وه‌لامیك بۆ وتاره‌كه‌ی عه‌دنان عوسمان له‌سه‌ر پرسی ئاین له‌م ده‌ستوره‌دا : چاوی گەل\nوه‌لامیك بۆ وتاره‌كه‌ی عه‌دنان عوسمان له‌سه‌ر پرسی ئاین له‌م ده‌ستوره‌دا\nنوسەر : د.سالار باسیرە لەبەرواری : تەموز - 30 - 2015\nد. سالار باسیره / ئه‌ندامی بۆردی ناوه‌ندی سێكولار له كوردستان\n“كاتیك ناعه‌داله‌تی ده‌بیته یاسا یاخیبوون ده‌بیته ئه‌رك“.\nكاك عه‌دنان عوسمان وه‌ك ئه‌ندامیَكی لیژنه‌ی نوسینه‌وه‌ی ده‌ستور له سایتی كه‌ی ئین ئین و سپی نیوز وتاریكی دریژی نوسیوه سه‌باره‌ت به بابه‌تی ئاین له ده‌ستوری ئاینده‌ی هه‌ریمی كوردستان كه له راستیدا ئاسانه بۆ هه‌ر خوینه‌ریكی ئاسایی ئه‌و راستیه ببینیت كه وتاره‌كه روكه‌شانه ره‌وایی بۆ تیزه‌كانی ناو وتاره‌كه‌ی ده‌دات. ئه‌و داكۆكیه‌ی ئه‌و وتاره له ره‌واییدان به ئیسلامكردنی ده‌وله‌ت ده‌یكات ئیسلامیه‌كیش هه‌مان ئه‌وه‌ی ده‌نوسیه‌وه بۆخۆی كه كاك عه‌دنان و هاوشیوه‌كانی له‌و لیژنه‌یه‌دا كردویانه. لیره‌داو له‌م وتاره‌مدا وه‌لام و په‌یامی خۆم نه‌ك هه‌ر به‌م به‌ریزه به‌لكو به ته‌واوی لیژنه‌كه‌و حیزبه‌كانیان و رای گشتی ده‌گه‌یه‌نم.\nكاك عه‌دنان ده‌نوسیت “سەرجەمی لیژنەکە نوێنەرایەتی لایەنی سیاسی دەکەن و بڕیارەکانی ئەوان رەنگدانەوەی لێکدانەوەو بەرنامەی لایەنەکەی خۆیەتی”.\nوه‌لام / لیره‌دا به روونی ده‌بینریت كه ئه‌ندامانی لیژنه‌ی نوسینه‌وه‌ی ده‌ستور نوینه‌رایه‌تی هه‌لویستی تاكی خۆیان ناكه‌ن به‌لكو نوینه‌رایه‌تی بۆچوون و جیهانبینی و ئه‌جیندای حیزبه‌كانیان ده‌كه‌ن. ئیتر ئه‌م گوایه گویگرتن و پرسه گورگانه‌یه چیه ده‌یكه‌ن له‌گه‌ل لایه‌نه جیاوازه‌كاندا له كاتیكدا ته‌واوی ئه‌و حیزبانه‌ش به دوورن له بیركردنه‌وه‌ی عه‌لمانیه‌ت ، ئه‌گه‌ر ئه‌ندامیكی ئه‌و لیژنه‌یه جیهانبینیه‌كی جیاوازی هه‌بیت بۆ تیروانینی له ده‌ستور ئه‌وا ده‌كری به حیزبه‌كه‌ی بلیت من ئاماده نیم رۆلی به‌به‌غا ببینم بۆ ئیوه‌و كاری وا به من مه‌كه‌ن و ده‌ست له‌و كاره بكیشیته‌وه چونكه ده‌ستور به‌واتا چاره‌نوسی گه‌لیك و جیگای یاری كردن نیه پیی. ئه‌وانه‌ی له لایه‌ن حیزبه‌كانیانه‌وه نیردراونه‌ته ئه‌و لیژنه‌یه كه‌واته وه‌كو تاك نوینه‌ری فكریی خۆیان نین ، به‌لكو ئه‌جندای حیزبه‌كانیان ده‌گه‌یه‌نن و ئه‌وه ده‌كه‌ن ئه‌گه‌ر خۆشیان ره‌زامه‌ند نه‌بن پیی، به‌لام بۆ نه‌دۆراندنی ده‌موچاوی خۆیان كار له‌سه‌ر هینانه‌وه‌ی ئارگومینتی نائه‌قلانی ده‌كه‌ن. لیره‌دا بۆ زۆریكیان ئه‌ندام بونیان له‌م لیژنه‌یه به‌رزه‌وه‌ندی تاكی خۆیشی تیدایه. ئه‌وه له كاتیكدا ته‌نیا چه‌ند ئافره‌تانیك له‌ناو ئه‌و لیژنه‌یه‌دان كه به په‌نجه‌ی ده‌ست ده‌ژمیردرین و ده‌بوو ئه‌مان زۆرتر پیداگرییان بكردایه له‌سه‌ر مافه‌كانی لانی كه‌م هی ژنان.\n1) عه‌دنان ده‌نوسیت : “ئەگەر سازان نەبێت لەسەر ئەم پرسەو پرسەکانی تریش ، ئەوا پرۆسەی نوسینەوەی دەستور پەکی دەکەوێت… بۆ ئەو پرسەو لە زۆرینەی خاڵەکاندا هاوڕابوین و بەشی زۆریشمان تەسبیت کردووە”.\nوه‌لام / سازان له‌سه‌ر حیسابی مه‌بده‌ئ و چاره‌نوسی گه‌لیك شتیكی نائه‌قلانیه ، ئه‌وه‌ش لیره‌دا له‌ناو ئه‌و لیژنه‌ی ده‌ستوردا به‌دی ده‌كریت.\n2) عه‌دنان عوسمان / … ئێمە لەسەر ئەوە رێککەوتوین کە دەستورێکی مەدەنی دەنوسینەوە نەک دەستورێکی ئاینی” ، هه‌روه‌ها ده‌نوسیت له ماددەی دوو (ده‌ستوره‌كه‌ی ئیسته‌ی لیزنه‌كه) : سەروەری بۆ گەلەو سەرچاوەی دەسەلاتەکانە… شەریعەتی ئیسلامی سەرچاوەیەکی سەرەکی یاسادانانە وێڕای سەرچاوەکانی تر، وە نابێت یاسایەک دەربچێت کە پێچەوانەی نەگۆڕەکانی شەریعەتی ئیسلام و نیزامی گشتی و بنەما گشتیەکانی دیموکراسیەت و ئەو ماف و ئازادیانە بێت کە لەم دەستورەدا هاتووە. نابێت یاسایەک دابنرێت کە ناکۆک بێت لەگەڵ نەگۆڕەکانی ئیسلامدا لە چوارچێوەی پرەنسیپەکانی دیموکراسی و ئەو ماف و ئازادیانەی لەم دەستورەدا هاتون”.\nوه‌لام / ئه‌م وته و بركه‌یه ته‌واو ناكۆكه به خۆی له كاتیكدا ده‌نوسیت ” شەریعەی ئیسلامی سەرچاوەیەکی سەرەکی یاسادانانە وێڕای سەرچاوەکانی تر”. جونكه به دوایدا ده‌نوسیت “نابیت یاسایه‌ك ده‌ربجیت بیجه‌وانه‌ی نه‌كۆره‌كانی شه‌ریعه‌ی ئیسلام بیت. ئایا ده‌كریت لیره‌دا لیزنه‌ی نوسینه‌وه‌ی ده‌ستور به رای كشتی بكه‌یه‌نیت ، به‌ته‌نیا شه‌ریعه‌ی ئیسلامی سه‌رجاوه‌ی سه‌ره‌كی یاسا دانانه ، یان سه‌رجاوه‌كانی تری ئاینه‌كانیش؟ هه‌روه‌ها روونی بكه‌نه‌وه سه‌وابیتی ئیسلامی لای ئه‌مان ج واتایه‌ك ده‌كه‌یه‌نیت؟\nبۆردی ناوه‌ندی سیكولار بۆجوونی وایه : “پرۆژەی یاسای دەستوری هەرێم لە ماددەی سێیەم پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە ” گەل سەرچاوەی دەسەڵات”ە ، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە گەل یان نوێنەرەکانی هەم یاسادانەرو هەم دەسەڵاتی جێبەجێکار پێکدەهێنن. بەڵام ئەم ماددەی سێیەمە بە ماددەی شەشەم لە پرۆژە یاساکە پوچەڵ دەکرێتەوە ، بەو پێیەی کە ماددەی شەش پێداگری دەکات لەسەر ئەوەی کە “بنەماکانی شەریعەی ئیسلام سەرچاوەی سەرەکی یاسادانان” و “نابێ یاسایەک دابندرێت ناکۆک بێت لەگەڵ حوکمە نەگۆڕەکانی ئیسلام”. به‌ریزی ده‌نوسیت شه‌ریعه‌ی ئیسلامی كراوه‌ته بنه‌ما بۆ ده‌ستور كه‌جی له شوینیكی تردا ده‌لیت ئیمه ده‌ستوریكی مه‌ده‌نی ده‌نوسین نه‌ك ئاینیی ، شتیك كه لیزنه‌كه خۆی ، خۆی به درۆ ده‌خاته‌وه تییدا. ئەو ماددەیەی کە دەڵێت “بنەماکانی شەریعەی ئیسلام سەرچاوەی سەرەکی یاسادانانەو نابێ یاسایەک دابندرێت ناکۆک بێت لەگەڵ حوکمە نەگۆڕەکانی ئیسلام” ناکۆکە لەگەڵ ئەو ماددەیەی کە دەڵێت “گەل سەرچاوەی دەسەڵاتە” چونکە لەوەی پێشەوە ئاین دەبێت بە سەرچاوەی یاسادان لەوەی دواتریش گەل دەبێت بە سەرچاوەی یاسادانان”.\n3) كاك عه‌دنان باس له‌و بركانه ده‌كات تا ئێستا لە دەروازەی یەکەم و بەشێک لە دەروازەی دووەم له نوسینه‌وه‌ی ده‌ستوردا جێگر کراون: لە ماددەی یەکەمدا ئاماژە بەوە دەکات کە “سیستەمی حوکمڕانی لە کوردستان: کۆماری، دیموکراتی، مەدەنییە. ماددەی سێ: دەسەلات لە کوردستان دامەزراوەییە لەسەر بنەمای هاوڵاتیبون و سەروەری یاسا”.\nوه‌لام / كردنی بنەماکانی شەریعەی ئیسلام بە سەرچاوە بۆ یاسادانان ئەو واتایه ده‌به‌خشیت کە هاوڵاتیان لەسەر بنەمای هاوڵاتیبوون مامەڵەیان لەگەڵدا ناکرێت ، بەڵکو به بیجه‌وانه‌وه لەسەر بنەمای موسڵمانبوون ، مه‌سیحی ، کاکەیی ، شەبەکیبوون ، سوننیبوون و شیعیبوون مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت. ئەمەش ته‌واو پێچەوانەی بنەما سەرەکییەكانی دەوڵەتی مەدەنییە کە پێداگری لەسەر یەکسانبوونی هاوڵاتیان ده‌كات لەبەرامبەر یاسادا.\nکاتێک بنەماکانی شەریعەی ئیسلام دەکرێن بە سەرچاوەیەک بۆ یاسادانان نایەکسانی ژن و پیاوی لێدەکەوێتەوه چونکە ژنان بەپێی شەریعەی ئیسلامی مافی یەکسانیان نە لە میرات ، نە لە شایەدی ، نە لە مارەبڕین و ژیانی خێزانی نییە. ئەمەش پێچەوانەی ناوەڕۆکی ئه‌و بركه‌یه‌ی لیزنه‌ی ده‌ستوره كه ده‌لین یاساکەی دەستور پێداگری لەسەر ئەوە دەکەن کە “پیاو و ژن بەرامبەر بە یاسا وەک یەکن”. بە پێی ئەو خاڵانەی سەرەوە دانانی شەریعەی ئیسلام بەسەرچاوەیەکی سەرەکی یاسادانان پێچەوانەو دژ بە مافە جیهانیەکانی مرۆڤەو پوچەڵ کردنەوەو پێشێلکردنی ئەو مافانەی مرۆڤە کە ئەم دەستورە دانی پێداناوە. له كاتیكدا ئاین و شه‌رع ببیته سه‌رجاوه‌ی ده‌ستورو ئه‌و لایه‌نه به ده‌ستوریكی دیموكراسی و مه‌ده‌نی ناوی ببات ئه‌و واتایه ده‌كه‌یه‌نیت تۆ ده‌توانیت به ئازادی بزیت به مه‌رجیك نابیت هه‌ناسه بده‌یت.\n4) عدنان عوسمان / سه‌باره‌ت به ماددەی سی و یەک ده‌نوسیت كه جیكیر كراوه: “هەموو یەکسانن بەرامبەر یاسا ، هیچ جۆرە جیاکارییەک بە هۆی ئاین و رەگەزو زمان و…تاد. رێگە پێنادرێت. ژن و پیاو لە هەموو مافە مەدەنی و سیاسی و کۆمەلایەتی و ئابوری و رۆشنبیریەکان یەکسانن و دەبێت لایەنی دەسەلاتدار هەموو جۆرە کۆسپێک لە سەر پرەنسیپی یەکسانی لابدات. هه‌مان ئه‌و بركانه‌یه له ده‌ستوره كۆنه‌كدا هه‌یه‌و كه ته‌نیا دروشم بووه‌و كاری بینه‌كراوه ناكۆكه به بركه‌كانی تر له كاتیكدا ئاین ببیته سه‌رجاوه‌ی ده‌ستور. ئامازه به ماددەی شەشی هه‌موار كردنه‌وه‌ی ده‌ستور ئه‌دات: “گەلی کوردستان لە پێکهاتەی نەتەوەیی کورد ، تورکمان ، کلدان ، سریان ، ئاشوری ، ئەرمەن ، عەرەب و لە ئاین و ئاینزاکانی ئیسلام ، مەسیحی ، ئێزیدی ….. پێک دێت. هەمان ماددە بڕگەی دوو: هیچ جیاکارییەک لە نێوان هاوڵاتیانی کوردستان لەسەر بنەمای نەژاد، نەتەوە، رەگەز، ئاین، زمان، کلتور، یان هەر هۆکارێکی تر ناکرێت”.\nوه‌لام / من ته‌نیا ئه‌وه ده‌لیم : هۆكاری ئه‌وه له چیدایه كه له‌سه‌ر ناسنامه‌ی هاولاتیانی هه‌ریم نوسراوه (مسلم ، یه‌زیدی ، مسیحی …تاد)؟ ناوه‌ه‌ندی سیكو‌لار رای وایه: “نابێ حوکمەکانی باری کەسێتی پەیڕەوانی ئاینێک لەسەر پەیڕەوانی ئاینێکی دیکە بسەپێنرێت” وا دەردەکەوێت کە مافە ئاینییەکانی هاوڵاتیانی هەرێم دەپارێزێت بەڵام لە جەوهەردا کۆمەڵگە لەسەر بنەمای ئاین و ئاینزا لە یەک جیادەکاتەوەو لەبەرامبەر یاسادا نایەکسانیان دەکات. بۆنمونە چۆن دەکرێت موسڵمانێک ئەگەر دزی کرد ئەوە دەستی ببڕدرێت کەچی ئێزیدییەک ئەگەر دزی کرد ئەوە شەش مانگ زیندانی بکرێت. ئەمە نایەکسانی دەسەپێنێت نەک یەکسانی کە ئەرکی دەستورە. بەم شێوەیە ئەم مادەیە شەریعەی ئیسلامی و پەیڕەوی ئاینە جیاوازەکان دەکات بەیاساو هەموو بنەما مەدەنی و مۆدێرنەکان و یاسا مەدەنیەکانی باری کەسی دنیای ئەمڕۆ دەسڕێتەوە”. به‌م بۆجونه ده‌بوایه ئیزیدیه‌ك ، مه‌سیحیه‌ك …تاد. بۆستی جیكری سه‌رۆكی هه‌ریم ، سه‌رۆكی حكومه‌ت …تاد. بدرایه بییان. شتیك كه نه‌كراوه ناشیكه‌ن.\nزۆرینه‌ی دانیشتوانی كوردستان موسولمانن\nكاك عه‌دنان و هاوبیره‌كانی هه‌میشه‌و دوباره باس له‌وه ده‌كه‌ن كه زۆرینه‌ی خه‌لكی كوردستان موسولمانه. کۆمەلگاکەمان بەلێ بە گشتی و زۆرینە موسولمانە بەلام لایەنە ئیسلامیەکان بەپێی ھەلبژاردنەکان تەنیا 15%ی دەنگەکانیان ھێناوە لە ھەرێم ، کەواتە تەنیا نوێنەرایەتی ئەو رێژە کەمە دەکەن، ئەوە دەبەخشێت کە زۆرینەی خەلکیی لە ھەرێم ئیسلامیەکانی وەک دەسەلاتێکی سیاسی لاپەسەند نیە. هه‌روه‌ها چ ئاماریك هه‌یه بۆئه‌وه‌ی دیاری بكریت چه‌ند هاولاتی ئه‌م ولاته خۆی به موسولمان ده‌زانیت؟ من له‌سه‌ر ناسنامه‌كه‌م نوسراوه (مسلم) له كاتیكدا ده‌بیت مافی ئه‌وه‌شم هه‌بیت بی دیَن بم. چۆن لایه‌نیك ئه‌و مافه ئه‌دات به‌خۆی به ناوی هه‌موانه‌وه بدویت و بریار بۆ ئه‌ویتر بدات؟ كه‌واته باس كردنی مافی مه‌ده‌نی و مافی مرۆڤ و ئازادی ویژدان و هه‌ریمیكی دیموكراسی و هاولاتیبوون لیره‌دا ته‌واو ده‌كه‌ونه ژیر پرسیاره‌وه.\nدةسةلاتي مزطةوت لة كوردستان\nده‌رباره‌ی عه‌لمانیه‌ت به‌ریزی ده‌نوسیت… “عەلمانییەتی ئەوروپی لە پێناو دەستکۆتا کردنی دەسەلاتی کەنیسە بوو نەک خودی کەنیسە، بۆ دورخستنەوەی دەستێوەردانی کەنیسە بوو لە حوکمڕانی نەک رۆڵی کەنیسە لە کۆمەڵگا. لە کوردستاندا مزگەوت دەسەلاتی سیاسی و ئابوری نییە بەسەر حوکمڕانیدا.\nوه‌لام / به كردنی ئاینی ئیسلام به سه‌رچاوه‌ی ده‌ستور ئه‌وه خۆی له خۆیدا ده‌سه‌لاتدانه به مزگه‌وت و داموده‌زكا ئاینیه‌كانیش. لە ھەرێمی کوردستان 5270 مزگەوت ، ٢٧٠٠ تەکیەو حوجرەو فەقێخانەو خوێندنگەی ئیسلامی تێدایە. چەندین گروپی ئیسلامی سیاسی بیروباوەڕ داعشزمی تێدایەو خاوەنی ھەزاران ئەندام و لایەنگرو دۆستن. بە ھەزاران مەلاو بانگخوازو مامۆستای ئاینی و مجێورو قورئانخوێن و فەقێ و خوێندکاری ئاینیی تێدایە. به‌ته‌نیا له باریزكای سلیمانی 23 كه‌نالی محه‌لی تیفی و رادیۆی ئیسلامی هه‌یه ، ئه‌وه جكه له فه‌زائیه‌كان. ئەمە ھەمووی بە پلەی یەکەم لە ماوەی 24 سال دەسەلاتدارێتی پارتی و یەکێتیدا پەیدا بوون. ئەمە جگە لە سەدان بارەگای حیزبەکانیشیان کە ھەمویان لەسەر بودجەی گەل و پارووی ھەژاری خەلکیی دروستکراوون و بەرێوە دەچن. ئیسلامچێتی بووە بە کەرەسەو سەرچاوەی ژیان و پارەو بزنس و تەمەلیی و کار نەکردن. بۆتە رێزو بالادەستی ژمارەیەکی زۆر لە مەلاو مامۆستای ئاینیی و بانگخواز و مجێور و فەقێ و کارمەندانی وەزارەتی ئەوقاف و زۆرێکی تری ئیسلامی سیاسی لەنێو کۆمەلگای ئێمەشداو بەم رێگایەوە خۆشگوزەران دەژین. بێوگومان بۆ ئەوانەی ئیسلام سەرچاوەی ژیان و دەسکەوت و كه‌سایه‌تیانه بە ئاسانی دەستبەرداری نابن ، ئه‌وه‌ش هۆكاریكه بۆ به ئیسلامی كردنی ده‌ستوری هه‌ریمی كوردستان. زانا ئاینیه‌كان و حیزبه ئیسلامیه‌كان به ده‌ستیك له سه‌ره‌وه فشار دروستده‌كه‌ن بۆ سه‌ر ده‌سه‌لات و به‌هیوای كه‌یشتن به ده‌سه‌لاتن ، له خواریشه‌وه بیرو ئایدیۆلۆزیا ئیسلامیه‌كانیان به ریكای مزكه‌وته‌كانیانه‌وه شۆر ده‌كه‌نه‌وه بۆ ناو خه‌لكیی. هه‌میشه وا باس ده‌كریت مزكه‌وتی (س) هی فلان حیزبی ئیسلامیه‌و حیزبی (ص) هی فلان حیزبه ، به‌لی به شیوازی خۆی مزكه‌وته‌كانیش به‌شیكن له ده‌سه‌لات و خاوه‌ن ئابوری خۆیانن. وتارخوینی مزكه‌وته‌كان به‌رده‌وام سوكایه‌تی به سیكولاریسته‌كان و ئافره‌تانی ئه‌م ولاته ده‌كه‌ن و ئه‌وانه‌ی ده‌كه‌ن وه‌ك ئه‌وان بیرناكه‌نه‌وه‌و حكومه‌تیش بیده‌نكه، ئه‌كه‌ر مزكه‌وته‌كان هیزیكیان له بشت نه‌بیت و هه‌ست به بوونی ده‌سه‌لاتی خۆیان نه‌كه‌ن ناتوانن ئه‌م ره‌فتاره قیزه‌ونانه ئه‌نجام بده‌ن هاوشیوه‌ی ده‌سه‌لاتی كه‌نیسه له سه‌رده‌می دیكتاتۆریدا له رۆزئاوا.\nسیكولاریسته‌كان دژ به ئاینن؟\nئیمه‌ی سیكولاریسته‌كان هه‌رگیز ئاماژه‌مان به‌وه نه‌داوه دژی ئاینین ، یان دژی مزگه‌وتین ، یان دژی چوونه حه‌ج و خودا په‌رستی هاولاتیانین ، به‌لكو ئیمه بۆ جیاكردنه‌وه‌ی ئاینین له ده‌وله‌ت و له ده‌ستور و ئاین وه‌ك مافیكی تاك ده‌بینین ، هه‌ربۆیه ده‌بیت خاوه‌نی ده‌ستوریَك بین كه نوینه‌رایه‌تی هه‌مووان بكات. به پیچه‌وانه‌وه هه‌ر باسیك له هاولاتی بوون و مافی مه‌ده‌نی و ئازادی بكریت بی جودا كردنه‌وه‌ی ئاین له ده‌وله‌ت ته‌نیا وه‌ك دروشم ده‌مینیته‌و هیچیتر.\nبه‌ریزتان ده‌بوایه ئاماژه‌شتان به رۆلی زانایانی ئاینی بكردایه كه فشاری خۆیان بۆسه‌ر لیژنه‌ی ده‌ستور زیاد كردوه‌و ده‌یانه‌وی بشبنه مه‌رجه‌عی ئاینیی له كوردستان وه‌ك ئه‌وه‌ی جامیعه‌ی ئه‌زهه‌ر له میسر. به‌ریزتان به‌رده‌وام به وشه‌ی به‌ریزو برا باس له ئیسلامیه‌كان ده‌كه‌یت به‌لام به ده‌ستیكی توند و هونه‌رمه‌ندانه ئاماژه به عه‌لمانیه‌كان ده‌كه‌یت ، ئه‌وه‌ش ته‌ره‌فداری تۆو هاوبیره‌كانت نیشان ئه‌دات له ناو ئه‌و لیژنه‌ی ده‌ستوره حیزبیه‌دا.\nعه‌دنان عوسمان / دەبێت عەلمانیەکانی کوردستان لەوە تێبگەن کە ئێستا لە جیهاندا پیاچونەوەیەکی ورد هەیە بۆ رۆڵی ئاین لە کۆمەڵگا و لە فەزای گشتیدا. ئێستا نەرمیی و تێگەیشتنێکی ئیجابی هەیە بۆ ئەو رۆڵەو، وەک جاران بە چاوی ترس و گومانەوە سەیری ئاین ناکرێت. ئیستا ئاین لە زۆر ولاتی جیهاندا کاریگەری خۆی هەیە. بەڵام بێ مافی دەستێوەردان لە دەسەلاتەکان و دارشتنی یاساکاندا. بەلام ئاین و کەنیسە لەسەر هەموو پرسێک قسە دەکەن و کەس ئەو مافەیان لێزەوت ناکات. هەق وانییە هەندێک عەلمانی بەچاوی تالیبان و قاعیدەوە سەیری سەرجەم ئیسلامییەکان بکەن… تاد.\nوه‌لام / به‌لی له جیهاندا ئه‌و پیداچونه‌وه‌یه هه‌یه‌و له رۆژاواش ئه‌وه كراوه به‌لام به‌ریزتان دوو كه‌لتورو دوو جیهانی ته‌واو جیاواز له‌یه‌كتر به‌هه‌له ده‌شوبهینیت. ئینجیل رۆفۆری تیدا كرا كه له‌كه‌ل بیركردنه‌وه‌ی سه‌رده‌م بكونجیندریت ، كه‌نیسه‌كان له رۆژئاوا دوای به سیكولار بوونی ده‌وله‌ته‌كانیان رۆلی كۆمه‌لایه‌تی ده‌گێڕن له خزمه‌تی كۆمه‌لگادا. كه‌نیسه‌كان له خه‌سته‌خانه‌كاندا خزمه‌ت ده‌كه‌ن ، نان و خزمه‌تگوزاری ئه‌ده‌نه ئه‌وانه‌ی روویان تیده‌كه‌ن ، هاوكاری په‌ناهه‌نده ده‌كه‌ن و خاوه‌ن ده‌زگای كۆمه‌لایه‌تین كه به پیی یاسا ریك ده‌خریت…تاد. هه‌روه‌ها رێنسانسێکیش لە نێو ئیسلامدا ڕووی نەداوە وەک ئەوەی لە نێو ئاینی مەسیحیدا ڕوویداو به فیلته‌ری فه‌لسه‌فیدا رۆیشتوه. ئیسلام نه‌بۆته خاوه‌نی مارتین لوسه‌ریك. ئایا ده‌زگا ئاینیه‌كان و مزگه‌وته‌كانی لای خۆمان چییان بۆ كۆمه‌لگا كردوه؟ لە ھەموو گەڕەکێک مزگەوتێک یان دووان ھەن بەلام لە ھیچ گەڕەکێک کتێبخانەیەک و شوێنێکی کەلتوری و ڕۆشنبیریی تێدا نیە بۆ دانیشتوانی ئەو گەڕەکە. مرۆفه كۆچكردوه‌كان لەو مزگەوتە ناشیرینانە ئەشۆردرێن و دارەمەیتەکان لەسەر دیواری ئاودەستەکان دادەنرێن کە بێرێزیە بە کەسی موسلمان خۆی و مرۆڤەکان بە گشتی. پیش ئه‌وه‌ی ئیسلامیه‌كان له خه‌می كردنی شه‌ریعه‌ی ئیسلامی بن بۆ به شه‌رع كردنی ده‌ستور ، هه‌ول بده‌ن كرداری شارستانیانه‌و خزمه‌تگوزاری ئه‌نجام بده‌ن. لەو ھەموو پارەو بودجەیه‌ی له حكومه‌تی هه‌ریم وه‌ریده‌كرن هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ی له ولاتە ھاوبیرەکانیان وەری دەگرن ، لانی کەم نیوەڕوان نانێکی گەرم بده‌ن بە ھەژاران و پەکەوتەکانی سەر شەقامەکان. ده‌ركای مزكه‌وته‌كان بكه‌نه‌وه بۆ ئاواره‌كان ، ھەموو ئەوانە لە ڕۆژئاوا کەنیسەکان دەیکەن کە موسولمانیش نین.\nلە گرتە ڤیدیۆییەکدا مەلا فاتیح دەلێت “ژنان دەبێت ببنە کۆیلەی پیاوەکانیان بۆئەوەی لای پیاوەکانیان رێزیان لێبگیرێت …تاد.”. ئەم قسانە لە ولاتێکی پێشکەوتووی ھوشیاردا لە زاری قەشەیەکەوە بکرێت نەک ھەر لەلایەن ژنانیشەوە ریسوا دەکرێت بەلکو خۆی لەنێو قەفەسی دادگادا دەبینێتەوەو بیشه‌كه‌ی لی قه‌ده‌غه ده‌كریت. به‌شیكی به‌رجاوی مەلاکان و “زانا ئاینیەکان” بە کورد و ناکوردەوە بەم ئەقلیەتە دەدوێن و بیردەکەنەوە. ئه‌وانه به‌شیكن له‌و به‌ناو زانا ئاینیانه‌ی كه ئیوه راتان وه‌ركرتوون بۆ ده‌ستوور.\nئایا ئه‌م تیبینه‌ی خۆت به ناكۆك نابینیت و ده‌نوسیت ” ئیستا ئاین لە زۆر ولاتی جیهاندا کاریگەری خۆی هەیە ، بەڵام بێ مافی دەستێوەردان لە دەسەلاتەکان و دارشتنی یاساکاندا. كه‌جی ئیوه به‌ریزتان خۆتان ئاینتان كردوه به بنه‌ما بۆ ده‌ستورو مافی ده‌ست تیوه‌ردانتان داوه به خۆتان.\nمافی هاولاتی بوون له ده‌ستوردا\nهاوڵاتیان لەسەر بنەمای هاوڵاتیبوون مامەڵەیان لەگەڵدا ناکرێت له هه‌ریم بەڵکو لەسەر بنەمای موسڵمانبوون و ئێزیدیبوون‌و کرستیانیبوون و کاکەییبوون و شەبەکیبوون سوننیبوون و شیعیبوون مامەڵەیان لەگەڵدا دەکرێت. ئەمەش پێچەوانەی ئەو بنەما سەرەکییەی دەوڵەتی مەدەنییە کە پێداگری لەسەر یەکسانبوونی هاوڵاتیان لەبەرامبەر یاسادا دەکات. كه‌واته ناكۆكه به‌خۆی لیژنه‌ی ده‌ستوور باس له هاولاتی بوون و مه‌ده‌نیه‌ت و مافی مرۆڤ و یه‌كستبوون بكات.\nكام مه‌زهه‌بی ئیسلامی ده‌كریته سه‌رچاوه بۆ ده‌ستور\nئایا لیژنه‌ی ده‌ستور كام مه‌زهه‌بی ئیسلامی ده‌كاته بنه‌ماو سه‌رچاوه‌ی ده‌ستوره حیزبیه‌كه‌ی (سوونه ، شیعه ، حه‌نه‌فی یان حه‌نبه‌لی) كه هه‌مویان دژ به یه‌كترن و خوینی یه‌كتر ده‌ریژن. لیره‌دا ئه‌و پرسیاره‌ش دیته گۆری ئه‌گه‌ر ئیسلامیه‌كان بروایان به یه‌ك خوداو یه‌ك قورئان هه‌یه بۆچی چه‌ند حیزبیكی ئیسلامی جیاواز له یه‌كتر هه‌ن و دژایه‌تی یه‌كتریش ده‌كه‌ن له‌م هه‌رێمه‌شداو هه‌ر یه‌كه‌شیان سه‌ر به ئه‌جیندای ده‌وله‌تیكی ئیسلامین.\nناوه‌ندی سیكولار له بلاوكراوه‌كانیدا رای وایه “کاتێک کە بنەماکانی شەریعەی ئیسلام دەکرێت بە سەرچاوەیەک بۆ یاسادانان ئەوە مانای ئەوەیە کە هەرچی فەقیهە موسوڵمانەکان لە ماوەی ١٤٠٠ ساڵی ڕابردودا وەک فەتواو یاسا بەرهەمیانهێناوەو وەک یاسا دەریانکردوە دەبێت ببێت بە سەرچاوەی یاسادانان لە ئەمڕۆ و دواڕۆژی هەرێمدا. ئەمەش لەگەڵ سروشتی گەشەو گۆڕاوی کۆمەڵگەکان نەک یەکناگریتەوە بەڵکو دژایەتی دەکات .هەروەها کە بنەماکانی شەریعەی ئیسلام دەکرێن بە سەرچاوە بۆ یاسادانان ئەوە نایەکسانی ژن و پیاوی لێدەکەوێتەوه چونکە ژنان بەپێی شەریعەی ئیسلامی مافی یەکسانیان نە لە میرات نە لە شایەدی نە لە مارەبڕین‌و ژیانی خێزانی نییە”. به‌لی پێویستە دەستووری هه‌ریمی كوردستان رێز لە ئاینەكانی كوردستان بگرێت ، بەڵام هیچیان نەكاتە سەرچاوەی سەرەكی یاسا دانان.\nئايني ئيسلام لة سيستةمي ثةروةردةدا\nد.شێرکۆ کرمانج له وتاریكیدا له میدیای ئاوێنە ، ١٠ی کانونی یەکەم ده‌نوسیت “بە چاو خشانێک بە کتێبەکانی پەروەردەی ئیسلامی لە ھەرێمی کوردستان بۆ پۆلی یەکەمی بنەڕەتی تا دەگاتە پۆلی دوازدەی ئامادەیی بە ڕوونی دەبینرێت چۆن ئیسلامی و سەلەفیەکان دەستیان خستۆتە نێو مینھاجی خوێندنی قوتابخانەکانی کوردستان و لەوێوە دەیانەوێت مندالانی کوردستان بکەن بە ئیسلامیی لە لایەک و کەسێکی ڕەھاگەراو قەبولنەکەر بۆ ئەوانی تر لە لایەکی دیکە. بەرپرسی یەکەم لە بە سیاسی کردن و بە ئیسلامی کردنی مندالان لە قوتابخانەکان ئیسلامیەکان و سەلەفیەکان نین بەڵکو وەزارەتی پەروەردەو وەزیری پەروەردەو سەرۆکی حکومەت و سەرۆکی ھەرێمن کە بەرپرسیارێتی یەکەمیان لەم کارە قێزەون و کارەسات ئامێزە دەکەوێتە ئەستۆ. بەشێکی زۆر لە کتێبەکانی پەروەردەی ئیسلامی ھەر لە پۆلی یەکەمی بنەڕەتیەوە تا دوازدەی ئامادەیی تەرخانکراون بۆئەوەی وا نیشان بدرێت کە ئاینی ئیسلام ئاینێکی سیاسیە، واتە ئیسلام لە توێی کتێبەکانی قوتابخانە نەک وەک ئاین نیشاندراوە بەلکو وەک ئادیۆلۆژیایەکی سیاسی بە خوێندکاران ناسێنراوە… لە کتێبی پەروەردەی ئیسلامی بۆ پۆلی دوازدەی ئامادەیی لە ھەرێمی کوردستان پێغەمبەر کراوە بە سەرکردەیەکی سیاسی و سەربازی.\nبە موسوڵمان کردنی خوێندکار واتە کردنی قوتابخانە بە مزگەوت. ئەوەی زۆر بە زەقی لە تەواوی کتێبەکان بەرچاو دەکەوێت ئەوەیە کە دەق و چیرۆکەکانی کتێبەکان بە مەبەستی ئاشنا کردنی خوێندکار بە ئاینی ئیسلام نەنوسراوە بەلکو بە مەبەستی بە موسوڵمان کردنی منداڵەکان نوسراون. لێرەدا لە وانەی پەروەردەی ئیسلامی خوێندکاران وەک کەسێک پەروەردە ناکرێت کە قەبولی ڕەخنە بکات چونکە ئەوانەی ڕەخنە دەگرن “نەیارن” نەک کەسانێک بن کە تێگەیشتنێکی دیکەیان بۆ ئیسلام یان ژیان ھەبێت”. من رام وایه بیویسته میزووی ئاینه‌كان له قوتابخانه‌كاندا بخویندریت ، نه‌م ئیسلام وه‌ك ئایدیۆلۆزیایه‌ی سیاسی.. ئه‌وه‌ش ئه‌ركی لیزنه‌ی نوسینه‌وه‌ی ده‌ستوره زۆرانبازیه‌ك له‌كه‌ل ئه‌م دیارده‌یه‌دا بكات.\nتوندره‌ویي له سیكولاریزمدا\nسەبارەت بە عەلمانیەت بەردەوام لەم زاراوەیەدا ئیسلامیە سیاسیەکان ئاماژە بە زاراوەی عەلمانی توندڕەو ئەدەن و دەیخەنە ناو خانەی کۆمۆنیزم و ستالینیزمەوە ، من دەکرێ کۆمۆنیست و ستالینییش نەبم ، کەسێکی ، لیبەرال بم ، چەپ بم ، سۆشیال دیموكرات بم بەلام عەلمانیش بم. كرفتی ئەوانە لەم شوێنەدا ئەوەیە چونکە عەلمانیەکان داوای جیاکردنەوەی دین ئەکەن لە دەولەت بەلام عەلمانیەت بێ دیموکراسیەت لای من نەگونجاوەو ده‌بیت دوو دیوی یه‌ك دراو بن. بەواتا نەمانی دیکتاتۆریەتی حیزبیش پێویستە بۆ تەواوکردنی عەلمانیەتێکی تەندروست گەرنا جیاوازی نابێت لەگەل توندڕەوی ئیسلامدا چونکە ئەو کاتە ھەردوو دەبنە رێگر لەبەردەم دیموکراسیەتدا. كه‌واته عه‌لمانیه‌ت ته‌نیا ده‌توانیت له‌ناو سیسته‌می دیموكراسیدا كه‌شه بكات. بیرکردنەوەی ئاینخوازێکی ڕادیکال ، ئیسلامێکی توندڕەوی تۆتالیتێرو دەمارگیر کە وەک فیل تەنیا بە یەک ئاڕاستە سەیر دەکات و لەوە زیاتر ھیچیتر نابینێت بۆ من ھیچ جیاوازیەکی نیە لەگەل ستالینیەک و تۆتالیتاریزمێکی ناسیۆنالیستی وەک نازی و بەعس.\nسیكولاریزم و ئایدیۆلۆژیا\nناوه‌ندی سیكولار له كوردستان وه‌ك ریكخراویكی تازه دروستبوو خاوه‌ن ئادیۆلۆژیایه‌كی سیاسی نیه‌و سیكولاریزم بۆخۆشی به پیچه‌وانه‌ی ئاین ئایدیۆلۆژیا نیه به‌لكو سیسته‌می سیاسیه. ئیمه له رووی فكری سیاسیه‌وه فره ره‌نگین به‌لام له‌سه‌ر به‌رنامه‌ی سیكولاریزم و دیموكراسیه‌ت هاوراین. عه‌لمانیه‌ت (سیكولاریزم) سیسته‌میكی ئابوری نیه به‌لام ده‌كری هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی تر بۆ كۆمه‌لگا ده‌سته‌به‌ر بكات كه پیشتر ئاماژه‌م پیداوون.\nژنانی موسولمان ده‌نگ بۆ سیسته‌می سیكولار ئه‌ده‌ن\nئه‌گه‌ر بروانینه كه‌مپینی واژۆ كۆكردنه‌وه‌كانمان “به‌لی بۆ ده‌ستوریكی سیكولار” به سه‌دان له ئافره‌تانی له‌چكپۆش واژۆیان له‌سه‌ر كردوه چونكه ده‌زانن ئاین ده‌بیت ته‌نیا مافی تاك بیت نه‌وه‌ك بكریته سیسته‌میكی سیاسی ئاینیی ، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ی به شه‌رعی ئیسلام ره‌زامه‌ند بیت بۆ ده‌ستور ده‌بیت بۆنمونه ره‌زامه‌ندیش بیت به سوره‌ته‌كانی النسائ كه دونیایه‌ك ناعه‌داله‌تی تیدایه به‌رامبه‌ر به ره‌گه‌زی ئافره‌ت. ئیوه ده‌تانتوانی كه‌میك سوود له مۆدیله‌كه‌ی كانتۆنی جه‌زیره وه‌ربگرن ، ئه‌وه جكه له‌وه‌ی جه‌ندین ئه‌ندام به‌رله‌مان و به‌ربرسانی حیزبی ..تاد. وازۆیان له‌سه‌ر كه‌مبینی وازۆ كۆكردنه‌وه‌كه كردوه‌و له زیاد بوندایه‌و بونه‌ته هاوكارمان. هه‌موو ئه‌مانه ته‌نیا له ته‌مه‌نی 10 هه‌فته‌ی ناوه‌ندی سیكولاریكی بی بوددجه‌و بی باره‌كا بةلام توانيويةتي لةسةر ئاستي جةندين لة شارةكاني باشوري كوردستان كةشة بكات و لةسةر ئاستي نيودةولةتيش بشتيوانيمان بةيدا كردوة.\nموسولمان له ده‌وله‌ته سیكولاره‌كاندا\nله رۆژئاوا 44 ملیۆن موسولمان له سایه‌ی سیسته‌می سیكولاردا به ئارامی و ئاسوده ده‌ژین و هه‌موو مافیكیشیان هه‌یه به ئازادی ئاینیشه‌وه ، شتیك كه له ولاته ئیسلامیه‌كان نیانه. له هێرتسیگۆڤینا 70%ی دانیشتوانه‌كه‌ی موسولمانن و بریاریشیان بۆ سیسته‌میكی سیاسی عه‌لمانی داوه‌و كاریش ده‌كات. له كۆتایدا ده‌مه‌ویت بلیم : ئیوه‌ی ئه‌ندامانی لیژنه‌ی نوسینه‌وه‌ی ده‌ستور ده‌توانن به ده‌موچاویكی جوان یان ناشیرینه‌وه بچنه میژووی ئه‌م هه‌ریمه‌و ئه‌وه‌ش به‌نده به هه‌ر تاكیكتانه‌وه.\nسه‌رنج / بروانه لینكی ناوه‌ندی سیكولار له كوردستان


لەچەند شوێنێكی سلێمانی رێوڕەسمی نەورۆز بەڕێوەدەچێت - تۆڕی میدیایی خەڵک\nئەمڕۆ شەممە لەشاری سلێمانی بڕیارە لەكاتژمێر سێی پاشنیوەڕۆوە ڕێوڕەسمەكانی جەژنی نەتەوەیی نەورۆز لەچەند شوێنێك دەسپێبكەن.\nلەبناری چیای گۆیژە لەنزیك هۆتێل تایتانیك ئاگری نەورۆز لەكاژمێر سێ دەكرێتەوە و ژمارەیەك چالاكی جۆراوجۆر ئەنجامدەدرێت.\nلەگردی مامە یارە هاوشێوەی ساڵانی پێشتر ئاگری نەورۆز لەكاتژمێر چوار دەكرێتەوە و ژمارەیەك چالاكی جۆراوجۆر بەڕێوەدەچێت.\nوەك هەمیشە شەقامی سالم بۆ بۆنە گشتییەكان بەڕووی هاتوچۆی ئۆتۆمبێلدا لەكاتژمێر یەكی پاشنیوەڕۆ بۆ كاتژمێر 12ی شەو دادەخرێت و هاوڵاتییان بەدرێژایی شەقامەكە پیاسە دەكەن.\nلەلایەكی دیكەوە لەفێستیڤاڵی كلتوری و ڕۆشنبیری سلێمانی لەدوای كاتژمێر پێنج ئاگری نەورۆز دەكرێتەوە.\nئەمساڵ ئاگری نەورۆز لەژێر ڕێنماییە تەندروستییەكان بەڕێوەدەچێت، ئەمەش بەهۆی مەترسی زیاتر بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆناوەیە.


دۆخێکی دژوار لەسەر ناوچە کوردنشینەکانی سووریا سەپاوە - Mehr News Agency\n31 tîrmehê 2019 - 12:39\nNews Code 27686\nئاژانسی هەواڵی مێهر، بەشی نێودەوڵەتی- حەلیمە موڵایی: دوای سەرهەڵدانی شەڕی سووریا لە نۆڤامبری ۲۰۱۱، قەیران وئاژاوە لەم وڵاتە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ پەرەی سەند و بە دزەکردنی گرووپە تیرۆریستی و تەکفیرییەکان لە بیابانەکانی عێراق بۆ ناوخۆی سووریا؛ نەتەوە و ئیتنیکە جیاوازەکانی ئەم وڵاتە لەوانە کوردەکان کە لە ناوچەکانی باکوور و باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا نیشتەجێ بوون خۆیان بۆ بەرەنگاریی تیرۆریستان و پاراستنی خاکی وڵاتیان ڕێک خست.\nداعش لە ساڵی ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۷ حکوومەتی لەسەر هەندێ بەشی ڕۆژهەڵاتی سووریا بوو و نزیکەی نیوەی خاکی ئەم وڵاتەی بەدەستەوە گرت. بەڵام لە سەرەتای ساڵی ۲۰۱۹ ناوچەکانی لە دەستەوە بوو.\nشەڕی کوردەکان لەگەڵ داعش لە باغووز کۆتایی بەم گرووپە تیرۆریستییە هێنا لە بەشە کوردنشینەکانی سووریا و بووە هۆی ئەوەی بەڕێوەبەرایەتی خۆسەری نافەرمی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا بە ڕێبەرایەتی کوردەکان، بە کونتڕۆڵی ۲۸.۹ لەسەدی خاکی ئەم وڵاتە؛ پشتیوانی سیاسی و سەربازی نێودەوڵەتی زیاتر وەدەست بێنێت.\nسەرەڕای نیگەرانی تورکیا لە بەهێز بوونەوەی کوردەکانی سووریا، لە دوو مانگی ڕابردوودا چەندین وەفدی سیاسی و سەربازی نێودەوڵەتی بەتایبەتی لە وڵاتانی ئەمریکا، ئەورووپا و ڕێکخراوەی نەتەوەیەکگرتووەکان بۆ دانوستان لەگەڵ ڕێبەرانی کوردی سووریا سەردانی قامیشلی، حەسەکە و کۆبانێ و هەندێ ناوچەی دیکەی باکووری سووریایان کردووە و هەر هەموویان جەختیان کردووەتەوە سەر ڕۆڵی گرینگ و نکۆڵی لێ نەکراوی کوردەکان لە داهاتووی سووریا.\nبۆ لێکدانەوەی ڕۆڵی کوردەکان لە داهاتووی سیاسی سووریا بەشی نێودەوڵەتی مێهر گفتوگۆیەکی لەگەڵ حەسەن هانی زادە، کارناسی پرسەکانی ناوچەکە ڕێک خستووە کە دەقەکەی لە خوارەوە بڵاو دەبێتەوە.\nدۆخی ناوچە کوردنشینەکانی سووریا ئێستا چۆن دەبینن؟\nدۆخێکی دژوار لەسەر ناوچە کوردنشینەکانی سووریا حاکمە. کوردەکانی سووریا بە تایبەتی پارتی یەکێتی دیمۆکراتیکی کوردی سووریا (پەیەدە) و لقی سەربازی ئەو حزبە (یەپەگە) کە گەورەترین پارتی ئەو ناوچە دێتە ئەژمار و لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا؛ ڕۆڵی زۆر گرینگیان لە بەرەنگاریی لەگەڵ داعش ، گرتووەتە ئەستۆ بۆ دەوڵەتی سووریا گرینگن.\nدەوڵەتی دیمەشق بەڵێنی بە پارتی یەکێتی دیمۆکراتیکی سووریا و دیکەی پارتە کوردەکانی ئەم وڵاتە دا کە دوای کۆتایی هاتنی قەیرانی سووریا و لاچوونی سێبەری شەڕ؛ خۆسەری لە ناوچە کوردنشینەکان بەم کۆمەڵە بدرێت. بەڵام بوونی تورکیا لە ئەدلەب و داگیرکردنی ئەم پارێزگا سنوورییە لە لایەن سوپای تورکیا بووە هۆی ئەوەی کە هاوسەنگی دەسەڵات و شەترەنجی سەربازی و سیاسی بگۆڕدرێت.\nبوونی هێزەکانی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی فورات و ڕاگەیاندنی پشتیوانی هاوپەیمانی دژە داعش لە کوردەکانی سووریا و دانوستان لەگەڵ ئەوان بە شێوەی ڕاستەوخۆ و بێ گوێدانە دیمەشق، چ کاریگەرییەکی لە سەر ئەم ڕەوتە بووە؟\nبێ گومان بوونی زیاتر لە ۲ هەزار تەفەنگداری دەریایی ئەمریکا لە ڕۆژهەڵاتی فورات و پشتیوانییە گوماناواییەکانیان لە کوردەکان و بوونی تورکیا لە سووریا؛ دۆخەکەی دژوار کرد. لە ڕاستیدا ئەمریکا لە هەوڵدا بوو کە کەناڵێک بۆ کوردی سووریا بکاتەوە. هەر بۆیە پێش هاتنی تورکیا بۆ ئەدلەب، ئەمریکاییەکان پەیوەندییان لەگەڵ ڕێبەرانی کوردی سووریا دروست کرد وبەڵێنیان پێیان دا کە بۆ دروست کردنی ناوچەی خۆبەڕێوەبەر و خۆسەر پشتیان بگرن کە هەر ئەمەش بووە هۆی ناڕەزایەتی سەرجەم رەوت و لایەنە سیاسی و نەتەوەییەکانی سووریا و دەوڵەتی دیمەشق و گەلی سووریا دژی ئەم پشتیوانی کردنەی ئەمریکا وەستان.\nبە گوێرەی ئەوەی کە بەشار ئەسەد لە ڕۆژانی سەرەتایی شەڕدا بەڵێنی بە کوردەکان دابوو، دیمەشق بڕیار بوو کە مافەکانی کوردەکانی ئەم وڵاتە بە فەرمی بناسێت و دۆخی کوردەکانلەجاو رابردوو کە تەنانەت ناسنامە و پێناسەیان نەبووە، بگۆڕدرێت و وەک دیکەی ئیتنیکەکانی ئەم وڵاتە مافی شارۆمەندی، ،افی کۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابووری و فەرهەنگیان پێبدرێت بە بێ هیچ هەڵاواردەییەک. لەم پێناوەشدا دەوڵەتی ئەسەد ناسنامەی بە دەیان هەزار کوردی ئەم وڵاتە دا کە پێشتر حزبی بەعسی سووری هیچ کات ئەوانی بە فەرمی نە ناسیبوو. ئەسەد لەم پرسەدا بەڵێنەکانی خۆی جێبەجێ کرد. بەڵام بوونی ئەمریکا و تورکیا هەموو شتێکی شێواندووە.\nبەرپرسانی ناوچە کوردنشینەکانی سووریا چەندین جار ڕایانگەیاندووە کە ئیدی ناگەڕێنەوە دۆخی پێش شەڕ لەگەڵ داعش و بە کەمتر لە خۆبەڕێوەبەری ڕازی نابن، گرینگترین تەنگژەی بەردەم ئەوان بۆ گەیشتن بە خۆسەری و خۆبەڕێوەبەری کامەیە؟\nکوردەکانی سووریا ڕۆڵی زۆر گرینگ، ئیجابی و نکۆڵی لێنەکراویان بووە لە سەرکوتی تیرۆریستەکانی داعش. ئەوان لە ڕاستیدا خوازیاری هەرێمێکی سەربەخۆن کە بە لەبەرچاو گرتنی بڵاوەیی کوردەکان لە باری جوگرافیاوە پێش بینی ناکرێت بتوانن سەرکەون و هەرێمی سەربەخۆ وەک هەرێمی کوردستانی عێراق پێکبێنن. کوردەکانی سووریا تێکەڵی دیمۆگرافیای ئیتنیکی سووریان. هەندێکیان لە حەڵەبن، هەندێ لە حەسەکە، قامیشلی، ئەدلەب، عەفرین، کۆبانێ و ..... هەر ئەم بڵاوەییە تەنگژەیە بۆ دروست کردنی هەرێمێکی سەربەخۆ.هەڵبەت دەوڵەتی سووریاش ڕێگە بەمە نادات وناهێڵێت وڵاتەکەی دابەش بێت.\nهێزە کوردەکان و نوێنەرنی فەرمی کوردی سووریا جەخت دەکەنە سەر بەشدارییان لە کۆبوونەوەی دیاری کردنی چارەنووسی سووریا وەک ئاستانە. زۆربەی وڵاتانی جیهان و رێکخراوە نێودەوڵەتییەکان پێیان وایە کە بێ بوونی کوردەکان؛ گۆرانکاری لە دیالۆگی سیاسی سووریا دروست نابێت، ڕۆڵی کوردەکان لە دانوستانەکان تا چ ڕادەیەک گرینگە و کاریگەریی هەیە؟\nبێ گومان ئەو رێگایە دروستە و کوردەکانی سووریا دەبێت لە کۆبوونەوەکانی ئاستانە و سوچیدا هەوڵ بدەن مافەکانیان لە یاسای بنەڕەتی نوێ سووریا بسەپێنن و دەبێ بە دیالۆگ لەگەڵ دەوڵەتی دیمەشق و بە لەبەرچاو گرتنی زەروورەتی گرینگی پاراستنی یەکگرتوویی نەتەوەیی و یەکپارچەیی وڵات، مافەکانیان بە فەرمی بناسرێت و مافەکانیان وەرگرن. دەبێ خۆیان بپارێزن لە متمانەکردن بە ڕۆژاوا و بەتایبەت ئەمریکا و بەڵێنە پووچەکانی.\nزۆربەی وڵاتان لەوانە ڕووسیای هاوپەیمانی ئێران لە سووریا جەختیان لەسەر ئەوەیە کە دەبێ کوردەکان بەشێک لە دانوستانی سووریا بن. هەڵوێستی ئێران چۆنە؟\nهەڵوێستی ئێران لە بەرانبەر کوردەکانی سووریا بە جەخت لەسەر پاراستنی یەکپارچەیی سووریا، دۆستیە و تاران پێی وایە کە دەبێ کوردەکان لە چوارچێوەی هاوکارێکی نەتەوەیی بۆ پاراستنی یەکگرتوویی نەتەوەیی لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندی سووریە، دانوستان بکەن و پشت بە دەوڵەتی سووریا ببەسن.\nهەروەها ئێران لەسەر ئەو بڕوایەیە کە لە یاسای بنەڕەتی نوێ سووریا و هەموار کردنی یاسا و کۆبوونەوەکانی دیاری کردنی چارەنووس و دۆزینەوەی ڕێگا چارەی قەیرانی ئەو وڵاتە، دەبێ کوردەکان بەشداریی چالاک و جدییان ببێت.\nهەڵوێستی فەرمی کۆماری ئیسلامی ئێران سەبارەت بە پێکهێنانی هەرێمی خۆبەڕێوەبەری کوردی لە باکووری سووریا و ناوچە کوردنشینەکانی ئەم وڵاتە، چییە؟\nئێران لەسەر ئەم بابەتە کە کوردەکانی سووریاش وەک کوردەکانی عێراق خاوەن هەرێمی خۆسەر بن، تێبینی هەیە.\nلە سووریا نزیک بە ۱۶ ئیتنیک و نەتەوە و ئایین و مەزەبی جیاواز هەیە. پێکهێنانی هەرێمی کوردی لە سووریا دەبێتە هۆ دنەدانی دیکەی ئیتنیکەکان و ئەوانیش هەوڵ دەدەن بۆ جۆریک لە خۆسەری و بەم شێوە بشێوی لە سووریا دروست دەبێت و ئەو وڵاتە پەل پەل دەبێ.\nهەر بۆیە کۆماری ئیسلامی ئێران بە جەخت لەسەر پێدانی هەموو مافە رەواکان بە کورد. دژی پێکهاتنی هەرێمی کوردی لە سووریایە و جەختی ئەوەیە کە کوردەکانیش وەک دیکەی ئیتیکەکانی ئەم وڵاتە پشکی لە ئیدارەی گشتی سووریا ببێت و بە ئاشتیانە پێکەوە بژین.\nبڕوانە دۆخی کوردەکانی عێراق لەگەڵ کوردەکانی سووریا زۆر جیاوازە. نابێت ئەمانە پێکەوە هەڵسەنگێنین.لە سەردەمی حزبی بەعسی عێراق بە هۆی دۆخی سەرکوتی زۆر توند و ستەمی بێ وێنە و دزێوی بەعس و سەدام حسێن لە سەر کوردەکانی ئەم وڵاتە، ئێران پشتیوانی لێیان کرد. هەروا کە ئێستاش لە بەرانبەر هەموو هەڕەشەیەکدا پستیوانییان لێدەکات.\nحکوومەتی سەدام حسێن لە عێراق بە ئەنفال، بوردومانی کیمیایی، زیندە چاڵ کردن و ژینۆساید و گۆڕی بەکۆمەڵ لەگەڵ کوردی ئەو وڵاتە مامەڵەی دەکرد. هەر بۆیە ئێران لە بەرانبەر سەدامدا پشتیانی دەگرت.هەڵبەت کوردەکانی عێراق لە ساڵی ۱۹۹۰ و لە کاتی هێرشی عێراق بۆ سەر کوەیت هەر خۆسەر بوون لە باکووری ئەو وڵاتە و دەسەڵاتیان بوو.\nبەڵام کەی دۆخی کوردی سووریا وایە. ئەو هەموو ڕیشەکێش کردن و کوشت و بڕە ڕووبەڕووی کوردی عێراق بووەتەوە کەی بۆ کوردی سووریا بووە؟ دۆخی سووریا قەد بەو شێوە نییە. دەوڵەتی ناوەندی سووریا لە ماوەی ۸ ساڵی رابردوودا چەندین جار ئامادەیی خۆی بۆ دانوستان لە گەڵ کوردەکان و بە فەرمی ناسینی مافەکانیان ڕاگەیاندووە.\nئێران یەکێک لە ئەندامانی کۆبوونەوەی سووچی بووە، گەلۆ سەبارەت بە مافی کوردەکان لەگەڵ دەوڵەتی سووریا قسەی کردووە؟\nئەمە خاڵێکە گرینگە. دەبێ هەموان بزانن کە بەرپرسانی ئێرانی زۆر جار بە فەرمی ڕایانگەیاندووە کە لە ماوەی هەشت ساڵی ڕابردوودا بەرەوام پێشنیاریان داوە و داوایان کردووە مافی کوردەکانی سووریا بە فەرمی بناسرێت و وەک دیکەی ئیتنیکەکانی ناو ئەم وڵاتە بەشدارییان پێبکرێت لە ئیدارەی وڵات و پشکی خۆیان هەبێت.\nکۆماری ئیسلامی ئێران جەخت لەسەر ئەو ڕاستیەیە کە ئەگەر کوردەکانی سووریا بەشدار بن لە ئیدارەی نەتەوەیی سوریا و پشتیان بە دەوڵەتی سووریاوە گەرم بێت. ئەوە لەبەرژەوەندی ئەوانە . بێ گومان دۆخی دژواری ناوچەکە و لارییان لە ڕێککەوتن لەگەڵ دەوڵەتی سووریا خەساریان لێدەدات. چونکوو دۆخی سووریا ئامادەی ئەوە نییە هەرێمی خۆبەڕێوەبەری کوردی پێکبێت.\nلەم ڕۆژانەدا هەندێ هەواڵ و لێکدانەوەی کارناسی بڵاوبووەوە کە گوایە تورکیا دۆخی پێویست بۆ ئۆپراسیۆنی سەربازی نوێ دژی کوردەکانی سووریای ڕەخساندووە و بۆ گوشار خستنە سەر ئەمریکا سیستەمی ئێس ۴۰۰ دەباتە سنووری سووریا و تورکیا جێگری دەکات، دەوترێت، ڕەنگە دژی کوردەکانی سووریا بەکاری بێنێت، لەمبارەوە ڕاتان چییە؟\nکوردی سووریا جیهازاتی قورسی سەربازی نییە. ئەوان فڕۆکە و شەڕکەری جەنگیان نییە، (هەڵبەت ئەگەر ئەمریکا پێیان نەدات) . ئامێری سەربازی کوردی سووری اسنووردارە. لە ڕاستیدا ئەوان شەڕکەریان نییە کە تورکیا ئێس ۴۰۰یان بەرانبەر بەکار بێنێت. ئەمە جۆرێک شەڕی دەروورنییە و پاگەندەیە. تورکیا ئامانجی لە کڕینی ئێس ۴۰۰ شەڕ لەگەڵ ئەمریکا و یەکێتی ئەورووپایە و ناچار بوو ڕوو لە جیهازاتی ڕووسی بکات.\nبێ گومان تورکیا هەموو کات ڕوانگەی دژایەتی لە گەڵ کوردی سووریا بووە ودەیبێت. چونکوو بە ڕای ئەنقەرە ئەگەر کوردی سووریا هەرێمی خۆبەڕێوەبەر پێکبێنێت، ڕەنگە بە هۆی هاوسنوور بوون لەگەڵ ناوچە کوردنشینەکانی تورکیا و پەیوەندی پەکەکە و کوردی سووریا، کوردی تورکیاش هانبدرێن و دواتر کێشە بۆ یەکپارچەیی وڵاتی تورکیا دروست بێت. داگیر کردنی ئەدلەب بۆ ئەوەیە کە ڕێگە نەدەن ئەمریکا کاناڵی پەیوەندی لەگەڵ کوردی سووریا دروست بکات و پشتیان بگرێت بۆ خۆسەری.


هه‌ڵوه‌سته‌یه‌ك له‌سه‌ر مه‌دره‌سه‌كه‌ی ئیبراهیم ئه‌حمه‌دو بارزانی مسته‌فادا - ئاوێنه\nهه‌ڵوه‌سته‌یه‌ك له‌سه‌ر مه‌دره‌سه‌كه‌ی ئیبراهیم ئه‌حمه‌دو بارزانی مسته‌فادا\nله‌مێژووی دروستبوونی ئه‌مبه‌رو ئه‌وبه‌ری كادیران بۆ ناو پارته سیاسییه‌كان، ئیدی له‌سه‌ره‌تاوه ده‌كه‌ونه به‌ربه‌ره‌كانێی ئه‌و حزبه‌ی چه‌ندین ساڵ تێیدا خه‌باتی كردووه. به‌بێ ئاوڕدانه‌وه بۆ مێژویه‌ك، بۆ هاوڕێیه‌تی سه‌رده‌می شاخ‌و شار. بۆ شه‌ریكه دزێتی‌و چه‌قاوه‌سویه‌تی‌وش چاوسوركردنه‌وه له‌نه‌یارانیان.\nبه‌بێ ئاوڕدانه‌وه بۆ رۆژگارێك خۆیان له‌و حزبه بكوژو ببڕ خۆیان بون. بۆ ئه‌و حزبه‌ی كردی به‌ره‌قه‌م‌و دواتر به‌جێی هێشت.\nئه‌م خووه ناشریینه ته‌نها له‌ناو به‌رپرسانی كوردا بوونی هه‌یه. ئه‌ویش بۆ چه‌ند هۆكارێك ده‌گه‌رێته‌وه یه‌كێك له‌وانه‌و سه‌ره‌كیترینیان”خۆ خۆشه‌ویست كردن لای حزبی تازه”.\nله‌م چه‌ند رۆژه‌ی پێشوو كاك ئازاد جندیانی” هه‌رچه‌نده دۆستێكی ئه‌زیزو هاوڕێیه‌كی باشمه”، له‌سیمینارێك باسی له‌قوتابخانه‌ی ئیبراهیم ئه‌حمه‌دو مه‌لا مسته‌فای بارزانی كرد. گوایه مه‌دره‌سه‌كه‌ی بارزانی شكستی به‌مه‌رده‌سه‌كه‌ی بله هێناوه. نازانم له‌چیداو له‌كوێدا ئه‌م شكسته‌ی جندیانی باسی ده‌كات هه‌یه.\nئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه بۆ دواوه‌و ئاوڕێك له‌مێژوو بده‌ینه‌وه، ئیبراهیم ئه‌حمه‌د به‌ده‌ر له‌كاره سیاسییه‌كه‌ی، پیاوێك بووه تژی بووه له‌ئه‌ده‌ب‌و نوسین. هه‌ر له‌وتاره‌وه بیگره بۆ رۆمان‌و په‌خشان‌و شیعری ناوازه. كێ هه‌یه ژانی گه‌لی نه‌خوێندبێته‌وه، كێ شیرن به‌هاره‌ی ئه‌زبه‌ر نیه..! ئه‌ی هه‌ر كورد بوین‌و هه‌ركورد ده‌بین گوایه شیعرێكی كه‌مه..!.\nناگه‌ڕێمه‌وه سه‌ر ره‌وتی ئیبراهیم ئه‌حمه‌د له‌بزاڤی رۆژنامه‌گه‌ری كوردیدا، لێ هه‌ركه‌سێك هێنده‌ی سه‌ره واوێك مێژووی خوێندبێته‌وه ده‌زانێت ئیبراهیم ئه‌حمه‌د شۆڕه‌سواری بواری ئه‌ده‌بی بووه.\nئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه سه‌ر ریتمی سیاسیی. ناكرێت جێ ده‌ستی باوكی هێرۆ له‌دروستكردنی كه‌سایه‌تی و رۆڵ و پێگه‌ی له‌ناو پارتی به‌رچاو نه‌گیرێت، ئه‌و توانیبێتی له‌ناو ئه‌و مه‌عمه‌عه سیاسییه‌ی ئه‌وێ رۆژگار ده‌یان گه‌نجی په‌روه‌رده‌ی ناو كایه‌ی خه‌بات كردبێت، یه‌قینم وایه مه‌دره‌سه‌كه‌ی خوێندگایه‌كی هێنده خراپ نه‌بووه وه‌ك كاك ئازاد باسی لێوه ده‌كات.\nده‌كرا كاك ئازاد نه‌چوایه‌ته سه‌ر ئه‌و بابه‌ته، چونكه خۆی رۆژێك له‌رۆژان له‌ناو یه‌كێتیدا یه‌كێك بووه له‌كاكه‌كانی ناو م.س. ئیدی بۆ له‌گه‌ڵ وازهێنان ئه‌م بابه‌تی هێنایه سه‌ر مێزی سیمینار.\nكارم به‌سه‌ر نه‌وه‌كانی مامۆستا ئیبراهیم ئه‌حمه‌ده‌وه نیه، به‌ڵام ده‌كرێت چاوێك به‌دیمانه‌كه‌ی دكتۆر حسێن محه‌مه‌د عه‌زیز وه‌گێڕین كه‌چه‌ند كاتژمێرێك له‌گه‌ڵ ئیبراهیم ئه‌حمه‌د ئه‌نجامی داوه، گوفتار له‌سه‌ر ئه‌و مه‌دره‌سه‌یه‌ی بونیادی ناوه ده‌ئاخفێت.\nده‌كرێت كادیرێكی یه‌كێتی باس له‌مه‌دره‌سه‌كه‌ی بارزانی مسته‌فاش بكات!، به‌ڵام هه‌ڵدانه‌وه‌ی مێژو به‌هه‌مو خراپییه‌كانییه‌وه له‌م كاته‌ی لافی سه‌ربه‌خۆیی لێده‌درێت سودی چییه و كێ قازانج ویستی ئه‌م بابه‌ته‌یه.\nكۆتای به‌وه دێنم، هه‌ق وابوو كاك ئازاد له‌كاتی به‌رپرسیارێتی له‌ناو یه‌كێتی نیشتیمانی كوردستان قسه‌ی له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته بكردایه، نه‌ك دوای وازهێنانی. چونكه ئه‌گه‌ر منیش نه‌یڵێم ئه‌وا خه‌ڵكێكی هۆشیارتر هه‌یه بێژن “قسه‌كانی ئازاد جندیانی له‌به‌ر دڵی پارتییه”. به‌ڵی كاك ئازادی هاوڕێم بۆ په‌نجه‌كان یه‌كتری بشكێنن له‌كاتێكدا به‌بێ په‌نجه‌یه‌ك ده‌ستێك نوقسان و ناشرین ده‌بێت…….\nبڵاوكراوه‌ته‌وه له 25-06-2017


ڕێگای چارەسەری پرسی کورد لە تورکیا گفتوگۆ لەگەڵ عەبدوڵڵا ئۆجەلانە - Mehr News Agency\nAP ١٣٩٩ Mordad ١٧ ١٢:٥٩\nبە ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر، ئێبرۆ گۆنای، وتەبێژی پارتی دیمۆکراتیکی گەلان لە لێدوانێکدا بە ئاماژە بە هەڵوێستەکانی ئەم دواییەی پارتی کۆماری خوازی تورکیا جەهەپە و تاکی کەماڵ قڵیچدار ئۆغڵوو، رێبەری ئەو پارتە سەبارەت بە پرسی کورد لە تورکیا وتی: بێ گومان پرسی کورد یەکێک لە بنەڕەتی ترین پرسەکانی تورکیایە. بەتایبەتی ناسینەوەی مافی بنەڕەتی و سەرەتایی کوردەکان و بە فەرمی ناسینی ئەو مافگەلە پرسێکی بنەڕەتی دێتە ئەژمار.\nناوبراو وتیشی: ئەبێ هەموو لایەنەکان لە ناو تورکیا لە بەرانبەر سیاسەتی دوژمنانەی دەسەڵاتی سیاسی تورکیا دژی کوردەکان بوەستن و هەلوێستی هاوبەشیان هەبێت. ئەو کاتەیە کە هەنگاوێی کاریگەر بۆ پرسی کورد نراوە.\nئێبرۆ ڕاشیگەیاند: ڕاستیەکی ئاشکرا و حاشاهەڵنەگر هەیە و ئەویش ئەوەی کە پرسی وکردەکان بە شەڕ چارەسەر نابێت. پرسی کورد لە رێگای ئاشتیخوازانە و دیمۆکراتیک، دیالۆگ و داونوستان چارەسەر دەبێت.\nوتەبێژی هەدەپە درێژەی دا: ناونیشانی ئەو ڕێگایەش دیارە. دەسپێکی ئەو ڕەوتە لەگەڵ عەبدوڵڵا ئۆجەلان و درێژەدانی ڕێگا لەگەڵ ئەوە. ڕەوتێک کە لە نەورۆزی ٢٠١٣ بە پەیامی ئۆجەلانەوە دەستی پێکردبوو هەم هێز و هەم کاریگەری ئۆجەلان لەلای کۆمەڵگای دەرخست و هەم هێز و ئیرادەی ناوبراو بۆ چارەسەری کێشەکەی نیشان دا. ناونیشانی چارەسەر کێشەی کورد ڕوونە.


بایدن بۆ کازمی: لە ماوەی دووهەفتەدا ڤاکسینی کۆرۆنا دەگەیەنین بۆ عێراق، هێزی شەڕکەری ئەمەریکی ناهێڵین\nسەرۆکی ئەمەریکا جۆو بایدن ڕۆژی دووشەممە ڕایگەیاند لە ماوەی دوو هەفتەدا نزیکەی نیو ملیۆن پێکوتە یاخود ڤاکسینی کۆرۆنا لە ئەمەریکاوە دەگاتە عێراق.\nگوتەکەی بایدن لەمیانی کۆبوونەوەیەکیدا هات لەگەڵ سەرۆک وەزیرانی عێراق موستەفا کازمی لە کۆشکی سپی. لەبارەی ڤاکسینەکانەوە، بایدن بە پێکەنینەوە ڕووی دەمی کردە کازمی و گوتی، "پێیان گوتم کە بە تۆیان ڕایگەیاندووە ماوەیەکی پێدەچێت تا دەگەن. دوو هەفتەی دیکە دەگەن. بەخێرایی دەگەنە ئەوێ."\nئەمە یەکەم کۆبوونەوەی نێوان بایدن و کازمی بوو لە کۆشکی سپی. سەردانەکەی کازمی لە کاتێکدایە کە لە عێراق هێرشی گرووپە چەکدارەکانی لایەنگری ئێران بۆ سەر پێگەکانی ئەمەریکا لە ڕووی چەندێتی و چۆنیەتییەوە زیادیانکردووە.\nجاران گروپە چەکدارەکان— کە بە گشتی پێیاندەگوترێت حەشدی شەعبی – رۆکێتی کاتیوشایان بەکاردەهێنا بۆ هێرشکردنە سەر بەرژەوەندییەکانی ئەمەریکا لە عێراق. تەنانەت ئەوە چەند مانگێکە فڕۆکەی بێ فڕۆکەوانیش بەکاردەهێنن.\nدوو ڕۆژ پێش ئێستا، کەمێک دوای گەیشتنی شاندی عێراق بۆ واشنتن، لە ڕێگەی فڕۆکەیەکی بێ فڕۆکەوانەوە هێرشکرایە سەر پێگەی هێزەکانی ئەمەریکا لە هەولێر بەڵام بەپێی گوتەبێژی هاوپەیمانان دژی داعش، کۆلۆنێڵ واین مارۆتۆ ، هێرشەکە هیچ زیانێکی گیانی و ماددی نەبووە.\nکۆتایی ئەمەریکا وەک هێزێکی شەڕکەر\nپسپۆڕان دەڵێن فڕۆکەی بێ فڕۆکەوان دەکرێت وردتر بێت و زیانی زیاتر بگەیەنێت بەبەراورد بە ڕۆکێت کە لە دووەرەوە دەهاوژێرێت.\nبایدن روونیکردەوە کە ئەمساڵ ڕۆڵی ئەمەریکا وەکو هێزێکی شەڕکەر لە عێراق کۆتای دێت، پەیامێک کە پسپۆڕان دەڵێن لە واقیعدا کاریگەرییەکی ئەوتۆ دروست ناکات و بڕیارێکی سیمبوڵییە بۆ پاڵپشتیکردنی کازمی لەبەرامبەر فشاری دژە ئەمەریکییەکان لە وڵاتەکەی.\nبایدن گوتی، "ئامادە دەبن بۆ بەردەوامی دان بە ڕاهێنان و هاریکاری [هێزە عێراقیەکان] و ڕووبەڕووبوونەوەی داعش لە کاتی سەرهەڵدانی دا."\nلای خۆیەوە، سەرۆک وەزیران کازمی دووپاتیکردەوە لەسەر هاوپەیمانێتی و "هاوبەشی ستراتیژی" نێوان عێراق و ئەمەریکا بە ئامانجی بەهێزکردنی پەیوەندیەکان لەسەر بنەمای "بەرژەوەندی هاوبەش."\nکازمی بە زمانی ئینگلیزی قسەیکرد و گوتی، "خۆشحاڵم کە ئەمڕۆ من لە واشنتم بۆ تاوتێکردنی داهاتووی پەیوەندیەکانی نێوانمان و چونیەتی پەرەپێدانیان. ئەمەریکا یارمەتی عێراقی دا. بەیەکەوە شەڕی داعش مان کرد و تێکمانشکاند. دەمەوێت بەناوی هەموو خەڵکی عێراقەوە سوپاسی خەڵکی ئەمەریکا بکەم. "\nڕۆژی هەینی عێراق و ئەمەریکا بەیاننامەیەکی هاوبەشیان بڵاوکردەوە کە دەریدەخات هەردوو وڵات پەیوەندییەکانی نێوانیان، کە چەندین ساڵە ئاسایش بەسەریدا زاڵە، فراوانتردەکەن و واشنتن بەڵێنیدا کە لە کەرتەکانی دیکەی وەکو تەندروستی و پەروەردە هاوکاری زیاتری بەغدا بکات.\nبەیاننامەکە دەڵێت ئەمەریکا بەهای دەیان ملیۆن دۆلار کۆمەک لە بوارەکانی تەندروستی، مرۆیی، ژینگە، پەرەوەردە و ئابووری پێشکەش بە عێراق دەکات.\nبەیاننامەکە هەروەها دەڵێت، "ئەمریکا بری 155 ملیۆن دۆلار کۆمەکی مرۆیی بۆ دابینکردنکردنی پەناگە، تەندروستی، خۆراک، ئاو، خزمەتگوزاری پاکژی لەسەراپای عێراقدا دابیندەکات."\nوەزیری دەرەوەی ئەمەریکا ئەنتۆنی بلینکن دوای کۆبوونەوەی لەگەڵ وەزیری دەرەوەی عێراق، فوئاد حوسێن، لە بەیاننامەیەکدا گوتی، "بەم کۆمەکە داراییەوە کە وەزارەتی دەرەوە و ئاژانسی ئەمەریکی بۆ گەشەپێدانی نێودەوڵەتی ( USAID ) دابینیکردووە ، پاڵپشتی مرۆیی ئەمەریکا لە ساڵی 2021 بۆ عێراق یەکسانە بە زیاتر لە 200 ملیۆن دۆلار. لە ساڵی 2014 ەوە ئەمەریکا زیاتر لە 3 ملیار دۆلاری لە هاوکاری مرۆیی لە عێراق و بۆ عێراقییەکان لە ناوچەکە دابین کردووە ."\nبەیاننامە هاوبەشەکەی نێوان واشنتن و بەغدا ئەوەشی زیادکرد کە ئەمەریکا بڕی زیاتر لە ملیۆن دۆلار تەرخان دەکات بۆ بوونیاتنانەوەی زانکۆکانی پارێزگای نەینەوا کە بەهۆی شەڕی دژی ڕێکخراوی توندڕەوەی داعشەوە خاپوور بوون.


ئەم خۆشبڕواییە لەپای چی ؟\nڕەنگە هەموومان لەوە تێبگەین ناکرێت دیداری بەرپرسێکی باڵای ئەمریکایی ڕەدبکەینەوە و گرنگی پێنەدەین. بەڵام هەموومان لەوە تێناگەین چۆن سیاسەتی ئەمریکا بخوێنینەوە!، ئەی ئەمریکا چی دەکات بۆ کورد؟ بەپێوەری ڕاڕەوە مێژووییەکەی نێوان کوردو ئەمریکا دەتوانین بڵێین ئێمە ئەزمونمان خراپە لەگەڵ ئەمریکا ! چونکە:\nلەساڵی 1965 نوێنەری کورد سەردانی باڵوێزخانەی ئەمریکا دەکات لە (تەهران) بۆئەوەی ئەمریکا هاوکاری مادی و سەربازی شۆڕشی کورد بکات، بەڵام باڵیۆزخانەی ئەمریکا ڕایدەگەیەنێت "سەبارەت بەکێشەی کورد سیاسەتی ئەمریکا ئاڵوگۆڕی بەسەردا نەهاتووەو ئەمریکا لەکێشەی ناوخۆی عێراقدا دەستتێوەردان ناکات"\nلەساڵی 1971 نوێنەری شۆڕشی کورد لەباشووری کوردستان دەچێتە باڵوێزخانەی ئەمریکا لە لوبنان و داوای لێدەکات کە هاوکاری کورد بکات بۆ دژایەتی ڕژێمی عێراق. بەڵام ئەمریکا ئەوکات ڕایدەگەیەنێت ئەوە کێشەی ناوخۆیی عێراقەو ئێمە بەشدار نابین لەو کێشەدا.\nلەساڵی 1972 مەلا موستەفا بارزانی نامەیەک بۆ ئەمریکاییەکان دەنێرێت و داوایان لێدەکات کە یارمەتی کورد بدەن بەشێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ. بەڵام ئەمریکا وەڵامی نامەکەی بارزانی ناداتەوەو ئامادەنین داواکەی بارزانی جێبەجێ بکەن.\nلەو مێژووە دوورەوە دەپەڕینەوە بۆ ئەم دواییانەو بۆ مەسەلەی ڕیفراندۆم کە خاڵێکیترە لەو سیلسیلە ڕووداوە مێژووییە لەگەڵ ئەمریکا. ئەمریکا ئەم ڕایەیش لەنێوان هەرێمی کوردستان و بەغداددا، بەغدادی وەک ساحێب حەق هەڵبژاردو پەیامی دژایەتی دایە کورد.\nمەسەلەی دڵخۆشی و کەڵکەڵەی دۆستایەتی کورد ــ ئەمریکا، یاخود قبوڵیەتی کورد لەلایەن ئەمریکاوە، هیچ نییە جگە لەخۆشبڕوایی و بێئاگایی و نەبوونی ئەغیاریی تاکی کورد. بەبێ خوێندنەوە لەڕابردووی نزیکایەتی کوردو ئەمریکا جێگای قبول نییە بڕوا بەخۆت بهێنیت کە پێگەی کورد گۆڕاوە لەناو سیاسەتی ئەمریکادا. لەڕاستیدا یەکەم ئاشنایەتی ئەمریکا بەکورد هێندە دوورە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1918و وتاری (وودرۆ ویلسۆن)ی بیست و هەشتەمین سەرۆکی ئەمریکا کە بڕیاری وڵاتێکی سەربەخۆ بەکورد دەدات. بەڵام ئەمریکا لەو دەمەوە بۆ ئێستا هیچ هەنگاوێکی گرنگی بۆ کورد نەناوە تاکو دڵخۆش بین بەدیدارێکی جێگری سەرۆکی ئێستای ئەمریکا.\nلەڕاستیدا ئەگەر بڵێین دەبێت لەنزیکبوونەوەکانی ئەمریکا بترسین عەیبە نییەو مەسەلە لاوازی تێفکرین و نەشارەزایی سیاسیش نییە. چونکە لەم نزیکبوونانەی ئەمریکا لەپێشوودا و لەگەڵ لایەنی دیکەو وڵاتی دیکە ئەزمونمان هەیە. بنواڕە چیرۆکی (شەڕی کەنداوی بەرازەکانی کەناری باشووری کۆریا).\nلەجەنگی (کەنداوی بەرازەکان) لەنیسانی ساڵی 1961 ئەمریکا و دەزگای CIA نزیکەی 1200 سەربازی (کاسترۆ)یان لەسوپا هەڵگەڕاندو هانیان دان تاکو لەگەڵ سوپای (کوبا) بکەونە شەڕەوە، لەناو شەڕەکەدا ئەمریکا پاشەکشێی کردو هیچی نەکرد بۆ سەربازە هەڵگەڕاوەکان، بۆیە سەربازە هەڵگەڕاوەکان شکستیان هێناو ئەو جەنگە لەپانتایی سیاسی و مێژووییدا ناونرا (کەنداوی بەرازەکان).\nدواتر نامە بەناوبانگەکەی (ڕەزا شا) بۆ سەرۆکی میسر (حوسنی موبارەک). شا لەنامەکەیدا بە موبارەک دەڵێت : ئەم هەموو بڕوایەتان چییە بە ئەمریکا؟ لەکاتێکدا سەرۆکی ئەمریکا لەتەهران لەگەڵ خێزانەکەمدا ڕەقس و هەڵپەڕکێ دەکات، کەچی لەئەمریکاوە (خومەینی) ئامادەکردووە بیهێنێتەوەو بیکاتە سەرۆکی وڵات.\nکەواتە؛ سیاسەت خۆشخەیاڵی و خۆشبڕوایی نییە تاکو بەسەردانێکی نافەرمی گێرڤی سروریەتمان بفڕێت بۆ ئاسمان و خۆمان لێ ببێتە دۆست و هاوپەیمانی ئەمریکا. زۆر نزیکە ئەم سەردانە مەبەستێکی نێگەتیڤی لەپشتەوە بێت.


تەندروستی هەڵەبجە؛ تەنها 400 هاووڵاتی ڤاكسینیان وەرگرتووە - تۆڕی میدیایی خەڵک\nوتەبێژی تەندروستی هەڵەبجە ڕایدەگەیەنێت ، لەكۆی 3 هەزار ڤاكسین ، كە بۆ پارێزگاكە تەرخان كراوە ، تەنها ٤٠٠ هاووڵاتی لە سنورەكە ڤاكسینیان وەرگرتووە .\nد. شاناز نەقشبەندی، وتەبێژی بەڕێوبەرایەتی گشتی تەندروستی هەڵەبجە لە لێدوانێكیدا رایگەیاندووە، لەكۆی ٣ هەزار ڤاكسین تەنها ٤٠٠ هاووڵاتی هەڵەبجە ڤاكسینیان وەرگرتووە، بۆیە داوا لە هاووڵاتیان دەكەین بەدەم وەرگرتنی ڤاكسینەكەوە بێن.\nئەمە لەكاتێكدایە، لەماوەی ڕابردوودا پزیشكان و ڕێكخراوەكانی تایبەت بە تەندروستی جیهان داوا لە كۆیی مرۆڤایەتی دەكەن ، كە تاكە چارەسەر بۆ خۆپارێزی لە ڤایرۆسی كۆرۆنا وەرگرتنی ڤاكسینە ، لە هەر جۆرێكی بێت .\nگالاکسی ئێس 22 ئالترا، ئاشکرا کرا\nزیدان ستاشی بنزیمە دەکات\n17 شوبات 2021 7.45 pm\nخەڵك- بەڕێوەبەرایەتی گشتی تەندروستی ھەڵەبجە ڕایدەگەیەنێت، كە بەهۆی نەبوونی پزیشكەوە كلینیكی ڕاوێژكاری ئێواران…


پارتیی ژینگه ڕه‌وتی ڕوو له هه‌ڵبژاردنه‌کانی ده‌ست پێ کرد. - Radio Sweden Kurdish - رادیۆی سوید Radyoya Swêdê | Sveriges Radio\nپارتیی ژینگه ڕه‌وتی ڕوو له هه‌ڵبژاردنه‌کانی ده‌ست پێ کرد.\nبڵاو کرایه‌وه måndag 26 oktober 2009 kl 14.47\nپارتیی ژینگه ده‌بێت پارتییه‌کی نوێی کۆمپانیای بچووک بێت. ئه‌مه یه‌ک له دوو گوته‌بێژه‌که‌ی پارتیییه‌که ـ مارییه ڤێتته‌رستراند ـ له کۆبوونه‌وه‌یه‌کدا جه‌ختی کرده‌وه که له شاری ئیۆرێبرو و له کۆتایی هه‌فته‌ی ڕابردوودا گیرا و سیاسه‌تکاری سه‌د شاره‌وانی و ئه‌نجوومه‌نی پارێزگه‌ی لێدا به‌شدار بوون.\nپارتیی ژینگه ساڵی داهاتوو مانیفێستی هه‌ڵبژاردن دیاری ده‌کات و ده‌سته‌ی به‌ڕێوه‌به‌ری پارتییکه ده‌یه‌وێت وه‌ک پارتییه‌کی کۆمپانیای بچووک بکه‌ونه ڕوو. پێشنیازیشیان کردووه که "ساڵێکی به‌ڵێنده‌رایه‌تی" بهێنرێته ئاراوه، واته ئه‌وانه‌ی که ده‌یانه‌وێ کۆمپانیای تایبه‌ت به خۆیان دابمه‌زرێنن بۆ ماوه‌ی ساڵێک له‌و کاره پشوو بدرێن، که ده‌یکه‌ن. پارتیی ژینگه ده‌یه‌وێت 10% ـی مزی خاوه‌ن کۆمپانیای بچووک که‌م بکاته‌وه و له‌و ڕێژه‌یه زیاتریش له مزی خاوه‌ن ئه‌و کۆمپانیا تاکه‌که‌سییانه دابشكێنێت، که ده‌یانه‌وێت که‌سێکی تریش له‌سه‌ر کاره‌که‌یان دابمه‌زرێنن. ئه‌مانه به لای گوته‌بێژه‌که‌ی تری پارتیی ژینگه پێته‌ر ئێریکسۆنه‌وه گرینگیی خۆیان له‌م بارودۆخه سسته‌ی بازاڕدا ده‌بێت کاتێک گه‌لێکی کۆمپانیاکان ـ به قسه‌ی ئه‌و ـ که‌وتوونه‌ته سه‌ر ئه‌ژنۆ و مه‌ترسیی ئه‌وه‌یان هاتووه‌ته ڕێ دوایی به کاره‌کانیان بهێنن.\nئه‌م پێشنیازانه ده میلیارد کرۆنی تێده‌چیت، که خه‌رجه‌که‌ی له‌و مایه‌گوزارییانه ده‌گیرێته‌وه که حوکوومه‌ت له گه‌لێک بواردا ده‌یانکات و که به لای پێتر ئێریکسۆنی پارتیی ژینگه‌وه کاریگرییه‌کی ئه‌وتۆیان نییه.\nپارتیی ژینگه له حاڵی حازردا باوه‌ڕی ته‌واوی به خۆی هه‌یه و به‌پێی مارییه ڤێتتێرستراند سێیه‌م پارتیی گه‌وره‌ی سوێدی لێ پێک هاتووه و ده‌ڵێت ده‌بێت به‌و باوه‌ڕه‌وه، درێژه به ڕه‌وتی به‌ره‌وپێشی خۆمان بده‌ین که ئێمه گه‌وره‌ین و بێباکین.\nژینگه ئامانجی ئه‌وه‌یه که له هه‌ڵبژاردنی ساڵی داهاتووی ئه‌ندامانی په‌رله‌مانی سوێددا، دوو هێنده‌ی کۆی ئه‌و ده‌نگانه به ده‌ست بهێنێت، که له هه‌ڵبژاردنه‌کانی پێشوودا پێی درا؛ واته له سه‌دا ده و نیوی ده‌نگه‌کان.\nله به‌هاری داهاتوویشدا پارتیی ژینگه بودجه‌ی هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ سۆسیالدێمۆکراته‌کان و پارتیی چه‌پدا ده‌خاته ڕوو. سیاسه‌تی کۆچ و پرسی ئه‌فگانستانیش دوو ئه‌و پرسانه‌ن که گه‌لێکی ئه‌ندامانی پارتییه‌که ده‌یانه‌وێت چاره‌یان بۆ بدۆزنه‌وه.


Wednesday, 04.24.2019, 13:36\nسازان (Adaptation)، وەک یە‌کێک لە کۆڵەگە بنەڕەتییە‌کانی پە‌رە‌سە‌ندن، لە بوارگەلێکی یە‌کجار بە‌ربڵاودا بە‌دی دە‌کرێت. سازان لە زیندە‌وە‌رزانیدا پێناسە دە‌کرێ بە: ئەو گۆڕانانە‌ی بە‌سە‌ر زیندە‌وە‌راندا دێن، لە ڕە‌فتار و پێکهێنە‌ی لە‌ش و فرمانە زیندە‌کییە‌کان، بۆ سازان و گونجانی زیاتر کە بۆ مانە‌وە و گە‌شە‌کردن و زۆربوونیان پێویستە، تا بتوانن بەرانبەر بە ژینگەیەکی تایبەتی و ئەو زیندەوەرانەی لە دەوروبەریاندا هەن، بە شێوازێکی دیارکراو بژین.\nسازانی زیندەوەران چەندان شێوەی جیاجیای هەیە، وەک گونجانی جۆرەکان لە ژینەگەکەیاندا، بەو واتایەی هەر کاتێک ژینگەکەیان گۆڕانی بەسەردا بێت، ئەوا ئەو زیندەوەرانەی توانی سازانیان نییە، لەناو دەچن، ساز و گونجاوەکانیش زۆر دەبن و نەوەی نوێ دەنێنەوە. پێشتر گوتمان لەبەرئەوەی بێچووی زیندەوەران هەڵگری جینی باوانیانن، بۆیە پاش ماوەیەک تەنیا ئەوانە دەمێننەوە کە لەگەڵ ژینگە نوێیەکەدا سازاون، ئەمەشە بەرەو ئەومان دەبات بڵێین، ژیانی زیندەوەران بەگشتی لە کۆمەڵێک سازانی بەردەوام پێک دێت. نموونەیەکی زۆر ئاشکرا لێرەدا ئەوەیە کە دەبینین، زیندەوەران جا چ ڕوەک بن، یاخۆ ئاژەڵ، ئەوانەی لە ناوچە گەرم و وشکی بیابانەکان دەژین، ناتوانن لە شوێنی سارددا بژین، بەپێچەوانەوەش هەر وایە.\nشێوازێکی دیکەی سازانی زیندەوەران لە بەرانبەر ژینگەکەیاندا، گونجانی پێکهاتەی لەشیانە. ئە‌گە‌ر سە‌رنج بدە‌ینە شیردە‌رە‌کان دە‌بینین، هە‌رچە‌ندە لە پێکهاتە‌ی ئێسکە‌کانیاندا چوونیە‌کن، بە‌ڵام لە هە‌ر جۆرێکدا، ئەو ئێسکانە بە شێوە‌یە‌کی جیاواز گۆڕاون و پەرەیان سەندووە، هەتا بسازێن بۆ ئە‌نجامدانی کردارگەلێکی جیا لەوانی دیکە، وەک چۆن لە بە‌کارهێنانی پە‌لە‌کانیانەوە بەدەر دەکەوێت: بۆ ڕۆین (مرۆڤ)، غاردان (پڵنگ)، مە‌لە‌کردن (نەهەنگ)، بە‌داردا هە‌ڵگە‌ڕان (مە‌یموون) و فڕین (شە‌مشە‌مە‌کوێرە).\nلە زیندەوەراندا زۆر بەچاکی کرداری سازان و پەرەسەندن دەبیندرێن. بە سەرنجدانمان لە مێروولەخۆرەکان (Anteater)، دەشێ لە خۆمان بپرسین، ئاخۆ چەند کاتی پێویست بووە تا دەم و لوتی ئەم ئاژەڵە ئەوا درێژ ببنەوە، ئەگەر ئەمانە بۆ ئاسانکردنی دەم خستنە ناو کونان نەبێت، چۆن وایان لێ هاتووە؟ جگە لەمە، زمانە لینجاوییەکەی ئەم ئاژەڵە گەلێک درێژ بووەتەوە، تا بەتەواوی بسازێت لەگەڵ جۆری خۆراکی ئەو ئاژەڵە کە مێروولەیە.\nبە وردبوونەوە لە شێوەی هەندێک لە ڕوەک و باڵندە و ئاژەڵانی جۆراوجۆر، دەکارین پێشبینیی سازانیان تێدا بکەین. بۆ نموونە کاتێک داروین سەرنجی دەدایە چەند جۆرێک لە گوڵی ئۆرکید، ئەوانەی تۆوەکانیان لە قووڵایییەک بوون کە نێزیکەی ٣٠سم دەبوو، بەبێ ئەوەی بەچاوی خۆی بینیبێتی، پێشبینی ئەوەی دەکرد کە دەشێ زیندەوەرێک هەبێ خاوەنی ئەندامێکی تایبەتی بێت، یاخۆ باڵندەیەک هەبێ درێژی دەنووکەکەی ئەویش خۆی لە ٣٠سم بدات، بۆ ئەوەی بتوانێت ئەم گوڵە بپیتێنێت. لە ڕاستیشدا هەر وا بوو، ئەو جۆرە زیندەوەرانە دۆزرانەوە، باڵندەی وا بینراوە کە دەنووکیان چەندان جار درێژترە لە درێژی لەشیان!\nلێرەدا بۆ تێگەیشتنی پتر لە سازانی زیندەوەران، دەکرێ دیسانەوە پەنا ببەینە بەر چۆلەکەکانی داروین. ئەو چۆلەکانە کە جیاوزییەکی کەمیان لەگەڵ یەکدا هەیە، بێگومان دەبێت لەسەرەتادا لە یەک جۆرەوە هاتبن، یەک پێشینەیان هەبووبێ، واتە پێشتر لە شوێنێکی دیکەوە بە چەند پۆلێک هاتبنە ئەو دوورگانەی کە داروین لێکۆڵینەوەی لەسەر کردبوون. لە سەردەم و هەلومەرجێکی تایبەتییدا خۆراک زۆر بووە، کێبڕکێ ململانێ کەم بووە، بەمەش ژمارەیان یەکجار زۆر بووە، پاشان بە زۆربوونی ژمارەیان، ئەم جارە بەروبووم بەشیان ناکا و کێبڕکێ دروست دەکات. ئەگەر چەندانێک لەوانە خۆراکیان بگۆڕن، بۆ نموونە لە دانەوێڵەوە بکەنە کرم، ئەوا ئەمانە ڕزگاریان دەبێ لەو کێبڕکێیەی کە لەسەر دانەوێڵە هەیە، هاوکات دەبێ شێوە و پێکهایتەی دەنووکیان بگۆڕێت، بەوەی کە بچووک و تیژ بێ. ئەوانەشی دانەوێڵەی قەبارە گەورەتریان دەست دەکەوت، ئەوانە بوون کە دەنووکیان گەورە و بەهێز بوو، ئەمانەش مانەوە و سازان لەگەڵ ژینگەکەیاندا. بەرەبەرە بە ماوەیەکی درێژ کۆمەڵەی جۆر پەیدا دەبێ، هەریەکەشیان بۆ ئەو ناوچانە دەچن کە خۆراکی تایبەتیی خۆیانی لێیە. ئەم جیاوازیانە سەرەتا کێ دروستی دەکات؟ بێگومان بازدانە جینەکییەکان، بەو واتایەی کە سروشت ڕێبازێکی دیارکراوی هەیە، لە هەر دوورگەیەک چ تایبەتمەندییەک سووددارە ئەویان هەڵ دەبژێرێ.\nئەوەی داروین پێشبینی دەکرد کە بەسەر ئەو چۆلەکانەدا بێت بە کاریگەری ژینگە، لە لای گەلێک زانای هاوچەرخ بەکردارەکیی سەلمێندرا، لە ئەنجامی چەندجارەبوونەوەی ئەو هەموو تۆژینەوانەی لە پاش داروین، لەسەر ئەو چۆلەکانە دەکرێن. بەوەی گەر وشکەساڵی چەند جارێک بەدوای یەک بەردەوام بێت، ئەوا تۆوە بچووکەکان لەبەر کەمی شێداریان وشک دەبن و لەناو دەچن، ئەمەش دەبێتە هۆی مانەوەی تۆوە توێکڵە ڕەق و گەورەکان، دەرەنجام تەنیا ئەو چۆلەکانە لە ڕووبەرێکی دیارکراودا دەمێننەوە کە دەنووکیان بەهێزتر و گەورەترن لەوانی دیکە.\nسەرباری ئەوە داروین لە گەشتەکەیدا زۆر بیری لە کیسەڵەکانی گالاپاگۆس دەکردەوە، تا بۆی ڕوون بووەوە کە ئەو کیسەڵانەش دەبێت سەرەتا یەک بنەچەیان هەبووبێ، بەڵام لەبەر بوونی ژینگەی جۆراوجۆر، جیاوازی لە نێوانیاندا پەیدا بووبێ. لە چاوپێکەوتنێکدا بەرپرسی ئەو دوورگانە بە داروین دەڵێت، ئێمە لەم ناوچەیەماندا دەتوانین، چ چۆلەکەکان، چ کیسەڵەکان بەگوێرەی شێوەیان، زۆر بەچاکی بزانین کە هی کامە دوورگەن! ئەمە بۆ داروین لەو کاتەدا بابەتێکی بایەخدار بوو، بە جۆرێک کە بووە بەڵگەیەکی دیکەی گرینگ بۆ تیۆری پەرەسەندن.\nگونجانی زیندەوەران گەلێک هۆکاری جیاجیای هەیە، لە هەمووشیان گرینگتر وەک گوتمان، سازانی زیندەوەرانە لەگەڵ ئەو خۆراک و پێبژیوانەی کە لە ژینگەکەیاندا هەن. بۆ ئاژەڵان جۆری ئەو ڕوەکانەی هەن لە دەوروبەریاندا، بنچینەیەکی سەرەکییە بۆ مانەوەیان، هەروەها ئاژەڵانی دیکە کە لە هەمان ژینگەدا دەژین، گاریگەریان هەیە لەسەر یەکدی. وەک ئەوەی ئەگەر ئاژەڵە دڕندەکان لە ژینگەیەکدا هەبن، ئەوا لە بەرانبەری ئەمەدا دەبێت نێچیرەکانیان بە جۆرێکی وا بگونجێن کە بتوانن بەرگری بکەن و خۆ بپارێزن لێیان وەک، زلی قەبارە، هێزی شەڕکردن، غاردانی خێرا، توانی خۆشاردنەوە و چەندان تایبەتمەندی دیکە.\nئەم شێوازە لە کاریگەری لەسەر یەکدی، دەبێتە هۆی هاتنەدی کێبڕکێ، بەو واتایەی ڕوودانی جۆرە پەرەسەندنێک لە کۆمەڵەی جۆرێکیاندا، وا لە جۆرەکەی دیکە دەکات کە ناچار بێت پەرە بسێنێت. واتە ئەگەر شێر و پڵنگ بەرەبەرە ڕاکردنیان خێراتر و توانای ڕاوکردنیان چالاکتر ببێت، لە بەرانبەر ئەمەشدا ئاسک پەرە نەسێنێت، ئەوا بێگومان ئاسکی ئەو ناوچەیە بەرەو بنەبڕبوون دەچێت. بەم سووڕی هەڵبژاردنی سروشتی و کارلێکردنە دەگوترێت، پەرەسەندنی هاوبەش (co-evolution). نموونەیەکی زەق بۆ ئەمە، جۆرە سەلەمەندەرێکی پێستە زبری ئاوی هەیە، لەڕێی زنجیرەیەک لە پەرەسەندن گەیشتووەتە ئەو ڕادەیەی کە ژەهرێکی چڕی یەکجار کوشندە بەبەرهەم بهێنێت بۆ پەکخستنی نێچیرەکانی، لە بەرانبەر ئەمەدا جۆرە مارێک (مارە هێڵدارەکان) هەیە کە نێچیری ئەوە، وای لێهاتووە بەرگری لە دژی ئەو ژەهرە گەلێک بەهێز ببێت. دەرەنجام دەبینین ئەو پێشبڕکێیە کیمیایییە توندەی ئەمانە گەیشتووەتە ئەوەی کە چەندە سەلەمەندەرەکە ژەهرەکەی کوشندەتر دەبێت، ئاستی بەرگریکردنی ئەو جۆرە مارە بەرزتر ببێتەوە.\nجۆرەکانی سازان لە زیندەوەراندا\nسازانی زیندەوەران بە شێوە و جۆری جیاجیاکانییەوە لە گشت زیندەوەرێکدا، پێکەوە و لە زۆربەی ئەندامەکانی لەشدا بەدەر دەکەون، بەڵام بۆ ڕوونکردنەوەیەکی باشتر و جیاکردنەوەیان، دەتوانین چەند جۆرێکیان جارێکی دیکە دەستنیشان بکەینەوە.\nسازانی ڕە‌فتار: ئە‌و جۆرە ڕە‌فتار و کردە‌وانەن زیندە‌وە‌ران بەڕێوەی دەبەن بۆ مەبەستی جۆراوجۆر، ئەوانەی کە بۆ مانەوەیان پێویستە. ئەگەر سەیری جۆرە باڵندەیەک بکەین کە هە‌نگ دە‌خوات، دەبینین بە چ شێوەیەکی تایبەتی و سەیر ڕاویان دە‌کات، چۆنیش بە دە‌نووک و چڕنووکەکانی دەیان گرێت، تا هەنگەکان نەتوانن پێوەی بدەن. چەندان ڕەفتاری دیکە هەن وەک، خۆمەڵاسدان، ڕاونان، هەڵکوتانەسەر و پەلاماردان بۆ گرتنی نێچیر لە زۆربە‌ی ئاژەڵەکاندا، هەروەها چەمانەوە و خۆسووڕاندنی هەندێ جۆرە ڕوە‌ک بۆ ئە‌و لایە‌ی ڕۆشنایی لێوە دێ، نموونەی سازانی ڕەفتارن.\nسازانی پێکهاتەی لە‌ش: ئە‌و سازانانە‌ن کە لە لە‌شی زیندەوەرە جۆراوجۆرەکاندا دێنە کایە‌وە، بە‌رانبە‌ر بە پێکهێنە‌کانی ژینگە و زیندەوەرانی دەوروبەریان. تیژیی چاوی گەلێک باڵندە، بەهێزیی هەستی بۆنکردن لە چەندان ئاژەڵ، درێژی دە‌نووک و قاچی ئە‌و باڵندانە‌ی لە تە‌نکاوە‌کاندا بە‌دوای خۆراکدا دە‌گە‌ڕێن و زۆر تایبەتمەندی دیکە، نموونەی سازانی پێکهاتەکانی لەشن.\nسازانی فرمانە ناوە‌کییە‌کان: هە‌موو ئە‌و کردارانە دە‌گرێتە‌وە کە لە‌ناوە‌وە‌ی لە‌شی زیندە‌وە‌راندا جێبە‌جێ دە‌کرێن بۆ فرمانی تایبەتی و دروستکردنی ئاوێتە جۆراوجۆرەکان، لە هە‌رسکردنی خۆراک و دە‌رهاویشتنیان، چێکردنی تۆو و هێلکە، کۆئە‌ندامی هە‌ناسە‌دان، هەستەکی و هە‌موو کۆئە‌ندامە‌کانی دیکە. بەرگەگرتنی پەنگوین لە ساردترین ناوچەی سەر ڕووی زەویدا (سەهۆڵبەندەکان)، توانی خۆڕاگری وشتر بۆ چەندان ڕۆژ لە ژینگە‌ی گەرم و وشکی بیاباندا، بوونی ڕژێنی ژەهر لە دە‌می مار، ڕژێنی تاڵە‌کان لە جاڵجاڵۆکە، گۆڕینی ڕە‌نگی پێستی هەندێ جۆر لە خشۆکە‌کان، ئارە‌قە‌کردنی لە‌شی مرۆڤ بۆ بەرەنگاربوونە‌وە‌ی بە‌رانبە‌ر بە بە‌رزبوونی پلە‌ی گە‌رمی، نموونەن بۆ ئە‌م سازانە.\nلە‌مانە‌وە بەدە‌ر دە‌کە‌وێ کە ژیانی زیندە‌وە‌ران بە پە‌رە‌سە‌ندنێکی یە‌کجار درێژخایەن تێ پە‌ڕیووە، هەروەها چەندان گۆڕانی جۆرێک بۆ جۆرێکی دیکەی بە‌خۆیەوە بینیووە، بە شێوە‌یە‌ک ئە‌وانە‌ی نە‌یان توانیووە درێژە بە ژیانیان بدە‌ن بنە‌بڕ بوونە، ئە‌وانەشی ماونە‌تە‌وە توانی سازانیان هە‌بووە لە ژینگە‌کە‌یاندا.\nهەر سەبارەت بە سازانی زیندەوەران، خاڵێکی گرینگ هەیە پێویستی بە ئاماژەپێکردنە، ئەویش کە هەرچەندە تیۆری پەرەسەندن بەردەوام لە پلەپلەیی و گۆڕانی لەسەرەخۆ دەدوێ، بەڵام پەرەسەندن و سازانی زیندەوەران لە هەموو کات و شوێنێکدا هەمیشە لەسەرەخۆ و درێژخایەن نین، بگرە هەندێ جار دەشێ بەرەنجامەکان زۆر خێرا و کارا بن.\nچەند نموونەیەک دێنینەوە، تەنیا لەسەر ئەو سازان و پەرەسەندنە خێرایانەی کە مرۆڤ بووەتە هۆی سەرهەڵدانیان:\n- زاناکانی بنگەیەکی زانستی لە ساڵی ١٩٧١، کۆمەڵە مارمێلکەیەک کە لەسەر مەگەزەکان دەژیان، لە دوورگەیەک گواستەوە بۆ دوورگەیەکی دیکە لە وڵاتی (کڕواتیا). پاشان لە ساڵی ٢٠٠٨، چەند زانایەکی ئەو بنگەیە سەردانی ئەو دوورگەیەیان کرد بۆ تۆژینەوە لەسەر ئەو مارمێلکانە، زۆر پێیان سەیر بوو کە بینییان مارمێلکەکان گەلێک پەرەسەندنی بەرچاویان بەخۆوە بینیووە، جگە لە گۆڕانی خۆراکیان کە ببووە گژوگیا، زۆر پێکهاتەی دیکەی ناوەکیشیان تەواو گۆڕانی بەسەردا هاتبوو. ئەمە بەڵگەیەکی ئاشکرایە بۆ پەرەسەندن، کە تەنیا بە ٣٧ ساڵ کە دەکاتە ١٩ پشت، واتە نێزیکەی ٢ ساڵ بۆ هەر بەرەیەک لەو مارمێلکانە، بێگومان ئەمەش کاتێکی زۆر کورتە بۆ ئەو پەرەسندنە گەورەیە.\n- زاناکان کۆمەڵە ماسییەکی جۆری ناسراو بە گوپی (ئەو ماسییە بچووکە ڕەنگینانەی بۆ ڕازاندنەوە بەخێو دەکرێن)، لە دەریاچەیەک لە ناوچەی (ترینیداد) گواستەوە بۆ دەریاچەیەکی دیکە کە دوژمنەکانی ئەو جۆرە ماسییەی لێ نییە، بینییان بە ماوەی چەند ساڵێکی کەم، چەند گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی بەسەر ئەو ماسییانەدا هات. ئەمانە پێشتر قەبارەیان بچووک بوو، لە جووڵەشدا خێرا بوون هەتا بتوانن لەبەردەم دوژمنەکانیان ڕابکەن. بەڵام لە دەریاچە نوێیەکەدا لەبەر نەبوونی دوژمنەکانیان، لە ئارامی و خۆشگوزەرانیدا دەژیان، بەمەش قەبارەیان گەورەتر و جووڵەیان کەمتر بوو، هەروەها لەدوا قۆناغەکانی ژیانیاندا زاوزێیان دەکرد، کەمتریش بێچوویان دەهێنا، واتە وایان لێ هات بەتەواوی لەگەڵ ژینگە نوێیەکەدا بسازێن.\n- شارەزایان دەڵێن، فیلی ئەفریکا لەبەرئەوەی کە زۆڕ ڕاو دەکرێن لەلایەن مرۆڤەوە، بۆ وەدەستهێنانی کەڵبەکانیان (عاج)، بە نێزیکەی ٦٠ ساڵ، ئەو فیلانەی کە کەڵبەیان کورت و بچووکە ژمارەیان پتر بووە، کەواتە لێرەدا ئەو فیلەی کەڵبەی بچووکتر بێت، هەلی مانەوەی لە ژیانیدا زێدەتر دەبێت.\n- لە لایەکی دییەوە گواستنەوەی جۆرێکی نوێ بۆ ژینگەیەکی جیاواز، بۆ نموونە، بۆ کیشوەرێکی دیکە، نەک تەنیا دەبێتە هۆی پەرەسەندنی جۆرە نوێیەکە، بگرە گەلێک جار وا لە جۆرانەش دەکات کە پێشتر لە ژینگەکەدا هەبوون هان بدرێن، یاخۆ ناچار ببن کە چەند گۆڕانێکی خێرا و بەرچاو بەخۆوە ببینن. چونکە کاتێک جۆرێکی نوێ دێتە ژینگەیەک کە ژینگەی سروشتی خۆی نەبێت، ئەوا زۆر جار ئەو شوێنە هیچ دوژمنێکی ئەوی لێ نییە، بۆیە لێرەدا جۆرە نوێیەکە بە ئارەزووی خۆی ڕەفتار دەکات، دەرەنجام دەبێتە کارەساتێکی گەورە بۆ ئەوانەی لە بنەڕەتەوە لەم ژینگەیەدا بوونە.\nبۆقی ژاراوی جۆری (Cane Toad)، هێنرایە ئوسترالیا بۆ بەکارهێنانیان لە دژی مەگەزی زیاندەر بە قەمیشەشەکر، ئەم بۆقە جگە لەوەی کێبڕکێیەکی تەواو لەگەڵ بۆقەکانی دیکەی ئەو ناوچەیە دەکات، ئەو مارانەشی کە دوژمنی ئەون ناچار کردووە بگۆڕێن، بەوەی چەند بەشێک لەو جۆرە مارانە وایان لێ هاتووە، بەرگری پەیدا بکەن بەرانبەر بە ژەهری ئەو بۆقە. بەڵام ئەوی جێی سەرنجە هەندێک جۆری دیکەیان، بە ماوەیەکی کەم شێوازە بەرگرییەکی سەیر لە لایاندا پەرەی سەندووە، ئەویش کە بە نێزیکەی ٢٠ تا ٢٥ نەوە، قەبارەی سەری ئەو مارانە بە شێوەیەکی وا بچووک بووەتەوە کە نەتوانن چی دیکە ئەو بۆقە ژاراوییانە قووت بدەن، واتە بەرەبەرە هەڵبژاردنی سروشتی تەنیا ئەوانەی هێشتەوە کە توانای خواردنی ئەم جۆرە بۆقانەیان نییە!\n- ئاشکرایە کە پیسبوونی ژینگە و ئاوی دەریاکان کاریگەرییەکی فرە مەزنی هەیە لەسەر گشت زیندەوەرێکدا، چونکە پیسبوون وا لە جۆرێکی وەک ماسی دەکات، یان دەبێت بسازێت لەگەڵیدا، یانیش لەناو بچێت. یەکێک لە گەورەترین کارەساتەکانی ژینگە کە لەم بوارەدا ناسرا بێت، لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٩٤٧ تا ١٩٧٦ ڕووی دا، ئەویش کاتێک ڕووباری (هۆدسۆن) لە نیویۆرک، بەهۆی تێکەڵبوونی ئاوەڕۆی کارگەکانی (جەنەڕاڵ ئەلەکتریک)، بە جۆرە ژەهرێکی ترسناکەوە پیس بوو. زانایان جۆرە ماسییەکیان (frostfish) بینی کە لە قووڵایی ئەو ڕووبارەدا دەژیان لەناو نەچوون، ئەمەش لەبەرئەوە بوو کە چەند پەرەسەندنێک لە لایاندا بووە هۆکاری ئەوەی، ئەو ژەهرە لە چینەکانی شانەی چەورییاندا گل بدرێنەوە، بە شێوەیەک کە بتوانن بەرگرییەکی وا بکەن لەو ژەهرە، هەتا ئەگەر بگاتە ئاستی ١٠٠ هێندەش لەو بڕە ژەهرەی کە پێشان بەرگرییان لێی هەبوو، بە جۆرێک ببوونە بۆمبێکی ژاراوی ڕاستەقینە، بۆ هەموو ئەو ماسی و ئاژەڵانەی کە ئەوانەیان دەخوارد!\nهاریکاریی(Cooperation)، دەرەنجامێکی گرینگیی پەرەسەندنە لە گشت بوونەوەرێکی زیندوودا، پێچەوانەی کێبڕکێیە و بە گەلێک شێوازی جۆراوجۆریش بەدەر دەکەوێت. لەوانە هاریکاریی نێوان پێکهاتەکانی خانە لە زیندەوەرە یەکخانەکان، خانەکان لەگەڵ یەکدی، ئەندام و کۆئەندامەکانی لەش لە زیندەوەرە فرەخانەکان، دوو زیندەوەری یەک جۆر، نێوان زیندەوەرکانی جۆرە جیاوازەکان و چەندان شێوازی دیکە.\nسەرەتا لەوانەیە زۆربەمان لە وشەی (هاریکاریی)، وا تێ بگەین کە ئەنجامدانی بەندە بە خواست و ئارەزووی مرۆڤەوە، کردارێکیشە تەنیا لە نێوان مرۆڤەکاندا دەبینرێت، بەڵام واتەکەی لە بواری زیندەوەرزانیدا، بەلای هیچ چەمکێکی مرۆییدا ناڕوات. بۆیە پێویستە ئەوە ڕوون بکرێتەوە کە زیندەوەرەکان هەرگیز هەوڵی هاریکارییان نەداوە وەک داخوازی و پێویستییەک، بگرە ئەوەی هەبووە بەکاریان هێناوە، بەبێ ئەوەی خۆیان پێی بزانن.\nتاکە بەکتریایەک بەتەنیا هیچ ئایندەیەکی نییە، هەرگیزیش ناتوانێ لە چوارچێوەی وردایەتییەکی بەچاو نەبیندراو دەرچێت، چونکە گەلێک هۆکار هەن بتوانن پەرەسەندنی تاکە خانەیەک سنووردار بکەن. بۆیە لێرەدا بۆ زاڵبوون بەسەر ئەم گرفتە، ئەو زیندەوەرە ناچارە لە دەرەوەی خۆیدا بەدوای هاریکاریی بگەڕێ لەگەڵ ئەو خانانەی بە تەنیشتییەوەن، کە بێگومان هەر ئەو هاریکارییەی نێوان خانەکانە گوڕوتین بە پەرەسەندن دەدات. دەبێ ئەوە بڵێین کە بەبێ بوونی هاریکاریی، ژیان هەتا ئێستەش لە قۆناغی یەکخانەیی سادە دەمایەوە، لەبەرئەوەی خانەیەکی تاک دەبووایە خۆی بەتەنیا لە ڕووبەرێکی بەرتەسکدا، گشت ئەو کردارە ناوەکییانە و ئاڵوگۆڕکردن لەگەڵ ژینگەدا ئەنجام بدات کە پابەندن بە چەندان یاسای سروشتی جۆراوجۆر.\nئەگەر بنۆڕینە بەکتریاکانی ناسراو بە (میکسۆبەکتریا)، زۆر بەچاکی سوودەکانی هاریکاریی دەبینین. ئەمانە بۆ هاتوچۆکردن، ڕێی خلیسکان بەسەر چینێکی لووس دەگرنە بەر کە بەخۆیان بە دەردانی جۆرە ماددەیەکی سابوونی چێیان کردووە. توانی جووڵە و جێگۆزی هۆکارێکی گرینگە بۆ پەرەسەندن و سازانیان لەگەڵ ئەو ناوەندەی تێدا دەژین، بۆ دەسکەوتنی خۆراکیش پێکەوە هێرش دەکەنە سەر بەکتریاکانی دی و پەردەی خانەکانیان بە ئەنزیمێک هەڵدەوەشێننەوە و ناوەڕۆکەکانیان هەڵدەلووشن، ئاشکراشە هێرشی بەکۆمەڵ گەلێک کاراترە لە هێرشی تاکە بەکتریایەک، ئەمەش کتومت وەک کاریگەری پەلاماری گەلەگورگێکە، بە بەراوردکردن لەگەڵ یەک گورگدا.\nبەهەمان شێوە لە تاکە زیندەوەرێکی فرەخانەدا، هاریکاریی لە نێوان خانەکان و کۆئەندامەکان گرینگییەکی زۆری بۆ پەرەسەندن و چوونیان بەرەو ئاڵۆزی پتر هەیە. سەرباری ئەمانە زیندەوەرە ئاڵۆزەکان پێویستییان بەبوونی جۆرە تایبەتمەندییەکی دیکەی نوێیە ئەویش هۆش، یان بیرەوەرە، کە نیشانە دەنێرێ و فەرمان دەداتە گشت خانەیەک، بۆ ئەوەی هەریەکەیان کاری خۆی بەجێ بگەینێت، لە چێکردنی شانەکان و ئەندامە جیاجیاکانی لەش، لە جێی دیارکراوی خۆیاندا. پەرەسەندن ماوەیەکی یەکجار دوورودرێژی گەرەک بوو، هەتا ئەم ئاکارە سەرەکییە جێگیر ببێت، ئەمەش بە نیشانە گشتییەکانی هەموو ڕوەک و ئاژەڵە فرەخانە ئاڵۆزەکان دەژمێردرێت.\nلەدوای هاریکاریی لە نێوان کۆمەڵەی وردەزیندەوەرە یەکخانەیییەکان و لەشە فرەخانەیییەکان، شێوەیەکی دیکەی هاریکاریی و گەلێکۆیی لە نێوان تاکەکانی جۆرەکاندا دەبینرێن.\nئەو مێرووانەی بەکۆمەڵ دەژین وەک، هەنگ و مێروولە، جۆرە ڕەفتار و ئاکارێکی بۆماوەیی پێوەندی و فرمانەکانی هەر تاکێک لەو کۆمەڵگانەدا بەڕێوە دەبات. لێرەشدا تاک بەتەنیا هیچ بەهایەکی نییە، لە چالاکییە گشتییەکان، هەموو تاکەکان کار دەکەن بۆ سوود و بەرژەوەندیی گشتی.\nلەناو شانەی هەنگدا یەک دانە شاژن، ژمارەیەکی کەمیش نێرینەی تێدایە، کەچی ژمارەی کارەکەرەکان گەلێک جار خۆی لە دەیان هەزار دەدات. ئەو کارەکەرانە توانی زاوزێکردنیان نییە، بگرە هەموو ژیانیان کۆکردنەوەی شیلەی گوڵ، چاودێریکردنی کاروباری شانە و پێدانی خۆراکە بە کرمۆکەکان (کرمۆکەهەنگ)، هەروەها ئەمانە بەردەوام بەرگری دەکەن لە شانەکایان و ئامادەن خۆیان لە پێناویدا بەخت بکەن.\nلێرەدا با دەستبەجێ پرسیارێک بکەین و بڵێین، ئایە ئەم خۆبەکوشتدانە لە ڕوانگەی پەرەسەندنەوە، دەبەنگی ئەو هەنگانە ناگەینێت؟ چونکە شتێکی سەیرە کە کاتێک تۆ نەتوانی زاوزێ بکەیت و نەوە بنێیتەوە، کەچی خۆت بەکوشت بدەیت لە پێناو ئەوانەی دیکەدا! لە ڕاستیدا ئەو ڕەفتارەی ئەم کارەکەرانە هەمووی لەپێناو درێژەپێدانی مانەوەی جینەکانی هەنگە لە ژیاندا، بێگومان ئەمەش مەبەستێکی هەرە گرینگیی گشت جۆرێکە. ئەوەی جێی سەرنجە، شاژن بە دوو شێوازی جیاواز هەریەک لە نێرینە و کارەکەر دادەنێت، نێرینەی هەنگ بەپێچەوانەی کارەکەرەکان، لە ئەنجامی کرمۆکەیەکی نەپیتێنراوەوە دێتە بەرهەم، بۆیە جینی نێرینەکان دەبنە لەبەرگرەوەیەکی کتومتی جینەکانی دایکیان. پیتاندنی شاژن لەڕێی یەک لەو نێرینانەوە ئەنجام دەدرێت، لەبەرئەوەش کارەکەرەکان بەرهەمی کرمۆکە پیتێنراوەکانن، بۆیە دەبینین کە ئەوانە هەڵگری دوو جینن، یەکێکیان هی دایکیانە، ئەوەی دیکە هی باوکیانە. ئەو جینەی کە کارەکەرەکان لە باوکیانەوە وەری دەگرن، لە لای هەموواندا بەتەواوی هاویەکە، چونکە ئەمەیان لە باوکێکەوە هاتووە کە لەوە زیاتر هیچی دیکەی نییە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کە ئەوانە لە ڕووی جینەکییەوە تا ڕادەیەکی زۆر لێک بچن. لەناو شانەدا کێبڕکێ لەسەر هەڵبژاردنی جینی چاکتر لە نێوان ئەو کارەکەرانەدا نییە، هەروەها ئەو جۆرە جینە، لەبەرئەوەی لەناو شانەکەیاندا تاکە جین نییە، بۆیە خۆبەختکردنیان لەپێناو ئەوانی دیکەدا، بەگوێرەی پەرەسەندن بە زیانێکی گەورە ناژمێردرێت.\nیەکێکیش لەو نموونانەی هاریکاریی لە نێوان دوو زیندەوەری جیاواز لە یەکدی ئەویە: جۆرە مۆرانەیەک هەیە، هەموو ژیانی لەسەر گۆڕینی تەختەدارە بۆ شەکر. زاناکانی زانکۆیەکی ئەمەریکی کاتێک ویستیان لە چۆنەتی ئەو کردارە بکۆڵنەوە، بۆ ئەوەی ئەوانیش بە شێوەیەکی دەسکرد وەک ئەو مۆرانانە تەختەدار بکەنە شەکر، گەلێک سەرسام بوون ئەو دەمەی بینیان کە سەدان جۆرە بەکتریا لەناو زگی ئەمانەدا هەن، بە نۆرە تەختەدار هەڵدەوەشێننەوە و دەیان گۆڕن بۆ شەکر، لەڕێی دەیان هەزار جۆرە ئەنزیم! بێگومان بەبێ بوونی ئەو هاریکارییە، ئەم مۆرانانە هەرگیز ناتوانن بژین، بە شێوەیەکی وەهاش پەرەیان سەندووە کە ئەو بەکتریانە ئەو کارانەیان هەتاهەتایە بۆ ئەنجام بدەن.\nهاریکاریی و یارمەتیدانی یەکدی پەرەسەندنێکی مەزنە لە لای ئاژەڵە باڵاکاندا، چونکە ئەم کردارە هەلی مانەوەی جۆرەکان لە ژیاندا زێدەتر دەکات، بۆیە شتێکی سەیر نییە، گەر ئەو هاریکارییە بەزەقی لە ئاژەڵە نێزیکەکان بە مرۆڤەوەی، وەک شیمپانزیدا ببینرێن. مەیموونەکانی جۆری شیمپانزی لە هاریکارییدا لەگەڵ کۆمەڵەکەیان و هەتا لەگەڵ کۆمەڵە دوورەکانی جۆرەکەی خۆیاندا گەلێک چالاکن، ئەمانەش ئامادەن بۆ خۆبەختکردن لە پێناو جۆرەکەیاندا. لە جیهانی ئەو شیمپانزیانەدا کرداری هاریکاریی بەڕێوە دەچێت، لە پەیداکردنی خۆراک و پاراستنی خێزان، هەروەها گەیشتن بە پایەیەکی (کۆمەڵایەتی) لە نێرینەکانیاندا. نێرینەکان زیاتر پێویستیان بە هاریکاریی یەکدی هەیە، چونکە نێرینە بەدرێژایی ژیانی لەناو کۆمەڵەکەیدا دەمێنێتەوە، کەچی مێیینە کە پێ دەگات، لەوانەیە بە نیازی زاوزێکردن لەگەڵ نێرینەی کۆمەڵەیەکی دیکە، کۆمەڵەکەی خۆی بەجێ بهێڵێت.\nبێچووەکانی شیمپانزی هەتا نێزیکەی چوار ساڵ پێویستیان بە چاوەدێری دایکیان هەیە، بۆیە مێیینەکان بەشێکی زۆری ژیانیان لە پێناو بەخێوکردنی بێچووەکانیان دەبەنەسەر، ئەمەش وایان لێ دەکات بواری تەواویان بۆ نەڕەخسێت، وەک نێرینە بگەنە پایە کۆمەڵایەتییە بەرزەکان. گوتمان کە نێرینە ئەرکی سەرەکیی بەدەستهێنانی خۆراکە، بێگومان ئەوەشیان لە هەر هەموو کارەکانی دیکەی نێرینە بایەخدارترە، بۆیە نێرینە زاڵ و دەسەڵاتدارە لە کۆمەڵگەی شیمپانزیدا. خۆراکی بنەڕەتیی شیمپانزی میوەیە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی بەردەوام بەدوای میوەی پێگەیشتوو بگەڕێت، خۆراکیشی لەو گەڕانانەدا گۆشتی ئەو ئاژەڵانەیە کە ڕاویان دەکات، ئاشکراشە کە ڕاوکردن پێویستی بە گەلێکۆیی و هاریکاریی هەیە. ئەوەی گرینگە لێرەدا بگوترێت کە زاناکان پەنا دەبەنە بەر ڕاڤەکردن و شیکردنەوەی ڕەفتاری ئەو ئاژەڵانە، بەتایبەتیش ئەوانەی کە لە مرۆڤەوە نێزیکن، بۆ زانینی سەرچاوە و بنچینەی گەلێک هەڵسوکەوت و ڕەفتاری مرۆیی لەم بوارانەدا.\nلەم چەند دێڕەی سەرەوە دەگەینە ئەوەی کە هاریکاریی وەک دەرەنجامێکی پەرەسەندن، هۆکارێکی پڕبایەخە بۆ گشت زیندەوەرێک. مرۆڤیش لەڕێی بیر و هۆشە بێهاوتاکەیەوە توانیوویەتی تاکەکانی دەوروبەری بناسێ، ڕەفتار و هەڵسوکەوتی لەگەڵ یاسا و ڕێساکانی کۆمەڵگەکەیدا بگونجێنێ. هاریکاریی و گەلێکۆیی نێوان مرۆڤەکان و هەستکردنی تاکەکان بە ئەرک و فرمانەکانیان، دەبێت وامان لێ بکا بنۆڕینە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی وەک یەکەیەکی پەرەسەندوو. ئەو کۆمەڵانەی کە یەکگرتوون و هاریکاریی و پێوەندی بەهێز لە نێوان تاکەکانیدا هەن، کۆمڵگەیەکی ساغ و پتەو بەبەرهەم دەهێنن، بەمەش ئەگەری مانەوەیان پتر دەبێت. دوا هەنگاوی هاریکاریی لە کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی لە (زمان)دا، واتە لە ئاخاوتن و ئاڵوگۆڕکردنی بیروڕا بەدەر دەکەوێت. لەڕێی ئەم ئاکارەوە کەڵەکەبوونی زانیاری و شارەزایی لە لای کۆمەڵگەکەیدا زۆرتر دەبێت، ئەمەش پتر بەرەو پێشەوەی دەبا و بنچینەی ڕۆشنبیری و ژیار و شارستانییەتی پتەوتر دەکات.\nململانە لە‌پێناو مانە‌وە‌دا\nململانە لە‌پێناو مانە‌وە‌دا (Struggle for existence)، هۆکارێکی کارای پە‌رە‌سە‌ندنە، ڕێسایە‌کیشە لە ژیانی گشت بوونە‌وە‌رە زیندووەکاندا بە‌دی دە‌کرێ. هە‌موو زیندە‌وە‌رێک لە ژیانیدا لەگەڵ دەوروبەرەکەی بەردەوامە لە ململانە و کێبەرکێ، هە‌وڵیش دە‌دا بە‌سە‌ر هە‌موو ئە‌و شتانە زاڵ بێت کە هە‌ڕە‌شە لە بوون و مانە‌وە‌ی دە‌کەن. گشت کردارە‌کانی گۆڕان، هەڵبژاردنی سروشتیی، ململانەکان، ئاکارە سازاوەکان و چەندان نیشانە و تایبەتمەندی کە کەڵەکە دەبن و دەگوێزرێنەوە بۆ نە‌وە‌ی داهاتوو، هەموویان بۆ ئەوەن جۆرەکان بپارێزرێن و بمێننەوە.\nئەم مانەوەیە لە چەندان شێوازدا خۆی دەنوێنێت. بۆ نموونە، مێیینەی ئەو جۆرە ماسییەی کە تەنیا یەک هێلکە دادەنێت، پێویستە ئەو هێلکەیەی چەند تایبەتمەندییەکی ئەتۆی هەبێت، وای لێ بکا بەئاسانی لەناو نەچێ، لەبەرئەوەیە دەبینین کە توێکڵی هێلکەکە ڕە‌ق و دە‌رزیلە‌دارە، ئەو دەرزیلانەش بۆ ئەوەن تا بەچاکی ئەو هێلکەیە لەسەر خاکی بن ئاودا جێگر بێت. ئەو باڵندەیەش کە لە شوێنە بەرزە بە‌ردینییە‌کان هێلانە دە‌کات، وای لێ هاتووە هێلکە‌ی قووچە‌کی دابنێ کە چەقی گرانایی بکە‌وێتە ناوە‌ڕاستی، بە‌مە‌ش هێلکە‌کە توانی سووڕانە‌وە‌ی هەبێت بە هە‌موو لایە‌کدا، بەبێ بوونی مە‌ترسی لە کە‌وتنە خوارە‌وە‌ی. بەڵام ئە‌و زیندەوەرانەی کە چە‌ند ئاکار و تایبە‌تمە‌ندییە‌کی دیارکراوی لەو جۆرانەیان نییە، بۆ مەبەستی نەوەنانەوە، دەبێت دانان و هێنانی ژمارەیەکی زۆر لە هێلکە، یان بێچوو ئەنجام بدەن. نموونەی ئەمانەش، دانانی ملیۆنان گە‌رایە لە زۆربە‌ی جۆری ماسییە‌کاندا، یان زاوزێکردنە یەک لەدوای یەکەکان و هێنانی ئەو هەموو بێچووانەیە لە شیردەرێکی وەک مشک، یاخۆ لە هەندێ جۆرە بە‌کتریادا کە تاکە یە‌ک دانەیان، تەنیا لە ماوە‌ی دوو ڕۆژدا، بە دابەشبوون دە‌بێتە نێزیکە‌ی ٥٠ ملیار!\n١- ململانە لە‌گە‌ڵ هێزە سروشتییە‌کان: ئەو پێوە‌ندییانەن کە زیندە‌وە‌ران هە‌یانە لە‌گە‌ڵ ژینگە‌ی دە‌وروبە‌ریاندا. ڕوە‌کە بیابانییە‌کان زۆربە‌یان گە‌ڵاکانیان نووکە و دڕکیان هە‌یە، بۆ ڕێگرتن لە بەهە‌ڵمبوونی ئاو. بەڵام ئە‌و ڕوە‌کانە‌ی لە‌شوێنە بڵند و ساردە‌کان دە‌ژین، زۆربەیان ڕوە‌کی کورتن، لە لایە‌ک تا بە‌رگە‌ی بایە بەهێزە‌کان بگرن، لە لایە‌کی دییەوە سوود لە‌و گە‌رمییە وە‌ربگرن کە لە چینگە‌لە نزمە‌کانی هە‌وادا هەیە.\n٢- ململانەی نێوان جۆرە‌کان: ئە‌و ململانانە دە‌گرێتە‌وە کە لە نێوان جۆرە‌کانی زیندەوەراندا هەیە.\n* جۆرە‌کانی ڕوە‌ک لە‌گە‌ڵ یە‌کدیدا: زۆر جۆرە ڕوە‌ک هە‌ن زیان بە ڕوە‌کی لە‌تە‌ک خۆیان دە‌گە‌یێنن.\n* ئاژەڵەکان لە‌گە‌ڵ ڕوە‌کەکاندا (بەپێچەوانەوەش): زۆربەی ئاژەڵەکان ڕوە‌ک دە‌خۆن، هەروەها هەندێ جۆرە ڕوەک هەن مێروو و زیندەوەری دیکە دەخۆن(*). ململانە لە ڕوەکەکاندا بەرانبەر بە ئاژەڵەکان وا دە‌کات، چە‌ند ئاکارێک لە لایان پەیدا ببێت، بتوانن خۆیان بپارێزن و بمێننەوە وەک، بوونی دڕک و تامی ترش و تاڵی، لە گەڵا و بەرەکانیاندا.\n* جۆرە‌کانی ئاژەڵ لەگەڵ یەکدیدا: زۆر جۆرە ئاژەڵ هەن ئاژەڵی دیکە دەخۆن. ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی لە لای هەریەکە لە پەلەماردەر و نێچیردا، کۆمەلێک تایبەتمەندی سووددەر پەیدا ببێت، بۆ ئەنجامدانی ئەو ململانانەی کە هەن.\n٣- ململانەی نێوان تاکە‌کانی یە‌ک جۆر: ئە‌و کێبڕکێ و شەڕانەن ڕوو دە‌دەن لە یە‌ک جۆرە ئاژەڵدا بۆ زاوزێکردن و بۆ گە‌یشتن بە خۆراک، لەڕوەکیشدا ئەو ململانانەن بۆ گەیشتن بە سەرچاوەی ڕووناکی، وەک هەوڵی داری دارستانەکان بۆ درێژی قەد و بەرزبوونیان، بۆ گەیشتن بە زیاترین بڕ لە تیشکی خۆر.\nئەم ململانە و کێبڕکێیانە لە مرۆڤدا لەم لایەنانەوە زۆر بەزەقی دەرناکەوەن، ئەویش لەبەرئەوەیە کە مرۆڤ بەتەواوی بووەتە بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتی، هەروەها لە مرۆڤدا مێشک (هۆشمەندی)، جێی زۆربەی سازان و ململانەکانی گرتۆتەوە. چونکە ئەو مێشکەی کە هەیەتی هەتا ئەگەر هی مرۆڤە سەرەتایییەکانیش بێت، گەلێک زیاترە لە مێشکی نێزیکترین ئاژەڵ بە مرۆڤ. مرۆڤ دەتوانێت لە گشت ناوچەکانی ئەم جیهانەدا بژیت، لەڕێی ئەو کەرەستە و ئامرازانەی کە دەسکردی خۆیەتی، وای لێهاتووە لە ساردترین و گەرمترین شوێندا ژیان بباتەسەر، هیچ پێویستیشی بە مووی چڕ و بە گلدانەوەی چەورییەکی زۆر نەبێت لە لەشدا. بەخۆی خۆراک و گشت پێبژیوەکانی دابین بکات و بەبەرهەمیان بهێنێت، بۆیەش وەک زیندەوەرانی دیکە نییە، کە دوژمن و نێچیری تایبەتی هەبێت. هیچ بوونەوەرێک نییە، ئەمڕۆ پێی بگوترێ دوژمنی سروشتیی مرۆڤ، بەڵام دەکرێ هەموویان نێچیری ئەو بن. کاتی خۆی جۆرێک نەبووە، بۆی بکرێت هاوسەنگی لە سروشت تێک بدات، یان ژیانی سەر زەوی بشێوێنێت، کەچی مرۆڤی ئەمڕۆ دەتوانێت، نەک ژیانی خۆی بەتەنیا، بگرە ژیانی گشت زیندەوەرانیش بخاتە بەر مەترسی و هێڕشی لەناوچوون، کە بەداخەوە هەندێ جار واشی کردووە.\nئە‌و ململانە و کێبەرکێیانەی زیندەوەران کە لێیان دواین، لە لای دارویندا بوونە بنچینەی داڕشتنی چەمکی (هەرمان بۆ چاکترین).\nهەرمان بۆ چاکترین\nهەرمان بۆ چاکترین (Survival of the fittest)، بریتییە لە: بوونی چە‌ند نیشانە و تایبەتمەندییەکی دیارکراو لە زیندە‌وە‌راندا وەک، هێز، مەزنی قەبارە، زیرە‌کی و گەلێکی دیکە، بۆ بە‌رگە‌گرتن لە بە‌رانبە‌ر گۆڕانکارییە‌کانی ژینگە و بە‌کارهێنانیان بۆ سە‌رکە‌وتن، لە‌و ململانانە‌ی بەرەو‌ڕوویان دە‌بێتە‌وە. ئە‌و تایبەتمەندییانە لە زیندە‌وە‌رێک بۆ یە‌کێکی دیکە جیاوازن، چونکە هۆکاری بەرگەگرتن و سەرکەوتن لەو ململانانەدا، ڕەنگە لای جۆرێک هێز، گەورەیی و زلی لە‌ش، خێرایی ڕاکردن، لای هەندێکیش جوانی و زیرە‌کی، یان هەر تایبەتمەندییەکی دیکە بێت. لەگەڵ ئەوەش دەبینین هەندێ زیندەوەر هەن، هیچ کامە لەو نیشانە ناسراوانەیان تێدا نییە، کەچی ملیۆنان ساڵە جۆرەکەیان هەر ماوە. ئاژەڵێکی نەرمی وەک کیسەڵ کە لە جووڵەیدا گەلێک خاو و هێواشە، گەر ئەو قاوغە ڕەقەی نەبێت، چی دیکەی هەیە بۆ خۆپاراستن و مانەوەی بەو تەمەنە درێژە لەژیاندا. کەواتە بەهۆی بوونی چەند تایبەتمەندییەک (سە‌رکە‌وتووان) دە‌مێننە‌وە و گە‌شە دە‌کە‌ن و وەچە دە‌نێنە‌وە، (دۆڕاوانیش) بەرانبەر بە هەلومەرجی جۆراوجۆر و گۆڕانکارییەکانی ژینگە بەرەبەرە لە‌ناو دە‌چن، تا وای لێدێ بەتەواوی بنە‌بڕ دە‌بن.\nلە لایەکی دییەوە، هەندێک تایبەتمەندی هەن تەنیا بۆ ئەو کات و ماوەیە پێویستن کە بۆ مانەوەی جۆر گرینگن، نەک بۆ مانەوەی تاک، چونکە سوودی تاکی هەر زیندەوەرێک تا ئەو کاتەیە کە زاوزێ دەکات. بەو واتایەی ئەگەر پاش نەوەنانەوە ئەو زیندەوەرە بمرێت، زیانێکی وای بۆ جۆرەکەی نابێت، لەبەرئەوەی جۆرەکەی هەر دەمێنێت و بەردەوام دەبێت لە ژیاندا، بۆیەش دەبینین لە پەرەسەندندا هیچ شتێک نییە، وا لە بوونەوەرێکی زیندوو بکات کە (نەمر) بێت. مەرگ ئەگەر لای مرۆڤ واتایەکی یەکجار قووڵ و بابەتێکی هەستیار بێت، هیچ کاتێک لە لای هەڵبژاردنی سروشتیی بەو شێوەیە نییە، نە بەرانبەر بە مرۆڤ و نە زیندەوەرانی دیکە. چونکە درێژی تەمەن و نانەوەی نەوەی زۆر، گەلێک کێشەی مەزنی لەدواوەیە و کارێکی سادە و سانا نییە، لەبەر بوونی ململانێی بەردەوام و سنووردارییەتی خۆراک و ژینگەی لەبار.\nپێویستە ئاماژە بەوەش بکەین کە چەندان زاراوەی پەرەسەندن بە تێگەیشتنێکی هاوچەرخانە، یە‌کە‌مین جار لە لای فە‌یلە‌سوفی بە‌ناوبانگ، هێر‌برت سپێنسە‌ر (١٨٢٠ - ١٩٠٣) بە‌کار هێنراوە. یەکێکیش لەوانە (هەرمان بۆ چاکترین)ە، ئە‌م زاراوەیەی مانەوە بۆ چاکترین، لای سپێنسەر بۆ ڕاڤینی پە‌رە‌سە‌ندنی کۆمە‌ڵگە‌کان بووە، نە‌ک بۆ پە‌رە‌سە‌ندنی زیندە‌وە‌ران. داروینیش هە‌رگیز نەی گوتووە ئە‌وانە‌ی لە‌م ململانانە‌دا دەرباز دەبن، بەهێزترین، یان چاکترین جۆری زیندە‌وە‌ران بن، هە‌موو کاتێکیش جەختی لە‌سە‌ر ئە‌وە دەکردەوە کە مەبەست لە پە‌رە‌سە‌ندن ئە‌وە نییە، زیندە‌وە‌ران بە‌رە‌و ئاستێکی چاکتر و باشتر بچن، بگرە ئە‌وانە لە ژیاندا دە‌مێننە‌وە، پتر گونجاو و سازاون لە‌گە‌ڵ ژینگە‌کەی دە‌وروبە‌ریاندا. لە‌وانە‌یە ئە‌و جۆرە زیندە‌وە‌رانە‌ی لە ڕۆژگارێکدا بنە‌بڕ بوونە باشتر و جوانتر، یاخۆ بەهێزتر بووبن (دایناسۆرە‌کان)، لە‌وانە‌ی ئە‌مڕۆکە هە‌ن، کەچی بەبوونی چە‌ند هۆکارێکی جیاجیا نە‌یان توانیووە خۆیان لە‌گە‌ڵ ژیانی نوێدا بسازێنن. لەبەرئەوەشە لە‌م نووسینە‌دا چەندان جار ئەم چەمکە ڕوون کراوەتەوە، چونکە زاراوە‌ی هەرمان بۆ بەهێزترین، یان چاکترین، واتەی پڕاوپڕی ئەو کردارە ناگەینێ کە داروین مەبەستی بووە، بۆیە لێرەدا (هەرمان بۆ سازاوترین)، لە هە‌موو زاراوە‌کانی دی سازاوترە!\nڕەنگە زۆربەمان کاتێک لە بیرۆکەی هەرمان بۆ بەهێزترین ڕامێنین، یەکسەر بیر و هۆشمان بۆ شەڕی نێوان بەرانە کێوییەکان و نێرینەی ئاژەڵەکانی دیکە بچێت، ئەوەی کە زۆرترین خۆراکی دەست دەکەوێت، یان بە مێیینە دەگات و زاوزێی لەگەڵدا دەکات، بێگومان دەبێ بەهێزترینەکەیان بێت، بەوەی کە هەر ئەویشە نەوە دەنێتەوە و درێژە بە مانەوەی جینەکانی دەدات لە بەرەکانی داهاتوودا.\nبەڵام لە ڕاستیدا کێبڕکی لەپێناو مانەوەدا لەمە ئاڵۆزترە، لەبەرئەوەی لە سەرەتاوە کێبڕکێ لەسەر خۆراکە، پاشان لەسەر زاوزێکردن و خێرایی زۆربوون، لەدوای ئەمانەشەوە کە لە هەموویان گرینگترە دەبێت نەوەیەکی وا بەبەرهەم بێت کە ئەمیش بتوانێ زێدە ببێت. جگە لەمانە گەلێک هۆکاری دیکەی سەرەکی هەن کە بۆ مانەوەی زیندەوەران لەژیاندا پێویستن، بەوەی زۆر جار سەرکەوتن بەسەر ئەو بەربەست و کێبڕکێیانە، پێوەندییەکی ئەوتۆی بە بوونی هێز نییە، ئەمەش وا دەکات گەلێکمان بەهەڵە تێبگەین لە کێبڕکێ و زۆرانبازی لەپێناو مانەوەدا.


عه‌بدولره‌حمان سدیق January 16, 2022 وتار و بیروڕا\nچونكە ئەركە ژینگەییەكان زۆر گەورەترن لە تواناكانی دەستەی ژینگە و دەستەی ژینگەش وەك ژینگەی حكومەتی پێویستی بەوەیە لە ڕێگەی ئەم ئەنجومەنی پاراستن و چاككردنی ژینگەوە ببێتە حكومەتێكی ژینگەیی، بۆیە دەستەی ژینگە دەستەیەكی چاودێریی و هەماهەنگییە و كار دەكات لەسەر هەڵسەنگاندنی كاریگەرییە ژینگەییەكان و، هەماهەنگیی لەگەڵ وەزارەت و دەستە جێبەجێكارەكان و بڵاوكردنەوەی هۆشیاریی ژینگەیی و، ئامانجەكانی دەستەش بریتین لە: پاراستنی ژینگەی خاوێن و چاككردنی ژینگەی پیسكراو و كاركردن بە چەمكی گەشەپێدانی بەردەوام، ئامرازەكانی دەستەش بریتین لە: بایەخدان بە بڵاوكردنەوەی هۆشیاریی ژینگەیی و كاراكردنی یاسا و ڕێنماییە ژینگەییەكان و گواستنەوەی تەكنۆلۆژیای نوێ.\nلێرەوە كاری ڕۆژانە و ئاسایی دەستەی ژینگە بەم شێوەیەی لای خوارەوەیە:\n1. ڕەزامەندیدان، یان ڕەزامەندیی نەدان بە پڕۆژەكان لە جۆری پیشەسازی، پیشەسازیی خۆراك، خزمەتگوزاری، نیشتەجێكردن، بازرگانی، كشتوكاڵی، تەندروستی، مۆڵەتی ڕاو، ماددەی تیشكاوەر.\n2. كەیسەكانی دادگا وەك سكاڵا، سزا، پێبژاردن، بەڵێننامە.\n3. بەدواداچوون و پشكنین بۆ پڕۆژەكان.\n4. پشكنینی تاقیگەیی.\n5. سەپاندنی ڕووبەری سەوزایی.\n6. هۆشیاركردنەوەی ژینگەیی لە بوارەكانی: كۆڕ و سیمینار و وۆڕكشۆپ و بەرنامە و دیداری میدیایی و پەروەردەی ژینگەیی لە ناوەندەكانی خوێندندا و، كۆكردنەوەی ئارەزوومەندانەی ڕێكخراوە ژینگەییەكان لە بۆردی ڕێكخراوەكاندا و، پێشوازیكردن لە خاوەن دەستپێشخەرییە ژینگەییەكان.\nدەستەی ژینگە لە ڕێگەی ئەنجومەنی پاراستن و چاككردنی ژینگەوە هەماهەنگیی باشی لەگەڵ تەواوی وەزارەتەكان هەیە و، لە بواری كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاویشەوە نوێنەری وەزارەت ڕۆڵی سەرەكیی هەیە لە خستنەڕووی ڕێكارە ژینگەییەكان و ئەركە ژینگەییەكانی وەزارەتی كشتوكاڵ لە بواری دارستانەكان، نەمامگەكان، پاشماوە كشتوكاڵییەكان، پەینی كیمیاوی، بەنداوەكان، بیرەكان، كانەكان، بە ئاراستەی جێبەجێكردنی ئەم ڕاسپاردانە و زۆری دیكەش وەك ئەمانەی لای خوارەوە:\n1. كاراكردن و كاركردن بە ماددە و بڕگەكانی یاسای ژمارە 10ی ساڵی 2012ی تایبەت بە پاراستنی دارستان.\n2. پاراستنی زەوییە كشتوكاڵییەكان لە كشانی ئاسۆیی شار و شارۆچكەكان و بایەخدان بە بینای ستوونی.\n3. نەمامگەكان پۆڵێن بكرێن و زانیاریی وردیان لە بارەوە بدرێت لە ڕووی ژمارەیان، سوودمەندان لێیان، گرفتی فەرمانبەر و كارمەندەكانیان، پێدانیان بە كەرتی تایبەت بە مەرجی دیاریكراو.\n4. چارەسەركردنی پاشماوە كشتوكاڵییەكان بە سوودوەرگرتن لە تەكنۆلۆژیای سەردەم پاش دیاركردنی بڕی پاشماوەكان، زیانەكانیان، ڕێگەكانی چارەسەركردنیان.\n5. چاودێریكردنی وردی پڕۆسەی بەرهەمهێنان و هاوردەكردنی پەینی كیمیاوی لە ڕووی زانینی جۆرەكانیان، شوێنی هاوردەكردنیان، چۆنیەتی كۆگاكردنیان، جۆری زیانەكانیان، شێوازی بەكارهێنانیان.\n6. هەوڵدان بۆ تەواوكردنی ئەو بەنداوانەی كە زۆر پێویستن، هەروەها هەوڵدان بۆ چارەسەركردنی بەنداوە كۆنەكان و دەستكردن بە دیزاینكردنی بەنداوە پێشنیاركراوەكان.\n7.هەوڵدان بۆ كەمكردنەوەی پڕۆسەی هەڵكەندنی بیری نوێ و پاراستنی ئاوی ژێر زەوی.\n8. هەماهەنگیكردن لەگەڵ وەزارەتی سامانە سرووشتییەكان بۆ چاودێریكردنی خاوەن كانەكان و كاركردنیان بەپێی یاسا بەركارەكان بێت و، پێداچوونەوەش بە ڕێپێدانەكانی پێشووتر بكرێتەوە بە هۆی زۆریی سەرپێچییەكانەوە.\n9.لە ڕووی ڤێتینێرییەوە هەوڵدان بۆ چارەسەركردنی دیاردەی سەگی بێلانە، بەتایبەت پاش زیادبوونی ژمارەیان و زۆربوونی زیانەكانیان، كە ئەمەش كردنەوەی شێڵتەری تایبەت دەخوازێت بۆیان لە لایەكەوە و، نەزۆككردنیشیان لەلایەكی دیكەوە.\n10-كاركردن بۆ ئەنجامدانی كۆبوونەوەی بەردەوامی هەماهەنگی لە نێوان وەزارەتی كشتوكاڵ و دەستەی ژینگە بۆ یەكخستنی ئەو ڕێنماییانەی كە هەردوو لا پەیوەست دەكەن بە پاراستنی زەوییە كشتوكاڵییەكان.\nكشتوكاڵ لە پاراستن\nڕۆڵی كەرتی كشتوكاڵ


میدیا یۆنانییەکان ئاشکرایان کردووە فڕۆکەی ئەو عێراقییە دۆزراوەتەوە کە چوار ڕۆژ پێش ئێستا لەکاتی مەشقکردندا ونبووبوو.\nعەمار ئیبراهیم، خوێندکارێکی عێراقی بوو لە کۆلێجی Egnatia Aviationی یۆنانی، ڕۆژی یەکشەممە 31ی كانونی دوووەم، کاتێک سەرقاڵی مەشقی فڕۆکەوانی بوو لە ئاسمانی یۆناندا تا بتوانێت بڕوانامەی دیبلۆم وەربگرێت دیار نەما.\nدوای چوار ڕۆژ لە ونبوونی میدیا یۆنانییەکان ئاشکرایان کرد کە فڕۆکەکەی عەمار بە تێکشکاوی لە ناوچەی یانێنا لە باکوری یۆنان دۆزرایەوە و تەرمی فڕۆکەوانەکەشی تێدا بووە.\nعه‌مار ئیبراهیم ته‌مه‌نی 32 ساڵه و له گه‌ڵ نزیكه‌ی 100 فرۆكه‌وانی دیكه‌یی عێراقی كه كوردیشیان تێدایه، چه‌ند مانگێكه له كۆمپانیایه‌كی یۆنانی به ناوی Egnatia Aviation ڕاهێنانیان ده‌كرد بۆ وه‌رگرتنی دیپلۆمی فرۆكه‌وانی.\nسەگەکانى کۆشکى سپى\nپێشنیازەكانی عەبدوللـەتیف سەلەفی بۆ مەسرور بارزانی چیبوون؟\nد.عەبدوللـەتیف سەلەفی ئەمڕۆ سەردانی مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستانی كرد، ئاشكرایكردووە كۆمەڵێك پێشنیازی پێشكەشكردووە. د.عەبدوللـەتیف لەپەیامێكدا لە…\nقوباد تاڵەبانی و عەمار حەکیم پرسی قەرەبووکردنەوەی کەسوکاری ئەنفالكراوانیان تاووتوێ كرد\nقوباد تاڵەبانی و شاندی یاوەری لەگەڵ سەرۆكی ڕەوتی حیكمە لە بەغداد كۆبوونەوە، داوای پشتیوانیی ئەو ڕەوتەیان كرد لە…\nلەسەر شكاندنی ترافیك لایت، دادگای كەلار فەرمانی دەستگیركردنی بۆ 12 كەس دەركرد\nدادگای كەلار فەرمانی دەستگیركردنی بۆ 12 كەس دەركرد كە هەستابوون بە شكاندنی ترافیك لایتەكانی شارەكە. عەقید عبدولرحمان زەھاوی،…\nئەمڕۆ سێ سەرۆکایەتییەکەی هەرێمی کوردستان کۆدەبنەوە\nبڕیارە سێ سەرۆکایەتییەکەی هەرێمی کوردستان، ئەمڕۆ یەکشەممە 15ی تشرینی دووەم، سەبارەت بە پرسی پەسەندکردنی یاسای پڕکردنەوەی کورتهێنانی بودجەی…


ڕێگری لە گەشتیارانی بیانی دەكرێت لە هەرێمەوە بچنە عێراق\n:: AM:09:34:21/09/2019 \nبەپێی بڕیارێكی حكوومەتی عێراق، هەر گەشتیارێكی بیانی، ئێرانی یان هەر وڵاتێكی تر، ئەگەر لە هەرێمەوە بچێتە شارەكانی تری عێراق، ڕێی لێ دەگیرێت. ئەوە لە كاتێكدایە سیستمی گومرگی لە نێوان هەرێم و بەغدا یەك خراوە، بۆیە ئەم هەوڵەی عێراق بە كەمكردنەوەی گەشتیار بۆ كوردستان لە قەڵەم دەدرێت.\nسۆما هادی هاووڵاتییەكی دانیشتووی مهابادە لە رۆژهەڵاتی كوردستان، ئێستە بۆ گەشت لە سلێمانییە، بە"وشە"ـی گوت كە ویستوویەتی بچێتە نەجەف و دواتر سەردانی بەغدا بكات، بەڵام لە بازگەی كەركووك ڕێی لێ گیراوە و پێیان گوتووە بە ڤیزای كوردستان ناتوانی بچیتە شارەكانی عێراقەوە و دەبێ بچیت ڤیزایەكی تری عێراق لێ بدەیت.\nسۆما ئەوەیشی خستە ڕوو كە "هەرێمی كوردستان هەر سەربە عێراقە و بە ئێمەیان گوت هەموو ئەو كێشانە چارەسەر كراون، بەڵام جگە لە من، ئەو ڕۆژە نزیكەی ١٠٠ گەشتیاری تریان گەڕاندەوە و نەیانهێشت بچینە پارێزگاكانی تری عێراق."\nبەپێی زانیارییەكانی "وشە" كە لە پەرلەمانتارە عێراقییەكانەوە وەریگرتووە، ئەو بڕیارە بۆ سەرجەم خاڵە سنوورییەكانی نێوان هەرێم و شارەكانی عێراق ڕۆیشتووە كە ڕێگری لە هەر بیانییەك بكەن بێتە ناو خاكی عێراق كە لە هەرێمی كوردستانەوە دەیەوێت گەشت بكات.\nشیروان میرزا ئەندامی لیژنەی دارایی لە پەرلەمانی عێراق بە"وشە"ـی ڕاگەیاند، "كەرتی گەشتیاریی لە عێراق زیانی گەورەی بەركەوتووە و ساڵ بە ساڵیش لە كەمبوونەوەدایە، پێ دەچێت ئەو بڕیارە بەتایبەت كاریگەریی بخاتە سەر گەشتیارە ئێرانییەكان كە ڕاستەوخۆ لە ئێرانەوە بچنە پارێزگاكانی عێراق و نەچنە هەرێمی كوردستان".\nئاماژەی دا، "ڕاستە كێشەكانی نێوان هەرێم و بەغدا ماون و ئەوەندەی ئاگاداریش بم هەرێم و بەغدا لەسەر ئەو پرسە گفتوگۆیان كردووە، بەڵام دیارە هێشتا نەگەیشتوونەتە بڕیاری یەكلاكەرەوە."\nهەرێمی كوردستان ساڵی رابردوو سێ ملیۆن و ٥٧ هەزار و ٦٠٠ گەشتیاری هەبووە، بەڵام لە ماوەی هەشت مانگی ئەمساڵدا ڕێژەكە بۆ سێ ملیۆن و ٧٥٠ هەزار گەشتیار بەرز بووەتەوە و پێشبینی دەكرێ تا كۆتایی ساڵ چوار ملیۆن گەشتیار سەردانی هەرێمی كوردستان بكەن.\nلە عێراق ساڵی رابردوو چوار ملیۆن گەشتیار سەردانی پارێزگاكانی ناوەڕاست و باشووریان كردووە و زیاتر لە سێ ملیۆنیشی ئەو گەشتیارانە بوون كە سەردانی مەزارگە ئاینییەكانی شیعەیان كردووە.\nئەگەرچی ئاماری ئەمساڵی گەشتیاریی عێراق ڕانەگەیەنراوە، بەڵام پێشبینیی كەمبوونەوەی ئەو ڕێژە گەشتیارە دەكرێت، بەوەش هەرێم ڕێژەی سەردانكەرانی زیاتر دەبێت لە تەواوی پارێزگاكانی عێراق.\nشێخ یادگار بەڕێوەبەری نشینگەی هەرێم بە"وشە"ـی راگەیاند، "بەداخەوە ئەو كێشەیە لە نێوان هەرێم و بەغدا چارەسەر نەكراوە، بازگەكانی عێراق ڕێ بە هیچ گەشتیارێكی بیانی نادەن بە ڤیزای هەرێم و لە كوردستانەوە سەردانی ناوچەكانی تری عێراق بكات."\nدووپاتی كردەوە، "وەزیری ناوخۆی هەرێم و عێراق لەسەر ئەو پرسە گەیشتوونەتە ڕێككەوتن و كۆتایی هاتووە، ماوەتەوە وردەكاریی دەركردنی بڕیار و ڕێنوێنی پێویست و لەمەودوا ئەو كێشەیە كۆتایی پێ دێت."\nكەرتی گەشتیاریی لە هەرێم ساڵ بە ساڵ ڕووی لە زیادبوونە و هەرێمیش پلانی هەیە ئەو كەرتە ببووژێنێتەوە. نادر ڕۆستی گوتەبێژی دەستەی گەشتوگوزاری هەرێم دەڵێ، "ڕێژەی گەشتیار لەچاو ساڵی ٢٠٠٧ بە ڕێژەی ٨٨% زیادی كردووە، پلان و بەرنامەی ستراتیجی هەیە كە بواری گەشتیاری لە هەرێم پەرەی پێ بدرێت".\nبەگوتەی نادر، "وەبەرهێنان لە كەرتی گەشتوگوزاردا گەیشتووەتە شەش ملیار و زیاتر لە ٦٠٠ ملیۆن دۆلار."\nوشە/ سلێمانی- هەستی كەمال\nتایلۆر سویفت هه‌ڕه‌شه له تره‌مپ ده‌كات\nكازمى كۆمه‌ڵێك بڕیارى له‌سه‌ر مووچه ده‌ركرد\nشارەزایەكی ئابووری: عێراق و هەرێم دەتوانن هاوبەشییەكی ستراتیجی بنیات بنێن\nبانكی نێودەوڵەتی: رێژەی هەژاری لە عێراق 8% زیادی كردووە\nكشتوكاڵ سه‌رچاوه‌یه‌كی تره.. هه‌نگاوه‌كانی مه‌سروور بارزانی بۆ فراوانكردنی سه‌رچاوه‌كانی داها\nچاكسازى.. مووچه‌ى پله‌باڵاكان ده‌بێته نیوه كه‌متر


20:27 - 3 سەرماوەز 2714\nکوردستان میدیا: بە بۆنەی ٢٥ی نۆڤامبر، رۆژی جیهانیی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی دژی ژنان، ماڵپەڕی کوردستان میدیا، وتووێژێکی لەگەڵ چەند چالاکێکی بواری ژنان پێک هێناوە.\nبە پێی راپۆرتی ماڵپەڕی کوردستان میدیا، لەسەر داخوازیی کۆمەڵێک چالاکی بواری ژنان، لە کۆڕی گشتیی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە رێکەوتی ٢٥ی نۆڤامبری ١٩٦٠ی زایینی (٤ی سەرماوەزی ١٣٣٩ی هەتاوی)ـدا، ٢٥ی نۆڤامبری وەکوو رۆژی جیهانیی بەرەنگاربوونەوە لەگەڵ توندوتیژیی دژی ژنان دیاری کرا.\nلە دونیای ئەمڕۆدا، ئەزیەت و ئازاری جینسی، دەروونی، کۆمەڵایەتی و سیاسی، بێ حورمەتی، کوتان و لێدان، دەرکران لە ماڵ، پێشێلکردنی ئازادیی تاکەکەسی، لە نموونەی روون بەرچاوەکانی توندوتیژی لە دژی ژنان دێنە ئەژمار.\nماڵپەڕی کوردستان میدیا، وەکوو ماڵپەڕی فەرمیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران، بۆ زیاتر تاوتوێ کردنی پرسی تایبەت به مافی ژنان و پێشێلکاریی ئەو مافانە و هەروەها توندوتیژیی دژ بە ژنان لە کۆمەڵگای کوردستان‌دا، وتووێژێکی لەگەڵ چەند چالاکێکی بواری مافی ژنان پێک هێناوە.\nدەقی وتووێژەکان بەم چەشنەیە:\nکوردستان میدیا: دۆخی ژنان و دەستپێڕاگەییشتنی ئەوان بە ماف و ویستەکانیان بە تایبەت لە کوردستان لە ئێستادا و لەم هەلومەرجە چۆن هەڵدەسەنگێنن؟\nکەژاڵ نەقشبەندی: پرسی توندوتیژی بەرامبەر بە ژنان باسێکی تازە نییە و بە درێژایی مێژووی مرۆڤایەتی بوونی هەبووە و هەیە ، بۆیە ساڵانێکی زۆرە رێکخراوەکان و چالاکانی مافی ژنان لە ئاستی نێونەتەوەيیدا خەباتی بۆ دەکەن کە لە کوردستانیش لە گەڵ دروست بوونی حکوومەتی کوردی و بارودۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی کۆمەڵگا ئەو پرسە لە لایەن ڕێکخراوەکان و چالاکانی ژنان دەستی پێکردووە و خراوەتە ڕوو . ژنان توانیویانە ئەم پرسە بە کۆمەڵگا بناسێنن و بیکەن بە یەکێک لە باسە سەرەکیەکانی میدیاکان ( ئەڵبەت ئەوەشمان لە بیر نەچێ کە ژنان بۆ زیاتر دەستەبەر کردنی مافەکانیان و سەرکەوتن لەو بوارەدا پێویستیان بە پشتیوانیی یاسا و دەسەڵات و راگەیاندن و پاڵپشتیی ئابوری هەیە ) . لە ئێستای کوردستاندا بە هۆی هێرشی داگیرکەرە توندڕەوەکانی ئیسلامی بە ناوی داعش ژنانی شوڕشگێر و ئازای کورد بە خەبات و تێکۆشان شان بە شانی پیاوانی شوڕشگێری کورد و بەرگری لە خاک و وڵاتیان نەک هەر بە کۆمەڵگای پیاو سالار، بەڵکوو بە جیهانیان سەلماند کە نە لاوازن و نە نیوەی پیاو بەڵکوو ئەتوانن ئازادی و یەکسانی بۆ گشت کۆمەڵگا دەستەبەر بکەن .\nکوردستان میدیا: توندوتیژی بەرامبەر ژنان بە پێی رابردوو گۆرانی ئەرێنیی یان نەرێنیی پێوە دەبینرێ؟\nکەژاڵ نەقشبەندی: بێگومان کە کۆمەڵگا بەرەو پێشکەوتن بڕوات گۆرانکاریی موسبەت لە پرسی ژناندا ڕوو دەدات و توندوتیژی کەمتر دەبێ، ئەڵبەت ئەم گۆڕانکاریەش دەبێ کاری بۆ بکرێ و پێویستی بە بەرزکردنەوەی ئاستی ڕۆشنبیریی کۆمەڵگا و فێرکردنی بێ وەقفە هەیە و تەنیا تیۆری نەبێ و بەیانیە دەرکردن و قسەکردن بەڵکوو بە شێوەی پراکتیک هەوڵی بۆ بدرێت لە لایەن ڕێکخراوەکان و چالاکانی مافی ژنان و تاکە چالاکەکانی کۆمەڵگا بە ژن و پیاوەوە .\nکوردستان میدیا: ئێمە لە بەرەبەری رۆژی جیهانیی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بە ژنان داین، بە بۆنەوە ئەو پرسیارە لە ئارا دەبێت کە هۆکاری سەرهەڵدانەوەی ئەم توندوتیژییانە چین و لە کوێوە هەڵدەگیرسێن؟\nکەژاڵ نەقشبەندی: لە پێوەندیی لەگەڵ سەرهەڵدانەوەی توندووتێژی دژ بە ژنان هۆکار زۆرن بە رای من دوو هۆکاری سەرەکی هەیە :\n١ ) بە یاسایی کردنی توندووتیژی لە نیو بنەماڵە و کۆمەڵگادا بۆ کۆنتڕۆڵ کردنی کۆمەڵ و گۆمەڵگا لە لایەن دەسەڵاتی پیاوسالاری ودژە ژنەوە و گۆڕین و گریدانی یاساکان بە یاسای شەریعەتەوە.\n٢ ) توندووتیژی خێزانی ، کە بە لێدان و توندووتیژی دایک و خۆشک لە نێوخێزان لە پێش چاوی مناڵدا ، کە دەبێتە هۆی ئەوەی کە توندووتیژی لە ناو فکرو مێشکی ئەو منداڵدا بڕوێت و دوایی لە کاتی دروستکردنی خێزانی خۆیدا بە کردەوە دەریببڕێت کە ئەم جۆرێکە لە بەرهەمهێنانەوەی توندووتیژی .\nکوردستان میدیا: کاریگەرییەکانی توندوتیژی دژ بە ژنان لە کۆمەڵگادا چییە؟\nتووبا الیاسی: پێش هەموو شتێک گەلێک سوپاس بۆ ماڵپەڕی کوردستان مێدیا کە ئێمەی بە سەر کردووە. ئێمە توندوتیژی جەستەیی و توندوتیژی دەرونیشمان هەیە و هەرکام لەو تووندوتیژیانە بە گوێرەی خۆیان کاریگەری نەرێنییان لە سەر جەستە و باری دەروونی ژنان داناوە. لەو کۆمەڵگەیانەدا کە ژنان تووندوتیژیان دەرهەق دەکرێت کاریگەرییەکانی زۆر زەق و بەرچاون، وەک لێدان و ئازاری جەستەیی، خەتەنەی کجان بە شیوەیەکی نامرۆییانە، کوشتنی ژنان بە بیانووی پاراستنی ناموس و شەرەف و هتد....\nتووندوتیژی دیکە بە شێوازی ئازاردانی دەروونییە بە ووتنی قسەی ناحەز و دەروون ڕوخێن کە ئەمەش ئاکامی خراپی دەروونی لێ دەکەوێتەوە وەک خەمۆکی و هەروەها بەشێک لەو ژنانەی کە خۆیان دەکوژن لە ئاکامی ئەو تووندوتیژییە دەروونیەیە.\nهەربۆیە دەتوانین بڵێین تووندوتیژی ڕەگەزی دەرهەق بە ژنان دەبێتە هۆی ئەوەی کە ژنانی کۆمەڵگا لاواز باربێن و بڕوا بە خۆ بوونیان لە ئاستێکی نزمدا بێت، خۆکوژی ، خەمۆکی و هەروەها کۆمەڵگایەکی نائارام و نەخۆش بۆ مندالانی بەشێک لەو کاریگەریانەن کە تووشی کۆمەڵگا و ژنان دەبن لە ئاکامی تووندوتیژیدا.\nکوردستان میدیا: ئایا کاردانەوەی گشتی تا ئاستێک گەییشتووە کە چاوەڕوانی ئەوە بکرێت کە هەر تاکێک بۆ خۆی رووبەڕووی توندوتیژی ببێتەوە؟\nتووبا الیاسی: پێم وایە زۆر ئاسان نییە مرۆڤ شتی موتلەق بڵێیت، جا بۆیە ڕەنگە دروست نەبێت ئەگەر بڵێین لە کۆمەڵگادا هەموو ژنێک ڕووبەڕوی توندوتیژی دەبێتەوە. بەڵام ئەگەر باسەکە تەنیا لە سەر کۆمەڵگای کوردستان بێت، من گومانم لەوەدا نییە کە توندوتیژی لە ئاستێکی بەرزدایە، بە شیوەیەک کە دەتوانین بڵیین لە ١٠ ژن ٩ ژن ڕووبەڕوی توندوتیژی دەنێتەوە.\nکوردستان میدیا: دەوری باڵادەستیی ئایین لەو توندوتیژیانەدا تا چ رادەیەکە؟\nتووبا الیاسی: بیروباوەڕی ئایینی تاقە هۆکاری چەوساندنەوەی ژنان نییە لە کۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا. هۆکارەکانی تووندوتیژی دژی ژنان دەگەڕیتەوە بۆ کەمیی ئاستی تێگەیشتوویی و خویندەواری کۆمەڵگا، کولتووری چەقبەستووی دژی ژنان، سیستمێکی دیکتاتۆری کە لەوێدا مافەکانی ژنان وەک مافی مرۆڤ نەگونجاوە، خراپی باری ئابووری کۆمەڵگا و بنەماڵە، نەبوونی سیستمێکی ئازاد و دێموکرات و هەروەها ئایین کە ئەویش وەک هۆکارەکانی دیکە ڕۆڵی کاریگەری خۆی هەبووە لە چەوساندنەوەی ژناندا. بۆ ئەوەی کە بتوانین ڕۆڵی ئایین و هەروەها هۆکارەکانی دیکە کەم بکەینەوە، پیویستیمان بەوە هەیە کە ئاستی ڕۆشنبیریی تاکی کۆمەڵگا بە هەموو چین و توێژەکانیەوە بە تایبەت ئاستی زانیاری ژنان و شارەزابوونی ئەوان بە مافەکانیان بچێتە سەر و کار بکرێ بۆ جێگیر کردنی دێموکراسی و دانانی سیستمێکی عەدالەت و جیایی دین لە دەوڵەت.\nهەروەها ژنان بۆ خۆیان ئەبێت ڕۆڵی گرینگ بگێڕن لە بەشداری کردنی سیاسەت و هەروەها هەبوونی دەستەڵات و نفووز لە نێو حکومەت و پەرلەمانی هەر وڵاتێکدا. ژنان ئەبێت ڕۆڵی خۆیان هەبێت لە بەڕیوەبردنی کاروباری کۆمەڵگادا و بەرپرسایەتی قەبووڵ بکەن، ئەگینا نابێت چاوەڕوان بن پیاوان ئەو مافانەیان بە دیاری بۆ بێنن.\nسیمۆن دوبوارژنەی فەرەنسەوی دەڵێت هەبوونی مافی یەکسان پێویستیی بە تەحەمول کردنی ئەرکی یەکسان هەیە و ئەگەر ئەتەوێ ڕۆلت هەبێت ئەبێت ئەرکیشت هەبێت. جا بۆیە ژنان پێویستە خۆیان ئاڵا هەڵگری دروست کردنی سیستمێکی دێموکرات و دادپەروەر بن.\nکوردستان میدیا: دەستەڵاتداریی رێژیمی ئێران هەتا چەندە توانییەتی کاریگەری لە سەر چۆنیەتیی کردەوەی خەڵک لەناو کۆمەڵگادا بە تایبەت لەم بارەوە دابنێت؟\nپەری رەشیدیان: لە هەر کۆمەڵگایەکدا تاکەکان بەپێی عورف و عادەتەکانی ئەم کۆمەڵگایە قسەیان کردووە، هەڵوێستیان گرتووە و ژیانیان کردوە؛ مرۆڤ لە دەستپێکی ژیانی خۆیدا لە ناو کۆمەڵگادا پەروەردە دەبێت و بە گۆیرەی ئەم کۆمەڵگایە فێری ژیان دەبێت.\nلە کۆمەڵگای وڵاتە پێشکەوتووەکاندا هەرکەس وەک مرۆڤیکی تەواو چاوی لێ دەکرێت، هیچ جیاوازییەک لە نێوان ژن، پیاو، کەم ئەندام، هەژار، بیر و بڕوای جیاواز نییە، نەبوونی ماف نییە و هەر کامیان لە هەموو مافە و یاساکانی مرۆڤایەتیدا وەک یەکتر مافیان هەیە. کردەوەی ئەم مرۆڤانەش بە گۆێرەی یاسا، عورف و عادەتی ئەم کۆمەڵگایەیە. بەڵام لە وڵاتێکی وەک ئێراندا کە یاسا و نەتەوەکانی ئەم وڵاتە فێری ئێهانەت، بێڕێزی، دەستدرێژی، قەساس، بەردباران، لەسێدارەدان و... دەکات، مرۆڤ هیچ چاوەڕوانییەکی لە نەتەوەی ئەم وڵاتە نییە ئەرکی هەر وڵاتێکە کە بە یاسایە مرۆڤایەتی و سەردەمیانە کۆمەڵگای خۆی پەروەردە بکات، بەڵام بەداخەوە رێژیمی ئیسلامیی ئێران هەر لە دەستپێکی دەستەڵاتداریی خۆیدا دژی مرۆڤایەتی بوو. هیچ مافێک بۆ ئەم کۆمەڵگایە بە رەوا نابێنێت و مافەکانییان پێشێل دەکات.\nلە پەروەردەی رێژیمی ئیسلامیی ئێراندا توندوتیژی هەیە. لەم ٣٥ ساڵەدا کە رێژیمی ئیسلامیی ئێران هەموو گەلانی ئێرانی خستۆتە ژێر کاریگەریی زەخت و گوشاری خۆی و بە یاسای دواکەوتووی ئایینی مێشک و بیر و پەروەردەی سەقەت و ناسالم کۆمەڵگایەکی نەخوشی بار هێناوە. ئەم کۆمەڵگایە وای زانی کە ئەم حکومەتە کاتییە و نامێنێت و حکومەتێکی دێموکراتیک و کەسانێکی خاوەن بیر و هزری سەردەمیانە دینێتە سەر کار، ئەرکی هەر تاکێك ئەوەیە کە گەلی خۆی فێری باوەڕ بە خۆبوون و کەسایەتییەکی سەربەخۆ بکات، بەڵام ئەم رێژیمە بە هەموو هێزی خۆی هەوڵ دەدات ئەم کۆمەڵگایە رۆژ بە رۆژ وێرانتر بکات و کۆنتڕۆڵی کەسایەتی ئەوان بکات و بیخاتە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆی.\nکوردستان میدیا: بە باوەری ئێوە ئایا توندۆتیژی و سەرەڕۆیی لە رۆژهەڵات ناوەڕاستدا دەتوانێت ببێتە فاکتەرێک بۆ زیاتربوونی تووندوتیژییەکان؟\nپەری رەشیدیان: پێش ٣ هەتا ٤ ساڵ لەمەوەبەر هەموو کەس باسی بەهاری عەربیی دەکرد و خەڵکانی ئەو وڵاتانە هەستانەوە و بارودۆخی نەتەوەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان بەرەو باشتربوون برد. بەڵام بەداخەوە لە کاتێکی زۆر کورتدا ئەو بەهارە بوو بە پاییزی هەموو نەتەوەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.\nهەندێک فاکتەر بوونە هۆی ئەوەیکە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەردەم لە نێو ناکۆکی، شەڕ و ئاڵۆزیدا بن. نەتەوەکانی ئەو ناوچەیە بە دڕێژایی مێژوو لە شەڕدا بوونە و هەردەم سەرەڕای ماڵ وێرانی و لەناوبردن لە تەنیشت یەکدا دەژین. داگیرکەرانی کوردستان وەک تورک، فارس و عەرەب حاشایان لە بوونی نەتەوەی کورد کردووە و ئەوانیان ماڵ وێران و دەربەدەر و ژینۆساید کردووە.\nشەڕ و ناکۆکی نێوان جوولەکە و عەرەب ساڵانێکی دوور و درێژە کە ئەو ناوچەیەی کردووەتە گۆڕەپانی زلهێزەکانی جیهان.\nرۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە هۆی سیستمی عەشیرەتی و عورف و دابونەریتی کۆن، بێسەوادی، هەژاری نەیتوانیوە رووی دێموکراسی ببینێت.\nلەو ناوچەیە تەمرینی دێموکراسی نەکراوە، لەو ناوچانە هەر دەم دیکتاتۆرەکان دەسەڵاتیان بە دەستەوە بووە. ئەگەر ئەو دیکتاتۆرانە هەندێک ئازادی و ماف بدەنە ریکخراو، مرۆڤە رۆشنبیرەکان، قەت ئەو ناوچەیە نەدەبووە گۆڕەپانی خوێن رشتن. بەڵام بەداخەوە توندوتیژی لەو ناوچەیە رۆژ بە رۆژ زیاتر دەبێت.\nمن ناچمە ناو ئەو باسە کە کێ پشتیوانیی لەو چەکدارانە دەکات، ئەگەر لەو ناوچەیە مافی ژیانێکی ئازاد دوور لە عورف و دابونەریتی کۆن هەبا، قەت ئەمڕۆ تراژدی شنگال رووی نەدەدا.\nتوندوتێژی زیاتر دەبێت، ئەگەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بیهەوێت پێش لە زیاتربوونی توندوتیژییەکان بگرێت دەبێت، رێز لە روانگە و هزری جیاواز بگرێت.\nپرۆسەی دێموکراسی دوورودرێژە، دەبێ هەموو ئەو حکومەتانەی کە لەلایەن خەڵکی خۆیان هەڵدەبژێردرێن تەمرینی دێموکراسی بکەن و لە هەمان کاتدا گوتاری خۆیان فێری پەروەردەی درووست بکەن.\nکوردستان میدیا: رۆڵی کۆمەڵگەی مەدەنی بۆ بەرەنگاربوونەوەی رووداو یان رەوتێکی رادیکاڵ وەک امر بەمعروف و نهی از منکر چۆن دەبینن؟\nسەیران شەرەفی: کۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی ده‌توانێت له پووچه‌ڵکردنه‌وه‌ی هه‌ر چه‌شنه بیرۆکه‌یێکی کۆنه‌په‌ره‌ستانه له لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی ئێسلامیه‌وه ده‌وری کاریگه‌ری هه‌بێت. ڕه‌نگه خه‌ڵک نه‌توانن ئاشکرا دژایه‌تی پڕۆژه‌ی امر به معروف و نهی از منکر بکه‌ن، به‌ڵام ده‌توانن له ڕێگای جۆراوجۆر کاریگه‌ریی ئه‌و گۆشاره که‌م بکه‌نه‌وه. بو نموونه له ڕێگای ته‌بلیغ دژ به‌و ته‌رحانه و نافه‌رمانی مه‌ده‌نیه‌وه. واته خه‌ڵک هه‌رکات مه‌ترسییان له سه‌ر نه‌بوو هه‌وڵ بده‌ن له ئازادیه‌کانیان که‌ڵک وه‌رگرن. به‌م چه‌شنه ئه‌و ته‌رحه‌ی ڕێژیم به گشتی خه‌ساری که‌م ده‌کرێته‌وه و پڕۆژه‌ی کۆنه‌په‌ره‌ستانه‌ی امر به معروف و نهی از منکر به ئاکامه‌گڵاوه‌کانی ناگات. لێره‌دا گرینگ هه‌بوونی کۆمه‌ڵگه‌یێکی مه‌ده‌نی ئه‌کتیڤه. ئه‌مه‌ش کاتێک مویه‌سه‌ر ده‌بێت که ڕاده‌ی تێگه‌ییشتنی سیاسی و کولتووری زۆربەی خه‌ڵکی کۆمه‌ڵگا له ئاستێکی باشدا بێت. به‌رز بوونی ئاستی تێگه‌ییشتن ڕاسته‌وخۆ پلانه‌کانی ڕێژیم پووچه‌ڵ ده‌کاته‌وه. پێچه‌وانه‌که‌شی ده‌بێته هۆی گه‌ییشتنی ڕێژیم به‌ئامانجه گڵاوه‌کانی.\nکوردستان میدیا: لە کۆتاییدا پێمان خۆشە کە بزانین رێوشوێنی گونجاوی ئێوە بۆ کەمکردنەوە و یا خۆ بنبڕکردنی توندوتیژیی دژبەژنان چییە و ئایا هەوڵەکانی چەن ساڵی رابردوو لەم بوارەدا توانیویەتی کاریگەریی هەبێت؟\nسەیران شەرەفی: توندووتیژی دژ به ژنان له کۆمه‌ڵگای دواکه‌وتوودا زۆرە، له به‌ر ئه‌وه‌ی که ژنان مافه‌کانی خۆیان ناناسن، تا بتوانن داکۆکی لێبکه‌ن. سه‌ره‌تا پێویسته که ژنان ماف و ئازادیه‌کانیان بناسن و بزانن که نابێت له هیچ بوارێکدا به ده‌ره‌جه دوو حێساب بن و دەبێ له ناو ماڵ و له کۆمه‌ڵدا مافی به‌رانبه‌ر له گه‌ل پیاویان هه‌یه. پاشان گرنگه که ژنان له باری ئابووریه‌وه داهاتی خۆیان هه‌بێت تاکوو به پیاو به‌ستراوه نه‌بن. ئه‌مه‌ش بۆ چوونی ژنان بو نیو بازاڕی کار ئێمکانی ده‌بێت. به‌ڵام من ڕه‌نگه هه‌موو ژنان به هۆی بوونی منداڵ نه‌توانن کار بکه‌ن. له‌و حاڵه‌دا ده‌بێ ژنان مافه‌کانیان وه‌ک دایک و مودیری بنه‌ماڵه و ڕاهێنه‌ری منداڵ بناسرێت.\nمن پێم وایه له‌و چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا، ژنان هه‌نگاوی باشیان به‌ره‌وپێش هه‌ڵگرتووه، به‌ڵام ئه‌و هه‌نگاوانه به‌س نین. پێویسته په‌روه‌رده‌ی ژنان زیاتر بێت و به‌رنامه‌ی زیاتر بو ناساندنی مافه‌کانیان دابڕێژرێت. کێشه‌ی سه‌ره‌کی ئه‌وه‌یه که ئه‌و به‌رنامانه ئه‌گه‌ر له لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه سه‌رپە‌ە‌رستی نه‌کرێن، زه‌حمه‌ته سه‌رکه‌وتنیان هه‌بێت. هه‌ر بۆیه تا کاتێک حکوومه‌تی دواکه‌وتووی دژی مافی ژنان له ده‌سه‌ڵاتدا بن، ناکرێت چاوه‌ڕوان بین ژنان به مافه‌کانیان بگه‌ن. ئه‌و مافانه‌ی که نه‌کرابن به یاسا، ناتوانن کاریگه‌ریشیان هه‌بێت. به‌و حاڵه‌ش پێم وایه ژنانی کوردستان هه‌نگاوه‌کانیان به‌ره‌و پێشه‌وه‌یه و وه‌ک زۆر وڵات به‌ره‌و دوا ناگه‌ڕێنه‌وه.


ئەم بابەتە ڕێنیشاندەرێکی پراکتیکییە بۆ دروستکردنی ژینگەیەک تاوەکو فێری زمانێکی بیانی ببیت.\nهەر زمانێک کە فێری دەبیت دەتەوێت تیایدا باشتر بیت. بەڵام کڕینی بلیتێکی فرۆکە و چوونە ئەوسەری دونیا بۆ وڵاتێک تا فێری زمانێکی نوێ بیت، بە هەموو کەسێک ناکرێت.\nهەموومان حەز دەکەین بۆ چەند مانگێک بچینە (بۆ نموونە) کۆستاریکا. زۆر ڕێگریی دیکەی ژیان هەن کە دێنە بەردەمت، وەکو کارکردن و کۆلێژ، ڕێگەت لێدەگرن لە تێگەیشتن و چوونە ناو کەلتوورێکی دیکە بە گەشتکردن بۆ وڵاتەکان.\nکەواتە چی بکەین؟ دڵنیام کە بە نیازی بەرنامەی دوالینگۆ دابەزێنیت و دوای ماوەیەک بەتەواوی واز لە فێربوونی زمانەکە بهێنیت چونکە قورسە شتێکی گرنگت بیر بێتەوە.\nبۆ ماوەیەکی زۆر گەورەترین تەماحم ئەوە بوو لە زمانێکی دیکەدا پاراو بم. هەرچەندە فێربوونی زمانی ئیسپانی لە خوێندنگە ترسناک بوو، بەڵام حەزم لەو بیرۆکەیە بوو کە بچمە دەرەوەی وڵات و لە سەرەتای قسەکردندا بە هیچ کەسێک نەڵێم ئاخۆ بە ئینگلیزی قسە دەکەن.\nلەبەرئەوە دەستمکرد بە فێربوونی پێکهاتەی ڕستە و وشە دووبارەبووەکان و سەیری ژمارەیەک بەرنامەی لاتینیی نێتفلیکسم کرد بۆ “مەبەستە پەروەردەییەکەی”. ئەوە ئەو بیانووە بوو کە بە دایک و باوکمم دەوت بۆ سەیرکردنی زنجیرەی نارکۆس لە کاتژمێر ٢ـی شەودا.\nدەبێت دان بەوەدا بنێم کە گەیشتن بەو پاراوییە لە قسەکردندا ماوەیەکی زۆری پێچوو. بەڵام بەهۆی فێربوونی زمانێکی نوێ بەئارامی لە ماڵەکەی خۆمدا، ژیانم گۆڕا.\nئەمانەی خوارەوە چەند ڕێگەیەکن کە یارمەتی منیان دا لە خوڵقاندنی ژینگەیەک بۆ فێربوونی زمانێکی بیانی لە ماڵەوە. هەموو ئەمانە یارمەتیاندام تاوەکو چێژ لە فێربوونی زمان ببینم و بڕوابەخۆبوونمی زیاد کرد، لە کاتی قسەکردن بە زمانی بیانی لە دەرەوە. هیوادارم بۆ تۆش بە هەمان شێوە بێت.\nسەرنج بخەرە سەر ئەو وشانەی زۆر دووبارە دەبنەوە\nلە کاتی فێربوونی زمانێکی نوێدا، زۆرکات پێمان وتراوە لە ڕێگاکانی سڵاوکردنەوە دەستپێبکەین، ئەمە ڕەنگە باش بێت بۆ خۆناساندن، بەڵام ئەمە ڕێگەیەکی باو نییە تا تێبگەیت کەسی بەرانبەر چی دەڵێت.\nچارەسەرێکی باشترم دۆزییەوە، ئەویش بە نووسینی ئەو وشانەی کە لە گفتوگۆکاندا زۆر دووبارە دەبنەوە و بەکاردێن.\nڕێسای پارێتۆ (کە بە یاسای ٢٠/٨٠ ناسراوە) دەڵێت کە لە ٢٠%ـی چالاکییەکانت هۆکاری لە ٨٠%ـی ئەنجامەکانن. ئەم یاسایە لەسەر زمانیش جیبەجێ دەکرێت. زمانی ئیسپانی نزیکەی ١٥٠ هەزار وشەیە، ڕۆژانە تەنیا ٧٥٠ وشەی لە لایەن کەسە ڕەسەکانییەوە بەکاردێن.\nکەواتە لەبری لەبەرکردنی هەموو وشەکان، تەنیا پێویستە ئەو وشانەت بیربێت کە زۆر بەکاردێن تا لە قسەکردندا پاراو بیت.\nزمانی سەر ئامێرە زیرەکەکانت بگۆڕە\nلەکاتێکدا ئێمە چەندین کاتژمێر مۆبایلەکانمان بەکاردەهێنین، ئەوە هەنگاوێکی زۆر باشە تا خۆت لەگەڵ زمانێکی دیکەدا ڕابهێنیت لەسەر ئامێرەکەت. ئەوە تەکنیکێک بوو کە من زۆر سوودم لێ بینی بۆ ئەوەی زمانی ئیسپانی بەردەوام لەپێش چاومدا بێت و ئاسانتر وشەکانم بیربێتەوە.\nگوێ لە گۆرانییەکانی ئەو زمانە بگرە کە دەتەوێت فێری ببیت\nلەکاتی دانیشتن لە ماڵەوە یان هەر کاتێکی دیکەت، گوێگرتن لە گۆرانی شتێکە کە هیچ قورسییەکی تێدا نییە. گوێگرتن لە پێکهاتەی ڕستەی هۆنراوەکان و چۆنیەتیی خوێندنەوەی وشەکان بە شێوەیەکی چێژبەخش یارمەتیت دەدات لە بەهێزکردنی ئەو شتانەی کە دەیزانیت.\nڕێگەیەکی دیکە نووسینەوەی ئەو هۆنراوانەیە کە حەزت لێیانە و وەرگێڕانیان بۆ سەر زمانی ئینگلیزی [یان لەو زمانەی کەدەتەوێت فێری ببیت بۆ کوردی]، تا ڕوونتر تێبگەیت هونەرمەندەکە چی دەڵێت.\nلەبری بەفیڕۆدانی کاتەکانت بە سەیرکردنی درامای کەمبایەخ و گەڕان بە تۆڕە کۆمەڵایتییەکاندا بەهۆی بێزارییەوە، ئەو کاتە وەکو هەلێک بقۆزەرەوە بۆ فێربوونی ئەو زمانەی حەزت لێیە.\nبیرت بێت: بەرەوپێشچوونی بەردەوام (ئەگەرچی کەمیش بێت) تاکە شتە گرنگ بێت کە دێتە سەر فێربوونی زمانێکی نوێ. چونکە ئەگەر ئەوەندەی لە تواناتدا بوو کارت بۆ شتێک کرد کە سوودت پێ بگەیەنێت، دڵنیات دەکەمەوە لە کۆتاییدا دەگەیت بەو پاراوییەی کە دەتەوێت.\nخۆپیشاندانەکان دەریدەخەن ئێران کێشەی لە کۆنترۆڵکردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە\nڕوسیا بە بڕی 7.2 ملیار ڕۆبڵ كۆمپانیای گوگڵی سزادا، هۆكارەكەی پەیوەندی بە ناوەڕۆكی بابەتەكانییەوە هەیە. ئەمڕۆ هەینی دادگایەكی…\nكۆشكی شاهانەی سوید ئەمڕۆ پێنجشەممە 11ی ئازار ڕایگەیاند، “شاژنە ڤیكتۆریا و شازادە دانیاڵی هاوسەری توشی كۆرۆنا بوون. لە…\nئەو گوندە ئیتالییەی ساڵانە ئاهەنگی ناشرینی دەگێڕن\nپیۆبیکۆ گوندێکی ئیتالییە و ماوەی ١٤٠ ساڵە ئاهەنگی ناشرینی دەگێڕێت و بەهۆی ئەوەوە وەکو پایتەختی کەسە ناشرینەکانی جیهان…


به‌په‌له .. دوای دوانزه ساڵ بۆ یه‌كه‌مجار نهێنی كوشتنی سۆرانی مامه‌حه‌مه ئاشكرا ده‌بێت\nئه‌مڕۆ یادی سۆرانی مامه‌حه‌مه‌یه كه له گۆڤاری لڤینی ئه‌وكات كاری ده‌كرد و له كه‌ركووك له به‌رده‌م ماڵه‌كه‌یدا كوژرا.\nسۆرانی مامه‌حه‌مه به‌رپرسی نووسینگه‌ی گۆڤاری لڤینی ئه‌وكات بوو، له ئێواره‌ی 21ی ته‌موزی 2008 له به‌رده‌م ماڵه‌كه‌ی خۆیدا له كه‌ركووك له‌لایه‌ن چه‌ند چه‌كدارێكی نه‌ناسراو ته‌قه‌ی لێ كرا و تیرۆر كرا .\nهه‌رچه‌نده گۆڤاری لڤین ئێسته خاوه‌ندارییه‌ته‌كه‌ی بۆ ده‌زگای زانیاری ده‌گه‌ڕێته‌وه، به‌ڵام ساڵانه وه‌ك سیناریۆی شاردنه‌وه‌ی تاوانه‌كانی، ئه‌حمه‌د میره سه‌رنووسه‌ری لڤین یادی ئه‌و رووداوه ده‌كاته‌وه.\nعادل حه‌مید زه‌نگه‌نه ناسراو به عومه‌ر زه‌نگه‌نه كادری پێشكه‌وتووی پێشووی یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان له‌باره‌ی كه‌یسی سۆرانی مامه‌حه‌مه ئاماژه به‌وه ده‌كات، میره تاوانباری سه‌ره‌كییه و ده‌ڵێت، سۆران بۆ خۆشاردنه‌وه چوو بووه ئێران و میره هێنابوویه‌وه سلێمانی و پاشان ره‌وانه‌ی كه‌ركووكی كردبووه‌وه. هه‌مان شه‌وی گه‌ڕانه‌وه‌ی سۆران له كه‌ركووك تیرۆر كرا، میره ئامانجی خۆی مسۆگه‌ر كرد و كردییه بازرگانی و ده‌رفه‌تێك بۆ تاوانباركردنی پارتی.\nباس له‌وه‌یش ده‌كات كه میره له‌لایه‌ن ئاسایشی یه‌كێتییه‌وه كۆنترۆڵ كرا و ئه‌وه‌یشی به ده‌رفه‌ت زانی تا هێرش بكاته سه‌ر پارتی دیموكراتی كوردستان.\nئێستها نووسه‌رانی سلێمانی بۆیان ده‌ركه‌وتووه كه میره بازرگانی به سۆرانی مامه‌حه‌مه‌وه كردووه، بۆیه ساڵ به‌ساڵ یادكردنه‌وه‌ی ئه‌و ڕۆژنامه‌نووسه كاڵتر ده‌بێـته‌وه.


کۆمەڵێک نەهامەتی لە کاتێکدا ڕوویداوە کە هێشتا خەو بەری نەداون! - تۆڕی میدیایی خەڵک\nئەمەی خوارەوە کۆمەڵێک نەهامەتییە لە کاتێکدا ڕوویداوە کە هێشتا خەو بەری نەداون و لە سەرەتایی ڕۆژەکەدان:\nئەمە ویستم نانی بەیانی بخۆم!\nکاتێک بە خەواڵووی شت تێدەکەیت!\nئەو چایەم هەر نەخوارد!\nویستم پێڵاوەکانم لەپێ بکەم!