شۆڕشی ٦٨ەکانی ئەڵمانيا(٢)، با لە مێژووەوە فێربين – Denegkan\nشۆڕشی ٦٨ەکانی ئەڵمانيا(٢)، با لە مێژووەوە فێربين\nbydengekan\tMarch 18, 2012\tگشتی\nلە بەشی یەکەمی ئەم باسەدا هەوڵماندا، بەکورتیشبێ، ئەم باسانەیی خوارەوە ڕونبکەینەوە:\nهەندێک لە دەستەخوشکەکانی ئەم شۆڕشە لە چەند ووڵاتێکی تری دنیا، چۆنیەتی ناونانی ئەم شۆڕشە و ڕوداوە هەرە گرنگەکانی پەیوەند بەو ناوەوە، خەسڵەتە گشتیەکانی ئەو شۆڕشە، بار و دۆخی لەبار و پێشکەوتوی ئابوری ئەو کاتەی ئەڵمانیا و ڕێگەلێنەگرتنی ئەو پێشکەوتنە سەرسوڕمێنەرە لەو شۆڕشە وە هەروەها کاريگەری شۆڕشی پێشکەوتوخوازی لەسەر پەروەردەکردنی نەوەیەکی پێشکەوتوخواز لەسەر پەروەردەکردنی نەوەیەکی بیرفراوان و هەستکەر بە لێپرسینەوە بەرامبەر بە گەل و نیشتمان.\nلەم بەشەدا پلەیەکی تر ئەچینە باسەکەوە و لەسەر زمانی چالاکەوان، نوسەران و توێژەرانی کۆمەڵایەتی و دەرونی و سیاسی و لایەنەکانیتر، ڕەهەندە فرە لایەنەکانی ئەو شۆڕشە ڕون ئەکەینەوە.\nسيما وە هۆکارەکانی ئەم شۆرشە:\nبۆ ئەوەی لەو گيانی گۆڕانخوازيە تێبگەين کە لەو ساڵانەدا لەناودا بو، حەزئەکەم بەشێک لە دەقی ئەو ووتارەی خاتو هێلکە زاندەر بکەم بە دەستپێکی ئەم بەشە، چونکە زمانێکی ساکارە ودەروازەيەکی باشە بۆ باسەکە. بەم خاتونە ئەوترێ کە نامەيەک بۆ منداڵێ يان مێردمنداڵێ بنوسێ و تيايدا شۆڕشی ٦٨ەکان بە زمانێکی ساکار وە بە شێوازێک کە بەهۆی ئەو نامەيەوە، هانی ئەوان بدات کە زياتر حەز لە مێژو بکات. ئەويش بەم شێوەيە ئەنوسێ:\n<ئەوەی بێگومان تايبەت بوو لەمەڕ ئەم شۆڕشە ئەوە بو کە هەر ئەوەندەت ئەزانی کە کەسانی زۆر ئاسايی کە هەندێ شتيان بيستبوو لەبارەی شۆڕشەکان ووڵاتانی ترەوە بەخۆيان ئەووت “ئاوواااا!،ئێ!ئێ! مرۆڤ خودی خۆی ئەتوانێ شتێ بگۆڕێ؟! ئێمە چيدی ئيتر پێويست ناکات هەميشە چاوەنواڕی ئەوە بکەين کە سياسيە کارامەکان(ئەوانەی کارەکەيان ئيشکردنە لە سياسەتدا و خاوەنی بڕياردانی سياسين) بڕيارەکانيان بدەن، ئەو بڕيارانەی کە لە ئەنجامدا بە باشی نازانين و لەدژی ئەوەستينەوە. بۆچی ئەبێ بەردەوام خواردنە خراپەکەی مێنزا(چێشتخانەی زانکۆ) بخۆين؟! بۆچی ئەبێ ڕۆژنامەکان ڕاستيەکان دەربارەی شەڕی ڤێتنام بشارنەوە و درۆمان بۆباسبکەن و ئێمەش باوەڕيان پێبکەين؟!\n٦٨ەکان پەيوەندی بەوەوە هەيە کە هەمو کەسێ لەگەڵ يەکتريدا بەيەکەوە قسەئەکەن! ئيتر تەنها سياسيەکان قسە ناکەن، بەڵکو دراوسێکان کە هەتا ئەو کاتە بەيەکەوە تەنها باسی ئاو و هەوايان بە يەکەوە ئەکرد، بە يەکەوە دائەنيشن، بۆنمونە باسی کۆمونەکشتوکاڵيەکانی ووڵاتی چين ئەکەن. ئەکرێ کەسانێ کە يەکتريش نا ناسن وە بە ڕێکەوت بە يەک ئەگەن، لە ناوەڕاست ڕێگادا دەست بکەن بە دەمەتەقێ. خەڵکەکەی تر (کە ئەوانيش يەکتری ناناسن) ڕائەوەستن و گوێ لە قسەکانيان ئەگرن وە ئەوانيش تێهەڵکێشی ئەکەنە دەمەتەقێکە و بەبێ ئەوەی ئەمە بە خۆتێهەڵقورتاندن لەقەڵەمبدرێ. دواتر هەمويان برسيان ئەبێ و کەچی حەزناکەن لە يەکتری جياببنەوە. يەکێکيان بانگەوازی ئەوانيتر ئەکات بۆ ماڵەوە، شتێکی خواردنيان بۆ ئامادە ئەکات و لەبەريەوە هەر قسە ئەکەن. هەمو شەوەکە هەر قسە ئەکەن و هەر هەمويان ئەو ڕۆژە بە ڕۆژێکی زۆر چاک و خۆش لەقەڵەم ئەدەن! وە ئەم جۆرە دەمەتەقێيە نەک جارێ بەڵکو چەندان جار وە زوو زوو بە درێژايی چەند هەفتە و مانگێ چەندبارەئەبێتەوە. ئەم ١٩٦٨ە بۆ من پەيوەندی بەوەوە هەيە کە تۆ هەست ئەکەيت کە خەڵکێکی زۆر بير ئەکەنەوە، هەوڵ ئەدەن بيری تازە لە بارەی زۆر شت بکەنەوە، کە پێشتر هەرگيز بيريان لێنەئەکردەوە و بەلايانەوە ئاسايی بووە. بۆ نمونە:\nبۆچی ژنان لەسەر کار پارەی کەمتريان ئەدرێتێ؟!\nووڵاتە يەکگرتووەکان ئەمريکا چی ئەکەن لە ڤێتنام، وە بەدوای چيدا ئەگەڕێن؟!\nلەبەر ئەوەی کە لەو کاتانەدا خەڵک زۆر بيريان ئەکردەوە، ئەمە ئەو هۆيەيە کە هەتا ئێستاش خەڵک لە بارەی ئەو ماوە کورتەوە(شۆڕشە) قسەئەکاو ئەو کاتانەيان بير نە چۆتەوە.>(١)٧٩، ٨٠\n<هەمو ڕۆژێ زانياری نوێ پەيدا ئەبو. ئەمە بووە هۆی ئەوەی کە کەسانێ کە تا ئەو کاتە دەميان نەکردبووەوە، دەستيان بەوەکرد زۆر قسەبکەن وە سەرسامی خۆيان گوزارشت پێبکەن لەبارەی شتانێکی زۆرەوە. لاوەکان وازيان لە قژيان هێنا درێژببێ، بە پێچەوانە، وە دژ بە قژکورتکردن لە کاتی سەربازيدا.\nسەربازە هەڵهاتووەکان ڕێزيان لێئەگيرا و لەترسی مييری ئەشاررانەوە. ئارەزوی ئەوان کە خۆيان بپارێزن لە گوللە و هەروەها ڕێزلێنان و يارمەتيدانی ويستی ئەوکەسانە کە نەيان ئەويست تەقە لە کەس بکەن. پۆليسە توڕەکان گوڵيان ئەدرايە دەست. “خۆشەويستی بکە نەک شەڕ” ئەو دروشمە بو کە هەميشە ئەوترايەوە و هەمو کەسێ بە وتەيەکی باشی ئەزانی. لە هەمو شوێنێکەوە لاوان، ژنان وە پياوان خۆيان ڕێکئەخست. ئەوەی کە بەتايبەتی ژنانی يەک ئەخست وە وزەيەکی زۆری ژيانی ئەدانێ ئەو هەستە بەهێزە بو لە ئەوروپای ڕۆژئاوا و ئەمەريکا کە ئەوان ڕاستی ڕاستی کۆت و زنجيری يەک هەزار ساڵ چەوساندنەوە تێکئەشکێنن..>(١) ١٠٦،٩٢\n<٦٨ەکان لەسەرەتادا جيابونەوه‌ی بەشێکی توێژی گەنجانی دوای شەڕی دوهەمی جيهانی بوو لە زۆرينەی ئەو کۆمەڵگايەی کە هەتا ئەوکاتە لەژێر کاريگەريەکی زۆری ئەو جه‌نگه دا بوو. بەڵام پرسيارەکە ئەوەيە کە ئايا بۆچی ئەبێ لە شەستەکاندا سەرهەڵبدا؟!>(1)139\n<کەواتە ئەبی هۆکاری ئەوە چيبێ کە نەوەيەکی تا ئەو کاتە لەلايەنی سياسييەوە بێوەی وە بێدەنگ، کوتوپڕ وە بەبێ ئاگادارکردنەوەی پێشينەو وە زۆر بە تەوژم و هەڵچونەوە دێنە سەر ڕێگاو گۆڕەپانەکان و دروشمی سياسی بەرزئەکەنەوە. ئەوەی زۆر شايەنی سەرنجڕاکێشانە ئەوەيە کە ئەم بزوتنەوەيە زۆربەی زۆری ووڵاتانی جيهانی گرته‌وه. ئه‌مه‌يه که ڕوداوه‌کانی ئه‌و چه‌ند ساڵه زۆر ده‌گمه‌ن ئه‌کات.>(1)14\n<٦٨ەکان، نەوەی٠ “دژ” بوون، دژی جه‌نگ، دژی سيستەمی خوێندنی باو، دژی ئەوجۆرە ژيانەی کە سياسيەکان وە دايک و باوکەکانيان هەتائەوکاتە گرتبويانەبەر، دژی ئەوەی لەجياتی ئەوان قسەئەکراو کردار ئەنجامئەدرا بەبێ ڕەزامەندی ئەوان، دژی چەوسانەوە، دژی وەڵامە کۆنەکان بۆ پرسيارە نوێکان، دژی تەسکی بارتقا و ئاسۆ و بير و هەستی باوی کۆمەڵگا.>(1). هه‌روه‌ها، دژی “شەڕی سارد”، دژی ئەو کردار و خۆئامادەکردنی سەربازی و شەڕەنگێزيانەی کە دەوڵەتانی” بەناو ديموکراتی” بەردەوام ئەنجاميان ئەدا بەتايبەتيش ئەگەر ئەو ڕاستيە بزانين کە لەدوای جەنگی جيهانی دوهەمەوە لايەنگرانی ئاشتی و ديموکراتی دروشمی “ئيتر جه‌نگ بۆ هەتاهەتايە تەواو”يان بەرزکردبوەوە.\nهەموو باسە گرنگەکانی کۆمەڵگای پەيوەست بەمانەی خوارەوە ئەخرايە ژێر توێژينەوە و لێکۆڵينەوە: پەروەردە و خوێندنی کۆن، زاڵبوونی بەکارهێنانی هێز و زەبروزەنگ بەسەر هەمو پيەيوەنديەکاندا، لێکۆڵينەوە لەو هەمو ئەو تاوان و ئازارانەی کە وڵاتی ئەڵمانيای فاشتی لە ڕابوردودا بەسەر مرۆڤايەتیدا هێنای و تا ئەو کاتە گەورەکان نەيان ئەهێشت لەبارەيەوە قسەبکرێ، ئيمپرياليستی ئەمريکی، مامەڵەی ڕەگەزەکان لەگەڵ يەکتريدا، مامەڵەی نەوە کۆن و تازەکان لەگەڵ يەکتريدا، وە پەيوەندی هاووڵاتی لەگەڵ دەوڵەت، بەژداريکردنی هاووڵاتی لە ژيانی سياسی، بەديهێنانی دادوەری کۆمەڵايەتی، هاوبەشيکردن لە بڕياردان لە ناو کۆمپانيا و کارگەکاندا، دژی بەکارهێنانی ووزەی ئەتۆمی(بەتايبەتی وەک چەک)، لێکۆڵينەوە لە پەيوەنديەکانی سروشت و مرۆڤ. هەمو ئەم باسانە بووبوە هۆی چالاکی ڕۆژانە و ڕەخنە و باسوخواستی ئەم نەوەيە و هەوڵيان ئەدا بۆ ئەم باسانە پێناسەی نوێی بۆ بدۆزرێتەوە.\n“ئێوە پيرن، ئێمە گەنجين” ئەمە هيتافی خۆپيشاندەران بوو لە يادی شەهيدکردنی ڕۆزا لوکسمبۆرگ (١\_٦\_١٩١٩) وە کارل ليبکنێشت، ئەوترایەوە و ئەوترایەوە.(١)١٣٩\n<لەلايەنەکانیکەوە، بۆ نمونە کۆمەڵايەتی و تێنەگەيشتنی ئازادی تاکەکەسی و زاڵبوونی بيری باوی کۆن بەسەر کۆمەڵگادا به‌شێوه‌يه‌کی به‌رچاو له ناودا بوو. به گشتی، هه‌مو جۆره هه‌ڵسوکه‌وتێکی تۆزێ لادراو له هی باو، له ژێر چاودێريه‌کی به‌رده‌وامدا بوو. ئه‌مه بووه هوی ئەوەی کە کۆمەڵگا بەتايبەتی توێژی گەنجان هەميشە لەژێر چاودێريدابێ و وا هەستبکات کە مافی ئازاديان زەوت و کۆت و زنجيرکرابێ.>(1)22\nکۆنراد ئادنئاوەر(١٩٤٩/١٩٦٣) سەرۆکی ئەوکاتەی ئەڵمانيا پير بوو بوو بەڵام لەخۆی پيرتر هەندی لە بيرو باوەڕاکانی بو. لەدوای سەرۆکایەتیەکەی ئەویش، واتە لەساڵی ١٩٦٦ەوە هەردو پارتی زلهێز(سۆسيالديموکراتەکان و پارتی ديموکراتی مەسيحی يەکگرتو) حکومەتیان پێکەوەناو لەهەمانکاتدا لە ناو پەڕلەمانيشدا زۆرينەيەکی ڕەهایان هەبو کە بەئاسانی وە بە حوکمی ئەو زۆرينەیە ئەيان توانی هەمو جۆرە یاسايەک بە پەرلەماندا بەرن. دژی ئەم حوکمە ڕەهايە وە بەتايبەتی دژی داڕشتن و پيادەکردنی یاسای “دۆخی ئاوارتە”، هێزی ڕقەبەرەکانی دەرەوەی پارلەمێنت لەداییک بو.(تکایە بڕوانە بڕگەکانی دوایی ئەم نوسراوە).\n< هێزی ڕقەبەرەکانی دەرەوەی پارلەمێنت لەو هێزە ڕقەبەرانەوە پەرەی سەند کە دژی ئەو حکومەتەی کە هەردو پارتی زلهێز(سۆسيالديموکراتەکان و پارتی ديموکراتی مەسيحی يەکگرتو) لە ساڵی ١٩٦٦ەوە ووڵاتيان بەڕێوە ئەبرد. ئەويش بەتايبەتی لەبەر ئەوەی کە ئەو دوو پارتە بەنيازبوون کە پڕۆژەياسای “دۆخی ئاوارتە” بە پەرلەمێنتا بەرن و بيخەنە دۆخی جێبەجێکردنەوە. ئەم کارە بۆ ئەوان ئاسان بو ئەويش لەبەر ئەوەی کە لەو کاتەدا پارلەمان تەنها يەک پارتی نەياری تيادابو کە ئەويش ليبراڵکان بوون. ئەمە بووە هۆی ئەوەی کە “هێزی ڕقەبەرەکانی دەرەوەی پارلەمێنت” دروستببێ، چونکە هەستکردنێکی بڵاو لەناودابو کە جەماوەر لەلايەن هيچ پارتێکەوە بە باشی نوێنەرايەتی ناکرێ، هەر ئەمەش بووەهۆی ئەوەی کە هێزی ڕقەبەرەکانی دەرەوەی پارلەمێنت زۆر بەهێز ببێ.>(٥) (بۆ درێژەپێدانی ئەم باسە بڕوانە بڕگەکانی دوایی ئەم نوسراوە)\nلێرەدا پێويستە ڕەچاوی ئەوەش بکەين کە جگە لەو دوو پارتە زلهێزە لە پاڕلەماندا پارتی ليبرالەکانيش هەبوو بەڵام ئەوانيش ئەوەندە بەهێزنەبون کە ڕێگە لەو پڕۆژە ياسايە بگرن.جگە لەوەش بیروباوەری ئەم پارتە خۆی لەخۆيدا نزیکە لە بیروڕاکانی پارتی ديموکراتی مەسيحی يەکگرتو(واتە زیادتر بەلای کۆنزەرڤەتیڤەتیڤەکاندا بایانئەدایەوە). کەواتە ئەوان نەيانئەتوانی بەرگری لە ماف و دەنگی ناڕەزایی خۆپیشاندەرە چەپەکان بگرن. بەم شێوەيە خەڵک وا هەستی ئەکرد کە لە پارلەماندا هيچ پارتێ نيە بەرگری لە داواکاريەکانی ئەوان بکات. کەواتە هیچ چارێ نەما جگە لە خۆپيشاندان و مانگرتن و هەندێ جاريش ياخيبون(چونکە هەندێ لە خۆپيشاندانەکان بەبێ مۆڵەت ئەنجام ئەدران).\n٦٨ەکان کوڕ و کچی ئەو نەوانە بوون کە بەشداری شەڕی دوهەمی جيهانیان کردبوو کە زۆر لەمانە سەربە پارتەکەی هێتلەربوون(نەتەوەييە سۆسياليستيەکان). لەبەر ئەوە ئەم شەپۆلی بيری نوێیە هەر لەسەرتاوە بريتيبو لە دژايەتی “نەوەی نوێ” لەگەڵ “نەوەی کۆن”دا.\nنوسەری ئەمريکايی ئێرنست هێمەنگووای دەربارەی “نەوەی کۆن” ئەڵێ کە ئەوان “نەوەيەکی ون بوون” چونکە لە گرنگترين ساڵەکانی تەمەنياندا، “کاتی بە شارستانيبوونيان لەدەست داوە”.\nيەکێ لە فەيلەسوفەکانی ئەم شۆڕشە کە تيۆدۆر ئەدۆرنۆ بوو ئەيوت:\n“هەمووی چەوتە، کەواتە ژيانێکی ڕاستەقينە نيە لە ناو چەوتێتيدا!”\nخوێندکاران گيانێکی تريان بەبەرداهاتەوە و نوێنەرەکانيان ئامادە نەبوون کە چيتر بێدەنگ بن لە باسە سياسيەکانی ئەڵمانيا و جيهانيش. لەبەر ئەوە کاتێ لە زانکۆی بەرلين کۆڕێک لەسەر شەڕی ڤێتنام قەدەغەکرا ڕێکخراوی خوێندکاران زۆر بە توندی دژی بڕيارەکەی حکومەت وەستانەوە.\nئەمە هۆيەکی لەبار بوو بۆ خوێندکاران کە دژی “پەيوەندييە باوەکان” بوەستنەوە. بەتايبەتی لە شارە گەورەکان وەکو بەرلين وە فرانکفۆرت و ميونخ خۆپيشاندانی گەورەو توندوتيژ ئامێز ئەنجامدرا. (ڕودی دوشکە) خوێندکاری ووتەبێژ و قسەزان ئەيوت:\n“کە ئەم سيستەمە بە ڕواڵەت ديموکراتيە وە لەڕاستيدا دروستکراوە لە سەر هێز وە بناغەيەکی درۆ و زەبروزەنگ.”\nڕەنگە ئەو” گەشەسەندنی ئابووريە سەرسورمهێنەر”ەش کە ساڵەکانی پەنجاکان و شەستەکان بەخۆيانەوە بينيان هۆکاربوبن بۆ ئەوەی مرۆڤی دوای شەڕی کاولکەری دوهەمی جيهانی ئەوەندە هەوڵنەدا ئەو مێژووە هەڵسەنگێنێ وە وەڵامی پرسيارەکانی لەمەڕ “گوناح” ە “خەتا”ی هەمو ئەو ساڵە پڕ تاوان و کوشتن و بڕينانە بداتەوە. ئەم بێدەنگيە مەنگەی دروستکراوەی “گەورەکان” هۆکارێکی دی بوون بۆ بە چەواشەبوونی گەنجەکان، چونکە هەموو پرسيارەکانيان بەبێ وەڵام مانەوە. ئەمە ئەو گۆمە مەنگە بوو ٦٨ەکان شڵەقانيان و لەمەنگييەوە کرديان بە ئاوێکی بەخوڕ، لە کۆمەڵگايەکی پڕ لە باسی “بڤاوی” و “هێلی سور” و “تابو” بۆ کۆمەڵگايەکی کراوە و ئاوی.\n<فەيلەسوفی ئەڵمانی ئێرنست بلۆخ (1885 1977) له ساڵانی نێوان 1938 وه 1947دا له تاراوگه(ئه‌مريکا) هه‌ڵسا به نوسينی شاکاره فه‌يله‌سوفيه به‌ناوبانگەکەی (پرينسيپه‌که: هيوا و ئاوات) که له‌ڕاستيدا ئه‌بوايه ناوی بنايه (خه‌ونه‌کانی ژيانێکی باشتر) که به سێ به‌رگ له نێوان ساڵانی 1954 وه 1947 بڵاوی کرده‌وه. ئيتر له‌و کاته‌وه ئه‌م ده‌سته‌واژه‌يه (پرينسيپه‌که: هيوا و ئاوات) بووه به ويردی سه‌رزمانی ده‌وروبه‌ره ڕۆشنبيريە ئه‌ڵمانيه‌کان که تيايدا با‌سی “فه‌يله‌سوفی ئوتۆپی کۆنکرێتی ئه‌کات” که کاريگه‌ره به بيروباوه‌ڕه‌کانی هێگل و مارکس.>(1) .\n<بۆ جاری دوايی لە سەدەی بيستەمدا دەيان هەزار وە بگرە سەدان هەزاريش لە ئەڵمانيا لەوباوەڕەدابوون کە” ئەگەری گۆڕانێکی شۆڕشگێڕانەی بنەڕەتی بهێننە دی، لێرە وە هەر ئێستا!”. هيچ جۆره ڕێگه چاره‌يه‌کی ناوکۆيی و هاوبه‌ش نه‌کرێ، ياخيبوون دژی ئەو بيرەی کە ئەڵێ “هەموو شتێ باشە وەکو ئەوەی کە هەيە، وە پێويستە وەکو خۆی بمێنێتەوە لەبەر ئەوەی کە دنيا وايە و ئەبێ هەر واش بمێنێتەوە.” بە هەمو شێوەيەک هەوڵئەدرا کە هەست و بيری سياسی خەڵک زيندوبکرێتەوە، بەگژاچونەوە لەهەمبەر نادادپەروەريەکان وە هەروەها کردنەوەی چاو و هۆش بۆ دۆزينەوەی ڕێگەچارەی گونجاو بۆيان. ئەم ڕێگەچارانە ناوئەبرا بە “ئوتۆپی کۆنکرێتی” کە خۆی لە چەند شێوەيەکدا ئەبينيەوە، هەندێجار ناوئەنرا بە “کۆمەڵگای سۆسياليستی”، “کۆمەڵگای ئازاد” ، “ديموکراتی بەشێوەی نوێنەر وکۆميتەی ڕاستەوخۆی جەماوەر”..هتد. واتە بەکورتی هێنانەکايەی کۆمەڵگايەک دور لە چەوساندنەوە ی مرۆڤ له‌لايه‌ن مرۆڤەوە.\nئەوترا ئەگەر بتەوێ دنيا بگۆڕی، ئەبێ لە هەموو تيۆريەکان بگەيت ئينجا جارێکيتر دنيا بە شێوەيەکی تر دروستبکيتەوە. لەبەر ئەوە لەم ساڵانەدا کتێب زۆر زۆر ئەخوێنرايەوە بە تايبەتی کتێبەکانی ئێرش فرۆم، ئەلێکسەندەر ميتشەرليش(بەتايبەتی ووتارەکانی لەمەڕ شيکردنەوەی دەروونی)، کارل مارکس و ئەنگلس، ڤيلهێلم ڕايش، تيۆدۆر ئەدۆرنۆ(بەتايبەتی وتار و کۆڕەکانی لەبارەی کولتور و بەڕێوەبردنەوە)، ماکس هۆرکهايمە(بەتايبەتی نوسينەکانی لەبارەی فەلسەفە و ڕەخنەی کولتوريەوە)، و لينين و ماوتسيتۆنگ و ڕۆزالوکسمبۆرگ بۆ ئەوەی کە سود وە دەرس لە شۆڕشی ئۆکتۆبەری ڕوسەکان وەربگيررێ. بەڵام لەهەمان کاتدا کتێبەکانی کانت، هێگل، ئەرێستۆتێلەس و پلاتۆن، ئەرنست بلۆخ، هەربەرت مارکويز(بەتايبەتی بڵاوکراوەکانی لەمەڕ چۆنيەتی ژيانی مرۆڤ لە دنيايەکی سۆسياليستيدا) وە سارتەرو …يش ئەخوێنرايەوە .\n<بۆ ئەوەی بە تەواوەتی لەم دە ساڵە وه له کاريگه‌ريه‌کانی تێبگەين ئەبێ هەڵسانگاندنێکی فراوانتر بکرێ لەوەی تەنها هەلومەرجەکانی هەڵدانی شۆرشی خوێنکارانی زانکۆ چەقبەستبين. هەموو ڕوداوەکان وە پەشێويەکان کە لەو ماوەيەدا ڕويانداوە پێشەمێژو وە پاشەمێژو وه چه‌ندان ڕوداوی لاوه‌کی تری خۆيان هه‌يه که تێگه‌يشتنيان يارمه‌تيده‌ره له تێگه‌يشتنی ئه‌م چرکه‌ساته مێژويه‌ی ئێستامان. هه‌روه‌ها، به‌لايه‌نی که‌مه‌وه وه‌کو ئه‌مانه گرنگه که پاڵنه‌ر وه داواکاريه‌کانی نه‌وه‌يه‌کی ياخی بوی دوای جه‌نگی جيهانی وه‌بيرخۆمانی بهێنينه‌وه. وە چەندان ڕوداو و هەڵسوکەوتی تر هەيە کە لەو ميانەيەدا ڕويانداوە، هەمو ئەمانە ئەبێ بخرێتە ژێر باس و توێژەنەوە.>(1)\n٦٨ەکان تەنها ئاماژە نيە بۆ ساڵێکی دياريکراو بەڵکو هەروەها ئاماژەيە بۆ ژمارەيەک لە ڕوداو کە هەمو ئەوانە بەيەکەوە کۆتاييان بە چۆنيەتی ژيانی سياسی دوای جەنگی جيهانيەوە هێنا کە لەئەنجامدا کۆمەڵگای ئەڵمانی گۆڕانی ڕيشەيی بەخۆيەوەبينی. لەبەر ئەوە هەروەکو چۆن ١٩٨٩ بە ساڵی دامەزراندنەوەی”کۆماری ئەڵمانيای يەکگرتوی تازە” دائەنرێ هەروەها هەندێ کەس وا لێکیئەدەنەوە کە ١٩٦٨ بريتيە لە ساڵی ڕاستەقينەی دامەزراندنەوەی “کۆماری ئەڵمانيای يەکگرتوی کۆن”ی دوای جەنگی جيهانی.\nلەڕاستيدا بۆ ٦٨ەکان زۆر گرانبو کە بگەنە ئامانجەکانيان، بەڵام ئەو کاتانە لە هەمو لايەکی دنيادا خۆپيشاندان و ناڕەزايی هەبوو، بۆ نمونە ئەوروپا، ئەمريکا هەروەها لە زۆر لە ووڵاتانی ئەفريقا و ئەمريکای لاتينی و ئاسيا هەڵئەستان بە بزوتنەوەی ڕزگاريخوازی و شەری چەکداری دژی چەوساندنەوە و ژێردەستی و کۆليناليزم، بۆ نموونە کوبا، بۆليڤيا، جەزائير، مۆزامبيق، فەلەستين، ئێران، ڤێتنام… وە بەتايبەتی کاتێ کە شۆڕشی کوبا سەرکەوت وە شی گیڤارا وەکو ئەستيرەيەکی پرشنگداری ئەو شۆڕشە ئەدرەوشايەوە واهەستئەکرا کە هەنگاو نراوەتە ناو چەرخێکی نوێوە وە پڕۆژەی شۆڕشی جيهانی خەياڵپڵاوی نييە و ئەکرێ بيگەينێ.\n<“ئێوە پيرن، ئێمە گەنجين” (ماو تسی تۆنگ) يەکێبو لەو دروشمانەی کە لە خۆپيشاندنەکاندا بەرزئەکرايەوە. ئەم دروشمە کورتکردنەوەی بەهێزی بزوتنه‌وه‌ی ناڕه‌زايه‌کانی ٦٨ەکان بوو دژی باوکسالاری و توندوتيژی و هێڵەسورەکانی ناو کۆمڵگا. “ئێوەی پير” ئاماژەيەکی ڕون و ئاشکرا بوو بۆ ئەو مێژووەی کە لە سەرەنوێلک و گردۆڵکەی پيسايی ئەچو: گەورەکانيان کە هەمو هەوڵێکيان ئەوەبو مێژوی شەڕ و تاوان لەبير خۆيان وە منداڵەکانيان ببەنەوە، چينی دەسەڵاتدار و دەوڵەت، سەرمايەدارەکان و ووڵاتە ئيمپرياليستەکان (ته‌نانه‌ت گۆڕانخوازه ڕوکه‌شيه‌کان به کۆنه‌په‌رستان) له‌قه‌ڵه‌م ئه‌دران. بەرامبەر ئەم هێزانە کە لە ژێر چەتری “کۆندا” کۆکراونەتەوە تارمايی ئەو “ئێمە” يە بەرزئەکرێتەوە کە لەو کاتانەدا لە ژمارەيەکی زۆری ووڵاتانی دنيا وەکو خێو يان وەکو گيانێکی ياخی هاتبونە سەر ڕێگاو مەيدانەکان.>(1)139\n<٦٨ەکان لەسەرەتادا جيابونەوەی بەشێکی توێژی گەنجانی دوای شەڕی دوهەمی جيهان بوو لە زۆرينەی ئەو کۆمەڵگايەی کە هەتا ئەوکاتە لەژێر کاريگەريەکی زۆری ئەو شەڕەوە بوو. بەڵام پرسيارەکە ئەوەيە کە ئايا بۆچی ئەو خۆڕسککردنو يەکگرتنە، ئەبێ لە شەستەکاندا سەرهەڵبدا؟!>(1)139\n<خاڵی هاوبەشی هەمو گەنجە ياخيە “بەرگريکەرەکان” ئەوەبوو کە لە لايەن “گەورەکان”ەوە لەبەهاو نرخ و پێگەيان کەم ئەکرێتەوە ئەويش بەوەی کە گەورەکان بەردەوام ئاماژەيان بۆ ئەو هەمو ئەرکانە کە لە ڕابوردودا بەجێيانگەياندووە ئەدا. لەو ساڵانەدا “گەورە”ەکان بەشێوەيەکی سەرسۆڕمێنەر سەريانکردبوە سەر کۆنزوم: سەيارە کڕين و خانو دروستکردن و هتد.\nئەم خاڵە هاوبەشە، سەرەتايەک بو بۆ ئەوەی لاوان هەوڵبدەن ڕێگەيەکی تر هەڵبژێرن بۆ ئەوەی کە خۆيان لە “گەورەکان” جيابکەنەوە بۆ نمونە گوێبگرتن لە جۆرێکيتر لە مۆسيقا(جاز، ڕۆکن رۆڵ،…)، پۆشينی جياواز(جلی کاوبۆی،..)، قژ درێژکردن، هتد،…\nئەمانە شێوە سەرزارەکيەکەی بوو، هەرچی ئەو بيرەی کە لە پشتی ئەم هەڵچونەوە بوو بەهەمان شێوە لە گەڵاڵە بوون و نشونما بوو. بەڵام لە سەرەتادا، هەمو ئەو لێکۆڵينەوە فەرمييانەی حکومەت ئاماژە بەوە ئەکەن کە جوڵانەوەکە سياسی نەبوە بەڵکو ئيراديەک، بۆ هێنانەدی ئازادانەی خەونەکان. کەواتە پرسيارەکە ئەوەيە کەبۆچی دوای ڕاپرسيەک لە مانگی يانزەی ١٩٦٧ سێ يەکی هەموو پرسيارلێکراوەکان ئەڵێن کە ئەوانيش هەردەم وەکو ڕودی دۆشکە بيريانکردۆتەوە؟! يان بۆچی دوای کوشتنی بێنۆ ئۆونە زۆرگی خۆپيشاندەر(٢ حوزەيران ١٩٦٧) هەمو گەنجەکان وايان بيرئەکردەوە کە ڕاستی ڕاستی تەقە لە هەر يەکێ لەوان کراوە؟! هەروەها لە دواييدا ئەيان وت گوللە بە “ئێمە”ەوە نراوە. بۆچی لە دواييدا مۆتەکەی “فاشييەت” بە ڕون و ئاشکرا لە ناودابو وەکو ئەوەی کە ئەو بيرە قەت لانەچوبێ؟\nبۆچی داواکاريەکان کە لەسەرەتادا خۆی تەنها لە چاکسازی و “ديموکراتی ڕاستەقينە” يان “چارەسەرێکی ئاشتيخوازانە” ئەبينيەوە کەچی لەپڕ بوون بە “شۆڕشی سۆسياليستی” و “سەرکەوتن لە شەڕێکی ميلليدا”؟!\nبۆ وەڵامی ئەم پرسيارانە ئەبێ هەروەها لايەنە دەرونيەکانی ئەوکاتەی ئەو نەوەيە ڕەچاو بکرێ. هەروەها هەمو ئەو هەڵچون و ياخيبونانەی لاوان کە لەسەرەتای شەستەکاندا ڕوياندابوو.>(1)142\n<ئەم توڕەبون و هەڵچونەی گەنجان وەکو ئەوە وابو کە نەوەيەک دوای ئەو هەمو شەڕانە لە هەڵچونو حاڵلێهاتنێکی شەيدايانەی تا ئەوکاتە، بێوێنەدا ڕاپەڕێت و بەو شێوەيە خۆی لە ترس و ئازارەکانی ساڵانی پێشو بتەکێنێ.\nئەو شێوە نوێيە بۆ دەربڕينی ناڕەزاييەکانی گەنجەکان هەروەها پەرچەکرداری “گەورەکان”ی بە دوای خۆيدا هێنا، کە لەلايەن گۆڤار و ڕۆژنامەکانەوە ئەوەندەی تر ئاگرەکەيان خۆشتر ئەکرد. لەم مييانەيەدا لە سەر ئاستی سياسييەکان و نوسەرانی دۆست بە سيستەمی حکومڕانی ئەوکاتە وتار و ڕای جۆراو جۆری ڕوخێنەريان بڵاوئەکردەوە لەسەر ئەو بزوتنەوە نوێيە. بۆ نمونە کە زۆريان داوای <دەرکردنی ياسايەکی توندوتيژتر وە نوێيان ئەکرد بۆ “پاراستنی گەنجان”.\nگوايە گەنجەکان فەرامۆشی بنەما گرنگەکانی بەرەوپێشەوە چون ئەکەن بۆ نمونە ناڕێکوپێکی، حەز لە ياخيبونکردن و جرت و فرتکردنی بێ مانا و بێ هۆ کە لە ئەنجامدا ئەبنە هۆی نەگونجان وە نامۆبونیان لە ناو کۆمەڵگادا. جۆرە پەيوەنديەک دروست بو لە نێوان “گەنجەکانی دوای شه‌ڕی جيهانی” و “گەورەکانی نه‌وه‌ی شه‌ڕکه‌ری جيهانی” کە پڕ بوو لە خەشخەشە و لەيەک نەگەيشتن، کە بە دياردەيەکی قۆناغی دوای شەڕی جيهانی لەقەڵمئەدرا. ئەمە دياردەيەک بو نەک تەنها لە ئەڵمانيا بەڵکو لە زۆر ووڵاتانی ديکە بەديئەکرا وە بوبوە هەوێنی چەندان فليمی ئەمريکی فەرەنسی(بۆنمونە جەيمس ديين و جين پاوڵ بيلمۆندۆ و جين زيربێرگ هتد.) کە هەر هەمويان باس لەو ويست و ئارەزوی ياخيبونەی “گەنجەکان” ئەکات و لەهەمانکاتدا بەرپەرچدانەوەی ڕقاويانەی “گەورەکان” بۆ ئەو جۆرە ياخيبونە. >(١)١٤٣\nبێگومان گەنينی وادەی حکومڕانی کۆنراد ئادنئاوەر و ئەو شێوە ڕەهايەی حکومڕانيەکەی کە لە کۆتايی جەنگی جيهانی دوهەمەوە درێژەی هەبو بەشێک بوو لە واقيعی ژيانی سياسی ئەڵمانيا.>143\nبەم شێوەيە گەردەلولێکی “چەپ” هەڵيکرد کە خۆی لە هەموو ئەو نوسراوانەدا ئەبينيەوە کە “چەپەکان” ترسی خۆيان لە “نۆژەنکردنی” سيستەمی فاشيەکان و هەوڵدان بۆ پاراستنی بەردەوامی ئەوسيستەمە دەرئەخست. بەتايبەتيش هەتا ئەو کاتە هێشتا ژماريەکی زۆر فاشيەکان و نازيەکان لەناو هەمو جومگەيەکی دەوڵەتدا ئەبينران.\nهەر وەک ڕالف دارندۆرف ١٩٦١ لە توێژينەوەيکی وورددا بەناوی “کۆمەڵگا و ديموکراتی لە ئەڵمانيا” ئەيسەلمێنێ کە هەڵکەندن و گوێزانەوەی بيرکردنەوەی کۆنی سەربازيگەری و ديسيپلين و ڕێکوپێکی مه‌ييو دەستيپێکردبو بەئاڕاستەی سيڤيل و نوێخوازی لە ژيان و کار و بيرکردنەوە و لەدايکبونی بەهای نوێ… >145(1)\n< لە ٢١ ئۆکتۆبەری ١٩٦٩ ڤيلی دراند بە يەکەم سەرۆکوەزيری سۆسيالديموکراتەکان هەڵبژێررا. ئەم مرۆڤە، بوو بە هەڵگری هيوای گەنجان و لاوان يەکەم دروشمی ئەو “بوێری و نەترسان لە پراکتيسەکردنی ديموکراتی زياتر”. ئەو لاپەڕەيەکی نوێی هەڵدايەوە و لە مامەڵکردن لەگەڵ مێژو وە ووڵاتانی دراوسێ، بەتايبەتی پۆلۆنيا. بەناوبانگترين ديمەنی چەمانەوە وە کڕنوشبردنێتی لەسەر مەزاری قوربانيانی هێتلەريەکان “وارشاوە گێتۆ” وە داوای لێبوردنکردنی بوو. ئەمە يادەکانی هەمو نەوەکانی هەژاند. هاتنی ئەو، بووە هۆ ئەوەی کە شانۆی مێدياکان لە ماوەيکی کورتدا لە لايەن گەنجەکان وە “هێزی ڕقەبەری دەروەی پەرلەمان”ەوە داگيربکرێ. ئەمەش خۆی لەو هەموو رێپۆرتاج و ووتارانەدا ئەبينێتەوە کە شپيگل و تسايت و بيلد وە هەموو ئەوانيتر لە سەر گەنج و خوێندکارە ياخيەکان بڵاويانئەکردەوە. کاتێ رۆدی دوشکە ی چەپ بريندارئەکرێ، خۆپيشاندەران ئەمە ئه هێنن بەسەر ڕۆژنامەی بيلد/شپرينگەر و خۆپيشاندانی زۆر گەورە و بێوێنەی خوێناوی ئەکرێ بە سوتاندنی سەيارە وچەندان برينداربون و هەروەها کوشتنيش، کە هەتا ئەو کاتە شتی بەو شێوەیە ڕوينەدابو.\nڤيلی دراند ١٩٧١ پاداشتی نۆبلی ئاشتی وەرئەگرێ. دوای ئەوەی کە سيخوڕێکی ئەڵمانيای ڕۆژهەڵات لە يەکێ لە مەکتەبەکانيدا پێئەزانرێ، دەست لە کار ئەکشێنێتەوە.>(1)147\n<نادڵنيايی دايکوباوکەکان، کە زياتر سەربە نەوەی “کۆن” لە قەڵەمئەدران لەدوو سەرچاوەوە سەريهەڵئەگرت، لەلايەک زاڵيەکی(ئەوتۆريتێر)ی بۆش و خۆبەڕاست زانينێکی توندوتيژ ئاسا، وە لە لاکەی ترەوە پەرۆشی دايکو باوکێکی دڵسۆز بۆ پێشناسی منداڵەکەی. لەهەردو حاڵەتەکەدا ئەبوە هۆی زيادکردنی هەستی قينی لاوان و خوێندکاران و دژايەتيکردن و بەدگومانی بەرامبەر زاڵێتی دەسەڵاتەکان( واتە “ئەنتي ئەوتۆريتێر”). ئەو هەستە خۆی لەو دروشم و دەستەواژانەدا ئەبينرايەوە کە لاوان دژی کەسانێک بەکاريان ئەهێنا کە هەڵگری بيروباوەڕی ليبراڵەکان بوون بۆ نمونە بەوانيان ئەوت “کۆنە نازی” و “کۆنەپەرست” و بە سۆسيالديموکراتەکان “خيانەتکار”.>(1)148\n<68ەکان بارکرابو بە ئەو هەمو هەست و سۆزە وە بيروباوەرە کە ئەم نەوەيەی پاڵپێوەئەنا بە درێژايی ئەو “دە ساڵە سورە” لە هەموو جۆرەکانی بازنەکانی پيوەنديەکانی کۆمەڵگاوە بەرەو ڕۆچون و توندڕەوی بە بيروباوەڕەکانی باوی حەفتاکان(بەتايبەتی سۆسياليستی و چەپ). ئەمە لە ئەڵمانيا و ووڵاتانی تر لەو چوارچێوە تەسکەکەيدا کە گوايە “ناکۆکيەکی ئاسايی نەوەکان” بێ، دەرچوبوو. ئەم گرفتە زياتر لەژێر کاريگەری مێژوی زۆرداری ساڵانی شەڕەجيهانيەکان بو کە تا ئەو کاتە بەگوێرەی پێويست شەنوکەو نەکرا بو. کە ساڵی ١٩٦٤\_١٩٦٥ لە قودس تاوانباری نازی ئايشمان دادگايی ئەکرێ، جارێکيتر هەموو تاوانەکان بە بەرچاوی هەمو دنياوە باسئەکرێتەوە. هەمو هەوڵەکانی حکومەتەکەی کۆنڕاد ئادنئاوەر کە بە شێوەيەکی ياسايی هەمو باسەکانی تاوانەکانی نازيە هێتلەريەکان وەکو “کۆن و بەسەرچو” بناسێنێ و ديزه‌به‌ده‌رخۆنه‌ی بکات، بەتەواوەتی سەرنەکەوتن، بەڵکو بە پێچەوانەوە ئەو تاوان و ڕوداوانە بە هەمو تەوژم و تينێکەوە هاتەوە ناو مەيدان و شانۆ. لێرەوە “لاوەکان” ی ئەڵمانيا هەمو متمانەيەکيان بە کۆمەڵگاکەی خۆيان لەدەستدا.\nزانا دەرونيە کۆمەڵايەتييەکان بەگشتی باسی لەناويەکابونێکی تايبەتی نەوەکانی جەنگەجيهانيەکان لەگەڵ ئەو نەوەيەی کە لە کەلاوەکانی کارەساتەکاندا گەورەبوبون ئەکەن. ئەو نەوەيەی کە بە ڕقاچونێکی مناڵانە هەوڵيانئەدا کە بچنە ناوەکرۆکی ئەزمونی سەرسەختی ژيانی دايک و باوکەکانيانەوە.>(1)149\n<ئه‌و هه‌سته نێرگسيه نه‌خۆشه‌ی “گه‌وره‌کان” ڕۆژانه له‌گه‌ڵ “لاوه‌کاندا” دوباره‌يان ئه‌کرده‌وه، وه‌کو: “ئێوە چ چەرمەسەريەکتان بينيوە؟ لەوەئەچێ کە ئێوە شايەنی ئەم خۆشيە نەبن کە تێيدان!” ئەمە ئەو ڕستەيە بو کە “گەورەکان” ڕۆژانە بە لاوەکانيان ئەوتەوە. “لاوەکانيش” ئەيانوت ئێوە هەتا هەتايە بۆتان تێچاندين بەشێوەيەک کە لەسەرانسەری دنيادا وەکو تاوانکەر و دۆڕاو سەيربکرێين.>(1)151\n<کەواتە بۆ ئەوەی کە لە باری دەرونی چالاکەوانەکانی ٦٨ەکان تێبگەين ئەبێ پەيوەندی ئەو دو کايە بارگاويە تێبگەين لەلايەک هەوڵدان بۆ ڕاکردن لەو ڕابوردووە زەهراويە بۆگەنە کە لە ژێر ديکۆری ديموکراتی و ” بازاڕی ئابوريی ” ئەيويست بەردەوامبێ، وە لە لايەکيتر کە وای بيرئەکردەوە کە پێويستيەک وە ئەگەرێک هەيە که ئه‌و نه‌وه‌يه خۆيان وە دنيا جارێکيتر سەرلەنوێ بدۆزنەوە.>(1)152\n<بە هەرکامێک لەڕاو بۆچونەکانی مارکس، ماو، مارکويز يان ئەدۆرنۆ بێ ئەو خۆشیوشاديە کە بڵاوە، ڕوکەشە وە بناغەکەی بۆ ناوەوە وە بۆ دەرەوە لەسەر بنچينەی چەوساندنەوە دامەزراوە وە لە ئەنجامدا هەر ئەبێ قەیرانێکی گەردونی ڕوبدات کە قوڵتر وە سەرتاسەريتر بێ لە وانەی جاران. وه سيسته‌می سه‌رمايه‌داری له قۆناغی ئيمپرياليستيا به‌بێ هيچ گومانێ هه‌ر به‌ره‌و سيسته‌مێکی فاشيانه سه‌رئه‌نێ>(1)153\n<مارکويز ئەڵێ ئەو وڵاتە چەوسێنەرەی کە خێر ئەکا بە هاووڵاتيەکانی، نوێترين وە ئەوپەڕی شێوەی فاشيزمە. ئەويش لەبەر ئەوەی کە ئەو جۆرە ووڵاتە بە دابينکردنی چەند “پێداويستيەکی هەڵە”ی ڕوکه‌ش، هەڵئەسێ بە فڕاندنی هەستکردنی ئەو مرۆڤە بێهيوايانە بەو ناخۆشيەی کە تييايدا ئەژين و لە ئەنجامدا ئه‌و ووڵاته کەسايەتی زۆردار بەرهەمئەهێنێ. ئەم کەسايەتيە زۆردارانە زۆر بە ووردی و متک خۆيان تێکەڵی کۆمەڵگا ئەکەن و ئەبنە هۆی بەرهەمهێنانی بێکۆتايی مرۆڤی وەک خۆيان زۆردار.>(1)154\n<بيئاتە کلارفێلدی رۆژنامەنوسی ئەڵمانی\_فەرەنسی ئەيويست کە دژی ئەو هەوڵانە بووەستێتەوە کە ئەدرا بۆ ئەوەی کە ئەو مێژووە کارەساتاويە نزيکەی ئەڵمانيا لەبيربکرێ و باسيلێوەنەکرێ. ئەو لەو باوەڕەدابو کە بەکردنی چالاکيەکی سەرنجڕاکێشەر ئەتوانێ ئەو باسە بخاتەوە ناو مێدياکان. لەبەر ئەوە لە رۆژی ٣ نۆڤەمبەری ١٩٦٨ هەڵئەستێ بە کێشانی شه‌پازلەيەک بە ڕاوێژکاری ئەوکاتەی ئەڵمانيا(واتە سەرک وەزیرانی ئەڵمانیا) کۆرت گيورگ کيسينگەر. ئەو بەو شێوەيە ناڕەزايی بەرامبەر بە دانی پۆست و بەرپرسيارێتی بە “کۆنە نازيەکان” دەربڕی. بەڵام سەرۆکی پێش ئەويش ئادنئاوەر هەمان ڕێچکەی گرتبووە بەر. لە پاساوی ئەم کارە ناشياوەيدا، ئەو ئەيوت کە “تۆ ناتوانی ئاوە پيسەکە بڕێژی لەکاتێکدا هێشتا ئاوی پاکت نييە!”. >(1)166\nئەوەی شایەنی باسە کە خاتو بيئاتە کلارفێلدی رۆژنامەنوس هەڵبژێرراوە بە کاندیدی پارتی چەپ بۆ هەڵبژاردنەکەی رۆژی ١٨ ئازاری ٢٠١٢ بۆ سەرۆکی ئەڵمانیای یەکگرتو.\n<ئەلەکسەندەر ميچەرليش شيکەرەوەی دەرونناسی ئەڵمانی و پزيشک(١٩٠٨/١٩٨٢) وە ڕاوەدونراو و چەوساوەی دەست نازيەکان لە کتێبێکيدا بەناوی “بێتوانايی بۆ ماتەمينی کردن” که ساڵی 1967 بڵاويکرده‌وه، هۆکارەکانی ئەو دۆخە باسئەکات کە چۆن زۆرينەی ئەڵمانيەکان کوێرانە دوای هێتلەر کەوتبوون. وە هەروەها بۆچی ئەڵمانيەکان بە گشتی و بە کۆ هەوڵئەدەن کە ئەو تاوانانەی کە ئەڵمانيەکان کرديان لەو کاتانەدا لەبيرخۆيانی ببەنەوە. ڕونيئەکاتەوە کە چۆن “پێشکەوتنی ئابوريەکی سەرسوڕمێنەر” ئەبێتە هۆی ئه‌وه‌ی که جارێکيکە ئەڵمانيا هەست بەزاڵی خۆی بکات(“ئێمە جارێکيتر ئەوەی جارانين!”). ئەمەش بۆتە هۆی ئەوەی کە خەريکە تاوانەکانی نازيەکان لەبيربچێتەوە. ناڕەزايی خۆی دەرئەبڕێ و ئەڵێ کە زۆربەی زۆری ئەڵمانی وا حەزئەکەن وە پيشانی ئەدەن کە “نازيەکان” نەبون. ئەمانە بووە هۆی ئەوەی کە سه‌ره‌تايه‌کی ڕاسته‌قينه‌ی ديموکراتييانه هه‌رگيز وه هه‌تا ئێستاش ڕونه‌دات. خوێنکاره ناڕه‌زاکان ئه‌ڕگومێنته‌کانی ئه‌م دەرونناسه‌يان له‌م کتێبه‌دا به‌کارئه‌هێنا بۆ پاساودانی شۆڕشه‌که‌يان دژی ده‌سه‌ڵاتی ئادنئاوه‌ر.>(1)170\n<٦٨ەکان پێويست بوو هەڵوێستە بکەن لەسەر دوو “کەموکوڕی، کەماسی” کە دايک و باوکەکانيان هەيانبوو لە ئەنجامدانی شەڕ و ناخۆشيەکان دوای شەڕ و ماوەی فەرمانڕەوايی نازيەکان. بەهاکانی نەتەوەپەرستی و ڕەگەزپەرستی دايک و باوکەکانيان لە دوای شکانيان لە جەنگدا، نەمان. لە جێگەی ئەو بەهايانە، بەهای تر هاتە جێيان کە بريتيبوون لە ئاسايش، ڕێککەوتن و گونجان و گەڕانەوە بۆ تراديسيۆن. هەر هەمو ئەمانەش خۆيان ئەبينيەوە لە سەر رێچکەی سەرکەوتنی ئابوری و هەروەها گەڕان بە دوای جەختکردن لەسەر داننان بەو سەرکەوتنە گەورانەدا کە لە بواری ئاوەدانکردنەوەدا ئەنجامدرابو.\nئەکرێ کە ئەو دايک و باوکانە وازيان نەهێنابێ لە بەها بەرزەکانی گەنجێتی بەهۆی نزيکيان يان ناسنامەکەيان لە بەهاکانی نازييەکانەوە بەڵکو خۆيان کپيان کردبێتەوە و بە بۆيەيەکی تەڵخ و تاريک شاردبێتيانەوە.\nئەوان گەڕانەوە بۆ ئەو تراديسيۆنەی پێش گرتنە دەسەڵاتی هێتلەر بۆ نمونە دينی مەسيحی و ڕۆشنبيری ميللی کە بنکەيەکی بتەوی بۆ مسۆگەر ئەکردن. ياخود ئەوان بەها ديموکراتی و سەروەری دەوڵەت و ياسای هێزە براوەکانی جەنگی جيهانی دەووەميان وەرگرت. بەگشتی هەڵوێستەکانيان بەرگريکەرانە بوو بەو مانايەی کە ئەيان وت بەهاکان پێويستە وەکو خۆيان بهێڵرێتەوە بەرگريلێبکرێ وە بپارێزرێن. ئەوان ئەيان ووت کە ناتوانن کە بەرگەی دەستپێکی تێهەڵچونێکی تر بگرن، يان بناغەيەکی بتەو بۆ داهاتو دابنێن يان ناتوانن ئاسۆيەکی گەشتر بۆ کۆمەڵگايەکی باشتر ووێنا بکێشن. بەو شێوەيە ٦٨ەکان نمە و گەشەيانکرد لە ژينگەيەکدا کە بەهاکانی زياتر گرنگييان بە ئاسايشێکی ڕوکەشانە ئەدا و لە هەمان کاتدا بەرپەرچدانەوە و گومان و بەدگومانی بەرامبەر بە شەيدابوون و خۆلەبيرکردن و خۆنەويستن. ئەم بار و دۆخە پێويست بوو کە پێکادان بهێنێتە گۆڕ.\nلە ئەنجامی خۆشی لە نەترسی لە مەترسيەکان و گەنجينەيەکی دەوڵەمەندی بيرکردنەوەی بزوتنەوەی ناڕەزاييکەران، شەيدابوون بۆ سياسەت، تازەگەری بەخۆيەوە بيينی. ئەو شەيدابوونەی کە دايک و باوکەکان لە ئەنجامی ئازار و جەنگ و شەرمەزاری و دەربەدەری لەدەستياندابوو. تەڤگەری خوێندکاران تەنها گۆشەنيگايەکی ئەو شەيدابوونە بوو، ئەوانيتر بريتيبوو لە حەزێکی زۆر لە گەشت و گوزار، وە لە گەڕان و سەردانی شوێنە دورەکان وە يان خۆشی دەربڕين بۆ ئاشنابوون بە کلوکلتوری ميللەتانيتر وە يان تێکۆشان دژی ڕەگەزپەرستی و چەوساندنەوەی ميللەتان بۆ نمونە بەشداريکردن لە ناڕەزايی دژی شای ئێران وە دژی شەڕی ئەمريکا لە ڤێتنام.\nڕەنگە ئەو پەيوەنديە دەگمەنەی نێوان داڕشتنی ڕەشنوسی پڕۆژەی بەها بەرزەکانی دايکو باوکەکان لەلايەک و پێويستيە کۆمەڵايەتيەکان بۆ تاودان بەرەو نوێکردنەوە و ڕزگارکردنی کۆمەڵگا لەلايەکی ترەوە بووبێ کە لەلايەنی مێژوييەوە شۆڕشی ٦٨ەکان بە گرنگترين بزوتنەوەی کۆمەڵايەتی لە نێوان جەنگی جيهانی دووەم وە هەڵوەشانەوەی پەيمانی وارشۆ لەقەڵەمبدرێ. هيچ کەسێ ئەو بزوتنەوەيەی نەدۆزيوەتەوە. هەروەها هيچ کەسێ (لە سەرەتادا) ئەو بزوتنەوەيەی ناو نەنا بەڵکو ئەو خۆی خۆی دۆزیييەوە و لە دواييدا بە ناوی ڕۆژی لەداييک بوونەکەيەوە ناونرا.>(١)١٧٢-١٧٤\nکەواتە ئەتوانین چ سودێ لە شۆڕشی ٦٨ەکان وەرگرین؟:\nبەراوردکردنی ئەو بزوتنەوە گۆڕانخوازيەی کە ئێستا کوردستان و ناوچەکەی تەنيوەتەوە لەگەڵ شۆڕشی ٦٨ەکان، کارێکی ئاسان نيە ئەويش لەبەر ئەوەی کات و شوێن و بارودۆخی کەشی سياسی ناوچەکە و نێودەوڵتی کوردستان و بەتایبەتی پێشەمێژینەی ئەوکاتەی ئەڵمانيا و ئێستای کوردستان زۆر جياوازە. بەڵام ئەم جیاوازیە ڕێگەی ئەوەمان لێناگرێ کە باسی هەندێ ڕوداو وە هۆکار نەکەین کە دەستنیشانکردنیان سود بە ڕەتی بزوتنەوەی ڕیفۆرمخوازی حوکمڕانی کوردستان ئەگەیەنێ. هەر لێرەشەوە ئەتوانين سود لە مێژوی ٦٨ەکان وەرگرین.\nبۆ ئەم مەبەستەش من زیاتر بە هەندێ لە جیاوازیەکانی هەردو ئەزمونەکەدا ڕۆئەچم وەک لە لەیەکچونەکانیان. ئەویش لەبەر ئەوەی لەیەکچونەکان ئاسانە و هەر مرۆڤێ کەمێ ئاگاداری بارودۆخی ئەم دواییەی کوردستان بێت، ئەتوانێ زۆرجار لەیەکچونێکی دەقاودەق وە هەندێجاری تر ژمارەیەکی زۆر یەکگرتنەوە و هێڵی تەريبی ئاشکرا و ڕون لە هۆکارەکان، خەسڵەتەکان وە داواکاریەکانی نێوان شۆڕشی ٦٨ەکان وە بزوتنەوەی لاوان و ڕيفۆرمخوازی کوردستان ببینێتەوە.\nهەندێ لە ڕوداوەکان ڕێکەوتێکی مێژویی سەیرن. بۆ نمونە بە قوربانیبونی هەر یەک لە ڕێژوانی مێرمنداڵ و بێنۆ ئۆونەزۆرگی خوێندکاری ٢٦ ساڵە بۆ هەردو بزوتنەوەکە بە خاڵێکی وەرچەرخان لەقەڵەمدراوە لە مێژودا، چونکە دوای ئەو ڕوداوە نەک تەنها پارتە سیاسیە ئۆپۆزیسیۆنەکان بەڵکو کۆمەڵانی خەڵک لە هەمو چین و توێژەکان هەڵوێستی سیاسی خۆیان وەرگرت. دۆخێکی بارگەکراو بە سیاسەت لە هەردو کۆمەڵگای ئەڵمانی وە کوردستان هاتە گۆڕ، کە(بەلایەنی کەمەوە لە کوردستاندا) هەتا ئێستاش هەر شەپۆلداندایە و لە ئەڵمانیاش گەرموگوڕیەکەی ١٠ ساڵی خایاند.\nهەروەها خەسڵەتێکی تری هاوبەش و لەیەکچوی تری بارودۆخی سیاسی ئێستای کوردستان و ئەڵمانیای ناوەڕاستی شەستەکان، هەژمونی دوو زلحيزب بە سەر پەرلەماندا و دەرکردنی جۆرە یاسایەک کە خەڵک(بەتایبەتی خوێندکاران و سەندیکاکان و ..) بە دژی ئازادی و بەرژەوەندی خۆیان لە قەڵەمیان ئەدا، هۆکارێکی تری ناڕەزاییەکانی میللەت بوو.\nئەم دۆخە لە ئەڵمانیا لایەن هەردو حیزبی دەسەڵاتدار (سۆسيالديموکراتەکان و پارتی ديموکراتی مەسيحی يەکگرتو) لە ئەنجامی هەڵبژاردنەکەی ساڵی ١٩٦٥ەوە هێنرابووە گۆڕ.\nئەوەبو یاسای “دۆخی ئاوارتە”، داڕێژرا و پيادەشکرا کە لە ئەنجامدا ئازادی هەمو چینەکانی کۆمەڵگای سنوردار ئەکرد.\nزۆر چین و توێژی کۆمەڵ کە دژی ئەم جۆرە یاسایانە بوون وایان هەست ئەکرد و بیر ئەکردەوە کە لە ناو پەرلەماندا هیچ حیزب و لایەنێک نوێنەرایەتی ئەوان ناکات. لەبەر ئەوە ناچار کران کە بکەونە خۆيان و خۆیان لە شێوەی ڕێکخراوە مرۆیی و پیشەیی و سەنديکاکانن و خوێندکاراندا ڕێکبخەن. هەر لێرەوە بەرژەوەندی هاوبەشی زۆرێک لە چین و توێژەکانی کۆمەڵ هەتا بوایە گەورە ئەبو. لە ئەنجامدا بووە هۆی دروستبونی “هێزی ڕقەبەرەکانی دەرەوەی پارلەمان”.\nئەم دۆخە کە دو پارتی دەسەڵاتدار هەمو جومگە گرنگەکانی دەسەڵات و کۆمەڵگا بۆ خۆیان قۆرغ ئەکەن و دواتر یاساش بە گوێرەی بەرژەوەندی تايبەتی خۆیان ئەسەپێنن، بە شێوەیەکی زەقتر و درێژخایەنتر چەند ساڵێکە لە کوردستانەکەی دوای سەدام هەر بەرقەرارە. ئەوەبو پێش ١٧ی شوباتی ٢٠١١ یاسای خۆپیشاندان بە پەرلەماندا تێپەڕێنرا و سەرۆکی هەرێمیش دواتر ڕەزامەندی خۆی لەسەر دەربری. ئەمەو لەکاتێکدا لەسەر و بەندی داڕشتنی ئەو یاسیەدا ناڕەزاییەکی زۆر دەربڕێنرا، بەڵام بەداخەوە گوێ لەو خەڵکە نەگيررا و هەمان هەستی ئەڵمانیەکان لای خەڵکی کوردوستانیش دروستبو کە لە پەرلەماندا وە هەروەها لە لوتکەکانی هەرەمی حوکمڕانی کوردیدا کەسانێک حوکم ئەکەن کە بەرژەوەندی میللەت بەهەند وەرناگێ و ئەبێ ڕێگەی بەرگریکردن هەڵبژێررێ.\nبەڵام ئەوەی کە لە کوردستان جیاوازبێ ئەوەیە کە ئۆپۆزیسیۆنیش لە ناو پەرلەماندا جێگەی خۆی هەیە، بە پێچەوانەی ئەڵمانیاوە(کە ئۆپۆزیسیۆن زۆر زۆر بچوک بوو: % ٥،٩) . ئەبوایە ئەمە بۆ کوردستان زۆر سودبەخشەبوایە وە وەک و هەلێ بۆ دۆزینەوەی ڕێگەچارەکان بیقۆزینەوە.\nبەڵام بەداخەوە کە ئەمە نيوەی ڕاستيەکەیە، ئەويش لەبەر ئەوەی کە پەرلەمانی کوردستان پەرلەمانێکی گۆجە و ناتوانێ بە ئەرکە گرنگەکانی خۆی (کە یاسا داڕشتن و کۆنترۆڵکردن و سەرپێچیکردنەوەیە لە حکومەت و وەزیرەکان) بکات. ئەويش لەبەر ئەوەی کە پراکتیسەکردنی سیستەمی حیزبایەتیکردن لە هەرێمدا هەر لەبنچينەوە ناتەواوە. ئەویش لەبەر ئەوەی کە ئیرادەی بڕیاردان و پێشنیار و بیرکردنەوە و هەڵوێستی سەربەخۆ لە پەرلەمانتاران و ئەندامان سەنراوەتەوە و ئەبێ پێشتر بە فلتەری بەرژەوەندی حیزبیدا بڕوات. واتە بەرژەوەندی حیزبی ئەخرێتە سەرو بەرژەوەندی گەل و نیشتمان، نەک تەنها لە پەرلەمان بەڵکو لە هەمو دەستگاگرنگەکانی تری بەڕێوەبردنی هەرێمیشدا.\nو هیچ ئیرادەیەکی ناوەکیش پێشبینی ناکرێ کە چاکسازی لەو سیستەمەدا بکرێ. بەردەوام بونی ئەم دۆخە کە هەژمونی حیزبە کلاسیکەکانە و نەبونی هیچ هیوایەک و گزنگی ڕزگاربونە لەو دۆخە ئەوەندەیتر خەڵکەکەی بێزار کردووە.\nکەواتە تێپەڕاندن و کۆتایی هێنانی حیزبە دەساڵاتدارەکان بەو هەژمونەیان هەمو دەرگاو دەلاقەکان واڵا ئەکات بۆ دۆزینەوەی ڕێگەچارەکان و هەنگاوێکی گەورە ئەبێ بەرەو سیستەمێکی دیموکراتی ڕاستەقینەتر لە ڕابوردو.\nهەڵبەتە پێویستە ئەو جیاوازیە بکەین کە لە ئەڵمانیادا هەمیشە هەوڵ ئەدرێ لە دوای هەڵبژاردنەکان و سەروبەندی دروستکردنی حکومەتدا کە تیایدا پارتە سیاسیەکان(بەتایبەتی پارتی براوە) کابینە پێکبهێنن، کە بەهیج جۆرێ نزیکی دروستکردنی کابينەیەک نەکەون کە لە دوو (زلحیزب) دروسبکرێ. ئەمە هەمیشە لە ئەڵمانیا بە خراپترین بڕیار و حکومەت دائەنرێ. لەبەر ئەوە بە درێژایی مێژوی دوای جەنگی جیهانی دووەم زۆر بە دانسقە بووە کە ئەو جۆرە کابینەیە دروستکرابێ و سەرکەوتنی گەورەی بەدەستبهێنابێ و ڕەزامەندی خەڵکبوبێ.\nجگە لەمەش هەژمونی حیزب لە ئەڵمانیا تەنها بەسەر پەرلەماندایەو تەنها چوار ساڵ ئەخایەنێ. دوای ئەوەی کە هەڵبژاردنێکی تر ئەکرێ و هەمو ئەگەرەکانی تر بۆ پێکهێنانی کابینەی نوێ ئەکرێنەوە، کە تیایدا حیزبە بچوکەکانیش ئەگەری بەشداریکردنیان لە کابینە نوێکەدا ئەدرێتێ. بۆ نمونە هانس دیتریش گێنشەر چوار ٤ ساڵ وەزیری ناوخۆ و ١٨ ساڵ بەردەوام وە بەبێ دابڕان وەزیری دەرەوە بوو. بەمەرجێ پارتەکەی ئەو لە هەڵبژاردنەکاندا کەم جار بووە کە لە سەدا ١٠% زیاتری هێنابێ.\nبە داخەوە هەژمونی “زلحیزب”ی لە کوردستاندا زۆر لەمە وێرانتر و مەترسیدارترە. لە دوای ڕزگار بونی کوردستانەوە (بەهاری ١٩٩١ ) هەتا ئێستاش ئەم هەژمونە بەردەوامە. جگە لەمەش هەژمونەکە تەنها بەسەر کابینە وەیان بارودۆخی سیاسیدا نییە بەڵکو بەسەر هەمو جومگەکانی ژیاندایە(بۆ نمونە ئابوری، ڕێکخراوە دیموکراتیەکانی هەمو پيشەکان وەکو مامۆستایان و کارمەندان و پزیشکان و قوتابیان و …هتد). تەنانەت وەرزشیش کە هەر بە هیج جۆرێ ئەبوایە بە سیاسەتەوە پەیوەندی نەبوایە، بەم هەژمونەوە ئەناڵێنێ.\nئەوەی پەیوەندی بەو ڕێکخراوە دیموکراتیانەوە هەیە، هەر حەزئەکەم ئەوە بڵێم کە لە ڕاستیدا، مەبەست لە دروستکردنیان لە وڵاتانی پێشکەوتودا زیاتر پاراستنی پیشەکە وە پاراستنی بەرژەوەندی هەمو ئەو کەسانەیە کە لەو بوارەدا کار ئەکەن. ئیتر ئەم بەرژەوەندیانە چ پەیوەندیەکی بە “بەحیزبیکردنی” ئەو ڕێکخراوانەوە هەیە؟! یان چۆن ئەبێ ڕێکخراوێکی لەم بابەتانە “حیزبیبێ”؟!.\nئەم دۆخە، ئەم جیاوازیەی هەژمونی “زلحیزبەکان”ی ئەڵمانیا و کوردستان ئێجگار گەورەیە، چونکە ئەوەی کوردستان زیاتر لە ٢٠ ساڵە و تەنها ناو پەرلەمان ناگرێتەوە بەڵکو خۆ تێکەڵی کردنی بێمانا و ڕاستوخۆی ژیانی میللەتە لە هەمو بوارەکاندا. ڕوناکیش لە تونێلەکەوە هیچ دیار نیە.\nئەی ئەگەر هەژمونی حیزبەکان لە ئەڵمانیا وەکو کوردستانبوایە، میللەتی ئەڵمان چیان ئەکرد؟! ئەوان بۆ ئەو دۆخە کاتیە، وە لە دژی تاقە یاسایەک کە یاسای دۆخی ئاوارتە بو، شۆڕشێکیان بەرپا کرد، ئەی ئەگەر هێندەی خەڵک لەم هەرێمەدا لەم جۆرە حوکمڕانیە پڕ بونایە و توڕەبونایە، ئەوان چیان ئەکرد،( دەمێ فیفتی فیفتی و دەمێ شەڕی براکوژی و دەمێکی تریش “ڕێککەوتنی ستراتیژی” ). هەر هەمو ئەم ئەزمونانەی هەژمونی “زلحیزب”ەکانەو کارەسات و کاولکاری زۆری بۆ هەرێمەکەمان هێنا.\nهەر جۆرە گۆڕانێ لە کابینە یان هەر جۆرە پۆستێکی گرنگی بەڕێوەبردنی هەرێم بکرێ لەسەر بنچینەی پاراستنی ئەو هاوسەنگییەی ئەو “ڕێککەوتنە ستراتیژی”یە.\nتا ئێستا نەبیستراوە وە یان لە هیچ سەرچاوەیەکدا ئاماژە بەوە نەکراوە کە هیچ کەس و توێژێکی ئەڵمانی ترسی هەبێ لە ساختەکاری لە هەڵبژاردنەکانی ئەڵمانیادا، ئەی ئەگەر ئەوان هێندەی لاوانی کوردستان ئەو ترسەشیان ببوایە، چی ڕویئەدا؟!.\nیەکی لە هۆکارە ناوەکیەکانی تری سەرهەڵدانی شوڕشی ٦٨ەکان بريتيبووە لە بەرەنگاربونەوەی ئەو دۆخەی کۆمەڵگا، کە تیایدا ژمارەیەک شێوە و ستروکتوری ژیانی کۆمەڵایەتی باو هەبوە کە کۆن بووە و هاوچەرخ نەبوە. بەتايبەتی ئەو مێژووە ترسناکە کە نە ئەبوایە بەهيچ شێوەیەک قسەی لەبارەیەوە بکرێ.\nئەم گرفتە، بەڕاشکاوی نەک تەنها لە کوردستاندا بەڵکو لە هەمو وڵاتانی ناوچەکە گرفتێکی گەورەی توێژی لاوان و ڕۆشنبیرانە و بارێکی گرانە بەسەر حوکمڕانیەوە. لەبەر ئەوەی ژمارەیەکی زۆر لە کۆڵەکەکانی ژیان و پەیوەندیەکانی کۆمەڵگا لەسەر بناغەیەکی خێڵەکی و هۆز و بنەماڵەیی و حیزبایەتی دامەزراوە، ئەبينین ئەم دياردەیە شۆڕبۆتەوە بۆ ناو پارتە سیاسیەکان. ئەم پارتانەش لەباتی ئەوەی وردە وردە دژی ئەو پەیوەندیە خێڵەکی و بنەماڵەییانە بووەستنەوە، پڕۆسێسی مۆدێرنە دەستپێبکەن، بە پێچەوانەوە ئەوانيش بەهەمان شێوە ئەم جۆرە ستروکتورەی کۆمەڵگا بۆ مەبەستەکانی خۆيان بەکارئەهێنن و برەوی پێئەدەن. بەم شیوەیە کۆمەڵگا بەردەوام بە دواکەوتویی ئەمێنێتەوە و هەمو پێشکەوتنێکی کۆمەڵگای کوردستانی پەک ئەخا. جگە لەوەش، ئەو جۆرە ستروکتورەی کۆمەڵگا ئەتوانرێ بەهەمان شێوە لە لایەن دوژمنەکانی کوردیشەوە بەکار بهێنرێ دژی خودی کورد خۆی. هاوکات ئەو حیزبە سیاسیانە کە ناتوانن خۆیان لەو کۆت و زنجیرە ڕزگاربکەن هەمیشە لەکاتی دانی پۆستە گرنگەکانی بەڕێوەبردنی هەرێم خەڵکی نەگونجاوی ئەو سەرۆک خێڵ و بنەماڵانە بۆ شوێنی هەستیار و گرنگ دەستنيشان ئەکەن. ئەمەش هەر لە سەرەتاوە کانيەکە لێڵ ئەکاو و سيستەمێکی سياسی کۆن و سەقەت بەسەر خەڵکدا ئەسەپێنرێ کە لە لایەن لاوان و ڕۆشنبیران و هەمو نیشتمانپەروەرانەوە شایەنی قەبوڵکردن نیە. لەم حاڵەتەدا، شتێکی سروشتیە کە لاوان و گەنجان بەرەنگاری دەسەڵاتداران ببنەوە.\nهيچ پەرلەمانێکی چالاک و کارا نیە بەبێ ئۆپۆزیسیۆنێکی چالاک و کارا. پێش ئەوەی کە حیزبە دەسەڵاتدارەکانی کوردستان هەڵسن بە دەرخستنی نیەتێکی ڕاستەقینە بۆ جێبەجێکردنی چاکسازیە بنەڕەتیەکان، بەشداریکردنی ئۆپۆزیسیۆن لەو کابینە نوێیەدا، هەڵەیەکی گەورەیە چونکە لە ئەنجامدا بە پاشەکشەکردن لە هەمو ئەو گۆڕانکاريە بنچينەیی و گرنگانە کە ئۆپۆزيسیۆن و شەقام لە ساڵانی ڕابوردودا داوای ئەکرد دوایی دێت. لەم هەل و مەرجەی ئێستادا بەشداريکردنی ئۆپۆزيسیۆن لەو کابینەیەدا، خەڵکەکە زیاتر بێ ئومێد ئەکات و ئۆپۆزیسیۆنیش قورسایی و پێگەی لە ناو جەماوەردا لەدەست ئەدا، چونکە وێنەی ئۆپۆزیسیۆنێک دروست ئەبێ لای خەڵک، کە هەڵپەی کورسی دەسەڵاتێتی و فەرامۆشی بەرژەوەندی و داواکاریەکانی خەڵک و شەقامی کردووە. ئۆپۆزيسیۆن بۆیە لە پەرلەماندایە کە داواکاریەکانی گەل و کۆمەڵانی خەڵکی کوردستان بگەیەنێتە گوێی حکومەت. ئەگەر ئۆپۆزيسیۆن ئەو دەورەی لێسەنرایەوە ئەو پەیوەندیە ئەبچڕێ و میللەت نائومێد ئەبێ و ئەو دۆخە دێتەپێش کە لە پەرلەمانی ئەڵمانی کاتی شۆڕشی ٦٨ەکاندا هەبو کە ئەویش نەبونی نوێنەری ناڕەزاییدەربڕانە لە ناو پەرلەماندا.\nبەڵام ئەگەر بڕیارێکی ڕاستگۆیانە هەبێ بۆ جێبەجێکردنی ڕیفۆرمێکی ڕاستەقینە، ئەو کاتە ئەبێ نەک ئۆپۆزیسیۆن،\nبەڵکو هەموکەسێ یارمەتیدەربێ و بەشداری بکا.\nلەجیاتی ئەو جۆرە هەوڵانەی حکومەت بۆ فشارخستنە سەر ئۆپۆزیسیۆن بۆ بەشداری لەو کابینە نوێیەدا، پێویستە هەمو هەوڵەکانی حیزبە دەسەڵاتدارەکان بەو ئاڕاستەيە بێت کە بانگی ئۆپۆزیسیۆن و خەڵک بکات بۆ هێنانەکایەی هاودەنگیەکی نیشتمانی(تەوافوق) لەسەر بنچینەی ئەرک و مافی یەکسان بۆ دۆزینەوەی ڕێگە چارەی باش بۆ هەمو گیروگرفت و کێشە هەڵپەسێرراوەکان، بۆ نمونە:\nداڕێژانی سیاسەتێکی تۆکمە بۆ گەڕانەوەی هەمو ناوچەکانیتری ژێر دەستی حکومەتی ناوەندی بۆ ناو سنوری هەرێمی کوردستان.\nوە یان دروستکردنی هاودەنگیەکی نیشتمانی لەسەر داڕشتنی دەستور بۆ هەرێمی کوردستان و هەموارکردنی هەمو ئەو یاسایانەی کە ناکۆکی لەسەر هەیە.\nڕۆژی ٨ ئایاری ١٩٤٥ بە رۆژی تەسلیمبونی فەرمی ئەڵمانیا دائەنرێ لە جەنگی جیهانی دوهەمدا. ئەڵمانیەکان توانیان لە ٨ ئایاری ١٩٤٩ دا (واتە دوای ٤ ساڵی تەواو) لە پەرلەمانی ئەڵمانیدا لەسەر دەستوری نوێ دەنگ بدەن و بە زۆرینەی دەنگ (٥٣ دژی ١٢) بانگی بە گوێدا بدەن. ئەمە ئەوە ئەگەیەنێ کە ئەڵمانیەکان ڕاستەوخۆ دوای تەسلیمبونیان لەو شەڕەدا، لەسەر کەلاوە ڕوخاوەکانیان، وە پێش هەموشتێ دەستیان کردووە بە داڕشتنی دەستور.\nلەسەر ئەو دەستورە ڕێفراندوم نەکرا بەڵکو لە پەرلەماندا بەزۆرینەی دەنگ (واتە هاودەنگی نیشتمانی) پەسەندکرا.\nئێمەی کوردی تینوی سەربەخۆیی و ئازادی نەمانتوانیوە هەتا ئێستاش دەستوری هەرێم داڕێژین. ، واتە دوای ٢٠ ساڵ لە بونی توانایەکی مادی و مەعنەوی گونجاو ئەم پڕۆژە هەرە گرنگەمان نە گەیاندۆتە ئەنجام. ئەمەو بەمەرجێ کۆدەنگیەکی نیشتمانی هەمو پارتەکانی کوردستان لە سەر پڕۆژەیەکی نیشتمانی بەو شێوەیە کارێکی مەحاڵ نیە. ئەی کەواتە بۆچی ناکرێ؟!\nلەدوای بەهاری ١٩٩١ و دەرکەوتنی ڕۆژی گەشی ئازادی، ئێمە لەجیاتی داڕێژانی دەستوری هەرێمی کوردستان و ئاوەدانکردنەوەی گوند و لادێکان، بەسەر ٤٥٠٠ گوند و شارۆچکەی ڕوخاو و سوتێنراوی دەست بەعسیەکان، هەستاین بە ئاودیوکردنی هەموو ئەو ئامێرانەی کە بۆ ئاوەدانکردنەوەی ئەوان پێویستمان پێیان ئەبو. گومرگی ئەم هەڵە گەورانە ئێستا ئەیدەین. نەگەڕانەوەی گوندیەکان بۆ گوندەکانیان و کوردستانێکی داڕوخاوی کەرتی کشتوکاڵی و لەبەر ئەوەش وابەستەی وڵاتانی دراوسێ.\nسەدام گوند و شارۆچکەکانی کوردستانی سوتاند و ئێمەیش لەو کاتە هەستیارەدا کە لەجیاتی ئەوەی ئاوەدانمان بکردایەتەوە، هەڕاجمانکرد.\nبێگومان لە وڵاتێکدا دەستوری تیادا نەبێ و یاسا ناوبژیکەر نەبێ، هەڕاجکردنی نەوت و گاز، حوکمکردنێکی عەشایەریانە و گەندەڵی ئاسانتر ئەبێ، کەواتە ئیتر ئەم دەستورە بۆچی باشە؟!\nئایا بەم شێوەیە ئەتوانرێ حوکمێکی ڕەوا و سەردەمیانە بهێنرێتە گۆڕ؟ ئایا خۆ ئامادەکردن بۆ دروستکردنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ ئاوا ئەبێ؟!\nبەبێ دەستورێکی سەردەمیانە و سەربەخۆکردنی دەستگاکانی دادوەری و مسۆگەرکردنی هەمو هەل و مەرجێ کە یاسا سەروەربێ بۆ هەمو کەسێ بێ جیاوازی و بەبێ هێنانەگۆڕی هەمو هەل و مەرجێکی باش بۆ دروستکردنی هەمو ئەو دەستگایانەی کە ترانسپەرێنی و ڕوونی لە بڕياردان و جێبەجێکردنی پڕۆژەکان، دەرهێنانی نەوت و داهاتی گومرگی سنورەکان و سەرفکردنی بودجەی هەرێم هتد… ئەپارێزێ، بەبێ پرسەکانیتری لە مەڕ بەنەتەوی کردنی هێزی پێشمەرگەی کوردستان و دەستگاکانی پاراستن و ئاسایش و دەرهێنانیان لە ژێر دەستی حیزبەکان، دەوڵتێکی سەردەمیان و ڕەوای کوردستان مەحاڵە. بەبێ ئەو مەرجانە و زۆری تریش ناتوانرێ ماڵی کوردی ڕێکخرێ بۆ بەرەنگاربونەوەی هەمو ئەگەرەکان کە دەوڵەتەکانی دراوسێ دژی ئێمە پێیهەڵبسن. بەڵام بەداخەوە لە هەمو ئەو پرسانەدا حیزبە دەسەڵتدارەکانی کوردستان لەدواوەن و لەتر ئەدەن.\nلە سەرەتای ساڵی ١٩٧٠ بەشێک لە شۆڕشی ٦٨ەکان چۆنیەتی تێکۆشانی خۆی لە شێوازێکی ئاشتیخوازانەوە گواستەوە بۆ شەڕی چەکداری ناو شارەکان و تێرۆرکردنی سەرانی گەورەی دەستگا دەوڵەتیەکانی ئەڵمانیا. بۆ نمونە ١٩٧٧ هانس مارتی شلایەر سەرۆکی کاردەرانی هەمو ئەڵمانیا ئەڕفێنرێ و دوای ٤٥ ڕۆژ لە ڕفاندنی لەلایەن ر.ئ.ف ە ئەکوژرێ. لەو ماوەیەدا زیاتر لە شەست (٦٠) کەس ئەبێتە قوربانی کە زیاتر لە ٢٧ کەسیان ئەندامان و هەوادەرانی ر.ئ.ف. بوون.\nبەداخەوە کە هەمو ئەو توندوتیژیانەی لەسەردەستی ئەو توندڕەوانەدا ڕویدا ڕێبازی شۆڕشەکەی بە لایەکی کەدا برد و بو بە ساربونەوە و خاوبونەوەی چالاکەوانەکان. بۆ نمونە یوشکار فيشەر خۆی کرد بە کرێکارێکی ساکاری کۆمپانیای ئۆپڵ و دواتر بو بە تەکسی لێخوڕ لە شاری فرانکفۆرت. هەتا دامەزراندنی پارتی سەوز ١٩٨٠ وازی لە هەمو چالاکیەکی سیاسی ناو ڕایگشتی هێنا. هەروەها ( دانیەل کۆن بەندیت) یش و زۆری تریش لە چالاکەوانەکان بەهەمان شێوە بۆ ماوەک خۆیان کشاندەوە لە شانۆی سیاسەت.\nکەواتە ئەو شەڕە چەکداريە لە ئەنجامدا بو بەهۆی دامرکاندنەوەی هەمو شۆڕشەکە و کاڵبونەوی هەندێ لە ئامانجەکان.\nبە هەمان شێوەش دروستبون و ئەنجامدانی هەرجۆرە توندوتیژیەک دژی دەستگاکان و سەرانی حکومەتی هەرێمەکەمان زەرەر و زیان بە بزوتنەوەی چاکسازی و ئەزمونی حوکمڕانی کوردی ئەگەیەنێ و بەرەو ئاقارێکی ناديار و مەترسيداری ئەبات. چارەسەرکردنی کێشەکان بە شێوەیەکی ئاشتيانە ئەبێ بە گرنگترین سیمای ئەم بزوتنەوەیە بمێنێتەوە. ئەم ڕێگەیە گۆڕینی ئەو ڕێگە پڕ کەند و نشێوەیە کە لەسەدەی پێشودا حیزبە دەسەڵاتدارەکانی کوردستان گرتبویانەبەر، کە ئەویش بەکارهێنانی چەک بو بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان.\nئەم نەوە نوێیە ئەبێ زۆرێکیتر لەم جۆرە ڕێگەچارانە بۆ ماڵی کورد بدۆزێتەوە کە هێشتا حیزبە دەسەڵاتدارەکانیتری کوردستان نەیانتوانیوە بیدۆزنەوە، ئەگینا هەر لەو بازنەیەدا ئەسوڕێینەوە کە پەنجا(٥٠) ساڵی پێشو تیایدا سوڕاوینەتەوە.\nبەشی دووەمی ئەم وتارە تەواو.\nلە بەشی سێهەمدا پلەیەکی تر ڕۆ ئەچین بۆ تێگەیشتنی ئەو بیروباوەڕانەی کە خوێندکاران هەيان بو بۆ نۆژەکردن یان گۆڕینی کۆمەڵگاو سيستەمی دیموکراتی. بەتایبەتی ئەو بیروباوەڕانەی کە بزوێنەری ڕاستەقینەی شۆڕشەکە بو. هەروەها کەمێ بە دروشمەکاندا ئەچینەوە و جارێکیتر کاریگەریە دەرەکیەکان لە سەر شۆڕشەکە ئەهێنینەوە زمان.\nبەداخەوە وە بە داوای لێبوردنەوە ئەم بەشە کەمێ دوا ئەکەوێ.\n1968 die Revolte ،Daniel Cohn-Bendit & Ruediger Dammann:(1)\nئەوەی کە شايه‌نی باسە کە دانيەل کۆن بێندیت يه‌کێ بوو له چالاکه‌وانه هه‌ڵکه‌وتووه‌کانی شۆڕشی ١٩٦٨ەکانە. زياتر لە ١٩ ساڵە وەکو نوێنەری پارتی سەوز(ئەڵمانيا و فەرەنسا) لە پەرلەمانی ئەوروپیدایە و ئێستا سه‌رۆک فراکسيۆنی ئەو پارتەیە له‌و په‌ڕله‌مانەدا. پێشتریش بۆ نوێنەری پارتی سەوز سێ ساڵ لە پارلەمانی شاری فرانکفۆرتدا بوو. دەورێکی باڵای هەبو لە داڕشتن و هێنانەکايەی بيرۆکەی کۆمەڵگای موڵتی کولتور(کۆمەڵگای فرە کولتوری) کە بۆيەکەم جار بوو نەک تەنها لەو شارەدا بەڵکو لەهەمو ئەڵمانيادا بەکراوەيی بخرێتە سەر بەرنامە و جێبەجێکردنەوە لەلايەن پارتی سەوزەوە. هەروەها يەکێکە لە دۆستەکانی کورد. لە زۆرێک لە خۆپيشاندانە زەبروزەنگ ئامێزەکانی ( لە کۆتايی هەشتاکاندا) کوردەکانی شاری فرانکفۆرت لەگەڵ پۆليسدا(بۆ نمونە کاتێ کوردەکان قونسليەی تورکيايان دەگيرکرد)، دەوری ناوبژیکەرو ئاشتکەرەوەی ئەبينی و کوردەکان متمانەيان پێئەکرد.\n1998 ,Argon(2): 68 و ئه‌نجامه‌کانی، له نوسينی چه‌ند نوسه‌رێ، ماڵی په‌خشکردنی\n1968 Vom Ereignis zum Mythos, Herausgegeben von Ingrid Gilcher-Holtey, edition (١٩٦٨ەکان لە ڕوداوەوە بۆ داستان ) suhrkamp SV\nWickypedia (زۆرتر بەشی ئەڵمانيەکەی) (5)\nپیاوەتی چییە) هەفتەنامەی ئاوێنە، کۆتایی ساڵی ٢٠١١?(٦)(\nPrevious دیارده‌ی دروستبوونی ئیمۆ ( هۆكارو چاره‌سه‌ر)\nNext گۆڤاری چاڤدێر ژمارە ١١٣


ده‌ی من تـــــــــــۆم بیست. ده‌گه‌ڵ به‌شێكی قسه‌كانت هه‌م. به‌تایبه‌ت ئه‌و به‌شه‌ی باسی چه‌وسانه‌وه‌ی من هه‌م به هۆی ژن بوونم، هه‌م كورد بوونم و هه‌م سووننی بوونم ده‌كه‌ی. به‌ڵام هێشتا دوو دڵییه‌كانم له سه‌ر جێی خۆیه‌تی و پرسیاره‌كانم بێ‌وڵام ماونه‌ته‌وه. من نامه‌وێ زۆر باسی ده‌سه‌ڵاتی شیعه بكه‌م، هۆیه‌كی ئه‌وه‌یه كه پێموایه له وڵاتێكی دێمۆكراتدا سووننی بوون تاوان نابێ و چه‌وسانه‌وه‌نه‌ی به هۆی باوه‌ری دینی نایه‌ته ئاراوه. له زۆربه‌ی وڵاتانی ئازاد و لیبراڵیش ته‌نانه‌ت دینێک وه‌ک دینی ڕه‌سمی و سه‌ره‌كی وڵات هه‌یه و ئه‌وانی‌تر سه‌ڕه‌ڕای هه‌موو جیاوازییه گه‌وره و بچووكه‌كانیان ده‌توانن به‌شداری ده‌سه‌ڵات بن. به‌ڵام تا ئێره ده‌گه‌ڵتم كه باسی ده‌مار گرژی و ته‌عه‌سووبی كوێر كوێرانه‌ی شیعه و به تایبه‌ت شیعه‌ی ده‌سه‌ڵاتدار ده‌كه‌ی. من خۆم زۆرجار، له‌وێ كه گه‌نجه ئه‌مڕۆییه‌كان ده‌بینم كه دژ به هه‌موو یاساكان و رێساكانی ئیسلام ده‌بنه‌وه، به‌ڵام "مۆلا" و "یاعه‌لی"یان له زار ناكه‌وێ، سه‌رم سووڕدێمێنێ.\nقسه‌ی من زۆرتر ئه‌وهێه كه ئایا ئه‌مه به ته‌نیا هۆیه‌كی باشه بۆ "پاسیڤ" مانه‌وه و خۆ لادان یا نا؟ باسی خه‌باتی مه‌نفیت كردبوو. كه‌مێکم به‌لامه‌و سه‌یر بوو. ته‌نیا ده‌نگ نه‌دان به ته‌نیا ناتوانێ وه‌ک خه‌باتی مه‌نفی چاوی لێ بكردرێ. كورد له هه‌مان حاڵدا كه ناچێ و ده‌نگ نادا، به شێوه‌یه‌کی چالاک چه‌رخه‌ی ئابووری به‌شێكی كۆمه‌ڵگه ده‌سووڕێنێ، نا؟ ده‌نگ ناده‌ن به‌ڵام به زۆر شێوه، وه‌ک مه‌سه‌له‌ن پاره له بانک دانان یان قه‌رز كردن و "سوود" دانه‌وه، وه‌ک هه‌موو ڕۆژێ چوونه‌وه سه‌ر كار و مالیات دان و ... قازانجی خۆیان به‌م ده‌ستگایه ده‌گه‌یه‌نن. ده‌زانی ئێستا هه‌زارن كه‌س ناونووسییان كردووه بۆ كڕینی مۆبایل تله‌فوون، پێت وایه قازانجی ئه‌و پاره‌ی خه‌ڵک ئه‌و یه‌ک دوو ساڵه له بانک خه‌واندوویانه به كێ ده‌گات؟ كورد هه‌موو ئه‌و ساڵانه‌ی قه‌بووڵی كردووه زمانی خۆی له پله‌ی دوو و سێدا ببینێ، جلی كوردیش هه‌روه‌تر! كه‌ی ئه‌و بایه‌خه‌ی پێویست بووه و پێویسته به مێژووی خۆمانمان داوه؟ ئه‌وانه ده‌توانین وه‌ک خه‌بات مه‌نفی ببینین؟. من و تۆ مه‌گه مانتۆی ڕه‌شی درێژمان له به‌ر نه‌ده‌كرد؟ من و تۆ مه‌گه مه‌قنه‌عه‌ی ڕه‌ش و درێژمان به سه‌ر دانه‌ده‌دا. من و تۆ مه‌گه به فارسی ئینشاكانمان نه‌ده‌نووسی؟ نموونه‌ی ئاوا كه من و تۆ و كورد به گشتی كردوومانه و چه‌رخه‌كانی ئه‌و ده‌ستگایه‌مان "روغنكاری" كردووه تا باشتر و سووكتر بسووڕێ، كه‌م نین. گرنگ ئه‌وه‌یه هه‌ڵه‌كانمان ببینین و كه‌مترین كارێک كه ده‌توانین بیكه‌ین ئه‌وه‌یه شتێک له ڕابردوومان فێر بین، تۆش پێت وا نییه؟\nبۆچوونی گشتی من ئه‌وه‌یه كه كۆمه‌ڵگه له كۆمه‌ڵێک تاكه‌س پێک هاتووه كه كرده‌وه و بیر و زه‌ینییه‌تی دانه به دانه‌یان شوێنی تایبه‌تی خۆی له سه‌ر ڕه‌وتێک كه كۆمه‌ڵگه تێیده‌كه‌وێ، هه‌یه و ئاڵوگۆڕی گشتی ئه‌و كۆمه‌ڵگه مه‌رجێكی هه‌یه و ئه‌ویش ئاڵوگۆڕی ئه‌و دانه دانه تاكه كه‌سه‌یه، خۆ ده‌زانی ده‌ڵێم چی؟\nنهرۆ و گاندی له خه‌باتی مه‌نفی خۆیاندا تا ئه‌وێ چۆنه پێش كه هه‌موو شتێكی ده‌وڵه‌تی داگیركه‌ریان "ته‌حریم" كردبوو. له‌و جل و به‌رگه‌وه كه له به‌ریان ده‌كرد بگره هه‌تا ئه‌و نان و شیره‌ی ده‌یانخوارد. شۆخی نییه. ده‌ڵێن هه‌ر له ده‌ورانی ئه‌و "ته‌حریمه گشتییه"دا بوو كه خه‌ڵک زبڵ و زاریان فرێ ده‌دایه سه‌ر شه‌قامه‌كان با هێزی داگیركه‌ر هێز و پاره بۆ خاوێن كردنه‌وه‌ی سه‌رف بكا و ته‌نانه‌ت له‌وێشدا زه‌ره‌ری پێ بگات. پێم وایه ئه‌وه‌ی گاندی كردی كورد خه‌ونیشی پێوه نابینێ ...\nته‌واوی هه‌وڵی من ئه‌وه‌یه بزانم ئێمه وه‌ک كورد له كوێ وه‌ستاوین! چیمان له باران دایه؟ من نه ڕام له ده‌نگ دانه و نه له ده‌نگ نه‌دان. به‌س حه‌ز ده‌كه‌م به بیر كردنه‌وه بگه‌م به شتێک كه بتوانم خۆمی پێ قانع بكه‌م كه مافی كورد وه‌ک هاوولاتی چۆن و به چ شێوه‌یه‌ک له لایان خۆیه‌وه زیندوو ده‌كرێته‌وه، چونكه ئه‌و شته‌ی تا ئێستا دیتومانه پێمان ده‌ڵێ ئه‌و مافه پێمان نادرێ تا خۆمان به شێوه‌یه‌ک به زۆر وه‌رینه‌گرینه‌وه.\nبه ڕاشكاوییه‌وه د‌ڵێم ئه‌گه خه‌ڵكه‌كه‌مان شێوه‌ی خه‌باتی مه‌نفییان له پێش گرتووه، خۆزگه و سه‌د خۆزگه پێشتر چاوێک له به‌ڵگه مێژووییه‌كان بكه‌ن و ماناكه‌ی ڕوون كه‌نه‌وه، لانی كه‌م بۆ خۆیان. چونكه پێم وایه خێچ و خوار له شتێک تێگه‌یشتن زۆر زۆر خراپ‌تره له‌وه‌ی هه‌ر هیچ له شتكه تێنه‌گه‌یشتبن. ئه‌م خه‌ڵكه كه‌م تا زۆر به‌رپرسی كرده‌وه‌كان و هه‌ڵوێسته‌كانی خۆیه‌تی. به‌رپرسه به‌رامبه‌ر ئه‌و بڕیارانه‌ی ده‌یدات.\nئێمه ناتوانین ئاسانترین ڕێگه هه‌ڵبژێرین. ناتوانین وه‌ک an either-or situation شته‌كان ببینین. ناگونجێ. یان شۆرشێكی خوێناوی یان بێده‌نگییه‌كی خۆڵاوی. خه‌باتی مه‌نفی ده‌گه‌ڵ خۆلادان (انفعال) فه‌رقی زۆره. پێت وا نییه؟ كورد ئه‌گه مه‌به‌ستێتی هه‌ڵبژاردنه‌كان ته‌حریم بكات تا به ویسته‌كانی خۆی بگات، ده‌بێ زۆر زۆرتر له خۆی مایه دانێ و له زۆر بواره‌وه به شێوه‌یه‌کی‌تر و زۆر جیاواز له شێوه‌ی ئێستای هه‌ڵسوكه‌وت بكا.\nهێشتا گرنگترین پرسیار ئه‌مه‌یه: د‌نگدان باشتره یان خۆلادان؟


شێرکۆ لە چەپەوە – Hana\nچوار شه‌ممه, كانونی دووه‌م 19 2022\nبەڕێز بێت یادی بەکتاش ئابتین\n“هەرێمی شەو” گەیشتە دەستمان!\nدیمانەیەکی کورت لە گەڵ گۆران عەبدوڵڵا هەڵسووڕاوی شورا کریکارییەکانی کوردستان ١٩٩١\nهانا ژمارە ٦\nهانا و یادی سەدوپەنجا ساڵەی کۆمۆنی پاریس\nوتووێژ لە گەڵ فاتح شێخ سەبارەت بە یادی ١٥٠ ساڵەی کۆمۆنی پاریس\nHome/تازەترین بابەت/شێرکۆ لە چەپەوە\nتازەترین بابەترەخنە و ئەدەبموسلح ریبوار (مصلح ریبوار)وتار\nشێرکۆ لە چەپەوە\nSoleyman Ghasemianiتشرینی دووه‌م 9, 2017\n0 593 12 minutes read\nشێرکۆ لە چەپەوە!\nنووسینی: موسلیح رێبوار\nمەبەست لە چەپ، لێرەدا، چەپی کۆمەڵگایە، نەک چەپی بۆرژوازیی! مەبەست بەرژەوەندیی چینی کرێکارە کە دژی سەرتاپای ستەمی سەرمایەدارییە؛ نەک ئەو بەشە لە بورژوازیی کە بە شوێن ئۆتۆپیای سەرمایەدارییەکی چەپ وعەدالەتخوازەوەن و بەکردەوە، خۆڵ دەکەنە چاوی جەماوەر و ڕیگایان لێ ون دەکەن.\nلێرەدا تێدەکۆشم تیشک بخەمە سەر دەوری شێرکۆ بێکەس، لە مەیدانی شیعر و خەباتی کۆمەڵایەتیدا، لە بەرژەوەندیی ئازادیی ڕاستەقینەوە، لە بەرژەوەندی ئازادیی لە کۆت و بەندی سەرمایەدارییەوە، هەندێک ڕۆشنی بکەمەوە. لەوانەیە کیشەی لێ بکەوێتەوە،؛ بەخێر بێت؛ مەبەست ئەوەیە ڕاستییەکان دەرکەون.\nگەلێک کەس، لە ڕوانگەی چەپی بۆرژواییەوە، شێرکۆ بەرز دەنرخێنن و دەڵێن دژ بە نابەرابەریی ژنانە و دژ بە ئایینە و خەمخۆری ئازادیییە! لێرەدا، دەمەوێ لە ڕوانگەی چەپی کۆمەڵ، لە بەرژەوەندی بزووتنەوەی کرێکاریییەوە، ڕۆشنایی بخەمە سەر ئەم خاڵانە لە کارەکانی شێرکۆدا و سەر ئەو پرۆپاگاندایەکە ئەم شاعیرە بۆ بەرژەوەندیی بورژوازیی، دەیکا.\nکاتی خۆی، بە چەند ڕوژیک پاش مەرگی شێرکۆ، هاوینی ٢٠١٣، نووسراوەیەکم بڵاو کردەوە کە لە سەرەتای ئەم باسەدا، بەهەندێک دەستکارییەوە، دەیهێنم:\nویرای سەرەخوشیی پڕ بەدڵ، له بنەمالەو دۆستانی شیرکۆ بێکەس؛ ئەمەوێ چەند وشەیەکی لەسەر بنووسم و دواتریش، به گوێرەی پێویست، زیاتر مەبەستەکانم روون بکەمەوە.\nشێرکۆم لەنزیکەوه ناسیوه. ئەگەر هەموو شیعرەکانیم نەخویندوەتەوه، هی ئەوەیه، به پێچەوانەی گەلێک کەس، هاوبەشی چێژ و هاوڕای جوانیناسییەکەی نیم! بەپێچەوانەوه، له گەل شیعرەکانی و له گەل بۆچوونی سیاسیی و ئایدولوژیکیی (که له شیعرەکانیدا به خەستیی ڕەنگی داوەتەوه) کێشەیەکی زۆرم بووه. له۱۹۸۰کاندا که ئەو، دەهات له ڕادیۆ-کومەڵه، شیعری دەخویندەوه و منیش له نووسەرانی ڕادیۆ-کۆمەڵه بووم، رەخنەم له شیعرەکانی دەگرت و پیم وابوو؛ نەک هەر پەیام و ناوەرۆکیان کۆنەپەرستانەن، له باری چێژ و جوانیشەوه، دواکەوتوون! ئەو شیعرانه، نەک هەر له گەل رێبازی (کۆمۆنیستیی) کۆمەله، نەدەهاتنەوه، بەلکو سەبارەت به کومونیستکوژیی حیزبی دیموکراتیش، به جۆرێک، پاکانەی بۆ دیموکرات دەکرد.\nلەوانه، لەسەر شیعرەکەی بۆ “بەیان” …\n(لێرەدا، بەداخەوە، چەند وشە و ڕستەیەک، لە دەقەکە لە کاتی کۆپی کردن و دانانی لە سەر ماڵپەرەکەمدا کەوتووە و ئیتر لە لای خۆشم نەماوە. دەبێ مەبەست، ئەو پاساوە بێ، شێرکۆ دەیکا بۆ کۆژرانی پێشمەرگەکانی کۆمەلە بەدەستی حیزبی دیموکرات و لەوانە کوژرانی “بەیان”، کە خوارەوەتر لەم وتارەدا، بە نموونە، دێمەوە سەری. هەروەها، دەبێ مەبەست، ڕەخنەی شێرکۆ بێ لە دەسەڵات و لە گەندلی لە هەرێمدا، کە شێرکۆ، زۆری لەم بابەتەوە گوتووە بەڵام یەک چرکەش، له ناسیونالیسم نەترازاوە. دیارە، ئەمەی کە لە پەرانتزدایە، لە نووسراوە کۆنەکە، زیاد کراوە!)\nکاتێک بۆ هەڵەبجه سکاڵا دەکا، “خودای گەوره” به عەرەب دەردەچێ و له باسی ژنیشدا؛ ژن، یەخسیری تەسبیح و پیاوه، نەک سەرمایە!\nپاش مردوو هەر ڕەحمه ت چاکه؛ بەڵام شیرکۆ نەمردووه. گەلێکەس هەر ئەو بانگەوازه دەڵێنەوه. مەبەستم سەرکۆنەکردنی ئەوانه نییه که شیعری شیرکۆیان پێ جوانه. له شوێنی خوێدا باسی جوانیی و جوانییناسییم کردووه:\nئێستا، پاش چوارساڵ، هەست ئەکەم ئەو پێویستییە هاتوەتە پێش کە بێمەوە سەر ئەم باسە و بە نموونەهێنانەوە لە کارەکانی شێرکۆ، روونتری بکەمەوە کە ئەم شاعیرە، زیاتر لەوەی دژ بە ئایین بێ، هەڵگریی نەفرەتی ناسیونالیستیی دژ بە عەرەبە و دژ بە “پێغەمبەری بیابان” و “حەرپەی زمانی عەرەبیی” و ئایینی عەرەبییە، نەک ئایین بەگشتیی! دژی خوایەکە کە عەرەبە و نەخۆی و نە “سکرتێر”ەکانی، کوردیی نازانن و ئاوا جوابی “سکالا”کەی دەدەنەوە:\n“سکرتێری پلە چواری نووسینگەی خوا\nبەعەرەبیی، بۆی نووسیبووم:\nگەوجە! بیکە بەعەرەبیی!\nکەس، لێرە کوردیی نازانێ!\nئەمە، خودا عەربەکە! دەنا ئایین و بەتایبەت خودا؛ لە گەلێک لە شیعرەکانیدا، داڵدەی داماوانەو دەمی مەولەویی ماچ دەکا و جێگای بەرزە. ئەم دژ بە ئایینی عەرەب بوونەش، هەر درێژەی چەواشەگەریی ناسیونالیسمی کوردییە کە لە شیعری شێرکۆدا، بەڕادەیەک خەستە کە دوژمنی ناوخۆی خەڵکی کورد، بە دوست دەنوێنێ. نەک هەر ئەمە، پیاو، بە دوژمنی ژن دادەنێ و چێژێکی جوانییناسیی دواکەوتوانە و دوور لە شار، لە کارەکانیدا، زاڵە. کاتی دڵسۆزیی بۆ بۆیاخچییەک، هەموو بۆیاخچییەک دەکا بە کورد و خودای ئایینە دژ بە کوردەکەشی، عەرەبە و …. گەلێک چەواشەکاریی لەم چەشنە. ئاشکراشە کە شێرکۆ، شاعیرێکی بەتوانایە و ئەمەش، پێویستیی باسەکە زیاتر دەردەخا. وەک بڵێی؛ تۆ لە مەیدانێکدا بی کە سوارچاکێکی شمشێر درێژ ، بەرەوڕووت بوەتەوە!\nبە نیشاندانی ئەم لینکانەی خوارەوە، لە گۆڤاری “هانا” خولی یەکەم، ژمارەی یەک و ژمارەی دوو، دێمەوە سەر باسی جوانییناسیی کە لەوێ دەست پێکراوە:\nوەک ئاوڕدانەوەیەکی ئەمڕۆش لە باسەکە، با بڵێین:\nئاشکرایە کە چێژی جوانیی-ناسیی، بۆ هەموان یەکجۆر نیە و ئەوەی لای کەسێک جوانە، لەوانەیە، لای کەسیتر جوان نەبێ! نەک هەر ئەمە، بەڵکوو جوانییناسیی، دواکەوتوو و پێشکەوتووی هەیە، مودێڕن و کۆنی هەیە و لە سەرووی هەمووانەوە، چینایەتیییە! لەو باسەی گۆڤاری هانا، خولی یەکەمدا، هاتووە کە “پلەخانۆف” (سەردەرچوویەکی ئەم بوارە) سەبارەت بە چێژی هونەریی جیاوازی چینە کۆمەڵایەتییەکان، گۆرانییەکی کۆنی بەنێوبانگی ڕووسیی، بە نموونە دێنێتەوە کە کەیف خۆشیی ئاغاکان لە وەدوونان و کوشتنی زەحمەتکێشانی لادێ دەنوێنێتەوە! دیاریشە، ئەو هەژارە کوژراو و پێشێلکراوانە، ناکرێ گۆرانی لەم چەشنەیان پێ خۆش بێ!\nهەڵبەست و هۆنراوەی شێرکۆ، هێندە کۆن نییە کە بابەتی چێژی ئاغاوات بێ. بەڵام نە مۆدێڕنە و نە پێشڕەو. ئەگەر لای هەندێک پەسەندە، لای هەندێکیتر دواکەوتووانە دەنوێنێ و تەنانەت، کاتێک کە پاکانە دەکا بۆ بکوژانی ئازیزانمان و بە “دڵ پەمەیی” دەیان شوبهێنێ، ڕق هەستێنە! یان کاتێک جوانییەکانی شاری گەورە و مۆدێڕن، بێبابەخ دەکا، دەیاننێتە لا-خوارووی جوانیی کۆن و دواکەوتوو، دیارە، بە ئاگایە کە لە چێژی شاریی و مۆدێڕن، نزیک نەبێتەوە! بۆ نموونە: لە شیعرێکیدا ئاوا دەڕوانێتە “ستۆکهۆڵم“:\nهیچیان نەهاتنە خەومەوە\nهیچیان نەهاتنە ساڵمەوە\nهیچیان نەهاتنە چاومەوە\nنەرژانە ناو ڕۆحمەوە\nئەوەی کە دێتە خەومەوە\nهەر کۆڵانە قوڕاویەکەی “کانی ئاسکان”ە و\nئەوەی کە دێتە ساڵمەوە\nگوڵ و سووتووی نیشتیمانە و\nئەوەی کە دێتە چاومەوە\nچاوی کچێکی کۆیی یە و\nئەو ڕوبارەی ئەڕژێتە رۆحیشمەوە\nهەر سیروانی لێڵ و پێڵە\nیان لە “گۆڕستانی چراکان”دا کە دەڵێ:\nهەر شەقامی گوڵ-گوڵینەو\nئەپارتمانی شوشەیی و\nکافەتریای زەردوسوورە و\nمن، لە ناخا، هەر قوراوییم!\nنموونەی لەم چەشنە، کە شێرکو، بە دەستی قەسد، خۆی و گوێگری خۆی، لە کولتوور و جوانییناسیی کۆن و دوورەشاردا دەیڵێتەوە، کەم نین! خۆتان دەتوانن بیخوێننەوە، یان سەیری ڤیدیۆکانی بکەن! ئەمە، ئەگەر شێرکۆ بەڕاستیشی بێ، نۆستاڵژییەکی ڕێگر و بەرەوپاشە و دەرگای هەست دادەخا لەسەر جوانیی شاریی و مۆدێڕنتر! لە گەلێک شوێن لە شیعرەکانیدا، تاسەی دنیایەکی ڕابوردوو زاڵە کە ڕێگا لە شێرکۆ دەگرێ جوانیی مودێڕن ببینێ!\nئەو، وەک عبداڵڵە گۆران ناڕوانێتە شیعر و هەڵبەست و هونەر. گۆران، وەک لەو باسەی “هانا”شدا هاتووە، لە جادەکانی سلێمانییەوە هەتا بەغدا و مۆسکۆ و هەتا هەڵبەستی بەتام وچێژی زمانەکانیتر، جوانییناسییەکی نوێ دەنێتە نێو هەست و هۆشی خوێنەرو بەخێری دێنێ بۆ ئەدەبی کوردیی! شێرکۆ، لەو شاعیرە بەرچاوتەنگانەیە کە لەم دەستکەوتەی گۆران پاشگەز بووەتەوە.\nئەگەر پێویست بێ، دێمەوە سەر جوانییناسیی لە شێرکۆدا؛ با ئێستا سەرێک لە بابەتی ئازادیی، لە شیعری شێرکۆدا هەڵبێنینەوە:\nباسی ئازادییش، لە شیعرەکانی شێرکۆدا، وەک خۆی دەڵیی: ئەسپێکی شەکەتی ژێر بارە فیشەکە! شێرکۆ، کە ئاژیتاتورێکی ڕق ئەستووری بورژوازیی ناسیونالیسته، لەسەردەمە ئاخرەکانێدا، پێدەزانێ کە ئەم “نیشتیمانە”و ئەم ناسیۆنالیسمە گەندەڵە، یەکجار بێ ئابڕووە! ئەمجار، شێرکۆ، دێ و “کچێک” دەکاتە “نیشتیمان”! ئەوەی لەم “نیشتمان”ە تازەیەدا نەگۆڕدراوە، چەواشەکردنی خوێنەر و گوێگرە که رێگا نەباتە سەر بەرژەوەندیی و قازانجی خۆی و شوێنی ئەم یا ئەو لەشکری سەرمایه بکەوێ!\nباسی ئاوا، هەر وەک، لە ساڵی ٢٠١٣ دا و پاش مەرگی شێرکۆ، نەبڕایەوە؛ بەتەمانیم بەم نووسراوەیەش ببڕێتەوە. تا بورژوازیی ناسیونالیست هەیە، تا باڵی چەپی ئەو بۆرژوازییە دەیەوێ سیمایەکی “دڵ پەمەییی” لە بۆرژوازیی بە دەستەوە بدا (وەک شێرکۆ، قاسملووی پێ وەصف دەکا) پێویست دەکا، دیسانیش و دیسانیش، ڕابین و ئاوپژێنی ئەو تەپوتۆزە بکەین کە ئەم بانگەوازکارانەی بۆرژوازیی دەیکەن بە چاوی خەڵکدا. لەبەر ئەوە، لێم ڕوونە ئەم باسە، لەم قۆناغەدا، تەواو نابێ!\nشێرکۆ، هێندە زۆری نووسیوە و وەک خۆی دەڵێ هێندە “قیژەدرێژە” کە لێکۆڵینەوەی بەرپرسانەی کارەکانی، کاتێکی زۆری پێویستە؛ لەبارێکیشەوە، هێندە گیرگەی ڕەخنەهەڵگر لە کارەکانیدا زۆرن کە نازانی لە کوێوە دەستی بۆ بەری.\nبا لە وەسیەتنامەکەیەوە دەست پێبکەین: “خێراکە مردن خەریکە بگات”:\nبەڕاست، یەکسان بوون\nقەرەبووی ئەو هەموو غەدرە\nکە پیاو لێی کردووی؟”\nئەمڕۆ، دواکەوتووترین فیمینیستیش، ئاوا خۆی نادا بەدەستەوە! فیمینیستی زیرەک، مەبەستی سەرمایەدارانەی خۆی (کە نابەرابەریی ژن لە کۆمەڵگادا بنێتە مل پیاو و پاکانە بۆ نیزامی سەرمایەداریی بکا) دەشارێتەوە! بەڵام شێرکۆ کە یەکێک لە قسەکانی ئەوەیە کە “خوێندنی باڵای نەخوێندوە”، ئاوا بەڕاشکاویی خۆی بەدەستەوە دەدا و تاوانێ غەدری کۆمەڵایەتیی لەژن، بێ بێنە وبەرە، دەنێتە مل نیوەی نێرینەی کۆمەڵگا. وەک بڵێی، ئەم نالەبارییە کۆمەڵایەتییە، کۆمەڵایەتیی نییە! بەڵکوو سروشتییەو هی ڕگەزە! هەر بەو بۆنەشەوە، چارەشی نییە؛ چونکو پیاو هەتاهەتایە نێرە و نابێ بە مێ. دەی ئەم ستەمەش کە هی نێرینەبوونی پیاوە، هەتاهەتایە دەمێنێ! مەگەر هەموو پیاوان بنێرین بۆ جەهەننەم! وەک بڵێی، بێگاریی کردنی ژن لە نێوماڵدا و منداڵداریی بێحەقدەست، هیچ لە قازانجی سەرمایەداریی نییە و سەدوپەنجا ساڵ خەباتی کۆمەڵانی ژن و پیاوی کۆمۆنیست، هیچ ئامۆژگارییەکی بۆ شێرکۆ تێدا نەبووە! ئەوە “خۆێندنی باڵا”ی پێویست نییە کە شێرکۆ بزانێ کە ئەم کێشەیە کۆمەڵایەتییە؛ کە ژن لەکۆمەڵدا دەبێ بە “ژن “و بە دەستەندەخوار! پیاویش، لەکۆمەڵدا، دەبێتە “پیاو” و بە پیاوسالاریی، زوڵم لە خۆیشی و لە ژنیش دەکا! هەر لەکۆمەڵگاشدا و بە چارەسەریی کۆمەڵایەتی، کیشەکە چارە دەکرێ! بێجگە لەوە، هەزاران “دایەخانم”ی خەتەنەکەر و “حاجیژن”ی حیجاب لەسەر، دەلیلی ڕۆشنترن بۆ ئەوەی کە ئەم کێشەیە، کۆمەڵایەتییەو ژنی هاوڕەگەزیش، دەتوانێ پیاوسالار بێ و ژنی پیاوسالاریش کەم نین! ئەمە کێشەیەکە لە نێوان ژن و پیاوی پیاوسالار، لەلایەکەوە و ژن و پیاوی ئازادیخواز لە لایەکی ترەوە! بەڵام ئەم حەقیقەتە، لە شیعری شێرکۆدا بزرە! من کە شێرکۆم، لە هەشتاکانەوە، کاتێک ئامەشۆی ڕادیۆ-کۆمەڵەی دەکرد، لە نزیکەوە ناسیوە، دەزانم کە شێرکۆ، ئەم حەقیقەتانەی لە کۆمەڵە بیستووە کە پیاوسالاریی، خۆی، ڕۆژی ئەمڕۆ، بەسەرمایەدارییەوە بەندە؛ سەرمایەدارییەک کە هەرچی کۆنەپەرستیی دێرینەی کۆمەڵگایە، دەیدا بە گژی خەڵکی ئازادیخوازدا! بۆیە دەڵێم، شێرکۆ، ناتوانێ بەوە پاکانە بکا کە “خوێندنی باڵا”ی نەخوێندوە! بەڵام شێرکۆ، وادیارە، حەقی بەسەر ئەمانەوە نییەو بەدەستی قەسد، عەوامانەترین خورافەی بۆرژوازی لە چەند دێڕدا، کە لە شیعریش ناچێ، دەرخواردی خوێنەری خۆی دەدا.\nئەگەر مەجال هەبێ، دێینەوە سەر ئەم وەسیەتنامەیەش کە زیاتر ئەم باسانە ڕوون بکەینەوە؛ بەڵام هەر لەوێدا نییە و هەر ئەوجارەش نییە کە شێرکۆ، پیاو دەکا بە چەقۆی تیرۆری ژن:\n“ئایش، لە خۆڕا و بە بێ هۆ، نازریکێنێ؛\nئەوە ژنێکی ترساوی قژژاکاوی رۆژهەڵاتە و\nپیاوێک -لەشێوەی چەقۆدا-\nدوای کەوتووە و ڕاوی ئەنێ…”\nهەر ئەمەش نییە؛ شێرکۆ، هەرکات دێتە سەر باسی ستەم لە ژن، هەر برایە و هەر باوکە و هەر مێردە کە زوڵم لە ژن دەکەن. کاتێک زەخت و زۆرەکە بە دەستی پیاو دەقەومێ، شێرکۆ لە هەڵلای دەدا و هەموو پیاوسالاریی دەنێتە ئەستۆی پیاو! بەڵام کاتێک دایەخانمی خەتەنەکەر، بە چەقۆوە، دەنیشێتە ملی کچانی بەستەزمان کە سەقەتیان بکا، شێرکۆ بێدەنگە! کاتێک حاجیژنی حیجاب لەسەر، تریاکی ئایین دەکاتە مێشکی ژنانەوە، شێرکۆ دیار نییە! ئینسان، بیری ئەوە ئەکەوێتەوە کە زەمانی زوو، دەیانگوت: ئەوە نییە خۆر، لەوێوە هەڵدێ و لەوێوە دائەچێ؟! دەی دیارە، خۆر بەدەوری ئەرزا ئەگەڕێ! شێرکۆ، بەهیچ جۆرێک عەوام نییە کە ئەم حەقیقەتانەی، لە هیچ کوێ نەبیستبێ. هیچ نەبێ، کاتی هاتوچووی لای کۆمەڵە، لە هەشتاکاندا، بە تیکرار، لە ئێمەی بیستووە! دەی، ئایا دەیەوێ، بە دەستی قەسد، بەرهەڵستی ئەم حەقیقەتانە بێیەوە؟؟\nتەلەڤزیۆنی دەنگی ئەمەریکا، لە پرۆگرامێکی فارسیی بەناوی، “دوالاپەڕە”دا، بڕگەیەک لە دیکلەمەیەکی شێرکۆ نیشان ئەداو پێی دەڵێ “دیالکتیک”؛ لەو بڕگەدا شێرکۆ دەڵێ:\nنەفرەتی خۆکوژیم هاتەوە نێو خوێن و\nهاتەوە کاولاشی ماڵەکەم\nئەم دەستم ، ئەو دەستم ئەکوژێ و\nئەو دەستم سەری خۆم ئەدزێ و\nئەم دەستم دەمی خۆم ئەدوورێ و\nهەرمن خۆم چەقۆم و هەر خۆیشم تەرمەکەم\nهەمدیسان من هەر خۆم سێدارە و\nهەر خۆیشم لاشەکەم\n…. پێکەوە گۆڕم و گۆڕهەڵکەن”\nتەلەڤزیۆنی ئەمەریکا، زۆر ئەم “دیالکتیک”ەی شێرکۆ، بەرز دەنرخێنێ و لەدرێژەشدا، دیکلەمەیەکی شاملوو دادەنێ کە وەرگێڕاوی فارسیی شیعرێکی شێرکۆیە و تیایا دەڵێ: ئازادیی، ڕۆح و مەعنای هەموو شیعرەکانییە! بڵێین چی، ئەگەر شاملوو کوردیی نازانێ و وەک ئێمە زامداری تیروشیری بۆرژوازیی کورد نییە و ئاوا بە شێرکۆدا هەڵدەڵێ! ئەوە هەر شاملوو نییە کە ئەم هەڵەیە دەکا؛ بەرەیەک لە بۆرژوازی “چەپ” لە دەرەوەی کوردستان ئەو هەڵەیە دەکەن و دەرخواردی خەڵکیشی دەدەن. سەرەکوەزیری سۆسیال دیموکراتی سوید، خەڵات بە شێرکۆ دەبەخشێ و شارداری فلۆرانسی ئیتالیا، شانازیی هاوشاریی فلۆرانس! ئەمانە، سەرکردەی بۆرژوازین و سەیرنییە ئەگەر کاری ئێمە دژوارتر بکەنەوە! وەک خەڵاتی ئاشتیی نۆبل کە بە ئۆباما دەدرێ و بە شیرین عیبادیی و بە ئیسلامە سیاسییە “مۆدیڕن”ەکەی دەدرێ! ئێمەش ئەبێ پەهبادەکان و دراونەکانی ئۆباما، نیشانی خەڵک بدەین و هاواری ئەو هەزاران بێتاوانە بین کە بەو بۆمبانە سووتاون؛ دەبێ ڕیشی نهێنیی شیرین عیبادیی، نیشانی عالەم بدەین و ئەو هەموو خەنجەر و زیندانانەی لە ژێر داوێنی ئانگ سان سووچی و شیرین عیبادییدا شاراونەتەوە، لەهەڵڵا دەین؛ نە؛ نابێ سامی ئەم خەڵاتانە بمانگرێ! دەنا، ئەگەر ئازادیی ڕۆح و مەعنای شیعری شێرکۆیە، ئەی نەفرەت لە عەرەب و لە عەجەم چ جێگایەکی هەیە؟؟ ئەگەر نەفرەت لە شیعرەکانی شێرکۆ دەرهاوێژین چەند وەرزی دەمرێ؟؟\nنموونەیەک لەو ئازادیییە کە بە قسەی خۆی، کوولەکەی ڕۆحی شیعرەکانی شێرکۆیە، هەڵگوتنیە بە”قاسملوو”دا:\nقاسملووی سکرتێری حیزبی سەرمایەداریی لە کوردستان، دەکاتە نووسەرێک کە خەریکی “هەڵکۆڵینی مێژوویەکی ناو بەردەڵان” بووە! وادیارە مەبەستی شێرکۆ، کتێبەکەی “کورد و کوردستان”ی قاسملوو بێ؟ ئەو کتێبەی بوو بە بنەمای فیکریی بۆ حیزبی دیموکراتەکەی کە چینی کرێکار لە کوردستان، بە نەبوو دادەنێ؟؟ ئەی بۆچی خۆی و حیزبەکەی، عەشایەر و بۆرژوازیی سازمان دەدەن لەدژی هەر ئەو چینی کرێکارە، لە شار و لە دێ؟؟ بێگومان “خوێندینی باڵا”ی پێویست نییە کە شێرکۆ بزانێ چلۆن حیزبەکەی قاسملوو، سەرەتای دامەرزانی جمهوری ئیسلامیی لە کوردستان، چلۆن چەکدارانە، دەچووە سەر زەوی و زاری جووتیارانی هەژار و موڵک و ماشی سەرمایەدارانی دێی دەپاراست! چلۆن لە ڕوویان هەڵدێ باسی ئازادییەکەیان بکەن کاتێک عالەم لەبیری ماوە کە چلۆن دەستیان چوو بە خوێنی سولەیمانی موحەمەدیی، کرێکاری هەڵسوڕاوی کوورەی ئاجۆردا و چلۆن چەکدارانی قاسملووی “دڵ پەمەیی” چوونەسەر مەقەڕی سازمانە چەپەکان لە بۆکان و … و چلۆن ساڵەهای ساڵ شەڕیان فرۆشت بە کۆمەلە و سەدان کچ و کوڕی شۆڕشگێڕ و کۆمۆنیستیان، بێبەزەییانە کوشت! کەچی شێرکۆ دەڵێ:\n“ئەو عاشقی ئازادیی بوو…\nلە ڕۆژهەڵاتی ڕقا\nکە هێشتا تیغەکان خوێنیان لێ ئەچۆڕا\nلێبوردن؟؟ لەکێ؟ لە خومەینی کە قاسملوو، پێشتر، “لەببەیک”ی بۆ ناردبوو؟ کەخۆی، لە حەنای ئەوا، هێند بچووک و بێبایەخ کردبوو؟؟ لێبوردنێک کە جوابەکەی لە ئۆتێلەکەی ڤیەن، بە گوللەی گەرم درایەوە؟! یان ڕنگە، مەبەستی کۆمەڵەی ئەوکات بووبێ، کاتێک دەڵێ “تیغەکان خوێنیان لێ ئەچۆڕا”؟ ئەگەر وابێ کەتمانە! کەتمانێکی ئەنقەسد؟؟ ئاخر، ناکرێ شێرکۆ بێخەبەر بووبی لە دەور و دەسەڵاتی قاسملوو، لەو شەڕە پڕغەدرەی حیزبەکەیدا، لە دژی کۆمەڵە و لە دژی سازمانە چەپەکان! ئەمە “خوێندەواریی باڵا”ی ناوێ؛ بەتایبەت کە شێرکۆ ئەو هەمووە بەئاگایە لە کێشەکانی کوردستان و ئەوەی پێی دەڵێ “براکوژیی” هەمیشە دووپات دەکاتەوە و بێوچان دەڵێ:\nشێرکۆ ئەزانێ کە قاسملوو، “لە ڕۆژهەڵاتی ڕقا”، فەرماندەی شەڕێکی پڕتاوان و ڕقاویی و چەنای چەند سالە بووە لە دژی کۆمەڵە و هەتا مەرگیش، نەک هەر نەیگوت “لێبوردن”، تەنانەت جوابێکیشی بە پێشنیاری چەند جارەی ئاگربەسی کۆمەڵە نەدەدایەوە، تاوەکوو، پاش ئەوەی حیزبی دیمۆکرات، هیندە کز ببوو کە نەیدەتوانی شەڕەکە درێژە بدا، ئاخریی، کۆمەڵە، ئاگربەسی یەکلایەنەی ڕاگەیاند و شەڕەکەی تەواو کرد! “خوێندنی باڵا”ی پێویست نییە کە شێرکۆ بزانێ، قاسملوو، هەرلە سەرەتای دەسەڵاتی خومەینیدا. پەیامی “لەببەیک” بۆ “ئیمام خومەینیی”یەکەی دەنێرێ و سەرەنجامیش گیانی دەنێتە پێناوی ئەو خۆشباوەڕییە کە بتوانێ، لەگەل ئەوەی شێرکۆ پێی دەڵێ: “کۆماری سێدارەی ئیسلامیی”، یەک بکەوێ! ئایا شێرکۆ و قاسملوو، بەمە دەڵین ئازادیی و عاشقی ئەمەن؟؟\nبەڵام شێرکۆ، بە قاسملوویەوە، سەرەڕای هەموو “هەڵکۆڵینی مێژوویەکی ناو بەردەڵان”، سەرلێشێواون بە ناسیونالیسمێکی نەزۆک و بە بەرژەوەندیی سەرمایە! قاسملوو، وا سەری لێشێوا کە کەوتە داوی ئۆتێلەکەی “ڤیەن”. بەڵام شێرکۆ، ئەمە ناڵێ؛ بەڵکوو سەر لە گوێگریش دەشێوینێ و نێوی دەنێ کراوەیی و خەباتی سپی:\nوتی کرانەوە و هەمەڕەنگیی و ڕێگای گۆڕران\nقاسملوو؛ هزرێک لە ئاوێنەی بەر هەتاو؛\nئەو ئاوێنەیەش لە خۆشەویستیی خەڵکیی\nئەو خۆشەویستییەش لە پەیکی ئازادیی و\nئازادیش لە جەستەی شەهیدان؛\nپیاوێک، لە پەنجەرەی گۆڵ هەنار…\nویستگەیەک بۆ خەباتی سپی،…\nهەوڵێک بۆ گرتنەوەی لووزەوی خوێن،…\nلەم بەرەوە گمەگم ولەوبەرەوە چەند چەقۆیەک…\nتکایە گوێ لەو شیعرە، یان وەک خۆی دەڵێ ئەو “قیژەدرێژە”ی شێرکۆ بگرن\nچونکا مەجال نییە هەمووی بهێنینە ناو ئەم نووسراوەیە. ئێوە یارمەتییمان بدەن کە چلۆن ئەتوانین ئەم چاوپۆشیییە دەست-قەسدە، بە شێرکۆ ببەخشین!؟\nئەمە، بنێنە پاڵ ئەوهەموو کڕووزانەوانەی شێرکۆ دەیکا بۆ “براکوژیی”! چلۆن ئەتوانێ ئەم کەتمانە بکا و قاسملوو بکا بە ئاوێنە و بیکا بە عاشقی ئازادیی و داوێنی بشواتەوە، لە کوشتنی بێبەزەیانەی ڕۆڵەکانی ئێمە؟؟ لە کوشتنی سولەیمان محمدیی، تەلێ هەورامی، بەیان و سەدان پێشمەرگەی کۆمەڵە کە بێبەزەییانە، کوژران؟!\nشێرکۆ خۆی، یەکێک لەو پێشمەرگانە، بەیان، ئەلاوێنێتە و لەوێشدا هەر ئەو بالۆرەی “براکوژیی”یە لێدەدا و دەڵێ:\nبەیان… بەیان … بەیان…\nدەستەکەی تری خۆم کوشتی\nهەر قەڵەمەکەی خۆم بوو کۆشتی\nڕووبارەکەی خۆم خنکاندی\nبرووسکەی خۆم سەری بڕی\nبەیان… بەیان …\nئەیەوێ بۆ کوێمان بەرێ، شێرکۆ؟! ئەیەوێ بڵێ بکوژی بەیان و بەیان، دوو بەشی یەک پەیکەرن؟؟ دەڵێ حیزبی ستەم و سەرمایەو ئاواتەکانی بەیان، یەک بەرژەوەندیین؟! بەیان و هاوڕێیانی بەیان، هەر ئەوانەن کە ئەویان کوشت؟! ئەمەیە ئەو ئازادیی یە کە شێرکۆ، بە ڕۆحیانەتی شیعری خۆی دادەنێ؟؟ یان ئەمە سەرلێشێواندنە؟؟ دوژمن بە دوست دانانە؟؟ چەواشەکارییە؟؟ یان هەر حەقیقەتی ئازادیی بۆرژواییە؟؟ ناسیۆنالیسمێکە کە دەڵێ، تۆ، خۆشت بکوژی و ببڕی هەر مارەکراوی “نیشتیمان”ێکی کە ئەگەر بشت کوژێ، هەر تۆ هی ئەوی و چارەت نییە! ئەم ناسیونالیسمە بەڵام، دەمێکە، لە مەرگەساتی خۆیدایە و مردووە و کاریگەریی نەماوە؛! ئەمە حەقیقەتێکە کە شێرکۆش، شاهیدیی لەسەر دەدا! لە یەیکێک لە “قیژە درێژ”ەکانیدا: “ئێستا کچێک نیشتیمانمە”، بەدوور و درێژیی، شاهیدیی دەدا کە پاش ئەوهەموو دزیی و چەتەییە کە بۆرژوازیی کورد کردوویە؛ پاش ئەوەی مەتر و ژمارە بەش ناکا زەوییە دزراوەکانیان مەتر کەن؛ پاش ئەوەی … ئیتر، ئەم “نیشتیمان”ەی چەتەکان، پیر و زورهانەو تەنانەت مردووە! شێرکۆ، بەڵێ، ئەوەندە وشیارە کە هەستی بەم حەقیقەتە کردووە؛ بەڵام وشیارییەکەی هێندە بڕناکا کە لەم خودا مردووە، گەڕێ و ڕووبکاتە ئازادیی مۆدێڕنی ئەمڕۆ؛ ڕوو بکاتە سۆسیالیسم! بۆیە هەر ئەو زەهری ئاشتی گورگ و مەڕە، لەگەل خۆی هەڵ ئەگرێ و بەشێوەی خۆی، دەی ئاڵێنێ لە هەندێک خەیاڵی ئاڵۆزەوە و هەندێک گوێی سەرلێشێواو، کە ئەوانیش، لە ناسیونالیسمی مردوو ناهومێدن، لە نێوەڕێی ناوشیاریی و وشیارییدا، دەقۆزێتەوە و دیسانەوە ، هەر بەشێوەی پیاوسالاریی کۆن، نیشتیمان و ژن لێک هەڵدەپێکێ و ئەمجارە، دەیکاتە کچێکی جوان و دەڵێ: مەڕۆن بۆ لای تر! ئەگەر تائێستا نیشتیمان، دایک بووە، ئەو دایکە مردووە! بەڵام، لێرە بەدواوە، نیشتیمان، کچێکە و نێوی “ڕۆزانا”یە بەڵام هەر بەو پەیامە سەرلێشێوێنەوە کە دز و دزیی لێکراو برادەرن؛ کە سەرمایەداریی دۆستی ستەملێکراوانە، نەک ستەمگەرەکە؛ ئەگەر دەشمان کوژێ:\n“هەر من خۆم چەقۆم و هەر خۆیشم تەرمەکەم”!!\nتا ئێرە، بەهیوام هێلە سەرەکیییەکانی باسەکەم بەدەستەوە دابێ. بەڵام دەشزانم؛ لە کارەکانی شێرکۆدا، هێشتا گەلێک گیرگە ماون کە دەتوانن مایەی ڕوونکردنەوەی زیاتربن. لە باسی جوانییناسیی و زیندووکردنەوەی جوانییناسیی مۆدێڕنی گۆرانەوە کە پێشێلی دواکەوتوویی ناسیونالیسم بووە، هەتا باسی ئازادیی کە بەستەزمانانە، پێشێلی بانگەوازخوازانی بۆرژوازیی دەبێ! نەک هەر ئەمانە؛ بەرەو پێشتر بردنی پێشڕوەییەکانی گۆران، یان هەر هێنانەدی باسی تازەتر … ئەمانە هەمووی و گەلێک باسی تازەتریش، دەتوانن لە بەرژوەنددا بن؛ بەرژەوەندێک کە خوێنەران دەتوانن بەشدارییەکی باشی تێدا بکەن!\nرۆل و دۆخی پیاو لە کولتووری شەڕەف- و نامووسخوازیدا\nکاروان و کۆتەرە\nبینینی بەختیار عەلی وەک خۆی\n© Copyright 2022, Hana | Hana.se


نێچیرڤان بارزانی: ده‌بێ خوێندنى باڵا له‌گه‌ڵ پێويستييه‌كانى كوردستان بگونجێنين - President of the Kurdistan Region of Iraq\nنێچیرڤان بارزانی: ده‌بێ خوێندنى باڵا له‌گه‌ڵ پێويستييه‌كانى كوردستان بگونجێنين\nئێواره‌ی ئه‌مڕۆ هه‌ینی 27/9/2019 به ئاماده‌بوونی به‌ڕێز نێچیرڤان بارزانی سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان، مامۆستا و قوتابی و كه‌سوكاری قوتابیان، له شاری هه‌ولێر ڕێوڕه‌سمی دیداری ده‌رچووانی زانكۆی كوردستان ـ هه‌ولێر به‌ڕێوه‌چوو.\nله ڕێوڕه‌سمه‌كه‌دا به‌ڕێز سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان وته‌یه‌كی پێشكه‌ش كرد، ئه‌مه ده‌قی وته‌كه‌یه‌تی:\nخۆشحاڵم كە ئەم ئێوارەیە لەگەڵ ئێوەی بەڕێزدا، بەشداریی ئەم ڕێوڕەسمە دەكەم. هەموو لایەكتان بەخێربێن. بەخێرهاتنێكی تایبەتی ئەوانە دەكەم كە ڕێگەیەكی دووریان بڕیوە و بەتایبەتی بۆ ئەم ڕێوڕەسمە لە دەرەوەی وڵات گەڕاونەتەوە، به خێر بێن.\nئەوەی زۆر مایەی خۆشحاڵییە، ئەوەیە كە ئەمڕۆ بەرهەمی (13) ساڵی پرۆسەی زانستیی زانكۆی كوردستان ـ هەولێر لێرە دەبینین. كە پرسیارم كرد بۆچی ئەم ڕێوڕەسمە خراوەتە ڕۆژی هەینی، كە ڕۆژی پشووە؟!\nبە وەڵامەكە زۆر خۆشحاڵ بووم كە گوتیان: ڕۆژانی دەوام هەندێ لە ئێوەی بەڕێز لە هەموو پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان ناكرێت شوێنی كارەكەتان جێ بهێڵن، بۆ ئەوەی ئیشی كارگەیەك، كۆمپانیایەك، یان ئۆفیسێكی بەڕێوەبردن لەو شوینه‌ی كه كاری لێ ده‌كه‌ن، نەوەستێت!\nكەواتە ئێوەی بەڕێز، ئەم گەنجە سەركەوتووانە، بە تەواوی بەرهەمی بەدیهاتووی ئەو ڕوانگەیەن كە زانكۆی كوردستان ـ هەولێری لەسەر دامەزراوە، ئەویش پێگەیاندنی كادیری كلیلی و لێهاتوو و بەتوانایە بۆ بازاڕی كار، بۆ داهێنان و بەڕێوەبردن و خزمەتكردنی وڵات بە باشترین شێوە.\nمایەی شانازییە بەپێی ئامارەكان كه ئه‌مڕۆ پیشان دران، لە سەدا نەوەد و نۆی ئێوەی دەچووانی زانكۆی كوردستان ـ هەولێر لە بواری زۆر گرنگی وەك كەرتەكانی: وزە، نەوت و گاز، دیپلۆماسی، پەیوەندییەكان و ڕاگەیاندن، لە هەردوو كەرتی تایبەت و گشتیدا كارتان دەستكەوتووە، یان خۆتان كاری خۆتان بنیات ناوە و هەر خۆشتان بە شێوەیەكی زۆر باش بەڕێوەی دەبەن و دەرفەتی كارتان بۆ خەڵكی دیكە و بۆ هەندێ لە هاوپۆل و هاوكارەكانیشتان دابین كردووە.\nبە ڕاستی بەڕێوەبەرانی ئەو زانكۆیە شایانی دەستخۆشییەكی زۆرن، چونكە زانكۆی كوردستان ـ هەولێر هەرگیز نەیویستووە تەنیا هەڵگرانی بڕوانامە دەربچوێنێت كە نەتوانن كار بدۆزنەوە، یان تەنیا چاویان لەوە بێت حكوومەت كاریان پێبدات و وەك فەرمانبەر دابمەزرێن! بەڵكوو هەمیشە ئامانجی ئەوە بووە، گەنجی زیرەك و بەتوانا و شارەزای كار ئامادە بكات. بە خۆشحاڵییەوە ئەوەی ئێستا دەیبینین، بەدیهاتنی ئەو ئامانجەیە، هیوادارم هەر بەو شێوەیەش بەردەوام بێت.\nزانكۆ دەبێ قوتابییەك دەربچوێنیت كە بازاڕ و كار، چاوەڕێی بن و پێویستییان پێ بێت، نەك خۆی بۆ كار بگەڕێت و نەیدۆزێتەوە. وەك پێشتریش گوتوومانە: پەروەردە و خوێندنی باڵا، كلیلی هەموو سەركەوتن و پێشكەوتنێكن له هه‌ر وڵاتێك، دەبێ خوێندنی باڵا لەگەڵ پێداویستییەكانمان و لەگەڵ بازاڕی كار بگونجێنین.\nهەست بە شانازییەكی گەورە دەكەین كە دەبینین زانكۆی كوردستان لە ماوەی (13) ساڵی ڕابردوودا دەستەبژێرێكی گەنجی لە كوردستان دروست كردووە كە ئەمڕۆ كاریگەرییەكی بەرچاویان لە كۆمەڵگەی كوردستاندا هەیە. مایەی شانازییە كە دەرچووانی ئەو زانكۆیە دەبینین گەنجانی شارەزای كارن، زمانزانن، هزركراوەن، داهێنەر و له سه‌رووی هه‌مووشیانه‌وه نیشتیمانپەروەرن ده‌یانه‌وێ خزمه‌تی وڵاته‌كه‌یان بكه‌ن.\nهەر لێرەدا دەمەوێ دەستخۆشی لەو دەرچووانەی زانكۆی كوردستان ـ هەولێر بكەم كە دوای دەرچوونیان لە زانكۆ، هێشتا لە خوێندنی باڵا بەردەوامن و لە باشترین زانكۆكانی جیهان لەو بوارانەدا دەخوێنن كە بۆ هەرێمی كوردستان زۆر پێویستن. هیوای سەركەوتنیان بۆ دەخوازم. پێیان دەڵێین: كوردستان چاوەڕێی سەركەوتنی گەورەتری ئێوە و گەڕانەوەتانە. چاوی لە شارەزایی و پسپۆڕیتانە بۆ خزمەت و بەشداریكردن لە پێشخستنی زیاتری وڵات و كۆمەڵگەكه‌مان.\nهەموو ئامارەكان و چیرۆكی سەركەوتنی ئەو زانكۆیە، ئەوەمان پێدەڵێن كە دەبێ زانكۆی كوردستان ـ هەولێر وەك پێویستییەك بۆ پێگەیاندنی كەسانی بەتوانا و پێشەنگ لە زۆر بواری كار و بەڕێوەبردندا، بەردەوام بێت و زیاتر پێشبكەوێت. باوەڕم بە سەرۆكایەتی و مامۆستایان و قوتابیانی ئەو زانكۆیە هەیە كە دەتوانن زانكۆكەیان زیاتر پێشبخەن، ئێمەش بە هەموو توانایەكمانەوە هاوكار دەبین بۆ زانكۆی كوردستان ـ هەولێر و هەموو زانكۆكانی كوردستان.\nسوپاسی زانكۆی كوردستان ـ هەولێر دەكەم كە دەرفەتی خوێندنی بە قوتابیان و خوێندكارانی هەموو ناوچە و بەشەكانی كوردستان و پارێزگاكانی عێراق و هەموو پێكهاتە ئایینی و نەتەوەییەكانی كوردستان داوە و لە (13) ساڵی تەمەنیدا زیاتر لە (1200) خوێندكاری لە چەندین بەشی جیای بوارەكانی ئەندازیاری، زانستی كۆمەڵایەتی، دەرمانسازی، كار و بەڕێوەبردنی كاردا پێگه‌یاندووه و لەم زانكۆیە دەرچوون و كاری باشیان دەستكەوتووە. دەرچووانی زانكۆی كوردستان، سەركەوتووانە جێپەنجەیان بە شوێنی كارەكانیانەوە دیارە. سوپاس كە هاوكاریی منداڵی شەهیدان و قوتابیانی زیرەكی كەمدەرات كراوە بۆ ئەوەی دەرفەتیان هەبێت لەم زانكۆیە بخوێنن.\nكۆكردنەوەی زۆربەی زۆری دەرچووانی زانكۆی كوردستان ـ هەولێر كە ئەمە بۆ جاری یەكەمە دەكرێت، بیرۆكە و كارێكی نموونەییی تا بڵێی باشە. دەستخۆشی لەو بیرۆكەیە و لە ڕێكخەرانی ئه‌م ڕێوڕه‌سمه دەكەم. دەبێ ئەو كۆبوونەوەیە بكرێتە دەرفەتێك بۆ دروستكردنی تۆڕی پەیوەندیی نێوان دەرچووانی ئەو زانكۆیە لەگەڵ یەكتر و بەهێزكردنەوەی پەیوەندیی دەرچووانیش لەگەڵ زانكۆی كوردستان ـ هەولێردا.\nمرۆڤایەتی بە كاری هاوبەش و تێكەڵاوی، گەشەی كردووە، ئێوەش دەتوانن وەك زانكۆی كوردستان ـ هەولێر کۆمەڵێکى زانستی و پێشكەوتوو لە ڕێگەی ئەو پەیوەندییە بەردەوامەی نێوانتانەوە دروست بكەن.\nئەم كۆبوونەوەیە گرنگە بۆ پێزانین و ڕێزگرتنی دوولایەنەی دەرچووان بۆ زانكۆ و زانكۆ بۆ دەرچووان. ساتێكە بۆ پێزانین. بۆ ڕێزگرتن و پێزانینی ئەوەی كە زانكۆ بە دەرچووانی بەخشیوە و دەرچووانیش بە كۆمەڵگە و وڵاتیان بەخشیوە. بێگومان كار و كاریگەریی دەرچووانی زانكۆ لە شوێنی كار و كۆمەڵگەدا، مایەی شانازییەكی گەورەیە بۆ زانكۆی كوردستان ـ هەولێر.\nئێوە كە لەم زانكۆیە دەرچوون و ئەمڕۆ بوونەتە بڕبڕەی پشتی ئەو دامەزراوانەی كاریان تێدا دەكەن، كەسی لێهاتووی تایبەتن. سەركەوتنی ئێوە لە خوێندن و لە كاردا، ئیلهامبەخش و هاندەری نەوەی دوای خۆتانە بۆ خۆماندووكردن و شەونخوونی لەپێناو سەركەوتنی گەورەتردا. پیرۆزبایی و دەستخۆشیتان لێ دەكەم، هیوادارم نموونەتان هەر زۆر بێت له وڵاته‌كه‌مان.\nبە ڕاستی خۆشحاڵم كە لێرە پێشەنگ و سەرمەشقی نەوەیەكی ژیر و زیرەك و لێهاتووی كوردستان دەبینم. هەبوونی ئێوەی خۆشەویست و ئەو پێگە و پۆست و كارەی پێی گەیشتوون، ئەو ئەرك و خزمەتەی هەر یەكێكتان لە بوارێكدا دەیكات، بەڵگەیەكی دیاری ڕاستی و دروستی و سەركەوتنی ئەو ڕوانگەیەیە كە زانكۆی كوردستان ـ هەولێری لەسەر دامەزراوە و بوونەتە مایەی شانازیی ئه‌مڕۆ.\nدڵنیام ئێوە و گەنجانی پێگەیشتووی وەك ئێوە دەبنە داینەمۆی سەركەوتن و پێشكەوتنی زۆر گەورە بۆ گەلی كوردستان لە هەموو بوارەكاندا. ئێوە بەرهەمهێنان و بەڕێوەبردن لە وڵاتەكەماندا بێگومان پێشدەخەن، لەبەر ئەوەش دڵنیام له‌وه‌ی كه ئێوە مایەی شانازین بۆ خۆتان و بۆ وڵاته‌كه‌تان و بۆ خانەوادەکانتان.\nدووبارە بەخێرهاتنی هەموو لایه‌كتان دەكەم. سوپاس و دەستخۆشی و پێزانین بۆ سەرۆكایەتیی زانكۆی كوردستان ـ هەولێر و هەموو ئەو مامۆستا و ستافە بەڕێزانەی هەر لە ڕۆژی یەكەمەوە تا ئێستا لە زانكۆ كار و خزمەتیان كردووە كه هه‌ندێكیان لێره دانیشتوون، یان ئێستا لە شوێنی دیكە خزمەت دەكەن و نەوەیەكی ژیر و لێهاتووی وەك ئێوە پێده‌گه‌یه‌نن.\nهیوای سەركەوتن و ئێوارەیەكی خۆش بۆ هەمووتان دەخوازم. جارێكی دیكه ده‌مه‌وێ بڵێم كه زۆر خۆشحاڵ بووم به‌شداریم له‌م ڕێوڕه‌سمه‌دا كرد. دوای سێزده ساڵ ئه‌وه‌ی كه بیرم هاته‌وه، ڕێك ئێمه زانكۆی كوردستانمان بۆ ئه‌وه دامه‌زراندبوو ئه‌وانه‌ی له‌م زانكۆیه ده‌رده‌چن بتوانن خزمه‌تی وڵات بكه‌ن و ئه‌م وڵاته پێش بخه‌ن.\nخۆشحاڵم كه ئه‌مڕۆ ده‌بینم دوای سێزده ساڵ گه‌نجانی لێهاتوو پێگه‌یشتوون و دڵنیا بن داهاتوو بۆ ئێوه‌یه و سه‌رۆكایه‌تی و پێشه‌نگی بۆ به‌ره‌وپێشبردنی ئه‌م وڵاته له ئه‌ستۆی ئێوه‌دایه، ئه‌مه ئه‌ركی ئێوه قورس ده‌كات و ئاسان نییه، ئه‌ركی سه‌رشانتان زۆر زیاتر قورس ده‌كات، ئێوه سه‌ركرده‌ى داهاتووی ئه‌م وڵاته‌ن، كوردستان پێویستی به ئێوه هه‌یه، ده‌بێت له‌وه تێبگه‌ن. ئێمه ملله‌تێكین ته‌نها ده‌توانین به فێربوون، به زانست و به‌وه‌ی كه خۆمان ماندوو بكه‌ین، ده‌توانین پێشبكه‌وین، شوێنی جوگرافیای ئێمه وایه، وڵاتی ئێمه وایه، ئێمه ده‌توانین به زانكۆ، به فێربوون، به زانست خۆمان بۆ ئاینده‌یه‌كی گه‌شتر به دڵنیاییه‌وه بۆ وڵاته‌كه‌مان و گه‌له‌كه‌مان ئاماده بكه‌ین و ئێوه‌ش پێشه‌نگ و سه‌ركرده‌ى ئه‌م وڵاته ده‌بن.


خوێنی دەستکرد بۆ هەموو گرووپە خوێنەکان | ڕێکخراوەی زانستی فەرهەنگیی هۆژان\nڕەزبەر ۱۱, ۲۷۱۹ ڕەزبەر ۱۲, ۲۷۱۹ Hojan تەندروستی و زیندەورناسی, زانیاری, هەواڵ و زانیاری 0\nخوێنی دەستکرد بۆ هەموو گرووپە خوێنەکان\nتوێژەرانی ژاپۆنی دەڵێن کە گرووپە خوێنێکی دەستکردیان ساز کردووە کە دەتوانێت بدرێت بە هەموو نەخۆشێک کە خاوەن گرووپی خوێنیی جیاوازن و ٸەمەش بە شێوەیەکی بەرچاو ئەگەری زیندوومانەوەی کەسانێک کە بەسەختی بریندار دەبن زیاد دەکات. ئەم خوێنە دەستکردە لەلایەن تیمێک لە زانایانی کۆلیژی پزیشکیی بەرگریی نەتەوەییەوە ساز کراوە و بە شێوەیەکی کاریگەر لەسەر کەروێشکەکان تاقی کراوەتەوە.\nکەمبوونی بەرچاوی پەڵەکانی خوێن کە ئەرکی وەستاندنی خوێن بەربوونی هەیە و خڕۆکە سوورەکان کە ئۆکسیجن بۆ خانەکانی لەش دەگوازنەوە دەبێتە هۆی مردن.\nپەڕەکانی خوێن ٸەگەر بە شێوەی بەردەوام بجووڵێندرێن تا چوار ڕۆژ بەرگە دەگرن لە کاتێکدا خڕۆکە سوورەکان بۆ ماوەی ٢٠ ڕۆژ لە پلەی گەرمیی نزمدا بەرگە دەگرن.\nبە مەبەستی فریاگوزاری پێویستە چاوەدێری بکرێت لە ژمارەیەکی زۆر پەڵەی خوێن و خڕۆکەی سوور.\nخوێنی دەستکردی ئەم تیمە خاوەن پەڕەکانی خوێن و خڕۆکە سوورەکانە. هەر کامیان لە کیسەگەلێکی لیپۆزۆمی لە پەردەی خانە بەمەبەستی وەستاندنی خوێن بەربوون و ڕاگواستنی ئۆکسیجن ڕادەگیرێن.\nئەم خوێنە دەستکردە لە پلەی گەرمیی ئاساییدا بۆ ماوەی زیاتر لە ساڵێک بەرگە دەگرێت.\nکاتێک خوێنی دەستکرد لەسەر ١٠ کەروێشک تاقی کرایەوە کە بەهۆی لەدەستدانی خوێن ئازارییەکی زۆریان بینیبوو، ٦ لە کەروێشکەکان زیندوو مانەوە و هیچ کاریگەرییەکی نەرێنی وەکوو خوێن گرسان(مەینی خوێن) دەرنەکەوت.\nلە دۆخی فریاگوزاریدا دەبێت جۆری خوێنەکە دیاری بکرێت هەر بۆیە ناکرێت پێش گەیاندنی نەخۆش بۆ نەخۆشخانە خوێن بەو کەسە بدرێت، بەڵام بەم خوێنە دەستکردە دەکرێت پێش گەیاندنی نەخۆش بۆ نەخۆشخانە، خوێنی پێ بدرێت.\nپەڕەی خوێن platelet\nخڕۆکەی سوور red blood cell\nخوێن بەربوون bleeding\nپەردەی خانە cell membrane\nخوێن گرسان(مەینی خوێن) blood clotting\nدۆخی فریاگوزاری emergency


داهاتووی پرسی نەتەوەیی لە ڕۆژھەڵات - قەڵەم\nتاریخ ایجاد در پنج شنبه, 25 ارديبهشت 1399 18:29\nگشتێتیی ئۆپۆزسیۆنی ڕۆژهەڵات لە لاوازترین رەوشی فکری و مادیی مێژووی خۆیدایە. ڕەوشی ئەم هێزانە پڕاوپڕ ئەو قسەی نیچەیە کە ئەڵێ جەنگاوەر بێکار بن بەردەبنە گیانی یەکتر. ئۆپوزسیۆنی ڕۆژهەڵات دەمێ ساڵە بێکارن. ئەم ماوە دوورودرێژە بێکارییە وای لێکردوون لە خۆیان و لە بۆچیێتیی بوون‌بە جەنگاوەر نامۆ ببنەوە.\nزۆرمان بیستووە چەپگەرایی بزووتنەوەی نەتەوەیی کوردی بەلاڕێدا برد. ئێ باشە خۆ ئێستا هێزێکی وا لە کوردستاندا نەماوە تەنانەت لە ئاستی تیۆریکیشدا فڕی بە چەپگەراییەوە بێت، دەی کێشە چییە ئەم بزووتنەوەیە بۆ ناخەنەوە سەر ڕێگە.\nنەخێر کێشە لە چەپگەراییەوە نییە، هەر لە بنەڕەتەوە کورد عەقڵانییەتی پرسی نەتەوەیی لاوازبووە. بەداخەوە عەقڵانییەتی کوردی چ لە ئاستی سەرکردایەتی و چ لە ئاستی کادر و بەدەنەدا عەقڵییەتێکی ساوا، شەرمن و نەخوێندەوارە. با نموونەیەک بھێنمەوە،: کە دێتە سەر حسێبکردنی ژمارەی جەماوەری خەڵکی کورد لە ئێراندا باس و مشتومڕێکی زۆری لێدەکەوێتەوە. لایەنێک دەڵێ ۴ ملوێن، لایەنێکی تر ۶، ئەویتر ۸ و دە و دوانزە... ئەمە لە حاڵێکدایە کە بەگشتی ئەگەر ئاگاداری مێژووی دوو چەمکی بوون (existence) و وشیاری (consciousness) بووایەتن، دەیانزانی کە ئەم حسێبکردنە چەندە هەڵە و بێسوودە.\nبوون، وشیاری دەستنیشان دەکات. تو فەلسەفە و زانستی دنیا بێنە خەرجی بکە و بیسەلمێنە کە خەڵکی کرماشان کوردن ئەگەر ئەو خوی بەکورد نەزانی چی لێدەکەیت؟ بەڵام لە ئەگەری روودانی گۆڕانێکارییەکدا بە ڕەخساندنی دۆخێکی ئابووریی لەبار و دابینکردنی ئەمنییەت تو ئەتوانی نەک هەر کرماشان بەڵکوو خەڵکی تورکی 'ورمێ'ش هان بدەی خۆویستانە هەوڵبدەن بکەونە ناو کوردستان.\nزیاتر لە دە حیزبی گەورە و بچووک چاوەڕێی دواڕۆژی کوردستان ئەکەن کە لەباری تیۆری و ئەساسنامەییدا هیچیان سێ جیاوازیی بنەڕەتییان پێکەوە نییە. بە گشتتان چەپ و چەپگەراییتان لە کوردستان کوشت. دەی فەرموون ئازا گۆ و ئازا مەیدان، ئەو گوڕانکارییەی ساڵانێکە چاوەڕێی ئەکەن، نزیکە. ئەگەر هەر ئاوا بچنە پێشەوە کوردستان ئەکەن بە دەریای خوێن. ڕاست ناکەن، نا. پلە و پایە و بەرژەوەندیخوازی ئەو شتەیە کە هەوڵی بۆ ئەدەن و خەریکین نەک پرسی نەتەوەیی.\nدوو فاکتەری ئابووری و ئەمنییەت ئەگەر کاری بۆ بکرێت و پلانیان بۆ دابنرێت ئەتوانن داهاتووی کوردستان لە ئێران و دەرەوەی ئێراندا گەرەنتی بکەن.\nئەمنییەت و گەشەی ئابووریی (لانیکەم تا پێش هاتنی داعش) وایکرد کە کورد لە عێراق ببێت بە هاوڵاتیی پلە یەک. هەتا ئێستەش هاوڵاتیی کورد بەبێ ڤیزە و کەفالەت ئەچێ بۆ بەشەکانی تری عێراق بەڵام ئەوان بۆ هاتن بۆ کوردستان پێویستیان بە کەفالەتە. هەرچەند لە هەرێم ئەم شتە بەهۆی هەبوونی نەوتەوە کرا نەک لە ڕێگای عەقڵانیەتەوە.\nوایدانێن دواڕۆژ (وەک هەرێم) بە هەمووتان توانیتان نیو ملوێن کەس چەکدار بکەن، ئەمانە ئیتر سوپان، پولیسن یان هەر شتێک ناوی دەنێن نەک پێشمەرگە و چریکی خۆبەخش، ئەمانە پارە و مەعاشی مانگانەیان پێویستە. ئەگەر مامناوەند هەریەکەو ۲۰۰ دۆلار مەعاشیان بێت! ئەبێ بیر لەوە بکەنەوە مانگانە بەس بۆ هێزی مرۆیی ۱۰۰ ملوێن دۆلارتان پێویستە. ئاوا بڕوات ئەبێ بنکە و بارەگا و لقی زیاتر لە دە حیزب لە هەموو شار و شارۆچکەکاندا ببێت، هەریەکەو تیڤی، ڕادیو و ئۆرگانی تایبەت بەخۆیان هەبێت. بوودجەی میلیتاری و دابینکردنی چەکووچۆڵ لەلایەک و مەعاشی کارمەندانی بەشەکانی تر و خانەنشینانی کوردستان لە لایەکی تر و دەیان تێچووی گەورەی تر.\nڕۆژھەڵات نەوتی نییە! بێزەحمەت پێمان ناڵێن دەتانەوێ ئەم پارەیە چۆن دابین بکەن؟\nئالێرەدایە کە عەقڵی کوردی خۆی نیشان ئەدات! یان خۆتان ئەدەن بە دەم شەپۆلی ڕووداوەکانەوە، یان بۆ ساتێک سەیرێکی خۆتان و پێگە و پلانتان ئەکەن و دێنەوە بەخۆتاندا. مەبەستم ئەوە نییە کە بڵێم ڕۆژھەڵات چونکە نەوتی نییە پوتەنشێڵی دەوڵەتداریشی نییە!\nنا بەپێچەوانەوە، وەکوو خۆم خۆشحاڵم نەوتی نییە. مێژوو نیشانی داوە نەوت لە هیچ کوێ گەشەی بە ژیانی مرۆڤ نەداوە. ئابووری بەس نەوت نییە....\nلە بەشی (١)ی پێشوودا گەشتینە ئەو شوێنەی ڕۆژھەڵات نەوتی نییە. وە من وەکوو خۆم پێی خۆشحاڵم. وای دانین بە هێرشی دەرەکی یاخود بەهۆی ناکۆکییە ناوخۆییەکانەوە ئێران دەشێوێت. ئەزموون نیشانی داوە لە وەها دۆخێکدا حکومەتە ناوەندییەکان یەکەم کاریان ئەوەیە کوردستان چۆڵ دەکەن، ئەمەش لەو ڕووەوەیە کە کوردستان هێزی چەکداری ئامادەی هەیە و خەڵکانێکی زۆریش لە ناوخۆ لە ماوەیەکی زۆر کەمدا ئەتوانن بەو هێزانە زیاد بن. نموونەکەشی شۆڕشی گەلانی ئێران و ئەم دواییەش سەرەتای بەهاری عەرەبی لە سووریادا. ئۆکەی، با بڵێین بەبێ شەڕ یاخود بە خۆڕاگرییەکی کەمی هێزی حکومەتی ناوەندی یان ئەپەڕەکەی بە سەختی کوردستان دەگرنەوە. لە گرتنەوەی ڕۆژەڵاتەوە تاکوو بەهێزبوونەوە و سەقامگرتنی حکومەتی ناوەندی کاتێکی ئێجگار کەم و چارەنووسسازتان لەبەردەستدایە. ئەو بڕگە هەستیارە کاتییە ڕێک ئەو خاڵەیە کە بە باوەڕی هێگڵ خاڵی لەدایکبوونی مێژووە.\nکەواتە عەقڵ حوکم دەکات هەر ئەمڕۆ، هەتا ئێستە بەچیوە خەریک بوون وازی لێ بێنن و دەست بکەن بە کاری هاوبەش و پلان و پڕۆگرامدانان با لەو کاتە هەستیارەدا دەستەوەستان بەرنەبنە گیانی یەکتر و شەڕی ناوخۆ.\nلە هەنگاوی یەکەمدا پێویستە (هەرچەند وەک خۆم لام وا نییە کورد ئەمەی پێبکرێت) دەوڵەتێک لە تەبعیددا دروست بکەن (Government in exile). نموونەکەشی لە کاتی حەنگی جیهانیی دوهەمدا لەندەن دەوڵەتی تەبعیدیی فەڕانسە، بەلجیک، چیکوسلواکی، یۆنان، هۆڵەند، نۆروەی و چەندین وڵاتی تری لەخۆی گرتبوو. تەنانەت زۆر پێشتر لەوەش ساڵی ۱۹۱۹ کاتێک یابان کۆریای داگیر کرد، سیاسییەکانی کۆریا لە شانگهای دەوڵەتی تەبعیدیی کۆریایان پێک هێنا. ئەوەی کە کوردی ڕۆژەڵات ئەم هەنگاوە بنێت یان تەنانەت هەست بە گرنگبوونی بکات نازانم، بەڵام ئەمڕۆ بەهۆی میدیا و ئینتێرنێتەوە وەکوو بارە فەنی و تەکنیکییەکەی زۆر بە ئاسانی و بەبێ هیچ تەزویرێک ئەکرێت دەنگدان و هەڵبژاردنی مەجازی بکرێت و هەر حیزب و لایەنێک پێگە و کورسیی خۆی لە پەڕلەمانی تەبعیدیدا بۆ دەربکەوێت و ئەو دەوڵەتە بورژواییە دڵخوازەتان پێک بێنن و ئەزموونی بکەن.\nهەنگاوی دووهەم دەستنیشان کردنی شێواز و جۆری حوکمڕانییە. ئەگەر ئۆپۆزیسیۆنی ڕۆژهەڵاتی یەک تاکە حیزب بووایە ئەویش لە جۆری زەقترین شێوازی کۆمۆنیستی دیسان بونیادنانی کۆمۆنیزم نەک لە ڕۆژەڵات بگرە لە سەرانسەر ئێراندا خەونێک زیاتر نەبوو چونکە ئەساسەن کۆمۆنیزم دەبێ لە ئاستی جیهانیدا کاری بۆ بکرێت. کەواتە ئەمێنێتەوە کایەکردن لەنێوان بازنە یاخۆد هێڵێکدا لە سۆسیال‌دیموکراسییەوە بۆ نیۆلیبڕاڵیزم.\nداهاتووی دوور چۆن دەبێ نازانم بەڵام لەم خاڵەدا بە حەز و خواستی ئێوە نییە، داهات و تێچووەکانی دەوڵەتە revenues expenditures of Government)) کە شێواز و فۆڕمی دەوڵەتەکە دەستنیشان دەکات.\nلەسەر ڕاپەڕاندنی ئەرکە دیموکراتیکەکان بریتی لە هەموو جۆرە ئازادییەک و مافی ژنان و مافی کەمینەکان لام وانییە ناکۆکییەک لەناو هێزەکانی ڕۆژەڵاتدا هەبێت. لەوانەیە لایەنێک ڕادیکاڵتر و لایەنێک بڕێک کۆنزێروات بێت بەڵام زۆرینەیان لەسەر ئەمانە کۆکن و لەو ڕووەوە کە زۆرینە سیکیولارن ئەتوانن لەسەر نۆرمێکی باش و قبووڵکراو ڕێک بکەون. بەڵام پرسە گەورە و هەرە چارەنووسسازەکە شێواز و جۆری ئابوورییەکە کە دەوڵەتەکەی لەسەر بونیاد بنێن.\nوەک پێشتر وتم ئەمە ئیتر بە حەزی ئێوە نییە، ڕۆژهەڵات نەوتی نییە یان لانیکەم لە ئێستە و داهاتووی نزیکیشدا بۆ ئێوە نابێتە مال. کەواتە لە هەنگاوی یەکەمدا ئێوە ناتوانن دەوڵەتی خۆشبژیو (The welfare state) بونیاد بنێن. تەنانەت ئەگەر بشکرایە دیسان لە ئاستی جیهانیدا پاشەکشێ بەم جۆرە دەوڵەتانە کراوە. ئەمێنێتەوە دیتر داهاتە دەوڵەتییەکان بریتی لە تەکس و فرۆشتنی خزمەتگوزارییە حوکمییەکان. لە بەشی داهاتوودا هەوڵ ئەدەم بە کورتی چاوێک بخشێنم بەسەر داهاتە ئێحتماڵییەکانی دەوڵەتی داهاتووی رۆژهەڵاتدا. ئەم داهاتانە ڕادابەدەر گرنگ و چارەنووسسازن (ئەبێ ئەنستیتۆ و کەسانی پسپۆڕی ئەو بوارە ڕێک بکەون و کاری لەسەر بکەن. ڕەنگە من بتوانم بەس ئاماژەیەکی زووتێپەڕیان پێبدەم) چونکە بە ڕوونبونەوەی کۆی داهاتی ڕۆژهەڵات, بزووتنەوەی ڕۆژهەڵات دەیان هەنگاو پێش دەکەوێت. لە هەنگاوی یەکەمدا بۆتان دەردەکەوێ ئایا ئەساسەن دەوڵەتێک لە کوردستان ئەتوانێ خۆی ببات بەڕێوە یان باشتروایە لەسەر ئێران بمێننەوە! ئەگەر دەوڵەتی خۆتان دەوێ بەپێی واقعیەتەکان بۆتان دەرئەکەوێ چ شێوازێکی ئابووری هەڵبژێرن و چەندە ڕێژەی زەریبە tax rate لەپێش چاو بگرن. حیزبەکانی ڕۆژهەڵات ئەگەر بکەونە ناو ئەم پڕۆسەوە ئۆتۆماتیک ئەکەونە بەردەم دووڕێیانێک؛ یان لەم بازبازێن و ئینشعاب و قەشمەجاڕی و پلەوپایەخوازییە بەردەوام ئەبن یاخود ئەبێ ژیرانە شەرەف شەهامەتیان هەبێت و تێبگەن کە پرسی نەتەوەیی بەم گاڵتەجاڕییە ناکرێت.\nگشتێتیی ئۆپۆزسیۆنی ڕۆژهەڵات لە لاوازترین رەوشی فکری و مادیی مێژووی خۆیدایە. ڕەوشی ئەم هێزانە پڕاوپڕ ئەو قسەی نیچەیە کە ئەڵێ جەنگاوەر بێکار بن بەردەبنە گیانی یەکتر. ئۆپوزسیۆنی ڕۆژهەڵات دەمێ ساڵە بێکارن. ئەم ماوە دوورودرێژە بێکارییە وای لێکردوون لە خۆیان و لە بۆچیێتیی بوون‌بە جەنگاوەر نامۆ ببنەوە. لە ئاستی سەرکردایەتی و کومیتە ناوەندی و دەفتەر سیاسیی و بەشێکی زۆر لە کادرە باڵاکاندا باوەڕیان کردووە کە ئەم دۆخەی ئێستایان ژیانی ڕاستەقینەی سیاسیی ئەوانە. هەر بۆیە بە هەموویان شەڕیانە لەسەر بەشکردنی کێکێکی خەیاڵی. سەرکردایەتییەکی پیر و تاکڕەو و ڕقەسۆ کە ئامادەن حیزبێکی گەورە بکەن بە پێنج بەش بۆ ئەوەی کە هەلی کاری باشتر بۆ پێنج سکرتێر و جێگرسکرتێر و (بۆ نموونە)۲۰۰ کەس کومیتە ناوەندی و ۲۰۰ کەس دەفتەر سیاسی بخولقێت. گشتیان خولیایانە پاڵەوان بن تەنانەت ئەگەر لە کۆڵانەکەی خۆشیاندا بووبێت. شەڕ و بەربەرەکانێ بۆ وەرگرتنی پشکێک لەم کێکە خەیاڵییە ئەوانی هەزاران کیلۆمەتر لە خۆیان و ئامانجەکانیان و ئەرکەکانین دور خستۆتەوە و پاسیڤ و بێکەڵکی کردوون. ئەم شەڕە بڕستی ئەم ئۆپۆزیسیۆنەی بڕیوە و خەڵکی ناوخۆیشی نائومێد و دڵشکاو کردووە. منیش وەکوو ئەو خەڵکە و بگرە زیاتر لە هەموو کەس نائومێدم و ئەساسەن نووسینی ئەم یاداشتانەش بەهۆی ترس لەداهاتووەوەیە دەنا هیچ حەزم لەوە نییە ببمە ئایدۆلۆگی ناسیۆنالیزم. بەڵام ئەم هێزانە هەن و گۆڕانکاریش بەڕێوەیە و لایشم وانییە لەم ئۆپۆزیسیۆنە کارێکی عەقڵانی بووەشێتەوە و بەم شێوە بڕۆنە پێشەوە کوردستان ئەکەن بە گۆمی خوێن مەگەر بەڕاستی موعجیزەیەک ڕوو بدات و بێنەوە بە خۆیاندا.\nلەبەرامبەریشدا حکومەتی ئێران هەم لە ناوخۆ و هەم لە ئاستی نێونەتەوەییدا بە تەواوی عەقڵانییەت و پێگەی خۆی لەدەست داوە.\nئۆپۆزیسیۆنی ڕۆژهەڵات ئەبێ ئێستە بڕیار بدات و وای دانین موعجیزەیەک ڕوو دەدات و بڕیار دەدەن کۆ ببنەوە بۆ کاری هاوبەش، خۆئامادەکردن و تەمرینکردن بۆ سیاسەت. چونکە ئۆردوگانشینی سیاسەت نییە بەڕێزان، لەباشتیرن حاڵەتدا مەنەیجمێنتە.\nلە بەشی پێشوودا باسی بڕگەیەکی کاتیی گرنگم کرد لە گرتنەوەی ڕۆژهەڵاتەوە تا بەهێزبوونەوەی حکومەتی ناوەندی. ئەم بڕگە کاتییە ڕادەبەدەر گرنگە چونکە دوا دەرفەتی ڕۆژهەڵاتە بۆ وەرگرتنەوەی مافەکانی. لەم بڕگە کاتییەدا لەناو ئێراندا یان بە جیابوونەوە هەر شتێکتان چەسپاند و گەرەنتیی نێونەتەوەییتان بۆ وەرگرت ئیتر ئەوە دەسکەوتی تاهەتایی ڕۆژهەڵات ئەبێت. با نموونەیەک بێنمەوە; لە ۲۰۰۳وە دەیان جار لەنێوان هەولێر و بەغدا کێشە و ناکۆکی هاتۆتە پێش بەڵام بەغدا وێڕای ئەوەی ئەیتوانی بە هێرشی ئاسمانی هەرێم تەسلیمی خۆی بکات بەڵام نەیکردووە چونکە مەشرووعییەت و گەرەنتییەکی نێودەوڵەتی لەسەر ئەو ڕەوشەی هەرێم هەیە.\nدیارە لە هەرێم ئەم گەرەنتییە بە ئەنفال و بەدیاریکراوی بە کیمیاباران بەدەست هات، لاتان وا نەبێت سەدەی بیت و یەکە و ئەم ڕووداوانە لە ڕۆژەڵات دووپات نابێتەوە، دڵنیا بن ئۆپۆزیسیۆنی ڕۆژهەڵات ئاوا بڕوات، ئەبێ چاوەڕێی شتی خراپتر بین.\nبێننە پێش چاوتان ڕۆژهەڵات گیراوەتەوە و دیموکراتەکان دەستیان کێشاوە بەسەر موکریاندا و کۆمەڵەکانیش لە باشووری ڕۆژهەڵات جێگر بووونە. جگە لە شەڕ و ناکۆکیی نێوان دو دیموکرات پێکەوە و لانیکەم پێنج کۆمەڵە پێکەوە، ئەبێ شەڕی مەشرووعییەت و ڕەوایی لەگەڵ پەکەکەش بکەن، ئەمەش جگە لەوەی کە حیزبی پاک و خەبات و چەند ڕێکخراوی تر و ئیسلامییەکان و ئێسڵاحتەڵەبی ناوخۆ هەر ئاوا بێدەنگ تماشای ئەم شەڕ و فەرتەنە ناکەن.\nئەگەر ئێستە دەستبەکار نەبن ئەمە داهاتووی رۆژهەڵاتە و ئەگەر کەسێکیش هەیە بڵێ وا نییە تکایە با بێت و لەم نائومێدییە دەرمان بێنێت.\nحکومەتی ئێران پۆزسیۆنە و هێزە کوردییەکان ئۆپۆزیسیۆنەکەین. ئۆپۆزسیۆنەکەش بەداخەوە تا ڕادەیەک هەڵگری هەمان ئەخلاقی تاکڕەوی و بەرژەوەندیخوازی و دیکتاتۆرییەتن. ژمارەی ئەو کادر و ئەندامانەی کە لە ماهییەتی ئەم هێزانە نائومێد و هیوابڕاو دابڕاون و ئاوارەی وڵاتان بوونە زۆر زیاترە لە ئەندامانی چالاک و خاوەن‌بەرژەندیی ئێستای ئەم هێزانە. هیوادارم ئەوانیش بێنەوە بەخۆیاندا و هەست بە ئەرک و بەرپرسیارێتی بکەن و زەخت بخەنە سەر ڕای گشتی و خودی ئەم هێزانە بۆ ئەوەی کە هەتا دەرفەت هەیە پڕۆژەیەکی عەقڵانی بۆ داهاتوو دەست پێبکەن. کەس دڵسۆزی ئێوە نییە، نە ئەمریکا نە سعوودیە و نە ئسڕائیل، بەپێچەوانەوە سەرمایەداری بەوپەڕی توانای خۆی هەوڵ ئەدات بۆ ڕیگریکردن لە ڕێککەوتنی ئێوە. لە بەشەکانی داهاتوودا دێمەوە سەر ئەم باسە کە بۆچی سەرمایەداری هەوڵ بۆ ناکۆکی نێوانتان ئەدات.\n* زمانی ئەم زنجیرە یاداشتە بەئەنقەست زمانێکی سادەیە


هاووڵاتییەکی بەساڵاچوو لە مەهاباد، کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا\n09:45 - 13 خەزەڵوەر 2719\nئاژانسی کوردپا: هاووڵاتییەکی تەمەن ٦٢ ساڵەی خەڵکی شاری مەهاباد، بەهۆی کێشەی بنەماڵەییەوە، کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا.\nبەپێی ڕاپۆرتی گەیشتوو بە ئاژانسی هەواڵدەریی کوردپا، کاتژمێر ٦ی بەیانیی ڕۆژی یەکشەممە، ١٢ی خەزەڵوەر، هاووڵاتییەکی مەهابادی بە ناوی "عومەر محەممەد عەلی پوور"، کوڕی "محەممەد"، تەمەن ٦٢ ساڵ، خەڵکی گوندی "ئاڵبڵاغـ"ـی ئەو شارە، خۆی کوشت.\nئەو هاووڵاتییە کوردە لە ڕێگای خۆهەڵواسینەوە، کۆتایی بە ژیانی خۆی هێناوە.\nناوبراو خێزاندار و کوڕ و کچێکی هەبووە و سەرقاڵی جووتیاری بووە.\n٦٦ مامۆستا لە ئێران بەهۆی کۆرۆناوە گیانیان لەدەست داوە\n19:02 - 17 خاکەلێوه 2720


وێنە.. ڕووداوێكی هاتوچۆ لە سنورێ ئاكرێ 5 قوربانی لێكەوتەوە – تۆڕی میدیایی خەڵک\n2019/06/12 - 11:17 PM\nبەهۆی ڕووداوێكی هاتوچۆ لە سنوری شارۆچكەی ئاكرێ 2 كەس گیانیان لەدەستدا و 2 كەسی تریش بریندار بوون.\nكاتژمێر 6:30 خولەكی ئێوارەی ئەمڕۆ 12/6/2019، لە سەر دووڕیانی كۆمەڵگەی خەلیلكان لە سنوری شارۆچكەی ئاكرێ، ئۆتۆمبیلێكی جۆری پیكاب هیلۆكس وەرگەڕا، بەو هۆیەوە 2 كەس گیانیان لەدەستدا و 2 كەسی تریش بریندار بوون.\nلایخۆیەوە سەباح زوهێر وتەبێژی تەندروستی ئاكرێ ئاشكرایكرد، دوای گەیاندنی بریندارەكان بۆ نەخۆشخانەی فریاكەوتنی ئاكرێ، دوو گەنج كە یەكێكیان تەمەن 22 ساڵ و ئەویتریان تەمەن 26 ساڵبوو، گیانیان لە دەستدا و 2 كەسی تریش كە لە ڕووداوەكەدا بریندار بوون و برینەكەیان سەختە.\nوتەبێژی تەندروستی ئاكرێ ئاماژەی بەوەشدا، هەر چوار قوربانییەكە خەڵكی شارەدێی قەسرووكی سەر بە شارۆچكەی شێخانن.\nتەندروستی هەرێم: 3 حاڵەتی نوێی تووشبوون بە ڤایرۆسی كۆرۆنا تۆماركرا\n“تەنها 5% كوردەكانی موسڵ گەڕاونەتەوە شارەكە”


ئێران ده‌ڵێت پـێویسته که‌شـتی فڕۆکه هه‌ڵگری ئه‌مه‌ریکایی بۆ که‌نداوی فارس نه‌گه‌ڕێته‌وه، ئه‌مه‌ش ڕۆژێـک پاش ئه‌وه‌ی تاران مه‌شق و ڕاهێنانێـکی ده‌ریایی له نزیـک ته‌نگه‌ی سـتراتیژی هورمزدا کۆتایی پـێ‌هێنا.\nعه‌تاڵـڵا سـاڵحی فه‌رمانده‌ی له‌شـکری ئێران ئه‌مڕۆ سێشه‌ممه گوتی ئێران ئاگاهیـیه‌که‌ی دووباره ناکاته‌وه، به‌ڵام ناوی که‌شـتـیـیه فڕۆکه هه‌ڵـگره‌که‌ی ئه‌مه‌ریکای نه‌هێنا.\nگوته‌بێژێـکی هێزی پـێـنجی ده‌ریایی ئه‌مه‌ریکا که بنکه‌که‌ی له به‌حره‌ینه، هه‌فته‌ی ڕابردوو گوتی که‌شـتی فڕۆکه هه‌ڵگری USS John C. Stennis به ته‌نگه‌ی هورمزدا تێپه‌ڕ بووه به‌پـێی پـلانێـکی پـێش وه‌خت بۆ کارێـکی ئاسایی.\nئێران هه‌ڕه‌شه‌ی کردووه ئه‌گه‌ر بێت و سـزا بخرێته سه‌ر به‌رنامه ناوکیـیه‌که‌ی ئه‌وا ته‌نگه‌ی هورمز داده‌خات، ئه‌و شوێنه‌ی که ڕێـگه‌یه‌کی سه‌ره‌کیـیه بۆ هه‌نارده‌کردنی نه‌وتی وڵاتانی که‌نداوی فارس. هێزی ده‌ریایی ئه‌مه‌ریکاش ده‌ڵێت ئه‌و ڕێـگه نادات کۆسپ له به‌رده‌م هه‌نارده‌ی وڵاتانی که‌نداودا دابنرێت.\nفه‌ڕه‌نسـا ڕۆژی سێشه‌ممه داوای سه‌پاندنی سـزای توندتری له دژی ئێران کرد، وه‌کو سڕکردنی پاره و پـولی بانکی ناوه‌ندی ئێران.\nئه‌م ڕاگه‌یاندنه‌ی فه‌ڕه‌نسـا دوابه‌دوای هه‌نگاوێـکی هاوشێوه له لایه‌ن ئه‌مه‌ریکاوه هات که سزای نوێی سه‌پاندووه و بانکی ناوه‌ندی ئێرانی کردۆته ئامانج، ئه‌وه‌ش ڕه‌نگه کاریـگه‌ری هه‌بێت به‌سه‌ر فرۆشـتنی نه‌وتی ئێران له بازاڕه‌کانی جیهاندا.


به‌رپرسانی کورد و هونه‌رمه‌ندی کۆچکردوو سه‌ڵاح داوده – Denegkan\nبه‌رپرسانی کورد و هونه‌رمه‌ندی کۆچکردوو سه‌ڵاح داوده\nهونه‌ر‌مه‌ندی کۆچکردوو سه‌ڵاح داوده، ماوه‌یه‌کی زۆر بوو، به‌ده‌ستی نه‌خۆشی و نه‌بوونییه‌وه ده‌یناڵاند. ته‌نانه‌ت له به‌رنامه‌یه‌ک، له که‌ناڵی نه‌ورۆز تیڤییه‌وه، وتی زۆر به‌داخه‌وه له‌به‌ر نه‌بوونی ناتوانم ژن بۆ کوڕه‌کانم بهێنم. زۆریش ئاوا‌ته‌خواز بوو، که ببێ به خاوه‌ن خانووی خۆی و له کرێچێتی ڕزگاری بێت، وه‌کوو له هه‌واڵی کۆچکردنه‌که‌ی له هه‌مان که‌ناڵه‌وه بڵاو کرایه‌وه.\nیه‌کێتی به فه‌رمانی مام جه‌لال سێسه‌د خانووی بۆ گوندی به‌شیری تورکماننشین له که‌رکووک درووست کرد. دروستکردنی خانوویه‌ک له گه‌ڕه‌کی شۆریجه ناگاته خه‌رجی کلیپێکی گۆرانی ده‌شنێ موراد. گۆرانیبێژێکی تر گۆرانی له‌سه‌ر قادسییه وتووه، پاره‌ی له سه‌ندیکای هونه‌رمه‌ندانی شاری هه‌ولێره‌وه بۆ خه‌رج کراوه.\nله گه‌ڵ ئه‌وه‌ی حکوومه‌تی کوردستان خاوه‌نی ملیاره‌ها دۆلاره و به ئاره‌زووی خۆیان ده‌یبه‌خشن به‌سه‌ر خه‌ڵکانێکدا نه‌ک هه‌ر خزمه‌تی کوردستانیان نه‌کردووه، به‌ڵکوو دژایه‌تیشیان کردووه. ناردنی چه‌نده‌ها خه‌ڵکی گه‌نده‌ڵ بۆ ده‌ره‌وه‌ی وڵات به ناوی ڕۆشنبیرییه‌وه، له کاتێکدا هیچ په‌یوه‌ندییان به ڕۆشنبیره‌وه نه‌بووه، یان به ناوی بازرگانییه‌وه و بازرگانیش نه‌بوونه، به‌ناوی نه‌خۆشیه‌وه …\nهه‌ر له مانگی ڕابردوو دوو تاوانبار که ده‌ستیان له ئه‌نفال و شه‌هیدکردنی پێشمه‌رگه هه‌یه، به سامانی خه‌ڵکی کوردستان بۆ چاره‌سه‌ری نه‌خۆشی بۆ ئه‌ورووپا نێردراون.\nهادی شاوه‌یس برای ته‌حسین شاوه‌یس، ده‌ستی له کوشتن و له‌ناوبردنی ده‌یه‌ها پێشمه‌رگه و خه‌ڵکانی لادێدا هه‌یه، بۆ چاره‌سه‌ری نه‌خۆشی، پارتی ناردوویه‌تی بۆ وڵاتی سوید! ڕه‌نگه شه‌هیدانه‌ی!! ته‌حسین شاوه‌یس برای، له شه‌هیدانه‌ی مامه‌ڕیشه زیاتر بێت.\nئه‌ویتریشیان، فارووق به‌گ (برای ته‌حسین به‌گ، میری ئێزیدان) که تا ڕووخانی سه‌دام 9. 4. 2003 جاشی به‌عس بووه و دوو لاندکرۆزی توێتا_ مۆنیکای له لایه‌ن مام جه‌لاله‌وه پێی به‌خشراوه. ئیستاش بۆ چاره‌سه‌ری نه‌خۆشی ناردوویانه بۆ ئه‌ڵمانیا .\nکاتێک هونه‌رمه‌ندی کوه‌یت حوسێن ڕه‌زا نه‌خۆش که‌وت، به سه‌رپرشتی سه‌رۆکوه‌زیرانی ئه‌و کاته، سه‌باح ئه‌حمه‌د سه‌باح، به فڕۆکه‌یه‌کی تایبه‌تی بۆ له‌نده‌ن ناردیان. زۆرێک له هه‌واڵه‌کان له ڕۆژی 15. 8. 2003 ده‌یانه‌وت، به فڕۆکه‌ی تایبه‌تی ئه‌میری کوه‌یت نێردراوه.\nله کاتێکدا هونه‌رمه‌ندی گه‌وره‌ی میلله‌ته‌که‌مان، زیاتر له 50 ساڵ خزمه‌تی هونه‌ری کوردی کرد، زۆرێک له ئاواز و گۆرانی فۆلکلۆریی کوردی له فه‌وتان ڕزگار کرد. هه‌روه‌ها تایبه‌تی ئه‌و گۆرانیبێژه بۆ نه‌ته‌وه‌که‌مان له‌م کاتدا ئه‌وه‌یه که خه‌ڵکی شاری که‌رکووکه. چونکه که‌رکووک ته‌نها له‌به‌ر خاکه‌که‌ی کوردستان نییه، به‌ڵکوو خه‌ڵکه‌که‌ی و هونه‌ر و هونه‌رمه‌ندانی.\nمرۆڤ کاتێک هه‌ست به هاووڵاتیبوونی خۆی ده‌کات، که حکوومه‌ت رێزی لێ بگرێ، به تایبه‌تیش ئه‌و هاووڵاتییانه‌ی خزمه‌تیان به خاک و وڵات کردووه.\nپێویسته هونه‌رمه‌ندان هه‌ڵوێستیان له به‌رامبه‌ر حکوومه‌تی کوردستان و سه‌ندیکای هونه‌رمه‌ندان هه‌بێت، بۆ ئه‌و که‌مته‌رخه‌مییه‌ی له ئاست هونه‌رمه‌ندی کۆچکردووی گه‌له‌که‌مان سه‌ڵاح داوده کردیان.\nبه کوچکردنی هونه‌رمه‌ند، ئه‌ستێره‌یه‌کی گه‌ش له ئاسمانی هونه‌ری کوردستان کوژایه‌وه. به‌ڵام له‌ناو دڵ و ده‌روونی ئێمه‌دا، مومێکی داگیرسا و و پڕ ڕووناکییه و له دڵ و هه‌ستی خه‌ڵکی کوردستان و شاری که‌رکووک هه‌ر به زیندوویی ده‌مێنێته‌وه.\nPrevious ماڵپه‌ری سێوستان\nNext رامانێکی تازه بۆ پڕۆلیتاریا و '' دیکتاتۆریه‌تی پڕۆلیتاریا''.


ئەمڕۆ پێنجشەممە كۆبوونەوەی ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق بەڕێوەچوو، دوای كۆبوونەوەكە مستەفا كازمی سەرۆك وەزیران كۆنگرەیەكی ڕۆژنامەوانی سازدا و باسی لە كارەكانی حكومەت لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا كرد و پەیامێكیشی ئاراستەی هاوڵاتییان كرد.\nلە كۆنگرەكەدا كازمی وتی، “هیوامان بە هاوڵاتییانە بچنەسەر سندوقەكانی دەنگدان و لەپێناو سبەینێیەكی باشتردا دەنگبدەن”.\nسەرۆك وەزیرانی عێراق باسی لە هەوڵەكانی حكومەت بۆ ڕەخساندنی كەشێكی لەبار بۆ بەڕێوەچوونی هەڵبژاردن كرد و ڕایگەیاند، “تەنها سێ هەفتە ماوە بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردن، هەموو پێداویستییەكانی دەنگدانمان دابینكردووە و ئاسایشی پرۆسەی هەڵبژاردن بەشێوەیەكی ڕیزپەڕ دەپارێزین”.\nئاماژەی بۆ ئەوەشكرد كە پشتیوانیی كۆمسیۆنیان كردووە و وتی، “حكومەت پابەندییەكانی خۆی لە پشتیوانیكردنی كۆمسیۆندا بەجێگەیاند و وادەیەكی بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەختە دیاریكرد و كەشێكی گونجاوی بۆ بەڕێوەبردنی ڕەخساندووە”.\nمستەفا كازمی ڕوو لە هاوڵاتییان قسەیكرد و ڕایگەیاند، “هیوامان بە هاوڵاتییانە بچنەسەر سندوقەكانی دەنگدان و لەپێناو سبەینێیەكی باشتردا دەنگبدەن، لەڕێگەی هەڵبژاردنی كاندیدی گونجاوەوە، ژیانێكی دوور لە گەندەڵی و گەندەڵكاران دەستپێدەكات و هەر پرۆژەیەكیش بەدەربێت لە گەندەڵی، خۆشگوزەرانیی گەلان دەستەبەردەكات”.\nلەدرێژەی كۆنگرە ڕۆژنامەوانییەكەیدا، سەرۆك وەزیرانی عێراق باسی سەردانەكەی چەند ڕۆژی ڕابردووی بۆ ئێران كرد و جەختیكردەوە كە پەیوەندیی عێراق و ئێران گرنگ و مێژووییە.\nكازمی باسی لەوەش كرد كە هەوڵی پەرەپێدانی پەیوەندییە ئابورییەكانی نێوان عێراق و ئێران دەدەن.\nلە كۆتایی كۆنگرە ڕۆژنامەوانییەكەیدا، سەرۆك وەزیرانی عێراق ئاماژەی بۆ “كۆنگرەی نێودەوڵەتی بۆ گەڕاندنەوەی پارە دزراوەكان” كرد كە دوێنێ چوارشەممە لە بەغداد بەڕێوەچوو.\nلەو بارەیەوە مستەفا كازمی ڕایگەیاند، “ملیاران دۆلاری عێراقییەكان لەلایەن گەندەڵكارانەوە پێش و پاش 2003 براونەتە دەرەوەی وڵات، ئەو پارانە مافی عێراقییەكانن و بە تەواوەتی دەیانگەڕێنینەوە”.\nوتیشی، “هیچ مشتومڕ و مەحسوبییەتێك لە مافی عێراقییەكان و پارەی گەلدا ناكرێت و دەبێت گەندەڵكاران بزانن یاسا بەدوایانەوە دەبێت”.\nلەمساڵدا 15 هەزار حاڵەتی توندوتیژیی خێزانی لە عێراق تۆمارکراوە\nوەزارەتی ناوخۆی عێراق، ئەمڕۆ شەمە 27ی کانونی یەکەم ڕایگەیاند کە لە ساڵی 2020دا لە سەرتاسەری عێراقدا 15هەزار حاڵەتی…\nکەرکوک.. کوژرانی شەش چەکداری داعش\nسوپای عێراق، ئەمڕۆ یەکشەممە 6ی کانونی یەکەم، کوژرانی شەش ئەندامی ڕێکخراوی داعشی لە پارێزگای کەرکوک ڕاگەیاند. لە ڕاگەیەنراوێکی…\nعوسمان غانمی، وەزیری ناوخۆی عێراق ئەمڕۆ یەكشەممە 13ی كانونی یەكەم ڕایگەیاند، “هێزی زیاتر لە شنگال جێگیردەكەن.” بڵاوكردنەوە و…