ڕاپەڕاندنی خوێندن بە زمانی یەکەم ئەرکێکی یەکجار گرینگە/د.جه‌عفه‌ر شێخولیسلامی - ئاماژه\nخانه / بابه تی کوردی / ڕاپەڕاندنی خوێندن بە زمانی یەکەم ئەرکێکی یەکجار گرینگە/د.جه‌عفه‌ر شێخولیسلامی\nئاماژه آوریل 8, 2016\tبابه تی کوردی ارسال دیدگاه 624 بازدید\nپڕۆفسۆری‌هاوکار لە بواری زمانناسی کارپێکەرانە و شیکردنەوەی وێژمان\nرۆنان: به‌ڕێز دکتۆر جەعفەرشێخولیسلامی‌تکایه سه‌ره‌تا خۆتان بناسێنن و ئاماژه‌یه‌ک به ره‌وتی خوێندن و به‌رهه‌م چالاکییه‌کانتان بده‌ن.\nد. شێخولیسلامی: ساڵی ١٩٦٠ لە مەهاباد لە دایکبووم. هەر لەو شارەش خوێندنی هەتا دیپلۆمم تەواو کرد. دوایە، بڕیار بوو کە لە بواری بەرق دا بخوێنم، سەرەتا لە تەورێز و پاشان لە تاران. کەلکی نەبوو. لە سەرەتای هەشتاکاندا، وەکوو نووسەر، وەرگێڕ و شانۆنووس و دەورگێڕ لە ڕادیۆ مەهاباد و، دوایەش، بەشی کوردی ڕادیۆ تاران کارم کرد. هەر لەو ماوەیەدا، دەستم کردبوو بە نووسینی شیعر، کورتەچیرۆک و وتاری ئەدەبی. هەندێک لە ئەمانەم کاتی خۆی لە گۆڤاری سروەدا بڵاو کردنەوە. لە ساڵی ١٩٨٨ەوە لە کەنەدا دەژیم. ئەوەندەی کە خەمی‌نان و خوێندن بواریان پێدابم، بە کوردی نووسیومە و وتووێژم کردووە، بە تایبەت لە سەر بابەتەکانی زمان، میدیا و ئەدەب. نووسینە کوردییەکانم لە گۆڤارەکانی مامۆستای کورد، وان، خەرمانە، سەردەمی‌نوێ و هتد بڵاو بوونەتەوە. بەڵام، ڕاستەقینە ئەوەیە کە، لە بەر ژیانی ئەکادیمیم لە کەنەدا، زۆربەی نووسینە ئەکادیمیەکانم بە ئینگلیسی دەرچوون، بێجگە لە دوو کۆمەڵە شیعر کە یەکەمیان ساڵی ١٩٩١ لە کەنەدا (چیا و کۆچ و چەمەر) و دووهەمیشیان ساڵی ٢٠١٣ لە هەولێر و لە لایەن یەکیەتی نووسەرانی کوردەوە (ڕاسپاردە) دەرچوو. چەند وتارێک لە ئەمانە کراون بە کوردی و لە زرێبار، ڕامان و هتد دا بڵاو کراونەتەوە. نزیکەی پازدە ساڵە بە زمانی ئینگلیسی مامۆستام. بە کورتی لەم بوارانەدا خوێندوومە: بەکەلۆریا/کارشناسی: زمانناسی گشتی؛ ماجستێر/کارشناسی ئەرشەد: زمانناسی کارپێکەرانە/کاربردی؛ دوکتۆرا: پێوەندییە گشتیەکان/کۆمیونیکەیشن. بيجگە لە دەیان وتاری ناو گۆڤارە زانستیەکان، کتێبەکان و ئینسایکلۆپیدیا جیهانیەکان، کتێبێکم لە لایەن چاپەمەنی “پاڵگرەیڤ مەکمێلن”ەوە بڵاو بووەتەوە: ناسنامەی کوردی، وێژمان و میدیای نوێ، ٢٠١١ (Kurdish Identity, Discourse and New Media, 2011). هەروەها، ساڵی ٢٠١٢، بە‌هاوکاری د. ئەمیر حەسەنپوور و لێکۆڵەری نێونەتەوەیی بواری مافی زمانیی، واتە د. تۆڤە سکوتنەب-کانگس، ژومارەیه‌کی تایبەتی گۆڤارێکی زانستی جیهانیم بڵاو کردەوە. ئەمە یەکەمجار بوو کە گۆڤارێکی جیهانی ژومارەیەکی تەواوی خۆی تەرخان بکات بە زمانی کوردی. ناوی گۆڤارەکە ئەمەیە: گۆڤاری نێونەتەوەیی کۆمەڵناسی زمان، ژومارە ٢١٧ (International Journal of the Sociology of Language, No. 217). یەکێک لە وتارەکانی ناو ئەم ژومارە تایبەتیە بریتیە لە لێکۆڵینەوەیەکی خۆم لە سەر هەلومەرج، مێژوو و قانوونی زمانی کوردی لە ئێران. لەو وتارەدا باسی ئەمە دەکەم کە قانونی وڵاتی ئێران لە سەر زمان چی دەڵێ و حکومەتە جۆراوجۆرەکان چۆن لە گەڵ کوردی بەرەڕوو بوونەتەوە و، کوردەکان خۆیان چیان کردووە بۆ ئەوە کە زمانەکەیان نەفەوتێت (ناوی وتارەکە: کوردی لە ئێران: نموونەیەک لە تەحەمولی سنووردار و کونتڕۆڵکراو—Kurdish in Iran: A case of limited and controlled tolerance). ئێستاش بە پەرۆشەوە و، جاروبارەش بە هیواوە، چاودێری هەلومەرجی زمانی کوردی بە گشتی و، لە کوردستانی ئێران و عێراق بە تایبەتی، دەکەم و لێیان دەکۆڵمەوە. ئێستا لە بەشی زمانناسی زانستگەی کارلتۆن، لە شاری ئۆتاوا، کەنەدا، پرۆفیسیۆری‌هاوکارم. ئەو کۆرس و واحیدانەی دەیانڵيمەوە بریتین لە ئەمانە: شیکردنەوەی ڕەخنەگرانەی وێژمان؛ زمانناسی ئەرکی (هالیدەی)؛ پلانداڕێژیی و قانوونی زمانیی؛ زمانناسی کۆمەڵایەتی؛ بناغەکانی زمانناسی کارپێکەرانە/کاربردی؛ شیکردنەوەی دەقی نووسراو و هتد. هەر لەم بوارانەش دا، هەر ئێستا، ساڵی ٢٠١٥، سەرپەرشتی تێزی نزیکەی ٤ خوێندکاری مەجستر (کارشناسی ئەرشەد) و ٦ خوێندکاری دوکتۆرا دەکەم (بەداخەوە هیچکام لە ئەمانە لە سەر کورد یان زمانی کوردی کار ناکەن؛ بۆ خۆم زۆر حەزدەکەم کە خوێندکاری کوردم هەبێت، بەڵام بەداخەوە ئەوانەی کە گەرەکیانە لە لای من بخوێنن یان زمانی ئینگلیسی باش نازانن، یان پارەیان نییە کە بێن بۆ کەنەدا—پارە بۆ خوێندکاری نێونەتەوەیی یان نییە یان زۆر کەمە، کەمەکەش بۆ ئەوانەیە کە مەعەدەلیان لە سەرووی ١٨ و ١٩ یە). جگە لە چەند پرۆژەیەکی لێکۆڵینەوە کە بەدەستمەوەن، دوو ساڵە خەریکی ئامادەکردنی فەرهەنگێکی کوردی-ئینگلیسی م.\nرۆنان: جه‌نابتان وه‌کوو پسپۆرێکی به‌شی زمان که ته‌مه‌نێکه له‌و بواره‌دا به ئه‌زموونی ئاکادیمیانه‌وه کارتان کردوه، دامه‌زراندنی کورسیی زمان و ئه‌ده‌بی کوردی بۆ یه‌که‌مین جار له وڵاتی ئێران و زانکۆی کوردستانی شاری سنه چۆن ده‌نرخێنن؟\nد. شێخولیسلامی: ئەمانە بە هیچ جۆر بەس نین، بەڵام وەکوو دەستپێک، هەنگاوگەلێکی بەنرخن بەو مەرجە کە بکەونە کردەوە، لە لایەک و، زۆرتر لە ئەمەشیان بەدواوە بێت، لە لایەکی ترەوە. لە بیرمان نەچووەتەوە کە ساڵی ٢٠٠٣ش بڕیار بوو پرۆگرامێکی لەم چەشنە لە زانکۆی کوردستان دەست پێبکات و، ئامادەکاریشی بۆ کرا. بەڵام، مامۆستاکانی بەرپرس تەنیا ئەو ڕۆژە لە پووچەڵبوونەوەی پلانەکە لە لایەن بەرپرسانەوە ئاگادار بوونەوە کە بڕیار بوو خوێندکارەکان یەکەم کلاسیان دەست پێبکەن. سەبارەت بە ئەوە کە لە پۆلەکانی ١-٣ ناوەندی (متوسطە)ش کوردی وەکوو بابەت بخوێندرێت، دیسان لە نەبوون هەر باشترە، بەڵام لێکۆڵەران دەپرسن: بۆچی خوێندنی کوردی لە پۆلەکانی سەرەتاییەوە نەکرێت، واتە لەو کاتەدا کە فێرخوازەکان کوردی لە هەموو زمانێک باشتر دەزانن. هەروەها، لەو کاتەدا کە لە ڕاستیدا جگە لە کوردی ڕەنگە هیچ زمانێکی تر نەزانن. پرسیارێکی تریش ئەمەیە: ئایا ئەو کوردییە، لە پۆلی ١-٣ی ناوەندیی، چۆن و لە لایەن چ کەسانێکەوە دەگوترێتەوە؟ ئایا زەمینەکانی گوتنەوەی کوردی، بە شێوەیەک کە فێرخوازەکان لە زمانی خۆیان بێزار نەکات، ئامادە کراوە؟ ئایا مامۆستای زمانی کوردی هەیە؟ ئایا وانەکان بەشێوەیەکی سەردەمییانە یان لە سەر هەمان شێوازی کەونارا ئامادە کراون؟ ئەم پرسیارانە زۆر گرینگن، چونکە ئەگەر لە سەرەتاوە کوردی بە ڕێکوپێکی نەگوترێتەوە لەوانەیە هەم فێرخوازەکان و هەمیش دایکوباوکەکان ڕازی نەبن و تەنانەت لە زمانی خۆشیان بێزار ببن. نموونەی لەم چەشنە لە شوێنی تر و لە وڵاتی تر ڕووی داوە. ئەمە مەترسییەکە کە دەبێ لە بەرچاو بگیردرێ.\nرۆنان: ناوه‌ند و زانکۆی رۆژئاوایی چۆن و له چ ئاستێکدا ئاوڕیان له زمانی کوردی داوه‌ته‌وه؟ ئه‌و ئه‌زموونانه‌ی ده‌ره‌وه تا چه‌نده له بووژانه‌وه و په‌ره‌پێدانی زمانی کوردیدا لانی که‌م له ئاستی ئاکادیمیا سه‌رکه‌وتوو بوون؟\nد. شێخولیسلامی: ئەو ئاوڕدانەوانە زۆربەیان هەوڵی تاکەکەسی بوون. زۆربەی کاتان ئەو کەسانەی کە بە گشتی کاریان لە سەر زمانە ئيرانییەکان یان زمان و کولتوورە ئۆرییەنتالەکان کردووە ئاوڕێکیشیان وە زمانی کوردی داوەتەوە، بۆ وێنە ئۆسکارمان ی ئاڵمانی، دیڤید مەکەنزی ئینگلیسی، یان جۆیس بلۆ ی فەڕانسەویی. هەندێک جاریش کەسانێکی وەکوو من و چەند دۆستێکی دیکە هەبوون کە لە بەشی ئێرانناسی یان رۆژهەڵاتناسیش نەبوون بەڵام ئەو دەرفەتەیان بۆ ڕەخساوە کە بەشێک لە کاری لێکۆڵینەوەی ئەکادیمیان بۆ زمانی کوردی تەرخان بکەن. جاروبارە و لێرە و لەوێ، کۆرس و واحیدی کوردی هەبوون. بۆ نموونە، ساڵەکانی ٢٠١١-٢٠١٣ چەند کۆرسێکی زمان و کولتووری کوردی لە زانکۆی “میدڵ تێنيسی ستەیت یوونیڤێرسیتی-Middle Tennessee State University) پێشکەش کران. بەڵام، زۆربەی ئەم کۆرسانە، پاشی ماوەیەک، لە بەر هۆی جۆراوجۆر، ڕادەوەستن. بەردەوامترینی ئەمانە ئەو کۆرس و پرۆگرامانەی مەستر و دوکتۆران کە لە ناوەندی موتالەعەکانی کوردی، کە لە ناو ئەنستیۆری موتالەعەکانی عەرەبی و ئیسلامی، لە زانستگەی ئێگزێتر، لە ئینگلستان، لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە، پێشکەش دەکرێن. بێجگە لە ئەمە کە لە بواری کوردناسیی دا بەڵگەنامەی مەستەر و دوکتۆرا دەدەن، وانەی دوو شێوەی زاری کوردیش، کورمانجی و سۆرانی، بە خوێندکاران دەلێنەوە. هۆی بەردەوامی‌ئەمانەش ئەوەیە کە پشتیوانی ماڵی لە لایەن کوردەوە بۆ دابین کراوە، کە ئەمەش بریتیی بووە لە دوو سەرچاوەی سەرەکی: “دەزگای برایم ئەحمەد” و سەرۆک وەزیرانی هەرێمی‌کوردستان، کاک نێچیرڤان بارزانی، بە گوتەی ماڵپەری ڕەسمی‌ئەو بەشە: http://socialsciences.exeter.ac.uk/iais/research/centres/kurdish/about/\nلە هەندێک شوێنی تر وەکوو فەڕانسە (نموونە: ئەنستیتووی کوردی)، ئاڵمان، سوێد (نموونە: کتێبخانەی کوردی) و چەند شوێنی دیکەش بنکەی کولتووری، کتێبخانە و تەنانەت کلاس و وانەی زمانی کوردیش هەیە. لە وڵاتانی سکاندیناویی، هەندێکی دیکەی وڵاتی ئوڕووپایی، ئوسترالیا و کەنەدا وانەی کوردی بە خەرجی حکومەت هەیە، بۆ نموونە ڕۆژەکانی شەممە کە کاتی پشوودانە. لەو شوێنانە، ئەگەر مامۆستا هەبێت و نزیکەی ٢٠ منداڵیش ناوی خۆیان بنووسن، کلاسی کوردی دادەمەزرێ. بەڵام، بەداخەوە زۆر جاران، بە تایبەت لەو وڵاتەی منی لێدەژیم، واتە کەنەدا، ئەمە سەرناگرێ. هۆی سەرەکی ئەمەیە کە ژومارەیەکی کەمی‌قوتابی خۆیان بۆ کلاسی کوردی ناونووسی دەکەن. دایکوباوکەکانیش بە زۆر پێیان ناخوێنن و ڕەنگە هەر حەزیشی پێنەکەن، بە تایبەت کوردی ئێران. هەندێکیان منداڵەکانیان دەنێرن بۆ کلاسی فارسی نەک کوردی. دەلیلیشان ئەمەیە کە دەڵێن ئەگەر ڕۆژێک بگەڕێینەوە، یان تەنانەت منداڵەکەم بە سەردان بچێتەوە،زۆرتر کەلک لە فارسییەکەی وەردەگرێ نەک کوردییەکە، چونکە لە ئێران خوێندنەوە و نووسین بە کوردی باوی نییە و بایەخیشی نییە. واتە، زۆربەی بنەماڵەکان بە دیدێکی ئابووری و پراگماتیکەوە چاو لە بابەتە دەکەن. ئەمەش بۆ لۆمە کردن نابێت. واتە، کە دەسەڵاتت نەبوو، کە زمانەکەت زمانی پەروەردە و بەرهەمهێنان و پووڵ دروستکردن نەبوو بایەخی سەرمایەی نابێ. بە قەولی “بۆردیۆ”، ئەگەر ئەو بایەخی ئابووریشی نەبوو، زمان وردە وردە ڕەنگە بایەخەکانی دیکەشی لە دەست بدات.\nلە سوێد، چونکە پشتیوانی حکومەت بۆ زمانی کەمینەکان زۆرترە، منداڵەکان باشتر فێری زمانی کوردی دەبن. لەوێ دەتوانن لە پاڵ سوێدی و زمانەکانی دیکە کوردیش وەکوو واحیدێکی قوتابخانە هەتا پۆلەکانی دوایی بخوێنن. حکومەت بە دەیان مامۆستای تەواو وەخت و دامەزراوی کوردی هەیە کە رۆژانە بە قوتابخانەکاندا دەگەڕێن و بە پێی پێویست وانە بە منداڵە کوردەکان دەڵێن. سەرەڕای ئەمانەش، لە دەرەوەی وڵاتیش کەمینەی وەکوو کورد هەر کەمینەترە لەو گرووپ و زمانانەی کە لە شوێنێکی دیکە دەسەڵات و وڵاتی خۆیان هەیە، وەکوو فارسی، عەڕەبی، چینی و هتد. ئەمانە، لە لایەکەوە، جڤاتی زەنگین و دەوڵەمەندیان لێرە هەیە کە دەتوانن پشتیوانی هەڵسووڕانە فەرهەنگیی و زمانییەکانی خۆیان بکەن. تەنانەت دەتوانن قوتابخانەیەکی تەواو، بە شێوەی یاسایی، بە زمانی خۆیان هەبێ کە تێیدا منداڵەکانیان بە دوو زمانی ئینگلیسی و عەرەبی، بۆ نموونە، هەتا پۆلی ١٢ بخوێنن. زۆرتر لەمەش، وڵاتەکانیشیان بە هەبوونی کۆنسول و بنکەی فەرهەنگی و زمان و هتد پەرە بە زمان و کولتووری خۆیان دەدەن. تا ئێستا ئەمانە بە کورد نەکراون. ئەو حکومەتەی باشووریش کە نە تەنیا لە دەرەوەی وڵات گوێی لەم چالاکیانە نەبووە، بە بیانووی ئەمە کە گرفتیان زۆرە، بەڵکوو هەر لە ناو خۆشیان ئەوەی کە بۆیان گرینگ نەبووە بریتی بووە لە زمان و پەروەردە.\nرۆنان: کرانه‌وه‌ی درگای سیسته‌می‌خوێندن له تورکیا به‌ڕووی زمانی کوردیدا له چ ئاستێکدایه؟ ئایا له‌وێیشدا ته‌نیا سیاسه‌تی فێرکاری زمانی کوردی له ئاستی چه‌ند زانکۆی دیاریکراودا به‌ڕێوه ده‌چێت یان به‌ربڵاوتره؟\nد. شێخولیسلامی: لە ساڵەکانی سەرەتای ٢٠٠٠ەوە هەندێک ئاڵوگۆڕی بەرچاو لە ئاست زمانی کوردی لە تورکیە یان لە باکووری کوردستان‌هاتوونەتە ئاراوە. دەتوانین بڵێین کە هەرچەند تورکیە بۆ نزیکەی ٧٠ ساڵ نکۆڵی لە بوونی کورد و زمانەکەی کرد، لە ماوەی ١٥ ساڵی ڕابردوودا هەندێک هەنگاوی پۆزەتیڤ لە تورکیە هەڵگیراون، دیارە لە سایەسەری خەباتی کوردی باکوورەوە، کە هێشتا لە ئێران تاقی نەکراونەتەوە. بۆ نموونە، چاپەمەنییەکی یەکجار زۆری کوردی بە چاوی خوێنەران شاد بوونە.تەلەڤیزیۆنێکی ٢٤ ساعەتەی حکوومەتی بە شێوەیەکی بەردەوام و چالاک کار دەکات. لە “زانستگەی ئارتوکلو-ی ماردین” و “زانستگەی ئالپارسلان-ی مووش” پرۆگرامی‌لیسانی زمان و ئەدەبی کوردی چەند ساڵە بەردەوامە. هەرچەند فێرگە تایبەتییەکان (نەک دەوڵەتی) چەند ساڵە ئازادن کە کوردی بڵێنەوە، لە ٢٠١٢ەوە قوتابی فێرگە دەوڵەتییەکان بۆیان هەیە کە زمانی کوردی وەکوو واحیدێکی ئیختیاری، لە پۆلەکانی ٦-٨، بۆ دوو ساعەت لە حەوتوودا، بخوێنن. لە ٢٠١٤، دەوڵەت ڕازی بوو کە کوردی تەنانەت ببێت بە زمانی پێخوێندن لە فێرگە تایبەتییەکاندا. هەر لە ٢٠١٤ دا، ‘کۆمەڵەی زمانەوانی تورکی/تورکیە’، کە بەرانبەری ‘فەرهەنگستان’ی ئێرانە، بۆ یەکەمجار فەرهەنگێکی دوو-زمانە (تورکی-کوردی) و دووسەرە (کوردی-تورکی) ئامادە و بڵاو کردەوە. هەرچەند ئەمانەش هێشتا نابن بە بەڵگە کە بڵێین مافی زمانیی کوردەکانی باکوور دابین کراوە، گرینگی ئەم هەنگاوانە بۆ مانەوە و بووژانەوەی زمانی کوردی لە تورکیە حاشاهەڵنەگرە. ئەم هەنگاوانە بە بێ گرفت و بۆشاییش نەبوون. بۆ نموونە، ئەوانەی کە لەو زانکۆیانە دەورەی کارشناسی کوردیان تەواو کردووە هێشتا کاریان وەگیر ناکەوێ. بۆ؟ چونکە فێرگەی دەوڵەتی هەر بە تورکییە. ڕەنگە ئێستا وردە وەردە بتوانن ئەو کۆرسە کوردییانە بڵێنەوە کە بڕیارە قوتابی بۆی هەبێ لە پلەی ناوەندیدا هەڵیانبگرێ. ئەم کۆرسانە ئیختیارین. دایکوباب و قوتابی پرسیارێکی زۆر مەعقوول لە خۆیان دەکەن: بۆچی کۆرسی کوردی بخوێنم؟ بە کەلکی چی من دێت، یان بە کەلکی چی منداڵەکەم دێت؟ هەر ئەوەندە بەس نییە کە بڵێین فێربوونی زمانی زگماکی بۆ ناسنامە باشە. ناسنامەی ئیتنیکی کەسێک زەحمەتە جیا بکرێتەوە لە کار و ژیانی ڕۆژانەی ئەو کەسە. زمان کاتێ بایەخی ڕاستەقینەی خۆی پەیدا دەکات کە بەشێکی جیانەکراوەی مرۆڤەکان بێت، واتە تەنیا کەرەسەی قسەکردنی رۆژانە و گۆرانی گوتن نەبێ. مرۆڤی سەردەمی‌ئەوپەڕ مۆدێڕنیتە و بە جیهانیبوون لە زۆر لایەنی دیکەوە خۆی لە زماندا دەدۆزێتەوە، وەکوو لە کار، لە بازار و کاروکاسبی دا، لە نووسیندا، لە سینەمادا، لە ڕۆماندا، و لە هەموو بوارەکانی ژیاندا. هەتا کوردی لەو بوارانەدا، بە تایبەت بواری کار و خوێندندا پلە و پایەی زمانێکی ڕەسمی‌نەبێت لەوانەیە کە لە لایەن ئاخێوەرانی خۆشیەوە بە جیدی وەرنەگیرێ. با ئاشکراتر ئەمە بڵێم. ئەگەر منداڵێک بزانێ کە فێربوونی دوو دەرسی کوردی هیچ لە شانسی ئەو زیاد ناکەن کە ئیشی باشتر یان ئیش ئاسانتر بدۆزێتەوە، یان شانسی چوونە زانکۆی زۆرتر دەکات، بۆچی فێری بێت؟ ئایا هەر بۆ ئەوەیە کە لە ماڵ و گەڕەک قسەی پێبکات؟ هەر ئێستاش دەتوانێ ئەم کارە بکات. هەڵبەت، ڕەنگە لە تورکییە ئەمە کەلکی ئەمەی هەبێت کە منداڵەکان و تەنانەت زۆرێک لە گەورەکانیش لە گەڵ زمانی زگماکی خۆیان ئاشنا بکرێن یان فێری خوێندنەوە و نووسین ببن. ئەوەی کە بەڕاستی پێویستە سەربگرێ و ئەساسییە ئەمەیە: کوردەکان بە زمانی خۆیان بچن بۆ فێرگە، بە تایبەت لە پۆلی یەکەوە هەتا پۆلی هەشت. لە پاڵ کوردیش، دەبێ نەک هەر تورکی فێر بن، بەڵکوو لە پۆلی ٩ بەو لاوە وانەش بە تورکی، پاشانیش ئینگلیسی بخوێنن. بۆ تورکیە، یاسای سێ زمانەی هیندوستان زۆر باش دەگونجێ.\nرۆنان: پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی هه‌واڵی دامه‌زراندنی کورسی زمانی کوردی، هه‌ندێ که‌سایه‌تی ناوه‌ندنشین له ئێران دژکرده‌وه‌ی نه‌رێنییان نواند و ئه‌م هه‌ڵوێستانه پێشتریش له بۆنه‌کاندا وه‌کوو ساڵرۆژی زمانی دایکی که داخوازییه‌کان به‌رز ده‌بوونه‌وه ده‌بیستران، تا چه‌نده ئه‌م دژکرده‌وانه که له‌لایه‌که‌وه ئاماژه به لاوازی و نه‌زۆکیی زمانه لۆکاڵه‌کان ده‌ده‌ن له ده‌ربڕینی فیکری و زانستیدا و له لایه‌کیتره‌وه به مه‌ترسییه‌ک بۆ سه‌ر‌هاوگرتوویی و ئاسایشی وڵاتی مه‌زه‌نده ده‌که‌ن، خاوه‌نی بنه‌ما و به‌ڵگه‌ی شیاو و راسته‌قینه‌ن؟\nد. شێخولیسلامی: بۆ من، بەشێکی زۆری ئەو دژکردەوانە جێگای تێگەیشتنن، لە بەر ئەوە کە ئایدیۆلۆژیی یەک-نەتەوە، یەک دەوڵەت، یەک کولتوور و یەک زمان زۆر بە قووڵی ڕیشەی داکوتاوە، نەک هەر لە ئێران، بەڵکوو لە زۆربەی جیهان. لە ئێران، ئەم ئایدیۆلۆژییە لە سەردەمی‌ڕەزاخانی پەهلەوییەوە بە زۆر داسەپێندرا. هەرچەند دوایە تا ڕادەیەک کەمڕەنگ بووەوە، ئەم ئایدیۆلۆژییە بە شێوەیەکی تا ڕادەیەک نهێنی و لە ژێر ناوی دیکە وەکوو پاراستنی “تمامیت ارضی”، “زبان مشترک” و پێشگرتن لە “جیاوازیخوازیی” و هتد درێژەی بە خۆداسەپاندن داوە. لە لایەکی دیکەوە، دەرفەت نەبووە کە لە کەشوهەوایەکی ئاوەڵا و ساغدا باسی خوێندن بە چەندزمان یان هەبوونی چەند زمانی ڕەسمی‌بکرێت. دەرفەت نەبووە کە بڵێین: خوێندنی زمانی زگماکی و خوێندن بە زمانی زگماکی چەندین لایەنی هەیە: مافی مرۆڤ، بە تایبەتی مافی منداڵ؛ مافی خوێندن و هەبوونی پەروەردە بۆ هەموو منداڵێک بە تایبەت بە زمانی زگماک؛ باشتربوونی دەروون سایکۆلۆژی و متمانە-بە-خۆ-ی منداڵ؛ مسۆگەرتر بوونی ناسنامەی تاکەکەسی و کۆمەڵایەتی؛ وەدیهێنان و پتەوکردنی ئاسایشی نەتەوەیی و نێوان-ئیتنیکی. لەو ساڵانەی دواییدا، بەختەوەرانە، هەندێک رۆشنبیر و نووسەر و ئەکادیمی‌ئێرانی بە تایبەت لە دەرەوەی وڵات گرینگایەتی خوێندن بە زمانی یەکەمیان بۆ دەرکەوتووە. هەندێکیش لە بەر چاویلکەی ناسیۆنالیزمی‌بەرچاوتەنگ هەر ئەوە دەڵێنەوە کە خۆیان دەیزانن. هەندێکیش هەر بەڕاستی لە بابەتەکە نازانن، لە بەر ئەوەشە کە دەترسن. بە گشتی، ئینسانەکان لەو شتانە دەترسن کە تێیان ناگەن. هی وا هەیە کە هەرکات گوێی لە “خوێندن بە زمانی زگماکی” دەبێت، پێی وایە کە مەبەست ئەمەیە کە مندالی کوردزمان بە زمانی فارسی نەخوێنن. ئەمە هەڵەیەکی گەورەیە. لە بیرەوانان و چالاکانی خوێندن بە زمان زگماکی من هیچکەسێکی مەعقوول و شارەزا ناناسم کە پێشنیاری ئەوتۆ بکات. بەڵکوو ئەمانە دەڵێن، کەم منیش لە گەڵیان‌هاوڕام، مافی زمانیی بۆ کەمینەکان هەر ئەمە نییە کە بتوانن بە زمانی خۆیان بخوێنن بەڵکوو ئەمەشە کە بتوانن زمانی سەرەکی وڵات زۆر بە باشی فێرببن چونکە ئەمە پێوەندیی ڕاستەوخۆی هەیە لە گەڵ ژیانی داهاتوو، سەرکەوتوویی ئابووری و هتدی هەموو تاکێکی ئێرانی. بە کورتی، خوێندن بە زمانی زگماک نابێت بە واتای وەلانانی فارسی بێت. هەروەها، منداڵێک بە زمانی یەکەمی‌دەچێتە فێرگە، ١. زمانی دووهەم و سێهەم و چوارەم باشتر فێر دەبێت؛ ٢. زۆرتر حەز لە فێرگە دەکات و جێی ناهێڵێت؛ ٣. زۆرتر شایی بە خۆی و کولتوور و زمانی دایکوباوکی دەبێت؛ ٤.هاووڵاتیەکی دڵسۆزتر و داهێنەرتر دەبێت.\nرۆنان: ئێوه وه‌کوو پرۆژه له‌سه‌ر بارودۆخی زمانی کوردی له باشووری کوردستان لێکۆڵینه‌وه‌ی زانستیتان کردوه. چه‌نده میکانیزم و قه‌باره‌ی خوێندنی ئه‌وێ ده‌توانێ سه‌رچه‌شنێکی گونجاو بێت بۆ ئه‌م کورسیه‌ی زمان و ئه‌ده‌بی کوردی له رۆژهه‌ڵات؟\nد. شێخولیسلامی: کوردستانی باشوور ڕابردوویەکی تووش و ئەستەمی‌هەیە. دوای دەیان ساڵ ئەنفال و کاولکردن بوون بە خاوەنی ماڵی خۆیان، تا ڕادەیەکی زۆر. بەڵام، دوایەش، شەڕە بەردەوامەکان ڕێگای کەمتریان پێداون کە ئاهێکی ئاسوودەیان بێتەوە بەر. لە گەڵ ئەمەشدا، هەندێک هەوڵی باش لە بواری کولتووری، ڕۆشنبیری و زمانییەوە دراون. بەشێکی کەم لە ئەمانە بەروبوومی‌باشیان هەبووە. بەداخەوە، زۆربەی کارەکانی دیکە زۆر و بۆر بوونە.\nخوێندن لە باشووری کوردستان گرفتی زۆرە. تا ئێستاش هەرێمی‌کوردستان نەیتوانیوە خۆی لە سیستەمێکی گەندەڵ و دیکتاتۆری پەروەردە ڕزگار بکات. سیستەمێکی ئەکادیمی‌و زانستی زۆر کەمتر لە ئارا دایە؛ پەروەردەش، وەکوو هەموو شتی تر، حیزبایەتییە. پێوەندی نێوان مامۆستا و قوتابی باش نییە. مامۆستا ئێستاش چەقی هەموو شتە. ئەمە بە تایبەت لە بوارە ئینسانی و کۆمەڵایەتییەکان دا دەمێکە لە باو کەوتووە. لەم بوارانەدا، داهێنان و بیری ڕەخنەگرانە بایەخیان پێنادرێ. هەروەها، کتێبە دەرسییەکان گرفتیان زۆرە. زۆر زەحمەتە کتێبێکی دەرسی، جا هەر پۆلێک بێت، بدۆزیتەوە کە پڕ لە هەڵەی ڕێنووس و تەنانەت ڕێزمان نەبێت. کتێب و مەنهەجەکانی زانکۆکان کۆنن. یان سەرچاوە نییە، یان بە سەقەتی لە عەرەبی، فارسی و ئینگلیسییەوە کراون بە کوردی.\nبە لە بەرچاو گرتنی هەموو ئەمانە، ڕەنگە بەشێکی پێڕاگەیشتن بە زمانی کوردی باشوور بۆ رۆژهەڵات جێگای کەلکوەرگرتن بێت، ئەویش بریتییە لەو وشە و زاراوە ئەکادیمییانەی کە لەوێ داڕێژراون و‌هاتوونەتە کارپێکردن. هەڵبەت، پەتیگەرییەکی زۆریش لەم بوارەدا کراوە کە ڕەنگە لە باشوور جێکەوتبێت، بەڵام ڕەنگە گواستنەوەی ئەم پەتیگەرییە بۆ رۆژهەڵات مه‌ترسیدار بێت. بۆ نموونە، ڕەنگە خوێندکاران و دایکوباوکە کوردەکان لە زمانی زۆیان نامۆ بکات.\nجیاوازییەکی یەکجار زۆر لە نێوان هەرێمی‌کوردستان و بەشەکانی دیکەی کوردستان هەیە کە دەبێ بە جیدیی لە بەرچاو بگیردرێ. ئەوەش ئەمەیە: لە هەرێمی‌کوردستان خەڵک دەمێکە بە کوردی دەخوێنن؛ کوردی خوێندن نۆرمە، ئاساییە و، تەنانەت تەنیا ڕێگایە، لانی کەم ئێستا. واتە، منداڵی کوردی سلێمانی، ڕانیە، دهۆک، یان هەولێر، چ حەز بکەن و چ نەکەن، مادام کورد نەبن، یان بچنە فێرگە خسووسییەکانی ئینگلیسی یان عەڕەبی، ناچارن بە کوردی بخوێنن. جا ئەگەر مامۆستاکانیش کوردی نەزانن، یان کتێبەکانیشیان پڕ بێت لە هەڵە، منداڵی کوردی باشوور هەر بە کوردی دەخوێنن، بە کوردی شەهادەکەشیان وەردەگرن، هەر بە کوردی حکومەت ئیشیان بۆ دەدۆزێتەوە و، هەر بە کوردیش کار دەکەن. لە باکوور یان ڕۆژهەڵات ئاوا نییە: منداڵ پشکی ئەمەی بەهێزترە کە فارسی بخوێنێت، زمانێک کە ڕەسمییە و نزیکەی هەزار ساڵە پێی دەنووسرێت و یەکێک لە دەوڵەمەندترین ئەدەبەکانی جیهانی پێ خوڵقاوە. ئەو منداڵانە پێویستە جۆرێک کوردییان پێبگوترێ کە لێی بێزار نەبن. لە بیرمان بێ، ئەو منداڵانە ناچار نین کە کوردی بخوێنن یان بە کوردی بخوێنن. دەبێ کارێکی ئەوتۆ بکرێت کە ئاشقی خوێندنی کوردی یان لەوەش گرینگتر خوێندن بە کوردی بکرێن. ئەمەش ئەرکێکی سانا نییە و، نەک هەر پێویستی بە ئیمکانگەلی جۆراوجۆر، پشتیوانی حکومەت، جڤاتە کۆمەڵایەتییەکان و خەڵک، بەڵکوو پێویستی بە مامۆستای پشوودرێژ، داهێنەر، لە خۆبردوو و ئاشقە زمان هەیە. “ئەوانی تر” بۆ دەیان ساڵ زمانەکەیان لە منداڵە کوردەکان بێگانە کردووە. ئەگەر دەرفەتێک هەڵکەوێت کە منداڵەکان لە گەڵ زمانی خۆیان ئاشنا و ئاشت بکرێنەوە، دەبێ گەورەکان وشیار بن کە ئەو دەرفەتە لە کیس نەچێت. ئەگەر مامۆستای کوردی ئاگری ئەشقی زمانی زگماک لە ناو قوتابییەکانیدا دانەگیرسێنێ مەترسی ئەوە هەیە کە ئاگردانی زمانی ئەو منداڵانە بۆ هەمیشە سارد بمێنێتەوە. ئەگەر منداڵەکان لەو کلاسانەدا ئاشقی زمانەکەی خۆیان نەبن، لەوانەیە بۆ هەمیشە لێی بێزار بن.\nرۆنان: جه‌نابتان چ پیشنیارێکتان بۆ به‌پێزتربوون و زانستی‌تر بوونی ئه‌م پرۆژه هه‌یه و ئاسۆی داهاتووی چۆن ده‌بینن؟\nد. شێخولیسلامی: وا بزانم، بەشێک لەم پرسیارەم لەو پرسیارەی پێشوودا وەڵام داوەتەوە. بەڵام، ڕێگام بدە کە وردتر لە سەر ئەمە بڕۆم.بۆ ئەوە کە سیستەمێکی سەرکەوتوو بۆ خوێندن بە زمانی دایک بێتە ئاراوە، پێویستە زۆر لایەن وەکوو ئەکتەرەکان (منداڵ، بنەماڵە، هتد.)، پرۆگرامەکان، یاساکان و بوارە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان لە بەرچاو بگیردرێن (ئەمانە لە ڕاپۆرتێکی یۆنسکۆ، جەسیکا باڵ ٢٠٠٩) وەرگیراون. مەبەست لە ئەمانە چییە؟\nپەرەپێدانی بایەخە گەورەکان: پێویستە هەرکەس و دەزگایەک، بە پێی لێهاتوویی و توانایی خۆیان، یارمەتی بدەن کە: کۆنفرانس و کۆبوونەوە لە سەر بابەتی گوتنەوەی زمانی زگماک دابمەزرێ؛ جیاوازیی زمانی و شێوەزاریی وەکوو لایەنێکی پۆزەتیڤ، دەوڵەمەند و سەرمایەیەکی کولتووری کۆمەڵگە و وڵات چاو لێبکرێ؛ زمان و شێوەزارە بچووکترەکان کە زۆرتر لە مەترسی لەناوچوون دان بپارێزرێن.\nقانوونەکان و پشتیوانی ماڵی: دەبێ کەسی شارەزا و هەڵسووڕ هەبێت کە بتوانێت حکوومەتەکان و دەزگا ناحکوومییەکان ڕازی بکات کە یارمەتی ماڵی بدەن بۆ ئەوە کە ئەوانەی پرۆگرامەکە هەڵدەسووڕێنن بتوانن کاری ئامادەسازیی و ڕێکخستن لە چەند لایەنەوە ڕاپەڕیێنن، وەکوو: لێهاتوویی وانەگوتنەوە—پەروەردەکردنی مامۆستا؛ دەوڵەمەندکردنی سەرچاوە و ئیمکانەکانی وانە گوتنەوە—کتێب، کتێبخانە، هتد.؛ پشتیوانی دایکوباوک—سەلماندن بە دایکوباوکەکان کە فێربوونی زمانی دایک دەسکەوتێک و سەرمایەیەکی باشە بۆ منداڵەکانیان؛ و، لە هەموو ئەماش گرینگتر، ڕەنگە، ئەمە بێت، کە پووڵ و پشتیوانی ماڵی بۆ پرۆگرامەکان، بۆ درێژەدانیان و بۆ دەوڵەمەندکردنیان دابین بکرێت. بۆ ئەمانە، پێویستە کەسانی شارەزا، بە نفووز و دەستڕۆیشتوو‌هانی بەرپرسان بدەن، هەندێک جاریش فشاریان بۆ بێنن، کە یارمەتی بدەن، جا چ بە شێوەی ماڵی بێت، چ بە شێوەی دانان و پەسند کردنی قانوون و بەخشنامەی دڵخواز کە بە قازانجی زمانە کەمینەکان بێت.\nلێکۆڵینەوە: پێویستە، دەستەیەک، یان چەند دەستەی لێکۆلەر بەردەوام لە پرۆگرامەکە بکۆڵنەوە، لانی کەم لە سێ بوارانەوە: (١) بەرهەم و دەستکەوتە پەروەردەییەکان (واتە، سوودەکانی پرۆگرامەکە لە لایەنی فێربوونەوە چۆن بووە)؛ (٢) دەستکەوتە زمانییەکان (بۆ نموونە، ئایا ڕاستە کە ئەگەر منداڵێک توانی بە کوردی باش و ئەکادیمی‌بنووسێ، پاشان بە ئاسانی هەر ئەم لێهاتووییە بە زمانی فارسیش لە خۆی نیشان دەدات)؛ (٣) دەستپێوەگرتنی ماڵی و ئابووری (ئایا توانراوە کە بە پارەیەکی کەم دەستکەوتێکی باش بێتە بەرهەم، یان ئایا دەکرێ کەمتری تێبچێت).\nسەرچاوە و ئیمکانەکان: پێویستە دەرەتان و ئیمکانەکان لە چەند لایەنەوە ئامادە بکرێن: (١) پەروەردەکردنی مامۆستای لێزان و لێهاتوو بۆ گوتنەوەی زمانی کوردی بە شێوازێک کە زمانەکە لای منداڵەکان شیرین بکات؛ زمانێکی کەمینە لە هەندێک لایەنەوە ناکرێ وەکوو زمانێکی زۆرینە بگوترێتەوە. زەمینەی‌هاندان بۆ فێربوونی زمانی زۆرینە ڕەنگە زۆر زیاتر و بەهێزتر بێت، چونکە هەم دایکوباوکەکان و هەم گەنجەکان دەبینن و دەزانن کە بۆ داهاتووی کار و پێشکەوتنیان گرینگە. کەوابوو، فێری دەبن. واتە،هاندەری دەرەکی بۆ فێربوون زمانی زاڵ یەکجار بە هێزە. هەندێک ئەم مایلەی فێربوونی زمانی باڵادەست بە‌هاندەری ناوەکیشەوە (وەکوو ئۆگربوون بە زمانەکە) دەوڵەمەندتر دەبێت. ئەمەی دوایی،هاندەری ناوەکی ڕەنگە بۆ زمانی دایکیش بەهێز بێت، بەڵام کەمتر وا هەیە کە‌هاندەری دەرەکی بۆ فێربوون زمانی یەکەم لە ئارادا بێت لە کۆمەڵگەیەکدا کە زمانی کەمینە بایەخی ئابووری، کاریی و خوێندەواریی نییە. واتە، گەنجێک نازانێ بۆچی دەبێ زمانی زگماکی خۆی فێربێت، ئەگەر نەتوانێ کاری پێ پەیدا بکات، خوێندنی باڵای پێنەکات، شانازی پێوە نەکات و هتد. مامۆستاکانی زمانی زگماک پێویستە داهێنەر بن، زمانەکە لە لای منداڵەکان خۆشەویست بکەن و، لانی کەم‌هاندەرە ناوەکییەکە بەهێزتر لە ئەمەش بکەن کە هەیە. ئەمەش ئاسان نییە و پێویستی بە بیر و شێوازی داهێنەرانە هەیە. (٢) سەرچاوەکانی فێرکردنی زمانی زگماک دەبێ ئامادە بکرێن، وەکوو پێداویستی وانە چێکردن و گوتنەوە—کتێب، گۆڤار، هتد. ئەو سەرچاوانەش دەبێ باسی دونیای منداڵی کورد بکەن؛ دەبێ منداڵە کوردەکان خۆیان لە وانەکاندا ببیننەوە، نەک هەر خودی ئێستایان، بەڵکوو حەزەکانیان و خودی داهاتوویان. دەبێ بتوانن خەونەکانیان بە زمانی زگماک دابڕێژن و بخەمڵینن. (٣) ساغبوونەوە لە سەر زمانی نووسین، وشەنامە، لەهجەی ستاندارد و هتد و، ئامادەکردنی سەرچاوەکان بۆ یەکدەست کردن و دەکارکردنی ئەو لایەنانەی زمان و پەروەردە.\nپرۆگرامەکان: ئەو پرۆگرامانەی کە دروست دەکرێن بۆ گوتنەوەی زمانی زگماک، پێویستە دایکوباوکەکان و جڤاتەکە تێوەردەن. ئەو پرۆگرام و بەرنامانەی کە دروست دەکرێن دەبێ بە ڕەزامەندی ئەندامانی کۆمەڵگەکە بێت. دەبێ فێرگە و دایکوباوک و گەڕەک بەیەکەوە کار بکەن. بە یەکەوە، پێویستە کە ئامانجی پرۆگرامەکە بە ڕوونی دیاری بکەن. دەبێ چاو لە ئیمکانات و زەمینە لەبارەکانی یەکتر بکەن بۆ ئەوە کە بزانن بەڕاستی چییان لە دەست دێت و چۆن دەتوانن پرۆگرامێک دابڕێژن کە بتوانن ڕایپەڕێنن. فێرگە پێویستە بە ئاشکرایی، بە دایکوباوکەکان بڵێت کە، بۆ نموونە، ئەوان ناتوانن کلاسی تەقوییەتی/بەهێزکردن دابنێن، بۆیە دایکوباوکەکان، یان ئەندامانی دیکەی بنەماڵە، پێویستە بۆ ئەو مەبەستە یارمەتی بدەن. ئەگەر دایکوباوک خۆیان نەخوێندەوارن، پێیان بگوترێ کە لە باتی خوێندنەوە بۆ منداڵەکەیان، دەتوانن ڕۆژێ نیوسا‌عەت کات دابنێن هەتاوەکوو گوێ بگرن لە منداڵەکەیان، کاتێ منداڵەکە کتێب بە کوردی دەخوێنێتەوە، یان کاتێ دەیهەوێ چیرۆکێک بە کوردی بگێڕێتەوە. ڕەنگە دایکوباوکەکە نەزانێت بخوێنێتەوە، بەڵام کاتێ گوێ دەگرێت، دەتوانێ هەڵەکانی خوێندنەوە بۆ منداڵەکەی ڕاست بکاتەوە. ئەگەر هەڵەش ڕاست نەکاتەوە، دەروونناسی و کۆمەڵناسی خوێندن بۆی سەلماندووین کە تەنیا گوێ گرتن لە یەکێک یارمەتی کەسی ئاخێوەر یان نووسەر دەدات، لە زۆر لایەنەوە کە ئێستا دەرفەتی باسکردنیان نییە. هەروەها، دایکوباوکەکان ڕەنگە خوێندەواریی کوردییان نەبێت، بەڵام زمانەکەی خۆیان زۆر باش دەزانن. دەتوانن، چیرۆکی زارەکی/شفاهی بۆ منداڵەکانیان بگێڕنەوە، پاشانیش باسی پەیامی‌داستانەکە بکەن، باسی ئەکتەرەکان بکەن، یاری بە پلات و داڕشتنی چیرۆکەکە بکەن وهتد.\nبنەماڵە: ئەمە گرینگە کە لە ماڵەوە، ژینگەیەکی سازگار و دەوڵەمەندی زمانیی لە ئارادا بێت. واتە، لە ماڵەوە بە زمانی زگماک قسە بکرێت، کتێب بخوێندرێتەوە، تەلەڤیزیۆن چاو لێبکرێت و هتد. پێویستە منداڵەکە بڕوا بکات کە زمانی دایکوباوکی (یان زمانی یەکەمی) گرینگە بۆ بنەماڵەکەی و دەکرێ بەشێکی گرینگ لە ژیانی ئەو بێت. جیاوازییەکی گەورە هەیە لە نێوان دوو شت دا: یەکەم، منداڵ بە کردەوە بۆی دەرکەوێت زمانەکەی گرینگە؛ دووهەم: بە زۆر تێیبگەیەنی و پێی بلێی کە زمانەکەی گرینگە و دەبێ فێری بێت. منداڵەکان ئەو شتانە باشتر فێر دەبن کە دەیانبینن، گوێیان لێدەبێ و بۆ خۆیان تەجرەبەی دەکەن.\nمنداڵ: ئەمە زۆر گرینگە کە منداڵ لە تەمەنێکی کەمەوە بە زمانی خۆی بخوێنێ. پێویستە، هەر لە باخچەی ساوایانەوە بەو زمانە بخوێنێ کە لە ماڵەوە و لە گەڕەک قسەی پێدەکا.\nبە کورتی، ڕاپەڕاندنی خوێندن بە زمانی یەکەم ئەرکێکی یەکجار گرینگە و، لە هەمان کاتیش دا، بەرپرسایەتییەکی قورسە. بۆ ئەوە کە کارەکە لە سەرەتاوە بە سەرکەوتوویی بکرێت و درێژەی هەبێت، پێویستە کە هەموو لایەک (حکوومەت، دایکوباوک، فێرگە، چالاکی زمانیی و کولتووری و هتد.) بە نییەتێکی پاکەوە، بە شێلگیرییەکی شیاوەوە و بە بەرنامەداڕێژییەکی تۆکمەوە‌هاوکاری یەکتر بکەن. سەرکەوتنی وەها پرۆگرامێک بە قازانجی هەموو لایەک دەبێت، بەو مەرجە کە بە شێوەیەکی گونجاو دەستپێبکرێت و درێژەی پێبدرێت.\nرۆنان: سپاس و پێزانین بۆ به‌شداریتان\nJafferSheyholislami, Ph.D. Associate Professor of Applied Linguistics and Discourse Studies Carleton University Ottawa, Canada\nخوێندن به زمانی دایکی دکتۆر جه‌عفه‌ر شێخولیسلامی رۆنان زمانی کوردی\t2016-04-08\nبرچسبخوێندن به زمانی دایکی دکتۆر جه‌عفه‌ر شێخولیسلامی رۆنان زمانی کوردی


یەک راستی هەیە دەبێ هەموان بیزانین ئەویش ئەوەیە کە لە شۆڕشی چەکدرایدا زەبروزەنگی شۆڕشگێڕانە سیما دیارەکەیەتی، خاڵی نیە لە کاری نەباش و تەنانەت تاوان کردنیش، یەک شۆڕشی رزگاری لە دنیادا نابینی تاوانی تێدا ئەنجام نەدرابێ، شۆڕشی گەلی کوردستانیش خاڵی نیە لەم راستییە.\nبەڵام ئایە ئەو هەڵە و تاوان و کەموکوڕیانە دەتوانن تابلۆ گەورە و جوانەکە بشارنەوە، بێگومان و بە دڵنیاییشەوە، نەخێر.\nئەو چاوپیکەوتنە و ئەو کتیبەی مەلابەختیار نوسیوێتی، بەهیچ جۆریک خزمەت بەم باردۆخە پڕ لەقەیرانەی ئێستا ناکات، دەسپێشخەرییەکی زۆر خراپیکردوە بۆ هەڵدانەوەی ئێسکوپروسکی رابردو، کە نەک هەر ناتوانی هەتوانی برینەکانی ئێستا بکا، بەڵکە بۆ ماوەیەکی دریژتر ئاشتی و تەونی کۆمەڵایەتی لەبەر یەک هەڵدەوەشێنێ، گەلۆ مەلابەختیار ئەم ئاوە ئەکاتە ئاشی کێوە؟.\nنەوشیروان مستەفا بەدەمی خۆی و بە قەڵەمی خۆی نوسیوێتی کە بەرپرسیارێتی ئەخلاقی و دینی، لەبەرامبەر مێژوی گەلەکەی و خوای خۆیدا هەڵئەگرێ و ئامادەیى وەڵامدانەوەیە لە هەموو ئەو روداوانەی لە (1975 تا 1991) کە تیایدا بەرپرس بوە.\nکاک نەوشیروان هەموو تەمەنی خۆی لە شۆڕش و پێشمەرگایەتیدا سەرفکرد، کۆتا ساڵەکانی ژیانی خۆی تەرخانکرد بۆ ئەوەی کۆمەڵگایەکی مەدەنی و سیستمیکی پارلەمانی دروستبکرێ کە لەجیاتی حکومەتی حیزبى حکومەتی هاوڵاتیمان هەبێ، هەموان لە بەرامبەر ماف و ئەرک و یاسادا وەک یەک بن، دادپەروەری کۆمەڵایەتی هەبێ، مەخابن مەرگ رێیپێنەدا تەواوی بکا.\nهەڵبەت نابێ هیچ کەسێک بە موقەدەس بزانین و لەدەرەوەی رەخنەلێگرتن و هەڵسەنگاندنەوە بیبینن، بەڵام درۆکردن و بوختانکردنیش نیشانەی نەمانی مۆڕاڵی سیاسی و کۆمەلایەتی یە.\nمەلا بەختیار، هەر بەوەوە نەوەستاوە بەڵکە هانی خۆی و تەنی شەهیدەکانی ئاڵای شۆڕشی داوە بچن لە دادگا شکات لە نەوشیروان بکەن و ئەمیش ئامادەیە بێت شایەتییان بۆ بدات!.\nسەرنج بدەن لەو یانزە دێڕەی دەستپێکی نامەکەیدا کە بەخەتێکی زۆر جوان نوسیوێتی، بزانن دەبێ شەهیدەکانی ئاڵای شۆڕش شکات لە کێ بکەن، لە نەوشیروان مستەفا یان لە مەلابەختیار؟.\nمەلا بەختیار، لە دانپێدانان و ئیدانە نامەکەیاندا زۆر بە ڕونی نوسیوێتی کە:\nسێیەم: مەلابەختیار لە چەندین شوێنی نامە حەوت لاپەڕەیەکەیدا دەیانجار پەشیمانی و ئیدانە ی خۆیانی کردوە و جیابونەوەی (ئاش)ی بە خیانەت ناوبردوە.\nبەپێی ئەو ئیدانەکردنەی خۆی، کەسوکاری هەموو ئەوانەی کە بونەتە قوربانی جا شەهید بوبن یان کوژرابن یان داودەزگاکانی بەعس گرتبێتنی و لە سێدارەی دابن یان ئەشکەنجە درابن، با بڕۆن داوای مافی خۆیان لە مەلابەختیار بکەن نەک خەڵکی تر.\nبۆیە مەلا بەختیار، لەجیاتی بڕوا شایەتیبدا و پارێزەر بۆ کەسوکاری ئەوانە بگرێ با بڕوات پارێزەر بۆ خۆی بگرێ.\nبەشبەحاڵی خۆم رێز لەو شەهیدانە دەگرم و وەک هەرشەهیدیکی تر دەیانبینم و هاوخەمی کەسوکاریانم.\nبەڵام، بۆ مەلابەختیاریش کارێکی ناشیرینە کە ناوی کەسانێکی تێکەڵ بەو شەهیدانە کردوە، کە خۆشی باش دەزانێ لە جاشایەتیدا کوژراوە، نابێ کەسوکاری ئەو شەهیدانە لێی قبوڵ بکەن!.\nبێگومان کردنەوەی ئەم دەرگایە ئاشتی کۆمەڵایەتی دەخاتە بەردەم مەترسییەکی جدییەوە و، پارلەمانی کوردستانیش بەیاسا ئەم دەرگایەی داخستوە، بۆیە ئیسارەکردنیشی جۆرێکە لە ئاژاوەگێڕی و هیچی تر.\nمەلا، ئاوێکی خراپی ڕشت.


ماڵپەری فیردەوس | ئایا دروستە ئەدەواتی جوانکاری یان جل و بەرگ داخلی یان بۆن بفرۆشمە ئافرەتێک کە بۆ دەرەوە خۆی جوان دەکات و بەکار دەھێنێ ، وە جل و بەرگیش لەبەر دەکات بۆ دەرەوە ؟\nسەردێری پرسیار: ئایا دروستە ئەدەواتی جوانکاری یان جل و بەرگ داخلی یان بۆن بفرۆشمە ئافرەتێک کە بۆ دەرەوە خۆی جوان دەکات و بەکار دەھێنێ ، وە جل و بەرگیش لەبەر دەکات بۆ دەرەوە ؟\nبەرواری دانان :2018-10-12 کۆدی پرسیار:606\nپرسیار // ئایا دروستە ئەدەواتی جوانکاری یان جل و بەرگ داخلی یان بۆن بفرۆشمە ئافرەتێک کە بۆ دەرەوە خۆی جوان دەکات و بەکار دەھێنێ ، وە جل و بەرگیش لەبەر دەکات بۆ دەرەوە ؟\nوەلام // زانایان دەلێن فرۆشتنی ئەم ئەدەواتان و جل و بەرگانە ئەم سێ حالەتانەنە :\nحالەتی یەکەم // ئەگەر بفرۆیشتە ئافرەتێک بزانیت بۆ دەرەوە و سفۆری بەکار دەھێنی ، ئەمەیان دروست نییە .\nحالەتی دووەم // ئەگەر بفرۆشیتە کەسێک دڵنیای کە بۆ شتێکی ڕێگە پێدراو بەکار دەھێنێ ، ئەمەیان دروستە .\nحالەتی سێیەم // ئەگەر نەزانیت کەسەکە بۆ حەڕام بەکار دەھێنێ یان حەلال ، ئەمەیان دروستە پێی بفرۆشی و ئەسل وایە کڕین و فرۆشتن حەلالە و نابێت پرسیار لە خەلک بکەیت و ئیحراجیان بکەیت .


Diplomatic Magazine | دین یان عەلمانیەت یاخود ڕێگای سێیەم ؟\nخوێندنەوە بۆ کتێبی "دین و عەلمانیەت" ی د.مەریوان وریا قانع\nئەگەرچی دونیای ئێمە هێشتا نەگەیشتووە بەوەی کۆی ڕەهەندەکانی عەلمانیەت و بەعەلمانی بوون ببینێت، ئەوا سەردەمی ئەم تێزە لەخۆرئاوادا تێپەڕیووە و وەکو تێزێکی نوقسان سەیر دەکرێت.\nتەنانەت بیرمەندێکی وەکو ڤایت بادەر تا ئەو شوێنە دەڕوات کە کردنە دەرەوەی ئەم دنیا بینیە تاک لایەنە بۆ عەلمانیەت بە پێویست بزانێت و دیموکراسی وەکو ئەڵتەرناتیڤێکی بێ کەم و کوڕ بۆ کۆمەڵگە دەست نیشان بکات.\nئامانجی نوسەر لێرەدا ئەوەیە ڕۆشبیران و ئسوڵانی دینی ناو دنیای ئێمە دەست بەرداری ئەو جەمسەر گیریەی خۆیان ببن و هەر یەکەیان لەگۆشە نیگای خۆیەوە ئەوی تر یەکسان نەکات بە شەیتان یاخود بەنەزان و خوڕافەچی نەیبینێت، چونکە ئەم خۆ بەسەنتەر بینیە جگە لەمایە پووچی و داماوی هزری، ئومێدی ئەوەش لەئارادا ناهێڵێت ژینگەیەکی دروست بۆ گفتوگۆ و یەکتر قەبوڵکردن بهێنێتە کایەوە.\nجێی خۆیەتی لێرەدا بەخێرایی ئاماژە بەتێزی ئەو بیرمەندانە بدەین کە نوسەر لە کتێبەکەیدا دەیانخاتە ڕوو، بە باوەڕی ئەوان ئەم تێزە بەتەواوی ناتوانێت قاچی دین لەناو کۆمەڵگەدا بکاتە دەرەوەو خۆی وەک تاقە سیستەم بسەپێنێت.\nتالکۆت پارسۆنس کە یەکێکە لە بیرمەندەکان، کۆمەڵگە وەکو گشتێکی گەورە دەبینێت، بۆ ئەوەی ئەم گشتە زیندووەش چالاک بێت، پێویستە هەر یەک لە ڕەگەزە گرنگەکانی ناوی ئەرکی خۆیان ئەنجام بدەن، لەبری ئەوەی ئەرکەکانی ئەم دەزگایانەش بێ بەها بکات، دێت ئیش لەسەر چیەتی بوونی ئەو ئەرکە دەکات کە دەزگا جیاوازەکان هەیانە لەناو کۆمەڵگەدا.\nبۆ ئەم مەبەستەش لەبری ئەوەی پێی وابێت دین ڕۆڵی خۆی لەدەست داوە، وەزیفەی دین لە کۆمەڵگەدا نیشان دەدات، کە پێی وایە ئەوە دینە بەها بە نۆرمەکانی کۆمەڵگە دەدات و گیانێکی ئاسمانیان پێ دەبەخشێت.\nهەرچەندە لە ڕەوتی مۆدێرنەدا بواری نوێ شوێنی دەزگاکانی ئەو دەگرنەوە، بەڵام بەو گیان بەخشینە ئاسمانیەی بەشتەکانی دەدات دەتوانێت بەرگری لە قورسایی خۆی بکات و لە جیاتی ئەوەی سەرقاڵی مەسەلە لاوەکیەکانی ژیانی ڕۆژانە بێت، سەرقاڵی ئەو مەسەلە گرنگانە دەبێت کە مانا بەژیان دەدەن، وەکو مەسەلەی ئەخلاق و بوون و بابەتی ژیان و مردن.\nد.مه‌ریوان وریا قانع\nهەرچی دەیڤید مارتین هەیە باوەڕی وایە تێزەی بەعەلمانی بوون تێزێکە بەلاڕێدا دەمانبات و ڕێگا لەوە دەگرێت گشت پنتە جیاوازەکانی ناو دونیای مۆدێرنە ببینین، چونکە گریمانەکانی بۆ دنیای بەر لەمۆدێرنە ناڕاست و نازانستین و ناشتوانێت کۆی کایە جیاوازەکانی مۆدێرنە خۆی ببینێت.\nهەروەها پێیوایە مەرج نییە مرۆڤی ناو مۆدێرنە مرۆڤێکی پێرفێکتی عەقڵانی بێت و بێ بەری بێت لە باوەڕی میتافیزیکی. لەگەڵ ئەوەشدا بەعەلمانی بوون وەکو پڕۆسەیەکی جیهانی نابینێت و مەرجیش نیە لەهەر تازە بونەوەیەکی ناو کۆمەڵگەدا ئامادەگی هەبێت. ئەمەش لەبەهای ئەو تێزە دەهێنێتە خوارەوەو وا دەکات کەڵکی ئەوەی نەبێت لێکۆڵینەوەی زانستی لەسەر بکرێت.\nبەڵام جۆزێف کازانۆڤا پێچەوانەی تێڕوانینەکانی تێزەی بەعەلمانی بونی دنیا، پێیوایه دین نەک پاشەکشەی نەکردووە بەڵکو بەشێوەیەکی گشتگیرو فراوان لەمڕۆدا ئامادەگی هەیەو بەشدارە لەگشت چالاکیەکانی ژیانی کۆمەڵگەدا، ئەمەش وای لەدین کردوە لەبری ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ ناو ژیانی تایبەتی، ببێتە بەشێک لەژیانی گشتی.\nئەم بەگشتی بوونەشی تایبەت نەبێت بەشوێنێکی دیاری کراوەوە، بەڵکو لەیەک کاتدا لە هەموو شوێنێکدا ئامادە بێت، ئەم ئامادە بونەشی هەم لەسیاسەتدا دەبینرێت هەم لەژیانی کۆمەڵایەتیدا.\nلای تەلال ئەسەد لە بنەڕەتەوە دین و عەلمانیەت دوانەیەکی لێک دانەبڕاون و پێکەوە بەشدارن لە دروست بوونی یەکتریدا، عەلمانیەت لای ئەو بەمانای ئەو خەسڵەتە ئینسانیانە دێت کە دەیبەستێتەوە بە دنیاوە، سەرچاوەکەشی هەستەکان و ڕەفتارەکان و بیرکردنەوەکانیەتی.\nواتە دنیاییانە بڕیار لەسەر کارەکانی دەدات و ناگەڕێتەوە بۆ دەرەوەی دنیا، ئەم خەسڵەتەش خەسڵەتێکی ئانی نییە و پەیوەستە بەبونیادی مرۆڤەوەو دوای لاواز بوونی دین دروست نەبووە.\nهەروەها ئەو دیدە بەناڕاست دەزانێت کە عەلمانیەت مرۆڤ وەک بونەوەرێک دەناسێت کە کەسێکی جیهانی بێت و بەسەر شوناس و ڕەگەزدا بازی دابێت، بێ ئەوەی حیساب بۆ ئامادە بوونی بکرێت لە ناو کایە جیاوازو کاریگەرەکانی کۆمەڵگەدا.\nوەکچۆن ئەو دیدەش بەناڕاست دەزانێت کە پێیوایە دین لەمۆدێرنەدا تەنیا لەمەجالی تایبەتیدا دەتوانێت ئامادە بێت، چونکە بەڕای ئەسەد ئەوەی دواجار لەناو مەجالی گشتیشدا ئامادەو بڕیار بەدەستە پێشوەختە لەمەجالی تایبەتیدا بار هاتووە.\nهەرچی پیتەر بێرگەرە باس لەوە دەکات دنیای مۆدێرنە دنیایەکە بەرهەم هێنەری گومان و نادڵنیاییەو بەمەش دین دەتوانێت جارێکی تر مایەی سەرنجی مرۆڤ بێت و پەناگەیەک بێت بۆ دەستکەوتنی دڵنیاییەکانی.\nبەباوەڕی ئەو مرۆڤ لە مۆدێرنەدا بەتەواوی باوەڕەکانی لەدەست نەداوە، چونکە عەلمانیەت ناتوانێت بەتەواوی دابەزێتە سەر هۆشیاری تاک، ئەگەرچی لەناو دنیایەکی عەلمانیشدا بژیت.\nپێرگەر مرۆڤی مۆدێرنە وەک بونەوەرێکی فرە ڕەهەند دەبینێت، بەوەی کەسێکە زەینێکی پڕ جیاوازی هەیەو لەیەک کاتدا دین و نادین لەزەینیدا ئامادەیەو ڕۆژانەش مامەڵەیان دەکات، هەم باوەڕی بەمەسەلە دینیەکان هەیەو هەم بەداهێنانە زانستیەکانیش. بۆیە ئەوەی لای ئەو گرنگە ڕێکخستنی ئەم فرەییەیە.\nبه‌رگی كتێبه‌كه‌ی د. مه‌ریوان وریا قانع\nهابرماز پێداگری لەسەر ئەوە دەکات کە هەم دینی دەبێت تێڕوانینەکانی بگۆڕێت بەشێوەیەک لەگەڵ زمانی زانستی بگونجێت، هەم نادینیەکان پێویستە هاریکاری دۆزینەوەی ئەو زمانە بکەن. واتە هەردو لایەن پێویستیان بەوەیە ئاستی تێگەشتنەکانیان ببەنە سەرەوە.\nئامانج لەمەش تێپەڕاندنی ئەو تێڕوانینە تەقلیدەیە کە دین وەک ڕێگر دەبینێت لەبەردەم نوێگەریداو وەک بەشێک لە دنیای بەر لەمۆدێرنەی دەبینێت.\nبەمانایەکی تر مەرج نییە ئەو کەسەی باوەڕی بە پڕۆسەی بەعەلمانی بوونی دنیا هەبێت ئیتر کەسێکی پێرفێکتە و نابێت دەستکاری تێڕوانینەکانی بکرێت.\nلێرەوە هابرماز دەگات بە چەمکی پۆست عەلمانیەت کە تیایدا مرۆڤی عەلمانی هۆشیارە و ئاگاداری کەموکوڕی تێڕوانینەکانی پڕۆسەی بەعەلمانی بوونە و دەتوانێت دەرکەوتەکانی ئەم پڕۆسەیە ڕەخنە بکات.\nدواجار ئەو تێڕوانینەی کە پێیوایە بەهۆی ڕۆڵی پڕۆسەی بەعەلمانی بوونی دنیاوە دین لە پاشەکشەدایە، لە لای ڤایت بادەر بەتەواوی ڕەتدەکرێتەوە.\nئەم بیرمەندە لەبری ئەوەی ڕێگای یەکەم یا دووەم هەڵبژێرێت لە نێووان دین و عەلمانیەتدا بەدوای ڕێگای سێهەمەوەیە کە بتوانێت هەردوکیان لەخۆیدا کۆ بکاتەوە.\nئەو تێڕوانینەی کە پێیوایە بەهۆی ڕۆڵی پڕۆسەی بەعەلمانی بوونی دنیاوە دین لە پاشەکشەدایە، لە لای ڤایت بادەر بەتەواوی ڕەتدەکرێتەوە.\nئەوەی ئەم بیرمەندە لەسەری دەوەستێت ڕێکخستنی ئەو دونیا پلورالیزمەیە کە سیستمێکی دیموکراسی لیبراڵ پێویستی پێیەتی، نەک سەپاندنی سیستمێک بەسەر کۆی سیستمەکانی تردا، ئەمەش لەڕێگای دیاری کردنی سنورێک کە هەموان تیایدا کۆک بن، بەشێک لەئینتیماکانی خۆیانی تیان بدۆزنەوە تا بتوانن بەرگری لێ بکەن.\nخاڵێکی تر کە پێی گرنگە جیاکردنەوەی دیموکراسی و عەلمانیەتە لە یەکترو پێشخستنی دیموکراسیە وەک ستستمێکی تەواو و ڕێک.\nنوسەر لەم کتێبەدا بابەتیانە لەسەر تێزەکان دەوەستێت، ئەوەی دەمێنێتەوە ئەرکی خوێنەرە درک بەو پەیامە بکات کە لەپشت هەر دێڕێکی ئەم کتێبەوە هەیە.\nوەک نوسەر ئاماژەی بۆ دەکات هەم عەلمانیەکان هەم دینیەکانی ناو دنیای ئێمە هەڵگری لۆژیکی یەکتر سڕینەوەن و کتێبەکەشی وەک هەوڵێک دەبینێت بۆ کۆتایی هێنان بەو لۆژیکە، وەکچۆن هەوڵێکیشە بۆ ناساندنی خوێنەر بەدنیایەک کە کەم تا زۆر پێی ئاشنا نییە.\nئامانج لەمەش تێپەڕینە بەسەر ئەو چەقبەستنە فکریەی ئەمڕۆ لەکایەی ڕۆشنبیريى ئێمەدا دەبینرێت و لەسەر ژیانی کۆمەڵایەتی و سیاسیشدا ڕەنگی داوەتەوە.


ئێران باس له پلانه‌كانی به‌كارهێنانی 54 هه‌زار سه‌نته‌رفیوج ده‌كات\nجـێـگری سه‌رۆكی به‌رنامه ناوه‌كیـیه‌كه‌ی ئێران ده‌ڵێت وڵاته‌كه‌ی پلانی دووری هه‌یه بۆ به‌كارهێنانی 54 هه‌زار سه‌نته‌رفیوج بۆ دروسـتكردنی سوته‌مه‌نی بۆ كارلێـكه‌ری ناوه‌كی سه‌ره‌كی.\nڕۆژی چوارشه‌ممه، محه‌مه‌د سه‌عیدی گوتی به‌كارهێنانی ته‌واوی سه‌نته‌رفیوجه‌كان له ده‌زگای شـارۆچكه‌ی نه‌ته‌نز ده‌توانێت سوته‌مه‌نی بۆ كارلێـكه‌رێـكی یه‌ك هه‌زار مێـگا واتی ئاماده بكات. ئه‌م ڕاگه‌یاندنه‌ی سه‌عیدی دێت پاش زیاد بوونی دڵـنیگه‌رانی نێوده‌وڵه‌تی به‌رامبه‌ر به ئێران له دوای ڕاگه‌یاندنی به‌رهه‌مهێنانی یۆرانیۆمی پـتێندراو له 164 سه‌نته‌رفیوج تا ئه‌و ئاسته‌ی كه ده‌توانرێت له ده‌زگاكانی وزه‌ی ناوه‌كی به‌كار بهێنرێت.\nڕێبه‌رانی گه‌وره‌ی جیهان، له‌وانه ڕوسیا و چین، ده‌نگیان خسته پاڵ ئه‌و ده‌نگانه‌ی ئێران مه‌حكوم ده‌كات له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه خۆی واده‌رده‌خات كه ڕوبه‌ڕوی بڕیاره‌كانی ئه‌نجومه‌نی ئاسایش ده‌بێته‌وه، كه داوای لێـكرابوو تا كۆتایی ئه‌م مانـگه هه‌موو چالاكیـیه ناوه‌كیـیه‌كانی ڕابگرێت.\nسه‌رۆكی ئاژانسی نێوده‌وڵه‌تی وزه‌ی ئه‌تۆم، محه‌مه‌د ئه‌لبه‌رادعی، بڕیاری داوه پـێنجشه‌ممه له‌گه‌ڵ كاربه‌ده‌ستانی ئێرانی له تاران وتووێژ بكات.\nبڕیار وایه محه‌مه‌د ئه‌لبه‌رادعی دۆخه‌كه بۆ ئه‌نجومه‌نی ئاسایش ڕوون بكاته‌وه پـێش ژوانی كۆتایی نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كان له 28 مانگی چوار.\nوه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا، كۆنده‌لیزا ڕایس گوتی ئه‌و ڕاگه‌یاندنه‌ی ئێران هه‌نگاوێـكه كه ئێران زیاتر له كۆمه‌ڵی نێوده‌وڵه‌تی دوور ده‌خاته‌وه.\nڕوسیا و ئه‌ڵمانیا گوتیان ئه‌م په‌ره‌پـێدانه‌ی ئێرانیـیه‌كان هه‌نگاوێـكه به‌ره‌و ئاڕاسته‌یه‌كی چه‌وت، فه‌ره‌نساش داوای له ئێران كرد ئه‌و چالاكیـیانه‌ی بوه‌سـتێنێت و به ترسناكی له‌قه‌ڵه‌م دا. وه ئیسرائیلیش دڵنیگه‌رانی خۆی ده‌ربڕی به‌رامبه‌ر به‌و ڕاگه‌یاندنه‌ی ئێران. چینیش گوتی ئه‌م هه‌نگاوی پـیـتاندنی یۆرانیۆمه‌ی ئێران ڕێـك ناكه‌وێت له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كۆمه‌ڵی نێوده‌وڵه‌تی ده‌یخوازێت.


پاداشت و سزا سایکۆلۆژییەکانی جەماوەر بۆ پاڵەوانەکانی (نموونەی کۆمەڵگەی کوردی) - transcultures\nHome/شیكاریی/پاداشت و سزا سایکۆلۆژییەکانی جەماوەر بۆ پاڵەوانەکانی (نموونەی کۆمەڵگەی کوردی)\nبەناوبانگبوون یەکێکە لەو حەزانەی بێ ئەوەی مرۆڤ بیری لێبکاتەوە خێرا وەک شتێکی باش و پەسەندکراو قبوڵی دەکات، چونکە هەم لەڕووی مادی و هەم لەڕووی مەعنەوییەوە، مایەی چێژ و خۆشییە بۆ کەسەکە. هەر ئەمەشە وادەکات خەڵکێکی زۆر بە ڕێگەی جیاواز، هەوڵی ئەوە دەدات بەناوبانگ بێت. کاتی خۆی بەشێکی زۆر لە نووسەران بۆ ئەوە دەبوونە نووسەر و شاعیر و گۆرانیبێژ و …تاد تاکو بەناوبانگ ببن، نەک ئەوەی لە ڕێگەی ئەو توانایەی هەیەتی بە ڕێگەی نووسین یان گۆرانی بتوانێت گوزارشت لە خۆی بکات، بەڵکو هەموو ئامانجی خۆدەرخستن و داگیرکردنی پانتاییەکە لە خەیاڵی ئەوانیتردا، چونکە ئەویتر وەک سارتەر ئاماژەی بۆ دەکات، زەمینەیەکە بۆ هەستکردن بە بوونی خۆ.\nئەگە جاران ئەم ڕێگەیە ئاڵۆز و قورس بووبێت، ئێستا بەهۆی شەپۆلی سۆشیال میدیا و جۆرەکانی، بەناوبانگ بوون زۆر ئاسان بووە و لەوەتەی ئینتەرنێت بوونی هەیە کۆمەڵگەی کوردیش تژی بووە بە کۆمەڵێک دەنگ و ڕەنگ و کەسایەتی جیا. هەڵبەت من باسی ئەوە ناکەم و ناچمە وردەکاری ئەم پرۆسەیەوە کە کەسەکە دەبێت بەحەزی جەماوەر و بەپێی ویستی ئەویتر، جوڵە بکات تا ئەوەی پارێزگاری لە و سەرمایە ڕەمزییە بکات کە هەیەتی. ئەوەی من دەمەوێت ڕۆشنی بکەمەوە ئەوەیە، عەقڵی کۆمەڵگە و خەڵکەکە بەگشتی بۆ هەر سەردەمێک کۆمەڵێک پاڵەوان بەرهەم دەهێنێت. ئەوجا لە زەمینەی جیاوازدا وەک بواری ئایینی و سیاسی و هونەر و نووسین و …تاد جەماوەر زۆر بە دڵسۆزی و بە چاوەڕوانی زۆرەوە گرنگی بەم جۆرە پاڵەوانانە دەدات و هەموو هیوا و خەونی خۆی بەم جۆرە کەسانە دەبەستێتەوە. بۆ نموونە کاتێک پیاوێکی ئایینی دەکاتە پاڵەوانی خۆی، ئیتر هیوای بە دۆعا و بەرەکەتی ئەوە، لێی کۆدەبێتەوە، پارەی بۆ خەرج دەکات و …تاد یان نووسەرێک لە عەقڵی جەماوەردا دەبێتە پاڵەوان، ئیتر خوێنەرە گشتییەکە بەردەوام خۆی دەکاتە پلیکانەی گەورەبوون و بەرزبوونەوەی ئەو نووسەرە. تا ئێرە دیوە خۆشەکەی بەناوبانگبوونە! ئەمڕۆ دەبینین خەڵکی چۆن شەڕی ئەم حەزە دەکەن، چی دەکەن، چۆن تیکتۆک و ئینستاگرام و فەیسبووکی ئێمە پڕە لەوانەی خەریکی چێژوەرگرتنی ئەم خۆشییەن و جەماوەریش بێ قسورە لە گەورەکردن و فودانی ئەم کەسایەتییانە. هەڵبەت کۆمەڵگەی کوردی چون سیفەتی عیشقیانەی هەیە، کارگەی بەرهەمهێنانی پاڵەوان و بەناوبانگبوونە، کە لە نووسینی دیکەدا کەم و زۆر باسی کۆمەڵگەی عیشقیم کردووە، بەڵام عەقڵی جەماوەر ئەم پڕۆسەیە هەروا بە بەلاش و بێ بەرانبەر ئەنجام نادات. قەرزێکە دەیداتە پاڵەوانەکان، چونکە پاڵەوانەکانی کردۆتە مرۆڤی نیوچەخودا و هەموو پیرۆزی و کەم و کوڕییەکی لێ پاککردۆتەوە و وەک فریادڕەس و وینەی ئیدیاڵی ناو عەقڵی خۆی وێنای کردوون. بۆیە کاتێک ڕووداوێک ڕوودەدات، یان جەماوەر تووشی ڕووداوێک دێت، یەکەمین شتێک کە هانای بۆ دەبات پاڵەوانەکانی خۆیەتی، کە بەهانای بچن، وەک ئەو بیربکەنەوە، وەک ئەو بچێتە سەر شەقام، وەک ئەو جنێو بە حکومەت و نەیارەکانی بدات… لەمەشدا حەقی خۆیەتی، چونکە زۆربەی بەپاڵەوانبووەکانی کۆمەڵگەی کوردی درووستکراوی عەقڵی جەماوەرەکەن. نەک ئەوەی خۆیان پاڵەوانی ڕاستەقینەبن و لە ڕێگەی گوزراشتکردن لە بوونی خۆیانەوە ببونە ڕووداوێک و هەقیقەتێک لەناویدا ڕۆشنبووبێتەوە تا ئەوەی خۆی ببێتە پاڵەوان؛ بێ بوونی جەماوەر و شاهیدێک لە دەرەوەی خۆی. کە ئەمە بابەتێکی وردە و قسەی زۆر هەڵدەگرێت. لەو جێیەی بەپاڵەوانبووەکە ناچێت بەدەم خواستی جەماوەرەوە ئیتر جەماوەر دیوە ناخۆشەکەی خۆی نیشاندەدات و بە ئەندازەی خۆشەویستی جارانی ڕقی خۆی بەسەریاندا دەڕژێنێت. ئەگەر نموونەی زیندوو وەربگرین، بۆ نموونە خۆشەویستی جارانی خەڵک بۆ بزووتنەوەی گۆڕان و سەرکردەکانی و ڕقی ئێستای، کە باوەڕم وایە باجەكەشیان دا و نەیانتوانی تەنها كورسییەكیش بۆ پەرلەمانی عیراق ببەن. هەڵبەت ئەمە بۆ ئەو بەپاڵەوانبووانەی دەرەوەی دەستەڵات، چونکە کەسانی ناو دەستەڵات پێویستیان بە ڕەنج و ماندووبوون نییە و لەڕێگەی حیزبەکەیەوە دەکرێتە پاڵەوان و لەو ڕێگەشەوە تڕۆ دەکرێت. کە ئەم بەپاڵەوانبوونە بە جۆرێکی تر درووستدەبێت لەسەر دڵسۆزی بۆ حیزب و سیمبولەکانی ناو دەستەڵاتەکە ڕوودەدات.\nهەڵبەت هەشیانە زۆر بە شارەزایی ئەم یارییە لەگەڵ عەقڵی جەماوەر ئەنجام دەدات و جگە لە کەسە نزیکەکانی خۆی هەست بەم یارییە ناکەن، بۆ نموونە یاریکردنی یەكگرتووی ئیسلامی و كۆمەڵی ئیسلامی لەگەڵ عەقڵی جەماوەر و پاراستنی پێگە ڕەمزییەکەی خۆیان، یاریکردنی بەشێك لە هێزە نەیارەكانی دەستەڵات و هاو شێوەکانی کە باوەڕم وایە کاتی دەوێت تا دەکەونە بەر ڕقی جەماوەر.\nلەم ماوەدا دوو ڕەوتی بەپاڵەوانبووی ناو دنیای سۆشیال میدیای ئێمە لە خۆشییەکەی خۆیان کەوتوون و ئێستا لەبەر ڕق و قینی عەقڵی جەماوەردان، یەکیان ڕەوتی سەلەفییەت و ڕەمزەكانی ئەم بوارەن کە یارییەکەیان بە کۆتا هاتووە و ئەوەی دەیپارێزێت لۆژیکی هێزە، نەک هێزی لۆژیک، چونکە ئیتر ناتوانێت یاری بە عەقڵی جەماوەر بکات و نابێتە گەرووی جەماوەر بۆ هاوار و حەزەکانی، ئیتر پێچەوانە دەبێتەوە، دووەم بەشێك لەو رەمزانەی گەشەپێدانی مرۆیین، هەڵبەت هۆکار زۆرن بۆ ئەو ڕق و قینەی خەڵکی، زۆر سادە بیڵێم ئەوەیە کاتێک هەرکەسێک شوناسی جۆرێک لە کەسێتی لەخۆی باردەکات و ئیدعای بۆ دەکات و پێی دەناسرێت، هەر کات لەناو خۆیدا و لە بوونی خۆیدا ئەو کەسە نەبوو، وەک بەشێك لە پاڵەوانە ئاینییەكان کە بانگەشەی دەعوە و چاکبوونی خەڵکی دەکەن و وەک ڕێبەری ئایینی خۆیان ناساندووە، کە کاری پێغەمبەرانە، کاتێک جەماوەر تەرز و ئاکاری پێغەمبەرانە لەوانە نادۆزێتەوە، پێشتریش متمانەی خودی شوناسەکەی داوەتە ئەو جۆرە کەسانە، هەست بەوە دەکات فێڵی لێکراوە، یان لەخشتە براوە، بۆیە توڕەدەبێت و لەو وێنە ئیدیاڵە پیرۆزەوە دایدەبەزێنێتە خوار و پیسترین و ناشرینترین شوناس و قسەی پێ دەڵێت. ئەگەر نموونەی نووسەران وەربگرین، زۆرن کە کەوتوونەتە بەر ڕقی خوێنەر و سیحرەکەیان بەتاڵبۆتەوە، هەندێکیش ئێستا پاڵێوراون بۆ ئەو ڕقەی جەماوەر، بەڵام جەماوەر چاوەڕێی ئاماژەیەکە. هەشیانە بەخۆشاردنەوە و یارییەکی زیرەکانە ئەم سزایەی خۆی دوا دەخات. کارەساتەکە ئەوەیە مرۆڤی ساویلکە پێش بوونی مانا پەلاماری شوناسەکە دەدات و دەیکاتە بەری خۆی، واتە لەجێی ئەوەی هەڵگری ڕۆحی شوناسەکە بێت پێش شوناسەکە، شوناسەکە هەڵدەگرێت بێ بوونی ڕۆحی شوناسەکە، ئەمەش جگە لە پاڵەوانێکی ساختە زیاتر هیچی دیکە نییە. زۆرن ئەوانەی شوناسی فەیلەسوف و ڕۆمانووس و ڕۆشنبیر و پیاوی ئایینی و سیاسی و …تاد هەڵگرتووە، بێ ئەوەی تۆزقاڵێک حەق و مانای ئەو شوناسەی دابێت کە ئیدیعای بۆ دەکات، بۆیە جەماوەر لەوەدا لەسەر حەقە کاتێک سزای پاڵەوانێکی خۆی دەدات و دەیکاتە سینەما. چونكە ئەو تەمای بە كەسێكی دیكە هەبووە و ئێستا كەسێكی دیكە دەبینێت. بۆیە بە ئەندازەی خۆشەویستییەكەی جارانی توڕە دەبێت و سزای دەدات.\nهەڵبەت ئەمە یەكێكە لە خاسیەتە خراپەكانی كۆمەڵگەی كوردی كە دەست لە دروستكرنی پاڵەوان بەرنادات و هەر ڕۆژە پاڵەوانێكی نوێ بەرهەم دەهێنێت، بۆیە جەماوەری كوردی بەردەوام خەریكی گۆڕینی پاڵەوان و سزادانی پاڵەوانەكانییەتی. كە باش وایە بەجێی لایەنگری بۆ كەس و هێز و عەشیرەت، لایەنگیری لە سیستەم و جۆرێكی تر لە ژیان بكات. بەمە كۆتایی بە خەونی پاڵەوان دێت و لە جێی پیرۆزكردنی كەس، سیستەم و ڕێسا پیرۆز دەبێت و ڕەنگی كۆمەڵگە دەگۆڕێت.\nNext لێکەوتەکانی شەڕ لەسەر ئاسایشی خۆراک لە جیهاندا


بۆ شەمشەمە کوێرەکان\n"هەڕەشە" هەر شەڕەو پێناسەی خۆی هەرچییەك بێت، بوونێکی سەربەخۆی ناداتێ و نایخاتە دەرەوەی بازنەی شەڕ.\nبۆیە من پێموایە "هەڕەشەی دەسەڵاتێك لە قەڵەمێك"، ڕێك یەکسانە بە "شەڕی دەسەڵاتێك لەگەڵ قەڵەمێك"، وە ئەم دوو جوملەیە هیچ فەرقی نیە.\nئینجا ئەپرسم باشە دەسەڵاتێکی زل و زەبەلاح بۆ شەڕی قەڵەمێك ئەکات؟ بۆچی پاڵنەری پشت هەڕەشەی دەسەڵات هەمیشە "ترسە"، لەکاتێکا ئەو تەرەفی بەهێزی شەڕەکەیە؟! ئایا ئەگونجێ ترس و هێز لە یەك تەرەفدا کۆببنەوە؟؟\nلێرەوە ئیتر ئیشمان ئەکەوێتە پێناسەی ترس و پێناسەی هێز.\nترس و هێز بەجیا پێناسەیان هەرچی بێت، بەیەکەوەو بە وجودی هەردوو وشەی "دڵنیایی"و "ستەمکاریی" لای من یەك پێناسەیان هەیە، ئەویش ئەوەی:\nترس بریتییە لە دڵنیایی ستەمکار لە ستەمکاریی خۆی، هێزیش بریتییە لە دڵنیایی لەوەی کە بەشێك نیت لە ستەمکاریی، چ بە کردنی ستەم یان بە بێدەنگیی لە ستەم!\nئەوەشی کە ترس ئەدا بە ستەمکارو هێز ئەدا بە ئەنتی ستەمکار، ڕەوایەتییە، چونکە ستەمکاریی هەمیشە ناڕەوایەو دژەستەمکارییش هەمیشە ڕەوا.\nبەو مەنتیقەی سەرەوەو مادام هێز لە ڕەوایەتییدایە نەك لە چەك و جبەخانەو تڕو تفاق، کەواتە تەرەفی بەهێز قەڵەمەکەیە نەك دەسەڵاتەکە، چونکە شەڕی ستەمکاریی ئەکات کە شەڕێکی ڕەوایە،، کەواتە تەرەفی لاواز خودی دەسەڵاتەکەیە، لەو کاتەوە کە دەستی بە ستەمکارییەوە گرتووە دەستی لە عەدالەت و ئازادیی و ڕەوایەتیی بەربووە.\nکەواتە قەڵەمەکە ئەسڵەن لە مەوقیفی قووەتەوە شەڕەکە ئەکات، ئەو هەڕەشەیەشی کە وەکو هێمای هێزو بۆ بەخشینەوەی ترس لەدژی بەکارئەهێنرێ، لە ڕاستیدا لە ترسەوە هاتووە نەك لە هێزەوە!\nهەر بۆیە بە دەسەڵات و شەمشەمەکوێرەکانی ئەڵێم، ئەو هەڕەشانەی کە کردوتانە کە ئەیکەن، نەك نامانترسێنێ، بەڵکو مادام ترس و لاوازیی ئێوەیە، بۆ ئێمە موتعەو نەشئەی هێزو سەرکەوتنی تێدایە!\nپێیان ئەڵێم و ئەپرسم، ئێوە کە بەردەوامبن چی ئەکەن و چیتان پێئەکرێ؟ ئەوپەڕی دواجار وشەکانتان ئەکەن بە باروت،، ئەی ئێمە چی؟ ئەوپەڕی بە ئازادیی ئەمرین وەك ئەوەی بە ئازادیی ژیاین، خۆ شتەکە لەمە زیاتر نیە.\nیەعنی ئێوە ئەتوانن ژیان لە بوونمان بکەنەوە، بەڵام هەرگیز ناتوانن ئازادیی لە بوونمان بکەنەوە!\nدەی دەردەکەی ئێوەش هەر ئازادییەکەیەو هێزەکەی ئێمەش هەر ئازادییەکەیە، بۆیە ئیتر ئێمە بە هەموو شێوەیەك هەر براوەین و ئێوەش بەهەموو شێوەیەك


9/26/2021 8:45:00 PM 342 جار خوێندراوەتەوە\nپێگەی کورد لە بەغدا یان لەتاران و ئانکارا کاتێک بەهێز دەبێت، کە ئاستی زانستی زانکۆکانمان بچێتە ڕیزبەندی زانکۆ بەناوبانگە جیهانیەکان. کاتێک ئەو ناوەندانە پێویستیان بە توانا مرۆیەکانی ئێمە بێت. جێدەست و توانا زانستیەکانی پرۆفیسۆری زانکۆ وشارەزا و زانا و کارشناسی هەمەجۆری ئێمە لە بواری( فیزیک و کیمیا و فەلەکناسی و ، ماتماتیک و، ئای تی و تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی) لە زانکۆ و ناوەندە زانستی و لێکۆڵینەوە هەمەجۆرەکانی بەغدا و تاران و ئانکارادا ڕەنگ بداتەوە.\nئەگەر هەرێمی کوردستان بونیاد و ژێرخانی زانستی و ئابوری خۆی بەهێز بکات. بەمانایەکی تر هەرێم دامەزراوەکانی لە ڕوی زانستی و ئابوری و ئیداریەوە بباتە ڕێزی دامەزراوە جیهانی و گلوباڵیەکان. واتا پێگە و سەنگی زانگۆ و ئینستیتۆتەکانی ئێمە ببنە بەشێک لە مەنزومەی زانستی جیهانی.. ئەو کاتە جیهان بەگشتی و بەغدا و تاران و ئانکارا بە تایبەتی ناچار دەبن لە دەرگای ئێمە بدەن بۆ هاوکاری و یارمەتی.\nژمارەی پەرلەمانتارانی کورد لە بەغدا کەمیش بێت گرنگ نییە. گرنگ ئەوەیە دڵسۆز و بە ئاوەز و مولتەزیم بن.\nحکومەتێکی بەهێز و ڕەشید و شەفاف دابمەزرێنین، کە بتوانێ خەونی قوربانیانی ئەنفال و سەرجەم شەهیدانی مێژوی قوربانیدانمان بکاتە پڕۆژەی ئاوەدانکردنەوەی وڵات و بنیاتنانی ژێرخانی ئابوری . ئەو کاتە ئێمە هێندە بەهێز دەبین، کە پێویستمان بە بڕە پارەی بەغدا نابێت، رەنگە بەغدا پێوستی بە قەرز و کۆمەکی بانکە موعتەبەرەکانی هەرێم بێت بۆ بونیاتنانەوەی عێراقێکی باشتر لەم عێراقەی ئێستا.


حدکا: شەڕی کورد بە کورد مەحکوم دەکەین\nهەینی, 03. 3. 2017\tPDKI\nکۆمیسیۆنی سیاسی ـ نیزامیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران سەبارەت بە شەڕی نێوان پێشمەرگەی ڕۆژئاوا و یەبەشە ڕاگەندراوێکی بڵاو کردەوە.\nبۆ هەموو ئەندامان و لایەنگرانی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران\nداواکارین لە ئێوە بەڕێزان کە دوور بکەونەوە لە لایەنگری کردن لە لایەنە سیاسییەکانی ڕۆژئاوای کوردستان. سیاسەتی حیزبی ئیمە، لایەنگری لە هیچ یەک لەو لایەنانەی ڕۆژئاوا بەدژی لایەنێکی تر نیە.\nئێمە داواکارین کە لایەنە سیاسییەکانی ڕۆژئاوا بتوانن کێشەکانی خۆیان لە ڕێگای وتۆوێژ و دیالۆگەوە چارەسەر بکەن و خۆیان دوور بگرن لە شەڕ و تێکهەڵچوونی چەکداری بە دژی یەکتر، تاکوو خوێنی ڕۆڵەی کورد بەدەست یەکتر نەڕژێت.\nئێمە شەڕی کورد بە کورد و براکوژی بەتەواوی مەحکوم دەکەین و هەر لەو کاتەشدا بێلایەنین لە کێشە و ئیختیلافاتی نێوان ئەحزابی کورد، بۆیە داواکارین لە ئەندامان و لایەنگران و دۆستانی حیزب کە ڕەچاوی ئەو سیاسەتەی حیزب بکەن.\nجارێکی تر ئاواتەخوازین کە دیالۆگ و لۆژیکی وتۆوێژ بە تاکە ڕێگاچارەی کێشەکان بزانرێت.\nکومیسیۆنی سیاسی‌ـ‌نیزامیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران\n١٣ی ڕەشەمەی ١٣٩٥ی هەتاوی\n٣ی مارسی ٢٠١٧ی زایینی


(ک) یان (ك)؟\nبڵاوکردنەوە/ نووژەنکردنەوە: 2015-03-05\nلە ئەلفبێی (ئارامی/ عەرەبی)دا هەمیشە پیتی (k) بە دوو شێوەی (ک) و (ك) شانبەشانی یەکتر بەکار هێنراون. هەبوونی ئەم دوو شێوەپیتە هیچ باش نییە و باشتر وا بوو هەر یەک شێوەمان هەبوایە.\nخەڵک کاتێک پیتەکانیان بە دەست دەنووسییەوە زۆرتر دەستیان بەربڵاوتر بوو، بەڵام ئێستا کە پیتەکان بە کۆمپیوتەر دەنووسرێنەوە و بۆ هەر پیتێک کۆدێکی تایبەت دانراوە، ئێمە ناچار دەبین خۆمان یەکلایی بکەینەوە و لە نێوان دوو بژارەدا یەکێکیان هەڵبژێرین. یان لانی کەم یەکێکیان بەبێ شیفت بنووسین و ئەوی تریشیان بە شیفت بنووسین.\nلە کاتی ڕێکخستنی تەختەکلیلی کوردی لەلایەن "کوردئایتیگرووپ"دا ویسترا بەرانبەر بە (k) لە نێوان (ک) و (ك)دا یەکێکیان هەڵبژێردرێت. هەر کامیان کۆدێکی تایبەتیان هەیە: (ک U+06A9) و (ك U+0643).\nکوردئایتیگرووپ ناچار بوو یەکێکیان بەرانبەر بە (k) هەڵبژێرێت و بەبێ شیفت بنووسرێت و ئەوی تریشیان بخاتە دیوی ژێرەوە و بە شیفت بنووسرێت.\nدوای ڕاوێژکارییەکی درەنگەشەوێکی سەر ئینتەرنێت بەم ئەنجامە گەیشتن:\nهەرچەند (ك) لە زمانی عەرەبیدا باوە و کوردیش زیاترین بەرهەمی کۆنی بەو پیتە نووسیوە، بەڵام هەر (ک) هەڵدەبژێرین، چونکە:\n١. لە سەرەتای وشەدا هەمیشە (ک) دەنووسرێت و چوکڵە بەکار ناهێنرێت: کار\n٢. لە ناوەڕاستی وشەدا هەمیشە (ک) دەنووسرێت و چوکڵە بەکار ناهێنرێت: پەلکە\n٣. تەنیا لە کۆتایی وشەدا (ك) دەنووسرێت، بە چوکڵەوە: چاك\n٤. دەشکرێت بە (ک) بنووسرێت، بەبێ چوکڵە: چاک\n٥. ئاوەڵەکەشی هەر بە (گ) دەنووسرێت واتە بەبێ چوکڵەکە.\n٦. زمانی کوردیش هەمیشە هەوڵی داوە لە پیتەکانیدا خۆی لە پیت و چوکڵەکانی عەرەبی و فارسی دوور بکاتەوە بۆ نموونە ئەمانە بەکار ناهێنرێن:\n(آ، ث، ذ، ص، ض، ط، ظ، ّ، ً، ٌ، ٍ، ِ، ُ، َ، ء، أ، إ، ؤ، ة)\nئێستە بۆ بێین (ك) هەڵبژێرین تا (ک) هەبێت؟\nلە ڕووی فێرکردنیشەوە هەمیشە باشترە جۆرێک پیت هەبێت، نەک لە شوێنێکدا شێوەیەکی هەبێت و لە شوێنێکی تردا هەمان پیت شێوەیەکی تری هەبێت. بۆ نموونە چاو لەم وشەیە بکەن کە ئەگەر بە "ك" بنووسرێت ئاوا دەردەکەوێت: کــڕکــڕۆك، بەڵام ئەگەر بە "ک" بنووسرێت ئاوا دەردەکەوێت: کــڕکـڕۆک. ئایا باشتر نییە لە هەموو شوێنێکی وشەکەدا یەک جۆر "ک" هەبێت؟\nجا بۆیە بڕیار درا کە لە باتیی (k) پیتی (ک) دەر بکەوێت و کۆدی (U+06A9)ی بۆ دانرا، بەوەشەوە ئەوی تریش بەیەکجاری فڕێ نەدرا بەڵکوو لەژێر پیتی (k) دانرا و بە داگرتنی شیفت و (k) پیتی (ك)یش هەر دەردەکەوێت.\nبەڵام هیوای ئێمە ئەوەیە کە (ك) قەت بەکار نەهێنرێت، بۆ ئەوەی زمانەکەمان یەکلایی بکەینەوە و لە پشکنینی گووگڵ و بنکەدراوەکان و پرۆگرامە جۆربەجۆرەکانیشدا خۆمان لەو کێشەی دووپیتییە ڕزگار بکەین.\nهەر کام لەو کافانە بەکار بهێنین ناچارین ئەو کۆدەی بۆ دیاری بکەین کە تایبەتە بەو کافە: بۆ "ک" (U+06A9) و بۆ "ك" (U+0643). جا ئەگەر کۆدی "ك" هەڵبژێرین، لە سەرەتا و ناوەڕاستیشدا هەر ئەو کۆدە دەنووسرێت، بەڵام چوکڵەکەی لە سەرەتا و ناوەڕاستدا دەرناکەوێت هەرچەند ئەو کۆدەی هەیە. لە بەرچاوی ئێمە بە "ک" دیارە، بەڵام لەڕاستیدا هەر "ك"ە. جا ئەمە هات و چیمان کرد؟ کۆدێکمان نووسی کە "ك" نیشان بدات، کەچی لە سەرەتا و ناوەڕاستیشدا هەر بە "ک" دەردەکەوێت. جا باشتر نییە هەر واز لەو کۆدە بهێنین؟\nدووکۆدی و دوو پیتیش کێشەی گەورەی بۆ ئێمە چێ کردووە.\nئەگەر لە گووگڵدا دوو جار بەدوای وشەی (دیاکۆ)دا بگەڕێین و هەر جارێک جۆرێک لە کافەکان بەکار بهێنین کە بە کۆدی تایبەت بە خۆیان چێ کراون، ئەم دەرەنجامانەمان دەست دەکەوێت:\nدەبینین ئەو (دیاكۆ)یەی کە کافەکەی بە (ك) نووسراوە واتە بە "ك" (U+0643) نووسراوە (٨٦٤٠) دەرەنجامی هەبووە.\nئەو (دیاکۆ)یەش کە کافەکەی بە "ک" (U+06A9) نووسراوە (١٤٩٠٠) دەرەنجامی هەبووە.\nئەمە کێشەیەکی گەورەیە بۆ ئێمەی کورد کە بەو جۆرە کێشەمان بۆ ساز بووە و لە کاتی پشکنین بەدوای وشەیەکدا دوو جۆر دەرەنجاممان دەست دەکەوێت.\nهەر بۆیە باشترە خۆمان یەکلایی بکەینەوە و تەنیا یەکێکیان بەکار بهێنین و بەرە بەرە بۆ هەمیشە واز لەوی تریان بهێنین. لەبەر ئەو هۆکارانەی سەرەوە بڕیار دراوە کە (ک) بەکار بهێنرێت. گرووپە ئایتییە کوردییەکان و فەرمانگەی ئایتی و ئەکادیمیای کوردی و حکوومەتی هەرێمی کوردستانیش بە فەرمی پاڵپشتییان لەو تەختەکلیلە کردووە کە (ک)ی تێدا بەکار هێنراوە. بۆیە باشترە هەموو کەسێکی تریش بەم ڕێچکەیەدا بڕوات و هەر ئەو تەختەکلیلە ستانداردە بەکار بهێنێت.\nئەگەر هەندێ کەس لە کۆتایی وشەدا چاویان بە (ك) ڕاهاتووە، باشترە تازە وازی لێ بهێنن و دڵنیاین پاش ماوەیەک چاویان بە (ک)یش ڕادێت.\nهەندێ تاکەکەس هاتوون تەختەکلیلێکیان دروست کردووە کە (ك)یان تێدا جێگیر کردووە. ئەوە بەڕاستی هەوڵەکانمان بۆ یەکگرتوویی لە ڕێنووسدا لێک دوور دەکاتەوە، بۆیە دەبێت وریای جۆری تەختەکلیلەکانمان بن و لە بەکارهێنانی ئەو جۆرە تەختەکلیلانە خۆتان بپارێزن.\nتەنیا ئەو تەختەکلیلە ستانداردە بەکار بهێنن کە (k) بە (ک) دەنووسێت و لەسەر بنەمای تەختەکلیلی لاتینی (QWERTY) و تەختەکلیلی عەرەبیش ئامادە کراوە.\nتەختەکلیلی ستانداردی کوردی کە بەپێی تەختەکلیلی لاتینی ئامادە کراوە پیتەکانی بەم شێوەیە چنراون:\nئەوەش کە لەسەر بنەمای عەرەبی ئامادە کراوە، پیتەکانی ئاوا چنراون:\nتێبینی: ئەگەر سیستەمی کۆمپیوتەرەکەتان نوێ بێت، ئەوە هەر لەناو سیستەمی کۆمپیوتەرەکەتانەوە دەتوانن ئەو تەختەکلیلی کوردییە چالاک بکەن و پێی بنووسن.\nئەگەریش کۆنتر بێت دەتوانن لێرەوە تەختەکلیلی بۆ دایگرن:\nو لەناو کۆمپیوتەرەکەتاندا دایمەزرێنن و بە کوردی پێی بنووسن.


بارزانى: ئێمه له پرسه نه‌ته‌وه‌ییه‌کاندا هاوڕاین – کوردی – RojNews.News\n02/03/2020 - 5:28:31 pm\nچوؤرشەممە, 20 سبت 2017 – 16:55\nبه وته‌ى بارزانی “به‌غدا پابه‌ندی ده‌ستور نه‌بوو بۆیه کورد بڕیاری ڕیفراندۆمی دا.”\nوتیشی: “هه‌ندێک له به‌رپرسانی عێراق توشی وه‌هم بوون که وایانزانی ئێمه له ناوخۆدا ناکۆکین، ئێمه له پرسه نه‌ته‌وه‌ییه‌کاندا هاوڕاین.”\nبارزانى ئاماژه‌ى بۆ ئه‌وه‌ش کرد: “تا ئێستا ئه‌و به‌دیله‌ی ئێمه ده‌مانه‌وێت بۆ دواخستنی ڕیفراندۆم نه‌خراوه‌ته‌ڕوو.”\nڕاشیگه‌یاند: “سلێمانی مه‌ڵبه‌ندی کوردایه‌تییه و له ساڵی ١٩٤٣ بارزانی له سلێمانییه‌وه گه‌ڕایه‌وه ناوچه‌ی بارزان، به هاوکاری و پشتیوانی شێخ مه‌حموودی حه‌فید، دڵنیام له ٢٥ی ئه‌یلول به‌ڵێ پێشه‌نگ ده‌بێت و سلێمانی قه‌بووڵ ناکات، نه مه‌حکووم و نه سوخرکێشی که‌سبێت”.\nئه‌وه‌شى وت: “له کۆبوونه‌وه‌ی کۆمه‌ڵه‌ی گشتی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان باسی ریفراندۆمی سه‌ربه‌خۆیی کوردستانه، ئه‌وه‌ش به‌رهه‌می خوێنی شه‌هیدانه، بڕیاری ڕیفراندۆم هی که‌سێک و حزبێک نییه، به‌ڵکو هى خه‌ڵکی کوردستانه”.\nهه‌روه‌ها هه‌ر ئه‌مڕۆ له کاتى ڕووماڵى خۆپیشاندانى به‌شێک له هاوڵاتیان کامێرامانێکى ڕۆژنیوز بە ناوی https://www.rojnews.org/haber/19846/.html”>محەمەد وەلی له‌لایه‌ن هێزه ئه‌منییه‌کانى سلێمانییه‌وه ده‌ستگیرکرا و تا ئێستاش ئازاد نه‌کراوه.\nشاندێکى دیکه‌ی هەرێمی کوردستان ده‌چنه‌وه به‌غدا


لایەنگری مۆدێراتەکان کەم دەکات و سیاسەتمەدارانی پارتەکە کۆدەبنەوە - Radio Sweden Kurdish - Radyoya Swêdê - ڕادیۆی سوید | Sveriges Radio\nلایەنگری مۆدێراتەکان کەم دەکات و سیاسەتمەدارانی پارتەکە کۆدەبنەوە\nبڵاو کرایه‌وه fredag 24 mars kl 10.36\nدەیانەوێت ژمارەی پۆلیس زیاد بکەن\nلە ڕاپرسییە جیاجیا سویدییەکاندا کە ناوەندی ڕاپرسی سیفۆ لەسەر داوی ئێکۆت کۆی کردۆتەوە ئاشکرا بووە کە پارتی مۆدێراتەکان لە نزمترین ئاستدان، ئەمە بەراورد بە یەکەمجار کاتێک کۆکردنەوەی ڕاپرسیەکان دەستی پێکردوو.\nسکرتێری پارتی مۆدێراتەکان سەبارەت بە دەرئەنجامی ڕاپرسییەکان و کەمکردنی لایەنگرانیان دەڵێت\nئێمە لەو دەرئەنجامە ڕازی نین. ئێستاش ساڵ و نیوێک ماوە بۆ هەڵبژاردنی داهاتووە وە دەبێت هەموو ڕۆژێک کار بۆ زیادکردنی متمانەی هاوڵاتییان بۆ پارتەکە بکەین.\nلە بەهاری ئەمساڵەوەو بە تایبەت لە پاش ئەوەی کە سەرۆکی پارتی مۆدیڕاتەکان ئانا شێنبێری باترا ڕایگەیاند، کە ئەوە بیرلەوە دەکاتەوە بتوانێت لە لە لیژنەکانی دەرەرەوەی پەرلەماندا لەگەڵ پارتی دیموکراتەکانی سویدا هاوکاربێت و کار بکات، ئیدی لەو کاتەوە بەردوام دەنگی پارتی مۆدێراتەکان کەمی کردووە.\nلە ڕوانگەی کۆکردنەوەی دەرئەنجامی ڕاپرسییەکەی سیفۆدا هاتووە کە پارتەکە ئەمڕۆ لە %١٧،٧ هاوڵاتیان دەنگیان پێدەدات، ئەم ڕێژەیەش بەراورد بە مانگی دوول ە %١،٦ کەمی کردووە. هاوکات ئاشکراو بوو کە نیوەی لاینگرانی پارتی مۆدێراتەکان دەیانەوێت سەرۆکی ئێستای پارتەکە ئانا شینبێری باترا پێش هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠١٨ پۆستەکەی وەک سەرۆک پارتی مۆدێراتەکان جێبهێڵێت.\nهاوکات پارتی ناوڕاست، (Centerpartiet) بەردەوامە لە زیادکردنی دەەنگەکانی. هەر لە درەئەنجامی کۆکردنەوەی ڕاپرسییەکانی سیفۆدا هاتووە کە لە ڕوانگەی زیادکردنی دەنگەکانەوە پارتی ناوەڕاست ڕێکۆردێکی نوێ تۆمارکردووە و دەنگەکانیان گەشتوو لە %١٢،٨.\nجێی باسە گٶرانگارییەکی ئەو تۆ لە نێو پارەکانی بەرەی سوورو سەوزەکاندا نەهاتۆتە گۆڕ. لە ئێستادا لە ڕوانگەی دەرئەنجامەکانەوە بەری سوور و سەوزەکان بەراورد بە بەرەی هاوپەیمانی ڕاستەکەن لە یەک ئاستدان، واتە هەریەکە لەو بەریە لە %٣٩،٤ دەنگەکان بەدەست دەهێنن. هاوکات پارتی دیموکراتەکانی سوید هەڵکشانی بەخۆیەوە بینیوەو لە ئێستادا %١٨،٢یی دەنگەکان ئەگەر ئەمڕۆ هەلبژاردن بووایە بەدەست دەهێنا.\nجێی باسە کە ئەمڕۆ بڕیارە سیاسەتمەدارنی هەرێمی، کە سەر بە پارتی مۆدێراتەکانن لە شاری کارڵسداد کۆببنەوە. لەو کۆبوونەوەدا نزیکەی ١٥٠٠ ساسەتمەداری پارتی مۆدێراتەکان بەشدار دەبێت.\nسەرەڕایی تاوتوێکردنی پرسی کەم کردنی لایەنگرانیان، ئەوا سیاسەتمەدارانی پارتی مۆدێراتەکان چەندین بابەتی دیکە تاوتوێ دەکەن. بۆ نمونە تووندکردنەوەی یاساکانی سزادان. ڕێکخستنەوەی پۆلیس. هەر لە ڕوانگەیەشەوە ئەمڕۆ مۆدێراتەکانی پێشنیازی ئەوەیان کرد کە ڕێژەی لە ٢٠٠٠٠ وە بۆ ٢٥٠٠٠ زیاد بکەن. هەروەها ڕایانگەیاندووە کە دەبێت مووچەی پۆلیس بەرز بکرێتەوە. هەروەها مۆدێراتەکان ئەمڕۆ چەندین پێشنیازی دیکەیان پێشکەش کردووە.


قەفەسەکانتان ناتوانێت ئەوان زیندانی بکات! ئەوان سەربەخۆن، ئەوان تەنها ڕۆژنامەنووسن – بزاڤی خزمەت\nقەفەسەکانتان ناتوانێت ئەوان زیندانی بکات! ئەوان سەربەخۆن، ئەوان تەنها ڕۆژنامەنووسن\n‘لەعنەت لە کودەتا دەکەین'(ئۆزگور دوشونجە).. ‘کودەتای تیرۆر'(مەیدان)…’نەخێر بۆ هەر کودەتایەک'(یەنی هەیات)…’خەڵک خۆیان کرد بە خاوەنی دیموکراسی'(یارن باکش)…’لە هەموو جیهانەوە ڕەخنە لە کودەتاکە دەگیرت'(رۆتاهەبێر).. دوێنی لەخۆڕای زیندانی 6-7 ساڵ بەسەر 3 دادوەر و داواکارێکی گشتیدا سەپێنرا، ئەم نووسینانەی سەرەوەن سەردێڕی ئەو ڕۆژنامە و دەزگا میدیایانەن کە ئێستا داوای زیندانی 160 ساڵ بۆ کارمەندەکانی دەکرێت.\nدادورێک کە هەستی یاسای و زانیاری یاسای هەیە، گەر سەیری کۆتا کاری ڕۆژنامەنووسێک بکات دەبێت شەرم لە دادگای کردنی بکات. لە دووری هەزاران کیلۆمەتر لە تورکیاوە، بڕیاری دادگای گشتی ئیستەنبوڵ دەخوێنمەوە کە هاوکارە ڕۆژنامەوانەکانمی بە تۆمەتی ‘ئەندام لە گرووپی تیرۆرستی’ دادگای دەکرێن. کۆتا وشە و کۆتا بەرگرییان ئەوەندە ڕونە کە دەڵین ‘من تەنها ڕۆژنامەوانیم کردووە’،’من ڕۆژنامەنووسم’،’من پەیامنێرم’…\nقسەی ویژدان کە ئەندامانی کوێری دادگا نەیانبیست\nئەمانە ڕستەی کەسانێکن کە دەڵین ئێمە بێتاوانین و ئەندامانی دادگا گوێکانیان کەڕ بوون و بێویژدانی باڵی بەسەردا کێشاون. دادوەری گشتی 20 مانگە تەنانەت یەک بەڵگەشی نەخستۆتە ڕوو. ئەوەی وەک بەڵگە نیشان دراوە لە دۆسیەکاندا، تویتەکانی ڕۆژنامەنووسان، هەواڵەکانیان، نوسینەکانیان یاخو دۆمەتی کاکردن لە دەزگایەک، دەرچوونیان لە خوێندنگایەک 20 ساڵ پێش ئێستا… دادگایی کردنیک کە زیان بە ئاوەز دەگەیەنێت. کێ دادگای دەکرێت؟ ئوناڵ تانک. وەک خۆی دەڵیت “لە ڕۆژێکی سەختی زستان لە گۆڵباشی سەر بە شاری ئادیامان لەدایکبووە” نەوەی ئەنادۆڵووە. چیرۆکی خوێندکارێک دوای تەواوبوونی لە دواناوەندی لە زانکۆی ئیستەنبوڵ لە بەشی ئەدەبیات درێژە بە خوێندن دەدات. لەکاتێکدا خواستی بوون بە ئەکادیمیستی هەبوو، بەڵام لەبەر چەند ڕیگرێک، دەبێت بە ڕۆژنامەنووس لە ڕۆژنامەی وەرگێر.\nکە باسی هەواڵی ئینتەرنێتی دەکرا، یەکەم ناو کە بە بیردا دەهات ئوناڵ تانک بوو. لە هەموو تاقیکردنەوەکانی دیموکراسی و ڕێز لە بەرژەوەندی وڵات سەرکەتوبووە. لە سایتی کەناڵەکانی TGRT, KANAL 7, HABER 7 کاری کردووە. تەمەنی ژیانی لەم کارەدا بەڕیکردووە. واتە یەکێک بووە لە ڕۆژنامەنووسە باشەکان. تانک دەڵیت کە ‘دەبێت لە وڵاتی یاسا بگیرێت’،’ئەوەی ئەمڕۆ دەکرێت و تاوان نییە، گەر بەیانی بە تاوان هەژمار بکرێت، دەتوانین بڵێین کە دەسەڵات تەڵە بۆ هاوڵاتیانی دادەنێت؟’. ئەم وتە ڕاستانەی، بەداخەوە دەیدا بە دیوارەکەدا بەڵام بەگوێی دادوەر و داواکاری گشتیدا نەدەچوو.\nیاقوب چەتین دەڵێت “من وامدەزانی لە دەزگایەکدا کاردەکەم کە لەژێر چاودێری و لێکۆڵینەوەی حکومەتدایە. لە دۆسیەکەمدا هاتووە کە ئەو ڕۆژەی دەست دەگیرێت بەسەر ڕۆژنامەی زەمان من 6 تویتم نووسیوە.”. ئەویش لە سوچیکی ئەنادۆڵەوە بەرەو ئیستەنبوڵ هاتووە. بەتۆمەتی پەیامنێری 5 ساڵ بۆ ڕۆژنامەی زەمان دادگای دەکرێت، بەتایبەت لەسەر ئەو 6 تویتەی کە ڕۆژی لەدەستچوونی کارەکەی بڵاوی کردۆتەوە.\nئوفاک شانڵی یەکێکە لە پەیامنێرانی هەواڵی ئابووری و ڕۆژنامەنووسێکی بەتوانایە. لە سەرەتای کارییەوە، دەستی بە لێکۆڵینەوە کردووە. یەکێکە لە ڕۆژنامەنووسە دەگمەنەکانی بەشی بانکی تورکی. دەڵیت ” بەتۆمەتی تێکدانی هەواڵەکان، لە گۆڤاری ئاکسیۆن لە کارەکەم دروخرامەوە. کاتێک علی باباجان وەزیری ئابووری بوو، خەڵاتی باشترین ڕۆژنامەنووسی ئابوریم وەرگرت”. ئایا وەک گاڵتەپێکردن نییە؟ ناوی ئەو کەسانە دەهێنێت کە لە گۆڤاری ئاکسیۆن کاریان کردووە : ئەحمەد داودئۆغڵو، فەهمی کۆرو، ئایشە بۆهورلار… دادوەرەکان نابیستن و داواکاری گشتیش کەڕ بووە. ئایا ئەگەر کارکردن لەم دەزگایە تاوانە، ئەم کەسانە لەم دەزگایە کاریان چیبووە؟ یەکێکیان سەرۆک وەزیرانە، یەکێکایان ڕاوێژکاری سەرۆک کۆمارە و ئەی دیکەش دامەزرێنەری پارتە…\nدەنگەکانی دوێنی لە گوێچکەمدا دەزرنگێنەوە. بوشار ئێرداڵ، یەکیک لە باشترین و بەڕێزترین ڕۆژنامەنووسەکانی تورکیا. دەڵیت ‘نەک تەنها کارەکەن، بەڵکو ژیان و بیربۆچون و یازادی ڕادەڕبڕینم دادگای دەکرێت’. بە زانیارییەکانی لەبواری یاسا بەشێوەیەکی ڕۆژنامەوانی، دادگا دەتوانێت 40 جار زانیاری لێوەردەگرێت. یەکێکە لە ڕۆژنامەنووس و لێکۆڵەرەوەی کە لە دادگای ئەرگەنەکۆن و باڵیۆزدا دەورێکی کاریگەری هەبووە. ئەویش تویتەکانی بە بەڵگەی تاوان هەژمار دەکریت. کارکردنی لە ڕۆژنامەی زەمان و چاودێریکردنی دادگای ئەرگەنەکۆن بە تاوان بۆی هەژماردەکرێت. ئایا بوشرا ئێرداڵ لەکوێی 15 ی تەمووزدایە؟ ئەم پرسیارە وەڵامی نییە. وەڵامیش بۆ ڕۆژنامەنووسەکانی دیکە هەمان شێوەیە. ئەوان بەدوای کودەتا و کودەتاچییەکاندا نەڕۆشتوون، بەڵکو تەنها ڕۆژنامەنووسن.\nدوعام کرد خوا گیانم بکێشێت\nلە دادگاکەدا، حسەین ئایدن زۆر دێتە بەرچاوم. دەڵیت کچەکەم و هاوسەرەکم، پاشان قورسایی ئەو زوڵمەی لەسەریەتی بەم شێوەیە باس دەکات “هیچ کاتێک هەوڵی هەست ورژاندنم نەداوە، بەڵام چەندین جار داوام کردووە خوا گیانم بکێشێت. هەموو هەناسەیەکم ئازارێکە. یادەوەرییەکانی هاوسەرەکەم وەک بزمار دەچێت بە دڵما. کاتێک لەگەڵ هاوسەرەکەم و کچەکەم چاوپێکەتنم ئەنجامدا و پاسەوانەکە بردمیەوە بۆ ژورەوە، لەناخمدا گڕی بەرخۆدان هەبوو. لە ئاژانسی هەواڵگری جیهان کارم دەکرد. لە دەرگاکەی نەنوسرابوو هەرکەسێک ئەندامی گرووپی تیرۆرستییە ناتوانێت بێتە ژورەوە. بێجگە لە هەواڵسازی، هیچ کارێکی دیکەم نەکردووە. حکومەت تا ئەوکاتەی لە کارەکەم وازمهێنا، باجی لە موچەکەم هەڵدەگرت. لە بەڵگەکاندا 11 تویتم خراوەتە ناویەوە.” ئایا لەسەر ڕاستە؟ هەست بە ئازار و ئیزدڕابەکەی دەکەن؟ ئێمە وەک هاوڕێکانی دەخەوین و هەڵدەستین خەیاڵمان لەلای ئەو ئازارەیەکە وەک بزمار دەچێت بە دڵیدا.\nموتڵو چۆڵگێچێن دەڵیت “من 23 ساڵە ڕۆژنامەنووسم، ئامادەم بەرگری لە هەموو ئەو هەواڵانە بکەم کە پێشکەشم کردووە. ” ئەگەر لیی بپرسرێت هەموو ئەو ئەندام پەرلەمانتاوارانەی لە 20 سالی رابردوودا چونەتە پەرلەمان و وەزیرەکانی ئاکەپە و پەیامنێرەکانی پەرلەمان نییە نەیناسیت و کەسیک نییە کە یەکجار گوێی لە قسەکانی نەبوبێت. لەبەر ئەوەی لە ڕۆژنامەی میللەت کاری کردووە، دادگایی دەکرێت. ئەمە تاکە هۆکارە. ئەوانی دیکە هەمووی چیرۆکە. ئەو سەری هەواڵانەی لە ڕۆژنامەکانی یەنی شەفەک و ئەکشام و سەباح دیونووسییەوە، ڕۆژنامەنووسیکی بەناوبانگی ئەنقەرە بوو.\nعەبدوڵڵا کڵچ لە کەناڵی هەبەرتورک کۆردینەیتەر بووە. دەنگ و ڤیدیۆکانی 27 ی مایس کە عەدنان مەندرێس تێیدا دادگای کرا، بڵاوکردبۆیەوە. ڕۆژنامەنووسێکە کە پلانی پلانگێڕانی دوای 50 ساڵ ئاشکرا کردبوو.\nوشەکان تەواو نابن، هەمیان بە هەمان شێوەن، تەنها ڕۆژنامەنووسن. مورات ئاکسۆی، ئاتیلا تاش، بایرام کایا، جیهان ئاجار، بونیامین کۆسێلی، جەمال کاڵیۆنجو، خەلیل ئیبراهیم باڵتا، ئۆغوز ئوسلئلار، سەید کڵچ، ئێرکان ئاجەر، علی ئاککوش، سەید کولئۆغڵو، ئەحمەد میمیش، یەتکین یڵدز، حەبیب گولەر…\nمنیش ڕۆژنامەنووسم، لە غوربەتدام. لەو دەزگایانەی سەر بە بزاڤی خزمەت بوون، دەیان ساڵم تێپەڕاند. ئێستا بە کۆچێکی ناچاری لە ئەوروپام، لە وڵاتێکدا کە ئازادی و دیموکراسی وەک ئۆکسجین بەسەر خەڵکەکەندا دابەش دەبێت. هەوڵ دەدەم باسی ئەوە بکەم کە دادپەروەری و دادگا لە تورکیا لەنێون چوار دیواردا قەتیس ماوە. کەس باوەڕ ناکات، من لە قەفەسێکدام، تەحەموللی ئەم بڕیارانە ناکەم. لەگەڵ هەر کەسێک لە ئەوروپا قسە بکەم، ئەوانیش بە عەقڵ ق دڵ و ویژدانیان باوەڕ ناکەن. دەڵین کە ئێردۆغان کەسێکی خراپە. کاتێک بە بارودۆخەکە دەزانن، دڵنەوایمان دەدەنەوە. گەر لە تورکیا بمامایەتەوە، ئەوا یەکێک دەبوو لەو کەسانەی لەسەر ئەو کورسیە دادگای دەکرێن. ئایا بەڕاستی تەنها ئەم 26 ڕۆژنامەنووسەیە کە سزا دەدرێن؟ ئەوەی بەڕاستی مەحکوم کراوە، سەنیدکای ڕۆژنامەنووسان و هەروەها ئەو ڕۆژنامەنووسانەن کە لە ترسدا ناوێرن ئەم هەواڵانە بڵاوبکەنەوە.\nلە ئەنقەرە ٩٢ مامۆستا دەستگیر کران


ئایا كەسێك كە خاڵ لەسەر شانیەتی و ئەو خاڵەش وێنەی ئافرەتە چی بكات؟ وە ئایا بە كرداری نەشتەرگەری بۆی هەیە لای ببات؟: ماڵپەڕی وەڵامەکان\nهەمەجۆرئایا كەسێك كە خاڵ لەسەر شانیەتی و ئەو خاڵەش وێنەی ئافرەتە چی بكات؟ وە ئایا بە كرداری نەشتەرگەری بۆی هەیە لای ببات؟\nئایا كەسێك كە خاڵ لەسەر شانیەتی و ئەو خاڵەش وێنەی ئافرەتە چی بكات؟ وە ئایا بە كرداری نەشتەرگەری بۆی هەیە لای ببات؟\nسەرەتا پێویستە هەموو موسڵمانێكی ژن و پیاو ئەوە چاك بزانن كە خاڵ كوتان كارێكی حەرام و ڕێگە پێنەدراوە لەشەرعدا ، ئیتر ژن بێت یان پیاو ، لەبەر فەرموودەی پێغەمبەری خوا ﷺ : " أنَّ رسولَ الله - صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ - لَعنَ الواصِلَةَ والمسْتَوْصلةَ، والواشِمَةَ والمسْتَوْشِمَة " واشمە ئەو كەسەیە كە خاڵ دەكوتێت و موستەوشمەیش ئەو كەسەیە كە خاڵی بۆ دەكوترێت.\nوە ئەم كارە حەرامە و ئەصڵ وایە لاببرێت و ئەو لابردنەش واجبە ، بەڵام ئەگەر هاتوو لەسەر ئەو لابردنە كەسەكە تووشی زیان هات وەكو تێكچوونی لاشە ودەم وچاو یان لووت یان نێوچەوان ئەوا وازی لێ دەهێنرێت و تەنها تۆبەی بەسەر ئەگەر موسڵمان بێت.\nبەڵام ئەگەر كەسەكە كافر بوو كاتێك ئەو خاڵەی كوتاوەو دواتر خوای گەورە منەتی ناوەبەسەریدا و موسڵمان بووە ئەوا ئیسلام پێش خۆی پاك دەكاتەوە ، جا ئەوە دەمێنێتەوە كە هەوڵی لابردنی ئەو خاڵە دەدات یان نا ئەوە لە پێشەوە باس كرا و ڕوون كرایەوە كە ئەگەر زەرەرو زیانی نەبێت ئەوا با لای ببات بە نەشتەرگەری جوانكاری بێت یان هەر نەشتەرگەریەكی تر.\nخۆشەویسترین كردەوە لای خوای پەروەردگار چ کردەوەیەکە ؟ بەكارهێنانى سەیارە و شتى دائیرە بۆ ئیش و کارى شەخسى خۆت تا چەند ڕێگە پێدراوە لە شەرعدا؟ ئایا درۆى مەصڵەحەت هەیە ؟ لە ئیسلامدا چۆن باسی ئیسراف کردن کراوە؟ وە جیاوازى نێوان ئیسراف و التبذير چیە؟ چەند حوکمێکی کورت تایبەت بە مانگی شەعبان\nسەردان: ١,٣٠٨ بەش: هەمەجۆر\nپرسیاری دواترحوکمى بەکارهێنانى وشەى صودفە چیە؟ ئایا دروستە بڵیم بە صودفە فڵانەکەسم لەبازاڕ بینى؟پرسیاری پێشترجۆرەکانی ووتە لەنوێژدا و حوکمەکانیان


خۆپیشاندانەکان دژی تیرۆرکردنی چالاکوانێک لە کەربەلا بەردەوامە\nخۆپیشاندانەکان دژی تیرۆرکردنی "ئیھاب وەزنی" چالاکوان لە عێراق بەردەوامە، لە سەرەتای دەستپێکردنی خۆپیشاندانەکانی وڵاتەکەشەوە، زیاتر لە ٨٥ ڕووداوی تیرۆرکردن تۆمارکراوە. لەگەڵ بەردەوامی خۆپیشاندانەکان لە "کەربەلا" دژی تیرۆرکردنی ئەو چالاکوانە، لە پارێزگای "بابل"یش بارەگای حزبی دەعوە سوتێندرا.\nھاوکات، کەتائیبی حزبوڵای عێراقی، بەریتانیای تۆمەتبار کرد بە ھێرشکردنە سەر کونسوڵخانەی ئێران لە "کەربەلا" و ڕایگەیاند دەبێت بەریتانیای داگیرکەر باجی ئەو کارانەی بدات.\nلە پەیوەندییەکی تەلەفۆنیشدا لە نێوان وەزیرانی دەرەوەی عێراق و ئێران، وەزیری دەرەوەی عێراق ڕایگەیاند لێکۆڵینەوەکانیان بەردەوامە بۆ گەیشتن بەو کەسانەی دەستیان ھەبووە لە سوتاندنی شورای کونسوڵخانەی "ئێران" لە کەربەلا.\n"ھادی عامری" سەرۆکی ھاوپەیمانی فەتحیش لە ڕاگەیەندراوێکدا وتی، پێویستە حکومەت ھەوڵی جدی بدات بۆ گەیشتن بە تۆمەتباران و بەرقەرارکردنی ئاشتی، ڕاشیگەیاند تیرۆر ھەوڵێکە بۆ ڕێگریکردن لە ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی پێشوەخت لە وادەی خۆیدا.\nھاوکات "فازل غەراوی" ئەندامی کۆمسیۆنی مافەکانی مرۆڤ ڕایگەیاند، زیاتر لە ٨٥ ڕووداوی تیرۆرکردن لە سەرەتای دەستپێکردنی خۆپیشاندانەکانەوە لە عێراق، تۆمارکراوە.\nیەکێتی ئەوروپا پەیوەندییەکانی لەگەڵ عێراق تاوتوێ دەکات\nزۆرینەی ئەو کەسانەی لە عێراق داواکراون لە تورکیا و ئوردن و ئیماراتن\nلیژنەی ئاسایش و بەرگری راپۆرتێک سەبارەت بە ھێرشەکانی تورکیا دەداتە حکومەت و ئەنجومەنی نوێنەران\nلە رووی ھاوردەکردنی چەکەوە عێراق لە پلەی ١١ ی وڵاتانی جیھاندایە\nھەڵگرتنی ڤیزا لە نێوان عیراق و ئێران نەچووەتە بواری جێبەجێکردن


حه‌قیقه‌ت چییه؟ (بەشی سێیەم و کۆتایی)\nمودێلی ریالیسمی ناسه‌ربه‌خۆ ده‌توانێت چوارچێوه‌ێک بۆ قسه‌کردن له سه‌ر ئه‌م پرسیارانه دروست بکات: ئه‌گه‌ر جیهان له ماوه‌ێکی دیاری کراو ڕابردوودا دروستکراوه پێش ئه‌وه چی ڕویداوه؟ فه‌یله‌سوفێکی کۆنی کریستیانی به ناوی (ست. ئاوگستین) (354-430) وتویه‌تی وڵامه‌که‌ی ئه‌وه‌نییه که خودا دۆزخی دروست ده‌کرد بۆ ئه‌و که‌سانه‌یی که ئه‌م پرسیارانه ده‌که‌ن ، به‌ڵام کات ئه‌و تایبه‌تمه‌ندیه‌یه که له گه‌ڵ (خلقه‌ت)دا دروست ده‌بێت پێش خلقه‌ت بوونی نه‌بووه. که هه‌ڵبه‌ت ئه‌و باوه‌ڕی وابوو که ئه‌و کاته زۆر کۆن نییه.  هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه ش یه‌کێکه له‌مودێله مومکینه‌کان بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی که حه‌زیان لێیه (چیروکی خلقه‌ت) راست بێت ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر جیهان پر بێت له (به‌به‌ردبوو) که به‌لگه‌یی ئه‌وه‌ن جیهان زۆر کۆنتره له‌وه‌ی که ئه‌وان بیری لێده‌که‌نه‌وه.(ئایا دانانی ئه‌وانه(به‌بردبووه‌کان) له سه‌ر جیهان بۆ گێل کردنی ئێمه‌یه؟).\nکه‌سێکی که ده‌توانێت مودێلێکی جیاوازتر پێشکه‌ش بکات که کات له‌ودا ده‌گه‌رێته‌وه بۆ 13.7 میلیون ساڵ پێشتر واته (ته‌قینه‌وه گه‌وره‌که) (بیگ بانگ) ، ئه‌م مودێله به پێی به‌ڵگه‌نامه میژویی و (زه‌ویی ناسی)یه‌کان شرۆڤه‌ی دیارده‌کانی ئێستامان ده‌کات ،  باشترین پێنیشانده‌ره تاوه‌کوو ئێستا ئێمه هه‌مان بووه. دووهه‌مین مودێل ده‌توانێت شرۆڤه‌ی (به به‌رد بوو)، (تۆماره رادیوئه‌کتیڤیه‌کان) و هه‌ر وه‌ها ئه‌و ڕاستییه‌ی که روناکی له( گه‌له ئه‌ستێره ) ه کانه‌وه که میلیونها (ساڵی- روناکی) له ئێمه‌وه دورن پێده‌گات، بۆیه ئه‌م مودێله -ته‌قینه‌وه گه‌وره‌که(بیگ بانگ)- زۆر شیاوتر و به که‌ڵک تره له‌وه‌ی پێشوو. تا ئه‌م ساته هیچ مودێلێکی ڕاستتر له‌مه بوونی نییه.\nهه‌ندێک که‌س پشتگیری بڕێک مودێل ده‌که‌ن که ده‌مانباته‌وه بۆ پێش ته‌قینه‌وه گه‌وره‌که(بیگ بانگ). هێشتا دیار نییه که مودێلێک که کاته‌که‌ی ده‌چێته ده‌ره‌وه‌یی بیگ بانگ بۆ شرۆڤه‌ی بینینه‌کان له‌وه‌ی ئێستا باشتر بێت چونکو یاساکانی گه‌شه‌سه‌ندن(تکامل)ی گه‌ردون له وانه‌یه له (بیگ بانگ)دا تووشی رووخان ببن . ئه‌گه‌ر ئه‌و مودێله‌ش دروست بێت هه‌ستی مودێلێکی گشتگیر له‌لامان دروست ناکات هه‌روه‌ها ئاکامی به‌رچاویش به جێناهێلێت مه‌گه‌ر ئه‌وه‌یی بمانه‌وێ ده‌ست بوه‌شێنین له‌و بیرکردنه‌وه‌یه که (بیگ بانگ) به سه‌ره‌تایی جیهان داده‌نێت.\nمودێلێک کاتێک پێی ده‌ڵێن مودێلی باش که هه‌لگری ئه‌م تایبه‌تمه‌ندیانه بێت:\n1- جوان بێت\n2- هه‌لگری ژماره‌ێک که‌م له توخمی خوازراو یان( بگوردرێ) بێت\n3- بتوانێت هه‌موو بینراوه‌کان شرۆڤه بکات\n4- ورده‌کارییه‌کانی بینینه‌کانی داهاتوو پێش بینی بکات که ئه‌توانن مودێله‌که به درۆ بخه‌نه‌وه یان بیسلمه‌ێنن\nبۆ وێنه تیوریه‌که‌ی ئه‌ره‌ستو ده‌ڵێت جیهان له چوار توخمی خاک وهه‌وا و ئاگر و ئاو دروست بووه،ته‌نه‌کانیش به پێی ئه‌م تیوریه ده‌جولانه‌وه و پێشنیاره‌که جوانه و توخمی بگۆڕدرێی تێدا نییه. به‌ڵام له زۆر حاله‌تدا ئه‌مه نه‌ی ده‌توانی پێش بینی دیاری کراو دروست بکات و کاتێک ئه‌نجام ده‌دران پێش بینیه‌که له گه‌ڵ بینیندا یه‌کی نه‌ده‌گرته‌وه. یه‌ک له‌و پێشبینیانه ئه‌وه‌بوو که ته‌نه قورسه‌کان ده‌بێت له ته‌نه سوکه‌کان خێرا تر بکه‌ونه خواره‌وه چونکوو ئه‌مانجایان (هبوت)ه. که‌س لای گرینگ نه‌بوو ئه‌مه تاقی بکاته‌وه تاوه‌کوو (گالیلۆ) کردی. چیرۆکێک هه‌یه ده‌رباره‌ی تاقی کردنه‌وه‌که که گوایه له‌سه‌ر تاوه‌ری (پیزا) به به‌ردانه‌وه‌ی وه‌زنه‌کان ئه‌نجام دراوه. له‌وه ده‌چێت ئه‌م چیروکه راست نه‌بێت . به‌ڵام ئاگادارین ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌یی که ئه‌و وه‌زنه جیاوازه‌کانی له سه‌ر (روبه‌رێکی لێژ) به‌رداوه‌ته‌و بینیویه‌تی که به یه‌ک خێرایی ده‌گه‌نه ئه‌نجام ، که به پێچه‌وانه‌ی پێش بینیه‌کانی (ئه‌رسه‌توو) ه.\nزه‌وابته‌کان به ته‌وای بابه‌تیانه‌ن . بۆ وێنه (جوانی) شتێک نییه که به ئاسانی بپێورێت ، به‌ڵام له ناو زاناکاندا زۆر پڕ بایه‌خه چونکو یاساکانی سروشت به مه‌به‌ستی کۆکردنه‌وه‌و کۆمپرێس کردنی ژماره‌ێکی زۆر حاله‌ته بۆ فرمولێکی ساده. (جوانی) ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ فۆرمی تیورییه‌که به‌ڵام زۆریش پێوه‌ندی به نه‌بوونی توخمه (بگۆڕدرێ)کانه‌وه هه‌یه، ئه‌و تیوریه‌یی که پڕ بێت له فاکته‌ری بێمانا به جوان حساب ناکرێت. قسه‌ێکی (ئانیشتاین) هه‌یه که ده‌ڵێت تیوری ده‌بێت تا ئه‌و جێگه‌ی که ده‌کرێت ساده بێت به‌ڵام نه‌ک له‌وه ساده‌تر. (به‌تله‌میوس) (سه‌ربازنه‌یی) به ڕێره‌وه(ئوربیت) بازنه‌ییه‌کانی ته‌نه ئاسمانییه‌کان زیاد کرد بۆ ئه‌وه‌یی مودێله‌که‌یی  ڕاستتر بتوانێت شرۆڤه‌یی جوڵه‌کانیان بکات. مودێله‌که ده‌کرا ڕاستتتر بێت به زیاد کردنی( سه‌ربازنه‌یی) له سه‌ر( سه‌ربازنه‌یی) یان ته‌نات (سه‌ربازنه‌یی) تریش له سه‌ریان. زیاد کردنی ئالۆزی زیاتر ده‌بێت به هۆی راستتر بوونی مودێله‌که، به بۆچونی زانایان ئه‌مه تێکدانی مودێله‌که‌یه بۆ ئه‌وه‌یی بتوانێت له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵێکی تایبه‌تی له بینراوه‌کان یه‌ک بگرێته‌وه ، که کاتالۆگێک له داتا باشتره وه‌ک له ئه‌و تیوریه‌یی که  له پرینسیپێکی سودمه‌ند بێ به‌ری بێت.\nله به‌شی پێنجه‌مدا ده‌بینن که زۆر که‌س باوه‌ڕیان وایه (مودیلی ستانده‌ر) که شیکاری کارله‌یه‌کردنی (ته‌نۆلکه سه‌ره‌تاییه)کانی سروشت ده‌کات مودێلێکی (ناشیرینه) هه‌رچه‌ند ئه‌و مودێله له (سه‌ر بازنه‌کانی) به‌تله‌میوس زۆر سه‌که‌وتوتره. ئه‌و پێش بینی زۆر ته‌نۆلکه‌ی نوێی کردووه پێش ئه‌وه‌یی ببینرێن، هه‌روه‌ها شرۆڤه‌ی ئاکامی زۆر له تاقیکردنه‌وه‌کانی به وردی زۆره‌وه بۆ ماوه‌یی چه‌ندین ده‌یه کردوه . به‌ڵام له هه‌مان کاتدا ئه‌و تیورییه ده‌یان پارامتری (بگۆڕدری)یی تێدایه که بڕه‌کانیان ده‌بێت به پێی بینراوه‌کان دابنرێت له جیاتی ئه‌وه‌یی خودی تیورییه‌که خۆی دیاری بکات.\nسه‌باره‌ت به خاڵی چواره‌م زانایان هه‌میشه کاتێک پێش بینییه‌کان به شێوه‌ی به‌رچاو بسلمێنرێ مودێله‌که ده‌هێڵنه‌وه و ته‌ئییدی ده‌که‌ن. له‌لاێکی تره‌وه کاتێک مودێلێک هه‌ڵه‌ی تێکه‌وت ، به شێوه‌یی کاردانه‌وه‌یی هاوبه‌ش ده‌ڵێن تاقی کردنه‌وه‌که ڕاست نه‌بووه. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر مودێله‌که نه‌یشسه‌لمێندرێ خه‌لک فڕێی ناده‌ن به‌ڵکو هه‌وڵ ده‌ده‌ن به گۆڕانکاری رزگاری بکه‌ن . هه‌رچه‌ند فیزیکزانان له هه‌وڵدان بۆ رزگار کردن و هێشتنه‌وه‌یی تیورییه‌کان زۆر سه‌رسه‌ختن ، به‌ڵام هه‌وڵدان بۆ ده‌ستکاری تیوری، تیوریه‌که له جوانی و گه‌شاوه‌یی ده‌خات به ڕاده‌یه‌ک که گۆڕنکاریه‌که ده‌بێت به هۆی ئه‌وه‌یی که تیوریه‌که ببێت به ده‌سکرد و قورس ببێت له کارکردندا ، که لێره‌دا به وه‌ها تیورێک ده‌ڵێن (ناشیرین).\nئه‌گه‌ر گۆڕانکارییه‌کان پێویست به تێکردنی بینینی نوێ بکات و ئه‌مه‌ش تیوریه‌که بکات به شتێکی قورس و قه‌به ،  ده‌بێت به نیشانه بۆ پێویست بوون به‌وه‌یی که تیورێکی تازه بێته کایه‌وه. نمونه‌یه‌ک له مودێلێکی کۆن که بوو به ژێر بینینی نوێوه ئیده‌ی (گه‌ردونه وه‌ستاو) بوو. له 1920 ه کاندا زۆربه‌ی فیزیکزانان باوه‌ڕیان وابوو که گه‌ردون وه‌ستاوه یان قه‌باره‌که‌ی(سایز) ناگۆڕێت . به‌ڵام (ئیدڤین هابڵ) به بڵاوکردنه‌وه‌یی بینینیه‌کانی پێنیشانی دا که گه‌ردون گه‌وره ده‌بیته‌وه. به‌ڵام هابڵ راسته‌وخۆ گه‌وره‌بونه‌وه‌یی زه‌وی به‌دی نه‌کرد. ئه‌و روناکی ده‌رچوو له (گه‌له ئه‌ستێره)کانی بینی. که روناکییه‌که هه‌ڵگری تایبه‌تمه‌ندی واژویی یان (شه‌به‌نگ)ه که به‌نده له‌سه‌ر پێکنه‌ری (گه‌له‌ئه‌ستێره)که و تا راده‌یه‌ک ده‌گۆڕی کاتێک (گه‌له ئه‌ستێره‌که) له چاو ئێمه‌وه بجوڵێت. بۆیه (هابل) به شیکردنه‌وه‌یی شه‌به‌نگی (گه‌له ئه‌ستێره) دوره‌کان ، توانی خێراییه‌کانیان دیاری بکات.\nئه‌و چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ی ده‌کرد که چۆن هه‌ندێک له گه‌له ئه‌ستێره‌کان لێمان دوور ده‌که‌ونه‌وه هه‌ر وه‌ها ده‌بێت هه‌ندێکی تر لێمان نزیک ببنه‌وه به‌ڵام بینی نزیکه‌ی هه‌موویان له ئێمه دوورده‌که‌ونه‌وه. هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ی که دورترن خێراتریشن. هابل گه‌یشت به‌و ده‌ر ئه‌نجامه‌ی که جیهان گه‌وره ده‌بێته‌وه، به‌ڵام خه‌لکی تر تێده‌کۆشان بۆ شرۆڤه‌ی بینینه‌کانیان مودێله کۆنه‌که واته گه‌ردونی وه‌ستاو بهێڵنه‌وه. فیزیکزانی (کالتیچ)ی (فریتز زویکی) پێشنیاری کرد، که به هۆکارێکی تا ئێستا نه‌زانراو وای ده‌بنێن ڕوناکی له سه‌فری دورو درێژ به‌ره به‌ره وزه‌که‌ی له ده‌ست ده‌دات. ئه‌م که‌م بوونه‌وه له وزه هاوتایه له گه‌ڵ ئه‌و گۆڕانکارییه له شه‌به‌نگی روناکییه‌که‌دا. ده‌یان ساڵ دوایی (هابڵ) هێشتا زۆر له زانایان حه‌زیان له هێشتنه‌وه‌یی تیوری(دۆخی-وه‌ستاو) ده‌کرد. به‌ڵام زۆرترینی مودێله‌کان بوون به (هابل)ی واته گه‌وره‌بوونه‌وه‌یی (گه‌ردون) قه‌بوول کرا.\nله گه‌ڕانمان به دوایی دۆزینه‌وه‌یی یاساکانی فه‌رمانره‌وا له سه‌ر گه‌ردون ، ئێمه هه‌ندێک تیوری یان مودێلمان وه‌کوو تیوری (چوار-توخمی)، مودێلی (به‌تله‌میوس) ، تیوری (فلۆگیستۆن)، تیوری( بیگ بانگ) و هی تریش فرموله کردوه . به پێی هه‌ر کام له‌م تیوری یان مودێلانه‌وه مفهومی حه‌قیقه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌جزای گه‌ردون ده‌گۆڕێن. بۆ وێنه تیوری ڕوناکی له به‌رچاو بگره، (نیوتن) وا بیری ده‌کرده‌وه که ڕوناکی له ته‌نۆلکه‌ی زۆر ورد دروست بووه. ئه‌مه شرۆڤه‌ی ئه‌وه ده‌کات که بۆ ڕوناکی له سه‌ر هێڵێکی ڕێک ده‌روات هه‌روه‌ها شرۆڤه‌ی که بۆ ڕوناکی کاتێک له ناوه‌ندێکه‌وه ده‌چێته ناوه‌ندێکی تر ده‌شکێته‌وه یان ده‌چه‌مێته‌وه ، بۆ وێنه له هه‌واوه بۆ شوشه یان له هه‌واوه بۆ ئاو. به‌ڵام تیوری ته‌نولکه‌یی بۆ ڕوناکی بۆ دیارده‌یه‌ک که هه‌ر به ناوی خودی( نیوتن)ه وه ناو نراون واته (بازنه‌کانی نیوتن)ناتوانرێ که‌لکی لێ وه‌ربگێرێت.\n(هاوێنه)یه‌ک له سه‌ر ڕوبه‌رێکی ته‌خت که ده‌توانێت روناکی بگه‌ڕێنێته‌وه دابنێ و  ڕوناکی یه‌ک ره‌نگی وه‌کو روناکی سودیۆمی لێبده. ئه‌گه‌ر له سه‌ره‌وه سه‌یری بکه‌یت زنجیره‌یه‌ک بازنه‌ی تاریک و ڕوون که ناوه‌نده‌که‌یان شوێنی له یه‌ک که‌وتنی (هاوێنه)که‌و ڕوبه‌ره‌که‌یه ده‌بینیت. ئاسان نییه ئه‌مه به تیوریی(ته‌نۆلکه)یی بۆ ڕوناکی شرۆڤه بکرێت، به‌ڵام به تیوری شه‌پۆلی هۆکاره‌که‌ی ده‌رده‌که‌وێت. به پێی تیوری( شه‌پۆل)ی بۆ ڕوناکی بازنه تاریک و ڕوونه‌کان به هۆی دیارده‌ێکه‌وه که پێی ده‌وترێت (به‌یه‌کدا چون ) ڕوده‌دات. شه‌پۆلێک ، وه‌کوو شه‌پۆلی ئاو بریتیه له زنجیره‌یه‌ک به‌رزو نزمی. کاتێک شه‌پۆله‌کان به‌ر یه‌ک ده‌که‌ون، به‌پیی به‌ر یه‌ک که‌وتنی به‌رز ی به به‌رزی و نزمی له نزمی ، شه‌پۆله‌کان یه‌کتر به‌هێزتر ده‌که‌ن و شه‌پۆلی گه‌وره‌تر دروست ده‌بێت. که ناو نراوه به( به یه‌کدا چوونی) دروست که‌ر. له‌م دۆخه‌دا ده‌وترێ که سه‌پۆله‌کان " هاو( ڕه‌وگه)ن". له دۆخێکی زۆرترینی تردا که به‌رزی شه‌پۆلێک ده‌که‌وێت له نزمی شه‌پۆلیکی تر ، شه‌پۆله‌کان یه‌کتر ی ئه‌سڕنه‌وه که لێره‌دا ده‌وترێ شه‌پۆله‌کان " نا هاو(ڕۆگه)ن". که به وه‌ها بارودۆخێک ده‌وترێت (به‌یه‌کداچون)ی تێکده‌رانه.\nله بازنه‌کانی (نیوتن)دا ، بازنه ڕونه‌کان جێگیر ن، له مه‌وداگه‌لێک له ناوه‌ندێکه‌وه که خالی به‌ریه‌ک که‌وتنی هاوێنه‌که‌و ڕوبه‌ره‌که‌یه. لێره‌دا جیاوزی دوری له نێوان ئه‌و شه‌پۆله‌ی که له (هاوێنه)که‌وه ده‌گه‌ڕێته‌وه و شه‌پۆلی گه‌ڕاوه له  ڕوبه‌ره‌که‌وه بوونی هه‌یه ، ئه‌و جیاوازییه‌ش بریتیه له (1،2،3) قاتی درێژی شه‌پۆل، که ئه‌مه‌یان به یه‌کدا چوونی دروستکه‌ره.(( درێژی شه‌پۆل) بریتیه له مه‌ودای دوری نێوان دوو به‌رزی یان دوو نزمی شه‌پۆلێک). له لاێکی تره‌وه ، بازنه تاریکه‌کان به هۆکاری ئه‌وه‌یی دروست ده‌بن که جیاوازی مه‌ودا له نێوان شه‌پۆلی گه‌ڕاوه‌ی (ڕوبه‌ره‌که‌و و هاوێنه که) بریتیه له (2/1 ، 2/3، 2/5 ،......) قاتی (درێژی شه‌پۆل) ، که لێره‌دا (به‌یه‌کدا چونه‌که) تێک ده‌ره- واته شه‌پۆلی گه‌ڕاوه له (هاوێنه)که شه‌پۆلی گه‌ڕاوه له ڕوبه‌ره‌که ده‌سڕێته‌وه.\nله سه‌دده‌ی نۆزده‌هه‌مدا ، تیوری شه‌پۆلی بۆ ڕوناکی سه‌لمێندرا، هه‌روه‌ها ده‌رکه‌وت که  تێوریه ته‌نۆلکییه‌که، ناڕاسته. به هه‌ر حال له سه‌رتای سه‌دده‌ی بیسته‌مدا (ئه‌نیشتاین) پێنیشانی دا که روداوی (کارۆ ڕوناکی)(که ئێستا له ته‌له‌فزیۆنه‌کان و کامێرا دیجیتاڵیه‌کاندا که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گێرێت) ده‌توانرێت به‌هۆی لێکه‌وتنی (ته‌نۆلکه‌یه‌ک) یان (کوانته‌م)ێکی ڕوناکییه‌وه له ئه‌تۆم که ده‌بێت به هۆی ده‌رچونی (ئه‌لکترۆن) له ئه‌تۆمه‌که‌وه ، شرۆڤه بکرێت . بۆیه ده‌رکه‌وت روناکی به هه‌ردوو شێوه‌که واته (ته‌نۆلکه)یی و (شه‌پۆل)ی ره‌فتار ده‌کات.\nپێم وابی مرۆڤ له مانای شه‌پۆل ده‌گات، چونکو خه‌لک (زه‌ریا) یان چاڵه ئاویان کاتێک ورده به‌ردێک فڕێ ده‌در‌یته ناوی بینیوه. له ڕاستیدا ئه‌گه‌ر ئێوه دوو ورده‌به‌رد فڕێ بده‌یته ناو چاڵاوه‌وه، ئه‌گه‌ری ئه‌وه هه‌یه (به‌یه‌کداچون) ببینن، وه‌ک له وێنه‌که‌ی سه‌ره‌وه ده‌بینرێت[ خوێنه‌ری به‌رێز بۆ بینینی وێنه‌کانی کتێبه‌که ده‌توانی سه‌یری خودی کتێبه ئینگلیزیه که بکه‌ی که له سه‌ر ئه‌نته‌رنیت به خۆڕایی ده‌ست ده‌که‌وێت ] . شله‌کانی تریش هه‌موویان ره‌فتارێک له‌و مۆدو شێوازه له خۆیان پێنیشان ده‌ده‌ن به ته‌نها (شه‌راب) نه‌بێت که ئه‌گه‌ر بۆ ماوه‌ێکی زۆر مابێته‌وه. ئیده‌ی (ته‌نۆلکه)کان نزیکی له‌گه‌ڵ ، به‌رد و ورده به‌رد و لم و ئه‌م جۆره شتانه‌دا هه‌یه. به‌ڵام ئه‌م ته‌نۆلکه/ شه‌پۆل( دو سروشتی)-ئیده‌ێک که ده‌ڵێت ته‌ن ده‌توانێ هه‌ر دوو تایبه‌تمه‌ندی شه‌پۆلی یان ته‌نۆلکه‌یی هه‌بێت- له ئه‌زموونی ڕۆژانه‌ماندا زۆر نامۆیه وه‌کوو ئه‌وه وایه که ئێوه په‌رداخێک لم بخۆنه‌وه. دوو سروشتییه‌کان وه‌ک ئه‌وه-دۆخێک که له‌و دا دوو تیوری زۆر جیاواز شرۆڤه‌ی یه‌ک دیارده ده‌که‌ن- له گه‌ڵ مودێلی( ڕیالیزمی- ناسه‌ر به‌خۆدا) سازگارن. هه‌ر تیورێک ده‌توانێت شرۆڤه و شیکردنه‌وه بۆ هه‌ندێک تایبه‌تمه‌ندی دیاری کراو بکات، ناتوانیین بڵێین که له‌م تیوریانه‌کامیان باشتره یان کامیان ڕاستتره.\nبه سه‌رنج دان به‌وه‌ی که یاسا فه‌رمانڕاویی گه‌ردونه ئێمه ئه‌توانیین ئه‌مه بڵێین: وادێته پیش چاو که هیچ مودێلێکی ماتماتیکی یان تیوری بوونی نییه که بتوانێت شرۆڤه‌ی هه‌موو لایه‌نه‌کانی گه‌ردون بکات. له جیاتی وه‌ک له به‌شی یه‌که‌مدا دا باسمان کرد وا دیاره که ره‌هێڵه‌یه‌ک له تیورییه‌کان بوونیان هه‌بێت که ناو نراوه به (ئیم-تیوری). هه‌رکام له تیورییه‌کان له ره‌هێڵه‌ی (ام –تیوری) به باشی ده‌توانێت له ناوچه‌ێکی دیاری کراو دا شرۆڤه‌ی دیارده‌کان بکات. کاتێک ناوچه‌کان له هه‌ندیک شوێندا ده‌که‌ونه سه‌ریه‌ک ، تیورییه جیاوازه‌کانی نێو ره‌هێڵه‌که یه‌ک ئاکامیان ده‌بێت، بۆیه هه‌موو ئه‌و تیوریانه وه‌ک به‌شێک له تیورییه گه‌وره‌که سه‌یر ده‌کرێن. به‌ڵام هیچکام یه‌ک له تیورییه‌کان به ته‌نها ناتوانێت شرۆڤه‌ی هه‌موو لایه‌نه‌کانی گه‌ردون بکات- هه‌موو هێزه‌کانی سروشت ته‌نۆلکه‌کان که هه‌ست به‌م هێزانه ده‌که‌ن، و( چوارچیوه)کانی( شوێن) و( کات ) رۆڵی خۆیان تا کۆتایی هه‌یه. ئه‌م بارودۆخه هه‌ستی ناره‌زایه‌تی له‌لای فیزیکزانه (ترادشناڵ)ه کان دروست ده‌کات که خه‌ونیان به دانه‌یه‌ک( تیوری یه‌کگرتووه)وه ده‌بینی، ئه‌مه له چوار چێوه‌یی مودێلی ریالیسمی-ناسه‌ربه‌خۆدا قه‌بوول ده‌کرێت.\nئێمه جاریکی تر له به‌شی پێنجه‌م باسی (دوو سروشتی) له‌گه‌ڵ (ئیم تیوری) ده‌که‌ینه‌وه. به‌ڵام له پێشدا باسی پرینسیپێکی بنچینه‌یی ده‌که‌ین که تێڕوانینی نوێمان ده‌رباره‌ی سروشت به‌نده له‌سه‌ری: تیوری( کوانته‌م)ی، به تایبه‌تی ئه تێروانینیه که ناوی (مێژوه جێگره‌وه)کانی لێ نراوه. به پێی ئه‌م تێروانییه گه‌ردون ته‌نها یه‌ک بوون یان یه‌ک مێژویی نییه، هاوکات هه‌موو وێرژنه مو‌مکینه‌کانی گه‌ردون بوونیان هه‌یه که ناوی (سوپه‌ردۆخ)ی (کوانته‌م)ی لێنراوه[ (سوپه‌ر پوزیشن) له عه‌ره‌بیدا( ته‌تبیق) له فارسیدا (به‌رهه‌م نه‌هی) بریتیه له‌وه‌ی که له به‌رده‌م چه‌ند حالیتێکدایی به‌ڵام نازانی کامیانه بۆیه به ئه‌گه‌رێک ده‌توانێت هه‌رکام له‌وانه بێت من پێی ده‌ڵێم سوپه‌ر دۆخ نازانم تا چه‌ند پڕ به پیسته]. ره‌نگ بێ تۆزێک زاڵمانه بێت بڵێین تیوریه‌که قسه‌له‌سه‌ر ئه‌و حاله‌ته‌بکات کاتێک که ئێمه له ژوره‌که دینه ده‌ره‌وه مێزه‌که نه‌مێنێت ، به‌ڵام تیورێکه زۆر تاقیکردنه‌وه‌یی تاقیگه‌یی تێ په‌ڕاندوه‌که  هه‌میشه بابه‌تیانه بووه.


رێكخراوی 17ی شوبات بۆ مافەكانی مرۆڤ كە رێكخراوێكی خۆبەخشە و كار لەسەر تۆمار كردن و دژ وەستانەوەی پێشێلكردنی مافەكانی مرۆڤ لە هەریچمی كوردستان دەكات ئامارەكانی شەش مانگی رابردووی بڵاوكردەوە و تیایدا زیاتر لە 30 پێشێلكاری بەرچاو ئەنجامدراوە.\nڕێكخراوی ١٧ی شوبات بۆ مافەكانی مرۆڤ، لەناوەوەو دەرەوەی وڵات خۆبەخش و بێلایەن و پیشەییانە كاردەكات لەسەر تۆماركردنی پێشێلكارییەكانی مافی مرۆڤ لەهەرێمی كوردستان و بەدواداچون دەكات لەسەر تەواوی پێشێلكارییەكان و ناوەندە جیهانیەكانی لێ ئاگاداردەكاتەوە بەتایبەت تیرۆرە سیاسیەكان كە لەلایەن دەسەڵاتەوە ئەنجامدەدرێت و هەوڵدەدات كەس و لایەنی سیاسی ئەنجامدەر ئاشكرابكات بۆ ڕای گشتی.\n١٧ی شوبات بۆ مافەكانی مرۆڤ، تەواوی پێشێلكارییەكانی مافی مرۆڤ لەهەرێمی كوردستان پۆڵێن دەكات بۆ دووجۆر: راستەوخۆ و ناراستەوخۆ. جۆری یەكەم ئەو پێشێلكارییانە دەگرێتەوە كە ڕاستەوخۆ دەسەڵات لێی بەرپرسە و ئەنجامی دەدات نمونەی تیرۆری سیاسی و تەقەكردن لەخۆپێشاندەران. جۆری دووەم ئەو پێشێلكارییانە دەگرێتەوە كە ناراستەوخۆ بەرپرسیار دەبێت وەكو خۆكوشتن بەهۆی هەژاری و كوشتنی ژنان و گیانلەدەستدانی هاونیشتیمانیان لەڕێگەی هەندەران.\n٦/١ لە شیلادزێ، قارەمان كوڕی شەهید شوكری ڕێكانی لەلایەن هێزە ئەمنیەكانی پارتی دەستگیركراو دوای ماوەیەك ئازادكرا.\n١٥/١ سەرنوسەری پێگەی پەڕەگراف، سوركێو محەمەد لەسەر سكاڵای ئارام شێخ محەمەد جێگری پێشووی پەرلەمانی عێراق دەستبەسەركرا دوای ئەوەی راپۆرتێكی لەسەر ئەم بەرپرسە بڵاوكردبۆوە كە موڵكی گشتی ناگەڕێنێتەوە بۆ حكومەت.\n١٦/١ لەناو زیندانێكی پارتی، پێشمەرگەیەكی یەكێتی خەڵكی گوندی سیساوە بەناوی مەجید برایم عەبدوڵڵا لەژێر ئەشكەنجەدا ژیان لەدەستدەدات. هەمان رۆژ لە دهۆك، رۆژنامەوان و چالاكوان سعود صابر محەمەد بەهۆی نوسینەكانی لە ئەژماری خۆی لە فەیسبوك بانگهێشتی ئاسایشی پارتی دەكرێت و داوای لێدەكرێت كە نوسینەكانی بوەستێنێت و پێشووتریش هەڕەشەی وازهێننان لە كاری رۆژنامەوانی لێكراوە.\n١٩/١ جارێكی دیكە سەرنوسەری پێگەی پەڕەگراف، سوركێو محەمەد لەسەر سكاڵای ئارام شێخ محەمەد جێگری پێشووی پەرلەمانی عێراق دەستبەسەركراو دواتر ئازادكرا.\n٢٧/١ لە سەیدسادق، چالاكوان زانا عەلی بەهۆی بەشداری و وەك رێكخەرێكی خۆپێشاندانەكە لەلایەن ئاسایشی یەكێتی دەستگیركرا و دوای ئەشكەنجە و سوكایەتیەكی زۆر هەمان رۆژ ئازادكرا.\n٢٨/١ لە هەولێر، كوڕی بەرپرسێكی پارتی بەناوی كەمال تورگەیی كە سەرەڕای ئەوەی سەرپێچی هاتوچۆی كردبوو تەقە لە كارمەندێكی پۆلیسی هاتووچۆ دەكات و برینداری دەكات.\n٢/٢ لە بازگەی دێگەڵە، كە لەلایەن هێزەكانی پارتی بەڕێوەدەبرێت ڕێگریكرا لە خوێندكارانی دانەمەزراوی شارۆچكەكانی هەڵەبجەی شەهید و دەربەندیخان و سیدسادق بۆ خۆپێشاندان بچنە ناو شاری هەولێر.\n٤/٢ لە هەولێر، هێزەكانی پارتی ڕێگریان كرد لە گردبوونەوەیەكی نارەزایی كە لەلایەن ژمارەیەك چالاكوانی شارەكەوە دژی دواكەوتنی موچە و سیستەمی حكومڕانی لەبەردەم باڵەخانەی ئەنجومەنی وەزیران ڕێكخرابوو.\n٧/٣ لە چەمچەماڵ، رۆژنامەوان پێشەوا شێخ رەئوف لەلایەن هێزە ئەمنیەكانی یەكێتی بەهۆی ڕەخنەگرتنی لە كەرتی تەندروستی دەستگیركراو دوای چەند رۆژێك ئازادكرا.\n١١/٣ لە پێنجوێن، رۆژنامەوانی پێگەی كۆمەڵەی مافەكانی مرۆڤی كوردستان عەدنان ڕەشیدی كە خەڵكی رۆژهەڵاتی كوردستان و دانیشتووی پێنجوێنە هێزێكی دەمامكداری نەناسراو هەڵدەكوتنە سەر ماڵەكەی و خۆی و هاوژینەكەی ئەشكەنجە دەدەن و وێنەی هاوژینەكەی بەڕووتی دەگرن. هەروەها، هەڕەشەی ئەوەی لێدەكەن كە نابێت چیتر كاربكات و زانیاری بدات لەسەر پێشێلكاریەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان.\n١٧/٣ فەرماندەی لیوای ١ی پیادەی كەركوك، عەمید روكن ڕێبوار عەلی بەهۆی داواكردنی ماف و شایستە داراییەكانی پێشمەرگە لە ئەركەكەی دورخرایەوە بە بڕیاری وەزارەتی پێشمەرگە.\n١٩/٣ لە حاجی ئۆمەران، ستافی ئێن ئاڕ تی و پەیامنێری ئەو كەناڵە عەبدۆ حوسێن لەلایەن ئاسایشی پارتی ڕێگری لێكرا كە روماڵی سەردانەكەی وەزیری دارایی حكومەتی هەرێمی كوردستان بكات بۆ ئەو مەرزە نێودەوڵەتیە. هەمان رۆژ، ئامانج وەرتی پەیامنێری سایتی سبەی و كەی ئێن ئێن هەڕەشەی لێدەكرێت.\n٢٠/٣ لە دهۆك، رۆژنامەوان و چالاكوان ئومێد حاجی بەرۆشكی دەستگیردەكرێت بەهۆی ڕەخنەگرتنی لە كەرەنتینە نەكردنی كەسایەتییەك بەناوی مەلا ئیحسان ڕێكانی دوای ئەوەی لە وڵاتی ئەلمانیا دەگەڕێتەوە بۆ هەرێمی كوردستان دوای هەفتەیەك لەدەستگیركردنی ئازادكرا.\n٢٤/٣ لە هەولێر، رۆژنامەنوس و چالاكوان هێمن مامەند دەستگیركرا و دواتر لەبەرواری ٥ی نیسان بەبێ دادگاییكردن بە كەفالەتی پێنج ملیۆن دینار ئازادكرا. هەمان رۆژ لە شارۆچكەی تەقتەق، چالاكوان سەنگەر جەوهەر لەسەر بڵاوكردنەوەی نوسینێكی ڕەخنەیی لەسەر بەرسانی ناوچەكە لە ئەژماری خۆی لە فەیسبوك دەستگیركرا دوای ٢٤ كاتژمێر ئازادكرا.\n٢٥/٣ لە شارۆچكەی قەسرێ، ئاسایشی پارتی دوو كادیری یەكێتی نیشتیمانی كوردستانی بەناوەكانی شەماڵ مەلا كوردستانی و كارۆخ بەكر دەستگیركردووە و هۆكاری دەستگیركردنیان نەزاندراوە.\n٢٦/٣ لە بازگەیەكی هەولێر، بەبێ هێچ پاساوێكی یاسایی ڕێگریكرا لە هەردوو پارێزەران گۆران دیبەگەیی و هەرێم رەفعەت كە بچنە ناو شاری هەولێرەوە.\n٣١/٣ لە سۆران، چالاكوان سیهاد یاسین حوسێن دانیشتووی سیدەكان لەڕێگەی تۆڕی كۆمەڵایەتی فەیسبوكەوە هەڕەشەی لێدەكرێت گەر كۆتایی بە نوسینە ڕەخنەییەكانی نەهێنێت.\n٢/٤ لە سلێمانی، هێزێكی ئەمنی یەكێتی چووە سەر ماڵی شاسوار عەبدولواحید سەرۆكی جوڵانەوەی نەوەی نوێ و دەستگیریكرد بەهۆی نوسینی كۆمێنتێكی لە فەیسبوك لەبارەی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنای نوێ.\n٦/٤ لە سلێمانی، زریان موحەمەد رۆژنامەوانی ئاوێنە لەلایەن هێزێكی یەكێتی دەستگیركرا بەهۆی بڵاوكردنەوەی راپۆرتێكی لەسەر خۆپارێزی و بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنای نوێ. دواتر لەهەمان رۆژدا و دوای چەند كاتژمێرێك ئازادكرا.\n٧/٤ كاتژمێر ١ی شەو، پانزە ئەفسەری پۆلیس هەڵدەكوتنە سەر ماڵی رۆژنامەنوس و چالاكوان هێمن مامەند دوای ئەوەی دەستگیری دەكەن لەبەرواری ٢٨ی هەمان مانگ بەكردنەوەی ٨ دۆسیەی جیاجیا و بە كەفالەتی شەش ملیۆن دینار ئازاد دەكرێت تائێستاش دۆسیەكەی بەكراوەیی ماوەتەوە.\nلەهەمان رۆژ، وەزیری تەندروستی حكومەتی هەرێمی كوردستان بە نوسراوێك داوای داخستنی كەناڵی ئێن ئاڕ تی كرد بەمەبەستی ڕێگریكردن لە روماڵكردنی ئەو كەناڵە لەسەر پێشهات و زانیاریەكانی ڤایرۆسی كۆڕۆنای نوێ.\n١١/٤ لە سنوری پێنجوێن، مستەفا سەلیمی كوردێكی رۆژهەڵاتی كوردستان لە ئێران لەسێدارەدرا دوای ئەوەی كە لەزیندانێكی ئەو بەشەی وڵات رایكردبوو خۆی گەیاندبووە باشوری كوردستان بەڵام لەلایەن هیزەئەمنیەكانی یەكێتی دەستگیركرا و رادەستی ئێران كرایەوە.\n٢٦/٤ لە دهۆك، لەگردبوونەوەی خاوەن پێشانگاكانی ئۆتۆمبیل ڕێگریكرا لە رووماڵكردنی تیمی كەناڵی سپێدە ئازاد سەعدی پەیامنێر و محەمەد حسێنی كامێرامان.\n٢٩/٤ لە سۆران، كاتژمێر ١٠ی شەو ئاسایشی پارتی پۆلیسێك لە بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی توندوتیژی دژی ئافرەتانی سۆران بەناوی جەواد ڕەسوڵ حسێن دەستگیردەكەن.\n١٦/٥ لە دهۆك، مامۆستایان و چالاكوانی شارەكە خۆپێشاندانێكی بەرفراوانیان دژی پێنەدانی موچە ئەنجامداو لەلایەن هێزە ئەمنیەكانی پارتی ٦٠ كەس لە بەشداربووانی خۆپیشاندانەكە دەستگیركران، بەشێكیان هەمان رۆژ یان رۆژی دواتر ئازادكران بەڵام ١٢ كەسیان تا چەند رۆژێك لەزینداندا مانەوە، بەدیاریكراویش مامۆستا بەدەل بەرواری دوای دوو هەفتە لەزیندانیكردنی لەبەرواری ٣١ی هەمان مانگ ئازادكرا.\nلەهەمان رۆژدا، ٨ رۆژنامەوان لە میدیا جیاجیاكان دەستگیركران كە روماڵی خۆپێشاندانەكەیان دەكرد بەناوەكانی (ئازاد، پەیامنێری سپێدە، عەلی دیوالی، پەیامنێری سپێدە، كاروان سدیق، پەیامنێری گەلی كوردستان، هجری بەرواری، وێنەگری سپێدە، ساهر سەگڤان، بەرێوەبەری كەنالی لۆكاڵی خاپوور،.ئەحمەد شەرنیخی، بەڕێوبەری ڕادیوی خاپوور، ئومێد بەرۆشكی، ڕۆژنامەنووس، ئەكەرم كوللی، پەیامنێری سپێدە).\n٢٦/٥ لە سلێمانی، ساكار عەبدوڵڵا پەیامنێری كەناڵی ناوخۆیی سی ئیم كەی لەلایەن كەسێكەوە لەكاتی چوونی بۆ كەناڵەكە هەوڵی رفاندنی دەدرێت دواتر كەسەكە لەلایەن هێزەئەمنیەكانەوە دەستگیردەكرێت و پاشان بەكەفالەتی ٥٠٠هەزار دینار ئازاد دەكرێت و تائێستاش كەیسەكە بەكراوەیی ماوەتەوە.\n١/٦ لە بازگەیەكی پارتی لەنێوان مەخمور - هەولێر، پێشمەرگەی دێرین و ئەندامی تەڤگەری ئازادی كۆمەڵگەی كوردستان ئیدریس سەلیم بەبێ هیچ هۆكارێكی دیاریكراو لەبەرواری ٨ی ئایاری ساڵی ٢٠١٩ دەستگیركرابوو واتە دوای زیاتر لە ساڵێك و بەبێ بینینی دادوەر و ئاراستەكردنی هیچ تۆمەتێك ئازادكرا.\n٢/٦ لە سلێمانی، هێزە ئەمنیەكانی یەكێتی بەزەبری هێز و تەقەكردن لە خۆپیشاندەران بڵاوەیان بەو خۆپێشاندانە كرد كە لەلایەن هاوڵاتیانەوە بەهۆی دواكەوتنی موچە و سیستەمی حكومڕانی ئەنجامدرابوو.\n٤/٦ لە بازگەی كەڵەك كە لەلایەن هێزە ئەمنیەكانی پارتی بەڕێوەدەبرێت رۆژنامەوان و كامێرامانی كەناڵی سپێدە بەناوەكانی عەزیز موحەمەد و موحەمەد رەئوف سوكایەتیان پێدەكرێت و لێیان دەدرێت و دەستبەسەر كەلوپەلە رۆژنامەوانیەكانیاندا دەگیرێت.\n٥/٦ لە خەلیفان، هەڵسوراوی بزوتنەوەی گۆڕان هێمن خەلیفانی لەسەر نوسینە ڕەخنەیەكانی لە دەسەڵات دەستگیردەكرێت.\n٧/٦ لە هەولێر، هاوڵاتیەك بەناوی شاخەوان عمر عزیز پێی رادەگەیەنن كە چیتر ناتوانێت لەناو یاریگا وەرزش بكات بەهۆی ئەوەی كە پارتی نیە و ڕەخنەی توند ئاراستەی دەسەڵات دەكات لەڕێگەی ئەژماری خۆی فەیسبووك.\n١١/٦ لە هەولێر، ئالان ساحێبقران رۆژنامەنوس و سەرنوسەری پێگەی KGN دوای ئەوەی دۆسیەی گەندەڵی لەسەر سایلۆی هەولێر بڵاودەكاتەوە بۆ ماوەی چەند كاتژمێرێك دەستگیردەكرێت و دواتر بەكەفالەتی دوو ملیۆن دینار ئازاد دەكرێت.\n١٥/٦ لە هەولێر، دوای ئەوەی چین و توێژەكانی ئەو شارە گردبوونەوەیەكیان لەبەردەم بارەگای نەتەوەیەكگرتووەكان ڕێكخست دژی داگیركاریەكانی توركیا، هێزە ئەمنیەكانی پارتی ڕێگریكرد و ٢٤ كەسی لە بەشداربووانی گردبووەكە دەستگیركرد و دوای چەند كاتژمێرێك ئازادكران.\n٢٠/٦ لە شیلادزێ، خۆپێشاندانێكی بەرفراوان دژی لەشكركێشی و بۆردومانەكانی دەوڵەتی توركیا بۆسەر خاكی باشوری كوردستان بەڕێوەچوو. لەم خۆپێشاندانەدا گرژی و ئاڵۆزی دروستبوو هێزەئەمنیەكانی پارتی بەزەبری هێز بڵاوەیان بە خۆپێشاندەران كرد نزیكەی ١٠ خۆپێشاندەریان دەستگیركرد.\n٢١/٦ لە هەولێر، پێشمەرگەیەكی زێرەڤانی بەپلەی نەقیب بەناوی (هـ. كەریم حاجی بریندار برادۆستی) بەهۆكارێكی نەزانراو كوژراوە، لەپزیشكی دادی هەولێر دەركەوت گوللـەیەك نراوە بەسەریەوە\n٢٦/٦ لە گەرمیان، لەلایەن ئاسایشی یەكێتی و لە شیلادزێ لەلایەن هێزەئەمنیەكانی پارتی ڕێگریكرا لە بەڕێوەچوونی گردبوونەوەی نارەزایی دژی هێرش و داگیركاریەكانی دەوڵەتی توركیا.\n٢٧/٦ لە شیلادزێ، قارەمان كوڕی شەهید شوكری ڕێكانی بەبێ ئاگاداركردنەوە و نوسراوی دادگا لەلایەن هێزەئەمنیەكانی پارتی دەستگیردەكرێت.\nجێگەی ئاماژە بۆ كردنە، وڵاتی عێراق و هەرێمی كوردستان لەناویدا لە لیستی ڕەشدایە بۆ ساڵی ٢٠٢٠ بەگوێرەی ڕێكخراوی پەیامنێرانی بێسنوری نێودەوڵەتی و ڕیزبەندی ١٦٢مین وڵاتی گرتووە لەكۆی ١٨٠ وڵاتی جیهان لە خراپی رەوشی كاری رۆژنامەگەریی و پێشێلكارییەكانی مافی مرۆڤ. هەروەها، بەپێی ڕیزبەندی فریدەم هاوس ئازادی سیاسی و ئازادی رادەربڕین لە هەرێمی كوردستان و عێراق نیە.\nلەكۆتاییدا، ئێمە وەك ڕێكخراوی ١٧ی شوبات بۆ مافەكانی مرۆڤ رایدەگەیەنین: هەر دوو حزبی دەسەڵاتی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان لە هەردوو زۆنی سەوز و زەرد بە بەرپرس و ئەنجامدەری سەرەكییان دەزانین لەم تیرۆرو ترس و تۆقاندن و پێشێلكارییانەی كە ئەنجامدەدرێن دژ بە هاونیشتیمانیان بەگشتی و رۆژنامەنوسان و چالاكوانان بەتایبەتی. هاوكات، ئامار و داتا تۆماركراوەكانی ڕێكخراو و ناوەندەجیهانیەكان دەریدەخەن، ئازادی رادەربڕینی تاك و كاری رۆژنامەنوسی لەهەرێمی كوردستان لەئاستێكی ترسناكدایە.


- نامه‌ی سێیەم -\nهاوڕێ وام ده‌زانی کلیله نهێنییه‌که‌ی ده‌رگای داخراوی دڵم لای تۆیه، که‌چی تۆ وه‌ک ئەندێشە هاتی و وه‌ک ئەندێشە رۆیشتی! ئه‌فسووس چ قه‌ده‌رێک بوو!\nئه‌وه‌ی ئێمه‌ی به یه‌ک ناساند ئەشق بوو.. ئه‌وه‌ش که ئێمه‌ی له یه‌کتر جودا کرده‌وه هه‌ر ئە‌شق بوو!\nئەشق وه‌ک خه‌ڵووزێکی گه‌ش دره‌وشایه‌وه و له کۆتاییدا ره‌ش داگه‌ڕا هه‌ر بووه‌وه به خۆڵه‌مێش!\nسه‌یره هاوڕێ له‌باتی دڵی ئێمه دڵی ئه‌و که‌سانه بڕیار ده‌دا که ماسکیان له ده‌موچاو دایه، ئەشق دەکوژرێ، ئەشق له‌نێو دەبرێ،ئەشق زه‌رد هه‌ڵدەگه‌ڕێ.. وه‌ک گه‌ڵایه‌کی پایز له سێداره دەدرێ و ته‌رمه‌که‌ی دەکه‌وێته به‌ر پێی رێبوارانی شار..\nئەشق چ یارییه‌کی جوانی به‌رده‌ستی منداڵێک بوو، ئەشق چ درۆیه‌کی شیرین، چ ژه‌هرێکی تاڵ، چ گومانێکی پیرۆز بوو!\nئیتر مه‌یه‌ره‌وه ئه‌ی شای ئەندێشە.. ته‌نیایی یه‌که‌م جوانتره له هه‌موو ئه‌و ئێوارانه‌ی دەگه‌یشتمه لووتکه بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌م به تۆ!\nله‌بیرته ئێواره رۆمانسییەکانی به‌ر له خۆرئاوابوون، پێم بڵێ تا چه‌ندێک راسته ئێواره‌کانی قه‌ده‌ر، تا که‌ی دەمده‌یته ده‌ست تاراوگه سپییه‌کانی ونبوون! هاوڕێ گومانم هه‌یه له ترس، گومانم هه‌یه له کردنه‌وه‌ی ده‌رگایە داخراوه‌کان.. تۆ چه‌ندێک پڕی له راستیی؟ چه‌ندێک پڕی له ئەندێشە!\nمن راهاتووم له ته‌نیایی.. مه‌مده‌ره‌وه ده‌ست قه‌ده‌ری ره‌شه‌با، مه‌مده‌ره‌وه ده‌ست نمه‌ی بارانی ئه‌ودیو سنوور..\nتۆ که له سپێده‌ی خۆری به‌یان دەچی زۆر ئه‌سته‌مه هاوڕێ بته‌وێ تێبگه‌ی له ده‌روونی من..\nده‌روونی من خه‌نده‌کانی لێ دزراوه، سه‌رده‌مێکه هه‌وارێکی ئەندێشەییە، به نۆته‌کانی مۆسیقا ئارام نابێ، له‌و رۆژه‌وه که‌وته به‌ر تاسه‌یه‌کی گه‌وره.. په‌نجا درزی تێ که‌وتووه... تاسه‌یه‌کی گه‌وره هه‌موو ژیانی نقوم کردم.. تۆ دەته‌وێ چی ئافەریدە بکەی.. چی بێنیته‌وه بوون! کۆشش مەکە بمکه‌یته‌وه به خۆم.. من بووم به رۆمان.. به تراژیدیا.. من ونم بووم به ئەندێشە، بووم به ناونیشانی ملیۆنان دڵی شکاو.. من دەگه‌ڕێم به شوێن هه‌نگاوه‌کانم.. هه‌نگاوی جێماو!\nهاوڕێ ئێستا له نامۆیی نامۆترم، ئێستا هه‌موو فرمێسکه‌کانم دەچنه‌وه سه‌ر رێی ده‌ریا، ئێستا شه‌پۆله‌کانم تووڕه‌ن وه‌ک تووڕه‌یی ره‌شه‌با.. پڕن له نائومێدیی.. پڕن له ئاوابوونی خۆر!\nئێستا دڵم له دڵۆپه‌ی باران ناسکتره.. کۆشش مەکە دوا تنۆکی فرمێسکه‌که‌ت به‌ر دڵی من که‌وێ.. باسی چ خۆشه‌ویستییه‌ک دەکه‌ی! ئیتر با ئاسمانی هیچ دوو چاوێک فرمێسک دانه‌کاته سه‌ر دڵی من، تازه دڵم خاکێکی ئازادکراوه کێ دەتوانێ داگیری کات.. ته‌نیایی من له دوا پله‌ی باڵا دایە کێ پێی دەگا! کێ دەتوانێ په‌ی به نهێنیی دڵ شکان ببا!\nتۆ پێتگوتم ژیان درۆیه‌کی گه‌وره‌یه.. منیش دەڵێم ئەشقیش درۆیه‌کی گه‌وره‌تر! ببووره لێم...


حکومەتی هەرێم بەرپرسیارە لە مووچەی مامۆستایان و کارمەندان و لە خوێندنی مناڵان و سەلامەتی تەندروستی هاوڵاتیان! – hkkurdistan\nHome 6 ئەرشیفی بابەتەکان 6 حکومەتی هەرێم بەرپرسیارە لە مووچەی مامۆستایان و کارمەندان و لە خوێندنی مناڵان و سەلامەتی تەندروستی هاوڵاتیان!\nحکومەتی هەرێم بەرپرسیارە لە مووچەی مامۆستایان و کارمەندان و لە خوێندنی مناڵان و سەلامەتی تەندروستی هاوڵاتیان!\nبەدوای داسەپاندنی سیستەمی زۆرەملێی مووچە لەلایەن دەسەڵاتدرانی کوردستانەوە، فەرمانبەران وکارمەندان و خەڵکی کرێکار و زەحمەتکێش لەبەرامبەر ئەم بڕیارەدا، بە شێوازی جۆراجۆر ناڕەزایەتیان دەربڕیوە؛ هەر لەمانگرتن و بایکۆت وخۆپیشاندان تا دەگاتە کۆکردنەوەی دەیان هەزار واژۆ و پێشکەشکردنی دەیان یاداشتی ناڕەزایەتی، بەڵام حکومەتی هەرێم زۆر بێ باکەو هیچ وەڵامێکی بەم خواستەی فەرمانبەران وکارمەندان نەداوەتەوەو بایەخی بۆ ناڕەزایەتی خەڵك دانەناوە!\nبەداوی ڕووداوەکانی ١٦ ی ئۆکتۆبەر و لەشکرکێشی حکومەتی عێراقی بۆسەر بەشێک لەناوچەکانی کوردستان و پاشان دەستپێکردنی گفتوگۆکان لەنێوان حکومەتی عەبادی وحکومەتی هەرێم لەسەر چارەسەرکردنی کێشەکان، لەوانە کێشەی موچەی فەرمانبەرانی کوردستان، حکومەتی عەبادی بەڵێنی دانی موچەی تەواوی فەرمانبەرانی دا بەومەرجەی سەرچاوەکانی داهات رادەستی حکومەتی ناوەندی بکرێ و وردبینی لە لیستی فەرمانبەران و کارمەدانی هەرێمدا بکرێ! بەڵام بەدوای تێپەڕبوونی نزیکەی ٤ مانگ بەسەر ئەو بەڵێنانەداو دوای بەناو وردبینی لە لیستی مووچەدا، بڕە پارەیەکی دیاریکراویان ڕەوانەی هەرێمی کوردستان کردوە کەبەشی مووچەی تەنها بەشێکی فەرمانبەرانی هەرێم دەکات. دەنگۆی ئەوە بڵاوبوەبەوە کە ئەو پارەیە تەنها بۆ کەرتی پەروەردەو تەندروستی و بەپێی سیستەمی عێراق واتە بەبێ پاشەکەوت خەرج دەکرێ!\nحکومەتی هەرێمی کوردستان کە لەژێر فشاری نەدانی مووچەدایەو هیچ وەڵامێکی پێ نیە بێجگە لە چاوەڕوانی ئەو پارەیەی حکومەتی ناوەندی دەینێرێ، بۆیە بۆ خۆدەربازکردن لەژێر ئەو فشارەدا ئەو بڕە پارەیەی هاتبوو بەپێی هەمان سیستەمی پاشەکەوتی زۆرە ملێ بەسەر فەرمانبەرانی تەندروستی و مامۆستایاندا دابەشی کرد. ئەمەش ناڕەزایەتی بەرینی کارمەندان و فەرمانبەرانی تەندروستی و مامۆستایان و کەرتی پەروەردەی پارێزگای سلێمانی و گەرمیان و راپەڕین و پاڕیزگای هەڵەبجەی لێکەوتەوە. بڕیاری بایکۆتکردنی خوێندن و داخستنی سەرجەم فەرمانگەو نەخۆشخانە حکومیەکان دراو تەنانەت کارمەندانی شوێنە هەستیارەکانی وەکو (فریاکەوتنی خێرا و مناڵبوون و ژیانەوەی دڵ و… تاد.) مانگرتنیان راگەیاندوە!\nئێمە لە حزبی کۆمۆنیستی کرێکاریی کوردستان لە کاتێکدا کە پشتیوانی تەواوی خۆمان بۆ خواستی مامۆستایان و فەرمانبەران و کەرتی پەروەردەو تەندروستی دەردەبڕین، هاوکات حکومەتی هەرێمی کوردستان بەرپرسیار دەکەین بەرامبەر بە خوێندن و بە ژیان و سەلامەتی هاوڵاتیان. بەرپرسیارێتی تێكچوونی شیرازەی خوێندن و ئایندەی سەدان هەزار مناڵ و لاوی خوێندکار لەلایەکەوەو لەلایەکی دیکەوە ژیانی سەدان نەخۆش و مناڵ و ژن کە بەهۆی داخستنی خەستەخانەکانەوە ژیانیان دەکەوێتە بەردەم مەترسی و تیاچوونەوە راستەوخۆ دەکەوێتە ئەستۆی حکومەتی هەرێم و حکومەتی ناوەدندی عێراقەوە. حکومەتی هەرێم بە پلەی سەرەکی ئەرکیەتی کە مووچەی تەواو و بێ لێگرتنەوە و پاشەکەوت بۆ سەرجەم کارمەندانی تەندروستی و مامۆستایان و سەرجەم فەرمانبەران دەستەبەر بکات و هاوکات رێوشوێنی دەستبەجی بگرێتەبەر بۆ دابینکردنی سەلامەتی نەخۆش و خزمەتگوزاریە تەندروستیە دەستبەجێکان. هەرجۆرە خۆدزینەوەیەک لەم ئەرکەی خۆی تاوانێکە بەرامبەر بە منداڵان و هاوڵاتیانی کەمدەرامەتی کوردستانی دەکات. لەلایەکی دیکەوە سیاسەتی کاتکوشتن و یاریکردن بە قووتی خەڵکی کوردستان و بەستنەوەی بە یاری نێوان خۆی و حکومەتی هەرێم بە توندی سەرکۆنە دەکەین و تاوانێکی نەبەخشراوە دژی خەڵکی کوردستان!


دەنگدان دژ بە "وشە"\nره‌وشت محه‌مه‌د 30/09/2019 90 جار خوێنراوەتەوە\nزمانى کوردى لە فەوزا و سەرگەردانییەکدایە نەبێتەوە، پەرلەمانى کوردستانیش نیشتووە بە وشەیەکەوە لە دژى دەنگ دەدات!!\nلەهەر شارێ بە شێوەزارێک نووسراوى فەرمى حکومى دەنووسرێت، نووسراوێک لە شارى دهۆکەوە بێنە لە فەرمانگەکانى سلێمانى و هەولێر مەگەر لیژنەى بۆ بگرن تا لێى حاڵى بن.\nهەر نووسەرە و ڕێنووسێک پەیڕە و دەکات هەر دەزگایە و بەرێنووسێکى جیاواز کتێب دەخاتە بەردەم خوێنەرى کورد، لەوەها حاڵێکدا پەرلەمانى کوردستان نیشتووە بە وشەى (بەروار)ەوە و دەیکات بە ڕێکەوت، ڕاستە وشەى بەروار لەڕووى ماناوە ڕیشەیەکى دروستى نییە. بەڵام تابڵێى جوان و نەجیبە، بەتەواوى ماناى بۆخۆى بچڕیوە، شایەنى ئەوەیە لەفەرهەنگى زمانى کوردیدا شوێنى خۆى بدەینێ و بێ کێشە بمێنێتەوە. ئەوەى گرنگە پەرلەمان بیکات دیارى کردنى زمانى ستانداردە، نەک گۆڕینى وشەیەک بەوشەیەکى تر.\nساڵى 2008 بەمەبەستى ئامادەکردنى کتێبێک لەسەر ئەلفوبێى کوردى و زمانى ستاندارد لەگەڵ بەشێکى زۆر لە شارەزایانى زمان و ئەدەب لە کوردستان و دەرەوەى کوردستان قسەوباس و گفتوگۆم کرد. یەک لەوانە خوالێخۆشبوو د.مارف خەزنەداربوو، دەیوت:"دەسەڵاتدارانى هەرێم بۆخۆیان دەزانن شێوەى ستاندارى زمانى کوردى کامەیە و دەبێ چۆن بێ، ڕەنگە پێویستى بە گفتوگۆ و مشتومالێکى زانیسیانە هەبێ بەڵام تەنیا بڕیارێکى سیاسییانەى ماوە کە من بۆخۆم رجام لە سیاسییە هەرە گەورەکان کردووە ئەو بڕیارە بدەن، کە نایدەن. هۆکارى ئەوەش تەنیا سۆزى ناوچەگەرێتییە کە رێگرە لەبەردەم وەها هەنگاوێکى گەورەدا".\nهەموو وتارەکانی ره‌وشت محه‌مه‌د\nدەنگدان دژ بە "وشە"


بەهۆی پێڵاوەکانیەوە داوای لێکرا فەرشی سووری فێستیڤاڵی کان بەجێبهێڵێت\nسینەماکارێك رێگەی پێنادرێت بەشداری فێستیڤاڵی فیلمی کان بکات\nKurdistan24 هه‌ولێر 10:54 2022/05/29\nسینەماکار، کێلڤین ڕیدڤێرس\nجیهان فێستیڤاڵی کان\nسینەماکاری ڕەسەنی کەنەدی، کێلڤین ڕیدڤێرس رێگەی پێنەدرا لەسەر فەرشی سووری 75ـەمین فێستیڤاڵی کان رێ بکات، ئەمەش بەهۆی لەپێکردنی پێڵاوێکی نەریتی کولتووری گەلەکەی خۆی.\nکێلڤین ڕیدڤێرس بە میدیا کەنەدیەکانی راگەیاند، بەهۆی ئەوەی پێڵاوی جۆری moccasinsـی لەپێدا بووە، رێگەی پێنەدراوە بەسەر فەرشی سووری چوونە ژوورەوەی فێستیڤاڵی کاندا رێ بکات.\nدەرهێنەر، کێلڤین ڕیدڤێرس ئەندامی کۆمەڵگەی ڕەسەنی (دێنێ)ـیە و لە ناوچەکانی باکووری ڕۆژئاوای کەنەدا گەورە بووە، ئەو لەبارەی کولتوورەکەی خۆیەوە گوتی: "من لە دەورووبەری کولتوورەکەم و لە خاکی خۆماندا گەورە بووم، ئەو جۆرە پێڵاوە لای من گرنگی خۆی هەیە".\nپێڵاوی جۆری moccasins\nناوبراوی گوتیشی: " تێدەگەم هەندێک یاسا سەبارەت بە جلوبەرگ لەسەر فەرشی سوور دانراون، بۆیە بیرمکردەوە ئەگەر قاتێکی تەکسیدۆ لەبەربکەم و بۆینباخێك ببەستم، جووتێك پێڵاوی رەسەنی کولتوورەکەی خۆم، شتێکی قبوڵکراو دەبێت".\nڕیدڤێرس ئاماژەی بەوەشدا، پێڵاوی مۆکاسینس بە پێڵاوێکی نەریتی و فەرمی دادەنرێت لە نێوان زۆرێک لە کولتوورەکانی وڵاتەکەی خۆیدا.\nئەو سینەماکارە کەنەدیە لە فەیسبووک باسی لەوە کرد، "هیوادارم ڕووداوەکە یارمەتیدەر بێت لە بڵاوکردنەوەی رۆشنبیری لە سەرانسەری جیهاندا، کە جل و بەرگی کولتووری ڕەسەن لە شوێنە فەرمییەکانی وەک فەرشی سووردا بە تەواوی قبوڵکراو بێت".