بە پێی وتەی خەلکی (بۆشنگۆ) لە ناوەڕاستی ئەفریقا ، لە سەرەتادا تەنھا تاریکی و ئاو لە گەڵ خوای گەورەی (بومبا) بوونی ھەبوو.رۆژێک( بومبا) تووشی سکێشە بوو رشایە بە سەر خۆردا. لەو کاتەدا خۆر بڕێک لە ئاوەکانی وشک کردو زەوی دەرکەوت. بەڵام ھێشتا بومبا ھەر ئێشی ھەبوو تۆزێک زیاتر رشایەوە. مانگ ، ئەستێرەکان و بڕێک لە گیانلەبەران وەک پڵنگ و کۆرۆکۆدیل و کیسەڵ و لە کۆتاییدا مرۆڤ دەرکەوتن. (مایا)کانی مکزیک لە ناوەڕاستی ئەمریکا ھاوشێوەی ئەمە دەربارەی سەردەمێک کە بەس خاڵق و ئاسمان و دەریا بوونی ھەبووە، دەگێرنەوە. لە ئەفسانەی (مایا) کاندا خاڵق خەمباری ئەوە بوو کە کەس نایپەرستێ بۆیە زەوی ، کێوەکان و درختەکان و زۆربەی گیانلەبەرانی دروست کرد. بەڵام گیانلەبەران قسەیان نەدەکرد بۆیە بڕیاری دا مرۆڤەکان دروست بکات . سەرەتا ئەوانی لە قوڕ و خۆڵ دروست کرد ، بەڵام ئەوان بە بێ مانا قسەیان دەکرد، بۆیە لە ناویبردن و جارێکی کە دەستی پێکردەوە ، ئەمجارەیان لە دار دروستی کردن ، بەڵام زۆر ھێواش بوون بۆیە بڕیاری دا ئەوانیش تیا بەرێت، بەڵام ئەوان بۆ ناو دارستان ھەڵھاتن مانەوەی تێکچوونەکان بە درێژی رێگەکە تۆزێک گۆرانکاریان بەسەر دا ھێنان ، ئەوەی لێی بەرھەم ھات ئەوانەن کە ئیمڕۆ پێیان دەڵێین مەیمون. خاڵق دوای شکەستە شەرمھێنەکەی لە کۆتاییدا فرمۆلێکی دۆزییەوە کە کاری دەکرد. ئەوە بوو کە یەکەم مرۆڤی بە کەڵک وەرگرتن لە گەنمەشامی زەردو سپی دروست کرد. لە ئیمڕۆدا ئێمە (ئیسانۆڵ) لە گەنمە شامی دروست دەکەین بەڵام تا ئێستا پێوەندیەک لە نیوان خەلکە شاکارە دروستکراوەکەی خالق لە گەڵ ئەو شتەی کە دەیخواتەوە بوونی نییە. چیرۆکی خلقت وەکوو ئەوانەی سەرەوە ھەمووی ھەوڵدانە بۆ وڵام دانەوەی ئەو پرسیارانەیە کە ئێمە لەم کتێبەدا بەدواییدا دەگەڕیین: بۆچی تەنھا یەک گەردون بوونی ھەیە؟ و بۆچی گەردونەکە بەم رێگەیەدا رۆیشتووە؟ تواناییەکانمان بۆ وڵامدانەوەی ئەم پرسیارە لە سەردەمی (یۆنان)ی کۆنەوە بە ھێواشی گەشەی سەندووە کە زۆرترین گۆڕانکارییەکە لە سەدەی پێشوودا رویداوە. بە سەرنج دان بەو ھێزو بەکگراوندەی کە لە بەشەکانی پێشوودا وەرمان گرتوە ئێستا ئێمە ئامادەین بۆ پێشکەشکردنی وڵامی پرسیارەکان. شتێک کە لەوانەیە دەر بکەویەت تەنانەت ئەگەر ژیان لە گەردون زۆر تازە دروست کرابێت یان تەنانەت ئەگەر بەشەر لە بەشێکی بچوکی مێژوی جیھاندا ژیابێت ئەویش ئەوەیە کە پێشکەوتنەکانی رەگەزی مرۆڤ لە زانست و تێکنۆلۆجیادا یەکجار خێرایە بۆیە ئەگەر مرۆڤ میلیونھا ساڵ ژیا با دەسەڵاتدارییەکەی یەکجار زیاتر دەبوو.\nبە پێی دەقە کۆنەکان ، خودا ئادەم و حەوای تەنھا لە شەش رۆژی ئافراندندا دروست کرد. قەشە( ئوسەر) پێشەوای( ئایرلەند) لە ساڵی ١٦٢٥ تا ١٦٥٦ تەنانەت خاڵی سەرتایی زەوی بە وردی یەکجار زۆرەوە پێشبینی کرد بوو بە رای ئەو جیھان لە کاتژمێر نۆی سەرلەبەیانی ٢٧ ی ئۆکتۆبەری ساڵی ٤٠٠٤ ی پێش زایین دەستی پێکردوە. ئێمە تێڕوانێنێکی جیاوازمان ھەیە ، مرۆڤ تازە دروستکراوە بەڵام سەرتای گەردون دەگەڕێتەوە بۆ ١٣.٧ بیلیۆن ساڵ لەوەو پێش .\nیەکەم بەڵگە بۆ سەرەتای گەردون دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ١٩٢٠ . وەکوو لە بەشی سێ دا باسمان کرد لەو کاتەدا زۆربەی زاناکان باوەڕیان وابوو کە گەردون وەستاوە و ھەمیشە ھەبووە. بەڵام بەڵگەی دژ بەمە بە شێوازی ناراستەوخۆ بە پێی بینینەکانی( ئیدوین ھابڵ )وە بوو کە کەڵکی لە تیلسکۆپێکی ١٠٠ ئینچی لە سەر کیوەکانی (ویلسن )،تەپۆلکەکانی سەر( پاسادینا)ی (کالیفۆرنیا) وەردەگرت. بە شیکردنەوەی شەبەنگی روناکی کە گەلەئەستێرەکان لە خۆیان دەریان دەکرد ھابڵ گەیشت بەو دەرئەنجامەی کە نزیکەی ھەموویی گەلە ئەستێرەکان لە ئێمە دوردەکەونەوە و بەردەوام خێراییەکانیان زیاتر دەبێت.\nلە ساڵی ١٩٢٩ ئەو بە بڵاو کردنەوەی یاساێک کە بە پێی گەڕانە دواوەی لەرەلەری شەبەنگ لە سەر دووری گەلە ئە ستیرە لە ئێمەوە بوو پێنیشانیدا گەردون دەکشێت. ئەگەر ئەمە راست بێت دەبێت گەردون لە پێشدا بچووکتر بووبێت. لە راستیدا ئەگەر ئێمە بۆ رابردوێکی دوور بگەڕینەوە دەگەین بەشوێنێک کە ھەموو مادە و وزە لە شوێنێکی زۆر بچوکدا چڕ بوو بێتەوە شوینیکی لە رادەبەدەر چڕو گەرم . ئەگەر بە ئەندازەی پێویست بگەڕینەوە بۆ دواوە دەگەین بە سەرەتایی ھەموو شتێک -بەو روداوەی کە ناوی تەقینەوە گەورەکە (بیگ بانگ) ی لێنراوە.\nئەو ئیدەیەی کە گەردون دەکشێت ھەڵگری تۆزێک شیرین کارییە. بۆ نمونە ئێمە مەستمان ئەوەنییە کە کەسێک بتوانێت بە روخاندنی دیواری مالەکەی حەمامیک کە دار بەڕوێکی گەورەی تێدا بێت دروست بکات. کشانی فەزا بە مانای ئەوەیە کە مەودای نیوان دوخاڵ زیاد دەکات. ئیدەکە لەناو ئەو موناقشە و باسەکانی ١٩٣٠ ەکان ھاتەدەرەوە، بەلام یەکێک لە باشترین قیاسە رێگەکان بۆ تەسەوری ئەمە لەلایەن ئەستێرەناسی زانکۆی( کەمبریج ) واتە (ئارسۆر ئیدینگتۆن)وە پێشکەش کرا . (ئیدینگتۆن) تەسەورەکەی وابوو کە کشانی گەردون  ،وەکوو کشانی باڵۆن وایە و ھەموو (گەلە ئەستێرەکان)یش لە خاڵەکانی سەر باڵۆنەکە جێگیرن. ئەم وێنەیە لە کشان بە جوانی شرۆڤەی ئەوە دەکات کە بۆچی گەلە ئەستێرە دورەکان خێراتر لە گەلە ئەستێرە نزییکەکان دور دەکەونەوە. بۆ نمونە ئەگەر نیوەتیرەی باڵۆنەکە لە کاتژمێرێکدا دووقات ببێتەوە دووری نێوان دوو گەلە ئەستێرەی سەر بالۆنەکەش لە کاتژمێرەکەدا دوو قات دەبێتەوە. ئەگەر لە کاتێکدا دووری نێوانیان ١ ئینچ بیت دوای یەک کاتژمێر دوورییەکە دەبێت بە ٢ ئینچ و ئەوان بە خێرایی ١ ئینچ لە کاتژمێر لە یەک دوردەکەونەوە. بەڵام ئەگەر لە سەرەتاوە جیاوازی دوورییان لە یەکتر ٢ ئینچ بێت دوای یەک کاتژمێر دورییەکە دەبێت بە ٤ ئینچ کە وابوو بە نرخی ٢ ئینچ لە کاتژمێرێکدا لە یەک دووردەکەونەوە. ئەمە ھۆکار‌ی ئەو بوو کە (ھابڵ) رایگەیاند: ئەو (گەلە ئەستێرە)یی کە لە ئێمە دورترە بە خێراێکی زیاتر لە ئێمە دور دەکەوێتەوە.\nگرینگە لەوە بگەین کە کشانی فەزا ئەو واتایە ناگەێنێت کە قەبارەی تەنە مادییەکان وەکوو (گەلە ئەستێرە) ، ئەستێرە،سێو ، ئەتۆم یان ھەر تەنێکی تر کە بە ھۆی ھێزگەلیکەوە پێکەوە ھێڵڕاونەتەوە دەگۆڕێت. بۆ نمونە ئەگەر بین بازنەێک بە دەوری بۆڵێک گەلەئەستێرەی سەر باڵۆنەکەدا بکێشین، بازنەکە کاتێک باڵۆنەکە دەکشێت گەورەنابێتەوە. بەلکوو بە ھۆی ئەوەی گەلەئەستێرەکان بە ھێزی راکێشان پێکەوە بەسراونەتەوە بازنەکەو گەلە ئەستێرەکانی ناوی قەبارە و پەیکەربەندییەکەی خۆیان کاتێک باڵۆنەکە گەورە دەبێتەوە دەھێڵنەوە. گرینگی ئەمە لەوەدایە ئێمە کاتێک دەتوانیین کشانەکە بپیوێن کە ئەمرازەکانمان قەبارەکانیان نەگۆڕ بێت. ئەگەر ھەموو شتێک بۆ کشان سەربەست بن کەوابوو ئێمەو پێوانەکانمان و تاقیگەکانمان و ھەموو شتێکی تریش بە رێژەێکی نەگۆڕ دەکشێن و ئێمە ھیچ جۆرە جیاوازێک نابینین.\nئەوەی کە گەردون دەکشێت بۆ ئەنیشتاین ھەواڵێکی خۆش بوو بەڵام ئەگەری ئەوەی کە گەلە ئەستێرەکان لە یەک دوردەکەونەوە چەند ساڵێک پێش بڵاوبوونەوەی وتارەزانستییەکانی( ھابڵ) بە شێوەی تیوری لە ھاوکێشەکانی (ئانیشتاین) دەرکەوتبوو. لە ساڵی ١٩٢٢ فیزیکزان و ماتماتیکزانی روسی (ئیلکساندێر فریدمەن) لێکۆڵینەوەی لەسەر ئەوە کرد کە چی روودەدات لە گەردونێک کە لەسەر دوو فەرزی زۆر سادەی ماتماتیکی بینا کرابێت: گەردوون لە ھەموو ئاراستەکاندا چوون یەک دێتە پێش چاو ھەر وەھا لە ھەر خاڵێکەوە سەیری بکەیت یەک شتە. ئێمە ئێستا دەزانین کە فەرزی یەکەمی (فریدمەن) بە بە تەواوەتی راست نییە- خۆشبختانە گەردوون لە ھەموو ئاراستەکاندا چوون یەک نییە!. ئەگەر ئێمە لە ئاراستەێکەوە سەیری سەرەوە بکەین لەوانەیە خۆر ببینین، لە ئاراستەێکی ترەوە مانگ و لە ئاراستەێکی تریشەوە لەوانەیە ھێلانەی شەمشەمە کوێرە خوێن خۆرەکان ببینین. بەڵام گەردوون تا رادەێکی زۆر لە ھەموو ئاراستەکاندا چوون یەک دەنوێنێت کاتێک لە سکێڵێکی دورتر –دورترەو تەنانەت سکێڵی نیوان گەلە ئەستێرەکانەوە سەیری بکەین. ئەمە زۆربەی کات وەکوو سەیر کردنی دارستانێک وایە کە لە سەرەوە سەیری بکەین. ئەگەر ئێوە بە ئەندازەی پێویست بە دارستانەکە نزییک بن دەتوانن گەڵای دارەکان بە تەنیایی ببینن یان لانی کەم دارەکان و فەزای نێوانیان بینن. بەڵام ئەگەر ئێوە زۆر لە سەرەوە سەیەری بکەن بە شێوازێک پەنجە گەوریەک مایلێکی دوو جا لە دارەکان داپۆشێت دارەستانەکە دەبێت بە سێبەرێکی سەوزی چوونیەک. ئەو کات ئێمە دەڵێین لەم سکێلەدا دارستانەکە چوونیەکە.\nبە پێی ئەم فەرزە (فریدمەن) توانی شیکارێک بۆ ھاوکیشەکانی ئانیشتاین بدۆزێتەوە کە لەودا گەردوون دەکشا بەو شێوەی کە ھابڵ راستییەکەی سلماندبوو.\nلە مودێلە تایبەتەکەی( فرییدمەن) گەردوون لە خاڵێکی سفرەوە دەست دەکات بە کشان و قەبارەکەی دەکشێت تاوەکوو ھێزی راکێشەری راکێشان کەمی دەکاتەوە و سەر ئەنجام دەبێت بە ھۆی گەڕانەوە دارمان. ( دوو جۆر شیکاری تر بۆ ھاوکێشەکانی ئانیشتاین کە ھەر بە پێی فەرزەکانی( فریدمەن)ە لە یەکێکیاندا کشانی گەردوون درێژەی دەبێت بۆ ھەمیشە بەڵام تۆزێک بە ھیواشی ، لە یەکێکی تریاندا خێرایی کشانی گەردوون کەمدەبێتەوە بەرەو سفر بەڵام ھەرگیز پێی ناگات) فریدمەن چەندساڵێکی کەم دوای دروست کردنی ئەم بەرھەمە کۆچی دوایی کرد، ئیدەکەی بە نەناسراوی زۆر مایەوە تاوەکوو دۆزینەوەکەی ھابڵ . بەڵام لە ساڵی ١٩٢٧ پرۆفیسۆرێکی فیزیک و قەشەێکی کاسۆلیکی رۆما بە ناوی( جورج لمایتری) ئیدەێکی ھاوشێوەی پێسنیار کرد: ئەگەر بە دوایی پێ شوێنی مێژویی گەردون بۆرابردوو بگەڕیتەوە گەردون بە بچوکتر و بچوکتر دەبینیت تاوەکوو دەگەییت بە روداوی خلقەت- کە ئێمە ئێستا پێی دەڵێین تەقینەوە گەورەکە-(بیگ بانگ).\nکەس حەزی لە وێنەی بیگ بانگ نەبوو لە راستیدا وشەی "بیگ بانگ" لە سەر ١٩٤٩ لەلایەن ئەستێرەفیزیکزانی (کەمبریج) (فرێد ھۆیل ) وە ھاتە بەرباس کە باوەڕی وابوو گەردوون بۆ ھەمیشە دەکشێت ئەو دەستەواژەشی وەکوو وەسفێکی گاڵتە ئامیز بەکار دەھێنا. یەکەمین بینینی راستەوخۆ تاوەکوو ساڵی ١٩٦٥ بۆ پشتگیری کردن لە ئیدەکە بوونی نەبوو. لەم ساڵەدا پێش زەمینەێکی کز لە شەپۆلی مایکرۆ لە فەزا دۆزرایەوە. ئەم تیشکە شەپۆلییە مایکرۆیە کەونییە پێش زەمینەیە یان (CMBR) ھەر ئەوەیە کە لە فڕنە مایکرۆشەپۆلییە کاندا دروست دەبێت بەڵام بە توانایێکی کەمترەوە. ئێوە دەتوانن (CMBR) ی خۆتان بە خستنە سەری تەلەڤزیونەکەتان بۆ سەر کەناڵێکی بۆش ببینن- چەند لە سەددێکی کەم لەو بەفرەی کە لە سەر شاشەکە دەیبینن بە ھۆی ئەوەوە دروست دەبێت. تیشکەکە بە شێوازێکی بە رێکەوت لەلایەن دوو زانای تاقیگەی (بێل)وە کاتێک دەیانویست وەھا ستاتیکێک لە ئالێری شەپۆلە مایکرۆکەیان لا بەرن دۆزرایەوە. لە سەرەتاوە ئەوان وەھا بیریان دەکردەوە کە لەوانەیە ئەم ستاتیکە پیوەندیان بە ھێلانە کۆتری سەر ئالێرەکەیانەوە ھەبێت. بەڵام دەرکەوت کە کێشەکەیان سەرچاوەێکی سەرنج راکێشی لەگەڵ خۆییدا ھەڵگرتووە-( CMBR) تیشکێکە لە گەردونی زۆر گەرم و چڕی سەرەتاییەوە کە ماوەێکی کورت دوایی بیگ بانگ ھەبووە دەرچووە. لە گەڵ کشانی گەردووندا ساردەوە بوونیش زیادی کردوە تا ئەو جێگەی تیشکەکە بووە بەو پاشماوە کزەی کە ئێمە ئێستا دەیبینین. لە ئێستادا ئەم شەپۆلە مایکرۆیە دەتوانێت خواردنەکەتان تاوەکوو -٢٧٣ پلەی گرمی واتە ٣ پلە لە سەر سفری رەھا بۆ گرم بکات کە زۆر سودمەند نییە بۆ برژاندنی گەنمە شامی.\nئەستێرەناسەکان ھەروەھا ھەندێک لە نیشانەکانیتر کە پشتگیری بیگ بانگ و وێنەی کێشراوی زۆر گەرم و وردی گەردونی سەرەتایی دەکەن ، دۆزیوەتەوە. بۆ نمونە لە مەودای یەکەمین خولەک یان زۆرتر دەبێت گەردون زۆر گەرمتر بێت لە ناوەندی ئەستیرێکی نەوعی. لەو دەورەیەدا تەواوی گەردوون دەبێت وەک ریئەکتۆرێکی فیوژنی کاری کردبێت. لەگەڵ کشانی زیاتری گەردون و سارد بوونەوەی بە ئەندازەی پێویست کاردانەوەکان دەبێت بەرەبەرە ھێواش بووبێتەوە ، بەڵام تیورییەکە پێش بینی دەکات کە دەبێت گەردونێکی تەرکیبی بە جێ مابێت کە زۆربەی بریتیە لە ھایدرۆجین ھەروھا نزییکەی لە سەددا ٢٣ ی ھیلیۆم ، لەگەڵ ھەندێک نیشانە لە لیسیۆم(ھەموو توخمەکانی تر لەدواییدا لەناو ئەستێرەکاندا دروست بوونە). حیساب کردنەکان بە باشی لەگەڵ بڕی ھیلیوم و ھایدرۆجین ولیسیۆم کە ئێمە دەبینین یەک دەگرێتەوە کە پێوانی بڕی زۆری ھیلیۆم لەگەڵ (CMBR) بەڵگەن بۆ کێشراوی بیگ بانگ بۆ گەردوونی سەرەتایی ، ھەرچەند خەلک دەتوانن وا بیرکەنەوە کە وێنەی کێشراو لە بیگ بانگ شرۆڤەێکی جێگەی متمانەیە بۆ کاتە سەرەتاییەکە ، بەڵام ھەڵەیە کە بڵێین بیگ بانگ بەتەواوی ئاکامی ھزری تیورییەکەی (ئانیشتاین)ە وەک ئەوەی کە وێنەێکی راستی لە سەرچاوەی گەردون پێشکەش کردبێت . چونکوو تیوری( رێژەیی گشتی) پێش بینی خاڵێک لە کاتدا دەکات کە پلەی گەرمییەکەی و چڕییەکەی و چەماوەیەکەی گەردوون ھەر ھەموویان بێکۆتایین کە فیزیکزانەکان بەم خاڵە دەڵێین تەکیینە(سینگولاریتی) . بۆ فیزیک زان ئەمە مانای ئەوەیە کە تیوریەکەی ئانیشتاین تووشی داڕمان(بریکداون) دەبێت، بۆیە ناکرێت چاوەڕوانی ئەوەی لێ بکەین کە پێش بینی سەرتای گەردوون بکات بەلکوو تەنھا باسی چۆنیەتی دوای ئەوە دەکات . ھەر چەند ئێمە لە ھاو کێشەکانی( رێژەیی گشتی) و بینینەکانمان دەربارەی فەلک بۆ زانینی زیاتر دەربارەی ھەر تەمەنێکی گەنجی گەردون کەڵک وەردەگرین بەڵام ئەوە راست نییە ھەموو ئەم وێنە کێشراوانە بۆ سەرەتای گەردونیش بگێڕینەوە.\nئێمە ھەندێک شتی کورت دەربارەی سەرچاوەی گەردون باس دەکەین بەڵام لە پێشدا با ھەندێک باسی دۆخی کشانەکە بکەین. فیزیکزانەکان بەمە دەڵێین ھەڵئاوسان ، ئەگەر ئێوە لە زیمباوە کە لە دواییەدا رێژەی ھەڵئاوسانی دراوەکەی ٢٠٠٠٠٠٠٠٠ لە سەددی تێپەڕاند ژیا بێتن بە باشی لە مانای ھەڵئاوسان تێدەگەن بەڵام ھەڵئاوسانی گەردوون زۆر گەورترە لەمەش بە پێی حیساب کردنەکان تەنانەت بە پارێزگاریشەوە کشانی گەردون  بە نرخی\n١٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠ لە ٠.٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠٠١  چرکەدایە. ئەمە مانای ئەوەیە کە سکەیەک کە نیوە تیرەکەی ١ سانتی مترە لە پڕ گەورە بێتەوە بە شێوازێک ببێت بە پانتایی یەک میلیون جار گەورەتر لە کاکێشان . ئەمە لەوە دەچێت کە دژ بێت بە( تیوری رێژەیی) کە سنوری خێرایی روناکی تێدەپەڕێنێت چونکوو ھیچ تەنێک ناتوانیت خیراتر بیت لە خێرایی روناکی. بەڵام سنوردار بوونی خێرایی بۆ کشانی فەزا بەکار ناھێنرێت. ئیدەی ئەگەری رودانی گرتەێکی ھەڵئاوسان بە پێی ئەو لە بەرچاوگرتنانەی کە دەچوونە دەرەوەی تیوریەکەی ئانیشتاین واتە (رێژەیی گشتی) یەکەم جار لە ساڵی ١٩٨٠ پێشکەشکرا کە ھەندێک لایەنی تیوری کوانتەمی حیسابی بۆ دەکرا. چونکوو ئێمە تیورێکی تەواومان بۆ (تیوری کوانتەمی راکێشان ) لە بەردەستدا نییە بۆیە ھێشتا کاری لە سەردەکرێت و فیزیکزانەکان ھێشتا دڵنییا نیین کە ئەم ھەڵئاوسانە چۆن روو دەدات. بەڵام بە پێی تیوریەکە ئەو کشانەی کە بە ھۆی ھەڵئاوسانەکەوە روودەدات بە تەواوی لە ھەموو ئاراستەکاندا یەکجۆر نییە کە پێچەوانەی پێشبینیەکانی بیگ بانگە سونەتیەکەیە. ئەم ناڕێکییە گۆڕانێکی بچوک لە پلەی گەرمی (CMBR) لە ئاراستە جیاوازەکاندا دروست دەکات. گۆڕانەکان بچوکتر لەوەن کە کە لە ساڵەکانی ١٩٦٠ ببینرایەت. ئەوان بۆ یە کەمین جار لە ساڵی ١٩٩٢ لەلایەن سەتەلایتی (COBE)ی( ناسا) وە دۆزرانەوە. ھەر وەھا لەلایەن سەتەلایتە جیگرەکەیەوە (WMAP) لە کە لە ساڵی ٢٠٠١ ھاوێژرا پێورا. وەکوو بەرئەنجام ئێستا ئێمە دڵنییایین کە ھەڵئاوسان بە راستی روودەدەن.\nسەرنج راکێش ئەوەیە ھەرچەند گۆڕانە بچوکەکەی (CMBR) بەڵگە یە بۆ ھەلئاوسان ، ھۆکارێکی ھەڵئاوسان بریتیە لە مەفھومێکی گرینگ ئەویش یەکجۆری پلەی گەرمی لە (CMBR) دایە. ئەگەر ئێوە بێن بەشێکی بچووکی تەنێک گەرمتر بکەن لە دەور و بەرەکەی و راوەستن خاڵە گەرمکراوەکە دەست دەکات بە سارد بوونەوە لەگەل ئەوەدا دەوربەرەکەش دەست دەکات بە گەرم بوون تاوەکوو پلەی گەرمی ھەموو شوێنێکی یەکجۆری لێدێت. ھاو شێوەی ئەمە دەکریت چاوەڕوان بین کە گەردوون سەرنجام پلەی گەرمییەکەی ببێت بە یەکجۆر. بەڵام ئەم پرۆسەیە کات دەبات ئەگەر ھەڵئاوسان رویینەدابێت کات بە ئەندازەی پێویست لە مێژویی گەردون بۆ ئەم یەکسان سازییە تەنانەت ئەگەر گواستنەوی گەرما بە خێرایی روناکیش بێت لە بەردستدا نییە. دەورەیەک بە کشانی زۆر خێرا تەنانەت خێراتر لە خێرایی روناکی چارەسەری ئەمەدەکات چونکوو ئەمە بە ئەندازەی پێویست کات بۆ یەکسان کردنەوە فەراھەم دەکات تاوەکوو ئەو پێش ھەڵاوسانەی پێش گەردون دروست ببێت.\nھەڵئاوسان شرۆفەی بانگ (تەقینەوە) لە بیگ بانگ (تەقینەوە گەورەکە) دەکات . لانی کەم وا ھەستی پێدەکرێت کە کشانەکە پێنیشاندەری کشانێکی زۆر زیاترە لەوەی کە تیوریە سونەتیەکەی بیگ بانگ ی تیوری (رێژەیی گشتی) لەو مەودا کاتییەی ھەلئەوسان پێش بینی دەکات. کێشەکە بۆ مودیلە تیورییەکانی ئێمە لە کار پێکردندا ئەوەیە کە دۆخە سەرەتاییە کەی گەردون ناچار بووە بە ھەندێک رێگە فەراھم بکرێت کە زۆر دڵنیاکەر نیین. بۆیە مودێلە تیوریەکەی ھەڵئاوسان کۆمەڵێک کێشە لادەبات بەڵام لە ھەمان کاتدا کێشەی کە دروست دەکات-پێوست بوونی بە دۆخێکی سەرەتایی زۆر تایبەت. کات--سفر بابەتێکە کە لەتیورییەکانی خلقەتی گەردوندا چاوپۆشی لێکراوە کە ئێمە باسی دەکەین.\nچونکو ئێمە ناتوانین بۆ شرۆڤەی خلقەت، ئەگەر بمانەوێ باسی سەرچاوەی گەردون بکەین، تیورییەکەی ئانیشتاین واتە( رێژەیی گشتی) بەکار بھێنین، رێژەیی گشتی ناچارە جێگەکەی خۆی بدات بە تیورێکی زۆر ئاڵۆزی تر. لەونەیە کەسانێک ھەبن کە بڵێن تیورێکی زۆر ئاڵۆزتر پێویستە تەنانەت ئەگەر تیوری (رێژەیی گشتی)ش تووشی داڕمان نەبێت چونکوو( رێژەیی گشتی) لە سکێڵی بچوکی ساختاری مادە دا کە لە ژێر فەرمانرەوایی (تیوری کوانتەم)یدایە بەکار ناھێنرێت. ئێمە لە بەشی چوارەم وتمان کە بۆ مەبەستی کرداری تیوری کوانتەمی بۆ لێکۆڵینەوە لە ساختاری سکێڵە گەورەکانی گەردوندا بەکار ناھێنرێت بەلکوو ئەم تیورییە بۆ شرۆڤەی سروشت لە سکێڵی میکرۆسکۆپیدا بەکار دێت. بەڵام ئەگەر ئێوە لە کاتدا بۆ دواوە بگەڕێنەوە دەگەن بە شوێنێک کە گەردوون زۆر زۆر بچوکە کە پێی دەڵێن قەبارەی پلانک یەک میلیارد –تریلیۆن-تریلیونمی سانتیمتر کە لەو ناوچەیەدا دەبێت تیوری کوانتەمی بەکار بھێنرێت. ھەرچەند ھێشتا ئێمە تیورێکی تەواوی کوانتەمی راکێشانمان نییە بەڵام دەزانین کە سەرچاوەی گەردون روداوێکی کوانتەمی بووە. وەکوو ئەنجام ئێمە تەنھا تیوری کوانتەمی لەگەڵ رێژەیی گشتی ئاوێتە دەکەین –لانی کەم بە شێوەی کاتی- تاوە کوو تیوری ھەڵئاوسانی لێ دابتاشیین بەڵام ئەگەر بمانەوەێ زیاتر بگەڕینەوە بۆ دواوە و لە سەر چاوەی گەردون تێبگەین دەبێت ھەموو ئەو شتانەی کە دەربارەی رێژەیی گشتی و تیوری کوانتەمییەوە دەیزانیین تێکەڵیان بکەین.\nبۆ تێگەیشتن لە شێوازی کار کردنی ئەمە ، ئێمە پێویستیمان بە تێگەیشتنی ئەو پرینسیپەیە کە راکێشان فەزا و کات لوول دەکات. لوول بوونی فەزا ئاسانتر لە لوول بوونی کات دەکرێ تەسەور بکرێت. تەسەوری روبەری گەردون بکە وەکوو مێزێکی تەختی بیلیارد. روبەری مێزەکە لانی کەم لە دوو دوری دا فەزاێکی تەختە . ئەگەر بیت و تۆپێک لە سەر روبەروەکە بەربەیتەوە لەسەر خەتێکی راست دەجوڵێت. بەڵام ئەگەر سەر روبەری مێزەکە لوول بکرێت یان ھەندێک شوێنی وەک لە وێنەکەدا دەبینرێت چاڵ بکرێت ئەو کات تۆپەکە لە سەر چەماوەیەک دەجوڵێت.\nلەم نموونەیەدا زۆر ئاسانە تێبگەیین کە مێزی بیلیارد چۆن لوول دەبێت چونکوو لە فەزاێکی سێ دووریدا لوول دەبێت کە ئێمە دەتوانیین بیبینین. بە ھۆی ئەوەی بۆ بینینی لوول بوونەکە ئێمە ناتوانیین بچیینە دەرەوەی( فەزا-کات )ە کەی خۆمانەوە بۆیە تەسەوری لوول بوون لە گەردووندا تەسەورەکەی قورسترە. بەڵام چەماوە بوون ئاشکرا دەکرێت تەنانەت ئەگەر ئێوە نەشتوانن بچنە دەرەوە بۆ ئەوەی لە فەزاێکی بە لایەنی زیاترەوە سەیری بکەن. چەماوە بوونەکە دەکرێت لە خودی ناو فەزاکەوە ئاشکرا بکرێت. تەسەوری بکە مایکرۆ-مێلۆرەێک ناچار کرابێت بە روبەری مێزەکە تەنانەت بێ ئەوەی توانایی ھەبێت لە مێزەکە بچێتە دەرەوە مێرۆلەکە دەتوانێت لوولی مێزەکە بە کێشانی وردی مەودا دورییەکان دیاری بکات. بۆ وێنە دوری دەوری بازنەیەک لە فەزای تەخت ھەمیشە تۆزێک لە سێ قاتی مەودا دوری تیرەکەی زیاترە ( لە راستیدا کەرەتی ژمارەی پایی دەکرێت واتە بە نزیکی ٣.١٤). بەڵام ئەگەر مێلۆرەکە یەکێک لە و بازنانەی کە دەوری چاڵە کەی وێنەکەی سەرەوەی داوە قەد بڕبکات تێدەگات کەکاتی تێچوونەکەی گەورەترە لە یەک لە سەر سێی ئەو کاتەیە کە لە سەر بازنەکە دەڕوات. بەڵام لە راستیدا ئەگەر چاڵە کە زۆر قووڵ بێت میلۆرەکە تێدەگات کە رۆیشتن لەسەر بازنەکە کورت خایەنترە لە قەدبڕەکە. ھاو شێوەی ئەمە بۆ لوول بوونی گەردونەکەی ئێمەش راستە-درێژبوونەوە یان کورت بوونەوەی مەودای نێوان دوو خاڵی فەزا ، گۆڕانی ئەندازەیی، یان شکڵ، دەکرێت لە ناو گەردوندا بپێورێن. لوول بوونی کات درێژ بوونەوەی یان کورت بوونەی دەکرێت ھەر بەم شێوازە باس بکرێت.\nدوایی تێگەیشتن لەم ئیدەیە با بگەڕینەوە بۆ بابەتی دەست پێکردنی گەردون. وەکوو باسمان کرد کاتێک خێراییەکان لە خوارەوەیە و راکێشان کزە دەتوانیین بە جیا جیا باسی فەزاو کات بکەین .بەڵام بە گشتی فەزا و کات لەگەڵ یەکدا تەنراون ، بۆیە درێژبوونەوەو و کورت بوونەوەێک ھەڵگری بڕێکی دیاری کراو لە تێکڵ کردنە. ئەم تێکڵ بوونە بۆ سەرەتای گەردون گرینگە ، ھەر وەھاش کلیلی تێگەیشتنی دەست پێکردنی کاتە.\nبابەتی دەستپیکردنی کات تۆزێک لە بابەتی قەراخی جیھان دەچێت. لە سەردەمێک کە خەلک بیریان لە تەخت بوونی جیھان دەکردەوە ، مومکینە ھەندێک کەس سەریان سوڕمابێت کە چۆن ئاو لە لێوارەکانییەوە نارژێت . ئەمە بە شێوازی پراکتیکی تاقیکراوەتەوە کەسێک دەتوانێت یەک دەوری زەوی باتەوەو نەشکەوێتە خوارەوە. کێشەی ئەوەی کە لە لێوارەکانی زەوی چی رودەدات بەوە چارەسەرکرا کە لە راستیدا جیھان روبەرێکی تەخت نییە بەلکوو روبەرێکی چەماوەیە. کات وەھا دێتە پێش چاو کە لە مودێلی رێگەی شەمەنەفەر دەچێت. ئەگەر ئەو رێگەیە سەرەتاێکی ھەبێت دەبێت دبێت کەسێک (بۆ نموونە خودا) شەمەندەفەرەکەی لەسەری خستەبێتەکار. ھەرچەند (تیوری رێژەی)ی( ئانیشتاین) ھەم گشتی ھەم تایبەت کات و فەزایان پێکەوە یەکخستوە لە ژێر ناونێشانی فەزا-کات و ھەلگری ھەندێک تێکەڵییە لەم دوانە بەڵام ھێشتا کات جیاوازە لە فەزا چونکوو سەرتایی ھەیە ھەروەھا یان کۆتایی ھەیە یان بۆ ھەمیشە بەرەو پێشەوە دەچێت. بەھەر حاڵ کاتێک ئێمە ھەندێک کاریگەرییەکانی تیوری کوانتەمی بە تیوری رێژەیی زیاد دەکەین لە حالەتێکی توندرەوانەدا پێچانەوەی فەزا دەتوانێت روو بدات کە گەشەدانێکی گرینگە بۆ ئەوەی کات وەکوو دورییەکانی تری فەزا رەفتار بکات.\nلە سەرەتای گەردوندا – کاتێک گەردون بە ئەندازەی پێویست بچوک بوو ( رێژەیی گشتی) و( تیوری کوانتەمی) فەرمانرەوایی ھاوبەش ھەبووە - لێرەدا چوار دوری بۆ فەزا بە بێ کات بوونی ھەبووە. ئەمە ئەو واتایە دەگەێنێ کە کاتێک قسەلەسەر سەرەتای گەردون دەکەین ئێمە لە پاڵ بابەتێکی ناسک و ھەست بزوێنەوە تێپەردەبین کە وا دێتە پێش چاو کە کاتێک دەگەرینە زۆر دواوە بۆ سەرەتای گەردوون کات بوونی نەبووە!. بۆیە دەبێت ئەوە قەبوول بکەین کە ئیدە ئاساییەکەمان دەربارەی فەزاو کات بۆ زۆر نزییک لە سەرەتای گەردوون ناشێت. کە لە دەرەوەی ئەزموونەکانی ئێمەیە بەڵام نەک لە دەرەوەی تەسەور و ماتماتیک. ئەگەر لە سەرتای گەردوندا ھەر چوار دوورییەکە فەزایی بوون ئەی کەی کات دەستی پیکرد؟\nلە راستیدا ئەگەر کات بتوانێت وەکوو ئاراستەکانی تری فەزا بێت مانای وایە کە کات سەرەتایی ھەیە و ئێمە دەتوانین بە شێوازێک بگەین بە لێوارەکانی جیھان . وای دابنێ کە سەرتای جیھان وەک جەمسەری باشور وابووە ، کە لەودا پلەکانی پانی(لاتیتود) رۆڵی کات بگێڕێت. ئەگەر یەکێک بڕوات بەرەو باکور پلەکانی بازنە نەگۆرەکان پانی جوگرافیایی(لاتیتود) پێنیشاندەری قەبارەی گەردون دەبن. گەردون لە خاڵێکی جەمسەری باشورەوە دەست پیدەکات بەڵام ئەم جەمسەرە وەک ھەموو خاڵەکانی تر وایە واتە خاڵێکی تایبەتی نییە. پرسیاری ئەوەی پێش دەست پیکردنی گەردون چی روییداوە دەبێت بە پرسیارێکی بێ مانا چونکوو ھیچ باشورێکی جەمسەری باشور بوونی نەبووە. لەم وێنەیەدا فەزاو کات ھێچ چەشنە سنورێکیان نەبووە- وەکوو ئەوەی کە جەمسەری باشور وەکوو ھەموو شوێنەکانی تر وایە. بە شێوەی قیاسی کاتێک ئێمە تیوری کوانتەمی لەگەڵ رێژەیی گشتی تێکەڵ دەکەین پرسیاری ئەوەی کە پێش دەست پێکردنی گەردون چی روییداوە بێ مانایە. ئیدەی کە مێژوەکان دەبێت روبەرە داخراوەکان بن بە بێ سنور پێی دەگوترێ مەرجی بێ-سنوری.\nلە سەدەکانی پێشوو زۆر کەس یەک لەوان ئەرەستوو باوەڕیان وابوو کە گەردون دەبێت ھەمیشە ھەبوو بێت تاوەکوو خۆیان  لە بابەتی چۆن دروستکراوە بە دور بگرن . خەلکی کە باوەڕیان وابوو کە گەردون سەرەتایی ھەیەو لەمە کەلکیان وەردەگرت بۆ ئەوەی کە بڵێن خودا ھەیە. ئەو حەقیقەتەی کە کات وەکوو فەزا رەفتار دەکات ئەلتەرناتێڤێکی نوێ پێشکەش دەکات. ئەمە رەخنە گرتن لە تەمەنی کۆنی گەردون لادەبات بەوەی کە گەردون دەستپێکی ھەیە بەڵام ھەر وەھا ئەوە دێنێتە بەر باس کە دەستپێکی گەردونیش بە پێی یاساکانی زانست بووە نەک بە ھۆی بیر کردنەوەی ھەندێک خودا.\nئەگەر سەرەتای گەردون روداوێکی کوانتەمی بێت دەبێت بە دروستی بە ھۆی کۆکردنەوەی مێژوەکانی فاینمەن شرۆڤە بکرێت. بەکار ھێنانی تیوری کوانتەمی بۆ ھەموو گەردون –کە بینەر خۆی بەشێکە لەو سیستەمەی کە سەیری دەکات – بە ھەر حاڵ ھەڵخڵەتێنەرە. لە بەشی چوارەم کە چۆن تەنۆلکە مادییەکان کاتێک بەرەو شاشەێک بە دو درزەوە دەھاوێژرێن ھەر وەکوو شەپۆلی ئاوی بەیەکدا چوون ئەنجام دەدەن. فاینمەن پێنیشانی ئەمە لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە تەنۆلکەێک بە تەنھا یەک مێژوی نییە. کاتێک تەنۆلکەیەک لە خاڵی سەرەتای (A) وە بەرەو خاڵی کۆتایی (B) دەچێت تەنھا بە یەک رێگادا ناڕوات بەڵکوو بێکۆتایی رێگە ھەیە کە دەتوانێت بیگرێتە بەر. بۆیە بەیەکدا چوون شتێکی سەر سور ھێنەر نییە چونکوو لە یەک کاتدا تەنۆلکەکە دەتوانێت لە ھەر دو درزەکەوە تێپەڕ بێت و بەیەکدا چوون لە گەڵ خۆییدا بکات. بۆ جولەی تەنێک مێتۆدی فاینمەن پێمان دەڵێت بۆ حیساب کردنی ئەگەری ھەر خاڵێکی تایبەتی کۆتایی ئێمە پێویستیمان بەوەیە کە ھەموو مێژوە مومکینەکانی تەنۆلکەکە لە خاڵی سەرەتاوە بۆ خاڵی کۆتایی لە بەرچاو بگریین. خەڵک دەتوانن لە میتۆدەکانی فاینمەن بۆ حیساب کردنی ئەگەری کوانتەمی بینراوەکانی گەردون کەڵک وەربگرین. ئەگەر ئێمە ئەمە بۆ تەواوی گەردون بەکار بھێنین ئەو دەم خاڵی (A) بوونی نابێت و ئێمە ھەموو مێژوەکان کۆدەکەینەوە کە تێرکەری مەرجی بێسنوری و کۆتایی جیھانە بەو شیوازەی کە ئێستا دەیبینین.\nلەم تێڕوانینەدا گەردون دەتوانێت خۆ بە خۆ بە ھەموو رێگە مومکینەکان دەست پێبکات کە زۆرترینیان دەبەسرێنەوە بە گەردونەکانی ترەوە. تا ئەو جێگەیەی کە ھەندێک لەو گەردونانە ھاوشێوەی گەردونەکەی ئێمەن بەڵام زۆرترینەکەیان زۆر جیاوازن لە ئێمە. جیاوازییەکە بە تەنھا لە وردەکارییەکاندا وەکوو ئەوەی کە (ئەلڤیس) بە راستی لە گەنجیدا مردبێت یان شەلەم دێسری خواردن بێت. بەڵکو ئەوان لە راستییدا لە دەر‌کەوتەی یاساکانی سروشتیشدا جیاوازن. لە راستیدا زۆر گەردون بوونی ھەیە بە کۆمەڵێکی زۆری یاسا فیزیکی جیاوازەوە. ھەندێک لە خەلک لەم ئیدەیە رازێکی گەورە دروست دەکەن و ھەندێک جار ناوی چەند گەردونی (Multiverse)ی لێدەنێن بەڵام لە راستیدا ئەمە شێوازێکی تری دەربڕینی فاینمەن بۆ کۆ کردنەوە لە سەر مێژوە جیاوازەکانە.\nبۆ کێشانی ئەم وینەیە، با باڵۆنە قیاسیەکەی (ئیدینگتۆن) تۆزێک بگۆڕین لە جیاتی ئەوەی بیر بکەینەوە کە کشانی گەردون وەک کشانی روبەری باڵۆنەکە وایە. وێنەکەی ئێمە لە خەڵقی کوانتەمی خۆبەخۆ ی گەردون تۆزێک وەک دروست بوونی بڵقی ھەڵم لە ئاوی کوڵاودا وایە . زۆر بلقی ورد دروست دەبن و دوبارە تیادەچنەوە. ئەمە پینیشاندەری گەردونە بچوکەکانە کە دروست دەبن و دەکشێن و جارێکی تر دەرۆخێنەوە بۆ قەبارە مایکرۆسکۆپیەکە. ئەوان پێنیشاندەری گەردونە ئەلتەرناتیڤە مومکینەکانن. بەڵام ئەوان زۆر جێگەی سەرنج نیین چونکوو ئەوان بەو ئەندازەیە نامێننەوە تاوەکوو گەلەئەستێرەکان و ئەستێرەکان گەشە بکەن چ بگات بە ژیانی ھۆشمەند. بەڵام ھەندێک لە بلقە بچوکەکان بە ئەندازەی پێویست گەورە دەبن و لە تێکچوونەوە دەپارێزرێن . ئەوان درێژە دەدەن بە کشان بە رێژەێکی رولە زیاد بوون بلقی ھەڵم دروست دەکەن کە ئێمە توانایی بینینیمان ھەیە. ئەمە ھاو شێوەی گەردونەکانە کە دەست دەکەن بە کشان بە رێژەێکی رولە زیاد بوونی ھەمیشەیی ، یان بە واتاێکی تر گەردونەکان لە ناو دۆخێکی ھەڵئاوسانیدان.\nوەکوو باسمان کرد کشان بە ھۆی ھەڵئاوسانەوە بە تەواوەتی چوون یەک نیە .\nلە کۆکردنەوی مێژوەکان ، تەنھا یەک مێژوی بە تەواوەتی رێک و چوون یەک بوونی ھەیە ، کە ئەویش زۆرترین ئەگەری ھەیە ، بەڵام زۆر لە مێژوەکانی تر کە تۆزێک نارێکن ئەگەری بوونیان ھەیە کە تا رادەێکێش ئەگەرێکی بەرزە.  ھەلئاوسان پێش بینی سەرتای گەردون بە شێوازی تۆزێک ناچوون یەک دەکات کە بەسراوەیە بەو گۆڕانکاری پلەی گەرمیەی کە لە (CMBR) دەبینرێت . ئەم نا ڕێکیە لە سەرتای گەردوندا جێی خۆشحاڵیە بۆ ئێمە . دەزانن بۆ؟\nیەک جۆری باشە کاتێک ئێوە نەتانەوێت چەوری لە شیرەکەتان جیا ببێتەوە.\nبەڵام گەردونێکی یەکجۆر گەردونێکی ئازار دەرە. ناڕێکی سەرەتای گەردون زۆر گرینگە چونکو دەبێت بە ھۆی ئەوەی ھەندێک ناوچە چرییەکەیان تۆزێک لە شوێنەکانی تر زیاتر بێت ھێزی راکێشانی ناوچە تۆزێ چرترەکە کشانەکەی ھێواشتر دەبێت بە بەراورد لەگەڵ دەوربەرەکەی. ھەر وەھا ھێزی راکێشان بە ھێواشی مادەکان بۆ لای یەکتری رادەکێشێت، کە ئەمە لە کۆتاییدا دەبێت بە ھۆی دروست بوونی گەلەئەستێرە و ئەستێرەو ھەسارەو و فرسەتێک بۆ بوونی ئێمەش. ئێستا بە وردی سەیری نەخشەی شەپۆلی مایکرۆی ئاسمان بکەن. کە ئەمە دیزاێنێکی سەرەتاییە بۆ ھەموو ساختارێکی گەردون وایە. ئێمە بەرئەنجامی بەرزو نزمی یان ناسافی (fluctuation) کوانتەمی سەرەتایی گەردوونین. ئەگەر یەکێک ئاییندار بێت دەتوانێت بڵێت لە راستییدا خودا یاری بە زار دەکات.\nئەم ئیدەیە دەبێت بە ھۆی تێڕوانێنێک لە گەردون کە بە تەواوی لەگەڵ مەفھومە سونەتیەکە جیاوازە ، کە پێویست دەکات بیرکردنەوکانمان لەگەڵ مێژوەکەی گەردوندا بگونجێنین. بە مەبەستی دروستکردنی پێش بینی لە کەوندا ئێمە پێویستە ئەگەری حاڵەتە جیاوازەکانی تەواوی گەردون لە کاتی ئێستادا حیساب بکەین. لە فیزیکدا بە شێوازی نۆرماڵ خەڵک فەرزی دۆخە سەرەتاییەکانی سیستمێک لە کاتێکدا دەکەن و گەشەکەی بۆ پێشەوە بە پێی کات بە کەڵک وەرگرتن لە ھاوکێشە ماتماتیکییەکان حیساب دەکەن. فەرزکرنی ئاسایی لە( کەون ناسی)دا ئەوەیە کە گەردون بە تەنھا یەک مێژوی دیاری کراوی ھەیە. خەلک دەتوانن بە کەلک وەرگرتن لە یاساکانی فیزیک چۆنیەتی گۆڕانکاری ئەم مێژوە بە پێی کات بزانن. ئێمە ئەمە ناو دەنێن نزیک بوونەوەی " سەرو-بن" لە (کەون ناسی). بەڵام چونکو ئێمە دەبێت سروشتی کوانتەمی گەردون کە بەپێی کۆکردنەوەکانی فاینمەنە حیسابی بۆ بکەین ، فەراوانی ئەگەری ئەوەی کە گەردون ئێستا بۆ لەم دۆخە تایبەتەدایە بە بە شداری پێکردنی ھەموو ئەو مێژوانەی کە تێرکەری مەرجی بێسنورین دێتەدی. بە واتاێکی تر لە (کەون ناسیدا) خەلک نابێت لە سەرەوە بۆ بنەوە دوایی بکەون وکوو ئەوەی کە فەرزکرابوو خاڵێکی سەرەتایی دیاری کراو و یەک مێژو بوونی ھەبێت. لە جیاتی ئەوە دەبێت بە دوایی ھەموو مێژوەکانی تر لە سەرەوە بۆ خوارەوە بکەوێت، لە ئێستا بۆ دواوە بەرەو دواوە. بڕێک لە مێژوەکان ئەگەری رودانیان زۆر زیاترە لەوانی تر و کۆ کردنەوەکە بە شێوازێکی ئاسایی لە ژێرە سەیتەرەی یەک مێژودا دەبێت کە ئەوەیش ئەو مێژەوەیە کە دەستپێکەری دروست کردنی گەردون و ئەستێرەکانە واتە ئەم حاڵەتە بەرزترین لە بەرچاو گرتنی ھەیە. بەڵام لە ھەمان کاتدا مێژوی جۆربەجۆر بە دۆخی جۆربەجۆری گەردونەوە لەم کاتەدا بوونی ھەیە. ئەمە ئەبێت بە ھۆی تێروانینێکی زۆر جیاوازو رادیکاڵیانە سەبارەت بە (کەون ناسی) و پێوەندی نێوان ھۆکار و بەرکار (cause and effect) . ئەو مێژوانەی کە بەشداری لە کۆکردنەوەکانی فاینمەندا دەکەن بوونێکی سەربەخۆیان نییە بەلکو بەندن لە سەر ئەوەی کە چی دەپێورێت. ئێمە بە پێوانمان و بینینمان مێژوو دەخوڵقێنین نەک ئەوەی کە مێژوو ئێمەی خوڵقاندبێت.\nئەو ئیدەی کە گەردون کە مێژوێکی سەربەخۆ لە بینەری نییە لەوانەیە لەگەڵ ھەندێک راستی دیاریکراودا کە ئێمە دەیزانین تووشی کێشەببێت. لەوانەیە مێژوێک بوونی ھەبێت کە مانگ لە پەنیری (راکۆفۆرت) دروست کرابێت. بەڵام ئێمە بینیومانە مانگ لە پەنیر دروستنەکراوە کە خەبەرێکی ناخۆشە بۆ مشکەکان. لێرەدایە کە ئەو مێژوانەی کە لەواندا مانگ لە پەنیر دروستکراوە بەشداری لە دۆخی ئێستای گەردونەکەماندا ناکات بەڵام لەوانەیە لە شتی تردا بەشداری بکات. ئەمە لەوانە لە چیرۆکە زانستیەکان بچێت بەڵام وانییە. یەکێک لە مەفھومە گرینگەکانی نزییک بوونەوەی سەرو-خوار کە دەرکەوتە یاساکانی سروشت بەندن لە سەر مێژوی گەردونەکە. زۆر لەزاناکان باوەڕیان وایە کە تیورێکی تەنیا کە شرۆڤەی یاساکان و نەگۆڕەکانی فیزیک وەک بارەستایی ئەلکترۆن یان دورییەکانی فەزا-کات بکات بوونی ھەیە. بەڵام (کەون ناسی) سەر- خوار ئەمرمان پێدەکات کە دەرکەوتە یاساکانی سروشت بۆ مێژوە جیاوازەکان جیاوازن.\nبێنە بەرچاوی خۆت دوری(بوعدی) گەردون ، بە پێی (M-تیوری) فەزا-کات دە دوری فەزاو یەک دوری کاتی ھەیە. ئیدەکە ئەوەیە کە حەوت دوری فەزایی بە شێوەێکی زۆر بچوک دەپێچرێنەوە کە ئێمە ناتوانین بیبینین ئەوەی بۆ ئێمە دەمێنێتەوە ئەو ھەڵە بینیەیە کە زۆر ترین دوری کە دەمێنێتەوە ٣ دانەیە و ئاشنایان لەگەڵی. یەکێک لە پرسیارە ناوەندییە کراوە کانی (M-تیوری) ئەمەیە : بۆچی لە گەردونەکەی ئێمەدا دوری زۆرتر لە سێ نییەو بۆچی ھەموویان ئەپێچرێنەوە؟.\nھەندێک خەڵک حەزیان لێیە باوەڕ بە شتێک بکەن بەوەی ھەندێک مکانیزم بوونی ھەبێت کە سێ دورییەکەش بە شێوازی خۆبەخۆ بپێچرێتەوە. لەوانەیە بە شێوازی ئالترناتیڤی ھەموو دورییەکان بە بچوکی دەستیان پێکردبێت بەڵام بە ھۆکارێک کە نازانین چییە سێ دانەیان کشاوە و بە وەستاوی نەماونەتەوە.وا دێتە پێش چاو کە ھیچ ھۆکارێکی داینامیکی بۆ ئەوەی کە گەردون چوار دورییە بوونی نەبێت. لە جیاتی (کەون ناسی) سەر-خوار پێش بینی دەکات کە ژمارەی زۆری دوری ناتوانرێ بە ھیچ پرینسیپێکی فیزیکی فیکس بکرێت. فەراوانێکی ئەگەری کوانتەمی بۆ ھەموو ژمارێکی فەزا دورییە زۆرەکان لە سفرەوە ھەتا دە بوونی دەبێت. کۆکردنەوەکانی فاینمەن ئیجازەی ھەموو ئەمانە بۆ ھەر مێژوێکی مومکینی گەردون دەدات بەڵام ئەو بینینەی کە گەردونەکەمان ھەلگری فەزای سێ دوری (بوعدی) گەورەیە لەو بەشە لە مێژوەکان کە ھەلگری ئەو تایبەتمەندییەن ھەلدەبژێرێت وەک ئەوەی کە دەبێنرێت. بە واتایەکی تر ئەو ئەگەرە کوانتەمیەی کە گەردونەکەمان زۆرتر یان کەمتر لە سێ دوری فەزایی ھەیە بێمانایە چونکو ئێمە دەیبینین کە گەردون سێ دوری گەورەی فەزایی ھەیە. بۆیە تاوەکوو فەراوانی ئەگەر بۆ فەزای سێ دوری گەورە بەتەواوی سفر نەبێت ، گرینگ نییە چەنێک بچوکە ھەڵبەت بە بەراورد کردن لەگەڵ فراوانی ئەگەر بۆ ژمارەکانی تری دوری(بوعد). ئەمە وەک ئەوە وایە ئەگەری ئەوە حیساب بکەین کە پاپا چینی بێت. ئێمە دەزانیین ئەو ئەڵمانییە تەنانەت ئەگەر چینی بێت ئەگەریکی بەرزە چونکوو ژمارەی چینیەکان لە ئەڵمان زۆر زۆرە. ھاو شێوە ئێمە دەزانیین کە گەردونەکەمان رەفتارە فەزاییەکەی بە شێوەی سێ دورییە تەنانەت ئەگەر دوری(بوعد) گەورەیەکی تریش بە ئەگەرێکی گەورەتر بۆ بوونی ھەبێت کە بۆ ئێمە تەنھا وەک بەشێک لە مێژوو سەرنج راکێشە.\nئەی دەربارەی دورییە پێچراوەکان دەتوانین بڵێین چی؟ جارێکی کە دچینەوە بۆ ( M- تیوری) کە لەم تیوریەدا پاشماوەی دورییەکان لە فەزای بچوکی ناوخۆییدا دەپێچرێنەوە، ھەر وەھا ھەردو بڕی فیزیکی وەکوو بارگەی ئەلکترۆن و سروشتی کارلێکی نێوان تەنۆلکە سەرەتاییەکان کە بریتیە لە ھێزەکانی سروشت دیاری دەکات .  ھەموو شتێک بە رێکی دەچێتە پێش ئەگەر تەنھا یەک شێواز یان شایەد چەند شێوازێکی کەم بۆ پێچرانەوەی دورییەکان ھەبێت، یان لەوانەیە بە ھەر مەبەستێک بێت یەکێک یەک دەرکەوتەی یاساکانی سروشتی ئیجازە بدات ببینین. جگەلەوە فەراوانی ئەگەری فەزا ناوخۆییەکان دەکاتە ١٠٥٠٠ فەزای جیاواز ھەرکام لەمانە دەگەن بە یاسای جیاواز و بڕی جیاواز بۆ نەگۆڕە فیزیکییەکان.\nئەگەر یەکێک مێژوی گەردون لە بنەوە بۆ سەرەوە حیساب بکات ، ھیچ ھۆکارێک نییە بۆ ئەوەی گەردون بگات بە فەزای ناوخۆیی بۆ کارلێکی تەنۆلکە سەرەتاییەکان وەک ئەوەی کەلە تەنۆلکە سەرەتاییەکاندا دەیبینین. بەڵام لە نزییک بوونەوی  سەرو-خوار ئێمە قەبووڵی ئەوە دەکەین کە گەردون دەتوانێت بە ھەموو شێوازە مومکینەکانی فەزای ناوخۆیی بوونی ھەبێت. لە ھەندێک گەردونەکاندا کێشی ئەلکترۆن خۆی دەدا لە کێشی تۆپیکی گۆڵف و ھێزی راکێشان گەورەترە لە ھێزی مەگناتیسم. ئێمە مودێلی ستاندارد بە ھەموو پارامترەکانیەوە بە کار دەھێنین. خەلک دەتوانن حیسابی ئەو فەراوانی ئەگەرە بۆ فەزا ناوخۆییەکە کە سەرئەنجامی دەبێت بە مودێلی ستاندەر بە پێی مەرجی بێ سنوری بکەن . وەکوو ئەوەی باسمان کرد ئەگەری ئەوەی کە گەردونێک بە سێ فەزای دورییەوە ببێت بوونی ھەیە گرینگ نییە ئەو ئەگەرە بە نیسبەت ئەگەرەکانی ترەوە چەند بچووکە چونکوو پیشتر مودێلی ستاندەر شرۆڤەی ئەم گەردونەی ئێمەی کردوە.\nتیوریەکەی ئێمە لەم بەشەدا شرۆڤەمان کردوە بۆ تاقیکردنەوە دەشێت. لە نمونەکانی پێشوودا ئێمە پێداگریمان لەسەر ئەوەکرد کە رێژەی فراوانی ئەگەر بۆ گەردونە زۆر جیاوازەکان وەکوو ئەوانەی کە ژمارێکی جیاواز لە دوری فەزایی گەورەیان ھەیە زۆر گرینگ نییە. رێژەی فەراوانی ئەگەر بۆ گەردونە دراوسێکان ( یان ھاوشێوە) بە ھەر حاڵ گرینگە. مەرجی بێ سنوری دەلالەت لە سەر ئەوە دەکات کە فراوانی ئەگەر بۆ ئەو مێژوانەی کە لەواندا گەردون بە شێوەێکی نەرم دەست پێدەکات زۆرترینە. فەراوانیەکە ڕوو لە کەمبوون دەکات کاتێ ئەوان زۆر نارێک و نائاسایی بن. ئەمە بەو مانایە کە سەرتای گەردون دەبێت بەنزیکی زۆرەوە نەرم بووبێت لەگەل کەمترین شێواز کە پێنشاندەری ناڕێکیبوون بێت. وەکوو باسمان کرد دەکرێت ئەم ناڕێکی بە بینینی گۆڕانکاری بچووک لە شەپۆلی مایکرۆ کە لە ئاراستە جۆر بە جۆرەکانی فەزاوە دێن دەربکەوێت. دەرکەوتوە کە بە شێوازێکی ورد ئەمە لەگەڵ داواکارییە گشتییەکانی تیوری ھەڵئاوسان یەکدەگرێتەوە؛ بە ھەر حاڵ پێوانی وردی زیاتر پێویستە بۆ ئەوەی بە تەواوی تیوری سەر-خوار لەوانی تر جیابکرێتەوە یان پشتگیری لێبکرێت و یان رەفز بکرێت. ئەمە لەوانەیە بە ھۆی سەتەلایتەکانەوە لە داھاتوودا ئەنجام بدرێت.


دەریای نەرویژ - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\n(ڕەوانەکراوە لە دەریای نۆروێژەوە)\nدەریای نەرویژ، دەریای نەرویج\n69°N 2°E / 69°N 2°E / 69; 2پۆتانەکان: 69°N 2°E / 69°N 2°E / 69; 2\n١٬٣٨٣٬٠٠٠ km2 (٥٣٤٬٠٠٠ sq mi)\n٢٬٠٠٠ m (٦٬٦٠٠ پێ)\n٣٬٩٧٠ m (١٣٬٠٢٠ پێ)\n٢٬٠٠٠٬٠٠٠ km3 (١٫٦×١٠١٢ acre·ft)\nدەریای نەرویژ یان دەریای نەرویج (بە نەرویژی: Norskehavet) ناوی بەشێک لە ئۆقیانووسی ئاتلانتیک باکوورە. ئەم پانتایییە ئاوییە لە باکووری ڕۆژاوای نەرویژ، لە نێوان دەریای باکوور و دەریای گرینلەند ھەڵکەوتووە.\nدەریای نۆروێژ لە باکووری ڕۆژھەڵات بە دەریای بارێنتز کۆتایی دێت. لە لای باشووری ڕۆژاوا بەھۆی زنجرەچیایەکی ژێرئاوەوە کە لە نێوان ئایسلەند و دوورگەکانی فارۆ بووةیان ھەیە لە ئۆقیانۆسی ئەتڵەنتیک جیا دەبێتەوە.\nگەورەترین شارێک کە لە کەنارەکانی ئەم دەریایە بوونی ھەیە شاری ترۆندھەیم لە وڵاتی نۆروێژە.\nئەم دەریایە بەر لە ٢٥٠ ملیۆن ساڵ دروست بووە.\n^ Norwegian Sea, Great Soviet Encyclopedia (in Russian)\nبەشداربووانی ویکیپیدیا، «دریای نروژ»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ٧ی تەممووزی ٢٠٢١.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=دەریای_نەرویژ&oldid=810075»\nپانتاییە ئاوییەکانی ئایسلەند\nدەروازەی نەرویژ/وتارە پەیوەندیدارەکان\nئەم پەڕەیە دواجار لە ٢٢:١٥ی ١٥ی تەممووزی ٢٠٢١ نوێ کراوەتەوە.


* تازه لێپرسراو كۆمیته‌یه‌ك رایگه‌یاندووه: كه ئه‌و كراوه به مودیری كۆمیته!! هه‌ر به‌وه‌شه‌وه نه‌وه‌ستاوه، پرسیاری كردووه، ئه‌رێ له هه‌ردوو پۆستی (سه‌ركردایه‌تی و مه‌كته‌بی سیاسی) كامیان باڵاتره!!... لۆكه له ناوپاكه‌ته!\n* له كاتی ماراسۆنی پاسكیلسواری له هه‌ولێر.. بێژه‌ری كه‌ناڵه‌كه راسته‌وخۆ قسه‌ی ده‌كردو ده‌یوت:" خه‌ڵكێكی زۆر ده‌یانه‌وێت قسه‌مان بۆ بكه‌ن... به‌ڵام چه‌ندجارێك مایكی برده به‌رده‌میان كه‌س قسه‌ی نه‌كرد". ئه‌وه‌نده‌یان به‌سبوو له شاشه‌وه ده‌ركه‌ون و كاكی په‌یامنێر به‌درۆبخه‌نه‌وه!!\n* وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ی هه‌رێم هه‌ر مامۆستایه‌و ده‌یكات به سه‌رپه‌رشتیار، له كاتێكدا قه‌یرانی كه‌می مامۆستایان هه‌یه نه‌ك سه‌رپه‌رشتیار!!\n* كاره‌بای نیشتمانی كه‌ركوك گه‌شگه گرتوویه‌تی و كه‌س نازانێت كه‌ی ئاسایی ده‌بێته‌وه!! قه‌وله به‌هار.. (دوای نه‌مانی به‌كارهێنانی سپلیت و گیزه‌رو هیته‌ر)!!\n* نه‌خۆشخانه‌ی ئازادی كه‌ركوك هه‌موو ده‌رمانێكت له ده‌ره‌وه پێده‌كڕێت، به‌ڵام كڕینی عه‌ده‌سه‌ی چاو قه‌ده‌غه‌یه.. ئیلاوبیلا ده‌بێ به نووسراوی فه‌رمی له به‌غداوه بێت!!\n* له‌دوای چاوه‌نواڕی و بێنه‌و به‌رده‌یه‌كی زۆر حكومه‌تی هه‌رێم مووچه‌ی مانگه‌كانی (10 و11و12)ـی ئیمساڵی به ته‌واوه‌تی پاشه‌كه‌وتكرد، به‌م بڕیاره‌ش دوودڵی مووچه‌خۆرانی ره‌وانده‌وه!\n* زستانی رابردوو به‌شێك له چالاكوانانی فه‌یسبووك ده‌یانوت: خراپه‌ی خه‌ڵكه بۆیه باران نابارێت، له‌مساڵیشدا.. زۆری رێژه‌ی باران بارین به‌هۆی خراپه‌ی خه‌ڵكه‌وه‌یه، بۆیه لافاو هه‌ڵده‌ستێت!!\n 1363 جار بینراوه\n12/8/2018 12:26:10 AM\nكاندیدە ناسكەكەی پارتی هەرەشەی زمان بڕین دەكات، ئەبێ چ مقەسێكی تیژ بەرێت بۆ پەرلەمان...


رەفیق حیلمی.. باڵیۆزی پەروەردەی كوردستان\nمەوداپرێس- بارام سوبحی\nمحەمەد ساڵح عەبدوڵا ئەفەندی لەگەڵ حەلاوەخانی كچی مارف ئاغای عەزیز ئاغا هاوسەرگیری دەكەن، نۆبەرەی ئەم زەماوەندەش كوڕێك دەبێت بەناوی رەفیق كە لە ساڵی (1898) لەدایك دەبێت، چیرۆكی ژیانی ئەم منداڵە كە دواتر بە رەفیق حیلمی دەناسرێت‌و دەبێتە یەكێك لە مونەوەرو مامۆستا دیارەكانی كوردستان‌و عێراق، پڕە لە روداوو بەسەرهات، دەبێتە سەرمەشق‌و نمونە بۆ كۆڵنەدان‌و بەردەوامبوون لە خەبات‌و خزمەتكردنی میللەتەكەی‌و بەگژداچونەوەی ستەمكارو داگیركەران.\nلە كفرییەوە بۆ ئەستەمبوڵ\nباوكی رەفیق فەرمانبەر بووە، بۆیە بەردەوام لە یەك شوێندا نەماونەتەوە. حیلمی ساڵی (1909) خوێندنی سەرەتایی لە قوتابخانەی سەڵاحییە لە كفری تەواوكردوە. پاشان ماڵیان چوەتە كەركوك‌و ماوەیەك دەرسی ئاینی لەوێ خوێندوە. بەهۆی گواستنەوەی باوكی، ماڵیان چوەتە سلێمانی‌و لەوێ خراوەتە قوتابخانەی روشدیەی عەسكەری. لە (1912/1913) پۆلەكانی چوارەم‌و پێنحەمی ئیعدادییەی سەربازی تەواوكردوە. ساڵی (1914) چوەتە مەكتەبی هەندەسەی عالی لە ئەستەمبوڵ. لە (1918) خوێندنەكەی تەواوكردوەو گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی. زمانەكانی ئینگلیزی‌و فەرەنسی‌و فارسی زانیوە، خەتی زۆر خۆش بووەو توانایەكی باشی لەوێنەكێشاندا هەبووە. بۆ یەكەمجار لە ساڵی (1919) وەكو مامۆستا دامەزراوەو تا ساڵی (1958) بەردەوام بووە.\nمامۆستا رەفیق حیلمی\nحیلمی، رۆژێك لە كەركوكەوە تەلەگرافێكی لە شوكری عەبدولئەحەد بەڕێوەبەری قوتابخانەی زەفەرەوە بۆ دێت‌و داوای لێدەكات بچێتە كەركوك‌و ببێتە مامۆستا. رۆژی (16/12/1921) گەیشتۆتە كەركوك‌و لە قوتابخانەی سەرەتایی زەفەر كراوە بە مامۆستای بیركاری. لەوكاتەدا ئینگلیزەكان داوایانلێكردوە ببێتە سەرنوسەری رۆژنامەی نەجمە، بەڵام حیلمی داواكەی رەتكردۆتەوە. بۆیە لە (20/ئاب/1921) فەرمانی گواستنەوەی بۆ قوتابخانەی سەعادەت لە سلێمانی دەرچوە. حیلمی ئامادەنەبوە فەرمانەكە جێبەجێ بكات، بۆیە رۆژی دواتر بە تەلەگرافێك لە بەغداوە لە وەزیفە دەریانكردوە.\nدورخستنەوەی لە وەزیفە زۆر ناخایەنێت‌و روداوێك دەیگێڕێتەوە بۆ سەر كار. رۆژێكیان حیلمی لە شاری بەغدا دەبێت‌و لەسەر پردی مۆد چاوی بە كاپتن جیروم فارل راوێژكاری گشتی وەزارەتی مەعاریف دەكەوێت، فارل داوای لێدەكات ببێتەوە مامۆستا، دوای گفتوگۆیەكی زۆر حیلمی داواكە قبوڵ دەكات‌و لە رۆژی (4/10/1921) گەڕاوەتەوە بۆ سلێمانی‌و بووەتە مامۆستای ناوەندی سەعادەت.\nلە حكومەتی كوردستاندا\nدوای گەڕانەوەی بۆ سلێمانی، شێخ مەحمودی مەلیكی كوردستان لە (10/10/1922) كابینەی دووەمی حكومەتەكەی رادەگەیەنێت. حیلمی بە موچەی (250) روپیە دەكرێتە مودیری ئامادەیی مەحمودییە. لەم ماوەیەدا زمانی كوردی بوو بە زمانی دەرس وتنەوە. هەموو قوتابیەكان یەك چەشن جلوبەرگیان دەپۆشی. لە رۆژانی هەینیدا پارەیان لە خەڵك كۆكردۆتەوەو جلوبەرگیان بۆ هەژارەكان پێ كڕیوە. تیپێكی سرودو مۆسیقایان دامەزراندوەو ژمارەی قوتابیانی سلێمانی گەیشتۆتە (800) قوتابی.\nسزادانەكانی ئینگلیزو عێراق\nدوای داگیركردنەوەی سلێمانی لەلایەن ئینگلیزەوە، سەردەمی سزاكان لەلایەن حكومەتی عێراقەوە دەستی پێكردوە. ئینگلیزەكان دوای قایمبونی دەسەڵاتەكەیان لە سلێمانی، ساڵی (1924) رەفیق حیلمی-یان گواستەوە بۆ كەركوك. هێشتا لە كەركوك سەقامگیر نەبووە خەبەریان لێداوە گوایە لەڕێگەی چاپكردنی شیعرە توركییەكانیەوە پڕوپاگەندەی بۆ توركیا كردوە، بۆیە لە (14/9/1924) دوریان خستۆتەوە بۆ گوندی (المجر الكبیر) لە خواروی عەممارەوە دوو ساڵ لەوێ ماوەتەوە. لە (1/9/1926) جارێكی دیكە رێگەیان داوە بگەڕێتەوە بۆ كەركوك‌و لە قوتابخانەی (العلمیە) دەستبەكاربووەو تا (1/9/1927) لەو شارە ماوەتەوە. لە (1928) حكومەتی عێراق رازیبوە بە وەزیفەوە بگەڕێتەوە بۆ سلێمانی. لە (1/10/1930) بۆ (1/10/1931) كراوەتە مامۆستای ئامادەیی لە هەولێر.\nلە (1932) جارێكی دیكە گەڕاندویانەتەوە بۆ سلێمانی‌و بووەتەوە بە مامۆستای ئامادەیی كوڕان. زۆر نەماوەتەوە، هەر ئەو ساڵە حكومەتی عێراق بۆ هەراسانكردنی جارێكی دیكە دوریانخستۆتەوە بۆ ناسرییە. لە (1/10/1932) وەزارەتی مەعاریف گواستویەتیەوە بۆ موسڵ. مانگی تشرینی یەكەمی (1934) فەرمانی گواستنەوەی بۆ بەسرە دەرچووە. لەوێ ساڵێك ماوەتەوەو پاشان لە نیسانی (1936) گوازراوەتەوە بۆ ناسرییە. لە (1/10/1936) جارێكی دیكە گەڕاندویانەتەوە بۆ كەركوك.\nموفەتیش‌و مودیر مەعاریف\nحیلمی لە (1938) گوازراوەتەوە بۆ بەغداو كراوە بە موفەتیشی مەعاریف. لە (1/7/1943) كراوەتە موفەتیشی مەعاریفی كەركوك‌و هەولێرو سلێمانی. لە (1947) لە بەسرەوە گوازراوەتەوە بۆ دیالە‌و كراوە بە بەڕێوەبەری مەعاریفی ئەو پارێزگایەو تا (1952) بەردەوام بووە. لە (1952) كراوە بە بەڕێوەبەری مەعاریفی عەممارە. لە (1956) گواستراوەتەوە بۆ بەغداو وەك (یاریدەدەری ئەمانەی پایتەخت) دەستبەكاربووە. دواتر كراوە بە موعاونی ئامادەیی مەركەزی لە بەغدا.\nدوای سی‌و نۆ ساڵ لە خزمەتكردنی پەروەردە لە كوردستان‌و سەرانسەری عێراقدا، حیلمی لە بواری پەروەردە دوركەوتۆتەوە. بەڵام ئەم دوركەوتنەوەیەی زۆری نەخایاندوەو نەخۆشی تەنگی پێ هەڵچنیوە. لە رۆژی (4/8/1960) بەهۆی نەخۆشی جەڵتەی مێشكەوە لە نەخۆشخانەی بەغدا كۆچی دوایی كردوە، رۆژی دواتر بە مەراسیم تەرمەكەی هێنراوەتەوە بۆ سلێمانی‌و لە گردی سەیوان بە خاك سپێردراوە.\n* تەواوی ئەم زانیارییانە لە كتێبی رەفیق حیلمی پۆرترێتی مونەووەرێكی كورد، لە نوسینی مەجید ساڵح وەرگیراوە كە ساڵی (2018) لە سلێمانی چاپ كراوە.\nمەوداپرێس بەدواداچوون بۆ دواکەوتنی بڕیاری هەمیشەییبوونی فەرمانبەرانی گرێبەست دەکات\nوردەکاریی چوونی وەفدی هەرێم بۆ بەغدا ئاشكرا دەبێت\nپاککردنەوەی مەنهۆڵ بەڕێوەبەرێک دەکاتەوە بە مامۆستا\nکورد سەبارەت بە دورخستنەوەی عادل عەبدولمەهدی یەکدەنگ نابێت


كەی ئاڵتون بكڕین و كەی بیفرۆشینەوە قازانج دەكات؟ - تۆڕی میدیایی خەڵک\nهۆكارەكانی بەرزی و نزمی نرخی زێڕ چین؟\nلێدوان نووسین ناچالاککراوە لە كەی ئاڵتون بكڕین و كەی بیفرۆشینەوە قازانج دەكات؟\nشارەزایەكی بواری زێڕ و زێڕنگەری پێشبینییەكانی خۆی دەربارەی بەرزی و نزمی نرخی ئاڵتون ئاشكرادەكات و ڕێنمایی هاووڵاتیان دەكات لە چی كاتێكدا نرخی زێڕ دادەبەزێت تاوەكو بیكڕن و كەی بەرزدەبێتەوە تاوەكو بیفرۆشنەوە و قازانج بكەن.\nئۆنسەی زێڕ بۆچی دابەزی؟ بۆچی بەو جۆرە دووبارە بەرزبووەوە؟ ئایا نرخەكەی دادەبەزێتەوە؟ كەی باشە بۆ زێڕ كڕین؟ ئەی چی جۆرە زێڕێك بكڕین بۆ قازانج؟ كەی باشە بۆ زێڕ فرۆشتن؟ ئایە زێڕ جارێكی تر بەرزدەبێتەوە؟ ئەمانە ئەو پرسیارانەن، كە ڕۆژانە هاووڵاتیان دەیكەن و شارەزایەكی بواری زێڕ و خاوەنی دوكانی زێڕنگەری لە (خەڵك)ەوە وەڵام دەداتەوە.\nدانا وەرتی، لە زێڕنگەری ئازورا لە شاری هەولێر بۆ (خەڵك) ئاماژەی بەوەكرد، ئۆنسەی زێڕ ئەم ماوەیە قۆناغ بە قۆناغ بەرەو دابەزین چوو، بەڵام بەهۆی چەند ڕووداوێك لە قۆناغەكان هێزی بەرزبوونەوەی پێ ئەدا وەك ئەوەی دوێنێ ڕوویدا، كە ئۆنسێك زێڕ لە 1785 دۆلارەوە بۆ 1814 دۆلار بەرزبووەوە.\nئەو زێڕنگەرە هۆكارەكانی دابەزینی ئاڵتون بۆ دوو خاڵ دەگەڕێنێتەوە، كە بریتین لە”یەكەم، كەمبوونەوەی كۆرۆنا لەچین دووەم گەورە وڵات لەبواری ئابووری و لێدوانی سەرۆكی تەندروستی جیهانی بەوەی كێرڤی كۆرۆنا لە نزمبوونە و دووەم، بەهێزبوونەوەی هێزی دۆلار DXY بۆ 91.602 خاڵ”.\nهەر بە وتەی ئەو زێڕنگەرە، “دوێنێ بەهای ئاڵتوون ڕووی لە بەرزبوونەوە كردووە بەڕێژەی 1.10% و گەیشتە 1814 دۆلار و هۆكارەكەشی دەگەڕێتەوە بۆ دوو هۆكار، كە بریتین لە یەكەم، زیادبوونی خواست لەسەر كڕینی زێڕ، چونكە هەموو دابەزینێك لەبۆرسە هەلێكە بۆ كڕین و دووەم، لاوازی هێزی دۆلار DXY كە لە 91.602 خاڵ دابەزی بۆ 90.968 خاڵ واتە 582 پۆینت دابەزیوە دەكاتە 0.64%”.\nكەی زێڕ بكڕین؟\nوەك دانا وەرتی دەڵێت: “بۆ كڕینی زێڕ ئەم هەفتەیە گونجاوترین كاتە و پێشبینی دەكرێت لەكاتی بەرزبوونەوەی هێزی دۆلار ئۆنسەی زێڕ زیاتر دابەزێت بەجۆرێك ئامانجی ١٧٧٢ پاشان ١٧٦٢ دۆلار بپێكێت”.\nچی جۆرە زێڕێك بكڕین بۆ قازانج؟\nدانا وەرتی، لە زێڕنگەری ئازورا پێی وایە، “زێڕی عەیار ٢١ باشترینە، پاشان لیرەی عەیار ٢١ بەشەرتی خلیجی، واتە ڕێژەی زێڕی ٨٧٥ بێت، چونكە لەوە خوارتر بێت بە عێراقی حیسابە و ڕێژەی زێڕیان دەبێتە عەیار ٢٠ و زیان دەكەی”.\nئەو زێڕنگەرە هۆشداری بە هاووڵاتیان دەدات و دەڵێت: ” بەڵام ئاگاداری حەق دەست بن، چونكە حەق دەستی زۆر بۆ قازانج خێر ناهێڵێت”.\nكەی باشە بۆ زێڕ فرۆشتن و قازانج؟\nئەو شارەزایەی بواری زێڕ ڕووونی كردۆتەوە، ئەم دابەزینانە بەگشتی كاتین، بۆیە دڵنیابن ئۆنسەی زێڕ بەرزدەبێتەوە بەتایبەت دوای قبوڵ كردنی هاندانی دارایی ئەمریكا بۆ بووژانەوەی ئابووری و نەهێشتنی بێكاری، كە بایدن بڕیاری لێداوە بە گوژمەی 1.9 تریلیۆن دۆلار و لەوانەیە تا كۆتایی مانگی 3 ئینجا پەسەند بكرێت.\nجەختیشی كردۆتەوە، دوای بەرزبوونەوەی نرخی ئۆنسەی زێڕ، فرۆشتنەوەی دەبێتە قازانج بۆ هاووڵاتیان.\nخەڵك- بەهۆی هەواڵەكانی تایبەت بە دۆزینەوەی ڤاكسینی كۆرۆنا و كەمبوونەوەی ئامارەكانی تووشبوون بەو پەتایە، نرخی ئاڵتون لە بۆرسەی جیهانی ڕووی لە…\nخەڵك- بەهۆی ناسەقامگیری بازاڕی جیهانی و كەمبوونەوەی خواست لەسەری و سەرهەڵدانی جۆرێكی گۆڕاوی كۆرۆنای نوێ لە زۆربەی وڵات، بەهای زێڕ لە بازاڕەكانی…\nئه‌رشیفه‌کان مانگێک دیاری بکه ئازار 2021 (123) شوبات 2021 (1614) كانونی دووه‌م 2021 (906) كانونی یه‌كه‌م 2020 (62)\n16 شوبات 2021 7.02 pm\nخەڵك- بەهۆی ناسەقامگیری بازاڕی جیهانی و كەمبوونەوەی خواست لەسەری و سەرهەڵدانی جۆرێكی گۆڕاوی كۆرۆنای نوێ لە…


بەختیار شارەزوریی : 2015 بەردەوامى دان بەنەخشەى گۆڕانکاريیەکانى 2014 ماکیاجکردن ڕووداوەکان . – WTARIKURD\nئەگەر 2014 سەرەتاى دەرکەوتنى گۆڕانێک بێت بەسەر کۆى سیاسەتى جیهانى و ناوچەیى ناوخۆیدا ، ئەوا ئەتوانین بڵێین دەرکەوتنى داعش و وەستانى تەوژمى گۆڕانکارەییەکانى بەهارى عەرەبى زۆر هاوکێشەى گۆڕى ، بە جۆرێک خەریکە مل دەکێشى بۆ گۆڕینى جیوپۆلەتیکا و ئابورى جوگرافیاى سیاسى ، خۆ ئەگەر 2014 ببێتە سەرەتاى دەرکەوتنى قۆناغێکى تر بۆ مرۆڤایەتى ، ئەوا پێ دەچێت ، چەند ساڵێکى بوێت بۆ یەکخستنەوە و هاوسەنگکردنى کێشەو مل ملانێکان ، وە دەکرێت ئەو دیو ئەو ڕوداوانە بخوێنینەوە کە ماکیاج کراون بە کۆمەڵێک سیناریۆ و تاکتیک و بڕیارى ئەو دیو پەردە و کەوالیسەکان ، واتا ئەوەى ڕاگەیاندن باسى دەکات ڕووداوەکانە … ئەبێت بپرسین ئەى کێ دروستکەرى ڕووداوەکانە …؟ ئەم نمایشانە چى سیناریۆیەکى هەیە ..؟ کە دەکرێت لە چەند خاڵێکدا پێشبینیەکان بخەینە ڕوو … کە هەمووى ئەگەر و گریمانەیە .\n1 – داعش لاواز دەبێت و لە ناو ناچێت ، چونکە سیناریۆى ( کورەى هەنگ ) درێژەى دەبێت و دەبێت شوێنێکى جوگرافى هەبێت ، تا دەوڵەتى خەڵافەت نمایشى توند و تیژییەکانى تێدا بکات ، وەک کایەیەکى موگناتیسى و فلتەرێک هەموو توندڕەوەکانى دونیا لە وڵاتە کراوەکانەوە ڕابکێشێ بۆ ئەم شوێنە جوگرافیە و وڵاتەکراوەکان فلتەر بکات .\n2 – ئەم شەڕە دەبێتە بازاڕێکى باشى فرۆشتنى چەکى کۆنى کۆگا عەسکەرییەکانى وڵاتانى زل هێز .\n3 – گۆڕەپانى شەڕەکان دەبێتە شوێنێکى شیاو ، بۆ تاقیکردنەوەى چەکى نوێ ى عەسکەرى .\n4 – دروست کردنى داعش وەک سیناریۆى ناتۆ ، دەبێتە هۆى نزیک بونەوەى ئێران لە ئەوروپا و ئەمریکا ، وەک جەمسەرێک و شوێنیکى خاوەن نەوت و گازى سروشتى .\n5 – بەرامبەر ئێران سیاسەتى دوو سەرە بەکار دەهێنرێت ، نە دەیەوێت ببێتە هۆى تێکدانى ڕێڕەوى سیاسەتى ناتۆ و نە دەیەوێت بچوک بێتەوە لە بەرامبەر داعش .\n6 – دۆسییەى ئەتۆمى ئێران هیواش تر دەبێتەوە ، تا پشتوانى ڕوسیا کەمتر ببێتەوە .\n7 – نرخى نەوت دەکاتە کارتێک ، بۆ ملدانى ئێران بۆ ناتۆ ، لە ڕێ ى بەکار هێنانى نەوتى ئەمریکى و دانەبەزاندنى هەناردەى نەوتى وڵاتانى عەرەبیەوە ، بۆ ئەوەى ئێران کە دەبێتە هاو بەرژەوەندى ناتۆ ، بە شێوەیەکى دەستەمۆکرا و ناچاریانە بێت .\n8 – عێراق لەم ساڵیشدا پاک ناکرێتەوە لە داعش ، چونکە ئەگەر لە موسڵ دەریان بکەن ئەوا پەنا دەباتە بەر تەقینەوەکان و دەتوانێ ئەمەش بکات .\n9 – کوردستان دەبێتە بەدیلى گازى سروشتى ئەوروپا و تورکیا ، بەمەش کارتى دەستى ڕوسیا دەسوتێنن ، بە تایبەت دواى بەستنەوەى گازى کوردستان بە نابۆکۆوە .\n10 – ناتۆ و ئێران بە تەواوەتى لەسەر دۆسیەى هەرێمى کوردستان و عێراق و سوریا و یەمەن و فەلەستین و لیبیا و لوبنان نزیک دەبنەوە لە یەکتر .\n11 – هەوڵ دەدرێت بۆ ئەم هەڵبژاردنە پێگەى حیزبە ئیسلامیە دەسەڵاتدارەکانى ناو تورکیا لاواز بکرێت و پەنا بۆ حیزبى نۆى ببرێت .\n12 – تورکیا وەک دەروازى ئابورى جیهان بۆ هەندى دۆسیەى دژ بە ئێران و ناتۆ گڵۆپى سەوزى بۆ هەڵدەکرێت .\n13 – پرۆسەى ئاشتى تورکیا و پەکەکە وەک کارتێک دژ بە دەسڵاتە ئیسلامیەکانى ناو تورکیا بەکار دەهێنرێت .\n14 – تورکیا درێژکراوەکانى لە ناوچەکەدا بەرە و لاوازى دەڕوات .\n15 – لە بەرامبەر ئەمانەدا پێ دەچێت داعش وەک کارتى گۆشار ، زنجیرەیەک تەقینەوە لە وڵاتە کراوەکاندا بکات .\n16 – داعش هەوڵى پێگەى خۆى دەدات وەک هێزى شاراوە لە وڵاتانى قەزوین و قەوقاز .\n17 – سوریا دابەش دەبێت بۆ سێ ناوچە ( ناوچەى بەشار و داعش و کورد ) لە ناوەڕاستدا بەردەوامى دەدەن بە شەڕەکان لە نێوان بەرەى ئۆپۆزسیۆن و داعش بە پلەى یەکەم و بە پلەى دووەم داعش و کورد و بە پلەى سێیەم داعش و بەشار .\n18 – گرنگى دەدرێت بە لیبیا وەک ترسى جێگاى دووەمى داعش .\n19 – یەمەن لە نێوان سونە و شیعەدا دابەش دەبێت .\n20 – ئەگەرى ئەوە هەیە کە لەهەر حاڵەتێکى بەریەککەوتنى ناتۆ و ئێراندا پەرچەکردارەکان لوبنان و فەلەستین و وڵاتانى خلیج ڕوو بدات ، بەڵام کاتى دەبێت چونکە بەرژەوەندى و ترسى هاوبەش بەهێز تر دەبێت لە ناکۆکیە کاتییەکان .\n21 – سیناریۆى گۆڕینى نەخشەى جوگرافى ، دەبێتە سیناریۆى گۆڕینى نەخشەى سیاسى و ئابورى .\n22 – یارى کردنى بە کارتى ئابورى بەردەوامى دەبێت ، بە تایبەت بە سەرچاوەکانى ووزە .\n23 – لە ناوخۆى هەرێمدا ، ئێران دەبێتە یارکەرێکى سەرەکى و هەوڵى یەکخستنى زیاترى هێزە کوردیەکان دەدات و هەوڵ دەدات پارتى بخاتە ژێر کۆنتڕۆڵى خۆیەوە و کار لەسەر پەیوەندیەکانى کورد و تورکیا دەکات ، لە دیدى دەروازەى ناردنى سەرچاوەى ووزەوە .\n24 – ئەمریکا بە سیناریۆکانى لە ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستدا ، هەوڵ دەدات هەیمەنەى زیاترى هەبێت لە دۆسیەى چین و ڕوسیا .\n25 – ناتۆ هەوڵى بەهێزکردن و فراوانکردنى بنکە سەربازیەکانى دەدات بە تایبەت لە لیتوانیا و ئەفغانستان و وڵاتانى خلیج .\n26 – شەڕ وەک سینارێوى یەکخستن و هاوسەنگى نێوان هێزەکان وململانێکانى وڵاتان بەکار دەهێنرێت لە لایەن ناتۆ وە .\nهەموو ئەمانە و دەکرێت لەسەر ئاستى پەیوەندییە هەمە جۆڕەکان گۆڕانکارى ورد ڕوو بدەن ، بەڵام گۆڕانکارى گەورە دروست ناکەن ، ئەوەى دەمێنێتەوە 2015 ئەگەرى هەیە بۆ کورد لە باشوردا باش بێت ، بە تایبەت دواى ئەوەى کە نەوتى کەرکوک لە ڕێ ى بۆرى کوردستانەوە ڕەوانەى بەندەرى جیهان دەکرێت و گرنگى زیاتر بە گازى باشور دەدەرێت ، بەڵام لەسەر ئاستى هاوکێشەکان 2015 بەردەوامى دەدات بە کێشەکانى 2014 و ئەو نەخشەیەى لە هەگبەى وڵاتانى ناتۆدا هەبوە لە 2014 دا ، بەڵام ئەوەى بۆ باشور گرنگە کورد دەبێتە بەشێکى گرنگ لە نەخشەى وزەى جیهانى و سیاسى و عەسکەرى ، ئەگەر بتوانرێت تەندروستانە مامەڵەى لەگەڵ بکرێت ، ئەوا نزیک دەبێتەوە لە دەوڵەت بوون .\nلە ناوخۆى باشوردا ، ئەوەى گرنگە بەشدارى گۆڕانە لە حکومەتدا ، لەم ساڵەدا تواناى دەرکەوتنى پێویستى نابێت و دەبێت پایەکانى لە ناو دەسەڵاتدا بەهێز بکات و وە کاریشى بۆ دەکات ، بە تایبەت هێزەکانى پێشمەرگە و ناوخۆ ، هەرچى بەرنامەکانیەتى لە ساڵى 2016 زیاتر دەردەکەون ، یەکێکى تر لە کێشەکانى ناوخۆ مەسەلەى سەرۆکایەتیە ، کە ئایا بخرێتە دەنگدانەوە و شەرعیەت وەربگرێ ئەو کات هەموو کەس بە پێ ى یاساى دیارى کراو ، بۆى هەبێت خۆى کاندید بکات بۆ سەرۆکى هەرێم بە مسعود بارزانیشەوە ، کە ئەگەر بڕیار بدرێت سستم سەرۆکایەتى بێت… خۆ ئەگەر وا بڕیار بێت پەرلەمانى بێت ( کە ئەم ئەگەرە زۆر نزیکە ئەوا ) پەرلەمان دەنگ دەدات بە دەستور و لە ڕەشنوس و پڕۆژەوە دەبێتە دەستورى باوەڕپێکرا و دەنگ پێدراو ، ئەو کات ماوەکانى پێشوتر ئەژمار ناکرێت و جارێکى تر مسعود بارزانى بۆى دەبێت خۆى کاندید بکاتەوە .


لە سنورى هەرێم سەربازێکى تورکیا کوژرا\nوردەکاری کۆبوونەوەکەی ئەمڕۆی پارتى لەگەڵ یەکێتى و گۆڕان\nدواى زیاتر لە شەش هەفتە، دواجار گفتوگۆکانى تایبەت بە پێکهێنانى کابینەى نوێى حکومەتى هەرێم لە سلێمانییەوە دەستیپێکرد\n3898 جار خوێندراوەتەوە\nدواى زیاتر لە شەش هەفتە، دواجار گفتوگۆکانى تایبەت بە پێکهێنانى کابینەى نوێى حکومەتى هەرێم لە سلێمانییەوە دەستیپێکرد، پارتى کە براوەى یەکەمى هەڵبژاردنى ٣٠ى ئەیلولى پەرلەمانە شاندێکى باڵاى ڕەوانەى مەکتەبی سیاسی یەکێتى و مەکۆى گۆڕان کرد و لەگەڵ ئەو حزبانە شەنوکەوى پێکهێنانى کابینەکەیان کرد.\nشاندەکەى پارتى سەرەتا لەگەڵ هاوپەیمانە تەقلیدیییەکەى کە یەکێتى نیشتمانییە کۆبووەوە و وتەبێژى پارتى ڕایگەیاند، بۆچوونەکانیان لەیەکترەوە نزیکبووە و چاوەڕواندەکەن لە کۆبوونەوەکانى داهاتوودا بگەنە ئەنجام.\nلاى خۆیەوە سەعدى پیرە وتەبێژى یەکێتى ئاماژەى بەوەدا، یەکێتى دەیەوێت لەسەر بنەماى شەراکەت بەشدارى حکومەت بکات نەک بەشداری و دەبێت لەگەڵ پارتى پێکەوە بڕیار لەسەر پرسەکان بدەن.\nدواى کۆبوونەوەیان لەگەڵ یەکێتى، شاندى پارتى لەگەڵ بزوتنەوەى گۆڕان کۆبووەوە، کە بەرپرسەکانى خواستى بەشداریکردنیان لە کابینەى نوێ نەشاردووەتەوە، هەرچەندە هێشتا ئەو بزوتنەوەیە بڕیارى کۆتایی نەداوە و چاوەڕوانى ئەنجامى دانوستانەکان دەکات.\nشۆڕش حاجى وتەبێژى گۆڕان ڕایگەیاند، پارتى پێى خۆشە گۆڕان بەشدارى لە کابینەى نوێی حکومەتدا بکات و کۆبوونەوەکانیان لەگەڵ پارتى لەوبارەیەوە بەردەوام دەبن.\nهاوکات مەحمود محەمەد وتەبێژى پارتى باسى لەوە کرد، لەگەڵ ئەو لایەنانەى دیکە کۆدەبنەوە کە خواستى بەشداریکردنیان هەیە لە حکومەت و پێیان باش نییە هیچ یەکێک لەو لایەنانە پەراوێز بخرێت.\nچاوەڕواندەکرێت لە چەند ڕۆژى داهاتوودا گفتوگۆکانى پێکهێنانى کابینەى نوێی حکومەتى هەرێم بەردەوام بن و پارتى لەگەڵ ئەو لایەنانەى دیکەش کۆببێتەوە کە نزیکن لە بەشداریکردن لە حکومەت، لەناویاندا کۆمەڵى ئیسلامى.\nئەو دانوستانانە لەکاتێکدایە، هەریەکە لە جوڵانەوەى نەوەى نوێ و یەکگرتووى ئیسلامى و حزبى شیوعى پێشوەختە هەڵوێستى خۆیان یەکلاییکردەوە کە بەشدارى کابینەى نوێی حکومەتى هەرێم ناکەن و دەبنە ئۆپۆزسیۆنێکى کارا لە پەرلەمانى کوردستان.


تۆڕی ته‌له‌فیزیۆنی ئه‌لجه‌زیره‌ی قه‌ته‌ر دوو که‌ناڵی خۆی له‌به‌ر میسر داده‌خات\nتۆڕی ته‌له‌فیزیۆنی ئه‌لجزیره‌ی قه‌ته‌ر ڕایگه‌یاند به شێوه‌یه‌کی کاتی په‌خشی هه‌ردوو که‌ناڵی خۆی "الجزيرة مباشر" و " الجزیرة مباشر مصر" له کار ڕاده‌گرێت.\nتۆڕی جه‌زیره ڕۆژی دووشه‌ممه ئه‌مه‌ی ڕاگه‌یاند و گوتی ئه‌م دوو که‌ناڵه بۆ ماوه‌یه‌کی کاتی په‌خشه‌کانیان ڕاده‌گیرێن هه‌تا ڕه‌وشێـکی گونجاو دێته ئاراوه بۆ ئه‌وه‌ی سه‌رله‌نوێ له قاهیره‌وه په‌خش ده‌سـتپـێبکاته‌وه.\nبه‌یانـنامه‌که جه‌ختی له‌وه کرد که‌ناڵی " الجزیرة مباشر مصر" جارێـکی دیکه وه‌کو که‌ناڵێـکی میسری ناناسرێت، به‌ڵکو له‌گه‌ڵ که‌ناڵی "الجزيرة مباشر" یه‌ک ده‌گرێت و ده‌بێته "الجزيرة مباشر العامة" واته جه‌زیره‌ی ڕاسته‌وخۆی گشتی.\nجێی ئاماژه‌یه ئه‌م دوو که‌ناڵه به‌وه تاوانبارکراون که لایه‌نگریـیان له کۆمه‌ڵی ئیخوان ئه‌لموسلیمینی میسر کردووه و ده‌سه‌ڵاتدارانی میسر ده‌ڵێن هۆکاری زۆر له نائارامی و ئاژاوه‌کانی نێو وڵاته‌که‌یان بوون.\nپـێده‌چێت ئه‌م بڕیاره ئه‌نجامی باشبوونی په‌یوه‌ندیـیه‌کانی نێوان میسر و قه‌ته‌ر بێت که دوو ڕۆژ به‌ر له‌م به‌یانـنامه‌یه عه‌بدول فه‌تاح ئه‌لسیسی سه‌رۆکی میسر چاوی به محه‌مه‌د بن عه‌بدولڕه‌حمان ئال ثانی نێردراوی قه‌ته‌ر که‌وت به ناوبژیوانی سعودیـیه.


👁 ئەم بابەتە 8,629 جار بینراوە\n📖 بەیاساییکردنی حەشدی شەعبی و ترسەکانی پۆست-داعش کورتەباس\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 2 2016 10:55AM\n👁 ئەم بابەتە 11,334 جار بینراوە\nرۆژی 26-11-2016، پەڕڵەمانی ئێڕاق بەزۆرینەی دەنگ پڕ [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 0 0 ✔ 93% ✍ م.ب. 2-12-2016 10:55:21\n📊 زیاتر لە سێ هەزار خێوەتگە بۆ ئاوارەکان لە کەرکوک دروستدەکرێت ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Nov 29 2016 9:37PM\nدواڕۆژ، نوسینگەی کەرکوک حکومەتی ناوەندی عێراق بەه [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 29-11-2016 21:37:20\n📊 لە سەدا 80ی ئاوارە عێراقییەکان لە شارەکاندا نیشتەجێبوون ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Nov 29 2016 9:44PM\nرۆژنیوز – ڕێزان محەمەد لە شاری سلێمانی ئەنجامی تو [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 91% ✍ هـ.ب. 29-11-2016 21:44:46\n📊 هەزار و 500 کۆچبەری دیکەی سوریا و عێراق چوونە عەفرین ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Nov 29 2016 9:42PM\nنزیکەی هەزار و 500 ئاوارەی دیکەی سوریا و عێراق روو [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 95% ✍ هـ.ب. 29-11-2016 21:42:33\n📊 هەژاری بۆ 12% بەرزبووەتەوە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Nov 29 2016 9:35PM\nدواڕۆژ، عەلی عومەر بەڕێوەبەرایەتی ئامار ئەنجامی پ [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 95% ✍ هـ.ب. 29-11-2016 21:35:23


خێراگەشتێک بەنێو دونیای کافکادا – KurdRawm\nوەرگێڕان و ئامادەکردن: ڕەها ئەبوبەکر\nفرانز کافکا و شارەکەی\nفرانز کافکا لە ٣ی جولای ساڵی ١٨٨٣ لە پڕاگ لەدایک بووە؛ خوێندنی قوتابخانە، زانکۆ و بەدەستهێنانی دکتۆراکەی لە یاسا؛ هەروەتر، کارکردن، نووسین، گشت هاوڕێ و کۆبوونەوە ڕووناکبیرییەکانیشی هەر لە پڕاگ بوو. زۆرجاران بیری لە جێهێشتنی کردووەتەوە، بەڵام هەرچۆنێکی بێت، هەرگیز نەیتوانیوە بەیەکجاری جێی بهێڵێت. دوای مردنیشی لە ساڵی ١٩٢٤، لە گۆڕستانی نوێی جووەکان لە ستراشنس کە ناوچەیەکی پڕاگە، نێژراوە. لەو کاتەوە، پەیوەندییەکی بەهێز و هەمیشەیی لەنێوان پڕاگ و کافکادا، درووست دەبێت.\n“پڕاگ هەرگیز لێناگەڕێ بڕۆی… ئەم دایکە بچووکە ئازیزە، چنگی تیژی هەن.”\nگۆڕەپانی شارۆچکەی کۆن\nگۆڕەپانی شارۆچکەی کۆن، ناوەندێکی گرنگ و مێژوویی و، چەقی بزاڤی پڕاگی کۆن بووە. ژیانی کافکا لە چەند لایەکەوە بەم گۆڕەپانەوە پەیوەست بوو؛ بە شێوەیەک کە جێگەی لەدایکبوونی، قوتابخانەکەی، زانکۆکەی، ئاپارتمانی خێزانەکەی و ئەو خانووەشی کە بە منداڵی تێیدا ژیابوو، هەموویان دەکەوتنە ئەم شوێنەوە. لە ساڵانی لاوییدا، لەژێر پەیکەری (مەریەم)دا کە لە ساڵی ١٩١٨ ڕووخێنرا، لەگەڵ ماکس برۆدی هاوڕێی یەکتریان دەبینی. کاتێکیش لەم شوێنەوە، سەیری کۆشکی (کینسکی)ی دەکرد، دەیتوانی کڕیارەکان کە دەچوونە دوکانی بابییەوە، ببینێت.\n“قوتابخانەی سەرەتاییم لێرە بوو؛ لەوێ لە بینای بەرانبەریشی، زانکۆکەم بوو؛ ئێستایش تۆزێک لەولاتر بەلای چەپەوە، ئۆفیسەکەمە. ئەم بازنە بچووکە” – بە پەنجەی هەندێک بازنەی بچووکی کێشان – “هەموو ژیانمی لەخۆ گرتووە.”\n– فرانز کافکا\nژیانی قوتابخانە – کافکا لە قوتابخانەی سەرەتایی\nپاش چوار ساڵ لە خوێندنی سەرەتایی، کافکا چووە قوتابخانەی مرۆییی نیشتیمانیی ئەڵمانی لە کۆشکی کینسکی کە لە گۆڕەپانی شارۆچکەی کۆن بوو. لەم دامەزراوە مرۆییە قەدیمگەراییە، خوێندکارەکان فێرە ئەڵمانی، بیرکاری، زانستەکان و فەلسەفە دەکران؛ لەسەروو هەمووشییەوە، لە ڕێگەی خوێندنێکی توند و گرانی لاتینی و گریکییەوە، بە ڕۆحی دونیای کۆن ئاشنا دەکران. دواجار دوای هەشت ساڵ لە فشاری تاقیکردنەوە، گاڵتەپێکردن لەلایەن خوێندکارەکانی دیکەوە و چەشتنی ناخۆشی، کافکا لە ساڵی ١٩٠١ تاقیکردنەوەکانی ماتورا 1 (هاوئاستی ئەی)ی ئەنجام دا و خۆی بۆ خوێندنی زانکۆ ئامادە کرد.\nئۆتلا، دڵخوازترین خوشکی فرانز کافکا بوو\nئۆتلا، دڵخوازترین خوشکی فرانز کافکا بوو. کەسێک بوو کە دەیتوانی لە نووسین و شێوەژیانی ناباوی کافکا تێبگات و پشتگیرییەکی لەدڵەوەی بۆ کافکا، لە ناتەبایی لەگەڵ بابی هەبوو. ئۆتلا براکەی زۆر خۆشدەویست، کاتێک کە کافکا پێویستی بە پشوودان و چاکبوونەوە هەبوو لە نەخۆشییەکەی، بەخشندانە دەرگەی ماڵەکەی خۆی بۆ کردەوە، بردی بۆ خانووی کێڵگەکەیان و لەوێ چاودێری کرد. کاتێکیش کە تەندروستی براکەی خراپتر بوو، هەوڵی درێژکردنەوەی مۆڵەتی نەخۆشییەکەی کافکا و سەردانکردنی بووژانگەی دا. لە ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩٤٣، ئۆتلا کە لە تیریزینشتات بووبوو بە پزیشکی نیشتەجێ، وەکوو یاریدەدەری خۆبەخشانە لەگەڵ گرووپێک منداڵی جوو، ڕۆیشت بۆ ئۆردوگای مەرگ لە ئاوشڤیتز و لەوێ بەشێوەیەکی چاوەڕواننەکراوانە مرد.\n“خۆشەویستی نێوان خوشک و برا، دووپاتکردنەوەی خۆشەویستی نێوان دایبابە.”\n– کافکا، یاداشتەکان\nماکس برۆد، هاوڕێ و ژیننامەنووسی کافکا\nماکس برۆد، نزیکترین هاوڕێی کافکا و، کەسایەتییەکی دیار و گرنگ بوو: نووسەری زیاتر لە هەشتا کتێب و چەندان وتار و لێکۆڵینەوە، وەرگێڕ، ڕەخنەگری میوزیکی و باڵیۆزی ڕۆشنبیری. ماکس برۆد لە ئەوانەیە کە دەبێ لەپای ئەوەی جیهانی بە شڤایک’ی هاشک و ئۆپێراکانی یاناچک ئاشنا کرد، سوپاسی تایبەتی بکرێت. کاتێک کە وتاری پرسەکەی کافکای پێشکەش کرد، ئەو -بەپێجەوانەی کۆچکردووەوە- نووسەرێکی نێودەوڵەتی و بەنێوبانگ بوو. کاتێکیش لە ساڵی ١٩٦٨ لە تەلئەبیب مرد، لەلایەن دونیای ئەدەبییەوە، وەکوو ئەو کەسەی کە پێش هەمووان هەستی بە بەهرە و توانای بڵندی کافکا کرد، بەردەوام دنە و هەوڵی دەدا کافکا بە دونیا بناسێنێ، شیوەنی بۆ گێڕرا. شیوەنیان بۆ ئەو هاوڕێیە گێڕا، کە لە پەنای کافکا وەستابوو و بە وەسێتەکەی کە لەنێوبردنی هەموو بەرهەمەکانی بوو، ڕازی نەبوو. شیوەنیان بۆ یەکەم ژیننامەنووسی کافکا گێڕا، ئەو کەسەی کە بە بوێری و لەخۆڕابینییەکی زۆرەوە، لەپێناو ئەوەی کە لە ناخی هاوڕێکەیدا دەیبینی، پێی بەسەر دڵی خۆی نا و پێشێلی کۆتا خواستەکانی کرد.\n“دوێنێ، لەگەڵ ماکس ئێوارەیەکی ناوازەمان بەسەر برد. هەرکات خۆم خۆش بوێت، ئەوم زیاتریش خۆش دەوێت.”\nکافکا لەگەڵ هەریەک لە هاوڕێیانی؛ ماکس برۆد، هوگۆ بێرگمان و فێلیکس وێلتشدا، بەشێك بوون لە بازنەیەکی فەلسەفی، لە کافێ لۆڤر کە دەکەوێتە شەقامی نارۆدنیی ئەمڕۆ، دیدەنیان دەکرد. ئەم گرووپە، بەشێوەیەکی سەرەکی بایەخیان بە کار و بەرهەمەکانی یەک لە بەنێوبانگترین فەیلەسووفەکانی ئەو سەردەمەی پڕاگ؛ فرانز برێنتانۆ دەدا. کۆبوونەوەکان لە کۆتاییەکانی ساڵی ١٩٠٥، وەختێک کە ماکس برۆد بە هۆکاری ئەوەی لە کورتەڕۆمانەکەی “ڕۆحە دووانییەکان”دا بێڕێزی بە سەرگرووپەکە کردبوو و لە گرووپەکە دوور خرایەوە، کۆتاییان پێ هات.\n“لەگەڵ ک. لە کافێ لۆڤر، ژوول لافۆرگ دەخوێنینەوە. ئەو سەعاتە نەرم و نیانانەی، کە بەتەواوی تێیدا هەست بە ئاسودەیی دەکەم.”\n– ماکس برۆد\nکافکا و ژن\nلە تەمەنی لاوییدا، کافکا بێبەش نەبوو لە خۆشیی شەوانی باڕەکان، تیاترۆخانەکان و ماڵە ناوخراپڕۆیشتووەکانی وەک ساڵۆن شوها یان ساڵۆن گۆڵدشمیت کە بەناوبانگ بوو بە قاوەی گەرم و ئافرەتی ڕووت. لە سەدەی بیستەمدا، هیچ نەنگییەک لەوەدا نەبوو بۆ زگورتەپیاوێک، کە هاموشۆی ئەم شوێنانە بکات و خۆشی لێ ببینێ، بەڵکو تەنانەت باوەڕێکی گشتیی هەبوو، بۆ کەسانێک کە هێشتا نەچووبونە کردەی هاوسەرگیرییەوە، بە پێویستیش دەزانرا.\n“باڕی ترۆکادێرۆ. ئەو شوێنە بوو تێیدا کەوتە داوی خۆشەویستی ئەو کچەی کە بە جێرمانیا‘ی ناو پوولی ئەڵمانی دەچوو. بەڵام زۆر بە نامۆیی کشایەوە، بەپێی پێویست جددی نەبوو، لەگەڵ ئەوەشدا زۆر سەیر خۆشیدەویست.”\n– ماکس برۆد، یاداشتەکان\nلە دەوروبەر و کۆتاییەکانی ساڵی ١٩٠٥دا، کافکا بەشداری وانەی شێوەکاری کرد و بیرۆکەی بوون بە هونەرمەندی لە مێشکدا گەڵاڵە بووبوو. ماکس برۆد سەرسامی کارە هونەرییەکانی کافکا بوو، تێبینیی “هاوتەریبی توانای دەستڕەنگینی و چیرۆکنووسی”ی کافکا کرد و شایەتی بۆ دووانەبەهرەیی هاوڕێکەی دا. ماکس برۆد مکوڕ بوو لە کۆکردنەوەی وێنەکێشراوەکانی کافکا – سکێچەکانی گەشت، وێنە لامسەرلاییەکانی کاتی وانە و وێنەکانی سەر پۆستکارت. بێگومان، هەندێ لە وێنەکێشراوەکانی کافکا، لەمڕۆدا هەوادارێکی زۆری هەیە و لەسەر بەرگی کتێبەکانیشی دادەنرێن. ژمارەیەکی نادیار لە وێنە بڵاونەکراوەکانی کافکا تا ئەمڕۆ بە وەدەستنەگەیشتوویی(دەستپێڕانەگەیشتووییی) ماونەتەوە، بەو واتایەی، هێشتا ئەگەری دۆزینەوەی نوێ هەیە.\n“هونەرمەندێکی خاوەن توانای تایبەت و خۆیێتی، هەروەک چۆن وێنەکێشێک هەیەتی.”\nپێکهاتوون لە یاداشتەکانی ساڵانی ١٩٠٩ تا ١٩٢٣. یاداشتەکان، وەک هاوەڵی ژیان و تیانووسێک بۆ سکێچە ئەدەبی و لە هەندێک باریشدا، وەک نێوەندێک بۆ بەستنی پەیوەندییەکی بەهێز وابوون؛ بەڵام بەگشتی، کافکا شتانێکی یاداشت دەکرد کە ڕۆژانە بەری دەکەوت و نەیدەتوانی یان با بڵێین، وا ئاسوودە نەبوو لەگەڵ خێزان و هاوڕێکانیدا هاوبەشی پێ بکات. دوای مردنی کافکا، ماکس برۆد یاداشتەکانی کافکای هاوڕێی وەک دۆکیومێنتێکی ئەدەبیی بەهادار بڵاو کردنەوە، کە هاوشان لەگەڵ نامەکانیدا، سەرچاوەیەکی بێهاوتان بۆ ئەو توێژەر و خوێنەرانەی کە دەیانەوێت قووڵتر لە کافکا و کارەکانی تێبگەن و ڕۆ بچن.\n“ئەم دونیا مەزنەی کە لە ناخمدایە؛ چلۆن بتوانم خۆم و ئەم دونیایەش ئازاد بکەم، بەبێ پارچەپارچەبوونی خۆم. پێم باشترە کە ببمە هەزاران پارچە، وەک لەوەی لە ناوەوەی خۆم لەگەڵ ئەم دونیایەدا بنێژرێم.”\n– فرانز کافکا، یاداشتەکان\nفیلیس باوەر’ی دەزگیرانی کافکا\nپاش یەکەم یەکتربینینیان لە ئەپارتمانەکەی ماکس برۆد، لە ساڵی ١٩١٢، فرانز کافکا و فیلیس باوەر نزیکەی پێنجسەد نامە و کارتی پۆستەیان ئاڵوگۆڕ کرد. فیلیس باوەر، لەبەر ئەوەی لە “کارڵ لیندرۆم ئەی جی” کە کۆمپانیاییەکی فۆتۆگرافی بوو، کاری دەکرد؛ زۆربەی کاتەکانی سەرقاڵ بوو و کەمێکیش سەری لە ئەدەبیات دەردەکرد. لەگەڵ ئەوەی کە بە دەگمەن یەکتریان دەبینی، لێ دووجار و بە دوو شێوازی جودا، بوون بە دەزگیرانی یەکدی و هەردووک جارەکەش، هەر زوو لێکتری جیا بوونەوە. کافکا، لەلایەن خۆیەوە بەبەردەوام گلەیی ئەوەی دەکرد کە ناتوانێ پەیوەست ببێ بە هاوسەرگیرییەوە، لەوەی هەم بێزار بوو لەم نەریتە بۆرژوازییە، هەمیش پێی وا بوو کە هاوسەرگیری، کاریگەری خراپی بەسەر نووسینییەوە جێ دەهێڵێت. لە لە ئاکامیشدا پاش جیابوونەوەی دواییان، کاتێ فیلیس باوەر لەگەڵ کەسێکی دی هاوسەرگیری کرد، کافکا تا کۆتایی ژیانی بە زگورتی مایەوە.\n“گەر خۆشی دەوێم، شایەنی نیم.”\nیەکەمین بڵاوکراوەی کافکا؛ تێڕامان، کۆکراوەی هەژدە پارچە کورتەپەخشانە، کە لەنێوان ساڵانی ١٩٠٤ تا ١٩١٢ نووسراون. بەنزیکەیی نیوەی تێکستەکان، پێشووتر لە ڕۆژنامە و گۆڤارەکاندا بڵاو ببونەوە. بەرگی هەندێ لە کورتەچیرۆکەکان کە لە لایپزیگ لەلایەن ئیرنست ڕوڤۆڵت ڤێرلاگ‘ەوە بڵاو کرابوونەوە، وەکوو منداڵان لەسەر لاڕێ، پەنجەرەی سەر شەقام و تاسەی بوون بە هیندیی سوور، وردە نەخش و نیگاریان لەسەر بوون. بڵاوکەرەوەکان هەشسەد کۆپیان لە کتێبەکە چاپ کرد. هەرچۆنێکی بێت، کتێبەکە لە سەرەتادا و تا ساڵی ١٩٢٤ سەرکەوتنێکی زۆری وەدەست نەهێنا، لێ کاتێ لەو ساڵەدا کافکا مرد، هیچ کۆپییەکی لە بازاڕدا نەما و هەرهەمووی لێ فڕۆشرا.\n“ئێمە وەک قەدی دارەکانین لەنێو بەفردا. وا دەردەکەوێ کە بەیەکسانی پشوو بدەن، وەک ئەوەی کە هەوڵ و کۆششێکی زۆری نەوێت تا دووریان بخەیتەوە. بەڵام نەخێر، ناتوانرێت ئەوە بکرێت، چون توند بە زەوییەکەوە لکاون. بەڵام ببینە، تەنانەت ئەگەر ئەوە تەنیا خەیاڵێکیش بێت.”\n– فرانز کافکا، تێڕامان\nکافکا لە ١٧ی نێڤەمبەری ساڵی ١٩١٢دا، دەستی بە نووسینی باشترین چیرۆکی زانراوی خۆی کرد. لە ماوەی تەنیا سێ حەوتوودا، چیرۆکی گرێگۆر سامسای فرۆشیار کە زۆر سامناکانە لە سبەینەیەکدا دەگۆڕێ بۆ مێروویەکی زەبەلاح، نووسی.”چیرۆکی مێروو”، وەکوو کورت وۆڵفی بڵاوکەرەوەکەی کافکا پێی دەگوت، بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩١٥ لە گۆڤاری “گەڵا سپییەکان” و دواتریش لە زنجیرەکتێبی “نوێترین ڕۆژ”ی کورت وۆڵفدا، بڵاو کرایەوە. یەکەم فیلمی سیناریۆوەرگیراوی ئەم چیرۆکە، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٥١ کە لە ئەمێریکا بەرهەم هێنرا؛ بە دووایدا فیلمی زیاتر لە بەڕیتانیای مەزن، ڤەنزوێلا، ڕۆژئاوای ئەڵمانیا، سوێد و کەنەداش هاتنە بەرهەم.\n“بەیانییەک کە گریگۆر سامسا لە خەونە سەیروسەمەرەکانی وەخەبەر هات، لەنێو جێخەوەکەیدا خۆی بینی کە گۆڕاوە بۆ مێروویەکی زەبەلاح. لەسەر قاوغە ڕەقەکەی پشتی ڕاکشابوو، گەر کەمێکیش سەری بەرز بکردبایەوە، دەیتوانی سکە کەوانەیی و قاوەییەکەی ببینێ کە بەسەر چەند بەشێکی ڕەقی نووشتاوەبوودا دابەش بووبوو؛ لە سەریشییەوە، سەرچەفەکە بەحاڵ خۆی گرتبوو و وا پێدەچوو ئێستا نا ئێستا بەتەواوی بخزێت. لاقە زۆرەکانی، بەبەراورد بە بە ئەندامەکانی دیکەی لەشی خەمبارانە باریک بوون و، لاوازانە بەبەرچاوییە دەلەرزین.”\n– فرانز کافکا، بەدگۆڕان\nڕۆمانی دادگایی کە خودی نووسەر بە تەواونەکراوی بەجێیهێشت، لە ماوەی تەنیا شەش مانگدا، لە نێوان ئۆگستی ساڵی ١٩١٤ بۆ جەنیوەریی ساڵی ١٩١٥دا نووسراوە. ڕۆمانەکە چیرۆکی جۆزێف ک.‘ە، کە لە بەیانیی سییەمین ساڵرۆژی لەدایکبوونیدا دەستگیر دەکرێ و پاشان لەبەردەم دادگایییەکی نەناسراو لێ گەلێک بەهێزدا، دادگایی دەکرێت. ڕۆمانەکە بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٢٥ و پاش مردنی کافکا، لەلایەن ماکس برۆدی هاوڕێیەوە بڵاو کرایەوە. بۆ زۆربەی زوبانە زیندووەکانی دونیا وەرگێڕراوە، سەرەتا و لە ساڵی ١٩٣٣ بۆ فڕانسی، ئیتاڵی و نەرویژی؛ پاشان لە ساڵی ١٩٣٦ بۆ پۆڵەندی؛ لە ساڵی ١٩٣٧یش کەوتە بەردەستی خوێنەرانی ئەمێریکایی و بەڕیتانیایی. ڕۆمانەکە، سەرکەوتنێکی گەورەی لە سەرانسەری دونیادا بەدەست هێنا. ئۆپێرایێکی دادگایییەکە، کە لەلایەن گۆتفرێد ڤن ئینەم’ەوە نووسراوە، بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٥٣ لە ساڵزبورگ نمایش کرا. یەکەم فیلمی سیناریۆوەرگیراوی ئەم ڕۆمانە، لە ساڵی ١٩٦٢ و لەلایەن ئۆرسن ویڵز’ەوە دەرهێنانی بۆ کرا.\n“دەبێ کەسێک بوختانی بۆ جۆزێف ک.ی کردبێ، بەیانییەک، بەبێ ئەوەی هیچی هەڵەی کردبێت، دەستگیر کرا.”\n– فرانز کافکا، دادگایی\nنامە بۆ باوک\nنامە بۆ باوک، کە لە ساڵی ١٩١٩ نووسراوە، بە کلیلی ژیان و کارەکانی کافکا دادەنرێ. ئەم شێوە ددانپێدانانە ڕوون و ئاشکرایەی کێشەی نێوان باوک و کوڕێک، بە کارێکی تاک و دەگمەن دادەنرێ لەنێو کۆی ئەدەبیاتی دونیادا. بوونی هەم تاوانبارکردن و هەمیش خۆ-شیکردنەوە لەم تێکستەدا، وێنایەکی ڕوونی ژیان و دەروونی ئاڵۆزی نووسەر دەدەن بەدەستەوە. کافکا، بە ستایلێکی بێوچانی ئاشکرا، زۆرداری و باڵادەستی باوکی نیشان دەدات: “بڕێ جار، نەخشەی گۆی زەوی دێنمە پێشچاوم و هەست دەکەم بە تەواوی جەستەتەوە بەسەریدا کەوتوویت.” نامەکە، هەرگیز نەنێردرا.\nشێوازی پێشوازیکردنت لە کتێبەکانم، هەرچەند زووش پێی ڕاهاتین، لێ هەستی شكۆ و شانازیمی لەنێو برد: “لەسەر ئەو مێزە دایبنێ.”\n– فرانس کافکا، نامە بۆ باوک\nمیلینا یەسنیسکا، خۆشەویستەکەی کافکا\nلە کۆتاییەکانی ئۆکتۆبەری ساڵی ١٩١٩، کافکا، میلینیا یەسنیسکای ڕۆژنامەنووسی چیکی و هاوسەری بۆن ڤیڤانتی ناسی، کە دەیویست چیرۆکی توونچی بۆ زمانی چیکی وەربگیڕێت. هەر زوو پەیوەندییەکی بەتین و سۆزدارانە لەنێوان کافکا و میلینای خێزانداری نائاسوودەدا، کە ئەمیان لە پڕاگ و، ئەویشیان لە ڤیەننا دەژیا سەری هەڵدا. پەیوەندییەکە هەرچەند زامەت بوو، بەڵام زۆری نەخایەند و بەردەوام نەبوو: پاش ماوەیەکی کەم، هەریەکەیان ڕێگەی خۆی گرتە بەر و لێک جوودا بوونەوە. دواتر، میلینا یەسنیسکا بوو بە یەکێک لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی پڕاگ و ڤیەننا. وەکوو کۆمیونیستێک، بەشدار بوو لە بەرخۆدان دژی داگیرکاری وڵاتەکەی لەلایەن پارتی نازییەوە، کە لە دواییشدا ژیانی خۆی لەسەر دانا: میلینا یەسنیسکا لە ٧ی مەیی ١٩٤٤، لە ئۆردوگای زۆرەملێی ڕاڤنسبروکدا گیانی سپارد.\n“ئەو ئاگرێکی زیندووە، ئاگرێک کە هەرگیز پێشووتر نەمبینیوە.”\nلە کۆتاییەکانی جەنیوەریی ساڵی ١٩٢٢، فرانز کافکا دەستی بە نووسینی دوایین کاری مەزنی خۆی کرد: کۆشک. هەرچۆنێکی بێت، ئەم ڕۆمانەشیان بە تەواونەکراوی مایەوە و پاش مردنی، لەلایەن ماکس برۆدی هاوڕێیەوە، لە ساڵی ١٩٢٦ بڵاو کرایەوە. ژمارەی لێکدانەوە گونجاوەکان بۆ ڕووداوە لێڵەکانی دەروبەری ڕووپێو ک. گەلێک زۆرن. کۆشک، هەر تەنیا بەدرێژایی هەزاران لاپەڕەی ڕەخنەی ئەدەبیی لێک نەدراوەتەوە؛ بەڵکو کراوە بە شانۆ، خراوەتە نێو میوزیک و چەندان فیلمیشی لێ دروست کراوە.\n“بەگشتی، کۆشك لە دوورەوە، ئەو شوێنە بوو کە ک. چاوەڕێی دەکرد. نە قەڵاتێکی کۆن بوو و نە عەمارەتێکی جوان و نوێ، بەڵکوو کۆمەڵە خانوویەکی دوو نهۆمی بچووک و بەربڵاو بوو کە لەپاڵ یەکتر ڕیز کرابوون. ئەوەی پێشتر نەیزانیبایە کۆشکە، ڕەنگە بە شارۆچکەیەکی تێبگەیشتبایە.”\n– فرانز کافکا، کۆشک\nڕاینە ڕیلکە هەشت ساڵان لە کافکا گەورەتر بوو، وەختێک کە لە ساڵی ١٨٩٠ پڕاگی بەجێهێشت، کافکا هێشتا لە قوتابخانە سەرەتاییەکەی پشت کڵێسای تین بوو. کاتێکیش کە یەکەم تێکستی کافکا بەچاپ گەیەنرا، ڕیلکە نووسەرێکی دامەزراو و، خاوەن نێو و ناوبانگی تایبەتیی خۆی بوو. نازانرێ کە ئاخۆ هەرگیز ڕووبەڕوو یەکدیان دیتووە یان نا، لێ دەزانین کە ڕیلکە بایەخ و گرنگیی تایبەتیی بە کارەکانی کافکا داوە. ڕیلکە بەتایبەت چیرۆکی “بەدگۆڕان”ی زۆر لەلا پەسەند بوو. لە ساڵی ١٩٢٢، بەم شێوەیە داوا لە کورت وۆڵفی بڵاوکەرەوە دەکات: “تکایە دڵنیا ببنەوە لەوەی کە لە هەر بەرهەمێکی نوێی فرانز کافکا ئاگادارم بکەنەوە. ڕێگەم بدەن بۆتانی دووپات بکەمەوە، من بەهیچ شێوەیەک خوێنەرێکی خراپی ئەو نیم.”\n“بۆ جارێکیش نەبووە دێڕێکی ئەم نووسەرە بخوێنمەوە و بە نامۆترین شێوە، سەراسیمەم نەکات.” – ڕاینە ماریا ڕیلکە\nدۆرا دیامانت، کۆتا دڵداری کافکا\nکافکا، لە سەرەتای جوولایی ساڵی ١٩٢٣، لە ئۆردوگایەکی پشوودانی مۆریتز و لە کەناراوەکانی بەڵتیک، چاوی بە کچێکی سادە و ساکار و لەبەردڵان کەوت: دۆرا دیامانتی بیست ساڵان کە سەر بە خێزانێکی جووی هەسیدیی ئۆرسۆدۆکسیی پۆڵەندی بوو. لە دەوروبەری پاییزدا، کافکا لەگەڵ دۆرادا ڕووی لە بەرلین کرد و بۆ یەکەمجار لە ژیانیدا، دوور لە لە ماڵی باوانی ژیا. لەوێش، لە هەڕەتی قاتوقڕی و ناهەمواری بەرلیندا، خەونی بە چوون بۆ فەڵەستین و، کردنەوەی چێشتخانەیەکی خنجیلانە لەگەڵ دۆرادا دەبینی. لەسەر جێگەی نەخۆشییەکەیەوە، داوای دەستی دۆرای لە بابی کرد، لێ بە هیچ کلۆجێک ڕازی نەبوو. چەند مانگێ دواتر، کاتێ کە کافکا لە لێواری مردندا بوو، دۆرا دیامانتی کۆتا دڵداری، دڵسۆزانە و وەفادارانە تاوەکوو کۆتایی لەلای مایەوە.\n“ئێوارەیەک کە لەسەر کورسیی شوێنێکی گشتی دانیشتبووین، کوڕیژگەیەک گورجوگۆڵانە هەڵستا و لە کاتی ڕۆیشتنیدا، کەوت و زۆر هەستی بە شەرمەزاری کرد. کافکا، بە چاوێکی گەش و ڕێزدارانەوە پێی گوت: “چەندە لێهاتووانە کەوتی، چەندە لێهاتووانەش هەڵستایتەوە!” کاتێک کە دواتر بیرم لەم وشانە دەکردەوە، وا پێدەچوون بیانەوێت هیوایەک دەربخەن کە هەمووشتێک شیاوی چاکبوونەوەیە – بێجگە لە کافکا. کافکا، لەودیوی چاکبوونەوە بوو.”\n– دۆرا دیامانت\nمردن و نەخۆشیی کافکا\nلە سێپتەمبەری ساڵی ١٩١٧، دەرکەوت کە کافکا هەوکردنی بۆڕیچەی هەوای هەیە. ماکس برۆد ئامۆژگاری کرد بچێتە لای پزیشکی پسپۆر، پرۆفێسۆر فریدڵ پیک، کە هەوکردنی بەشی سەرەوەی سییەکانی پشتڕاست کردەوە. وەڵامی کافکا: “ئەوە وەکوو ئەوە وایە، بە کەسێک بڵێی بەچکەبەراز لەکاتێکدا ئەوەی کە بەڕاستی مەبەستتە پێی بڵێی، بەرازە.” نەخۆشیی سیل، ئاڕاستەیەکی دیکەی بە ژیانی کافکا بەخشی. کافکا لە سەرەتادا وا ڕاهاتبوو کە نەخۆشییەکەی بقۆزێتەوە؛ بۆ نموونە، وەکوو بەهانەیەک بەکاری هێنا تا لە هاوسەرگیریی دووەمی لەگەڵ فیلیس باوەر بچێتە دەرێ و هەروەتر بۆ ئەوەی لە ئیشی ئۆفیسەکەشی خانەنشینی پێشوەختە بکرێت. نەخۆشییەکە، کاریگەرییەکی زۆری بەسەر ژیان و نووسینەکانی کافکادا بەجێهێشت. دوای مانەوە لە چەندان بیمارگە و بووژانگەی جوداجودادا، کافکا لە کۆتاییدا و لە ساڵی ١٩٢٤، نەیتوانی چی دی بەرگە بگرێت و خۆی بەدەست نەخۆشییە پڕ ئێش و ئازارەکەیەوە دا.\n“خزمەتکارەکە بەیانیی دواتر هات، ئەوە ڕاستە (ئەوکاتە لە کۆشکی شۆنبۆرن ئاپارتمانێکم هەبوو)، کچێکی باش، خۆنەویست، لێ گەلێک سەنگین، خوێنەکەی بینی و گوتی: “دۆکتۆر، کاتی زۆرت نەماوە لە ژیان.” بەڵام لەچاو جاران، هەستم بە باشتر دەکرد؛ چوومە ئۆفیس و پاشنیوەڕۆیش چووم بۆ لای دۆکتۆر. ماباقی چیرۆکەکە گرنگ نییە لێرەدا.”\n– فرانز کافکا بۆ میلینا\n٢- کۆشک، فرانز کافکا، وەرگیڕانی عەتا نەهایی. بڵاوکراوەی؛ ناوەندی ڕۆشنبیریی و هونەریی ئەندێشە، ٢٠١٣\n٣- Letters to Milena, Franz Kafka, Translated by Philip Boehm\n ئۆردوگایەکی زیدانیی نازییەکان بوو\n ئۆردوگایەکی زیندانیی نازییەکان بوو\n شڤایکی سەربازی چاک؛ ڕۆمانێکە لەلایەن جارۆسلاڤ هاشک’ەوە کە نووسەرێکی چیکی بوو، نووسراوە\n کەمپۆزەرێکی چیکی بوو\n شاعیرێکی فڕانسی-ئۆرەگوایی بوو\n بڵاوکەرەوەیەکی ئەڵمانی بوو\n ئەکتەر، دەرهێنەر، سیناریۆنووس و بەرهەمهێنێکی ئەمێریکییە


دڵشاد مەجید: خوێندنەوەیەکی تر بۆ ڕووداوی ڕێستورانی ھۆقەباز. بۆ کوژانی (عوسمان کۆسەی )دبلۆماتکاری تورک.! بەشی چوارەمی. – WTARIKURD\nدڵشاد مەجید: خوێندنەوەیەکی تر بۆ ڕووداوی ڕێستورانی ھۆقەباز. بۆ کوژانی (عوسمان کۆسەی )دبلۆماتکاری تورک.! بەشی چوارەمی.\n* ئامانجی بنەماڵەی بارزانی جێ پێ لەقکردن و دوورخستنەوەی کۆمپانیاکانی ( زۆزک گروپ) و ملکەچکردنی بنەماڵەی برادۆستیەکانە.!\n* جەلال تاڵەبانی لەساڵی 1963 فەرمانێکی مستەفا بارزانی جێ بەجێ ناکات. بەڵام لە ساڵی 1976 کەریم خان پاداشتی دەکات.!\n* بەنێوەندگیری دانا ئەحمەد مەجید نوێنەری یەکێتی ئەوکات لەسووریا، مەسعود بارزانی لەسوریا سەردانی کەریم خانی کردووە.!\n* ناو و ووشە و نازناوی (برادۆست ) لەخەڵکی سەر بە پارتی و لەناونانی شوێنە گشتیەکان قەدەغەکراوە.!\n* زەڵمای خەلیل زاد بنەماڵەی برادۆستیەکانی ڕازی کردووە، کە بنەماڵەی بارزانی بکەنە شەریک لەپرۆژەی دایبنکردنی نەوت و سووتەمەنی بۆ سوپای ئەمریکا.\n* نەجمەدین کەریم و کەسێکی نزیک لەبنەماڵەی کەریم خان (…) ، داوا لەسەلام کەریم خان دەکەن، کە ئامادەن ھاوەڵی بکەن بۆلای بارزانی، بۆئەوەی براکەیان ئازاد بکات.!\n* میر سەلام برای سدقی دەڵێت؛ ئێمە تەشەبووس بەکەس ناکەین. با یاسا ئەو کەیسە یەکلابکاتەوە.!\nململانێی بنەماڵەی بارزانی لەگەڵ میر و بنەماڵەی برادۆست.!\nئەم ململانێیەی نێوان ب. بارزانی و ب. برادۆستیەکان لەسەردەمی کەریم خان.\nپێشینەیەکی مێژوویی ھەیە. بۆ ساڵی 1963 دەگەڕێتەوە، کەئەم بنەماڵەیە بەھەمان شێوە نەچوونەتە ژێر باری مەلا مستەفا بارزانی، بۆیە لەلایەن بارزانیەوە ئەمری کوشتن بۆ کەریم خان دەردەچێ. جەلال تاڵەبانیش ( ئەوکاتە باڵی م. سیاسی) درووست نەبوو بوو.. ووتویەتی من کەریم خانت بۆ دەکوژم، بەڵام تاڵەبانی، کەریم خان ئاگادار دەکاتەوە، کە پلانێکی وا ھەیە، بەزووترین کات ناوچەکە جێ بھێڵە.\nلەساڵی 1963 کەریم خان 75 چەکداری لەگەڵ بووە، پاشان مام جەلال نامەی ناردووە و لەپلانەکە ئاگاداری کردۆتەوە\nئەوەبوو بۆ ماوەی 13 ساڵ دوای ئەو رووداوە مام جەلال و کەریم خان یەکتریان نەبینیەوە.\nلە ساڵی 1976 کاتێک تاڵەبانی دەگەڕێتەوە برادۆست و یەکەم تەشکیلاتی یەکێتی دادەمەزرێنێ، لەرێگەی (سەلیم رەسول سبیاری). تاڵەبانی نامەیەک بۆ کریم خان لە هەولێر دەنێرێت، کەریم خانیش بڕی 1000 دینار لەرێگەی سەلیم بۆ تاڵەبانی دەنێرێت. دواتر یەکتریان بینینوە، لەوێووە پەیوەندی تاڵەبانی و دواتر یەکێتی لەگەل بنەماڵەی برادۆستیەکان پتەوتر دەبێ.\nپەیوەندیەکانی نێوان ئەو دوو بنەماڵەیە ھەڵکشان و داشکانی زۆری بەخۆیەوە دیووە، لەزۆر قوناغ گرژیەکان سارد بۆتەوە. لەزۆر قوناغیش گەیشتۆتە لوتکە، بەتایبەتی لەشەڕی ناوخۆی 1994- 1998، پارتی برایەکی کەریم خان بەناوی (قادر بەگ )دەکوژێ و دووبرای تریشی بەدیل دەگرێ.\nبەڵام بۆ خاوکردنەوەی ئاسەوارەکانی شەڕی ناوخۆ ھەوڵدراوە ئەو گرژیانەی نێوان ئەو دووبنەماڵەیە خاوبکرێتەوە، ئەویش دوای دیداری کەریم خان دێت لەگەل مسعود بارزانی لەسوریا. ئەوکات کاتێ (دانای ئەحمەد مجید) نوێنەری یەکێتی دەبێ لەسوریا، دەچێتە لای کەریم خان و ئاگاداری دەکاتەوە لەھاتنی مەسعود بارزانی بۆلای، وادیارە ئەم نێوەندگیریەش بەخواستی تاڵەبانی بووە. چونکە ئەو ماوەیەی کەریم خان لەسوریا بوو دیداری بەردەوامی لەگەل ئۆجەلان و تاڵەبانی ھەبووە. بەڵام ئەمە مانای وانیە کە ئەو دوژمنایەت و سەنگەر لەیەکگرتنە کۆتایی پێ ھاتبێ.\n* بارزانی بەردەوام ھەوڵی داوە پێگەو نفوزی ماڵی میرەکانی برادۆست کەم بکاتەوە، یا بەچاو شۆڕکردنیان یا بە گوشار بۆھێنانیان.\n* پارتی و بنەماڵەی بارزانی بەردەوامن لەدژایەتیکردنی ئەم بنەماڵەیە، چونکە تا ئێستا ئەم بنەماڵەیە نەچوونەتە ژێر و باڵ و ڕکێڤی ماڵی بارزانی. لەپەرچەکردارێ ئەمەش ماڵی میر کەریم خانیش بەردەوام لەسەنگەرەکانی بەرامبەر بە ماڵی بارزانی کاریان کردووە.\nگوشارەکانی پارتی و ب. بارزانی بۆ سەر بنەماڵەی برادۆستیەکان چین.؟ پارتی و بنەماڵەی بارزانی ڕێگاگریەکی زۆر لە پرۆژەکانی زۆزک گروپ دەگرن. ئێستا زۆزک گروپ لەبەر ئەو ڕێگریانە چەندین پرۆژەی لەھەولێر ڕاوەستاوە و، لەکار کەوتووە، لەوانە:\n1- پرۆژەی کارگەی (خشتی سوور) لەسەرڕێگای مەخمور، کە گەورەترین پرۆژەیە لەناوچەکە، (سەدا 80 )کارەکانی تەواو بووە، بەڵام لەساڵی 2014 وە ڕاگیراوە، چونکە نایەڵین بەبێ پشکی ماڵی بارزانی کار بکات و، بکەوێتە گەڕ.\n2- پرۆژەی (ئەلبان)، کەپرۆیەیەکی گەورە بوو ھاوشێوەی پرۆژەکەی ( المراعي) بوو، ئەم پرۆژەیە بەھاوبەشی لەگەل ( کۆمپانیای مەراعی سعودی) دامەزرابوو، نێوەندگیرەکەش ( لەنێوان بردۆستیەکان و المراعی) وەزیری کشتوکاڵی ئێستای میسر بوو. ئەو پرۆژەیەش لەسەر ڕێگای مەخمور بوو، دیسانەوە ئەمەشیان بەھەمان ھۆکار لەکار کەوت.\n3- ئێستا کۆمپانیای زۆزک جگە لەھەندێ پرۆژەی نیشتەجێکردن، بەھاوبەشی لەگەڵ کۆمپانیای ماسی ( ئەحمەد ئیسماعیل) ھیچ پرۆژەیەکی تریان لەھەولێر نیە.\n4- تەنیا پرۆژە لەسنووری زۆنی زەرد ھەیانبێ پرۆژەی دابینکردنی سوتەمەنیە و نەوتە بۆ سوپای ئەمریکا، کە ئەویش بەھاوبەشی لەگەل بنەماڵەی بارزانی بەڕێوە دەچێ، ئەم بەشدار پێکردنەی پارتیش، دوای نێوەندگیری (زەڵمای خەلیل زاد ) و چوونی زەڵمای بۆ ماڵی میر سەلام جێبەجێکرا و لەدایک بوو.\n5- لەدەرەوەی زۆنی زەرد زۆزک گروپ چەندین پرۆژەی تری لە زۆنی سەوز و موسڵ ھەیە. ئێستا زۆزک لە پرۆژەی چاکردنەوەی بەنداوی موسڵ کار دەکات، ئەم کارەشیان لەڕێگای ئەمریکیەکان و ئیتاڵیەکان وەرگرتووە.\nلەدوای ڕاپەرینەوە حکومەتی زۆنی زەرد ھیچ پرۆژەیەکی بەرچاوی لەبواری خزمەتگوزاری لەناوچەی برادۆست نەکردووە، بۆیە زۆربەی گوندەکان لەبەر نەبوونی پرۆژەی ئاو و ڕێگاوبان و نەخۆشخانەو قوتابخانە ئاوەدان نەکراونەتەوە. زۆربەی ئەو کارانەی کراوە لەڕێگای (یوئێن و دەزگای شڵتەر و بنەماڵەی کەریم خان) جێبەجێکراوە.\nبۆئەوەی باشتر لەھەڵسوکەتی پارتی بگەین، چۆن ئێستا شەنگال بەبیانووی پەکەکە ئاوەدان ناکرێتەوە، ناوچەی برادۆستیش بەھۆی ماڵی میر کەریم خان ئاوەدان ناکرێتەوە.\nبۆنموونە لەبەر نەبوونی نەخۆشخانەی گەورەو پێویست لەناوچەکە، بنەماڵەی کەریم خان دوو نەخۆشخانەی تایبەتیان بەناوی ( نەخۆشخانەی سۆرانی تایبەت و کۆمەڵگای پزیشکی سۆران) بەبێ بەرامبەر لە حزمەتی خەڵکی ناوچەی برادۆستن لەھەولێر کردۆتەوە.\nپارتی لەڕێگای بنەماڵەی شێخ حوسێن شێخ محمد لۆلانی، کەدەسەڵاتی ئایینی برادۆستیەکانە، دەیەوێ پێگەی ئەوان بەھێز بکات. بەڵام بەمەش دادیان نا، ئێستا ھەندێک خەڵکیان دروستکردووە و دیوەخانیان بۆ داناون، بۆ ئەوەی بیانکەنە جێگرەوەی ماڵی میری برادۆستیەکان. یەک لەوانە ( حاجی ڕەشید خان ئاودەل بەگی دەشتی بەرازگر)ە ، پارتی بۆ زیاتر بەھێزکردنی پێگەکەی ئەو کەسە، بۆ ئەو مەبەستە کوڕەکەی بەزۆرو زۆردار کردۆدۆتە ئەندام پەرلەمانی کوردستان کەناوی ( دکتور زێدان رەشیدە).\nھیچ کەسایەتیەکی پارتی یا لێپسراوێکی ئیداری یا سەربازی یا حزبی بۆی نیە پاشگری ناوی برادۆستی بەکار بھێنێ. ئەو بەرپرسانەش لەشوێنی خۆیان دەمێننەوە بەمەرجێ بەئاشکرا دژایەتی خۆیان بۆ ماڵی میر سەلام بەیان بکەن، نەوەک دوور دەخرێنەوە.\nئێستا لەناوچەی برادۆست ھیچ شوێنێکی گشتی یا تایبەت ھەتا ڕێستوانتێک نیە ناوی برادۆستی پێوەبێ، بەلکو بۆیان نیە تیپی وەرزیش بەو ناوە دابنێن، ئێستا بەناچاری لەکەرکوک تیپێکی وەرزشی برادۆستیان پێک ھێناوە. بەڵام لەناو زۆنی زەرد بۆیان نیە. کەچی تەنیا بۆ ئیھانەکردنی برادۆستیەکان، لە سیدەکان دوومانگ پێش ئێستا گەڕەکێکیان بەناوی گەرەکی برادۆست ناونا. ئەوەی مەعلومە خودی سیدەکان بەشێکی بچوکی ناوچەی برادۆستە.\nتێبینی/ لەبەر زۆری و درێژی بەشی چوارەم، ناچاربووم کەبەشی چوارەم بکەمە دوو بەش و بەشی چوارەم ببێتە بەشی پێش بەشی کۆتایی. واتە بەشی پێنجەم دوا بەش دەبێت. تەواوکەری بەشی چوارەمە.\n# وێنەی تاڵەبانی و کەریم خان\nنەبەز گۆران: كۆمەڵگە و دونیای مۆدێرنە.\nهێرش عەبدولڕەحمان: ئۆپۆزسیۆنێکی کارا و خواستەکانی ئەمریکا.


په‌رله‌مانتاريگ بڕ قه‌رزه‌يل عراق ئاشكرا كرد\nشەفەق نیوز/ جمال کۆچەر ئەندام دەسەی دارایی لە پەڕلەمان عراق، ئمڕوو شەممە، داوا لە حکومەت عراق کرد، شاند دانوستان دروس بکەێد، ئەرا دویاخستن قەرزدانەوەی دەیشت عراق.\nکۆچەر ئەرا ئاژانس شەفەق نیوز وت؛ قەرز دەیشت لەبان عراق، وەگورەی بوودجەی ٢٠١٩ لە ١٥ ملیاردۆلار فرەتره. ئیمە جوور دەسەی دارایی لە پەڕلەمان عراق، داوا لە حکومەت عراق کردیمن، شاندەیل دانوستان درەوس بکەێد، تا داوا لە ئەو دەوڵەتەیلە بکەێد ک قەرزیان هالای عراق، له‌وەر بارودۆخ دارایی وئابووری وڵاتەگە، قەرزدانەوگان دویابخەن،.\nدیاریش کردی ک؛ داوا کردیمن لە عەلی عەلاوی وەزیر دارایی، بایدە پەڕلەمان عراقی، تا فایەلەیل چگنی ئەرا سعودیە و کوەیت بخەیدە وەرچەومان، وه‌ل فایلەیلیگ تر، وەلی ئەرامان وت؛ من هیمانی نووم، وداوای دەرفەتیگ لە ئەندامەیل کرد،ئیجا وەلیا دانیشیمن، ئیمەیش ئی داوا پەسەن کردیمن.\nعراق زیان دوونێد لە قەیرانیگ دارایی، له‌وەر داوەزین نرخ نەفت، ولەدەسچگن زیاتر لە ٥٠% لە ئەرزشەگەی وەهۆی پەتای کۆڕۆنا ک پەک ئابووری جهانی خست. عراق پشت وه داهات نەفت به‌سێ ئەرا خەرج کردن دەور ٩٠% لە خواست دەوڵەتەگە.


له لایه‌ن diyako ه‌وه،  ڕێكه‌وتی ٢٠٠٤/١/٦\nزانستی وه‌رگێڕان (3) وه‌رگێڕانی نووسراوی translation\nوه‌رگێڕ له وه‌رگێڕانی نووسراویدا كاتێكی زۆری به‌ده‌سته‌وه‌یه و ده‌توانێ له ئامێره یاریده‌ده‌ره‌كانیش كه‌ڵک وه‌رگرێ.\nوه‌رگێڕ له كاتی وه‌رگێڕاندا بڕگه‌یه‌ك له‌و بابه‌ته‌ی ده‌یه‌وێ وه‌ری گێڕێ له‌به‌رچاو ده‌گرێ و به تێگه‌یشتن له‌وه كه پێی ده‌وترێ (یه‌كه‌ی وه‌رگێڕان) خێرا ده‌ست ده‌كات به وه‌رگێڕان. یه‌که‌یه‌كی وه‌رگێڕان ده‌توانێ وشه، ڕسته یان ده‌سته‌واژه (عبارة) بێت و لانیكه‌م پێك هاتووه له‌و سێ قۆناغه‌ی خواره‌وه:\nئه‌لف: وه‌رگێڕانی وشه‌به‌وشه\nیه‌كه‌ی وه‌رگێڕان له‌م قۆناغه‌دا وشه‌یه و بۆ هه‌ر وشه‌یه‌كی ده‌قی زمانی ده‌ستپێك، وشه‌یه‌ك له زمانی مه‌به‌ست ده‌هێنرێته‌وه. ئه‌م قۆناغه بۆ وه‌رگێڕانی گه‌لێك وشه‌ی لێكدراو و نیمچه‌وشه به‌كار ده‌برێت كه هاوتایه‌كی كوتومتیان له زمانی مه‌به‌ستدا نییه.\nقووڵه پێكهاته deep structure\nڕووه پێكهاته surface structure\nله‌و نموونانه ده‌بینین كه وه‌رگێڕانی وشه‌به‌وشه گونجاو و له‌باره، به‌ڵام له ڕسته‌یه‌كی وه‌كوو: (He gave me a book to read) ئه‌گه‌ر بێت و وشه‌به‌وشه وه‌ری گێڕین ده‌بێ بنووسین: (ئه‌و دای به من كتێبێك بۆ خوێندن) كه دیاره ئه‌مه داسه‌پاندنی ڕیزبوونی وشه‌ی زمانی ده‌ستپێكه به‌سه‌ر زمانی مه‌به‌ستدا (كه لێره كوردییه)، چونكوو له زمانی كوردیدا ئێمه وا وشه‌كان ڕیز ناكه‌ین به‌ڵكوو ده‌ڵێین: (ئه‌و كتێبێكی دا به من بۆ خوێندن).\nیان ئه‌گه‌ر بێت وشه‌به‌وشه ڕسته‌ی (He kicked the bucket) وه‌رگێڕین ده‌بێ بڵێین: (ئه‌و له‌قه‌ی دا له سه‌تڵه‌كه) كه بێگومان ئه‌م ڕسته‌یه ڕسته‌یه‌كی نوێی تره كه مه‌به‌ستی نووسه‌ر نییه، نووسه‌ر مه‌به‌ستی ئه‌مه بووه: (ئه‌و مرد).\nیان ئه‌گه‌ر بۆ (اكتب الرسالة) بنووسین (ده‌نووسم نامه‌که) ئه‌وه شێوه‌ی ڕیزبوونی زمانی عه‌ره‌بیمان سه‌پاندووه به‌سه‌ر زمانی كوردیدا چونكوو ئێمه ده‌ڵێین: (نامه‌كه ده‌نووسم).\nبۆیه ده‌بێ وریا بین چ شێوه وه‌رگێڕانێ هه‌ڵده‌بژێرین.\nب: وه‌رگێڕانی ڕسته\nیه‌كه‌ی وه‌رگێڕان له‌م قۆناغه‌دا ڕسته‌یه. له‌م وه‌رگێڕانه‌دا ڕێزمان و شێوه‌ی ڕیزبوونی وشه‌ی زمانی مه‌به‌ست (واته ئه‌و زمانه‌ی وه‌رگێڕانی بۆ ده‌كه‌ین) له‌به‌رچاو ده‌گیرێ. چه‌مك (مفهوم)ی ڕسته‌ی به‌رانبه‌ر به‌گوێره‌ی چه‌مكی ڕسته‌ی زمانی ده‌ستپێك له‌به‌رچاو ده‌گیرێ.\nبه‌مجۆره ڕسته‌كانی ده‌قی زمانی ده‌ستپێك به پاراستنی واتای دانه‌به‌دانه‌ی وشه‌كان وه‌رده‌گێڕدرێته‌وه سه‌ر ڕسته‌یه‌ك له زمانی مه‌به‌ستدا.\nپ: وه‌رگێڕانی ئازاد یان سه‌ربه‌ست\nله‌م قۆناغه‌دا یه‌كه‌ی وه‌رگێڕان ده‌سته‌واژه یان پاراگرافه. په‌یامی ده‌قی زمانی ده‌ستپێك له كۆمه‌ڵێ ڕسته له زمانی مه‌به‌ست ده‌خرێته به‌رده‌ست. له‌م وه‌رگێڕانه‌دا خستنه‌سه‌ر و لابردن و ده‌ستتێوه‌ردان به‌و په‌ڕی خۆی ڕێپێدراوه.\nدرێژه‌ی هه‌یه بچۆ بۆ به‌شی چواره‌م


پارێزگاری هەولێر لەبارەی هێرشەکانی شەوی ڕابردووی سەر فڕۆکەخانەی هەولێر داوای پاراستنی هەرێمی کوردستان و هەولێری لە عێراق و هەوپەیمانان کرد، وتی، “دەبێت زیاتر هەرێمی کوردستان و هەولێر بپارێزن”.\nلە لێدوانێکیدا بۆ ڕۆژنامەنووسان، ئومێد خۆشناو ڕایگەیاند، “ئەو هێرشەی شەوی رابردوو کرایە سەر فڕۆکەخانەی هەولێر، کارێکی ترسنۆکانەی تیرۆریستییە و هێمنی و ئارامی هەولێر بەو کردەوانە تێکناچێت و هێرشەکە هیچ زیانێکی گیانی نەبووە”.\nپارێزگاری هەولێر هۆکاری هێرشەکەی بۆ گرنگیی هەولێر گەڕاندەوە و وتی، “لەبەرئەوەی هەولێر چەقی بڕیاری یەکلاکەرەوە و ناوەندی بڕیارە سیاسییەکانە، بۆیە هەمیشە لەلایەن تیرۆریستانەوە دەکرێتە ئامانج”.\nداواشی لە عێراق و هاوپەیمانان کرد زیاتر پارێزگاری لە هەرێمی کوردستان و هەولێر بکەن، وتی، بەهۆی ئەوەی ناوەندی بڕیارەکان هەولێرە، بۆیە دەبێت پارێزگاریی زیاتری لێبكەن.\nدرەنگانی شەوی ڕابردوو بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان هێرش کرایە سەر فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی هەولێر، بەپێی ڕاگەیەندراوی دەزگای دژەتیرۆری کوردستان، هێرشەکە هیچ زیانێکی گیانی و ماددی نەبووە.\nڤیدیۆ.. سوپای تورکیا چی لەدوای خۆی جێهێشت لە چیای گارە؟\nناوەندی ڕاگەیاندن و چاپەمەنی هەپەگە ڤیدیۆی پاشماوەکانی سوپای تورکیای لە چیای گارە بڵاوکردەوە و میدیاکانی پەکەکەش نوسیویانە، “ڤیدیۆکە…\nلەگوندی شێخ مەمودیانی سەر بەشارەدێی باسرمە لە سنووری پارێزگای هەولێر، دوای دروستبوونی شەڕێک لەنێوان دوو بنەماڵە کوژارو برینداری…


تووشبووانی كۆرۆنا لە توركیا لە تەشەنەسەندندایە - تۆڕی میدیایی خەڵک\nمیدیای توركیا بڵاویكردەوە، لەماوەی ٢٤ كاتژمێری ڕابردوودا ٢٤٣ تووشبووی كۆرۆنا گیانیان لەدەستداوە.\nمیدیاكانی توركیا بڵاویانكردەوە، لە ماوەی ٢٤ كاتژمێری ڕابردوودا، ٣٠١ هەزار و ٦٨ پشكنینی ڤایرۆسی كۆرۆنا ئەنجامدراوە و لە ئەنجامی پشكنینەكانیش ٥٤ هەزار و ٥٦٢ كەس پۆزەتیڤ بووە، ٢٤٣ تووشبووش بەهۆی ڤایرۆسەكەوە گیانیان لەدەستداوە.\nئاشكراشیدەكات، لە ماوەی 24 كاژتمێری ڕابردوودا ٤١ هەزار و ٢١٨ كەس تووش ڤایرۆسەكە بوون.\nبەپێی زانیارییەكان، تاكو ئێستا سێ ملیۆن و ٩٠٣ هەزار و ٥٧٣ كەس تووشبوون و گیان لەدەستدانیش گەیشتووەتە ٣٤ هەزار و ١٨٢ حاڵەت.\nئەمەش لەكاتێكدایە، لە ئێرانیش وەك دوو دراوسێی عێراق تووشبووان بە ڤایرۆسی لە زیادبووندایە، ئەمەش مەترسییەكان زیاتر دەكات بۆ عێراق و هەرێمی كوردستان.


Acard Autism – Ascension Center for Autism Care and Related Disorders\nهەرگیز درەنگ نیە بۆ فێربوون! هەموو پیشەیەکی سەرکوتوو بە فێرکردنێکی باش دەستپێدەکات SCHEDULE هەرگیز درەنگ نیە بۆ فێربوون! هەموو پیشەیەکی سەرکوتوو بە فێرکردنێکی باش دەستپێدەکات SCHEDULE هەرگیز درەنگ نیە بۆ فێربوون! هەموو پیشەیەکی سەرکوتوو بە فێرکردنێکی باش دەستپێدەکات SCHEDULE هەرگیز درەنگ نیە بۆ فێربوون! هەموو پیشەیەکی سەرکوتوو بە فێرکردنێکی باش دەستپێدەکات SCHEDULE هەرگیز درەنگ نیە بۆ فێربوون! هەموو پیشەیەکی سەرکوتوو بە فێرکردنێکی باش دەستپێدەکات SCHEDULE\nئەکارد باشترین چارەسەری ئۆتیزم دەستەبەرئەکات لە جیهاندا.\nزیاتر بخوێنەرەوە دەربارەی ئێمە\nژیانت بەدەست بهێنەوە\nئایا تۆ ئەم چارەسەرانەت تاقیکردۆتەوە: یەکخستنی هەستەکان، چارەسەری پیشەیی، چارەسەری ڤێستیبولی گوێ، چارەسەری بینایی و بینین، چارەسەری بیستن و چارەسەری جەستەیی. بەڵام هێشتا دەگەڕێیت بۆ یارمەتی؟\nبەخێربێیت بۆ پرۆگرامی سەیڤ "save” کە چارەسەرێکی نوێ و پێشکەوتووە کە دەرئەنجامەکانی هێندە لەبەرچاوە وات لێدەکات بتەوێت زیاتر فێر ببیت.\nسەیڤ پرۆگرام تەکنەلۆژیای ئەمڕۆ بەکاردەهێنێت، تا گرفتە سەرەکیەکان دەستنیشانبکات لە زۆربەی ئەو نەخۆشیانەدا کە گرفتی ئیشکردنی مێشکیان تێدایە. کێشەکانی سیستەمی هەستەوەریی کە زۆرجار پشتگوێ خراوە، هۆکاری زۆر لە نەخۆشییەکانە.\nپێنج ڕۆژ – بێ هیچ ڕەنجێک – تەواو خۆنەویستە " ئۆتۆماتیکیە"\nفێربوون و خويندنەوە\nئاخاوتن و ڕوانینی چاوەکان\nگرژی و دڵەڕاوکێ\nسەرنجدان و گوێگرتن\nدیققەتدان و ڕەفتارکردن\nکاردانەوەی دوای ڕووداو\nدڵتەنگیی و کۆنترۆڵکردنی هەستەکان\nبۆ زانیاریی زیاتر لەسەر پرۆگرامی خوارەوە کرتە بکە\nسەرنجدان، ڕەفتارکردن، گوێگرتن، فێربوون و خوێندنەوە\nئەنجامەکانی هێندە لەبەرچاوە\nوات لێدەکات بتەوێت زیاتر فێر ببیت\nلاوازیی دوای ڕووداو\nئەدگارەکانی SAVE PROGRAM\nچارەسەرێکی سەلامەتە و لەلایەن دەزگای خواردن و دەرمانی ئەمەریکیەوە ( FDA ) ڕیگەپێدراوە\nSave Program، چارەسەرێکی بێوەیە کە دەزگای خواردن و دەرمانی ئەمەریکی ڕێگەی بە باکارهێنانی داوە. لەم چارەسەرەدا تەنها پێویستت بەوەیە کە لەسەر کورسیەک بە ئاسوودەیی دابنیشیت ڕۆژانە بۆ دوو کاتژمێر بۆ ماوەی پێنج ڕۆژ.\nچارەسەرێکی بەردەوام بکە بۆ ئاستەنگەکان کە دێنە ڕیگەی خۆت و کاسانی خۆشەویستت. ئەنجاماکانی Save Program بەردەوام دەبن و لەگەڵ کاتتدا بەهێزتر دەبن.\nئەنجامەکانی خێرا و تاودارن\nئەم پرۆگرامە دیزاینکراوە کە کاتی زۆر و چەندین مانگ لە کاتی چارەسەر کەم بکەنەوە کە چارەسەرەکانی پێشوتر پێویستیان پێی بوو. Save Program نوێترین تەکنۆلۆژیی بەکاردەهێنێت تا ئەنجامێکی خێراتر بدات بە دەستەوە.\nهیچ دەرئەنجامێکی نەرێی "سلبیی" نیە\nئەنجامەکانی Save Program لە کاسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگۆڕێن. بەڵام هیچ دەرئەنجامێکی نەرێی لێ نەبینراوە، تەنها باشبوون بینراوە.\nیەکجار نرخێکی گونجاو دەبەخشیت، بە بێ تێچوونی بەردەوام یان شاراوە.\nSave Program ئەو ناڕێکی و ناگونجاویانە کەم دەکاتەوە کە لەوانەیە لە ڕێگە چارەسەرە جیاوازەکانی تردا هەبن کە پێویستیان بە بەشداریی پێکردن و کارپێکردنی دەستیی هەبێت.\nتەکنەلۆژیای پێشکەوتوو و نوێ\nئەو تەکنەلۆژیایەی کە لە Save Program بەکاردێت توانای ئەوەی هەیە کە لە یەک کاتدا هەر پێنج ئەندامی هەستەکان بجوڵێنێت و کارەکە بۆ بەشداربووان ئاسان و بێ ڕەنج بکات.\nSave Program وا دیزاین کراوە کە کار و توانای مێشک بە گشتی چارەسەر بکات، کە ئەمە ڕێگە چارەیەک بێت بۆ گرفتێک کە ژیان دەگۆڕێت یان با سانایی بۆ گەیشتن بە لوتکەی کار بە جێگەیاندن. ئەنجامە بەرچاوەکانی Save Program سنووردارنین بۆیەک بەش بەڵکو زۆر بەشی جیاوازی ژیان دەگرنەوە.