"لەماوەی ساڵێکدا ٢٠١ ژن کوژراون یاخود خۆیان کوشتووە"\nرێكخراوی هه‌نگاو رایگەیاند، لەماوەی ساڵێکدا ٢٠١ حاڵەتی پێشێلکاری بەرامبەر ژنان تۆمارکراوە و زیاتر لە ١٦٠ ژنیش كوژران و خۆیان كوشتووه.\nرێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو بەبۆنەی رۆژی جیهانی توندوتیژی دژی ژنان ئاماری تۆمارکراوی ساڵێکی بڵاوکردەوە و رایگەیاند، لە ٢٥ی ١١ی ٢٠١٨ تا ٢٥ی ١١ی ٢٠١٩ پێنج ژن له‌سێداره دراون و ٣٠ ژنی کوردیش لەلایەن هێزە ئەمنییەکانی حکومەتی ئێرانەوە دەستبەسەر کراون.\nباسی لەوەشکردووە، لەو ماوەیەدا ٣١ ژنی دیکە كوژراون، كه زۆرینەیان بە دەستی کەس و کار و خزمانی نزیکی خۆیان کوژراون.\nهەنگاو بۆ مافەکان مرۆڤ ئاماژەی بۆ ئەوەشکردووە، به‌پێی ئامارەکان ٧٧ ژن لە ڕێگای خۆهەڵواسین، ٢٠ ژن لە ڕێگای خۆسوتاندن، ٢٦ ژن لە ڕێگای خواردنی حەب و ژه‌هر، حەوت ژنیش بە هۆی بەکارهێنانی چەک کۆتاییان بە ژیانی خۆیان هێناوە.\nهاوکات لە هەرێمی کوردستانیش بە گوێرەی ئاماری ئەنجومەنی باڵای كاروباری خانمان، لە ماوەی ساڵانی ٢٠١٠ تاوەكو ساڵی ٢٠١٧ لە هەرێمی كوردستان ٨٠٧ ژن كوژراون و خۆیان كوشتوە، ساڵی ٢٠١٦ زۆرترین ژنی تێدا كوژراون، ئەمڕۆش ئاماری ساڵی رابردوو و ئەمساڵی توندتیژی و پێشێلکردنی مافی ژنان لە هەرێم بڵاودەکەنەوە.\nئەوەش لە کاتێکدایە، کە له ١٧ی كانونی یه‌كه‌می ساڵی ١٩٩٩ رێكخراوی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتوه‌كان، به گوێره‌ی بڕیاری (١٣٤-٥٢) ٢٥ی تشرینی دووه‌می وه‌ك رۆژی به‌ڕه‌نگاربونه‌وه‌ی توندوتیژی دژی ژنان دیاریكرد.


ئەو سەگەی ئەڵمانی و ئینگلیزی دەزانێت\n1/12/2020 07:12 PM\nسەگێکی بۆڵداگی ئەمریکی کە بەشێوەیەکی دڕندانە لە دەرەوەی ناوەندێکی ئاگالێبوون لە ئاژەڵان بەرەڵا کرابوو و تەنها لە زمانی ئەڵمانی تێدەگەیشت، ئێستا خەریکە هەوڵ دەدرێت شوێنێکی نوێی بۆ بدۆزرێتەوە و زمانی ئینگلیزیش فێر بێت. ئەم سەگە زیرەکە کە ناوی "هێکتۆر"ـە، ئەو کاتەی دۆزرایەوە بە دیواری ئەو ناوەندەوە هەڵواسرابوو و هەموو جەستەشی بە جگەرە سووتابوو.\nکارمەندانی ئەم ناوەندە هەوڵیان دەدا فەرمانی سادەی وەکوو "دانیشە" و "بوەستە" بە زمانی ئینگلیزی فێری ئەم سەگە بکەن بەڵام هێکتۆر هیچ دژکردەوەیەکی نەبوو. کاتێک زانیان ئۆتۆمبێلی ئەو پیاوەی کە هێکتۆری لە دەرەوەی ناوەندەکە بەرەڵا کردووە ژمارەکەی بیانی بووە، ئەوەندەیان زمانەکانی دیکە تاقی کردەوە تا ئەوەی کە لە کۆتاییدا بگەنە زمانی ئەڵمانی.\nئەم سەگە بۆڵداگە لەوە کاتەوە لەم ناوەندە راهێنانی بۆ دەکرێت و لە ماوەی ئەو چوار مانگەی لەوێ بووە، فێر بووە دژکردەوە بە زمان ئینگلیزیش بنوێنێت. ئەگەرچی متمانەکردن بە مرۆڤە نوێیەکان کارێکی ئەستەمە بۆ هێکتۆر بەڵام کارمەندانی ئەم ناوەندە هیوادارن بتوانن شوێنێکی نوێی بۆ بدۆزنەوە.\nبەڕێوەبەری ناوەندەکە دەڵێ: "کاتێک دۆزیمانەوە دەمبێنێکی گەورەیان لە دەموچاوی دابوو و بە زنجیرێکی قورس و کورت بەستبوویانەوە. ئەو زنجیرەیان ئەوەندە توند لە دەوری ملی بەستبوو کە بە هیچ شێوەیەک نەیدەتوانی جووڵە بکات."\nبەرێوەبەری ئەم ناوەندە هەروەها دەڵێ سەرجەم کارمەندەکان عاشقی هێکتۆرن بەڵام بۆ ئەوان روونە کە کەسانی جگەرەکێش بۆ هێکتۆر زۆر سەرنجڕاکێش نین. دەگوترێ ئەو دوو کارمەندە جگەرەکێشەی ئەو ناوەندە تەنها کەسانێکن کە هێکتۆر متمانەیان پێنکات!


هەواڵی / 23/1/2021 318 جار بینراوە\n-خوڕافیات و شتی نەسەلمێندراو و نازانستیی زیاتر لە کۆمەڵگە داخراوەکان بوونی ھەیە، ئەو کۆمەڵگایانەی کە نەزانیین و چەقبەستوویی، غەڕقی تۆفانی کردوون. بزانە بگەڕێ و ببینە و پرسیار بکە کێن زیاتر ئاڵودەی ئەم خوڕافیاتانەن؟!\nزانستی پزیشکی بەدیل، یان "ئەڵتێرنەتڤ مێدیسن" لە دێر زەمانەوە بوونی ھەبووە و ئێستاش بوونی ھەیە و لە ھەندێ حاڵەتدا ھاوشانی زانستی پزیشکیی ئەکادێمیی، خزمەتی مرۆڤایەتی کردووە. ئەم زانستە جا چ زانستی گیادەرمان، دەرزی ئاژنیین، یۆگا و ....ھتد بێت، لەزۆربەی جارەکاندا ھاوکاریی پزیشکی ئەکادیمییان کردووە، بە مەرجێک لە ھیچ حاڵەتێکدا نەبووبنە مایەی زەرەرمەندیی کەسی نەخۆش.\n-ناوک کەتن و ڕاستیی زانستیی سەلمێندراو:\nلە زانستی پزیشکیی سەردەم و واقیعیی، شتێک نییە بە ناوی ناوک کەوتن! واتا ھیچ موستەڵەحێکی عیلمیی لە زانستی پزیشکیی نییە بەناوی ناوک کەتن! ئەسڵەن ناوک شتێکی نییە تاکو پێی بکەوێت و بخزێت! لەوانەیە پێت سەیر بێت کە وا دەڵێم، بەڵام ئەمە زانست و واقیعە!\n-کەسانێک ھەن ئێستا پێیان سەیرە و دەشێ باوەڕیان بەوە نەبێت کە دەڵێم شتێک نییە بە ناوی ناوک کەوتن، پرسیار دەکەن و دەڵێن: باشە من چەندان دکتۆرم کرد، کەسیان نەیانتوانی نەخۆشییەکەم بدۆزنەوە، تا چوومە لای فڵان کەس و ووتی ناوکت کەوتووە و بۆی ھێنامەوە و عەیبم نەما!\n-وەڵامی زانستی پزیشکیی ئەکادێمیی و واقیعیی:\nبرا و خوشکی بەڕێزم، دایە و مامە و خاڵی ئازیزم...\nپیشەی پزیشکیی و پڕاکتیزەکردنی بۆ خزمەتی مرۆڤایەتییە، پزیشک پابەندە بە ئیڕشادی عیلمیی و قسەی باخەڵی خۆی ناکات!\nزۆربەی ئەو حاڵەتانەی تۆ بە ناوک کەوتن ناویان دەبەیت، ھیچ ئەساسێکی عیلمییان نییە، دەشێ ئەم حاڵەتەی کە باسی دەکەیت، بەشێک بێت لە کۆنیشانەی ووروژانی کۆڵۆن "نەخۆشیی قۆڵۆن" و کێشەی ئۆڕگانیی یان فرمانی لە گەدەو دوانزە گرێ و ڕیخۆڵەکان بە گشتیی، یان کێشە لە شاخوێنبەری گەورەی سک، ھەبێت یان گرژبوون و ڕەقبوونی ھەندێ ماسولکەی گەورەی ناو سک و پشت! ئەمانە ھەمووی تەفسیری ئەم حاڵەتە دەکەن، بەڵام کەوتنی ناوک نا!\nگەڕاندنەوەی ناوک "حەسەب باس دەکرێت" ھیچ ئەساسێکی عیلمیی و واقیعیی نییە و لە ھیچ کتاب و ئیڕشادێکی پزیشکی نە باس کراوە، نە سەلمێندراوە و نە باوەڕێک ھەیە کە ڕێی تێبچێت ئەو موستەڵەحی ناوک کەوتن ڕاست بێت! ئەوەی سەلمێندراوە کە گرژبوون (تشنج) ی ماسولکەیەکی گەورەی پشتە کە بە ناو سکدا تێپەڕدەبێت بۆ حەوز، ھیچ پەیوەندییەکی بە ناوک نییە!\nنەخۆشم بینیووە، سێ ساڵ سەردانی پیرەژنێکی لاکۆڵانی کردووە بۆ ناوک کەوتن، دوای پشکنین بەداخەوە دەرچوو گرێیەکی سەڕەتانیی لە ڕیخۆڵە ئەستوورەی ھەیە و کاتێ ھاتە لای من لە قۆناغەکانی کۆتایی نەخۆشییەکەی بوو! چەندان نموونەی تری وامان ھەیە! بۆیە سحەتی خۆت بۆ خوڕافییات ھەرزانفڕۆش مەکە!!\nھیوادارم توانیبێتم ھەر ھیچ نەبێت ڕای دوو خوێنەر لەسەر ئەم خوڕافیاتە بگۆڕم! کۆمەڵگەی ئێمە بە چاوکراوەیی، واقیعبینیی و عیلم و مەعریفەتی سەلمێندراو پێشدەکەوێت نەوەک خوڕافیاتی لاکۆڵان!\nڕێز و تەقدیرم بۆ ھەموو لایەک.


وڵامی بەتەوژمی خەڵکی کوردستان بە شانۆی هەڵبژاردنەکانی ڕژیم وتاری ڕۆژ\nژوئن 20, 2021 8\nهەواڵی گەیشتوو لە لایەن هەڵسووڕاوانی کۆمەڵە لە شارە جۆراوجۆرەکانی کوردستان باس لەوە دەکات کە زۆربەی هەرەزۆری خەڵکی ئازادیخوازی کوردستان بۆ جارێکی دیکە “نا”ی بەتەوژمی ١٢ی خاکەلێوەی ١٣٥٨ی خۆیان بە ڕژیمی ئیسلامی لە شانۆی هەڵبژاردنەکانی ڕۆژی هەینیدا دووپات کردەوە. بە پێی ڕاپۆرتە سەرەتاییەکان، شانۆیەک کە لەژێرناوی هەڵبژاردنەکاندا وەڕێکەوتبوو لە لایەن زۆربەی هەرەزۆری خەڵکی کوردستانەوە بەرەوڕووی بایکۆتی جیدی بووەتەوە. زۆربەی بەرئاوردەکان لە شارە جۆراوجۆرەکانی کوردستان دەرخەری ئاستی بەشداریی زۆر کەمی خه‌ڵك له‌م شانۆگه‌رییه‌دا بوون. بە پێی هەر ئەم ڕاپۆرتە مەیدانییانە لە زۆرێک لە شارەکان تەنانەت زۆربەی کەسانی نۆژکەریش لەم ڕۆژەدا لە ڕۆژیشتن بۆ نوێژی جومعە خۆیان بواردووە تا ئیمکانی وێنە و فیلم گرتن بە دەزگا تەبلیغییەکانی ڕژیم نەدەن. لە نموونەیەکدا ئیمام جومعەی مەریوان داوای لە خەڵک کردووە کە لە مزگەوتی جامعدا حزووریان بێت، لەبەر ئەوەیکە گۆیا هەواڵنێری بیانی هاتووە و بەنیازە ڕاپۆرت و فیلم ئامادە بکات، بەڵام جه‌ماوه‌ری خه‌ڵك داواكه‌ی ئیمام جۆمعه‌یان به گاڵته گردۆ و وڵامیان پێ نه‌داوه‌ته‌وه. شەبەکەی ئۆستانیی تەلەویزیۆنی سنە کە هەواڵی پێوەندیدار بە شانۆی هەڵبژاردنەکانی بڵاو دەکردەوە، بەهۆی بێ ڕەونەقی و داخرانی ناوەندەکان، ڕاپۆرتی درۆیین و دەستکردی قەتع کرد و لە کاتژمێر ١٠ و ٢٠ دەقیقەوە فیلمی سینەمایی بڵاو کردەوە. ڕاپۆرتە جۆراوجۆرەکان لە گۆشە و کەناری کرماشان باس لە بایکۆتی بێوێنەی هەڵبژاردنەکان لەم شارە گەورەیە دەکەن. لەم شارە و لە زۆر شوێنی دیکە کڕینی دەنگ لە خەڵک بۆ بەشداری کردن لە شانۆی هەڵبژاردنەکان یەکێک لە هەوڵە باوەکان بووە.\nئەگەرچی هێستاش پێویستە چاوەڕوانی ڕاپۆرتی تەکمیلی سەبارەت بە بایکۆتی بەرینی ئەم گاڵتەجاڕیە لە کوردستان بین بەڵام هەتا ئێستاشی سەرکەوتنی خەڵک لەم نەبەردە دیاریکراوەدا مسۆگەرە. بەڵام ئەوەیکە ڕۆژی هەینی ڕوویدا دوور لە چاوەڕوانی نەبوو. جەماوەری خەڵکی کوردستان هەر لە سەرەتای دامه‌زراندنی ئه‌م ڕژیمه “نا”یان بە کۆماری ئیسلامی وتبوو. جەماوەرێک کە پەلاماری ئەم ڕژیمە سەرکوتگەرەیان بۆسەر کوردستان بە خۆڕاگری قارەمانانەی خۆیان وڵام دابۆوە جه‌ماوه‌رێك كه ئەم خۆڕاگرییەیان لە ماوەی ٤٢ ساڵ دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی به شێوه‌ی جۆراوجۆر و لە حەرەکەتی جەماوەریی گەورە لەوانە مانگرتنی سیاسی، لە ساڵانی جۆراوجۆردا تاقی کردبۆوە، لە هەموو دەرفەتێک کەڵکیان وەرگرتووە تا بێگانە بوونی ئەم ڕژیمە لەگەڵ بەرژەوەند و قازانجی ئەمڕۆ و سبەینێیان نیشان بدەن. ڕۆژی هەینی بۆ جارێکی دیکە وەها دەرفەتێک خوڵقا و زۆربەی هەرەزۆری خەڵکی کوردستان لە هاوپشتییەک کە بەدەیان جار تەجروبەیان کردبوو، بەئاشکرا ڕایانگەیاند کە ئەم دەسەڵاتە لەگەڵ خۆیان بە بێگانە دەزانن. جێی خۆیەتی هەر لێرەوە هەڵگرتنی ئەم هەنگاوە گەورەیە لە خەڵکی کوردستان و هەموو ئەو چالاکانەی کە بۆ بڕینی ئەم ڕێگایەدا هەوڵیان داوە، پیرۆزبایی بکەین.\nهەڵبەت پێویستە بوترێ کە بایکۆتی شانۆی هەڵبژاردنەکان لە ڕۆژی هەینیی ڕابردوودا بۆ زۆربەی خەڵکی ئازادیخوازی کوردستان، ڕووداوێکی لەناکاو نەبوو. کارنامەی ئەم دەسەڵاتە لە کوردستان پڕە لە جەنایەت و داسەپاندنی بێ مافی و پێشێلکردنی ئاوات و ئارەزووەکانیان لەپێناو بەهرەمەند بوون لە ژیانێکی ئینسانی. بێ گومان جەماوەرێک کە داخوازییە سەرەتاییەکانیان بە زیندان و ئەشکەنجە و ئێعدام وڵام دراوەتەوە، جەماوەرێک کە لە ماوەی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامیدا شوێنی ژیانیان ناسناوی ناوچە بێبەشەکانی بۆ پاساو کردنی درێژەی ئەم بێەشییە لەسەرە، جەماوەرێک کە سێبەری بێکاری، هەژاری و ئازارە کۆمەڵایەتییەکان بەسەر ژیانیانەوەیە، جەماوەرێک کە ڕوو دەکەنە کۆڵبەری واتە ئەو کارە دژوار و پڕمەترسییە و لە لایەن هێزە سەرکوتگەرەکانەوە گیانیان دەخەنە گرەوی وەدەستهێنانی پاره و نانێک، جەماوەرێک کە بەناچار بۆ دیتنەوەی کار کۆچ دەکەن و دژوارییەکانی دووری لە بنەمالە تەحەمول دەکەن، ڕۆژی هەینی لە هاوپشتییەکی بەهێزدا بە بایکۆتی شانۆی هەڵبژاردنەکان نیشانیان دا کە خۆڕاگری و خەبات لەپێناو وەدیهاتنی مافە ڕەواکانیان درێژەی هەیە و هەموو جارێ هەنگاوێکی گەورەتر بەرەوپێش هەڵدەگرن. ئەم جەماوەرە لە کردەوەیەکی هاوئاهەنگدا نیشانیان دا کە کوردستان هەروا سەنگەری شۆڕشی ئێران دەمێنێتەوە. ئاشکرایە کە هێشتا تا سەرکەوتنی نیهایی ڕێگایەکی دورودرێژ لەبەرە بەڵام هاوپشتیی ڕۆژی هەینی لە وڵام بە بانگەوازی بایکۆتی گاڵتەجاڕیی هەڵبژاردنەکان، نیشانی دا کە خەڵک خۆیان بۆ نەبەردە چارەنووس سازەکانی داهاتوو ئامادە دەکەن.\nبەڵام تایبەتمەندیی دیاری بایکۆتی شانۆی هەڵبژاردنەکان لە کوردستان پێویستە لە پەیوەند و هاوڕێیەتیی زۆرینەی بەرچاوی خەڵک لە سەرتاسەری ئێران ببینین. ئەم حەرەکەتە هیوا بە گۆڕان، زیاتر لە ڕابردوو لە ئاستی کۆمەڵگا و لەناو جەماوەری ناڕازی بەم دەسەڵاتە بەهێز دەکات. ئەگەرچی بە ڕوونی دیارە کە ئامار و ئەرقامی ڕاگەیەندراو لە لایەن دەزگا تەبلیغاتییەکانی ڕژیم ساختەکارییە، بایکۆتی هەڵبژاردنی فەرمایشی له ئاستی سه‌رانسه‌ریشدا سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست هێناوە. جەماوەری خەڵک لەم کردەوە سەرتاسەرییەی خۆیاندا توانییان هەنگاوێکی گەورە لەپێناو تاراندنی نیزامی گەندەڵ و دیکتاتۆری کۆماری ئیسلامی هەڵگرن. ئەگەر ئەوەیکە ڕۆژی هەینی ڕوویدا لە چوارچێوەی حەرەکەتە ناڕەزایەتییەکانی بەتایبەت چەند ساڵی ڕابردوودا هەڵسەنگێنین بێگومان دەتوانێ لە داهاتوودا ڕێگاخۆشکەری حەرەکەتی گەورەتر بێت و هیوا بە داهاتوویەکی ڕوون بەرهەم دێنێ. داهاتوویەک کە هەر ئەم جەماوەرەی قوربانیی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی، پێویستە بیخۆلقێنن.


ڤینیسیوس یانەی ریال مەدریدی رەت كردووەتەوە\nڤینیسیوس جۆنیۆری ئەستێرەی لاوی یانەی فلامینگۆی بەڕازیلی بڕیاریدا گرێبەستەكەی لەگەڵ یانەكەی نوێ بكاتەوە، بەمەش دەنگۆكانی چوونی بۆ یانەی ریال مەدریدی ئیسپانی بە درۆ خستەوە.\nڤینیسیوس /16 ساڵ/ لە ماوەی رابردوودا لە ریزی تیپی لاوانی یانەی فلامینگۆ یاریی دەكرد، شەمووی رابردووش بۆ یەكەمجار لەگەڵ تیپی یەكەمی یانەكە بەشداریی لە خولی تۆپی پێی بەڕازیل كرد.\nیانەی ریال مەدرید لە ماوەی رابردوودا گرینگییەكی گەورەی بە گرێبەستكردن لەگەڵ ئەو هێرشبەرە لاوە دابوو، رۆژنامەكان بڵاویشیان كردبووەوە كە یانەكە بەتەواوی لەگەڵ بەرپرسانی یانەی فلامینگۆ رێككەوتوون و بۆ وەرزی داهاتوو بە بەهای 45 ملیۆن یۆرۆ روو لە یاریگەی سانتیاگۆ بێرنابیۆ دەكات.\nسەرچاوە رۆژنامەوانییەكان ئاماژەیان بەوەشدابوو كە یانەی ریال مەدرید سەرجەم كارەكانی گواستنەوەی ڤینیسیوسی تەواو كردووە و تەنیا ئەوەی ماوە بەفەرمی گرێبەستەكە بۆ دەزگاكانی راگەیاندن ئاشكرا بكرێ.\nلای خۆیەوە یانەی فلامینگۆ لەسەر تۆڕی كۆمەڵایەتیی (تویتەر) بڵاوی كردەوە كە توانیویانە گرێبەستێكی نوێ لەگەڵ ڤینیسیوس ئیمزا بكەن و بۆ ماوەیەكی درێژ دەست بەو هێرشبەرە لاوەیانەوە بگرن.\nیانەكە مەرجی هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستەكەی لەگەڵ ڤینیسیوس لە گرێبەستە نوێیەكەدا بۆ 45 ملیۆن یۆرۆ بەرز كردووەتەوە، هەروەها مووچەی مانگانەكەشی لەبەرامبەر یاریكردن لە ریزی یانەكەیان بەشێوەیەكی بەرچاو زیاد كردووە.\nئەمەش ئەوە دەگەیەنێ كە سەرجەم ئەو دەنگۆیانەی سەبارەت بە رێككەوتنەكەی ڤینیسیوس و یانەی ریال مەدرید بڵاو دەكرانەوە دوورن لە راستییەوە و ئەو هێرشبەرە لاوە بۆ وەرزی داهاتوو و تەنانەت ماوەیەكی درێژتریش هەر لە ریزی یانەی فلامینگۆ دەمێنێتەوە.


دایک، لەنێوان ئەرکی بەخێوکردن و پەروەردەکردندا | KURDPLAT\nکوردپلات 3/28/2021 08:30:00 م ليست هناك تعليقات\nدایک، ئەو مێیینەیەیە کە منداڵێک یان زیاتری دەبێت. ئەو ژنەیە، پەیوەندی دایکایەتی لە رێگەی توخمی بایۆلۆجییەوە بە منداڵەکانییەوە دەیبەستێتەوە، یان لە رێگەی لەئەستۆگرتنی ئەرکی بەخێوکردن. مەرج نییە هەموو مێیینەیەک رۆژێ لە رۆژان ببێ بە دایک.\nدایک، سەرچاوەی خۆشەویستی و بایەخپێدانە، بەخشندەییەکی بێسنووری هەیە. لە مرۆڤدا بەردی بناغەی دروستکردنی خێزانە و کۆڵەکەی سەرەکیی مانەوەیەتی. ئامادەی هەموو جۆرە قوربانییەکە لەپێناو بەخێوکردن و مانەوە و پەروەردەکردنی منداڵەکانی. دایکایەتی؛ خاسیەتێکی باڵا و موکوڕە، بە هەموو شێوەیەک پارێزگاریی لە منداڵەکانی دەکات بۆ مانەوە و گەورەکردنیان. بەخشندەیە، بێ ئەوەی چاوەڕوانی پاداشت بکات. بەردەوامە لە بەخشینی خۆشەویستی بە منداڵەکانی و بەپێی قۆناغەکان رۆڵی جیاواز دەبینێ.\nچەند پێناسەی دایک بکەین لە رووی بەخشندەییەوە، هێشتا کەمە. دەیان پێناسەی جیاوازی بۆ کراوە، لە ئایینە جیاوازەکان و ئەفسانەکان و کۆمەڵگەی مەدەنیدا، هەموویان کۆکن لەسەر گرنگیی رۆڵی دایک و بەخشندەییەکەی.\nگەنگەشەیەکی بەردەوام هەیە لەناو کۆمەڵگە جیاجیاکانی جیهان لەسەر رۆڵی ژن لەناوەوە و دەرەوەی خێزان، بەتایبەتی لەسەر کارکردنی ژن. دەرچوونی ژن بۆ کارکردن و پەیداکردنی بژێوی و سەربەخۆیی ئابووری، لە ناوەڕۆکدا زۆر دیار نییە و زۆربەی جاریش نەخوازراوە (تەنها لەو کاتانەی ژن بێوەژنە یان لێقەوماوە، ئەوسا لایان پەسەندترە)، پێیانوایە دوورکەوتنەوەی دایک لە ماڵەوە، کاریگەری خراپی دەبێ بەسەر ئەرکەکانی ناوماڵ و پەروەردەکردن و سەرپەرشتیکردنی منداڵەکان.\nلایەنگران و دژەکانى کاری ژن، بەردەوام بەڵگە بۆ بۆچوونەکانیان دەهێننەوە و نەتوانراوە بە چەند وەڵامێک کۆتایی بەو بابەت و گەنگەشەیە بهێنرێت. دەیان لێکۆڵینەوە و توێژینەوە لەسەر ئەم بابەتە کراوە، لە هەموویان دەرکەوتووە چوونەدەرەوەی دایک بەمەبەستی کار و پەیداکردنی بژێوی، سوودبەخشە بۆ منداڵ و پەروەردەکردنیان، بە مەرجێک ئەگەر دایکەکە بتوانێ هاوسەنگیی هەردوولا رابگرێت. هەروەها دەرکەوتووە منداڵی ئەو ژنانەی کار دەکەن، لە ژیاندا سەرکەوتووتر و زرنگتر و لەسەرخۆترن، بەڵام ئەمە ئەوە ناگەیەنێت هەموو ئەو دایکانەی کار دەکەن منداڵەکانیان هەمان سروشتیان هەبێ.\nتازەترین توێژینەوەی زانکۆی هارڤەردی ئەمەریکی، کە لە 24 دەوڵەت و لە سەرتاسەری کیشوەرەکاندا کراوە، دەرکەوتووە کاری ژن، منداڵە کوڕەکانی وا لێ کردووە جدی و هێمنتر بن و بایەخ بە کەسانی تر بدەن و زیاتر بەخت یاوەریان بووە کە کاری باشتر و پلەی سەرکەوتوو بەدەستبهێنن. ئەو توێژینەوەیە، کاریگەریی لەسەر مەودای دوور و نزیک دەرخستووە.\nبەپێی توێژینەوەیەکی تر کە لە زانکۆی واشنتۆن کراوە، دەرکەوتووە پەیوەندییەکی ئەرێنیی لەنێوان کاری دایک و بەدەستهێنانی پلەی زانستیی منداڵدا هەیە.\nئەو دایکانەی کار دەکەن، هەوڵی بەردەوام دەدەن منداڵەکانیان پلەى بەرزی خوێندن بەدەستبهێنن و ببن بە نموونەیەکی دیار.\nدەرکەوتووە دایکەکان لەیەکترەوە فێری چۆنیەتی پەروەردە و چارەسەری کێشەی خۆیان و منداڵەکانیان دەبن، هەروەها دایکێک کار بکات، باشتر بایەخی پلەى زانستیی دەزانێ بۆ بەدەستهێنانی کاری باش و هانی منداڵەکانی لەو بوارەدا زیاتر دەدات.\nبەپێی سروشتی دایک، کاتێ لە دەرەوە دەبێ، جۆرێک لە هەستکردن بە دووریی لە منداڵەکانی لا دروست دەبێ، بۆیە ئەو کاتانەی کە لە ماڵەوە دەبێ، زیاتر کاتیان بۆ تەرخان دەکات و باشتر یارمەتییان دەدات. ئەوەش دەرکەوتووە کە چوار کاژێری چڕ لەگەڵ منداڵەکانی، سوودبەخشترە لە 12 کاژێری دوورودرێژی بێبایەخ.\nهەروەها کاری ژن، ئاستی ئابووری و کۆمەڵایەتیی بۆ خێزانەکە باشتر دەکات. مووچەى ژن ئەگەر کەمیش بێ، یارمەتییەکە بۆ ئابووریی خێزان و گرنگە لە کاتی هەر رووداوێکی نەخوازراو. لە لایەکی ترەوە، جۆرێک لە هەستکردنە بە سەربەخۆیی و هەڵسەنگاندنی بۆ خۆی زیاتر دەبێ، ئارەزووی خۆپێگەیاندنی و گەشەی خود پەیدا دەبێ و گیانى پێشبڕکێی لا دروست دەبێ.\nبە کۆی گشتی، بیرکردنەوە و بایەخدان بە زۆر شتی ژیانی لا گرنگ دەبێ. جگە لە هاوکاری و گەشەی ئابووریی خێزان، بەشدار دەبێ لە گەشەی کۆمەڵایەتیش.\nئەم سەردەمە، سەردەمێکە ژیان قورستر بووە لە جاران و ئابووریی خێزان بەتەنها یەک کەس بەڕێوە ناچێ، گەشەی کۆمەڵایەتی بەیەک لایەنە ناکرێ و بەردەوامبوونی تیا نابێ.\nلەگەڵ ئەمانەشدا، هەندێ لایەنی گرنگ هەیە دەبێ لەبەرچاو بگیرێ، بۆ ئەوەی کاری ژن نەبێتە هۆکاری ئاڵۆزیی ژیان. وەک: نابێ دواى لەدایکبوونی منداڵ، دایکەکە یەکسەر بچێتەوە سەر کار، چونکە منداڵ لەو تەمەنە بچووکەدا گرنگە لەدایکییەوە زۆر نزیک بێ بۆ ئەوەی لە رووی دەروونییەوە ئاسوودە بێ. لە دواى ساڵێک، منداڵ ئەرکە قورسەکانی کەم دەبێتەوە و دەتوانێ لە یەکێ لە دایەنگەکان هەندێ کات بەسەرببات. گرنگە دەوڵەت زۆر بایەخ بەو لایەنە بدات بۆ هاوکاریی دایکانی ئیشکەر. هەروەها باشتروایە دایەنگەکە نزیک بێ لە کارەکەیەوە.\nباوکیش دەبێ بەشی خۆی لە ئەرکی بەخێوکردن و پەروەردەکردن هەڵبگرێ، چەند دایک گرنگە بۆ منداڵ، باوکیش بەهەمان شێوە.\nهەروەها زۆر گرنگە ئەو دایکانەی کار دەکەن، لە کارەکانیان رازیبن و لە رووی دەروونییەوە ئاسوودە بن، بۆ ئەوەی بارێکی قورس نەبێ بەسەریەوە و کاریگەری نەرێنیی نەبێ و بکەوێتە دەربڕینی ناڕەزایی و ناڕەحەتی و بۆڵە و کاریگەری لەسەر کەشی ئارامی ناوماڵ بکات.


چەکدارانی "دەوڵەتی ئیسلامی" (داعش) دەبینرێن لە شارۆچکەی سوریی کەشکیە، کە تیایدا گروپەکە ئەو مەدەنیانەیان کوشت کە رەتیانکردبووه‌وە ماڵەکانیان رادەستی چەکدارەکان بکەن. [خاوەنی وێنە: مەحموود نادر]\nچالاکوانان بە دیارونایان وت چەکدارانی "دەوڵەتی ئیسلامی" (داعش) دوو پیاویان کوشتووە لە شارۆچکەیەکی دەشتی دێرەزوور دوای ئەوەی رەتیانکردبووه‌وە ماڵەکانیان رادەستی گروپەکە بکەن.\nچوارشه‌ممه (6 کانونی یەکەم) دەورییەکی داعش دوو پیاویان کوشت لە بازاڕی کەشکیە، کە شارۆچکەیەکە لە رووی ئیداریەوە سەر بە شاری ئەلبوکەمالە لە پارێزگای دێرەزوور.\nمەحموود نادر، چالاکوانێکی راگەیاندن لەگەڵ گروپی دێرەزوور ئەندەر فایەر، کە بەدواداچوون بۆ پێشێلکاریەکانی داعش لە دژی دانیشتوانی هەرێمەکە دەکات، وتی چەکدارانی داعش وتویانە پیاوەکانیان کوشتووە چونکە رەتیانکردۆتەوە ماڵەکانیان رادەستبکەن.\nچالاکوانان بە دیارونایان وت سەرکردەی دیاری داعش، سەدام جەمال، کە ناسراوە بە ئەبو عودەی سەدام جەمال، ناوی دەرکردووە به‌وه‌ی تووندوتیژانه مامه‌ڵه لەگەڵ مەدەنیەکاندا ده‌كات لە ناوچه گوندنشینه‌كانی دێرەزوور. [خاوەنی وێنە: مەحموود نادر]\nنادر بە دیارونای وت داعش پێیوایە کە رەتکردنەوەی هاوکاریکردنیان لەلایەن پیاوەکانەوە "لادان بووە لە جیهاد و سزاکەی کوشتنە."\nوتی گروپەکە دەستیگرتووە بەسەر چەندین ماڵدا لە کەشکیە و ناوچەکانی دەوروبەری، بەتایبەتی گرانیج، هەجین، سوێدیان و ئەبو حەمام، بۆ ئەوەی ئەو چەکدارانە لەو ماڵانە نیشتەجێبکەن کە لە شارەکانی دێرەزوور و رەققە و ئەلبوکەمال و ناوچەکانی دیکەوە هەڵهاتوون.\nوتیشی: "چەندین ماڵیان کردووە بە بنکەی سەربازی، بەتایبەتی ئەوانەی دەکەونە گه‌ڕه‌كه‌كانه‌وه و بە ماڵی هاوڵاتییان چواردەوریان دراوە لە هەموولایەکەوە بۆ ئەوەی چەکدارەکانیان لە هێرشی ئاسمانی بپارێزن."\nنادر وتی شێوازی كاری گروپەکە بۆمبڕێژكردنی ئه‌و ماڵانەیه كاتێك هێزه رزگاركه‌ره‌كان نزیكده‌بنه‌وه و ئاماژەشی بۆ ئەوه کرد كه بە درێژایی هەفتەکە هێزەکانی سوریای دیموکرات شەڕی سەختیان کردووە لە چواردەوری شارۆچکەکەدا.\nوتیشی: "دانیشتوانەكه لە ترسێکی زۆردا دەژین." ئاماژەی بۆ ئەوەش کرد كه داعش سێشەممە عەبدولرەحمان عەوادی تەمەن ١١ساڵانیشی کوشت، دوای ئەوەی هەوڵیدابوو رێگری بکات لە چەکدارانی گروپەکە تا مزگەوتی شارۆچکەی هەجین نەکەن بە بنکەیەکی سەربازی.\nچەکدارانی داعش گولەبارانی ئەو خانوانەیان کرد کە خاوەنەکانیان رەتیانکرده‌وه بەجێیبهێڵن وەك پێشتر پێیان وترابوو، ئەمەش وای لەو کەسانە کرد ماڵەکانیان چۆڵبکەن و هەڵبێن.


رۆژنامه‌وانی – راگەیاندن و خزمەتکردنی ئایدۆلۆژیای سیاسی\nApr 26, 2019 رۆژنامه‌وانى ئيتيك و ياسا, بيروڕا, راگه‌یاندن لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە راگەیاندن و خزمەتکردنی ئایدۆلۆژیای سیاسی\nسیاسەت یەکێکە لە پرسە ئاڵۆزەکانی دونیای مۆدێرن. لەهەر کۆمەڵگەیەکدا مانا و وێنەو ڕەهەندەکانی جیاوازن، ئاکاری هەرە سەرەکی ئەم دەرکەوتە جیاوازانە پەیوەندی بە جوگرافیای سیاسی و ڕەوشی مێژوویی و پێکهاتەی مەعریفی و سروشت و تایبەتمەندی دەسەڵاتی سیاسی ئەو کۆمەڵگەیەوە هەیە.\nڕاگەیاندن لەدونیای ئەمڕۆدا، ڕۆڵێکی کاریگەر و کرداری لەسەر واقیعی پرۆسەی سیاسی و کۆمەڵایەتی و کولتووری و کۆی ڕەهەندەکانی ژیان هەیە لە زۆربەی کۆمەڵگەکانی دونیادا. ڕاگەیاندن لەپاڵ کۆی وەزیفەکانی دیکەی توانای بەشدارییەکی کارای هەیە لە دیاردە سیاسییەکان و چۆنیەتی مامەڵەکردنی هاوڵاتی لەگەڵ پرسە سیاسیەکاندا. هەروەها بەستنەوەی دیاردە و نەریتی سیاسی بەیەکەوە و شرۆڤەکردنی لایەنەکانی سیستەمی سیاسی.\nشەشەم: لە ژیانی سیاسی زۆربەی کۆمەڵگەکانی دونیادا، بەتایبەت لە کۆمەڵگە تۆتالیتار و شمولی و نا عەقڵانیەکاندا، مانەوەی دەسەڵاتی سیاسی بە بڵاوکردنەوەی هۆشیاری و هزری سیاسی ساختە هاتۆتە دی. کە تیایدا پیشەسازی ڕاگەیاندن و ڕاگەیاندنی حیزبی ئامرازی گرنگن بەدەست دەسەڵاتەوە، بەتەکنیکی جۆراوجۆر و کەرەستەی جیاواز کاردەکەن، بۆ چەسپاندنی فۆڕمێکی دیاریکراوی هوشیاری و مەعریفەی سیاسی لای هاووڵاتیان.\nحەوتەم: نیکۆلا ماکیاڤیلی کەسایەتیەکی ئیجگار گرنگە لەناو مێژووی ئەندێشەی سیاسیدا. ڕێبازەکانی فیکری ماکیاڤیلی، لەسەر بنچینەی بەرژەوەندی دامەزراوە، باوەڕی بە بەکارهێنانی گشت ڕێبازێکە بۆ گەیشتن بە دەسەڵات و ئامانج، لەوانە: ڕاگەیاندن، ئاین، فەلسەفەی ئەخلاق، درۆ و فێڵ و کوشتن، خەڵەتاندن و بەڵێن بەجێ نەهێنان… هتد. لەم تێگەشتنەوە دەسەڵاتی کوردی، بەتایبەت (یەکێتی و پارتی) بۆ بەدیهێنانی ئامانجێکی سیاسی دیاریکراو بەکارهێنانی هەموو ڕێگایەکی نائەخلاقی و ڕێبازێک بەڕەوا دەزانێت، لەپێناو پاراستنی حوکمڕانی و بەهێزکردنی دەسەڵاتی خۆی، لەناویاندا (ڕاگەیاندن) یەکێکە لە میکانیزمە گرنگەکان بەدەست دەسەڵاتەوە. ڕاگەیاندنی حیزبی زۆر بە لێزانانە و بەنهێنی کارەکانی دەکات، بۆ ئەوەی کۆمەڵگە و هوشیاری سیاسی هاوڵاتیان کۆنتڕۆڵ بکات.\nنووسه‌ر: له‌شكر قادر ره‌سوڵ


سیمیناری” توندوتیژیی کۆمەڵایه‌تی و رێکاره‌کانی نه‌هێشتنی لە مەریوان بەڕێوەچوو | Roji Kurd ڕۆژی کورد\nماڵەوە ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ئێران سیمیناری” توندوتیژیی کۆمەڵایه‌تی و رێکاره‌کانی نه‌هێشتنی لە مەریوان بەڕێوەچوو\nسیمیناری” توندوتیژیی کۆمەڵایه‌تی و رێکاره‌کانی نه‌هێشتنی لە مەریوان بەڕێوەچوو\nڕۆژی کورد: بەپێی هەواڵی گەیشتوو لە مەریوانەوە، ئه‌نجومه‌نی فه‌رهه‌نگی ئه‌ده‌بیی مه‌ریوان، ڕۆژی چوارشەممە ڕێکەوتی ٦ی گەلاوێژ سیمینارێکی له ژێر ناوی “توندوتیژیی کۆمەڵایه‌تی و رێکاره‌کانی نه‌هێشتنی” بەڕێوە برد.\nئەو سمینارە لەگەڵ پێشوازیی بەرچاو و بەرینی چین و توێژەکانی خەڵکی گوندو شاری مەریوان ڕووبەڕوو بوو.\nلە هەمان کاتدا ئەنجومەنی فه‌رهه‌نگی ئه‌ده‌بیی مه‌ریوان ڕایگەیاندووە بەپێی پێویستیی کۆمەڵگا، بە پێی هەل و توانای خۆیان، ١٥ڕۆژ جارێ سیمینارێک بەڕێوە ببات.\nڕیزی پڕۆگرامی سیمینارەکە بریتین لە: خوێندنەوەی پەییامی ئەنجومەن/ فاتێح مستەفایی – وتاری ڕێزدار دوکتور حسەین محەمەد زادە(کۆمەڵناس) هۆکارەکانی کۆمەڵایەتی درووست بوونی توندو تیژی. – پێشکەش کردنی مۆسیقا/ کاک شۆڕش سەعیدزادەو کاک هۆزان کەریمی – وتاری ڕێزدار دوکتور مەحیەدین محەمەد خانی(دەروونناس) هۆکارەکانی دەروونی درووست بوونی توندو تیژی.\nلە لایەکی ترەوە بەپێی هەواڵی ئاژانسی هەواڵدەریی کوردپا، کۆڕێکی خوێندنەوەی شیعر و چیرۆک لە مەریوان بەهۆکاری دەستێوەردانی بەرپرسانی ئوستانی کوردستان هەڵوەشێندراوە.\nئەو کۆڕە بڕیار بوو ڕۆژی دووشەممە، ٤ی گەلاوێژ، لەلایەن ناوەندی فەرهەنگی ــ هونەریی “ڤەژین” لە مەریوان بەڕێوە بچێت.\nهەواڵی گەیشتوو بۆ ئاژانسی کوردپا باس لەوە دەکات کە جێگری فەرهەنگی ئیدارەی گشتیی فەرهەنگ و ئیرشادی ئەو ئوستانەبە تەلەفوون پێشی بەو کۆڕە گرتووە.\nکۆڕی “بەرخۆدانی خەیاڵ” کە بە بڕیاری جەلال قەلعەشاخی هەڵوەشاوە ڕاگەیندرا، نزیکە بە مانگێکە لەلایەن ناوەندی “ڤەژین” و چالاکانی ئەدەبی و هونەری مەریوانەوە ئامادەکاری بۆ دەکرێت.\nبابەتی پێشوولە بۆکان تووندوتیژی و پێکدادان هاتە ئاراوە/ڤیدیۆ\nبابەتی دواترجوانێگ کورد جوور خوێندکار نموونەێ ئێران هەڵوژێریا


شیعری شۆڕشگێڕانە و پەرجووی هەمیشە زیندووبوون.\nلەوەتەی مرۆڤ لەسەر ئەم هەسارەیە پەیدا بووە لەگەڵ سروشت لەلایەک و یاسا و ڕێسا کۆمەڵایەتیی و ژیارییەکان لە لایەکی تر لە ململانێ و زۆرانبازیدا بووە، هەوڵیشی داوە بە ڕێگای جیاواز ئەو ململانێی و زۆرانبازییانە وێنا بکات و بۆچوونی خۆی لەسەریان بەیان بکات. یەکێک لە سیفەتە هەرە بەرچاوەکانی مرۆڤ ئارەزوو بووە بۆ گۆڕانکاری و پێشکەوتن، ڕەتکردنەوەی کۆن و هێنانە کایەوەی نوێ بووە لە جێگایاندا. هەرچەندە مەرج نییە هەموو ئاڵوگۆڕەکان لە بەرژەوەندی مرۆڤدا تەواو بووبێتن، بەڵام ئاڵوگۆڕە ڕادیکاڵەکانی نێو کۆمەڵگە جێگایەکی بەرز و شیاویان لە پانتایی ویست و ئارەزووەکانی مرۆڤدا هەبووە و هەیە کە لە پێداویستی ژیانەوە سەریان هەڵداوە یان سەر هەڵدەدەن. مرۆڤ و دەروروبەری خەسڵەتی گۆڕاویان هەیە و بەپێی یاسا گەلێکی تایبەت دەگۆڕین و گەشە دەکەن و دواتریش لەنێو دەچن یان جێگا بۆ شتگەلی تر چۆڵ دەکەن. مرۆڤ هەر زوو لە ڕێگەی گۆرانی و سەما و هونەری نیگارکێشان و ئینجا شیعرەوە گوزارشتی لە خەون و ئارەزووەکانی خۆی کردووە. واتا پەیوەندی نێوان مرۆڤ و شیعر پەیوەندییەکی لەمێژینەیە. مرۆڤ شیعری کردە ئامرازێک بۆ گوزارشتکردن لە بیروبۆچوون و وێناکردنی ئەو واقیعەی تێیدا ژیاوە. ئەم جۆرە شیعرە، شیعری خەڵک و پەیوەست بە ژیانی خەڵک، شیعرێک بووە لەگەڵ ویست و حەز و خولیا و ئارەزووەکانی مرۆڤ بۆ گۆڕانکاری ژیاوە و هەناسەی داوە. لە هەر شوێنێک ئەم شیعرە گوزارشتی کردبێ لە ئاڵوگۆڕی ڕادیکاڵانەی کۆمەڵگە، ئەوا شیعرێکی شۆڕشگێڕانە بووە و لە ویژدانی مرۆڤایەتیدا ماوەتەوە. شیعری شۆڕشگێڕانە شیعری بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتییە کە خوازیاری ئاڵوگۆڕی شۆڕشگێڕانەیە لە کۆمەڵدا.\nئەم جۆرە لە شیعر هەمیشە لە یاخیبوون و شۆڕشەکاندا گەشەی کردووە و بەرەو پێشچووە. "بەپێی تێڕوانینی مارکسیستەکان تەنانەت ئەدەب لەخودی خۆیدا دامودەزگایەکی کۆمەڵایەتییە کە ئەرکی تایبەتی ئایدیۆلۆژی بەپێی باکگراوندنی ئایدیۆلۆژی نووسەر لەسەر شانە".(١) لێرەوە هیچ مرۆڤێک نییە بە جۆرێک لە جۆرەکان سەر بە ئایدۆلۆژی یان لەژێر سێبەری ئایدیۆلۆژییەکی تایبەتیدا نەبێت. تەنانەت ئەو مرۆڤانەی کە دەڵێن ئێمە هەموو ئایدیۆلۆژییەک ڕەت دەکەینەوە، لەڕاستیدا هەڵگری جۆرێک لە ئایدیۆلۆژین. ئۆجین پۆتیە و هانریش هاینە و ئەراگۆن کرۆ و پاپلۆ نیرۆدا و پرتۆڵد برێخت و نازم حیکمەت و خوسرەوی گوڵسورخی و مزەفەر نەواب و ئەحمەد مەتەر و حەبیب جالب و ڤلادیمیر مایاکۆفسکی و نێڵسن پێریی و لەنگستن هیوز وفریدریک گارسیا لۆرکا و جۆ هیڵ و نیکۆڵا ڤاپتزارۆڤ و کێنس فیرینگ و ئدوین ڕٶڵف و هۆراس گریگۆری و مایک گۆڵد و تاد، بەشێکن لەو تەیفە بەرفراوانەی ئەدیبان و شاعیرانی شۆڕشگێڕ کە بە شیعرەکانیان بەشدارییان لە خەباتی چینایەتی دژ بە ستەم و نادادپەروەری کۆمەڵایەتیی سەر سەرجەم کۆمەڵگەی ئینسانیی کردووە. خەمی ئەم شاعیرانە خەمی ئینسان بوو. دیارە لە کۆمەڵگەی سەرمایەداریش تەنها چینی کرێکارە کە خەمی سەرجەم مرۆڤایەتی هەیە.\nئەم شاعیرانە و زۆریتر گرەوە مێژووییەکەیان لەوەدا بردۆتەوە کە ئازادی و ڕزگاری لە ستەم و چەوسانەوە ناوەڕۆکی بەرهەمە ئەدەبییەکانیان بووە. ئەمە ئەو شوناسەیە کە جیایان دەکاتەوە لە ئۆقیانووسێک لە نووسەر و شاعیرانی تر لە کۆمەڵگەی ئینسانی کە بەجۆرێک لە جۆرەکان لەژێر ناوی نەتەوە و ئایین و نەژاد و نیشتمانپەروەری و ڕەگەز، بەرگری لە ستەم و پاڵپشتی لە چەوسانەوەی ئینسان بە دەستی ئینسان دەکەن. شیعری شۆڕشگێرانە بە ئاسۆ و ئامانجێکی خەباتکارانەوە لەگەڵ خوێنەردا لە پرۆسەیەکدا لێکهەڵدەپێکرێن. پرۆسەیەک کە نووسەر و دەق دەیانەوێ ئاڕاستەی بیرکردنەوەی خوێنەر لە مرۆڤێکی سادە و تەمەڵ لە بیرکردنەوەوە بگۆڕن بە خوێنەرێکی چالاک لە بیرکردنەوە. ئەمەش بە سیاسیکردنی خوێنەرە و هێنانە دەرەوەی تەیفێک لە خوێنەری بیر ڕووناکی لە هەلومەرج حاڵیبوو، کە خواستی ئاڵوگۆڕی شۆڕشگێڕانە یەکێکە لە خواستە هەرە دەستبەجێکانی. ئەم سیاسیبوونەی خوێنەر لەڕێگەی خوێندنەوەی دەقی ئەدەبییەوە زۆر جیاوازە لە کۆمیدیای سیاسیبوونی تاکی کۆمەڵگە لەڕێگەی حیزبە بورژوا ڕەنگاوڕەنگەکان. شۆڕشگێڕبوون و شوناسی ڕادیکاڵبوونی دەقی ئەدەبیی پەیوەستە بە ئینتمای چینایەتییەوە.. بورژوازی بەپێی گەشەی مێژوو ئەگەر لە دەورانی خەبات دژ بە پایەکانی دەسەڵاتی ئابووری و سیاسی فیوداڵی شۆڕشگێڕ بووبێ، ئەوا ئیتر ئەمڕۆ هیچ شۆڕشگێڕیەتێکی نەک هەر نییە بگرە تا سەر ئێسقانیش کۆنەپەرستە. ئەو چینەی (چینی کرێکار) کە بەرژەوەندی لە ئاڵوگۆڕ و گۆڕانی پایەکانی ئابووری و سیاسی و کۆمەڵایەتی کۆنەپەرستی بورژوازی هەیە شۆڕشگێڕە و ئەدەبی ئەو چینەش ئەدەبێکی شۆڕشگێرانەیە.\nبەمجۆرە شیعری شۆڕشگێرانە شیعری ئەو لەشکرە لە بەرهەمهێنەرانە کە چەرخی کارگەکان دەسوڕێنن. شیعری شۆڕشگێڕانە شیعری کرێکارییە، شیعری جیهەتگیریی کرێکارییە. بەڵام مەرج نییە نووسەری شیعری کرێکاریی خۆی کرێکار بێت. چونکە دەشێ کرێکارێک شاعیر بێت و هەڵگری ئایدیۆلۆجی بورژوازی بێت. لەکاتێکدا دوور نییە نووسەری دەقێک کرێکار نەبێت بەڵام پارێزەری بەرژەوەندی چینایەتی کرێکاران بێت. بۆگدانۆڤ دەڵێ " شاعیر لەوانەیە بەپێی مەوقیعیەتی چینایەتی خۆی سەر بە چینی کرێکار نەبێ، بەڵام ئەگەر بە قووڵی ئاشنایەتی کۆی ژیانی پرۆلیتاریا بێ، ئەگەر لەڕاستیدا و بە دڵسۆزی بەو جۆرە بیر بکاتەوە، بەواتایەکی تر ئەگەر ڕٶحی خۆی ئاوێتەی ژیان و خەباتی پرۆلیتاریا بکات ئەوکات دەتوانێ دەربڕینێکی هونەریی پێشکەش بە پرۆلیتاریا بکات و ڕەنگە ببێتە ڕێکخەری هێز و نەستی شێوەی شیعریی خۆی." (٢) بۆیە یەکێک لە خەسڵەتەکانی ئەدەبی کرێکاریی ئەوەیە کە تا چ ئاستێک پەیوەستە بە ژیانی سیاسیی و کۆمەڵایەتیی چینی کرێکار و تا چ ئەندازەیەک پارێزەری بەرژەوەندی چینایەتی کرێکارە لە دژی سەرمایەداران.\nشیعری شۆڕشگێڕانە گەلێ پێودانگی جیاجیای هەیە و هەر چین و توێژێک بەپێی بەرژەوەندی چینایەتی خۆی ڕاڤە و پێناسەی دەکا. چونکە چین و توێژەکان هەموویان خۆیان بە شۆڕشگێر و لایەنگری ئاڵوگۆڕ دەزانن. بەڵام لە ڕاستای ئەم نووسینە و لە ڕوانینی ململانێی چینایەتییەوە مەبەست لە ئەدەبی شۆڕشگێڕانە، ئەدەبی چینی بنیادنەری کۆمەڵگەیە،واتە چینی کرێکار. واتە تەنها و تەنها ئەدەبی چینی کرێکار ئەدەبێکی شۆڕشگێڕانەیە. ئەدەبی چینی کرێکاریش وەک شێری لینکۆن ئاماژەی پێدەدا "گێڕانەوەی ئەو چیرۆکانەیە کە گوزارشتن لە ژیانی واقیعی چینی کرێکار دەکەن."(٣). بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەمیشە لە هەناوی ڕووداوەکان و ململانێی چینەکاندا گەلێ توێژی کۆمەڵایەتی تر دێنە مەیدان و بە ئەدەب گوزارشت لە بیروبۆچوون و خەونەکانیان دەکەن. لەم نێوەشدا، بەرهەمی ئەدەبیی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان لەچەشنی بزووتنەوەی یەکسانیخوازی ژن و پیاو و بزووتنەوەی ڕەتکردنەوەی ئایین و بزووتنەوەی دژی ئاپارتاید و بزووتنەوەی دژی ڕاسیزم و بزووتنەوەی دژی کاری منداڵان و بزووتنەوەی مافی پەنابەران و تاد، پشکی شێریان بەردەکەوێ و دەکەونە بەر سێبەری ئەو پێناسەیەی کە ئەدەبی شۆڕشگێڕانە لەخۆیدا هەڵیگرتووە.\nڕاپەرین و شۆڕشەکانی جیهان هەر لە ڕاپەڕینی کۆیلەکان بە ڕابەری سپارتاکۆس و شۆڕشی فەرەنسا و کۆمۆنەی پاریس و شۆڕشی مەزنی ئۆکتۆبەر، بوونە زەمینەی سەرهەڵدان و گەشەی شیعری شۆڕشگێڕانە و بەتایبەتی شۆڕشی ئۆکتۆبەر کە کاریگەرییەکەی بە جۆرێک بوو کە ئەدەبی جیهانیی کرد بە دوو لەتەوە. بە گوزارشتێکی تر، وای کرد هەموو جیهان لەسەر بنچینەی ئەدەبی ڕیالیزمی سۆشیالیستیی و ئەدەبی بورژوازی هەڵوێستی گیریی بکەن.(٤)\nشیعری شۆڕشگێڕانەی کرێکاریی، شیعری بەرەنگاربوونەوە و ڕەتکردنەوەیە..شیعری نیشاندانی ڕووە دزێو و جوانەکانە، شیعری هێرش و ستایشە. شیعری ڕادیکاڵی کرێکاریی لەگەڵ سەرهەڵدان و پەیدابوونی چینی کرێکار و خەبات و تێکۆشانی ئەو چینە لە دژی چینی سەرمایەداری سەرهەڵدەدا و گەشە دەکا. واتە شیعری کرێکاریی شیعری ژیان و خەباتی چینی کرێکارە، چیرۆکی نەبەردە چینایەتییەکانی کرێکارە لە دژی بورژوازی و دامودەزگاکانی سەرمایەداری. کێرڤی ڕوو لە پێشی شیعری کرێکاریی لەگەڵ ڕەوتی خەباتی چینایەتی کرێکار بەرز و نزم دەبێتەوە. باری ناهەمواری ژیانی کرێکاران، سەعات کاری زۆر، کرێی کەم، نەبوونی خزمەتگوازی کۆمەڵایەتی و تەندروستییەکان، نا ئەمنی شوێنی کار، ناڕیکخرابوونی کرێکاران، نەبوونی ئازادییە سیاسییەکان و هەروەها نەبوونی ئامرازەکانی خەبات لە چەشنی مانگرتن و ناڕەزایی بە تاک تاک و بە کۆمەڵ، خۆپیشاندان، تا دەگاتە خەباتی چەکداریی و شۆڕش، ئەمانە کۆی بەدەنەیەکی گەورەترن لە ئیرادەیەکی تۆکمە بۆ دەرخستنی ئایدێندتی خەبات و ئینجا شیعری چینایەتی کرێکار. بەرهەمی ئەدەبی کرێکاریی لێرەوە پێناسەی خۆی دەکات و سنووربەندی لەگەڵ ڕەوت و ڕێبازە ئەدەبییەکانی بورژوازی دادەنێ. شیعری کرێکاریی پارێزەری بەرژەوەندی کرێکارە هەوڵیش دەدات لەژێر سێبەری خەباتی کرێکاری لەسەر ئەو ئایکۆنانە کار بکات کە ڕۆڵیان هەیە لەبردنەپێشەوەی خەباتی چینایەتی. "ئەدەبی شۆڕشگێڕانە چەکێکە لە ململانێی چینایەتی و لەسەریەتی کار لە هۆشیاری خوێنەرانی بکات بەرەو چالاکی ڕاستەوخۆ و لەوێشەوە بەرەو هەڵوێستێکی نوێ دەربارەی ژیان. بۆ ئەوەی ڕۆڵی خۆی لە خەباتی چینایەتیدا بناسێتەوە."(٥)\nچینی کرێکار لە خەباتی ڕۆژانەی خۆیدا، سەرباری پێداویستییە سیاسییە – چینایەتییەکانی لە چەشنی ماتریاڵ و ئەبزاری خەباتکارانەی وەکو حیزب و ڕێکخراوی جەماوەریی و کادر و ڕاگەیاندن..تاد، پێویستی بە ئەدەب و هونەرێک هەیە کە عەکس کەرەوەی واقیعییەتی خەباتی چینایەتی بێت. پێویستی بەوە هەیە کە بەردەوام لە جۆش و خرۆشدا بێت و هەمیشە ئیحساساتە چینایەتییەکان، داستانە نەبەردەکانی خۆی لە ڕابردوو و ئێستادا بناسێت و لێرەوە وەک پێویستی سەردەم دەست و پەنجەی لەگەڵدا نەرم بکات.\nلێرەوە بۆ ئەوەی شیعری کرێکاریی باشتر بناسین، خراپ نابێ لە گۆشەنیگای ڕووبەڕووبوونەوەکانی لەگەڵ فەرهەنگ و ئەدەبیاتی بورژوازی لێی ورد بینەوە و خەسڵەتەکان و ئینجا جێ و شوێنی ئەو ئەدەبە لەئاست ئەدەبیاتی زەبەلاحی بورژوازی جیهانیدا دەست نیشان بکەین.\nیەک: شیعری کرێکاریی هەڵقوڵاوی ناو جەرگەی ژیان و خەباتی چینایەتی چینی کرێکارە لە ململانێیی لەگەڵ سەرمایەداران و دام و دەزگا سەرکوتگەرەکانی. شیعری کرێکاریی لە کێشمەکێش و پێکدادانە چینایەتییەکانەوە لە دایک دەبێت و ئاسۆیەک کە چینی کرێکار لەو پێکدادانە چینایەتییە هەیەتی دەبێتە ئاسۆ و ئامانجی شیعری کرێکاریی.\nدوو: شیعری کرێکاریی جیهەتگیری سیاسەتی چینی کرێکار و پارێزەری بەرژەوەندی چینایەتی ئەو چینەیە. شیعری کرێکاریی گۆرانی خەباتی ژنانی کرێکار و حەسرەت و سەختییەکانی خەبات و ئاهی پیرەمێردێک و نرکەی منداڵێکی ئیشکەر و سکاڵای دڵی کچێکی ماندووی دەستی کۆنەپەرست و شەکانەوەی ئاڵای ململانێی ناو کارگەکان و هەناسەی زیندانییەک و تاد بە هەوێنی ناوەڕۆکی خۆی دەزانێ. ئەم دیمەنانە و ڕەنگ ڕێژکردنیان بە ئاسۆ و ئامانجی چینایەتی کرێکاریی ئەرکی ئەدەب و شیعری کرێکارییە.\nسێ: شیعری کرێکاریی بە ئاسۆیەکی ئینسانییەوە دەڕوانێتە ژیان و تاک و کۆمەڵگە و ئینسانییەتی ئینسان وەک کرۆکی خۆی بەرجەستە دەکاتەوە. شیعری کرێکاریی لە بەرامبەر ئاسۆی کۆنەپەرستی مەیل و ڕەوتە چالاکەکانی لیبراڵیزم و کۆنەخوازی و ئایینی و نەتەوەییدا دەوەستێتەوە و تێدەکۆشی کرێکار لە جەنگە چینایەتییەکەی خۆیدا بە ئاسۆیەکی ئینسانی و ئەنتەرناسیونالی چەکدار بکات.\nچوار: شیعری کرێکاریی ئەگەرچی لە ڕووی تەکنیک و هونەرەوە ڕەنگە لێرە و لەوێ لاوازی پێوە دیار بێت. ڕەنگە نەیتوانی بێت بەپێی پێویست تەکنیکێکی نوێ و لە ئاخرین دەسکەوتە هونەرییەکانی بەشەر سوودمەند بوو بێت، بەڵام وەک یەک ڕەوتی ئەدەبیی لە ئاستی جیهاندا بوونی خۆی سەلماندووە. چینی کرێکار بە درێژایی مێژووی پڕ لە خەبات و فیداکاری خۆی، خاوەنی جۆرێک لە فەرهەنگ و ئەدەب و هونەری خۆی بووە. پێ بە پێی گەشە و بەرەوپێچوونی قۆناغەکانی خەباتی، ئەدەب و هونەرەکەشی گەشەی کردووە. لێرەوە جێی خۆیەتی ئاماژە بەوەش بدەم کە کۆهن میڵتن پێی وایە یەکێ لە خەسڵەتەکانی ئەدەبی پرۆلیتاری ئەوەیە کە دەبێ سادە و ڕوون و ڕەوان بنووسرێت بەدەر لە ئاڵۆزی ئیستاتیکی شێوەگەرا(٦). هەرچەندە ئەم ڕایەی میڵتن بۆ دەورانێک کە ڕێژەی نەخوێندەواری لەنێو چینی کرێکار لە ئاستێکی بەرزدا بوو ڕەنگە دروست بێت، بەڵام بۆ ئەمڕۆ کە دونیای دیجیتاڵ سێبەری خستۆتە سەر دونیای بەرهەم و ژیانی سەرجەم تاکەکانی کۆمەڵگە، ئەم رایە پشتیوانییەکی زۆری نابێ. ئەو دەستکەوتە ئیستاتیکیانە لە بوارەکانی ئەدەب و هونەر بەشێکن لە دەستکەوتەکانی ئینسان و دروست نییە بەبیانووی سادەییەوە ئەدەبی چینی کریکار لەو دەستکەوتانە بێبەش بکرێ.\nپێنج: سەرجەم دەزگا ڕۆشنبیریی و ئەدەبیی و کارە ئەنسۆلۆژی و سەرچاوەکانی ئینتەرنێتیش بەپێی پێویست ئاوڕیان لەم ڕەوتە ئەدەبییە جیهانییە نەداوەتەوە و بگرە ئاگایانە و هۆشیارانە پشت گوێیان خستووە و لە خەڵک و چینی کرێکاریان شاردۆتەوە یان کەمترین زانیاریان خستۆتە بەردەست.\nشەش: تەواوی ڕەوت و ڕێبازە فیکریی و هونەریی و سیاسییەکانی بورژوازی دەهۆڵی مەرگی کۆمۆنیزم و ئەدەبەکەی دەکوتن و ناوی ئەدەبی کرێکاریی وەکو ئەدەبێکی بێ ئەرزش و ماوە بەسەرچوو دەهێنن. قسەکەرانی ئەم ڕەوت و ڕێبازانە وەک پارێزەری بەرژەوەندییە چینایەتییەکانی بورژوازی هەمیشەو بەردەوام لەهەوڵی ئەوەدان ئەدەبی شۆڕشگێرانە بە ناشیرین و بێهێز و نا هونەریی ناودەز بکەن. ئەدەبی کرێکاریی لەسایەی ئەو تەبلیغە دژە کرێکارییە، وەک ڕەوتێکی ئایدیۆلۆجی - مەزهەبی ناو دەبرێ. بورژوازی جیهانیش بۆ تەحقیر و تەخدیرکردنی کرێکاران بە سەدان ملیۆن دۆلار سەرف دەکات و سەدان ئۆرگان و ڕۆژنامە و گۆڤار و کتێب بڵاو دەکاتەوە، ساڵانە سەدان فیستیڤاڵ و ئاهەنگ و ساز دەکات و بە دەیان هەزار نووسەر و شاعیر و ئەدیب و قەڵەم بەدەستی کڕیوە و دەکڕێت و کاریان پێدەکات، تا ڕووی دزێوی نیزامی چەوسێنەری سەرمایەداری جوان نیشان بدەن و خۆڵ بکەنە چاوی خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێش.\nحەوت : بەڵام لەهەڵ هەموو ئەمانەشدا تا چینەکان و جیاوازی چینایەتی لەسەر ڕووی زەوی بمێنێ، ململانێی نێوان کرێکار و بۆرژوازی هەر دەمێنێ و ئەدەب و شیعری چینایەتی کرێکاریش هەر دەمێنێ.\nشیعری شۆڕشگێڕانە لە نێوان پاشەکشە و تەکان.\nئەگەر لە پاش سەرکەوتنی شۆڕشی ئۆکتۆبەر، خەباتی چینی کرێکاری جیهان گوڕ و تینێکی تازەی بە جەستەدا گەڕا و ئومێدێکی نوێ لە ئاسۆی خەباتی چینایەتییەوە دەرکەوت، ئەدەبەکەشی کەوتە بەردەم واقیعێکی نوێوە و دەبوایە ئەزموونێکی تازە ئەنجام بدات. بۆ ئەم مەبەستەش ئەدیبانی کرێکاریی لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکدا بوون، سەرکەوتنی شۆڕشیان لە ڕووسیا بینی، ئەمەش بووە هۆی بەرجەستەکردنەوەی زیاتری ڕۆحی شۆڕشگێرانە لە ئەدەب. گەشەی ئەدەبی کرێکاریی بە ئاقارێکدا تێپەڕی کە هەم بتوانێ بەردەوام خۆی لەگەڵ هەلومەرجە تازەکان یەکلا بکاتەوە و هەمیش تازەگەری بەرهەم بهێنێ. واتە ئەدەبی بەرگری و شۆڕشگێڕانە هەلومەرجێکی بابەتی بۆ هاتە ئاراوە تا گەشە بکات و بەرەو پێش بچێت. ئەم بەرەوپێشچوونە تا ساڵی ١٩٣٢ درێژەی هەبوو و پاشان لە کۆنگرەی نووسەرانی یەکێتیی سۆڤییەتی جاران لە ساڵی ١٩٣٤ لەبری وەڵامدانەوە بە ئاستەنگەکانی بەردەم گەشەی ئەدەبی کرێکاریی، دەسەڵاتی ئەو کاتی یەکێتیی سۆڤییەت ئەو ئەدەبەی کردە قوربانی کێشمەکێش و ململانێی سیاسیی و ئابوورییەکانی خۆی لەگەڵ وڵاتانی خۆرئاوا.\nئیتر لەو مێژووەوە ڕێڕەوی گەشەی ئەدەبی کڕێکاریی تووشی جۆرێک لە کەنارگیری هات. لەبری ئەدەبی شۆڕشگێرانەی کرێکاریی ئەدەبێکی تر نزیک لەو ماهییەتە بەڵام جیاواز هاتە ئاراوە کە پێی دەوترا ئەدەبی واقیعی سۆشیالیستی. ئەدەبی واقیعی سۆشیالیستی هەرچەندە لایەنگیریی بۆ کرێکار و سۆشیالیزم هەبوو، بەڵام لە ڕاستیدا نەیتوانی بە تەواوەتی جێگای ئەدەبی کرێکاریی بگرێتەوە و هەروەها نەیتوانی ماهییەتی شۆڕشگێڕانەی ئەدەبی کرێکاریی بە یەکجاری بکوژێت. بۆیە لە ساڵانی جەنگی جیهانیی دووەم ململانێی نێوان زلهێزەکان توانی ڕەنگڕێژی ئەدەب بکات. سەرکەوتنی سیاسیی و ئابووری و سەربازی یەکێتیی سۆڤییەت بەسەر نازییەکاندا، بازێکی گەورەی بە ئەدەبی واقیعی سۆشیالیستی دا. جەنگی ساردیش شەقڵی خستە نێۆ ئەدەب و هونەر و جیهانی فانتازیا و ئیستاتیکای دابەشکردە سەر ڕیالیزمی واقیعی سۆشیالیستی لەلایەک و دیموکراسی و ئیندیڤجوالیزمی خۆرئاوا لەلایەکی تر.\nلە ناوەڕاستی دەیەی چلەکانی سەدەی ڕابردوو زەمینەسازییەکی لەبار هاتە ئاراوە بۆ گەشەی ئەدەبی شۆڕشگێڕانە و بەرگری لەسەر ئاستی جیهان. بەڵام وڵاتانی سەرمایەداری خۆرئاوا بەگشتی و ئەمریکا بەتایبەتی بودجەیەکی خەیاڵی(سەدان ملیۆن دۆلار)ییان تەرخان کرد، بۆ بەرپەرچدانەوەی سیستەم و کلتووری مارکسیستی و شۆڕشگێڕانە لە ئاستی دونیادا. کاتێ لەسەر ئاستی جیهان ململانێی نێوان ئەدەبی ڕیالیزمی سۆشیالیستی و ئیندیڤجواڵیزمی خۆرئاوا لە ئاستێکی بەرز و تووند دەبینرا،ئەدەبی شۆڕشگێڕانە وەک کارەکتەرێکی چالاک و بزێو لە سەرجەم کایە و بوارەکاندا ئاکتیڤ بوو، بەڵام لەژێر سێبەری ئەدەبی واقیعی سۆشیالیستی پۆلینبەند دەکرا. لە دەیەی هەشتاکانی سەدەی ڕابردووەوە بەهۆی قەیرانی سیاسی و ئابووری بلۆکی شەرقی (بەناو سۆشیالیست)، ئەدەبی واقیعی سۆشیالیستی و ئەدەبی کرێکاری و شۆڕشگێڕانەش بەرەو کاڵبوونەوە هەنگاویان نا و تەنانەت تا ئەندازەیەکی زۆر جێگەی خۆیان بۆ ئەدەبیاتی بورژوازی چۆڵکرد. فاکتەرەکانی تەریککەوتنەوە و کەنارگیری و پاشان کاڵبوونەوەی ئەدەبیاتی واقیعی سۆسیالیستی و ئەدەبی کرێکاری و شۆڕشگێرانە بەبڕوای من ئەمانەن.\nیەک: کاریگەری تەبلیغاتی ڕۆژئاوا بەڕابەرایەتی ئەمریکا لەو هەڵمەتە فراوانەی خۆی دژ بە مارکسیزم و کلتووری شۆڕشگێرانەی مارکس و ڕەنگدانەوەی ئەو کاریگەرییە لەسەر سەرجەن جیهان دژ بە ترادیسیۆنی شۆڕشگێرانەی چینی کرێکار و خەڵکی زەحمەتکێش. دیارە هەڵمەتی ڕۆژئاوا و گوێڕایەلانیان لە ناوچەکە لەم ئەرکە قێزەوەنەیان کە تا ئێستاش بەردەوامن تا ڕادەیەکی باش سەرکەوتنیان بەدەست هێنا. ئەم فاکتە خولقێنەری ئەو دۆخە نەخواستراوەیە کە ئەمرۆ بۆ تەرویجدانی ئەدەبی شۆڕشگێڕانە بووەتە کۆسپ و ڕووبەڕووبوونەوەی کارێکی قورسە و وزە و توانایەکی زۆری لێمان دەوێ.\nدوو: هەڵوەشانەوەی بلۆکی ڕۆژهەڵات و لەمەیداندا نەمانی یەکێتیی سۆڤییەت و پاشەکشەی لە سەرجەم بوارەکانی سیاسیی و سەربازی و ئابووری و فەرهەنگیی. ئەمەش بەدەوری خۆی بووە هۆی لە مەیدان نەمانی بزووتنەوە و پڕۆژە ئەدەبی و هونەری کرێکارییەکان لە نیوەی یەکەمی دەیەی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو و جێگە چۆڵکردن بۆ ڕەوت و ڕێبازە ئەدەبییەکانی بزووتنەوە کۆنەخوازەکان.\nسێ: پاشەکشەی مارکسیزم و خاوبوونەوەی خەباتی چینی کرێکار وەک چینێکی بنیادنەر و مەزن ڕۆڵی خۆی هەیە لە کەمڕەنگبوونەوەی چەمکی ئەدەبی شۆڕشگێرانە.\nئەم واقیعیەتە بەجۆرێک کاری خۆی کرد کە بزووتنەوەی شۆڕشگێرانەی چینی کرێکاری چەند دەیە گەڕاندە دواوە و ئەدەبەکەشی دووچاری دۆخێکی تاڵی چەقبەستبوون کرد. دۆخێک کە ئەرکگەلێکی زۆری خستۆتە سەر شانی ئێمەی ئەدیبان و نووسەران و هونەرمەندانی کرێکاریی بۆ ئەوەی بتوانین لەو دۆخە چەقبەستووە دەربازی بکەین و تەکانی بۆ پێشەوەی پێبدەین.\nکورد و شیعری شۆڕشگێڕانە.\nمیللەتی کوردیش بەپێی کارەسات و ڕووداوە تراژیدیا - سیاسیییەکانی دوو سەدەی ڕابردوو هەوڵیداوە بۆ پاراستنی زمان و کلتوور و ناسنانەی نەتەوەیی خۆی لە بەرامبەر سیستەم و ڕژێمە فاشست و تۆتالیتارییەکانی عێراق و ئێران و سوریا و تورکیا. کورد هەوڵی داوە لە ڕێگەی ئەدەبەوە مەسەلەی شوناسی نەتەوەیی و زمان بەزیندوویی ڕابگرێ. شیعری کوردیی لە مێژووی کۆن و نوێی کورددا مەسەی ئازادی و سەرفرازی کوردی کردۆتە مەسەلەی بنەڕەتی و گەوهەری. شاعیرانی کلاسیک (جگە لەو شاعیرانەی کە لە مزگەوت و خانەقاکان خوێندویانە و سەرچاوە مەعریفییەکانیان کتێبە ئاینییەکان بووە) کەم تا زۆر لایەکیان لە کێشەکانی ئینسان و بەهای ئازادی و ژیانی شارستانیایە کردۆتەوە.\nئەگەر حاجی قادری کۆیی شاعیر وەک شاعیرێکی ناسیونالیستی بە دەستپێک و پەرەپێدەری شیعری نەتەوەیی – سیاسی کورد دابنرێت (٧)، ئەوا دوای حاجی قادر سوپایەک لە شاعیر هەن کە خەمی نەتەوە و مەسەلەی ئازادی نەتەوەی کوردیان بۆ مەسەلە بووە. واتە لە دوای چارەکی یەکەمی سەدەی بیستەم، شانبەشانی فراوانتربوونەوەی بیری نەتەوایەتی، ئەدەبی ناسیونالیستیش گەشە دەکا و دواجار لە دوای بەیاننامەی ڕوانگەوە لە ساڵی ١٩٧٠ ئیتر دەگا بە چڵەپۆپە. لەملاشەوە کرۆکی بیری چینایەتیش شانبەشانی کێشە چینایەتییەکانی کۆمەڵگە گەشەی کردووە و بەرەو پێش چووە. لەم نێوەشدا گەلێ شاعیر پەیدا دەبن و بەرهەمەکانیان دەبنە ئاوێنەی باڵانومای سەردەمی خۆیان و شیعرەکانیشیان(بەتایبەتی ئەوانەی کرۆکی ئینسانیان هەیە و باس لە ئازادی دەکەن) بە شیعری خەباتکارانە و شۆڕشگێڕانە دێنە ئەژمار. دواتریش لە نیوەی یەکەمی دەیەی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو تەیفێک لە نووسەرانی چەپی نوێ دێنە مەیدان کە نەک هەر لە پەیوەندییەکی نزیکدا دەبن لەگەڵ چینی کرێکاری کوردستان و بەرهەمەکانیان ڕەنگدانەوەی ژیان و خەباتی ئەو چینە دەبێ، بەڵکو لە ڕووی ئایدیۆلۆژیشەوە هەڵگری بیروباوەڕی مارکسیزم و کۆمۆنیزم دەبن (٨).\nپلە و ئاستی گەشەی ئەم تەیفە لە نووسەران و بەرهەمی ئەدەبی و هونەرییان پەیوەست بوو بە ئاستی گەشەی بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان. چەند بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان لە ملانێی خۆیاندا بۆ ئاڵوگۆڕی شۆڕشگێڕانە لە ئاستێکی بەرزدا بووبێتن، ئەوەندەش شیعر و هونەری شۆڕشگێڕانە لە ئاستێکی بەرز و ڕەونەقی خۆیدا بووە. بەڵام دۆخەکە هەر بەو جۆرە نەما. لەلایەکەوە چوونە دەرەوەی زۆربەی کادیرە هونەری و ئەدەبییەکانی ئەو بزووتنەوە شۆڕشگێرە بۆ دەرەوەی وڵات کاریگەری نێگەتیڤی دانا لەسەر چەقبەستوویی ئاستی هۆشیاری سیاسی و کۆمەڵایەتی چینی کرێکاری کوردستان و لەلایەکی ترەوە شانبەشانی تەبلیغاتی جیهانیی لەدژی کۆی بیروبڕوای مارکسیزم هێرشێکی هەمەلایەنە دژ بە باوەڕی مارکسیزم و ئەدەب و کلتووری شۆڕشگێڕانە لەسەر دەستی گروپی ڕەهەند و شوێنکەوتوانیان بە خەستی دەتی پێکرد.\nئەم گروپە لەمێژووی ئەدەبی کوردیدا و لەڕێگەی نووسینەکانیان و گۆڤاری (ڕەهەند)ەوە ناشرینترین ڕۆڵیان گێرا لە بە سووک تەماشاکردنی ئەدەبی شۆڕشگێرانە و هەروەها دەرکێشانی ڕوحی شۆڕشگێرانە و چاندنی تۆوی بێئومێدی لە ناخی تاکی کورددا. ئەم گروپە لە ڕێگەی ڕستە و فرێز و دەستەواژەی بێمانای لە چەشنی" ئەدەب نابێ ئینتمای ئایدییۆلۆژی هەبێ، و سەردەمی قسەکردن بە ناوی کۆ و ئەوانی تر کۆتایی هاتووە و نووسەر دەبێ بە ناوی خۆی و تاکەوە قسە بکا و نوێنەری خۆیەتی و بەس و ئەدەبی حیزبیی و سیاسیی کوشتنی ئەدەب و خەیاڵە و... تاد" ڕۆڵی بەرچاوی گێرا لە کاڵکردنەوەی چەمکی ئەدەبی شۆڕشگێرانە و گواستنەوەی خاڵی تێڕوانینی و فۆکسی خوێنەر و کۆمەڵگە لە ململانێی چینایەتییەوە بەرەو زات و ناخی تاک و تەرویجدان بە کۆنەپارێزییەکی بێوێنە. پروپاگەندەی ئەوەی کە نە مارکسیزم بۆ کۆمەڵکەی کوردستان گونجاوە و نە لە کوردستان چینی کرێکاری پیشەسازیمان هەیە و نە ئەدەبی کرێکاریی و شۆڕشگێرانە بە کەڵکی کۆمەڵگەی کوردی دێ کە لە لایەن کۆمەڵێ نووسەری موهەریجی کوردەوە ئاگرەکەی خۆش کراوە و خۆش دەکرێ، جگە لە خۆڵ کردنە چاوی خەڵکی زەحمەتکێشی کوردستان هیچیتر نییە.\nلەگەڵ هەموو ئەو هەوڵە نەزۆکانەش هێشتا مەشخەڵی ئەدەبی شۆڕشگێرانە نەک هەر نەکوژاوەتەوە، بەڵکو ژیلەمۆکەی هەر بەگەشی لەژێر خۆڵەمێشی تەبلیغاتی بورژوازی و شوێنکەوتوانیان ماوەتەوە. سەرباری هەستکردن بەوەی کە لایەنگری چینی زەحمەتکێشی کوردستان لایەنگیرییە لە ئازادی و ڕزگاری ئینسان، خۆی ژیلەمۆی ئەو باوەڕەیە کە پێیوایە شۆڕشی یەکجارەکی بۆ ڕزگار بوون لە ستەم و نا یەکسانی تەنها و تەنها لەسەر دەستی چینی کرێکار و زەحمەتکێش بە ئاکام دەگات. خوڵقاندنی هەر دەق و کارێکی هونەرییانەی کرێکاری ڕەوینەوەی تەمی ئەو هەوڵانەیە کە دەیانویست و دەیانەوێ کۆمەڵگەی کوردستان ببێت بە کۆمەڵگەی مێگەل و خۆشیان ببن بە لایتی دەستی شوانە کوێرەکان.\nدوا دێڕ بەڵام زۆر بە کورتی.\nشیعری شۆڕشگێڕانەی کرێکاری پێ بەپێی چوونەسەر و هاتنەخواری کێرڤی خەباتی چینایەتی بەرز و نزم دەبێتەوە، بەڵام هەرگیز گڕی ئەو بزووتنەوە شیعرییە خامۆش نابێت و ژیلەمۆکەی ناکوژێتەوە.تا کۆمەڵگەی چینایەتی هەبێت، ئەو ئەدەبەش هەر دەبێت و بەپێچەوانەی سەرجەم ئیدیعا و پروپاگەندەکانی زوڕناژەن و قەڵەمبەدەستانی چین و توێژەکانی تر، هەرگیز دووچاری توانەوە و فەنا نابێتەوە. بەکورتی شیعری شۆڕشگێڕانە لەگەڵ خەبات و ململانێی مرۆڤ لەگەڵ سیستەم و یاسا و نۆرمەکانی ژیان و کۆمەڵگە لە دایک بووە و تا مرۆڤ و ململانێ و خەبات مابێ، ئەو شیعرەش هەر دەمێنێ.\nژێدەر و سەرچاوەکان:\n١- بۆ زانیاری زیاتر تکایە بڕوانە ڕەخنەی ئەدەبی مارکسیستی سایتی ویکیپیدیا:\n٢- ئەلکسەندەر بۆگدانۆڤ شیعری پرۆلیتاریی:\nPloletarian Poetry The Labour Monthly\nJune 1923 PP.357-362\n٣- شێری لێنکۆن " بۆچی ئەدەبی چینی کرێکار جێی وردبوونەوەیە؟" بۆ زانیاری زیاتر بڕوانە سایتی:\n٤- ڕیالیزمی سۆسیالیستی بەو تەوژم و ڕێبازە ئەدەبی و هونەرییە دەوترێ کە لە دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەر لە وڵاتی یەکێتیی سۆڤییەتی جاران هاتە ئاراوە و گەشەی کرد و بوو بە بزووتنەوەیەکی ئەدەبی ئەنتەرناسیوناڵی مەزن. گەشەی ڕیالیزمی سۆشیالیستی هەر تەنها یەکێتیی سۆڤیەتی نەگرتەوە، بەلکو ئەو دەوڵەتانەشی گرتەوە کە بە دەوڵەتانی سۆشیالیست یان بلۆکی ڕۆژهەڵات دەناسران. ئەم ستایڵە لە بنچینەدا لەسەر کلتووری پرۆلیتاریاوە سەری هەڵداوە. کلتووری پرۆلیتاریاش لە هونەر و ئەدەب پێداگیری ئەدەبە لەسەر خەباتی چینایەتی و بەرژەوەندی کرێکاران دژ بە بورژوازی و سەرمایەداران. ئامانجی ئەم ئەدەبە هەوڵدانە بۆ وێناکردنی ژیان و خەباتی ئەو چینە لە پێناو ڕزگاری یەکجارەکی لە کۆت و بەندی کۆیلەتی بورژوازی. ڕێبازی سۆشیالیستی لە ئەدەب لە دەیەی بیستەکانی سەدەی رابردوو لە وڵاتانی ئەڵمانیا و فەرەنسا و جیکسلۆڤاکیا و پۆڵەندە دامەزرا. ئەو نووسەرانەش کە ڕۆڵیان هەبوو لە بەرەوپێشبردنی ئەم ڕێبازە ئەدەبییە لە وڵاتانی وۆرئاوا بریتبوون لە لویس ئاراگۆن و جۆهانس بێچەرو پابلۆ نیرۆدا. حیزبی کۆمۆنیستی سۆڤییەت ساڵی ١٩٣٢ بڕیاری لەسەر ڕیالیزمی واقیعی لە ئەدەب و هونەر دا و ساڵی ١٩٣٤ ئەم شێوازە ئەدەبییە لە یەکەمین گۆنگرەی نووسەرانی سۆڤییەت کاتێ نوێنەری جۆزێف ستالین ئەندریە زدانۆڤ وتاریکی پێشکەش کرد و بە تووندی جەختی لەوە کردەوە کە ڕیالیزمی سۆشیالیستی بە فەرمی بوو بە ڕێنمایی نیشتمانی کلتووری یەکێتیی سۆڤییەت. بەدەستەوەگرتنی ئەم ڕێبازە ئەدەبییە بە کردەوە بووە هۆی پشکردن لە ڕێبازە باوەکانی جیهان لە چەشنی ئیرۆتیک، ئایین، تەجریدگەرایی، سوریالیزم و گوزارشتخوازی. وەک وەڵامیک بەرامبەر بە یەکەمین گۆنگرەی نووسەرانی یەکێتیی سۆڤییەت، لە ٢٦ و ٢٧ ی نیسانی ١٩٣٥ لە شاری شیکاگۆ و بە پاڵپشتی جۆزیف ستالین گرنگترین گۆنگرەی نووسەرانی چەپی ئەمریکا بەسترا، کە شاعیران و ڕۆماننووسان و ڕەخنەگران و ڕۆژنامەنووسان تێیدا بەشدار بوون. واڵدۆ دەیڤد فرانک بە پشتیوانی حیزبی کۆمۆنیستی ئەمریکا بوو بە یەکەمین سەرۆکی یەکێتیی نووسەرانی ئەمریکا. ڕەگی مێژوویی ڕیالیزمی سۆشیالیستیی دەگەرێتەوە بۆ ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەم.\n٥- میڵتن کۆن شاعیرانی گەمارۆدراو و ڕەخنەگرانی چەپ گۆڤاری زانکۆی ئالاباما تۆسکالۆسا ٢٠١٠ لاپەڕە ٢٤:\n٦- میڵتن کۆن شاعیرانی گەمارۆدراو و ڕەخنەگرانی چەپ گۆڤاری زانکۆی ئالاباما تۆسکالۆسا ٢٠١٠ لاپەڕە ٢٤:\n٧- ناسیونالیزم و شاعیرەکانی – حاجی قادری کۆیی – نووسینی سلێمانی قاسمیانی (کاکە) گۆڤاری هانا ژمارە ١٦ و ١٧ ساڵی ٢٠٠١ لاپەڕە ٤.\n٨- دەیەی حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوو ئەدەبی کۆمۆنیستیی و کرێکاریی تەنها بریتیبوون لەو بەرهەمانەی یان بەرهەمی ئەو نووسەرانەی کە باسی چینی کرێکار و خەباتی ئەو چینەیان کردووە. نووسەرانی سەر بە حیزبی شیوعی عێراقی پشکی شێریان بەردەکەوێ. لەم نێوەشدا نووسەران و شاعیرانی سەر بە ڕێکخراوی مارکسیی - لینینیی کوردستان کەم تا زۆر چەند هەوڵێکیان لەو بارەیەوە هەیە. بەڵام لەناوەڕاستی دەیەی هەشتاکان تەیفێک لە نووسەران و هونەرمەندانی کورد لە کوردستان لە ژێر کاریگەری بیروڕای مارکسیزمی شۆڕشگێڕ توانیان تەکان بە ئەدەبی کرێکاریی و کۆمۆنیستیی بدەن و بەرەو پێشی بەرن. لەوانە موسلیح شێخولئیسلامی (ڕێبوار) و سلێمانی قاسماینی (کاکە) و ئەحمەد بازگر و بەکر ئەحمەد (ئاسۆ) و بژار و عەبدوڵا سڵێمان(مەشخەڵ) و جەمال کۆشش و پەخشانەشیعرییەکانی ب.سۆلین و هونەرمەند سەردار عەبدوڵا و زۆری تر کە ئێستا لەم ساتەدا لەیادم نەماون.


بەڕێگەی پزیشکی کۆن، چۆن لە قاچتەوە ژەهرەکانی جەستەت پاک دەکەیتەوە؟ - تۆڕی میدیایی خەڵک\nبەڕێگەی پزیشکی کۆن، چۆن لە قاچتەوە ژەهرەکانی جەستەت پاک دەکەیتەوە؟\nبە پێی زانیاری پزیشكە چینیەكان دەتوانین لە ڕێگەی قاچەكانەوە لە ژەهر و مادەی زیان بەخشی ناو جەستە رزگاربین، ئەوەش چونكە بە پێی پزیشكی چینی ژێر پێیەكان ئەو ناوچانەیان تێدایە كە پەیوەندی هەیە بە سیستمی وزەی ناو جەستەوە بۆیە لە ڕێگەی ژێر پێیەكانەوە دەتوانین كۆنترۆڵی ئازارەكانی ناو جەستە بكەین، ئەم چارەسەرە ئاسانە بەڵام كاریگەریشە :\nچۆنێتی ئامادە كردن:\n-یەك كوپ خوێی (Epsom)\n-یەك كوپ خوێی زبر\n-یەك كوپ سۆدەی نان\n-زەیتی زەیتون یان هەر زەیتێكی تر بە پێی ئارەزو\nهەمو كەرەستەكان دەكەینە ناو ئاوێكی كوڵاوەوە تا بەتەواوی دەتوێتەوە، پاشان ئەو ئاوە دەكەینە حەوزی گەرماوەکەوە و سركەی سێو خوێ ی بۆ زیاد دەكەین لەگەڵ زەیت بە پێی ئارەزو، پاشان هەردوو قاچی تێدەكەین بۆ ماوەی نیو كاتژمێر، كە لەوانەیە هەست بە ماندو بون بكەی لە دوای ئەو گەرماوە بەڵام ئەوە ئاساییەو هۆكارەكەی ئەو كارلێكە كارەباییانەیە و راكێشانی ژەهرو مادە زیان بەخشەكانی ناو جەستەیە بۆ ناو دەفرەكە. كە لەدوای بەكار هێنان رەنگی ئاوەكە رەش و لێڵ دەبێت كە ئەوەش مانای كاریگەری چارەسەرەكەیە.\nبه‌م وەرزشە زۆر ئاسانه ببه‌ره خاوه‌نی سكێكی ڕێك و ناوازه


بەپەلە.. کاتی دابەشکردنی مووچەی مووچە خۆرانی هەرێم راگەیەندرا\nکاتی دابەشکردنی مووچەی مووچە خۆرانی هەرێم راگەیەندرا\nبڕیارە وەزارەتی دارایی و ئابووری حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕۆژی سێشەممە ١٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ دەست بکات بە دابەشکردنی مووچەی مووچەخۆرانی هەریم.\nسەرچاوەیەکی ئاگادار لە وەزارەتی دارایی و ئابووری حکومەتی هەرێمی کوردستان بە ماڵپەڕی (سپی) ڕاگەیاند" لە ڕۆژی سێشەممە ١٩ی کانوونی دووەمەوە دەستدەکرێت بە دابەشکردنی مووچەی مانگی تشرینی دووەمی ساڵی ٢٠٢٠ی مووچەخۆرانی هەرێمی کوردستان".\nسەبارەت بە رێژەی بڕینی مووچەی ئەو مانگە سەرچاوەکەی دارایی هەرێم بە (سپی) وت" لیستی مووچەی ئەو مانگە، بە رێژەی لێبڕینی ٢١% دەبێت و بۆ پلە تایبەتەکانیش بە رێژەی ٥٠% دەبێت".\nپێشتر سه‌رۆكى حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان ئاشكرایكرد، بۆ دابه‌شكردنى موچه پێویستیان بەنزیكەی ٨٩٥ ملیار دینار هه‌یه، بەڵام کۆی موچەی فەرمانبەرانی بەلێبڕینی ٢١٪وە ٧٠٦ ملیارو ١٨٧ ملیۆن و ٣٢٠ هەزار دینارى پێویسته.\nهاوکات ڕۆژی ١٣ی ئەم مانگە لە ڕوونکردنەوەیەکدا د.جوتیار عادل، وتەبێژی فەرمی حكومەتی هەرێمی كوردستاان وتی" ئامادەكاری بۆ دابەشكردنی مووچە كراوە و بەمنزیكانە لیستی نوێی مووچە و وردەكارییەكەی رادەگەیەنرێت".\nوتیشی" بڕیارمانداوە سەرجەم داهاتی نەوتی و نانەوتی بگەرێتەوە وەزارەتی دارایی، بۆئەوەی پێدانی مووچە ئاسایی بكرێتەوەو هاتنی مووچە نەبێتە هەواڵی بەپەلە".


تا کۆتایی ئەمساڵ 200 ملیۆن درەخت دەچێندرێت\nناس- هەڤاڵ فەتاح\nحكومەتی عێراق پلانی هەیە لە دوو ساڵی داهاتوودا دیاریدەی بەبیانبوون کۆتایی پێبهێنێت، بۆ ئەو مەبەستەش لەلایەن بانکی ناوەندییەوە ملیارێک دینار تەرخانکراوە، وتەبێژى کشتوکاڵى عێراقیش دەڵێت، لەمساڵدا 200 ملیۆن درەخت دەچێندرێت.\nحەمید نایف وتەبێژی وەزارەتی كشتوكاڵی عێراق تایبەت بە ناس كورد-ی راگەیاند: "لەسەر داواى وەزارەتی كشتوكاڵی عێراق بانکی ناوەندی عێراق، بڕی یەك ملیار دیناری تەرخانكردووە بۆ پرۆسەی چاندنى 200 ملیۆن درەخت لە عێراقدا".\nبڕیارە پرۆژەکەى کشتوکاڵى عێراق، بە چەند قۆناغێك جێبەجێی بكرێت، لە قۆناغی یەكەمدا 200 ملیۆن درەخت لە ساڵى 2019دا دەچێندرێت، لە قۆناغی دووەمیشدا تا كۆتایی ساڵى 2021 چاندنى درەخت دەگەیەندرێتە یەک ملیار درەخت.\n"زۆربەی ناوچەكانی عێراق لە ئیستادا ڕوبەڕوی مەترسی بەبیابان بوون بوونەتەوە، بەڵام زۆرترین ئەو شارانەی كە تووشی ئەم دیاردەیە بوون، پارێزگاكانی، سەلاح دین، ئەنبار، دیوانییە و سەماوەن"، حەمید نایف واى وت.\nوتیشی، ئێستا ڕێژەی سەوزایی لە عێراقدا لە خوار ستانداردی جیهانییەوەیە و پێویستە عێراق لە سێ ساڵی داهاتوودا كار بۆ ئەوە بكات ڕێژەى سەوزایی بگەیەنێتە ئاستى ستانداردى جیهانى.\nكشتوكاڵی عێراق: نزیکەى 2 هەزار دۆنم زەوى چێندراو بە گەنم و جۆ سوتاون\n2019.05.19 - 20:58


ڕۆبێرت دی نیرۆ - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nڕۆبێرت دی نیرۆ\n(ڕەوانەکراوە لە ڕۆبەرت دی نیرۆەوە)\nڕۆبێرت ئانتنی دی نیڕۆ جونیەر\n(1943-08-17) ١٧ی ئابی ١٩٤٣ (تەمەن ٧٧ )\nنیویۆرک ستی، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.\n١٩٦٣ - ئێستا\nڕۆبێرت ئانتنی دی نیڕۆ جونیەر (لەدایکبووی ١٧ی ئابی ١٩٤٣) ئەکتەر، بەرھەمھێنەر و دەرھێنەرێکی ئەمریکییە. ئەو وەرگری دەیان خەڵاتی جۆراوجۆرە، لەنێویاندا دوو خەڵاتی ئۆسکار، یەک خەڵاتی گۆڵدن گڵۆب لەپاڵ خەڵاتی ڕێزلێنانی سیسیل بی دیمیل و خەڵاتی پەیمانگای فیلمی ئەمریکی AFI، ھەروەھا شەش جار بۆ خەڵاتی بافتا و جوار جار بۆ خەڵاتی ئێمی و ساگ پاڵێوراوە. دی نیرۆ خاوەن پاسەپۆڕتی ئیتاڵیشە.\nئیتر تا ساڵی ٢٠٠٦ فیلمێکی دەرنەھێنا. لەو ساڵەدا فیلمێکی دروست کرد بە کایەی مات دەیمن و ئەنجلینا جۆولی، سەبارەت بە چەن و چوونەکانی ناو دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی (CIA) لە سەردەمی جەنگی جیھانی دووەم و شەڕی سارد، لە دیتنی کاربەدەستێکی باڵاوە. دێ‌نیرۆ بۆخۆی ھەر دیسان لە فیلمەکەدا دەوری بینیوە وەک جەنەڕاڵێک.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ڕۆبێرت_دی_نیرۆ&oldid=802265»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ٠١:٤٧ی ٢٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١ نوێ کراوەتەوە.


20:32 - 1 سەرماوەز 2716\nخەباتی جیددی و توند و تۆڵ و لە هەمانکاتدا خوێناویی کوردستانی ڕۆژهەڵات، لە بڕگەیەکی هەستیاری مێژووییدا لە پێناوی بەرژەوەندیی بەشێکی دیکەی کوردستاندا سارد کرایەوە و لەو توندوتۆڵیە کەوت و چەرخەکانی بە شێوەیەک شل بوونەوە کە هەندێکیان بەتەواوی ڕاوەستان!\nبیست ساڵ بەسەر ئەو ساردبوونەوەی خەباتدا تێپەڕی و خەبات لە شکڵی دیکەدا بەڵام بە کزی بەردەوام بوو. لەو بیست ساڵەدا باشووری نیشتمان گەشەی کرد و بەرژەوەندییەکانی خۆی لە هەندێکیاندا مسۆگەر کرد و لە هەندێکیاندا شێوەی دیکەی بەخۆوە گرت. لەو بیست ساڵەشدا ڕێژیمی دڕندەی ئیسلامی لە تاران دڕندەتر بوو و خەڵکی کوردستانی ڕۆژهەڵاتیش خوازیار و ورووژێنەری باسی وەگەڕخستنەوەی خەبات لە شێوازی جیددیتردا بوون و پێداگر لە سەر بەگژداچوونەوەی دەزگای سەرکوتی ڕێژیم، بەشێوازی دیکە بوون.\nبەرژەوەندیی کوردستانی ڕۆژهەڵات قەت لە بێدەنگیدا نەبووە، بەرژەوەندیی بەشەکانی دیکەی کوردستانیش گەر سەردەمانێک بە هەڵە وا لێکدرابێتەوە، ئێستا لە بێدەنگیی ڕۆژهەڵاتی نیشتماندا نیە. رۆڵەی چاونەترس و لەخۆبردووی وڵاتیش ئامادەن بۆ وەسەرپێ خستنەوەی شۆڕش.\nئەم قۆناغەی خەبات، کە تێیدا شۆڕش وەسەرپێ دەخرێتەوە و بە ڕاسانی ڕۆژهەڵات ناوبانگی دەرکردووە، نابێ لە چوارچێوەیەکی بەرتەسکدا بمێنێتەوە. دەبێ بە مانای وشە ببێ بە ڕاسانی ڕۆژهەڵات.\nدەبێ ئەوەمان لەبیربێ کە هێشتا سەرەتای وەسەرپێ خستنەوەی شۆڕشە و بەپێوە ڕاوەستان و بەڕێوەچوونی شۆڕش کاتی دەوێ، تێچووی دەوێ و مرۆڤی شۆڕشگێڕی دەوێ. بەڵام دەبێ لە چەند بواری سەرەکیدا ئەم ڕاسانە ببێ بە ڕاسانی گشتگیر.\nئەو ڕەهەندانە بریتین لە : جوغرافیا، چین و توێژەکانی کۆمەڵ، لایەنە سیاسییەکان، شێوازەکانی بەشداریی گەل.\nهەرکام لەو ڕەهەند و لایەنانە، پێویستیی بە وردکردنەوە و هەڵسەنگاندن و وەرددانەوەی زیاتر و زیاترە، تاکوو بەهێزی و لاوازییەکانمان لەو بەشانە و شێوەی بەکردەیی دەرهێنانیان شی بکرێتەوە و ئەزموون بکرێن و لە ئەزموون و هەڵەکان وانەی زیاتر وەربگرین.\nشیکردنەوە و لێکدانەوەی هەموو ئەو پرسە گرینگانە، کاری فراوان و هەمەگیری دەوێ و ڕوانەگی جیاواز و لێکدانەوەی جیاوزی لێ دەکەوێتەوە و دەبێ بکرێ بە بەستێنی دیالۆگێکی نیشتمانیی سەرتاسەری. چوونکە پرسە سەرەکیەکە پرسی ژیان و خەبات و ئەمڕۆ سبەینێی گەلێکە. دەبێ هەم لە وەرددانەوە و لێکدانەوەیدا هەموو دەنگەکانی گەل تێیدا بەشدار بن، و لە بەکردەیی دەرهێنانیشیدا هەموو گەل پڕ بە مانای وشە بەشدار بن.\nئێمە ڕۆڵەکانی ئەم نەتەوەیە، لەم قۆناغە هەستیارەدا لەبەردەم چەند ڕێیانێکی مێژوویداین و هەڵوێستی ئەمڕۆمان ناسنامەی سبەینێمان دیاری دەکا.\nئەرکمانە کە ڕێگاکانی بەردەم بناسین و ئیمکانەکان بدۆزینەوە و هەموو گەل و خەڵكمان، هەر کام لە شوێنی خۆی و بە شێوازی خۆی، بە گژ دوژمندا بچینەوە و لە پێناوی وەدیهاتنی ئازادیماندا دەروەست بین.


حیکمەت تێگەیشتەیەکی زۆر گرنگە لە دین و لە فەلسەفەدا کە بەکورتی بریتییە لە زانایییەکی ھاوڕێ لەگەڵ کردەوە (عیلم + عەمەل).  وشەکە زیاتر وەک بەرامبەری ڕۆژھەڵاتی-ئیسلامیی وشەی یۆنانیی «فەلسەفە» بەکار ھاتووە.\n^ مالیک حوسەینی، سەیدعەلی تاڵەقانی. چەمکی حیکمەت ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. زانستنامەی جیھانی ئیسلام. سەردانی ڕێکەوتی ٢٠١٨/١١/١١.\n^ ئۆلیڤەر لیمان. چەمکی فەلسەفە لە ئیسلامدا ٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. وێبگەی www.muslimphilosophy.com. سەردانی ڕێکەوتی ٢٠١٨/١١/١١.\n^ حیکمەت ٣٠ی ئایاری ٢٠١٦ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.. زانستنامەی گەورەی ئیسلامی.\n^ نەبەز, جەمال. وشەنامەی ئیتیمۆلۆژیای زمانی کوردی. pp. ٢٥٨.\n^ ئ ا ھەژار. «قورئانی پیرۆز بە کوردی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە./٢». ڤەژین بوکس. www.vejinbooks.com. سەردانی ڕێکەوتی ٢٠١٨/١١/٢٧.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=حیکمەت&oldid=868054»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ٠٨:٠٥ی ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ نوێ کراوەتەوە.


رزگارکەرى روسیا، نەوتە یان گەنم؟\nدوایەمین كریسمسی ترەمپ لە كۆشكی سپی\nتاوەكو مانگێكی دیكە دەرگای قوتابخانەكان بەداخراوی دەمێننەوە\nپەڕلەمانتارێكی گۆڕان وەڵامی سەرۆكی فڕاكسیۆنی پارتی دەداتەوە\nمستەفا كازمی لەم ھەفتەیەدا 320 ملیار دینارەكە بۆ ھەرێم دەنێرێت\nئەیانەوێ لە پێناو مشتێک پارەی تەزویری عێراقدا خوێنی شەهیدەکانیش بخرێتە ژێر پرسیارەوە..؟\nحكومەتی ھەرێم داوای بەشە بودجەی چوار مانگ لە بەغداد دەكات\nعەرەبستان دەبێت لە ڕێککەوتنی ناوەکی نوێ لەگەڵ ئێراندا هاوبەش بێت\nدوو سەرمایەدار کارگەیەکی دروستکردنی ئۆکسجین دەکەنەوە\nبەرهەم ساڵح رەتیکردەوە واژۆ لەسەر یاسای قەرز بکات\n11:16 - 22/9/2020\nئەنتۆن چاپلین، راپۆرتێکى لە گۆڤارى"سفوبودنایا غازیتا" بڵاوکردۆتەوە دەربارەى وەرزى گەنمی ئەمساڵى روسیاو چاوەڕوانى قەبارەى هەناردەکردنى بۆ دەرەوەى وڵات. وەرگێڕان: حلمى رەسول رەزا\nلە راپۆرتەکەدا هاتووە، بازاڕەکانى هەناردەکردن نرخێکى پێوانەیى بۆ گەنمى روسیا تۆمار دەکات. لەسەرەتاى وەرزى کشتوکاڵى ئەمساڵدا؛ کە لە یەکى یۆلیۆ دەست پێدەکات، نرخى گەنمى روسى بەرزبۆتەوە کە پرۆتین تیایدا ١٢.٥% بەرێژەى ٨%ى، لە ئێستادا نرخى هەناردە کردن بۆ تۆنێک گەنم ٢٢٠ دۆلارە.\nلەمەش گرنگتر روسیا بەردەوامە لە بەهێزکردنى پێگەى خۆى لە بازاڕە کشتوکاڵیەکاندا و پێگەیەکى باشى تیایدا داگیر کردوە. بەتایبەتی جەزائیر کە شێوەیەکى کلاسیکى سەر بە دەرەبەگایەتى فەرەنسیە، ئامادەیە گەنمى زیاتر لە روسیا بکرێت، راستە ئەمە بە گوێرەى مەرجى نمونەیى روونادات بەوەى گەنم بە گوێرەى باشیەکەى هاوردە دەکات و جیاوازى هەیە لەگەڵ ئەوەى فەرەنسادا لە نرخى قبوڵکراو لەلاى روسیا.\nلەگەڵ ئەوەشدا، کەمکردنەوەى ئاستى جۆریەتى لە داواکارى لایەنى جەزائیر پەیوەستە بە لاوازى دەغڵ و دان لە فەرەنسا، ئەمەش واى کردوە جەزائیر قەرەبوویی بکاتەوە و بەدواى سەرچاوەى نوێدا بگەڕێت.\nلەلایەکى ترەوە، دامەزراوەى چاودێرى بەرهەمە کشتوکاڵیەکانى روسیا رایگەیاندوە، ئامادەکارى بۆ ئەوە کراوە بازاڕى روسیا بەهەمان شێوە بچێتە عێراقەوە، کە ئەویش وڵاتێکى باشە بۆ گەنمى روسیا. هەروەها کۆمپانیاى دەغڵ و دانى یەکگرتوو، کە دەوڵەت خاوەندارێتى دەکات، دەیەوێ هەناردەکانى بۆ بانگلادیش زیاد بکات، کە یەکێکە لە بازاڕە زۆر باشەکانى باشورى رۆژهەڵاتى ئاسیا، و جگە لەوەش دانوستان لەگەڵ ئوردندا دەکرێت.\nشرۆڤەکارانى ئاژانسى سۆڤیکۆن ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە پرۆسەکانى پۆلێن کردنى خستنەرووى گەورە هەیە بۆ ئەوەى تورکیا و سعودیە گەنمى روسییان بۆ بچێت، لەگەڵ ئەوەى ئەو دوو دەوڵەتە ماوەیەکى زۆرە بەرهەمى کشتوکاڵى روسیا هاوردە دەکەن.\nلەلایەکى ترەوە، هاوکارى نێوان روسیا و مصر بە شێوەیەکى سەرکەوتوانە بەردەوامە. جێگاى باسە، کە مصر ماوەى ساڵانێکى زۆرە لە نێو ئەو گەورە پێنج وڵاتەدایە کە گەنمى روسیا هاوردە دەکات: بەگوێرەى قسەى وەزیرى کشتوکاڵى روسیا (دیمیترى باتروشیف) لەسەرەتاى ئەمساڵەوە، ٣.٥ ملیۆن تۆن گەنم بۆ مصر نێردراوە. پلانیش هەیە بۆ ئەوەى بەرهەمى ئاژەڵ بچێتە ئەو چوارچێوەیەوە.\n1 لە پەراوێزی پیشانگای کتیبی سلێمانی 2 ئاستەنگەکانی بەردەم سیاسەتی دەرەوەی جۆ بایدن سەبارەت بە حکومەتی ئێران 3 مستەفا كازمی لەم ھەفتەیەدا 320 ملیار دینارەكە بۆ ھەرێم دەنێرێت 4 دوو رۆژە هیچ حاڵەتێکی گیان لەدەستدانی تووشبوانی کۆرۆنا تۆمار نەکراوە 5 پەڕلەمانتارێكی گۆڕان وەڵامی سەرۆكی فڕاكسیۆنی پارتی دەداتەوە\n1 بەرهەم ساڵح رەتیکردەوە واژۆ لەسەر یاسای قەرز بکات 2 لە یاداشتێکدا چەندین نوسەر و سیاسی داوادەکەن بەر لەجەنگی پارتی و پەکەکە بگیرێت 3 جۆ بایدن نزیکەی 70 ملیۆن دەنگی بەدەستھێناوە 4 دۆناڵد ترەمپ لە خەونی دووبارە ھەڵبژاردنەوەی وەکو سەرۆکی ئەمریکا وازی نەھێناوە 5 لە کۆتایی ئەم مانگەدا دەبێت حکومەتی عێراق موچەیەکی تر دابەش بکات


ڤایرۆسەکانی ئێمە…پەیکار عوسمان : چاوی گەل\nڤایرۆسەکانی ئێمە…پەیکار عوسمان\n– تا مردن و نەمان هەبێت، غەریزەی مانەوە، ڕاستەقینەترین دیوی مرۆڤە. بەڵام ئەم دیوەش خۆی دوو دیوە. دیوێکی داهێنەرو دیوێکی کاولکەر!\n– دیوە داهێنەرەکە، ژیاندۆست و بەخشندەیەو دنیا لە وێنە گەورەکەداو ژیان لە بەردەوامیی ژیانە گشتییەکەدا ئەبینێ. بەڵام دیوە کاولکەرەکە بەعەکسەوە، خۆپەرست و چاوچنۆکەو ژیان لە مانەوەی خۆیدا ئەبینێ نەك لە مانەوەی خودی ژیاندا.\n– ئینسانی جۆری یەکەم، کە قەیرانێکی بۆ بێتە پێش، ئەتوانێ بەسەریدا زاڵببێت، چونکە پێش هەرشتێ، ئەو خۆی قەیرانێك نیە! بەڵام مرۆڤی جۆری دووەم، کە قەیرانێکی بۆ بێتە پێش، جگە لەوەی ناتوانێ چاکیکات، خراپتریشی ئەکاو قەیرانی تریشی بۆ ئیزافە ئەکات، چونکە ئەو خۆی، کوتلەیەکە لە قەیران!\n– ئیتر یەکەمیان ئەگەر هەست بکا، توشی ڤایرۆسەکە بووە، خۆی ئیخباری لەخۆی ئەداو ئەچێتە ژێر چاودێری. بەڵام دووەمیان ئەگەر بشبرێ بۆ ژێر چاودێری، لەوێ ڕائەکاو یەتەوە ناو خەڵك!\n– ئیتر یەکەمیان خەمیەتی چۆن لەگەڵ ئەوانیتر هاوکاربێ و هەمووان پێکەوە دۆخەکە تێپەڕێنن. بەڵام دووەمیان تەنیا خەمی خۆیەتی و لەپاڵ قەیرانە ناکاوەکەدا، قەیرانی کەمامەو قەیرانی بەنزین و قەیرانی مەلاشی بۆ ئیزافە ئەکات!\n– لێرەدا ڤایرۆسەکە کۆرۆنا نیە، مرۆڤی ئەنانییە، کە ئەیەوێ لەسەر حسابی ئەویتر بمێنێتەوە. چارەسەریش پێشئەوەی دەرمان و ڤاکسینێك بێت، جۆرێکی تری مرۆڤە، کە بیەوێ خودی ژیان بمێنێتەوە، ئەگەرچی لەسەر حسابی خۆشی بێت!\n– ئێمەش بایی ئەوە زانست و تەکنەلۆجیاو موختەبەرو کەرەستەی پزیشکیمان نیە، کە بڵێم وەرن با ڤاکسینی کۆرۆنا بدۆزینەوە. بەڵام ئەگەر بیخەینە ئیش و بەکاری بهێنین، هەر مرۆڤێك بایی ئەونە عەقڵی هەیە، کە لە مرۆڤێکی خۆپەرستنەوە ببێ بە مرۆڤێکی ژیاندۆست.\n– با دۆخێکی وا بکەینە دەرفەت، بۆ تێگەیشتن لەو شتە سادەیەی، کە ژیان بە لەدایكبوونی ئێمە دەستپێناکاو بە مردنی ئێمە کۆتایی نایەت. بەڵکو خودی ئەو دوو ڕووداوە لەناو ژیاندا ڕووئەدەن و ژیان بوونە گەورەکەیەو بوونی ئێمە، تەنیا بوونێکی بچوك و لێکەوتەیەکی ئەو بوونە مەزنەیە.\n– پرسە گرنگەکەش، مەسەلەی ژیانپارێزییە نەك خۆپارێزیی. هەر خۆپارێزییەکیش، ئەگەر لەمانای ژیانپارێزییەوە نەهاتبێ و نەچێتەوە ناو مانای ژیانپارێزیی، ئەوە لە خودی ڤایرۆسەکە خەتەرترەو پێش ئەوەی ڤایرۆسەکە بمانخوا، ئێمە لە پرۆسەی خۆپارێزییەکەدا خۆمان یەکتری ئەخۆین!\n– ئینجا وەلەو ڕەبتی بە بابەتەکەوە نیە، وەڵا هەشیەتی بۆ نیەتی، خۆ ڤایرۆس هەر ڤایرۆسە!\nئەمەوێ بڵێم، مەلای دەمپیس و دژەمەلای دەمپیس، قەومیی دەمپیس و دژەقەومیی دەمپیس، دینداری دەمپیس و مولحیدی دەمپیس، دەسەڵاتچی دەمپیس و موعارەزەچی دەمپیس.. ئەمانە هەمووی یەك شتەو لە عەقڵێکی پیسەوە دێت.\n– عەقڵی پیس، عەقڵێکی تاکڕەهەندە، کە خۆی بە خاوەنی حەقیقەت ئەزانێ و ئەم حەقیقەتەی ئەکات بە قامچییەك پشتی ئەوانیتری پێ سورئەکاتەوە.\n– عەقڵی پیس، لەڕێگەی ئەم حەقیقەتە تاقانەیەوە (کە ئیتر نایخاتە ژێر پرسیارەوە) ڕق و توندڕەوی و دەمارگیری دروستئەکاو دنیا دابەشی ڕەشوسپی ئەکاو موقەدەسێك لەمبەرو شەیتانێك لەوبەر قوتئەکاتەوەو دنیا لە شوێنی پێکەوەژیانەوە ئەکاتە ساحەی مەعرەکەی ئەم دوو بتە!\n– عەقڵی پیس، حەقیقەتەکەی ئەکاتە بنەمای جیاکاری و جیاوازی پێئەسڕێتەوەو فاشیزمی پێ بەرهەمئەهێنێ و یەکترقبوڵکردن و پێکەوەژیانی پێ لاقە ئەکات.\n– عەقڵی پیس، پێیوایە دنیا هەر ئەو شتەیەو چارەسەر هەر ئەو شتەیەو کێشەش هەر نەسەلماندنی ئەو شتەیە. لەکاتێکا دنیا فرە ڕە‌هەندەو هەموو شتەکانی ناویەتی و دنیا بەتەنیا هیچ یەکی لە شتەکانی ناوی نیە.\nبەکورتی عەقڵی پیسبوو، عەقڵێکی داخراوە لە شتێکدا، ئیتر شتەکە هەرشتێك بێت.\n– بەڵام ئاگاداربە عەقڵی پاك بوونی نیە. عەقڵی پاك هەر ئەو وەهمەیە کە عەقڵی پیس لای دروستئەبێ و وائەزانێ ئیتر عەقڵێکی پاك و سەلیم و پێرفێکتە!\n– بەڵکو ئەوەی کە هەیە، پرۆسەیەکی بەردەوامی پاککردنەوەی عەقڵە، لەو شتانەی کە پیسی ئەکەن. ئەوەشی کە عەقڵ پیس ئەکات، هەر ئەو شتەیە کە ئیتر نایخەیتە ژێر پرسیارەوە.\nئیتر ئەمە ئەبێتە یەقین و یەقینیش ئەو شتەیە کە ئیتر لەگەڵ خۆتا بیری لێناکەیتەوە، بەڵکو لەگەڵ ئەودا شەڕی لەسەر ئەکەیت و دنیای پێ خراپ ئەکەیت.\n– زوو زوو چێکێکی خۆت بکەو بزانە ئەو ئەفکارو شتانە چین کە نایانخەیتە ناو گومان و ژێر پرسیارەوە.\nئەوانە دەستنیشانبکەو جارێکی تر بیرێکیان لێبکەرەوە. لێرەوە بڕێك شەڕەکانت کەمئەکاو خزمەتێکی باشی دەروونی خۆت و دنیاکەش ئەکەیت و کۆدی پێکەوەژیانیش لەگەڵ ئەودا، ئەم ئاوڕدانەوەیەیە لە خۆت.


نوسینی : ڕەزا شوان | 22.07.2017 12:32 PM | بەشی: بۆ منداڵان | بێ کۆمێنتە\nخاتوو (فرانسیس هـۆدسۆن برنێت) رۆماننووس و شانۆنووس و چیرۆکنووسێکی ناسراوی ئینگلیزییە. خاوەنی چەندین رۆمان و شانۆی چاپکراو و بڵاوکراوەیە. بە تایبەتیش لە رێی ئەو چیرۆک و رۆمانانەی کە بۆ منداڵان نووسینی، زیاتر ناسرا و ناوبانگی دەکرد و لای منداڵان شیرین و خۆشەویست بوو. منداڵانی ئەمڕۆش چێژ و خۆشییەکی زۆر لە چیرۆکەکانی وەردەگرن.\nفرانسیس هۆدسۆن لە (24ی/ نۆڤەمبەر/1849) لە شاری مانشستەر لە ئینگلتەرا لە خێزانێکی هەژار و دەستکورت لەدایکبوو. سێ خوشک و دوو برابوون، فرانسیس منداڵی گەورەی خێزانەکەی بوو. تەمەنی پێنج ساڵان بوو کە باوکی کۆچی دوایی کرد. هێندەی تر ژیان و گوزەرانیان سەختربوو.\nلەسەر داخوازی مامیان لە ساڵی (1865) دا، کۆچیانکرد بۆ ئەمریکا، لە شاری (ئۆکسفێڵ) دا گیرسانەوە. تەمەنی فرانسیس هەژدە ساڵان بوو کە دایکیشیان کۆچی دوایی کرد. خەمی چاودێری و دابینکردنی بژێوی خێزانەکەی کەوتە ئەستۆی. بە تایبەتیش دوو براکەی کە هێشتا بچووک بوون.\nفرانسیس هەر لە منداڵییەوە حەزی لە خوێندنەوە و نووسین بوو، هۆگر و سەرسامی نووسینەکانی (شارلۆت بـرونی) و (نیملی بـرونی) و (هـێلین کیلەر) بوو. دەستپێکی نووسینی، بە نووسینی کورتە چیرۆک بۆ منداڵان دەستی پێکرد. فرانسیس بۆ یەکەمین جار لە ساڵی (1886) دا، یەکەمین نووسینی خۆی لە گۆڤاری (گودی) دا بڵاوکردەوە، کە گۆڤارێکی ئەدەبی مانگانە بوو، بە زۆریش ئەو بابەتانەی بڵاودەکردەوە کە ژنـان دەیانووسین. فرانسیس بچووکترین نووسەری ژن بوو کە لەو گۆڤارەدا نووسینەکانی بڵاودەکردەوە. دواتریش بە رێکی و بەبێ دابڕان، لە چەند گۆڤارێکی ئەدەبی تریشدا وەکو (سکرینەر) و (پترسۆن لیدز) کە مانگانە بوون، نووسینی بابەتی هەمەچەشنەی بڵاودەکردەوە. بەو بڕە پارە کەمەی کە لەبری نووسینەکانی لەو گۆڤارانە پێیان دەدا، خوشک و براکانی پێی دەژیان. گەرچی فرانسیس لە نووسینەکانیدا دەیویست وەکو نووسەرێکی ریالیزمی دەرکەوێت، بەڵام لە زۆربەی رۆمانەکان و چیرۆکەکانیدا، رۆمانسییەت و خەیاڵئامێزی زاڵن و رەنگیان داونەتەوە.\nفرانسیس هۆدسۆن لە ساڵی (1873) دا، لەگەڵ دکتۆر (سوان برنێت) دا لە واشنتۆن هاوسەرگیریان کرد، دوو کوڕیان بوو. لە ساڵی (1898) دا، لە یەکتری جیابوونەوە.\nلە ساڵی (1900) دا، بۆ جاری دووەم لەگەڵ (ستیڤن تاونسەند) دا، کە پیاوێکی بزنسمان بوو، هاوسەرگیریان کرد. لە (1902) دا، لەگەڵ ئەمیش جیابۆوە.\nلە ساڵی (1905) دا، پاسپۆرتی ئەمریکی وەرگرت، بوو بە هاوڵاتییەکی ئەمریکی.\nلە ساڵی (1890) دا کوڕی یەکەمی (لیـۆنێل) بە نەخۆشی سیل مرد. مردنی کوڕەکەی زۆر کاری دەروونی تێکرد. ماوەیەک چووە جیهانی رووحیانەت و سۆفیگەرییەوە، ئەمەش لە هەندێ لە رۆمانەکانیدا رەنگیان داونەتەوە.\nفرانسیس هۆدسۆن کۆمەڵێک رۆمان و دراما و چیرۆکی نووسیون. ئێمە تەنها باس لەو سێ رۆمانەنەی دەکەین کە بۆ منداڵان نووسیونی، پاڵەوانەکانیشیان خودی منداڵانن، سێ رۆمانە بە ناوبانگەکەشی بۆ منداڵان. کراونەتە زنجیرە درامای کارتۆنی تەلەفزیۆنی و بە فیلمی سینەمایی. زۆر بە کورتی و بە چڕی باسی ئەم سێ رۆمانەی دەکەین:\n1- لە ساڵی (1886) دا، رۆمانی (لۆردی بچووک فۆنتلڕۆی)ی چاپکرد و بڵاویکردەوە. زیاتر لە نیو ملیۆن دانە، لەم پەرتووکەی فرۆشرا. کە بۆ ئەو سەردەمە ژمارەیەکی زۆر بوو. ئەم رۆمانەی کرایە زنجیرە درامای کارتۆنی تەلەفزیۆنی، دواتریش کرایە فیلمێکی ئەنیمەیشنی سینەمایی. لە دۆبلاجکراوی عەرەبیدا کراوە بە (کـوڕە باشـەکە).\n2- لە ساڵی (1888) دا، رۆمانی (سارا کـریو)ی نووسی و بڵاوی کردەوە. لە ساڵی(1905) دا، دووبارە ئەم رۆمانەی دەستکاری کرد و دایڕشتەوە، ناونیشانەکەشی گۆڕی و کردی بە (شـازادە بچـکۆلەکە) ئەم رۆمانەشی کراوە بە زجیرە درامایەکی تەلەفزیۆنی. لە لایەن کۆمپانیایەکی فیلمسازی یابانیش، لە ساڵی (1958) دا، کراوە بە فیلمێکی کارتۆنی سینەمایی لەژێر ناوی (سـالی) دا، لەو بڕوایەدام کە زۆربەی منداڵانی جیهان، فیلمی (سالی) یان بینیون. چێژ و خۆشییان لێوەرگرتوون. ناوی راستی پاڵەوانی ئەم چیرۆکە (سارا کریو)ە، کە بە (شازادە بچۆلەکە) ناوبراوە. کچێکە باوکی هیندییە و دایکیشی فەرەنسییە. بەڵام لە سەرچاوە ئینگلیزییەکاندا، باوکیشی بە ئینگیزی ناویان بردوون.. لە کاتێکدا سارا لە ئینگلتەرا دەیخوێند. هیچ کێشەیەکی نەبوو، خۆشەویست و رێزداربوو لای هاوڕێکانی و لای مامۆستاکانی و لای بەڕێوەبەری قوتابخانەکەشی. بەڵام لەپڕێکدا، ژیانی لێتاڵ بوو. هەواڵی کۆچکردنی دوایی باوکی بە گرانەتا لە هیند پێگەیشت.. پارێزەرەکەی باوکی، پێی دەڵێت کە باوکت پێش مردنی مایەپووچی خۆی راگەیاند. سارای تاقانە بێ باوک و بێ دایک دەمێنێتەوە. هيچ بژێوییەکی ژیانی نەما، تووشی هەژاری و نەبوونی بوو. بەڵام گەشبین بوو، بێ هیوا نەبوو، ناچاربوو کە کارەکەری بکات، تا خۆی بژێنێت و درێژە بە خوێندنەکەی بدات.\nبەڕێوەبەری قوتابخانەکەشی هیچ بەزەییەکی بە سارا کریو دا ناهات، وەکو کارەکەرێک لە ماڵەکەیدا کار و خزمەتی پێدەکرد. سارا کچێکی باش و دلۆڤـان و رووخۆشبوو، بۆیە رێز و خۆشەویستیی هاوڕێکانی لەدەست نەدا.\nدوای ماوەیەکی درێژ هاوڕێیەکی دڵسۆزی باوکی، کە سامانەکەی باوکی وەرگرتبوو. لەبەر ئەوەی ئەم هاوڕییەی باوکی منداڵی نەبوو، سارا کریوی بە کچی خۆی دەزانێ. سامانەکەی باوکی و سامانەکەی خۆشی خستە خزمەتی خۆشگوزەرانیی ساراوە. لێرەوە ژیان و گوزەرانی سارا بۆ باشی و شادی و خۆشگوزەرانی دەگۆڕێ. دەبێتە کچێکی خۆشەویست و رێزدار لە لای هەمووان. لەگەڵ هاوڕێ دلۆڤانەکەی باوکیدا دەژین.\nسارا کریو (سالی) لە دوو جیهانی جیاوازدا ژیا، جیهانی یەکەم جیهانی خەونەکانی کە لەڕیی خوێندنەوە بە دەستی بهێنێت. جیهانەکەی تریش، ئەو جیهانە دڵڕەقەیە، کە بەزەیی بە هەژار و نەبوودا نایات، دوای ئەوەی کە چی هەبوون بە جارێ هەمووی لە لەدەست دان و بێدەرەتان بوو. بەڵام لەم دۆخە سەختەشدا، هێشتا هاوڕێ دڵسۆزەکانی لەگەڵیـدابوون. سارا هەرەم رووگەش و لێو بە خەندە بوو. کچۆڵەیەکی خۆراگر و هیـوادار بوو. بە کورتی ئەمەیە ناوەڕۆکی چیرۆکی (سارا کریو) یا (شازادە بچکۆلەکە). کە چیرۆکێکی کلاسیکی ئەنیمەیشنی سینەماییە بۆ منداڵان. تا ئەمڕۆش منداڵان بە جۆش و پەرۆشەوە سەیری دەکەن. ئەم فیلمە سینەماییە بۆ بەشێکی زۆری زمانەکانی جیهان دۆبلاج کراوە.\n3- فرانسیس لە ساڵی (1911) دا، رۆمانی (باخـچە نهێـنییەکە) ی نووسی. کە کراوە بە فیلمێکی سینەمایی بۆ منداڵان. ئەم رۆمانەی بە شاکارێکی ئەدەبی منداڵان ناسراوە.\nپاڵەوانی ئەم چیرۆکەی، کچێکە بە ناوی (مـاری لینۆکس).\nباخچە نهێنییەکە باس لە چیرۆکی کچۆڵەیەک دەکات، کە لە دایک و باوکێکی ئینگلیز لە هیند لە دایکبووە. روداوی چیرۆکەکەش پێش جەنگی جیهانیی یەکەمە. کە هیندستان لە لایەن ئینگلتەراوە داگیرکرابوو و بەڕێوە دەبرا. باوکی (ماری) کاربەدەستێکی باڵای ئینگلیزی بوو، لە هیندستان سەرقاڵی بەڕێوەبردن و کاری سەربازی بوو. دایکیشی ئافرەتێکی ئوستوکراتی زۆر جوان بوو. هەر خەریکی گەڕان و چوونە ئاهەنگ بوو. ئەرکی بەخێوکردن و پەروەردەکردن و چاودێریی ماری، درابوون بە چەند کارەکەرێکی هیندی. دایک و باوکی ناپەرژانە سەر ئەوەی، کە ماری لە ئامێز بگرن و مەستی ناز و خۆشەویستییانی بکەن. ماری تا رادەیەک گۆشەگیر و دەروون نائاسایی بوو.\nتەمەنی ماری نۆ ساڵ بوو، لە ماوەیەکی کەمدا باوکی و دایکی و چەند کارەکەرێکیش لەوانەی خزمەتیان دەکرد، بە نەخۆشی کولێرە لە هیندستان کوچی دواییان کرد. ماری بێ دایک و باوک دەگەڕێتەوە بۆ ئینگلتەرا. لە خانوویەکی زۆر گەورەدا، لە ماڵی خاڵیدا دەژی، خاڵۆژنیشی دە ساڵ بوو کە کۆچی دوایی کردبوو. خانووەکەی خاڵی زۆر کۆن و گەورەبوو، دروستکردنی دەگەڕایەوە بۆ (600) ساڵ، (100) ژووریشی تێدابوو، کە زۆربەیان کوڵم کرابوون، باخێکی زۆر گەورەی پڕ لە دار و دەوەن و گوڵزاری جوان و سەوزاییش، بە دەوری خانووەکەدا بوون. ماری لەگەڵ چەند کارەکەرێکدا ئاشنا دەبێت بە تایبەتیش لەگەڵ (مارتا) دا، گوێی لە چەند چیرۆکێک دەبێت کە بۆیان گێڕایەوە. لەوانەش ئەو باخچە دەرگا داخراوەی ماڵی خاڵی، کە لە کاتی مردنی خاڵۆژنییەوە، خاڵی دایخستبووە و چاوی بەرایی نادا کە بیکاتەوە. کلیلی قوفڵی دەرگاکەشی لە یەکێک لە ژوورەکاندا شاردبۆوە. رۆژێک ماری بە رێکەوت لە ژوورێکدا، کلیلی باخچە نهێنییەکە دەدۆزێتەوە. دەرگای باخچە نهێنییەکە کە دەکەوتە پشتەوە دەکاتەوە. سەرسام دەبێ و خۆی لە باخچەیەکی سەیر و سەمرەی خەیاڵیدا بینییەوە. لەوەدوا ژیانی ماری دەگۆڕێ، بە خۆشی و گەشی و شادی و بەختەوەری لە کۆشکەکەی خاڵیدا ژیانی بەسەردەبرد. ئەم چیرۆکەش کراوە بە زنجیرە درامایەکی کارتۆنی تەلەفزیۆنی و بە فیلمێکی ئەنیمەیشنی سینەمایی بۆ منداڵان، هەر بە ناوی (باخـچە نهێـنییەکە) وە.\nفرانسیس لە ساڵی (1893) دا بیروەرییەکانی ژیانی سەردەمی لاوی خۆی بڵاوکردەوە.\nفرانسیس هۆدسۆن لە (29ی/ ئوکتۆبەری/1924) دا کۆچی دوایی کرد، لە گۆڕستانی\n(رۆسلین) لە نیویۆرک، لە تەنیشت کوڕەکەیەوە نێژرا.\nشێرزاد شێخانی: نامەیەك بۆ بەڕێز مەسعود بارزانی.


لە تورکیا دیارترین تایبەتمەندیی ئایدۆڵۆژیای فەرمی بەم شێوەیەیە: سەرەتا درۆیەک دەکەن، دواتر بەردەوامی بە درۆکەیان دەدەن، بۆ ئەوەی درۆکە بمێنێتەوە و بۆ ئەوەی هەموو کەسێک بڕوا بە درۆکەیان بکات، هەموو دەزگاکانی دەوڵەت بەکاردەهێنن. توندوتیژی بەکاردەهێنن، دەست بە کەمپین دەکەن، شەڕی دەرونی دەستپێدەکەن و هەموو ڕێ و ڕێبازێک لەپێناو داهاتوودا بەکاردەهێنن.\nنمونەی زۆر هەیە:\nلە ڕابردوودا بە پێی ئایدۆلۆژیای فەرمی "کورد نەبوو."بە کوردیان دەوت 'تورکی شاخاوی!\nئەمەیان وت و بە ساڵان دووبارەیان کردەوە. بەو هۆیەوە بەهەزاران کەس گیانیان لەدەستدا. بە تەنها لە دوایین شۆڕشدا (شۆڕشی پەکەکە) زیاتر لە ٥٠ هەزار کەس گیانیان لەدەستدا.\nدواتر وتیان کورد هەیە و 'کورد و تورک بە هەزاران ساڵە وەک برا بەیەکەوە دەژین!\nوەک ئەوەی هیچ نەبووبێ، وەک ئەوەی لەم وڵاتەدا هیچ شتێک ڕووینەدابێت، وتەبێژانی ئایدۆلۆژیای فەرمی وتیان، ' کورد دەناسین'، دواتر وتیان ،'دەستمان لە ڕەتکردن و تواندنەوەی کورد' بەردا...\nبێ داوای لێبوردنێک، بێ خۆڕەخنەکردنێت، بێ ڕووبەڕووبوونێک و بێ لێپرسینەوەیەک...\nلەگەڵ ئەوەشدا نە گۆڕانکارییەک لە مافدا، نە باشکردنی دۆخەکە و نە دەستوورێکی بنەڕەتی.\nلەگەڵ ئەوەی بە هەزاران گوند وێرانکران، ژیانیان تاریککرد، زیاتر لە ٥٠ هەزار کەس کوژران و کێشەکان لە ناوخۆ و دەرەوەدا بە بەکارهێنانی توندوتیژی بەردەوامە، وەک ئەوەی کێشەکان چارەسەرکراون، بە ئارامی و بێخەم لەسەر هەڵوێستیان بەردەوامن.\nپێشتر دەیانوت'کورد نییە، ئەوانە تورکی شاخاویین و دەزگاکانی دەوڵەتیان بۆ هێشتنەوەی ئەم عەقڵیەتە بەکاردەهێنا، ئەمڕۆ دەڵێن، 'ئێمە کێشەمان لەگەڵ کوردەکان نییە، جیاوازیمان نییە، خاوەنی هەمان مافین، کێشەمان لەگەڵ تیرۆر هەیە'. بەم شێوەیە دەیانەوێت درۆکانیان بەردەوامی پێبدەن و کار دەکەن بۆئەوەی کۆمەڵگاش بڕوایان پێبگات.\nدەوڵەتی تورک لە ناوخۆ و دەرەوەدا بۆ ئەوەی ئەم درۆیە جێگیربکات، هەموو دەرفەتەکانی بەکاردەهێنێت.\nلەهەمووی خراپتر دەوڵەت توانیویەتی بەشێکی گرنگی کۆمەڵگا بکاتە هاوبەشی درۆکانی. بە شەو ڕۆژ بە بەردەوامی دەرفەتەکانی بەکاردەهێنێت و کۆمەڵگا ژەهراویدەکات و سەریشدەکەوێت.\nلە تورکیا کۆمەڵگایەکی ساختەکار، دووڕوو و درۆزن دروستکراوە. بە ڕاستڕەو، عیلمانی، نەتەوەپەرست، چەپەکانیەوە کۆمەڵگایەک دروست بووە کە ڕیگای ئازادیان گرتووە. ڕزین بوو بە هۆی کەوتن و کەوتنیش بەردەوامە.\nدەیانەوێت لەم دۆخە ڕزگاریان ببێت، بەڵام وەک سەلاحەدین دەمیرتاش هاوسەرۆکی پێشووی هەدەپە کە دەستگیرکراوە وتی، 'هەرچەند هەوڵدەدەن لەناو قەیرانەکە بێنە دەرەوە، بەڵام زیاتر بەناو قەیراندا ڕوودەچن'.\nئەو دەوڵەتەی کە لە هەڵوێستی دەمیرتاش نیگەرانە، دەنووسێت، نەخشەدادەنێت و کاردەکات و هەموو دەرفەتەکانی بۆ ئەوەی قسەکانی دەمیرتاش بەدرۆ بخاتەوە، بەکاردەهێنێت.\nپیاوەکانیان بەو ئاڕاستەیە کار دەکەن. بەو شێوەیە شانۆی نوێ ئامادە دەکەن و دەست بە کەمپین دەکەن و تاکتیکی شەڕی دەرونی بەڕێوەدەبەن.\nڕۆژێک دێت ماوەی زیندانیکردنی دەمیرتاش کۆتایی دێت، دەگەڕێتەوە ناو سیاسەت و ئەوانەی ئەمڕۆ خاوەنی ئەم هەموو درۆیەن، وەک ئەوەی هیچ نەبووبێت، نە داوای لێبوردن دەکەن، نە خۆیان رەخنە دەکەن و نە ڕووبەڕووی ڕاستیەکان دەبنەوە و وەک ئەوەی هیچ نەبووبێ بەردەوامی بە ژیانی ئاسایی خۆیان دەدەن.\nبە پێچەوانەی قسەکانی دوێنێیان قسە دەکەن. کردەوەکانیان ڕەتدەکەنەوە، لەگەڵ ئەوەی تاوانبارن، وەک ئەوەی بێتاوانبن، درێژە بە کارەکانیان دەدەن.\nنمونەیەکی ئاشکرا ئەوەیە، دوێنێ ئەحمەد هاکان (نووسەر و پێشکەشکارێکی تورک) بە شانوباڵی دەمیرتاشدا هەڵیدەدا و ئەمڕۆ لە هەموو دەرفەتێکدا هێرش دەکاتە سەری و هەڵوێستی خۆی گۆڕی، هەروەها ئەحمەد داودئۆغلۆ سەرۆک وەزیری پێشووی تورکیا کە لە کاتی (ڕووداوەکانی کۆبانی) دا داوای کرد دەمیرتاش بە پەلە هاوکارییان بکات.\n١٠٠ ساڵە کۆمەڵگا بە نەژادپەرستی و درۆکانیان ژەهرخوارد دەکرێت. بیرتان نەچێت تا لێپرسینەوە نەکرێت و ئایدۆلۆژیای فەرمی ڕووبەڕووی ڕاستیەکان نەبێتەوە، کێشەکان کۆتایی نایەت و لەم جۆگرافیایەدا چاوەڕێی کارەساتی تربن.\nسیستمی درۆینەی سەرۆککۆماری


گۆڕان ئەتوانێت هەمووان كۆبكاتەوە؟\nئەم قۆناغە وەك ئەووترێت قۆناغێكی هەستیارە لە هەرێمی كوردستان , دانو سانی لایەنەكان بە تایبەت نێوان پارتی و یەكێتی لە هەندێ جومگەدا گەیشتۆتە بەربەست !!\nگۆران لە ئێستادا رێكەوتنی سیاسی هەیە لەگەڵ پارتی ، رێكەوتنی دەباشانی هەڵپساردووە ، لەگەڵ لایەنەكانی پێشووی ئۆپۆزسێۆن ، پەیوەندیەكانی لە هەڵبەزەو دابەزەدایایە .\nگۆران ئەوەی كردوێتی هەڵبژاردنی سەرۆكی هەرێمی هێناوەتەوە ناو پەرلەمان كە ئەمە دەستكەوتە بۆ پرۆسەی سیاسی و دەسەڵاتەكانی سەرۆكی بەستۆتەوە بە نوسینەوەی دەستور لە داهاتوودا ، ئەوەی كە وونە بوونی متمانەیە بۆ داهاتوو كە ئایا پرۆژەی چاكسازی لە تەمەنی كابینەدا دەست پێ ئەكات ئەوە پرۆسەیە ؟؟\nئەوەی وونە كە لە سنووری سەوز و نیللی لە داهاتوودا چی روو ئەدات ، ئایا رێكەوتنی یەكێتی گۆران بۆ حكومەتی خۆجێ یی چی لێ دێت ؟\nپرسیار لێرەدایە كە ئایا گۆران بۆ نابێتە مەنزڵگای رێكەوتن بۆ هەموان ؟\nئایا گۆران بۆ ئەو رۆَڵە نابینێ ؟\nگۆران بۆ نابێتە سەنتەر ی بە یەكگەیاندنی زۆرینە و كەمینە ؟\nگۆران خاوەنی رێكەوتنێكە لەگەڵ پارتی بۆ كابینەی داهاتوو وە بۆ مەسەلەی سەرۆكی هەرێم ، لە هەمان كاتیشدا خاوەنی رێكەوتنی دەباشانە كە تەجمید كراوە وە خاوەن رێكەوتنی حكومەتی خۆجێ ییە،لە رابووردوشدا خاوەنی پرۆژەی چاكسازیە لەگەڵ كۆمەڵ و یەكگرتوو .\nبەم هەموو رێكەوتنەوە كەواتە ئەكرێت یووترێت گۆران لە تواناو هزریدایە لە گەڵ كۆی لایەنەكان بگاتە ئاستی رێكەوتن .\nگۆران بزاوتی قۆناغەكەیە بۆ ئەو رۆڵە نابینێ ؟\nگۆران توانیوێتی خاڵی هاوبەش لەگەڵ زۆرینەی لایەنەكان بدۆزێتەوە و پرۆسەكە بەرێتە پێشەوە یۆ ناكرێت لە ئێستادا ئەوە كردنەوە گرێ كوێرەكان لای گۆران بێت ؟؟\nرەوان شاد نەوشیروان مستەفا كە ركابەری زۆر لایەن بووە لە پرۆسەی سیاسی بەڵام لە مێژوویەكی نزیكدا بیرمانە ئەوە ئەندیازاری زۆر رێكەوتن بووە هەر لە پرۆژەی چاكسازیەكان بۆ رێكەوتنی دەباشان، هەر خودی خۆی بوو كە ناكۆكی ناو باڵەكانی ناو یەكێتی رائەگرت ،بۆ رێكەوتن لە گەڵ پارتی و چوونە ناو حكومەتەوە ، هەر خوودی خۆی بوو كە سەركردایەتی سیاسی بەرەی كوردستانی متمانەی گەورەیان پێ دا لە نووسنەوەی دەستوور لە عێراق .\nگۆران خاوەن خەمی شەقامە ، خاوەنی خەمی پێویستیەكانی هاووڵاتیانە ، خاوەن تێزی چاكسازیە ، گۆران لە دروست بوونیەوە خاوەن گوتاری حكومرانی دادپەروەرە ، بۆ لە ئێستادا نەتوانێت هەموان لە سەر مێزی خۆی بەیەك بگەیەنێت ؟؟؟؟\nچی ئەبێت گەر ئەو گرێ كوێرەكان بكاتەوە ؟\nگەر پۆستەكان كێشەی داهاتووە لە نێوان یەكێتی و پارتی ، گۆران ئەتوانێت بۆ زامن كردنی هاوسەنگی ، بۆ زامن كردنی تەوافقی گشتی واز لە هەندێك پۆست بهێنێت كە ئیستیهقاقی خۆیەتی ؟\nگۆران ئەوەندەی خەمی تاكی كوردیەتی ئەوەندە خەمی ئەم پۆست یان ئەو پۆستی نیە ، زۆر ئاساییە كە گۆران ببێتە مەنزڵگای رێكەوتن ، ببێتە شوێنگەی سازانی نیشتیمانی !!\nقوربانی بە دەستكەوتی حیزبی لای گۆرانەوە ئەیكاتەوە خەمخۆری گشتی وەك چۆن زاراوەی باوكی هەژاران بە رەوانشاد كاك نەوشیروان درابوو ئەكرێت گۆران ببێتە وە خەمخۆری گشتی هاوڵاتیان .\nگەر گۆران متمانەی نیە بە هەندێ لایەنی سیاسی وە ئەزموونی خراپی لا ماوە لەگەڵ ئەو لایەنانە خۆ ئەكرێت گۆران بۆ ئامانجە گشتیەكە دیسانەوە ئەوە زامنی دروست بوونەوەی متمانە بێت .\nبۆ شەقام و داواكاری رەوایان ، بۆ هێنانە دی هێمنی سیاسی وبۆ هێنانە دی سازانی نیشتیمانی بۆ هێنانە دی كەناری هێمن بۆ هەموان ، گۆران ئەتوانێت رۆڵی گەورە ببینێت .\nگۆران ئەتوانێت ببێتە چارەسەر .\nگۆران بەشێك نەبووە لە قەیران بەڵام ئەتوانێت بەشێكی گەورە بێت لە چارەسەر


شەنگە حەسەن: لەداهاتوودا وەك براندێكی كوردی جلوبەرگی ئامادەمان دەبێت\n12.07.2019 03:07 PM\nشەنگە و ئەو کەسانەی کاری بۆ کردوون\nشەنگە حەسەن، یەكێكە لە كچە دیزاینەرەكانی شاری سلێمانی، لەساڵی 1988 لە شاری سلێمانی لە دایك بووە، دەرچووی پەیمانگای تەكنیكی كشتوكاڵی سلێمانیە، لە ئێستاشدا خاوەنی پرۆژەیەكی دورین‌و دیزاینی جلوبەرگە بەناوی مرواری، خەونی بۆ پیشەكەی هەیە بیكات بەبراندێكی كوردی.\nشەنگە حەسەن، لە شاری سلێمانی كاری دیزاین دەكات‌و خاوەنی ماركەی مراواری یە، ئێستاش یەكێكە لە دیارترین ئەو خاتوونانەی لەم بوارەدا ناوبانگی پەیدا كردووە‌و یەكێك بوو لە دیزاینەرە بەشداربوەكان لە هەفتە نمایشی كوردستان كە لە ئەمساڵدا بۆ یەكەمجار بەڕێوەچوو.\nسەبارەت بە دەستپێكی بە كاری دیزاین ووتی "بیرۆكەی دیزانین كردنی جلوبەرگ بۆ پێنج ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە كە وەك فریلانس كارم كرد‌و دواجار ساڵی 2016 مرواریم دامەزراند".\nشەنگە باسی لەوەشكرد، دەمەوێت دیزاینەكانم وەك ماركەیەكی كوردی لە كوردستان‌و دەرەوەی كوردستانیش بناسێندرێت‌و بڵاو بێتەوە، ئەوەش خەونێكی گەورەی ژیانم بووە كە بە بەردەوامی هەوڵی بۆ دەدەم.\nئاماژەی بەوەشكرد، كاركردنی لەو بوارەدا تەنیا حەزو خولیایە، پێشی وایە دیزاینەر پێویستی بە لێهاتووی‌و توانای داهێنەرانەیە، كارەكانیشم تەنیا بیرۆكەی خۆمن‌و هیچ ئەكادیمیایەكم نیە بەداخەوە، چونكە لە كوردستان هیچ بوارێكی خوێندنی دیزاین بوونی نیە كە زۆر گرنگیشە.\nسەبارەت بەو پرسیارەش كە ئایا لە كوردستاندا ئەم بابەتەی ئێوە(دیزاینەر) تا چەند گرنگە؟ شەنگە ووتی، بێگومان هەر شتێك كە دروست دەبێت‌و دەخولقێت گرنگە جا بۆ كوردستان بێ یان دەرەوە‌و بەتایبەتیش لە كوردستاندا كەئیدی پێویستە لەسەرجەم بوارەكاندا بەرهەم‌و هێزی ناوخۆمان هەبێت.\nسەبارەت بە دۆزینەوەی مرۆڤی مۆدیل بۆ رەگەزی كچ ئاماژەی بەوەكرد، ئێمە لەبەر ئەوەی بە تەنیا بۆ خانمان كار دەكەین بۆیە تەنیا پێویستمان بە مۆدێلی كچە ئەوەش زۆر قورسە لە دوو روەوە، یەكەم كە هێشتا قبوڵكردنی ئەو كارە بۆ كچان بەتەواوی قورسە لەلایەن كۆمەڵگاوە، دووەمیش كچێك كە شێوە‌و بەژن‌و بالای ستانداردی بۆ ئەو كارە هەبێت زۆر كەمن.\nباسی لەوەشكرد، ئەوەی ئێستا دەبینرێت لە كوردستاندا 1%ی دیزاینەرەو ئەوەی دیكەی كاری دەستی دەكەن.\nورە بەرزی‌و خۆبەدەستەوە نەدان یەكێكی ترن لە تایبەتمەندییە گرنگەكان كە دەبێت لە دیزانینەردا ببینرین‌و لەكاتی كاردان، ئەمەش تاچەندە رەنگدانەوەی لەسەر تۆهەیە؟ شەنگە باسی لەوەكرد، ورە بەرزی‌و كۆڵنەدان بۆ هەر كارێكی ژیان پایەیەكی بنچینە‌و گرنگە بۆ من‌و سەرچاوەی سەركەوتنمە.\nشەنگە باسی لە كاری داهاتووی كردو ووتی "ستافەكەمان لە چوار كەس پێكهاتوون، لەئێستاشدا تەنیا دیزاینەكانیان بۆ كچانە، بەڵام لەداهاتوودا وەك براندێكی كوردی جلوبەرگی ئامادەمان دەبێت كە زۆر نزیكە".\nلە وەڵامی ئەو پرسیارەشدا كە ئایا كاری دیزاین بۆتە سەرچاوەی بژێوی ژیانی، شەنگە ئاماژەی بەوەكرد، كاری دیزاین لە ئێستادا بۆ هیچ كەسێك نابێتە سەرچاوەی بژێوی نەك تەنها بۆ من، رەنگیشە لە داهاتوودا نرخی زیاتری بزانرێت‌و ئەو ئاراستەیەش بگۆڕێت.\nشەنگە ئاماژەی بەو ئاستەنگیانە كرد كە روبەڕووی بۆتەوە رونیكردەوە، هەموو كارێك ئاستەنگی تێدایە بەتایبەت ئەگەر كچ بێت‌و بە تایبەتی تریش لە كوردستان بێت.\nشەنگە لە رێگەی ژیان باسی لە خەونەكانی كرد ووتی "خەونم بۆ پیشەكەم ئەوەیە براندێكی كوردی لە بازاڕەكانی كوردستان‌و جیهاندا بوونی هەبێت".\nلە وەڵامی ئەو پرسیارەشدا كە ئایا پێت وایە لە پاش هاوسەرگیری دەتوانیت لە كارەكانی بەردەوام بێت؟ شەنگە ووتی "نازانم ئەگەر رۆژێك بیرۆكەی هاوسەرگیریم بۆ دروست ببێت گۆڕانكاری بۆ ژیانم چۆن دەبێت، بەڵام من وەك كارەكەم بە دڵنیایی تا هەر كاتێك خۆم بمەوێت هیچ شتێك ناموەستێنێت".\nئەوەشی خستەڕوو، كاری ترم هەیە جگە لەكاری دیزاین كەلەداهاتوودا خۆتان دەیبینن‌و لە ئێستادا باسی ناكەم.\nكورد مرۆڤی لەچەشنی(شوكری محەمەد سگبان)ی لێ نابڕێت!؟\nلەگەڵ دلاوەر قەرەداغی شاعیر\nفیلمێك بۆ لە یادكردن\nبەرهەمە نوێیەکەی دینا بڵاوکرایەوە\nڕۆمانی ئیناس و پیاوەکانی خەلیفە بڵاودەکرێتەوە\nدەمەوێت ببم بە وێنەكێشێكی جیهانی\nچی لە بارەی «پەرستگاكەی فەلسەفە»وە دەزانیت؟\nشێرزاد حەسەن بەسەرۆکی ناوەندێکی نێونەتەوەیی هەڵبژێرا


زمان و جیناتی کوردی تەواوکەری یەکترن - ئاوێنه\nزمان و جیناتی کوردی تەواوکەری یەکترن\n■ سەباح یاسین\nلەڕوی رەچەڵەکەوە کورد بەئیرانی سەیرکراوە. ریشەی ئیرانیش بەهیندۆئەورپی ئەژمارکراوە. لەو روانگەیەوە کورد بەئێرانی زمان دانراون. ئەم گریمانەیە لەسەر بنەمای زمان لە لایەن زۆرینەی زمانناسەکانەوە گەشەی پێدراوە. بەڵام بەپێچەوانەوە تازەترین لێکدانەوەی مرۆڤناسی، جیناتی کوردی رەسەن دەگەڕێنەوە بۆ سەرەتای چاخی بەردینی ناوچەکانی بەپیتی ناسراو بە دەمەداس، کە لەکەنداوی فارسەوە دەستپێدەکات تا دەگاتە دەریای ئەتلانتیک. ئەمڕۆ ئەو ناوچەیە بە ئێران یان خۆرهەلات و ئاسیا دەناسرێت. هەزاران ساڵی دوایتر زمانی باوانی کوردەکان ئاوێتەی شەپولی زمانی کۆچبەرە سەرچڵەکانی (elites) ئێرانی ئاسیای ناوەراست بوە.\nئەم دەرهاویشتانە بەرەو ئەو تێگەیشتنەمان دەبات، کە هێچ یەکێک لەو بنەچانەی سەروەی کەوانەی لێتاوو ئورئاسیا، کە کۆچبەر بوون، لەگەڵ ئەوانەی بەزمانی ئێرانیی کۆن دواون، بنەچی باوانی کوردەکان نین و نوێنەرایەتیشی ناکەن. کورد لەڕوئ میژوو، رەگەز، جینات، زمان، کولتورو پاشخانی میژوویان جیاوازیان هەیە. ئەم تێگەیشتنە نوێیە ئاماژەیە بە تێکەڵی-زانینی گریدراو، کە لەلایەن شارەزایانی زانستی ئیرانناس، گیرنوت ویین، ئانن ئاربۆر وئاناتۆله ئا، و کلیۆسۆڤی رەگەزناس لە بۆستۆن – ئەمەریکان دۆزراوتەوە.\nئەو دوو پەرگرافەی سەرەوە لەم لێنکەوە وەرگێراون.\nئیرانناس و مرۆڤناسە ئەمەریکایەکان کە کاریان لەسەر دۆزینەوەی جینی کوردی کردووە. دۆزینەوەکەیان دەرگا لەسەر بنەما جیاوازی زمانی کوردی و هیندۆ ئەورپی بەلایەک دەکاتەوە و لە نزیکی لەزمانی سۆمەری بەلایەکی تردا دەکاتەوە. ئەوەش وادەکات کە پێشنیاری بەخۆداچونەوەی زمان لەسەر بنەمای مانا بۆ کوردزبان مانا بەخشتر بێت.\nدۆزینەوە جیاوازی جینی کوردی و مانای دووفاقی لە وشە کوردیەکان کە هەڵگری مانای وشەیی یان سروشتین یان بیرۆکەین و گەردوونیانە مانایان داڕێژراوە، وا دەکات کە بڵێین ئەو بیرۆکانە هاوتا بەو گۆڕانە کە بەسەر کۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا هاتووە، لەو دەمانەدا کە مرۆڤ لەدۆخی راوو کۆکەرەوە شێوەی ژیان بۆ نیشتەجێبون گۆڕاوە. بۆنمونە وشەی زمان کە هێمایە بۆ پلە گوشتی ناودەمی مرۆڤ، مەل، ئاژەڵ هێمایەکی سروشتی بۆ داهێنانی مانا کە پوڵینکردنەو “زمان” وەکو مانا بۆ “گفتوگۆ” گیاندار هێمایە بۆ ئەو مانایە کە زمانی خۆدی خۆ بوژاندۆتەوە (ئەبدەیتکردووە) و لەو رێگەیەوە بێرۆکەی گەردوونیان داهێناوەو ئەوەش سەرەتای ئەو گۆڕانە ئاشکرا دەکات کە شێوەی ژیان تییدا گۆڕاوەو دەکرێت لەم رووە لەیەکچوون زمان وەک سەرچاوەی تام لەزۆر زمانی تردا بەدیبکەین. بەڵام لەکوردی و سۆمەریدا وەک گۆڕانی کولتوریی دەبینرین. لێرەدا مەبەست لەزمانی ئێرانی نییە بەڵکو زمانی هیندۆئەورپی و سامییە. هاوشێوەی وشەی زمان کە دووفاقیە سروشت/گەردوونیە لەمانا، بیر، رۆژ، مانگ. هاوشیوەی نوێبوونەوە وشەی “زمان” لەوشە بۆ بیرۆکە دەبینریت. ئەوەش بەیانی داهێنانی کولتوری زمان هاوتا بە کولتوری کیڵان دەکات و بەرامبەری کارو بیر وەک هاردوێر و سۆفتویر دەردەخات. هاردوێر و سۆفتوێریش رێگەی بۆ گەشەکردنی کشتوکاڵ، ئاژەڵداری، کانزا توانەوە، داودانەران کردوەو دەرئەنجام نووسینی هێمای (Token و ئاڵوگوڕ بەرهەمهاتووە). بەدوای ئەو گۆڕانەشدا ئاوایی و ئاوەدانی کیشوەریی لەگەڵ کشتوکاڵدا بەئاسیا، ئەفریقا و ئەورپا بڵآوبۆتەوە و بەو مانایەش ئاو وەک سەرچاوەی ژیان پیرۆزکراوە. پیرۆزی ئاو تا ئەمڕۆ لە خۆرهەلاتدا بۆ ئەو مانایە دەگەڕێتەوە. کەواتە ئاو سەرچاوەی کار و بیری کشتوکاڵی بووە و هەتاویش کۆتاییەکە و ساڵی هەتاویش لەو رابردووە، مانای لە کیڵانی ئەرز و میشکەوە وەرگرتووە.\nکیڵانی زەوی لە ناوچەی کەڵ و کەن سەریهەڵداوە و سۆمەریەکان “جێ”یان بە “کی ki” تۆمارکردووە و دەنگی ک و ج لە کوردیدا ئاڵوگۆر دەکەن. کەواتە نیشتەجێ، کیلان، ئاژەڵداری، داودەرمان پرۆسیسیکی بیرکاریە و زمانیش سەرچاوەی بیرکردنەوە بووە. واتای بیریش مانایە بۆ قوڵایی ئاو لە خاکدا و قوڵی بیر لە مێشکدا و بەو مانایەش ئەرز و گیان جێگەن و جیگەش وەک سەر کە بەرزیە پیرۆزکراوە. بەو مانای دین لە دونیادا سەریهەڵداوە. کەواتە مرۆڤی نیشتەجی و سروشتی لەرابردوودا بەرچاو روونبوون و شارستانی گۆپەکلی تەپە ئەو کردگارییە دەسەلمێنێت.\nبە واتایەکی تر چۆن زمان هێمایە بۆ سروشت و گەردوون، داپیر و باپیرانی کورد لە چاخی بەردینەوە سروشتی و گەردوونیانە بیریان لە بوونی خۆیان یان لە مانا کردۆتەوە. هەربۆیە تا ئەمڕۆ لە مانای خود، خودا، خاک و خۆردا ئەو بەستنەوە زمانیە دەبینین کە ئاواز هاوتا بە وێنە، مانا وەک بەستنەوەی ئەرز بە ئاسمانەوە، نێر بە مێوە خۆشەویستانە بەیان دەبێت. کەواتە خودا و مرۆڤ مێژوویەکی کردگاریانە نەک فەرماندەرانەیان هەیە. بۆنمونە مانا، ئاواز، وێنەی “زمان”ی کوردی بەرامبەر مانا، ئاواز، وینەی “ئیمی eme” وەکو وشە و بیرۆکە دەوەستیتەوە و ئەوەش ئەوە دەگەێنیت کە هەردوو زمانەکە لەیەک سەرچاوی داپیر و باپیرەوە سەرچاوەیان گرتوە و هاوسەرۆکی لە ناو کورد لەو مێژوەوە ماوەتەوە.\nکورد و سۆمەر “بوون”یان بۆ “ئاو”، نەک “قوڕ” گەڕاندۆتەوە. ئاو لە هەردوو زمانەکەدا سێگۆشەیان وەک ئاو، تۆو و نەوە ناسێنراوە. بەو مانایەش سروشت لە گەردوون دانەبڕاوە و روونی ئاو و رووناکی هەتاو مانای بە کردگاری خودایی و زمانی خودی داوە. بۆنمونە رۆژو مانگ کە لەسروشتدا کاتن، لە گەردووندا جێگەن و ئەوەش سەرچاوەی مانای ئاوامیە (سلمە) و ناوی کیشوەرکان کە ئاسیا، ئەفریقا، ئەورپایە پشتگیری لەسەرچاوەی کشتوکاڵی دەکەن کە مانای دین و دونیا پیرۆزکردووە.\nتەنانەت لەواتای دونیا و دین بەردەوامی “دیدە” کە بینی روون و رووناکیە وەک خود و خودا یان خاک و خۆر دەبینریت و ئەوەش قوڵی خەون و خەیاڵ مرۆڤی ئاوەدانکەر بەیان دەکات. پیری مۆغانەکان وەک زانا لە سەردەمی مادەکانەوە ناویان لە نووسینی مێخیدا تۆمارکراوە و رۆڵی بەرچاویان لە ئەستیرەناسین و گەشەدان بە خەون و خەیاڵی مرۆڤایەتی هەبووە. کەواتە وشە و بیرۆکەی زمانی کوردی و سۆمەری لە رۆانگەی ماناوە، هەڵگری بەهای سروشتی و پێوانەی کولتوریەکان کە بەهای سروشتین و گەردوونیانە داڕیژراون نەک ئەحکامیانە.\nبۆ نمونە لە زمانی کوردی و سۆمەریدا وشەی و بیرۆکەی گیاندار مانایە بۆ مەل، مرۆڤ و ئاژەڵ و ئەوەش یەکبوونی سروشت بەیان دەکات یان خوێندوەی کولتوری روون دەکاتەوە و تازە ئەورپا لەو مانایە دەگات. هەربۆیە مانا لە زمانی ئێمە و سۆمەردا جێگەی سەرنجە، چونکە وشە هەڵگری مانای بیرۆکەیە کە لە دوانزە هەزار ساڵ لەمەوبەرەوە دونیا مرۆڤی لە سروشتیەوە بۆ گەردوونی گۆڕیوە. ئەوەش ئەوە دەگەینیت، کە وشە لە زمانی کوردی و سۆمەری هەڵگری مانای مێژووین و شایستەی لێکدانەوەنی نوێن.\nبۆنمونە سۆمەر نان”ی بە “نندا” گۆ کردووە. لەوشەی نان و نندا چێژ سەرچاوەی مانایە و دوو لایەنی مانا لە نان و نندا وەکو واتای “زمان” دوو فاقەیی کە چیژ مانای سروشتیە و چیژ مانای گفتوگۆییە.\nمانا لەو وشانەدا کە بیرۆکەن زادەی سەردەمێکن کە خۆ داهێنانەو مرۆڤی مانای هەبووە و مرۆڤ بە ملیۆنەها ساڵە رەچاوی خۆناسین و خوداناسان و خاک ناسین و خۆرناسینی کردوە. ئەوەش رێگە بۆ ئاوایی و ئاوەدانی سازاندووە، ئەگەرنا مرۆڤ لە پڕێک نەبووە بە کوڕێک و ئەوانەش کە ئەو هەوڵە دەدەن، وەک ئیمپراتور، خەلیفەکان، سەدامیەکان بێ لەکاولی هیچی تر بۆ خۆیان و نەوەکانیان جێناهێڵن.\nتێگەیشتن لە زمانی کوردی و سۆمەری دەرگا لەسەر خۆبینی سروشتی کە گەردوونیە بەلایەک دەکاتەوە و دەبێتە دەستەمایە تا لە سەرمایە دێرینە کولتورییەکەی بگات و بەلایەکی تردا خۆی لەم بارە ئاو لەمەیە دەربکات کە پێنەگەیوە و ترشاویی مرۆڤەکانیەتی کە نائارامن و مشەخۆرانە ژیان دەکەن.\nبڵاوكراوه‌ته‌وه له 06-09-2018


سەرۆک کۆمار: چاویکەوت بە سەرۆکی ئەنجومەنی لۆردانی بەریتانیا\nسەرۆک کۆمار د. بەرھەم ساڵح ئەمڕۆ چوار شەممە ٢٠١٩/٦/٢٦ لە میانی سەردانکردنی نوسینگەی ئەنجومەنی لۆردانی بەریتانیا لە لەندەن چاوی بە سەرۆکی ئەنجومەن پیتر نۆرمان فاولەر کەوت.\nلە دیدارەکەدا سەرۆک بەرھەم ساڵح رۆڵ و ھەڵوێستەکانی بەریتانیای لە پشتیوانیکردنی گەل و حکومەتی عێراق لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و بەشداری لە بونیادنانەوەی شارەکان بەتایبەتی ناوچە رزگارکراوەکاندا بەرزنرخاند.\nھەر لەمیانی دیدارەکەدا، تاوتوێی پەیوەندییە دوو قۆڵییەکانی نێوان عێراق و بەریتانیا و چۆنیەتی بە ھێزکردن و فراوانکردنی ئاسۆی ھاریکاری و ھەماھەنگی لە نێوان دامەزراوە یاساییەکاندا کرا، بەجۆرێک کە بەرەوپێشچونی دەستەڵاتی چاودێری و پەرلەمانی لە وڵاتدا مسۆگەر بکات.\nلەلای خۆیەوە سەرۆکی ئەنجومەنی لۆردان، خۆشحاڵی خۆی بەسەردانکردنی سەرۆک کۆماری عێراق بۆ لەندەن و بەشداری لە بەھێزکردنی پەیوەندییەکانی نێوان بەغدا و لەندەن نیشاندا، ھاوکات جەختیشی لەوەکردەوە مەبەستیانە لە نێوان ئەنجومەنی لۆردانی بەریتانیا و ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقدا کاری ھاوبەش و ھەماھەنگی زیاتر ھەبێت.\nلە کۆتایی سەردانەکەی سەرۆک کۆمار، بارۆن ئێمانیکلسۆن نێوەڕۆ خوانێکی لەسەر شەرەفی سەرۆک بەرھەم و شاندی یاوەری ئامادە کرا بوو.\nپاشان سەرۆک بەرھەم ساڵح، کۆبوونەوەیەکی لەگەڵ کۆمەڵەی پشتیوانی عێراق بەسەرۆکایەتی ئان کلۆید، ئەنجام داو تێیدا باس لە دۆخی عێراق وناوچەکە کرا، جێگای باسە ژمارەیەک لە ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران و لۆردانی بەریتانیا ئامادەی بوون.


هونەرمەندی دیاری چینی ئەی ویوی نەخشەی کارێک دادەرێژێت دەربارەی رووداوە کۆمەڵایەتی و سیاسیەکانی کە رووبەرروی تەواوی مرۆڤایەتی بۆتەوە و هەروەها بە دیاریکراوی کار لەسەر بابەتی پەنابەران دەکات لە کۆچیان بەرەو ئەوروپا.\nوی وی دەڵێت زیاتر لە یەک ملیۆن هاوڵاتی ئەو رێگەیەیان گرتۆتە بەر بۆ ئەوەی کۆچ بکەن و لە نێویاندا ٤٥٠٠ کەس گیانی لە دەست داوە بەس تەنها لە ساڵی ٢٠١٥ دا، لە رێگەیان بۆ وڵاتانی خۆرئاوا.\nدوای قسەکردن لەگەڵ نێوەندی فرانس پرێسی نێودەوڵەتی وی وی ووتی لە کارکردن دایایەو سەرقاڵی داڕشتنەوەی نەخشە یەکە بۆ دروستکردنی مۆنۆمێنتێک دەربارەی ئەو کەسانەی ژیانیان بەخت کردووە لە رێگەی شەپۆلەکانی دەریاوە.\nدوابەدوای ئەمە ناوەندی فرانس پرێس ستۆدیۆیەکی لە جزیرەی لیسبۆس لە دەریای سپی ناوەراست دروست کرد بۆ بۆ کارکردن لەو پرۆژەدا، هونەرمەند دەڵێت دەمەوێت زۆرترین کات لەم کارەدا بەسەر بەرم و ئامادەییم هەبێت لەگەڵیان لەم بارودۆخە نا هەموارەدا.\nهەروەها دەڵێت دەمەوێت رۆڵێکم هەبێت لە بنیاتی ئاگایی دەربارەی ئەم بارودۆخە.


خوێندنەوەی کتێب خۆی جۆرە داهێنانێکە، كە دیسان نووسینەوەیەتی – Knwe.org\nسەرەکی » کەلتوور » خوێندنەوەی کتێب خۆی جۆرە داهێنانێکە، كە دیسان نووسینەوەیەتی\n+ زۆر باس لە سیحرو ئەفسونی كتێب دەكرێت، بەجۆرێك كە زۆرێك لە مرۆڤەكان پاش خوێندنەوەی كتێبێك، تەواوی ژیانیان دەگۆڕێت، دەتوانی پێمان بڵێیت کتێب چیە؟\n_ من کتێب وەها نابینم بریتی بێت لە ژمارەیەک لاپەڕەی نوسراوی زنجیرەیی و بەرگێک و ناونیشانێک یان زیاتر؛ واتە ئەوەی لەسەر ڕەفەی کتێبخانەکان یان سەر میزی خوێندنەوە دانراوە، یاخود لەهەر جێگایەکی دیکە دەیبینین و دەتوانین دەستی لێ بدەین و جێگۆڕکێی پێ بکەین. بەلای منەوە ئەوە جگە لە دەروازەیەک، یان پەنجەرەیەک بۆ گەیشتن بە کتێب، هیچی تر نیە! ئەو شتەی پێی دەوترێت کتێب لە ئەنجامی خوێندنەوەداو بۆ ماوەیەکی کاتی پەیدا دەبێت و دێتە دی، ئەویش هیچ نیە جگە لە جۆرە پەیوەندییەک و لەناویدا هەم کاریگەرییمان دەبێت و هەم دەشکەوینە ژێر کاریگەرییەوە.\nمەسەلەکە ئەوەندەش سەیرو نامۆ نیە، ئەم دیدە بۆ گەلێک شتی دیکەش دەبێت، بەتایبەتی ئەو شتانەی لە لەناو چوارچێوەیەکدا هەڵدەگیرێن: کە دەوترێت مرەبا، ئایا مەبەستت لە شوشەکەیە، یاخود ئەوەی لەناویدا.\nئەوەی گرفتە لێرەدا، توانای جیاکردنەوەی مرەباکەیە لە شووشەکە، بەڵام کتێب و پەیکەرە ئێسکییەکەی ئاوا بە ئاسانی جیا ناکرێنەوە. کتێب شتێکە لە جێگایەکی پەنهاندا حەشاردراوە. وەک چۆن مرەباکە هیچ بەهایەکی نیە، هەتا تام نەکرێت و بۆ خواردن بەکارنەهێنرێت، بەهەمانشێوە ناتوانین لە بەهای کتێب تێبگەین لە پرۆسەی خوێندنەوەدا نەبێت. ڕەنگە ئەوەی گرفت بێت ئەوە بێت، کە دۆزینەوەی کتێب پێویستی بە سەرفکردنی وزەیەک و بوونی کۆمەڵێك میکانیزم و شارەزایی پێشوەخت هەبێت بۆ ئەنجامدانی، ئەم کارە تەنها بەو کەسە دەکرێت کە پێی دەوترێت خوێنەر.\nدەمەوێت بە نمونەیەک بابەتەکە یەکلایی بکەمەوە: مەحوی کۆمەڵێک لاپەڕەو بەیازی هەبوو، شیعرەکانی خۆی لەسەر تۆمار کردبوون و لەجێگایەکی پارێزراودا هەڵیگرتبوون؛ ئەو چی کردبوو؟ کتێبێکی لەناو ئەو لاپەڕانەدا حەشار دابوو. چەند جارێک فەقێ و مەلاکانی دەوری لەنێوان خۆیاندا ئەو بەیازانەیان خوێندۆتەوە، خوێندنەوەکانی ئەوان کتێبەکە بووە، کتێبێک لەناو گریمانەدا، چونکە دەروازەیەک شک نابەین بمانباتەوە سەریان، ئەوان مومارەسەی خوێندنەوەیان کردووەو بۆ ماوەیەکی کورت کتێبە جیاجیاکانی خۆیانیان بەرهەمهێناوە، بەڵام سەرکەوتوو نەبوون لەوەدا کە مۆنۆمێنتێک بۆ خوێندنەوەکانیان بنیات نەناوە، تا دواتر ئێمە لێیەوە بگەڕێینەوە سەری و پەیوەندیی لەگەڵدا بگرین و کتێبەکە بیدۆزینەوە. دواتر مەلاکەریم و کوڕەکانی هاتن و کارەکەیان بنیاتناو ئێمە دەتوانین لێوەی خوێندنەوەکانی خۆمان ئەنجام بدەین؛ یان ڕاستر کتێبەکانی خۆمان بنووسین.\n+ ئێمە چۆن لە كتێب بڕوانین، ئایا نووسین هەر ئەوەیە كەلە دووتوێی كتێبەكاندا قەتیس بوون، یان نووسین سەرەتاش هەبووە و كتێبەكانیش هەر ئەوانەنین كە لەناو ڕەفەی كتێبخانەكاندا دەیان بینین؟\n_ کێشە لێرەدا چیە؟ نووسین خۆی لە ئەسڵدا پێویستی بە قەڵەم و کاغەز نەبووە، چونکە کتێبەکان بێ بارستەو بێ شێوەن، بەشێکن لە ئەزمونی تایبەتی خۆمان. قەتیسکردنی ئەو ئەزمونانە لە چوارچێوەیەکدا، لە زیندانێکدا، کارێکی زۆر ستەمکارانەیە، ئەمە گرفتی یەک کتێب یاخود تاقە کتێبە، کتێبەکان سەرەتای بیرکردنەوەن، نەک کۆتاییەکەی. هەر کتێبێک لافی ئەوە لێبدات کە بیرکراوەی ئامادەکراوی حازربەدەستمان پێشکەش دەکات، کۆتاییەکەی دەگاتە ئەوەی لەسەر ڕەفە بەرزەکان دابنرێت و بەرگی ڕەنگاو ڕەنگی تێبگیرێت و بەدەگمەن دابگیرێتە خوارەوە، ئەویش تەنها بۆ تیلاوە کردن، واتە دەرکردنی دەنگەکان و وتنی پیتەکان بە شێوازێکی تایبەتی بۆ خوڵقاندنی کەشی تایبەتی بیرنەکردنەوە.\nجیاوازیی نووسەر لەگەڵ وەڕڕاقدا ئەوەیە، کە لەگەڵ کتێبە نابەرجەستەکاندا مامەڵە دەکات، ئەو ئەگەری بوونی کتێبێک لەوێ دەخاتە ڕوو، کە هەوڵی دۆزینەوەی دەدەین، بۆمان دەردەکەوێت وا نیە، ئەوەی لەوێیە کتێبێک نیە، بەڵکو پڕۆژەیەکە بۆ بیرکردنەوە، بۆ پێداچوونەوە، بگرە تەنانەت بۆ ڕەتکردنەوە. هەرگیز کتێبی ڕاستەقینە پڕۆژەیەک بۆ باوەڕکردن، یاخود ڕازیبوون ناخاتە ڕوو. هەرگیز ناتوانین لە ناو پڕۆژەی باوەڕکردندا، بیر لە بەردەوام بوون بکەینەوە. چونکە باوەڕەکان هیچ نین لە کۆتاییەکانی بیرکردنەوە. ئەوجۆرە کتێبانە لەپێناوی خوێندنەوەدا نین، واتە هەر لە بنەڕەتەوە ئامادە نین بۆ کردنەوەی دەرگاکانی خویندنەوە، بەڵکو هەر خوێندنەوەیەکیان بۆ بکەین، لە دەرەوەو جیا لە کتێبەکان دەکرێن. ئەمەش ئەو شتەیە کە پێی دەوترێت لێکدانەوە، بە واتای بارکردنی کتێبەکان بە دنیایەک شتی دیکە کە سەر بە فەزا ئەسڵییەکانیان نین. ڕەنگە ئەم قسانە وەڵامێک بن بۆ پرسیارە فرە ڕەهەندەکەی ئەمبرتۆ ئیکۆ «ئایا دەشێت شتگەلێک تا ئەم ڕادەیە جیاوازیی لە نێوانیاندا هەیە، بە جۆرێک گوزارشتیان لێ بکەین کە ئاستێکی یەکێتی لەنێوانیاندا هەبیت؟» واتە وەڵامەکەی من ئەمەیە: لە حاڵەتی بوونی باوەڕدا، بەڵێ! واتە هەموو شتە ناکۆکەکان لە سایەی باوەڕدا پێکەوە دەسازێن و دەتوانن پێکەوە هەڵبکەن، بەجۆرێک کە وا هەست دەکەین ئەوپەڕی (نەک بە تەنها ئاستێکی) یەکێتی و تەبایی لەنێوانیاندا هەیە، بەجۆرێک کە چیتر لێکجیاکردنەوەیان زەحمەتە.\nئەمە وەڵامێکی ئەستەم نیە، یەکێک لەو (تێکست)انەی باوەڕ بەرهەم دەهێنن، بگرە بە دەستەوەو لە گۆشەنیگایەکەوە لێی ورد ببەرەوە کە ناگاتەوە سەر باوەڕو خۆت ئەزمونی بکە. ئەمەی لێ دەربکە، ئیتر هیچ جۆرە یەکێتییەک لەنێوان شتە ناکۆکەکاندا، ئەو شتانەی (تا ئەم ڕادەیە جیاوازیی لەنێوانیاندا هەیە) نامێنێت، تا ئەو کاتەی دیسانەوە باوەڕێک پێکەوە کۆیان دەکاتەوە. واتە بۆ ئەوەی بتوانین لەگەڵ شتە ناکۆکەکاندا هەڵبکەین، دەبێت باوەڕمان هەبێت و ئەمەش یەکێکە لە هاندەرە سەرەکییەکانی نووسین!\nلەکاتێکدا کە کتێبەکان خۆیان هەن و نووسەرەکان، بەتەنها ئەرکی تۆمارکردن، یاخود نووسینەوەیان لە ئەستۆ دەگرن، ئیتر پرسیاری ئەوەی کێ نووسەرە دەبێتە پرسیارێکی بێ مانا، چونکە نووسین هەوڵێکی بەردەوامە بۆ هەڵاتن لەوەی شوناسێکی دیاریکرومان هەبێت، خواستی جیاوازبوون و گۆڕانە، دەرچوون لە هەژموونی قاڵبەکان. ئەو نووسینانەی ئاواهی نین، کاری وەڕڕاقەکانن.\nنووسین بە بێ ئەوەی هیچ گومانێکمان بۆ بهێڵێتەوە، پڕۆژەیەکی مەحاڵە، هەرگیز بە تەواوەتی ئەنجام نادرێت، تەنانەت خوداش کتێبە ئەزەلییەکەی خۆی دەور کردۆتەوەو جار لەدوای جار ڤێرژنی جیاوازتری ئامادەکردووەو لەناو هەر ڤێرژنێکیشدا، نەسخ و سڕینەوەی زۆری کردووە.\n+ ئایا ئەفسونی كتێبەكان لە كوێدان، كتێب بەتەنها هەر ئەوەیە كەهەیە یان پرسی یەك كتێب و دوانووسەر بابەتە جدییەكەیە بەبڕوای تۆ هێڵە جیاكەرەوەكانی نێوان ئەمانە كامانەن؟\n_ هەتا ڕۆڵی چیرۆک و گێڕەرەوەی چیرۆک، یاخود گڕێرراوەو گێڕەرەوە بەرچاوتر بێت، ئەو دوو چەمکەی دیکە ئەوەندە ڕۆڵیان نامێنێت. بە تایبەتی ئەو شوێنەی کە تێیدا کۆدەبنەوە، ناوچەیەکی ئەفسانەییەو ئەگەرەکانی پەیوەندیکردنیش تێیدا هەتا بڵێی زۆرن. ئەمەش لە بیرۆکەی ڕەتکردنەوەی (یەک کتێب)ەوە هاتووە، چونکە لە کتێبێک نا، بەڵکو هێندەی ژمارەی خوێنەرەکان کتێبمان هەیە، بگرە لەوەش زیاترە، واتە بەقەدەر ژمارەی خوێندنەوەکان کتێبمان هەیە.\nئەمە ئامادەییەکی هەمەجۆرو گرفتاویی ئاستەکانی خوێندنەوەیە، یاخود باشتروایە بڵێین هێڵەکانی خوێندنەوە، کە تێیدا هەریەکە لە نووسەرو خوێنەر پێک دەگەن. بەڵام کام نووسەرەو کام خوێنەرە؟ بۆ نمونە، جارێکیان چیرۆکێکم دەخوێندەوە کە پێموترابوو (عەتا محەمەد) نوسیوێتی، کەچی لە نیوەی ڕێگادا (میلان کۆندێرا)م بینی و تا نزیکی کۆتایی لەگەڵ ئەودا مامەوەو بۆ من گرنگ نەبوو کێ نووسەرە! ئەگەر کەمێک ورد ببینەوە، دەتوانین نووسەرە جیاجیاکان لەناو کتێبە تاقانەکاندا بدۆزینەوە.\nئەمە کێشەیەکی ئەزەلییە، دەگەڕێتەوە بۆ هەوڵەکانی سەرەتای نووسین. بۆ ئەو کاتەی لە دیواری ئەشکەوتەکەی نوسی. مەبەستم چەند هەزار ساڵێک پێش ئێستاو نووسینە وێنەییەکانە. لەو ساتەدا چی ڕوویدا؟ یەکەمین شت کە سەرنجم ڕادەکێشێت بوونی چیرۆکە، بەڵام لەناو وێنەدا. وێنەنوسەکەی ئەوکات چیرۆکی ڕاوکردنی گایەکی کێشایەوە، نەک وەک گێڕانەوە، بەڵکو وەک هیوای دووبارەبوونەوەی بەشێوەیەک لە شێوەکان لە ئایندەدا.\nهەرلەوێوە مومارەسەی نووسین بە ئاڵۆزیی و تێکەڵاویی هاتووە، هەم زەمەنەکانی تێکەڵاوەو هەم جۆرەکانیشی. ئینجا ئەگەر بپرسین: «دەی باشە، ئەگەر ئەوە نووسەری یەکەم بێت! ئەی خوێنەری یەکەم کێیە؟» هاوڕێکانی کە لای ئاگرەکەوە دانیشتوون، یان ئێمە کە دوای هەزاران ساڵ هاتین؟ ڕەنگە ئەم پرسیارە گرنگ نەبێت بەقەدەر ئەم پرسیارەی دووهەمیان: بەڕاست تا ئێستا توانیومانە ئەو کتێبە بەردینە بخوێنینەوە؟ واتە کتێبە ئەسڵییەکە، ئەوەی نووسینکێشەکە مەبەستی بوو؟ لە ڕاستیدا نا، چونکە هەتا ئیمڕۆش کتێبی لەوجۆرە بوونی نیە؛ کتێبێک کە مەبەستە ئەسڵییە ڕەسەنەکەی نووسەر لەخۆیدا کۆبکاتەوە. ئەوەی هەیە کتێبەکانە، نەک کتێبەکە. لەناو هۆیە زۆر و زەوەندەکاندا، یەکێکیان ئەوەیە کە ڕێساکانی زمان خۆیان بێشومار دەرگای جیاواز لە ئاخاوتن دەکەنەوەو ناکۆتا مانا بە ڕووبەری کتێبدا بڵاو دەکەنەوە. کاتێکیش دەڵێم ڕێساکانی زمان بە تەنها مەبەستم لە بنەماو پێکهاتە فۆنۆلۆجییەکان (وتراوەکان) نیە، بەڵکو تەواوی ئاماژەو ڕەوتەکانی زمانیشم لە مێشکدایەو حیسابکردنی ئەمانە، لە بردنەسەرەوەی بەردەکەی سیسیفوس (سیزیف) قورسترە، چونکە هەمووجارێک دەگەینەوە جێگایەک کە دەبێت دیسان دەستپێبکەینەوە.\n+ تۆ دەتەوێت تەنها لە بیرۆكەی یەك كتێب وردبیتەوە، یان بەدوای پرسی یەكەم نووسەریشەوەیت؟\n_ دەمەوێت بەدوای نووسەری یەکەمیشدا بگەڕێم؛ بۆ ئەمەش دوو بژاردەم لەبەردەستدایە: یەکەمیان لێرەو نووسینی سەردیواری ئەشکەوتەکان. ئەوەی تریشیان لەوێ و ئەو قەڵەمەی بە فەرمانی خودا یەک جار و بۆ هەتا هەتایە هەموو شتەکانی نوسی. ڕۆژێکیان (لەدەرەوەی کات) خودا لەسەر عەرشەکەی خۆیەوە (لەدەرەوەی شوێن) فەرمانی بە قەڵەم کرد بنوسێت (لەدەرەوەی کردە). دوایی تۆمارەکەی لای ڕاستی خۆیەوە دانا، ئەوە یەکەمین کتێب بوو، ئەوە کتێبی کتێبەکانە، هەتا ئیمڕۆش هەموو کتێبەکان دەچنەوە سەر ئەو تاقە کتێبە. هەربۆیە دەگوترێت کردەی نووسین کردەیەکی خوڵقێنەرانەیە. کتێبی خودا نووسینەوەی گەردون بوو، نووسەرەکانی دیکەش هەر ئەو کارە دەکەن، بەڵام خەریکی نووسینەوە گەردوونە بچووکەکانن، کە بەهەموویان گەردونە گەورەکە پێکدەهێنن، بۆیە سەیر نیە لە ناوەڕاستی کتێبێکی هاوچەرخدا، ڕێکەوتی حیکایەتخوانێکی سەدەی ڕابردوو، یاخود نووسەرێکی چەندسەد ساڵ لەمەوبەر بکەیت.\nکتێبە ڕەسەنەکان کامانەن؟ ئەوانەن کە نیتچە لەبارەیانەوە دەڵێت «لەناو هەموو ئەوانەدا کە نوسراون، تەنها ئەوەم خۆش دەوێت کە کەسێک بە خوێنی خۆی نوسیونی.» خودا بە ئیرادەی خۆی کتێبەکەی خۆی نووسی، بەڵام ئەوە یەک کتێب نەبوو، بەڵکو سەدان هەزار کتێبی جیاجیان لەوەش زیاتر لێکدانەوەو بەرهەمهێنانەوەی جۆراوجۆر. ئەمە خاسییەتی کتێبی پیرۆزەو خوێنەرەکەی بە تەنها خودایە.