020.09.18 - 14:52


فیردەوسی بوژێنەرەوەی زمانی فارسی و شووناسی ئێرانی - 25ی گوڵان ڕۆژی فیردەوسی - SAHAR KURDISH (Sorani)\nفیردەوسی بوژێنەرەوەی زمانی فارسی و شووناسی ئێرانی - 25ی گوڵان ڕۆژی فیردەوسی\nئادار 15, 2018 16:48 Asia/Tehran\nئەمرۆ بیست و پێنجی گوڵان ڕێکەوتی پازدەی مای رۆژی جیهانیی حەکیم ئەبولقاسمی فیردەوسی حەماسەبێژو هەڵبەستوانی مەزنی فارسیبێژی ئێرانیە .\nحەکیم ئەبولقاسمی فیردەوسی شاعیری مەزنی ئێران لەساڵی٣٢٩ی کۆچی مانگی(1020- 940 زایینی) لەشاری توس لەباکووری رۆژهەڵاتی ئێران لەدایکبوو.\nبەهرەو لێهاتوویی لەبواری وێژەو ئەدەب و شاعیری و هۆگریی فیردەوسی بە زیندووکردنەوەی ناوداران و ئۆستورەو کەسانی جێی شانازیی ئێران، بووە هۆی هاتنەدی شاکارێکی مەزن بەناوی شانامە.\nشانامەی فیردەوسی کە نزیک بە پەنجا هەزار بەیت لەخۆ دەگرێ، کۆمەڵێک چیرۆک و سەربردەی نیشتمانی و مێژووی کەونارایی پاشا لەمێژینەکان و پاڵەوانانی مەزنی ئێران دەگرێتەخۆ کە پاڵەوانەتیان هاوڕێ لەگەڵ سەرکەوتن و جوامێری و بوێری و دینداری وەسف دەکات.\nفیردەوسی بێگومان گەورەترین هەڵبەستوانی فارسی بێژەو شانامەکەی بەنرخترین شاکاری هەمیشەیی زمان، ئەندێشەو کولتوری ئێرانییە کە زۆربەی توێژەران، بە گەورەترین حەماسەتی جیهان ناویان بردووە.\nشانامەی فیردەوسی یەک لە پڕناوەرۆکترین و دەوڵەمەندترین گەنجینەکانی زمانی فارسی لەباری ووشەو دەستەووشەی ئەدەبییە و بە گونجاندنی بەشی هەرەزۆری ئەو ووشانە لەسینگی بەرفراوانی خۆیدا، ئەوانی بەدروستی و بەپاراستنی ئەمانەت سپاردۆتە دەست نەوەکانی دواتر. زمانی فارسی، ئامرازی پتەوکران، یەکگرتوویی و پەیوەندیی تایفەو هۆزە جۆربەجۆرە ئێرانییەکانە.\nشانامە ، رۆژمێری وێنەئاسای داستان و مێژوو و کەلتوری ئێران زەوینە. بەبڕوای چالز ملویل ، مامۆستای زانکۆی کەمبریج: دەسکەوتی مەزنی فیردەوسی ئەوە بوو کە مێژووی ئێرانیانی پاراست ئەویش مێژووی سەردەمی ئیمپراتۆریەت و ئەوپەڕی شکۆمەندییان.\nزیندوومانەوەی مێژوو و کولتوری ئێران و زمانی فارسی لەسای شانامەی فیردەوسییە. هەموو ساڵێک ئەویندارانی فیردەوسی لە کۆڕ و کۆڕبەندی جیاجیای ئەدەبی لەسەرانسەری جیهان ڕێوڕەسمی جۆراوجۆر بۆ بەرزڕاگرتنی یادی ئەو شاعیرە مەزنەی فارسی بێژ بەڕێوە دەبەن.


ئامانجی هونەر هوشیاركردنەوەی مرۆڤە*(گەعدە) جنسێكی غەریب لەناو هونەردا -2-… نەبەز گۆران * – Dengekan\nbyNabaz Goran\tJanuary 13, 2019\tGeneral, Opinion, Slider\nبەر لەهەمووشتێك بروای تەواوم بەوە هەیە، لەناو (گەعدە)ی گۆرانی و شیعری شاشەیدا، هیچ هوشیارییەكی نوێ بوونی نییە، ئەو هوشیارییەی هەیە(گەرناوی هوشیاری بێت) نەریتییە و بە زمانێكی شەعبی دور لە زمانی نووسین و بیركردنەوە خەریكی فراوانكردنی فەزایەكی ناجۆرە، لەهەردووكیاندا چ گۆرانییەكان چ شیعرەكان تروسكایەك نابینرێت تا دەركبكەیت لە رێگەی ئەم مۆدێلە كرچوكاڵەوە دونیابینی بەرهەمبێت. بۆنمونە: ئیشی (گەعەدە)ی گۆرانی لەگەڵ هوشیاریدا نییە، لەگەڵ دەركەهەستەكییەكاندا نییە، لەگەڵ گۆڕینی دونیابینیدا نییە، لەگەڵ شانوملدایە. هەرچۆن شانومل تەشەنوج دەكات و سەنتەری_مەساجەكان_ ئەم شانوملە نەرمدەكەنەوە، لە ئێستادا ئیشی (گەعدە) شوێنی ئەو سەنتەری_ مەساجانەی_ گرتووەتەوە. ئەو دۆخەی (گەعدە) دورستیدەكات دۆخێكە شانومل دەهێنێتە جوڵە و لە تەشەنوج بوون رزگاری دەكات.\nبەهەمان شێوە دۆخێكە لەناو خۆلەبیركردنێكی كاتی، مرۆڤ پێویستی بەوەیە ریتمێك هەبێت بیجوڵێنێت، ئەو ریتمە كەمتر لەناو هونەرێكدا بارگاوی بە ئەندێشە بوونی هەیە و هونەر نایەوێت مامەڵە لەگەڵ بەجوڵەخستنی شانوملدا بكات، بە پێچەوانەوە هونەر گوێگر ناچاردەكات بیربكاتەوە، ناچاریدەكات جۆرێكی دیكە ژیان و بوونی ببینێت و، دەسكاری دونیابینیەكەی دەكات نەك شانوملی. هەندێكجار هونەر رابردوو دەگەیەنێت بە ئێستا و ئێستا دەكاتە شوێنێك بۆ بیركردنەوە لە ئایندە. (گەعدە) كێشەی لەگەڵ ئەم جۆرە لە بیركردنەوە نییە و، خۆشی سەرقاڵناكات بە گەڕان بەشوێن پرسیارەكان و بەرهەمهێنانی دیگای نوێ، هیچ كات پێویستی بە بیركردنەوە نییە. ئەو وەك ریتمێكی خێرا دەیەوێت لە دۆخێكی شاددا، گوێگرەكان والێبكات زۆرترین شانوملیان بجوڵێنن. بەڵام ئەم ریتمە لە بنەمادا بەرهەمی (گەعدە)نییە، و ریتمەكان لەناو هونەری میللیدا هەن و (گەعدەچی) دێت خۆی دەكات بەخاوەنییان و لەرێگەی شیعری لاوازەوە، چ ریتمەكە دەشێوێنێت، چ هونەرە میللیەكە. دونیای (گەعدە) دونیایەكە خاڵی لەبیركردنەوە و خاڵی لە خەمی گەورە، دونیایەكە لە ناو بازنەی شادییدا ئەركی بە جوڵەخستنە، نەك هیچ كردەیەكی دیكە.\n” هونەرمەندانی رابردوو، لەبواری روانگە و جیهانبینی، ئاراستەو بەیانكردندا، لەژێركاریگەری كۆمەڵێكدابوون. جۆرج لۆكاچ.” ئەم دیدە بۆ هونەری میللی زۆر دورستە. هونەری میللی لەچوارچێوەیەكی دیاریكراودا خولدەخواتەوە. ئەم چوارچێوە دیایكراوە تەنها وێنای ئەو دیاردە و كردە كۆمەڵایەتییانە دەكات، كە هونەرمەندی میللی توانای بینینیانی هەیە، لە دەرەوەی بینینە گشتی و ئاساییەكە، هونەرمەندی میللی بینینی دیكەمان ناخاتە بەرچاو. گەرچی زۆرجار هونەرمەندی میللی لەگەڵ شیعری راستەقینە و شیعری ئاست بەرزدا مامەڵەدەكات، بەڵام بینینەكەی خۆی و هوشیارییەكەی خۆی هەر لە دۆخە میللییەكەدایە. بۆ نمونە: (سەید محەمەدی سەفایی، یان میدیا حسێن و بەشێك لەكارەكانی عەینەدین… هتد” بە گوێگرتن لە بەرهەمەكانیان، ئەو میللی بوونە دەدۆزینەوە لەناو هونەرەكەدا خۆی نما دەكات. ئێمە دەتوانین بەم جۆرە لە هونەرمەند بڵێین: هونەرمەندی میللی، كە خەمەكانی زۆر خەمی دیارن، دیدگاكانی بۆ جیهان زۆر سنووردارن، نایەوێت لە گۆشەی ماڵێك، یان دانیشتنێك پرسیاری زۆر قورس لە بوون و لە دونیا بكات و، جیهانبینیەكی نوێ بەیانبكات بۆ شوێنی جیهانە كۆنەكە، لەبری ئەمە لە رێگەی ئاواز و شیعری كلاسیك و فۆلكلۆرەوە، سەرقاڵی جۆرێك لە هونەرە، ئەم هونەرە زیاتر لە دانیشتنە تایبەتی و خێزانییەكان دێتە دەرەوە و، خەمەكانی و پرسیارەكانیش لەو چوارچێوەیەدان.\nبەڵام لەناو ئەم هونەری میللیەدا شیعر قورسایی خۆی هەیە، ئاواز قورسایی خۆی هەیە، مامەڵەكردن لەگەڵ گۆرانییدا، تەنها مامەڵەیەكی ئاسایی نییە و، مامەڵەیەك نییە نەتوانین وەك هونەری میللی لێی بڕوانین، دەرككردن بە چێژی گوێگر لەم هونەرەدا شوێنی خۆی هەیە، پاشان خاڵی نییە لە جوانیناسی. هەرگیز داواش لەم جۆرە لە هونەرناكەین بێت دونیامان بۆبگۆڕێت، ناوەكەی خۆی_میللی_بوونەكە، ناوێكە لە شوێنێكی دیاریكراودا دەتوانێت تەماهی لەگەڵ گوێگری خۆی بكات و ئەو بەپرسیارییەتییە گەورەی دەخرێتە سەر هونەری راستەقینە، ناخرێتە سەر هونەری میللی. گەرچی لە چەندین وێستگەی هونەری میللی ئێمەدا، چ لەرووی ئاوازە، چ لەرووی شیعرەوە، توانیویەتی كۆمەڵێك كۆتوبەند بشكێنێت و تەنانەت چێژ و بینینی سنوورداری نوێش بەرهەمبهێنێت، بەڵام چونكە روئیاییەكی نوێی بۆ خۆی و دونیا نییە، لەشوێنەكەی خۆی ماوەتەوە و تەجاوزی شوێنەكەی خۆی نەكردوە. ئەمە تایپە ناكرێتە دەرەوەی هونەر و هونەرێكە لە میللی بووندا خۆی دووبارە دەكاتەوە.\nبەڵام ناهوشیاری ئەوەیە، بە (گەعدە) بڵێیت: هونەری میللی.\nلەكاتێكدا ئەم ناهونەرە، سەرقاڵی پیاهەڵدانە. پیاهەڵدان بە خۆی، بە ئەویتری میوان، بە سیستەمی دەسەڵات و كەسە باڵادەستەكاندا، پیاهەڵدان بە گرێكانی پیاوسالاری، پیاهەڵدان بە هەرشتێكدا یارمەتییەكی (گەعدەچی) بدات. ئاستی نزمی بەند و شیعر، لە شوێنێكدایە هەرگیز شیعری فۆلكلۆر و میللی ئامادەنییە لەو ئاستە نزمەدا خۆی دەرخات. ئەوە تەنها (گەعدە)یە لەو ئاستە نزمەیشیعردا بەند ریزدەكات و هەندێكجار دەچێتە دۆخی سوكایەتی و جنێودان بەیەكتری. كە بۆخۆی ئەم ئاستەی بەند ئاماژەیەكی گرنگە بۆ ناسینی ئاستی فەزاكە، كە فەزایەكی شێواوی سایكۆلۆژییە. بەشێكی زۆری ئاوازەكانیش، ئەو ئاوازانەن لای هونەرمەندانی میللی وتراون، ئەمان ئەمرۆ بە ئامێری مۆدێرن كەمێك دەسكاریاندەكەن و تێكەڵ بە بەند و شیعری ئاست نزم دەیانڵێنەوە، جیهانێك دەخولقێنن جیهانەكە تەنها لە هونەردا بوونی نییە و ناشكرێت هەرگیز ئەمە وەك هونەر ناوبهێنێت، بە پێچەوانەوە هیچ كات لە مێژووی كورددا هێندەی ئەم چەند ساڵە لەرێگەی (گەعدە)ی گۆڕان و شیعری شاشەییەوە، بێحورمەتی بە هونەر نەكراوە، ئیتر هونەری گۆرانی بێت یان شیعر. ” گەر هونەر نەتوانێت وەڵامی پرسی مانای خۆی و دۆخەكە بداتەوە، هی كەسانێكە ئاستی سەلیقە و هوشیاریان نزمە .گەر هونەر تەنها خەریكی پیاهەڵدان و فریودانبێت، هی كەسانێكە توانای ئەندێشەیان داڕزاوە. چرنیشۆفسكی.” ئەم دیدگایە بكەینە دەروازەیەك، لەناو ئەم دیدگایەدا ئەو ناهونەرە دەبینین ئەمڕۆ لەژێر دەمامكی میللی بووندا خەریكی ئەو تێگەیشتنەیە (چرنیشۆفسكی) باسیدەكات. لەناو (گەعدە) دا بۆ هونەر ناگەڕێم، بۆ نا سەلیقەی و ناهوشیاری دەرهەق بە هونەر دەگەڕێم، بۆ وێناكردنی دونیایەكی نوێ ناگەڕێم، بۆدۆخە سایكۆلۆژیە دەگەرێم دونیای لێبووە بە خۆ راوەشاندن و دونیای لێبوە بە پیاهەڵدان.\nبۆ بەرگری و بەرهەمهێنانی كارەكتەری بەرگریكار ناگەڕێم، بۆ خەمی گشتی ناگەڕێم، تەنها بۆ ئەو ئاستە شەعبییەی زمان دەگەڕێم ئەم فەزا سایكۆلۆژییەی پێ هونەرە! بەهەمان شێوەش لە (گەعدەی) شیعری شاشەیدا، بۆ زمانی نوێ، بۆ وێناكردنی نوێ، بۆ ئەو رووبەرە فراوانە ناگەڕێم شیعرتێیدا نیشتەجێیە و كێشەی لەگەڵ سیستەمدا هەیە و، كێشەی لەگەڵ زمانی شەعبی هەیە و، كێشەی لەگەڵ دونیای كۆن هەیە و خۆی بە خەمە گەورەكانەوە سەرقاڵدەكات. لەهەردوو (گەعدە)كەدا گەڕانەكەی من بۆ ئەو دیوە دارزییەوەی نەبوونی هوشیاری و نەبوونی هونەرە. بۆ ئەو تێگەیشتنە باوەیە كە هێشتا ئەركی هونەر و رووبەری هونەر ناناسێت، بۆ ئەو زمانە شەعبییەیە هەر لەخۆیەوە ناو لە شتەكان دەنێت. بۆ ئەو ئاستە دابەزیوەی شیعرە، كۆمەڵێك بێئاگا لە شیعر، تەنها لەبەر ئەوەی بچنە بەرنامەیەك و پێشكەشكارەكە وەك بوكەڵە هەڵیانسورێنێت و غرورێك لە شاعیربووندا نەهێڵێت، لەرێگەی كۆمەڵێك وشەی نەریتییەوە، لەرێگەی دونیابینیە سنووردارەكەی خۆیانەوە، لەرێگەی بێئاگاییان بۆ دەق و شیعر و تێگەیشتن لە رووبەری شیعر، خەریكی بچوككردنەوە و لاوازكردنی خۆیان و شیعرن. خەریكی خزمەتكردن بەو نەریتە باوانەی شیعر كێشەی گەورەی لەگەڵیان هەیە. خەریكی بە كاڵاكردنی خۆیان و شیعر و هونەرن، كە شیعر هەرگیز لەگەڵ بەكاڵابووندا یەكناگرێتەوە. هەرچۆن سیستەمی سەرمایەداری ئارەزوییەتی هەمووشتێك بكات بەكاڵا، ئەمرۆ لەناو كۆمەڵگەكەی ئێمە لەرێگەی كۆمەڵێك رۆحی دارزیوی ناهوشیارەوە، هونەر و شیعر، پێكەوە بوون بە كاڵایەك لەناو شاشەكانەوە وەك نمایشكارێكی بەتاڵ خۆیان نامایشدەكەن. هەر دەركەوتنێكی ئەم ناهوشیارییە گورزێكی كوشندەیە لە هونەری گۆرانی و هونەری شیعر.\nئەم خۆنمایشكردنە بۆ لاواز پیشاندانی خۆت، بۆ ستایشكردنی ئەویتر، بۆ خۆ بەسۆزدار پیشاندان، بۆ بە بەندكردنی شیعر، ئیشی ئەوانەیە نە رووبەری شیعر دەناسن، نە رووبەری هونەر، ئیشی ئەوانەیە تەنانەت خۆشیان ناناسن و لەرێگەی لاوازو بچوك پیشاندانی خۆیان بۆ ئەوی_كچ_ یان ئەوی_پیاو_ بێحورمەتی بە شیعر و هونەرەوە دەكەن. میدیای لاواز و بەكاڵاكردنی ماناكانیش، فەزای (گەعدەیی) بۆ هەردووكیان رێكدەخات و، لەو فەزایەدا پێكەوە لە جیهانێكی نمایشی زۆر كۆمیدیی و بێمانادا،(كەهەموویان لەیەك ئاستی ناهوشیاریدان) هەم شیعر وێراندەكرێت و لە ئەركە راستەقینەكەی خۆی دوردەخرێتەوە، هەم هونەر وێراندەكرێت و دەكرێت بە بەند و پیاهەڵدان. (جۆرج لۆكاچ) دەڵێت: ” ئەم بازارە بۆ چێژ دەگەڕێت.” بێگومان بازاری چێژەكانە، شاشەكان و میدیای بەكاڵابوو، نایەوێت بۆ دەقی زیندو هونەر بگەڕێت، چونكە دەقی زیندوی شیعر كێشەی لەگەڵ ئەو بەبازاركردنی چێژانەدا هەیە، كێشەی لەگەڵ خودی سیستەمەكە و میدیاكە هەیە، كێشەی لەگەڵ بەكاڵاكردندا هەیە، لە شوێنی ئەمە میدیای بەبازاركەر،دەگەڕێت لەناو رووبەرە گەورەكەی ئەدەب و هونەردا كەسێكی پێرازی نابێت بیخاتە بازارەكەی خۆیەوە، لە دەرەوەی ئەمە كۆمەڵێك پەراوێزخراو هەن، ئاستی تێگەیشتنیان بۆ هونەر و بۆ شیعر، هێشتا لە ئاستی هەست و نەستدایە و، هێشتا لە ئاستی خۆش و ناخۆشیدایە وەك ئاستی كەسێكی دور لە هونەر و دەقە، وەك ئاستی كەسێك هێشتا دەق بەچێژ و بێسەلیقەیی خۆی هەڵسەنگێنێت، ئەوانە دەهێنێتە سەر شاشە و ناویی شاعیر و هونەرمەندیان لێدەنێت و بازارەكەی خۆی گەرمدەكات و، لەرێگەی دارزینی شیعر و هونەرەوە، كۆمەڵێك چێژی كاتی دروستدەكات ئەم چێژەكاتیانە هەم شانومل دەجوڵێنن، هەم دونیای شیعر كورتدەكەنەوە بۆ هەست و نەستی نێوان دوو كەس، كە ئەمەش دەردە دڵە نەك شیعر. لەپاڵ ئەمەدا ئیدی رووبەری شیعر بە پێی ئاستی ئەم میدیا بەكاڵاكەرە دەگۆڕێت بۆ رووبەری خۆشی و چێژ و زمانێكی شەعبی كە بەرهەمەكەی تەنها ئەمەیە: بیرنەكردنەوە.\nیەكەم: رووبەری شیعر رووبەرێكی رامنەكراوە، رووبەرێكە جیاواز لە رووبەری دەسەڵات و نەریت و دیدگا باوەكان. رووبەرێكە جگەلەوەی كێشەی لەگەڵ كۆی شتەكانی دەرەوەی خۆی هەیە و، ئیشدەكات بۆ سەرلەنوێ مانادان و بەرهەمهێنانەوەی دونیای نوێ و مانای نوێ، كێشەشی لەگەڵ خودی خۆیدا هەیە. كێشەی لەگەڵ ناو لێنانە نەریتییەكانە، كێشەی لەگەڵ حەقیقەتی باودایە و لەناو هیچ رووبەرێكی كۆنترۆڵكراودا شوێنی نابێتەوە و هەرێمی سەربەخۆی ئازادی خۆی هەیە. ئەم رووبەرە بە زمانی شەعبی و نەریتی ناتوانێت تەئویلی خۆی بكات و لە دۆخی بەرگریكرداندا بێت. رووبەری شیعر رووبەرێك نییە بتوانێت لەگەڵ سیستەمدا تێكەڵبكرێت و رووبەرێكی شۆرشگێرانەی بەرگریكارانەیە. نایەوێت بەوجۆرە دونیا بیینی، ئەوانی تر دەیبینن، نایەوێت بەو جۆرە وێنابكات ئەویتر وێنادەكات، ناشیەوێت ئەو زمانە بكاتە دەربڕی خۆی، وزەیەكی تێدانییە بۆ بەرهەمهێنان. لە هەموو حاڵەتێكدا رووبەری شیعر، هێندە فرە رەهەند و ئاڵۆزە هەرگیز لەو ئاستەدا نییە، لەرێگەی كۆمەڵێك نائاگاوە لە شاشەكانەوە دەكرێت بە كۆمیدیا و شادی و خۆ زەلیلكردن لەبەر بەزەیی پێهاتنەوە. هەرگیز ئەو غرورەی لە شاعیردا هەیە، لەو ئاستە لاوازەدا نییە، هەوڵدات خۆی بچوك بكاتەوە تا ئەویتری بینەر و بیسەر لەرێگەی بەزەییەوە لەدەوری كۆببنەوە. غروری شاعیر غرورێكە كێشەی لەگەڵ هەموو خۆ بچوككردنەوە و خۆلاوازكردنێكە، غرورێكە وەك _مەحوی_ دەڵێت: ” لەگەڵ دەستی مەلا، رێناكەوێت زوناری زوڵفی یار.” بێگومان هەرگیز ئەو غرورەی شیعر لەگەڵ ئەم دونیا نمایشی و خۆ زەلیلپیشاندانەدا رێناكەوێت، هەرچۆن حەڵقەی زوڵفی یار دژی نەریتەكانە و لەگەڵ مەلادا رێناكەوێت، شیعریش هەمان ئەركی دەكەوێتە سەرشان و لەگەڵ ئەم مۆدێلە بەتاڵە رێناكەوێت.\nچوارەم: (گەعدە) هونەر نییە، جنسێكی غەریبی سەردەمی دۆخی سایكۆلۆژییە خۆی خزاندوتە ناو رووبەری هونەر. مۆدێلێكە لەكاتی بەرخۆریدا دروستبووە. ئەو چینەی پەرەیان بەم مۆدێلەدا، چینێكی تازە پیاهەڵكەوتووبوون، هەستیان بە ونبوون دەكرد و كێشەكەیان زیاتر سایكۆلۆژییە نەك خەمی هونەریی. ئەم چینە پێویستیان بەشوێنێك بوو ناویان بهێنێت، ستایشیان بكات، پیایاندا هەڵبدات، لەناو هونەر و شیعر و مۆسیقا و وێنەكێشاندا، نەیانتوانی ئەو درزە بدۆزنەوە ئەم دۆخە سایكلۆژییەیان بۆ پڕبكاتەوە. بۆیە(گەعدەچی)یان لە دەوری خۆیان كۆكردەوە و لەرێگەی ئەمانەوە درزە سایكۆلۆژییەكەی خۆیان پڕكردەوە. تەنها ناسینی دۆخی سایكۆلۆژی تاك و چینێك دەتوانێت بە تەواوەتی ئەم (گەعدە)یە بناسێت.\nنە پرسیارێك نەگومانێك نە شیعرێك لەناو (گەعدە)دا بوونی نییە، ئەوەی هەیە هێنانی ئاوازی میللی و ئاوازی رەسمییە، بۆ ناو دونیایەكی سایكۆلۆژی. (گەعدەچی) لە چركەیەكدا ستایشی دەسەڵات، ستایشی بكوژ، ستایشی هونەرمەندی راستەقینە، ستایش خۆی، ستایشی یار، … هتد دەكات. ئەو هونەر ناكات تا لەخۆی بپرسێت هونەر چییە و ئەركی چییە. ئەو ریتمێكی وەرگیراو بە بەندی ستایشكەرەوە دەڵێت وحەقی ئەو فەوزایەی دروستیكردوە وەردەگرێت. ستایشكردن یەكێكە لە ئەركە گەورەكانی (گەعدە) ستایشیش لەناو فەزایەكدا دروستدەبێت لەروی سایكلۆژییەوە شێواوە و پێویستی بە چارەسەرە. ئەشێت دۆخێك بێتە پێشەوە ئەو دۆخە سایكۆلۆژییە بە (گەعدە)ش چارە نەبێت و بەشوێن بازارێكی دیكە و فەزایەكی دیكەدا بگەڕێت. (گەعدە) چی هیچكات ئیشی بەبیركردنەوە نییە لەناو رووبەری هونەردا، ئیشی تەنها بەوەیە لەو فەزا سایكۆلۆژییەدا لە پیاهەڵدانەكانی نەكەوێت و لەرێگەی ئەم فەزایەوە، بەشێك لە بوونی خۆی بدۆزێتەوە كە ئەو پێی وایە ئەوە بوونە.\nپێنجەم: هونەری ئێمە، لە سەرتاوە تاكو ئێستا. لە بەستە، هۆرە، سیاچەمانە، دەرەیی، لاوك، حەیران، قەتار و ئەڵاوەیستی، سەفەر… هتد. لەناو ئەم هونەرەدا شوێنێك، ناوێك بوونی نییە، ناوی (گەعدە)بێت. ئەم ناوە نامۆیە بەرهەمی سەردەمی بەرخۆریی و شێواوی سایكلۆژییە. ئەم ناوە دەبێت لە دەرەوەی هونەر وەك خۆی(گەعدە) لێی بڕوانین و، لە چوارچێوەی خۆیدا بیبینن هەرگیز لەناو هونەردا بۆی نەگەڕێین. هەموو ئەوانەشی دەبنە گوێگری ئەم دۆخە سایكۆلۆژییە، لەشوێنێكدا هوشیاریان بەرزبێتەوە و ئاستی بینینیان كامڵدبێت، لەم فەزا ناجۆرە دوردەكەونەوە و دەگەڕێنەوە بۆ هونەر. هەوڵدان بۆ خوێندنەوەی (گەعدە) لەناو رووبەری هونەر، جۆرێكە لە نەناسینی هونەر و ئەركی هونەر. بۆیە هیچ كات هەڵەی واناكەین لە چوارچێوەی هونەردا سەیری ئەم جنسە غەریبە بكەین و، مێژووی هونەری ئێمەش دیارە و ناوەكان و شوێنەكان و تەنانەت ریتم و ئاوازەكانیش دیارن.\n“هونەر بەرەنگارییە، بەرەنگارییە بەرووی كۆیلایەتی، بەرووی مەرگ، بەرووی دزێوی و لەنگیدا. ژیل دۆڵۆز” لەم رۆحە داڕزیو خۆ بە لاواز دانەرەدا، لەناو (گەعدە) و شیعری گەعدەی شاشەدا، هیچ بەرگرییەك لەو تایپە پەرگریانەی (دۆڵۆز) دەیخاتە بەردەم هونەر بەدیناكرێت. بە پێچەوانەی ئەم بەرگریانەوە تەسلیم بوون، بە سیستەم، بە ئەویتر، بە نەریت، بە شێوەژیانی باو، بە خۆ زەلیل پیشاندان، بە خۆ كردن بە كۆمیدیا و بوكەڵەیی، ئەركی ئەوانە و هەریەك لەم ئەركانەش، پێچەوانەی ئەركی هونەر و شیعرن. هەر لەبەر ئەم تێگەیشتانەیە ئێمە (گەعدە) بە جنسێكی غەریب دەزانین لەناو هونەرداو هەرگیز جەسارەتی ئەوە ناكەین ناوی بنێین هونەر، پاشان بەندبێژی شاشەیش لە ژێر ناوی شیعردا، بە بیئاگا دەزانین لەناو دونیای شیعر و ئەدەبدا و، وەك دیاردەیەك دێن و دەچن و كۆتایی بە نمایشەكەیان دێت، چونكە هیچ كامیان هونەر ناكەن تا بمێننەوە.\nPrevious ئایە سیاسەتی دروست کردنی حکوومەتی سەنترەڵ و بە هێز لە دوای کۆلۆنالیزم و سەردەمی گلۆبلازێیشن سەردەگرێ ؟\nNext دوا نامەی ڕیچارد براتیگان بۆ (تەکاکۆ شینا) ١١/٨/١٩٨٤ … به‌شی1 … سۆران محه‌مه‌د


Diplomatic Magazine | کێ بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان دەناسێتەوە؟\nبزوتنەوەی گۆڕان گیری خواردووە.!\nبه‌یاننامه‌كه‌ی ئه‌مڕۆی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان پرۆسه‌ی "عاقڵبوون"ی كۆتایی ئه‌م رێكخراوه سیاسییه‌یه كه له دوای مردنی رێكخه‌ره گشتییه‌كه‌یه‌وه به خێراییه‌كی ترسناك له عه‌قڵه‌وه بۆ غه‌فل و له ڕادیكاڵییه‌ته‌وه بۆ ته‌سلیبوون هه‌نگاو ده‌نێت.\nسیاسه‌تی حیزبه كوردییه‌كان له‌م چركه‌ساته مه‌ترسییداره‌دا كه بێده‌نگیی و سه‌ركزكردن و خۆگێلكردن خه‌سڵه‌ته سه‌ره‌كییه‌كانی پێكده‌هێنن.\nئه‌م سیاسه‌ته نوێیه‌ی بزوتنه‌وه‌كه به‌رجه‌سته‌كردن و به‌دیهێنانی ته‌واوی ئه‌و گوتاره‌ی پارتییه كه ده‌ڵێت گۆڕانی دوای نه‌وشیروان عاقڵ ده‌بێت. سیاسه‌تی حیزبه كوردییه‌كان له‌م چركه‌ساته مه‌ترسییداره‌دا كه بێده‌نگیی و سه‌ركزكردن و خۆگێلكردن خه‌سڵه‌ته سه‌ره‌كییه‌كانی پێكده‌هێنن، گه‌ر نوزه‌یه‌كی تێدا مابێت، ده‌نگ و ماندووبوونی چه‌ند په‌رله‌مانتارێكی ته‌ره‌كه‌وتووه له به‌غدا و هه‌ولێر.\nئه‌م په‌رله‌مه‌نتارانه‌ی هه‌ندێ له هێزه سیاسییه‌كان كه ژماره‌یان به په‌نجه‌ی ده‌ست ده‌ژمێردرێت، وه‌ك جه‌نگاوه‌رێكی ته‌نهاكه‌وتوو دژ به خێزانییكردنی ده‌سه‌ڵات و به‌تاڵابردنی نه‌وت و مووچه‌ی هاونیشتیمانیانیان له په‌رله‌مانی عێراق و هه‌رێم كارده‌كه‌ن و خه‌بات بۆ شه‌فافییه‌ت و مافه خوراوه‌كانیان ده‌كه‌ن.\nهه‌ندێك له په‌رله‌مه‌نتاره‌كانی گۆڕان له به‌غدا ده‌مێكه گۆشتێكی زیاده‌ن به جه‌سته‌ی سیاسیی بزوتنه‌وه‌كه‌یانه‌وه. ئه‌م به‌یاننامه‌یه‌ش هێمایه‌كی ئاشكرایه بۆ بڕینی دوا گۆشتی زیاده‌ی سه‌ر جه‌سته‌ی سیاسیی گۆڕان له ساڵۆنی ته‌جمیلی پارتی دیموكراتی كوردستان و دروستكردنی كولتووری بێده‌نگیی ناو گۆڕستانێكی سیاسیی. له ساڵانی ڕابردوودا له‌گه‌ڵ كاك مه‌ریوانی هاوڕێم چه‌ندین وتاری شیكارییمان له‌سه‌ر پرۆسه‌ی گه‌شه‌كردنی ئه‌م بزوتنه‌وه‌یه و كێشه‌كانی نووسیوه.\nلێره‌دا هێما به دوانیان ده‌كه‌م. له ساڵی ٢٠١٧ له وتارێكدا به‌ناوی (بزوتنەوەی گۆڕان: گیرخواردن لەنێوان گوتاری ڕوخاندن و ھیچنەکردندا) باسمان له بوونی ململانێكانی ناو بزوتنه‌وه‌كه كرد كه ئه‌وكات به‌ته‌واوی یه‌كلانه‌بووبووه‌وه.\nئه‌وكات نووسیمان: „بزوتنەوەی گۆڕانی دوای نەوشیروان مستەفا بووە بە ھێزێکی چەقیو لە نێوان رادیکالیزم و ھیچنەکردندا. بووە بە ھێزێک کە لە نێوان ھیوایەکی موغامیرانەی بیرلێنەکراوە و بێھیواییەکی شکستپەرستدا قەتیسماوە.\nبزوتنەوەیەکە لە نێوان خواستی ریفۆرمی بنەڕەتیی تا ئاستی شۆڕشکردن و لە نێوان ترسان و بوون بە برابچووک و سەیرکەرێکی وەڕسبووی ڕووداوەکاندا گیریخواردووە.\nبەبۆچوونی ئێمە کێشەی سەرەکیی ئەم بزوتنەوەیە گیرخواردنیەتی بەدەست ئەم دابەشبوونەوە؛ دۆشدامان و چەقبەستن لەنێوان بژاردە پەڕگیرەکاندا. ھەندێکیان پێیان وایە یان ئەوەتا دەبێت ھێزی ئەوەت ھەبێت بتوانیت سەری ڕەش و دەباشان بگریت، یان کە ئەوەت نییە لەسەر مۆدێلی یەکگرتوی ئیسلامیی لەبەردەم خواستەکانی دوو بنەماڵەکەی ناو پارتی و یەکێتیدا، نووچبدەیت.\nچەقین لەنێوان ئەم دوو دۆخە پەڕگیرەدا بنبەستیی سیاسیی ئێستای بزوتنەوەی گۆڕانە. ئەمەش تەواو ناکۆکە بە سیاسەتکردن وەک چالاکییەکی عەقڵانیی، سیاسەتی عەقلانیی ھەرگیز ھەڵبژاردن نییە لەنێوان دووجۆر لە بژادەی پەڕگیردا.\nبەڕای ئێمە لەنێوان شۆڕش و تەسلیمبووندا زۆر کردەی سیاسیی و کۆمەڵایەتی و میدیایی ھەیە کە پێویستە بکرێت، بەڵام ئەمە نەک ھەر نەکراوە بەڵکو بیریشی لێنەکراوەتەوە.\n“ له‌دواوتاریشماندا به‌ناوی (بزوتنەوەی گۆڕان: شكستی نوخبەیەکی سیاسیی نوێ) باسمان له ساغبوونه‌وه‌ی ئه‌م ململانێیه كرد و شیكاری ئه‌وه‌مان كرد كه „بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان بوو بە وێنەیەکی تری پرۆژەی دروستکردن و بەھێزکردنی خێزانە سوڵتانییەکانی ناو ھەرێم.\nنوخبە سیاسییە تازەکەی ناو گۆڕانیش بەشێوەی جیاواز لەم پرۆژەیەوە ئاڵاون“... له‌دیدگای ئێمه‌دا „لەماوەی دە ساڵدا گۆڕان لە ھێزێکی سیاسیی تازە و ڕادیکاڵەوە گۆڕا بۆ ھێزێکی نیمچە سوڵتانیی کە تەوریسی سیاسیی بەشێکی زۆری ئاکار و جوڵە و ھەڵوێستە سیاسییەکانی دەستنیشاندەکات.