بیۆنگ چول هان؛ ببورن، لێ ئەوانە ڕاستیەکانن – كولتور مه‌گه‌زین\n28/02/2015 9 min read0\n97 جار خوێنراوه‌ته‌وه\nبیۆنگ چول هان: ببورن، لێ ئەوە ڕاستیەکانن\nگفتوگۆ لەگەڵ بیۆنگ چول هان\nگفتوگۆ لەگەڵ فەیلەسوفی ئەڵمانی، بیۆنگ چول هان. ئەم گفتوگۆیە گۆڤاری تسایت ڤیسن (ZEIT Wissen – زەمەنی زانین) لەڕێگەی دوو ڕۆژنامەنووسی گۆڤارەکە، نیڵز بۆینگ و ئەندریاس لیبێرت سازی داوە؛ کە لە گفتوگۆکەدا بە “تسایت ڤیسن” ئاماژە بە ناویان دەدەین.\nنیڵز بۆینگ و ئەندریاس لیبێرت وایان دەزانی گفتوگۆکرن تەک بیۆنگ چول هان دەیانخاتە دۆخێکی تاقەت پڕووکێنەوە، لێ وا نەبوو، چون بەدرێژایی چوار کاتژمێر لە گفتوگۆی بەردەوام، لە نێو کەشێکی هاوڕێیانە و پڕ جۆش و خرۆشدا بوون؛ لەوانەیە ئەمە بەڵگەیەک بێت بۆ تیۆرییەکەی هان کە دەڵێت زۆر ئەرێنی بوون لەوانەیە دەرەنجامەکەی خەمهێن بیت، لێ زۆر نەرێنی بوون ئەگەری هەیە سەر بکێشێت بۆ کەمێک گەشبینی.\nبیۆنگ چول هان، بۆ شوێنی کۆبوونەوەکەمان، پێشنیاری قاوەخانەی “Liebling”ی لە “Prenzlauer Berg” کرد. فەیلەسوفە کەمدووەکە، مامۆستایە لە زانکۆی “دێر کیونیشتە” لە بەرلین، چەند کتێبێکیشی نووسیوە کە چەند شەپۆلێک لە گفتوگۆی لێکەوتەوە، وەک کتێبی “کۆمەلگەی پڕتووکاو (Müdigkeitsgesellschaft)” و “کۆمەڵگەی ڕوون (Transparenzgesellschaft)”. هان خۆی بەدوور دەگرێت لە گفتوگۆکان و نایەتە بەر چاوان، هەر بۆیە ئەوم گفتوگۆیە هەلێکی دەگمەن و دووبارەنەبووەوەیە. دە خولەک لە کاتی دیاریکراو بۆ چاوپێکەوتنەکە تێپەڕیوە، تۆ بڵێی قۆڵمان نەبڕێت؟ دواتر هان بە پاسکیلەکەیەوە لە شەقامەکە هاتە خوار. دانیشت و داوای کۆلایەکی کرد.\nتسایت ڤیسن: لە کوێوە هاتیت؟\nبیۆنگ چول هان: وەک هەمیشە، کتێبخانەکەم.\nتسایت ڤیسن: ئێستا کار لەسەر چی دەکەیت؟\nبیۆنگ چول هان: کتێبێکی نوێ دەنووسم لەسەر “جوانی”؛ ئەم بڕیارەم لەدوای خوێندنەوەی چاوپێکەوتنێکی بۆسۆ شتراوس (Botho Strauss) بوو، چون کە لێی دەپرسن ئێستا بەدووی چییەوەیت، دەڵێت “جوانی”، هیچی تر ناڵێت جگە لەوەی کە بەدوای جوانییەوەیە و دەیەوێت بەدەستی بێنێت.\nبیۆنگ چول هان ١٩٥٩ – فەیلەسوف و کولتورناسێکی بە ڕەچەڵەک باشووری کۆریاییە و لە سویسرا لەدایکبووە .\nدواتر بیرم کردەوە کتێبێک لەبارەی جوانییەوە بنووسم.\nتسایت ڤیسن: کەواتە بیر لە جوانی ئەکەیتەوە، ئەم بیرکردنەوەیە چۆنە؟\nبیۆنگ چول هان: یەکێک لە کەرەسەتەکانی بیرکردنەوە، درککردنە بە ڕووی لێکچووی شتەکان، زۆربەی جاریش وا هەست دەکەم کە درکی ڕووی لێکچووی ڕووداوەکان دەکەم؛ لەنێوان ڕووداوی ئێستا و ڕابردوو؛ یان لەنێوان ڕووداوەکانی هەمان کاتدا. من شەیدای گەڕانم بەدووی ئەو لێکچوونانەدا.\nتسایت ڤیسن: لەسەر جوانی چی دەڵێیت؟\nبیۆنگ چول هان: پەیوەندیی نێوان دیاردە جیاوازەکانی ئەمڕۆ یان ئەو دیاردانەی کە باون دەبینم. بۆ نموونە لابردنی موو بە واکسی بەرازیلی (Brazilian Waxing) و کارە پەیکەرسازییەکانی جێف کۆنز (Jeff Koons) و موبایلی ئایفۆن (iPhone).\nتسایت ڤیسن: تۆ لابردنی مووی جەستە بەراوردەکەیت بە موبایلێکی زیرەک و هونەرمەندێک؟\nبیۆنگ چول هان: ئەتوانین بەئاسانی خەسڵەتی هاوبەشیان دیاری بکەین: پەیوەندیی بە نەرمییەوە هەیە. نەرمی ئەمڕۆژانەمان جیا دەکاتەوە. تۆ ئەزانیت “G Flex” چییە؛ یەکێک لە موبایلە زیرەکەکانی کۆمپانیای “LG”. ئەم موبایلە خەسڵەتێکی فرە تایبەتی هەیە، گەر ڕووکارەکەی شوختی تێ ببێت، ئەوا ئەو شوختە دوای کاتێکی کەم نامێنێت، بۆیە ئەتوانین بڵێین پێستێکی خۆچاککەرەوەی هەیە؛ دروستتر بڵێین پێستێکی ئاژەڵییە، واتە چوستییەکی تەواوی هەیە.\nلە خۆم دەپرسم، ئەشێت بوونی چەند شوختێک لەسەر شتێک چ زیانێکی هەبێت؟ ئەم هەوڵە گەورە چییە بۆ پاراستنی ڕووی شتێک بە سافی؟ پەیوەندییەک هەیە لەنێوان موبایلی زیرەکی چوست و پێستی نەرم و ئەویندا.\nتسایت ڤیسن: ئەوین؟ تکایە ڕوونی بکەوە.\nبیۆنگ چول هان: ئەم ڕووە سافەی موبایلی زیرەک، پێستێکە لە زیان دەیپارێزێت و بەدووری ئەگرێت لە هەر جۆرە ئازارێک؛ مەگەر وا نییە؟ لەم ڕۆژگارەدا، کە قسە لەسەر ئەوین دەکەین دەمانەوێت خۆمان بەدوور بگرین لە ئازار؛ نامانەوێت لە مەترسیدا بین.\nبەهەر شێوەیەک بێت خۆمان لە زیان و ئازار دەپارێزین. ئەوین پێویستی بە پابەندبوون هەیە، لێ ئێمە خۆمان لەو پابەندبوونە بەدوور دەگرین، لەبەرئەوەی دەبێتە هۆی پێکانمان. خۆمان بەدوور ئەگرین لە هەستەکانمان. دەترسین لەوەی بکەوینە ناو خۆشەویستییەوە، چون لەوانەیە زیاد لە پێویست ئازارمان بدات.\nچیتر ڕێگەپێدراو نییە بکەویتە ناو خۆشەویستییەوە. لە فەرەنسیدا دەڵێن “کەوتە نێو خۆشەویستییەوە (tomber amoureux)” ئەم کەوتنە فرە نەرێنییە؛ ئازارێکە کە دەبێت خۆتی لێ بەدوور بگریت. پەیوەندیی نێوان ئەم بیرۆکە و بیرۆکەیەکی کە دەبینم: ئێمە لە سەردەمی “پەسەندکردن(like)”دا دەژین، لە فەیسبووکدا هیچ دووگمەیەک نییە بۆ “پەسەندنەکردن(Dislike)”.\nتەنها “پەسەندکردن” هەیە، چونکە پەسەندکردن پەیوەندییەکان خێراتر دەکات، لە کاتێکدا “پەسەند نەکردن(Dislike)” ئەم کردەیە خاو دەکاتەوە؛ بەهەمان شێوە زیان پێگەیشتن دەبێتە هۆی خاوبوونەوەی پەیوەندی. تەنات هونەریش لەمڕۆدا نایەوێت چیتر ئازار بە کەس بگەیەنێت.\nلە کارە پەیکەرسازییەکانی جێف کۆنزدا، هیچ مەجالێکی ئازاردان نییە، دابڕان، درز، شکان و لای تیژ و تەنانەت چینایەتی نییە. هەموو شتێک بەشێوەیەکی نەرم و ئارام و پەرەسەندووانە دەڕژێت و دێتە بەر چاوان. هەموو شتێک گەشەکردوو و بێنەنگ و ڕێکوپێک دیارە.\nهونەری جێف کۆنز بریتییە لە ڕوویەکی ساف. لەمڕۆدا ڕۆشنبیریی پەسەندکردن لە گەشەکردندایە، دەتوانین ئەمە لە سیاسەتیشدا ببینینەوە.\nتسایت ڤیسن: مەبەستت ئەوەیە لەمڕۆدا سیاسەتیش نەرم بووە؟\nبیۆنگ چول هان: سیاسییەکانیش خۆیان بەدوور دەگرن لە هەر جۆرە پابەندبوونێک؛ ئەوەی ئێستا لە پەرەسەندندایە سیاسەتی پەسەندکردنە [like].\nکام لە سایسییەکان ئەکرێت وەک نموونەی ئەو سیاسەتە بێنینەوە؟ لام وایە “ئەنگێلا مێرکڵ”، پێم وایە هەر لەبەر ئەمەیشە کە زۆر بەناوبانگە. بیروباوەڕێکی قوڵ و دیدگای جێگیری نییە، تەماشای ڕای گشتی دەکات و بەپێی وان بەبەردەوامی ڕاکانی دەگۆڕێت.\nدوای کارەساتە ئەتۆمییەکەی “فۆکۆشیما”، لەناکاو [ئەنگێلا مێرکڵ] بوو بە بەرهەڵستکاری وزەی ئەتۆمی؛ دەتوانی بڵێیت وەک مارماسی خزە.\nئەمڕۆ ئێمە دەگەڵ سیاسەتی نەرمدا مامەڵە دەکەین؛ پەیوەندییەکی سەرنجڕاکێش هەیە لەنیوان پێستی لوس و هونەری ساف و سیاسەتی لوسدا. بێگوومان کاری سیاسی پێویستی بە دنیابینی و پابەندبوون و بڕیاردانە، ئەمانەیش شتانێکن بڕێک ئازاریان تێدایە و نابێتە مایەی ئارامی بۆ هەمووان، لێ سیاسەتی نەرم وا نییە. لە ڕاستیدا ئەنگێلا مێرکڵ تاکە نموونە نییە، چون لەمڕۆدا هیچ کام لە سیاسییەکان ناتوانن پێچەوانەی ئەمە بکەن. ئەوان شوێنکەوتەی سیستەمێکن کە تیایدا دەبێت لایک لە هەمووان وەربگرن؛ هەربۆیە هەڵدەستن بە چاککردنی هەر بەشێک کە تیایدا ئەم سیستەمە شکست دێنێت؛ ئەمەیش لەژێر وەهمێکدا دەکەن کە دەڵێت “هیچ بەدیلێک نییە”. سیاسەت دەبێت بەدیلی پێ بێت، وەگەرنا هیچ جیاوازییەکی نییە لەگەڵ دیکتاتۆرییەتدا.\nئێمە ئەمڕۆ لەژێر حوکمی دیکتاتۆریی لیبراڵیزمی نوێدا دەژین، لە لیبراڵیزمی نوێدا هەمووان بە کاری خۆیانەوە خەریک ئەبن.\nلە سەردەمی مارکسدا، سەرمایەداری بناغەی کارکردنی تەواو جیاواز بوو، کە ئابووری پێکهاتبوو لە خاوەن کارگەکان و کرێکارەکان، هیچ کرێکارێک ئەو کارەی نەدەکرد کە پەیوەست بوو بە کارەکەیەوە، ئیستیغلالکردنێکی دەرەکی هەبوو، بەڵام ئەمڕۆ ئێمە خۆمان خۆمان ئیستیغلال ئەکەین، من ئیستیغلالی خۆم ئەکەم لەژێر وەهمی خۆدەربڕیندا.\nئازادی لە بەرانبەر ستەمدا\nتسایت ڤیسن: بەڵام زۆرکات چەمکی “لیبراڵیزمی نوێ” وەک چەمکێکی دەست چەپەکان سەیر دەکرێت.\nبیۆنگ چول هان: وا نییە، لیبراڵیزمی نوێ دۆخی ئێستای کۆمەڵگە بە باش دەبینێت، لەبەرئەوەی ئەمە پەیوەندیی بە دەستبەسەراگرتنی ئازادییەوە هەیە. سیستەم دەیەوێت بەرهەم بکاتە دووهێندە، ئەمەیش لە ئیستغلال کردنی ئەوانی ترەوە دەپەڕێتەوە بۆ دەستبەسەراگرتنی خود، چون ئەمە کار لەسەر بەرهەمهێنانی توانای زیاتر و بەرهەمی زیاتر دەکات، هەموو ئەمەیش لەژێر پەردەی بەناو ئازادییەوەیە.\nتسایت ڤیسن: لێکدانەوەکەت تەواو بێهیواکەرە. مە کار لەسەر دەستبەسەراگرتنی خۆمان دەکەین، توانای هیچ سەرکێشییەکیشمان نییە، نە لە ئەوین و نە لە سیاسەتدا، ترسێکی زۆریشمان لە تووشبون و ئازار هەیە.\nهان: ببورن، لێ ئەوانە ڕاستین.\nتسایت ڤیسن: تاک چۆن دەتوانێت لەم کۆمەڵگەدا ئاسوودەیی بدۆزێتەوە؟ ئایا دەبێت زیاتر پابەند بین بە ئایدیاڵەکانمانەوە؟\nبیۆنگ چول هان: سیستەم وای کردووە ئەمە فرە سەخت بێت. ئێمە تەنانەت نازانین چیمان دەوێت؛ ئەو پێویستییانەی کە وا دەزانم پێویستیی منن، لە ڕاستیدا پێویستیی من نییە. بۆ نموونە فرۆشگایەکی داشکاندنی جلوبەرگ وەک “Primark”، خەڵک بە شێوەیەکی بەردەوام بە سەیارە سەرەی دوورودرێژی بۆ دەگرن، چوون لە شارەکەدا لقی تری نییە، هەر کە خەڵکی چوونە ژوورەوە تاڵانی دەکەن (هێندە زۆر دەکڕن)!. لەم دواییانەدا، هەواڵێک لە ڕۆژنامەیەکدا بڵاو کرایەوە دەربارەی کچێک کاتێک بیستبووی ئەوفرۆشگایە لقێک دەکاتەوە لە تەنیشت “C&A” لە مەیدانی ئەلێکساندەر (Alexanderplatz) لە بەرلین، کچە لە خۆشیدا قیژاندبووی و وتبووی “گەر پرایمارک لێرە بێت ژیانم تەواو خۆش دەبێت!”.\nبەڕاست ئەم ژیانە ژیانێکی تەواو نایابە بۆ وی؟ یان ئەمە تەنها وەهمێکە ڕۆشنبیریی بەرخۆری درووستی کردووە. با بەوردی لەمە بڕوانین، کیژان سەدان جل دەکڕن، وەک نرخێکی ناوەندی هەر عەزییەک بە پێنج یۆرۆیە، لە بەرانبەریشدا، لە هەندێک وڵاتدا کە ئەم جلانە دەدروون، کەسانێک هەن لەو پێناوەدا دەمرن، وەک بەنگلادش کە کارگەیەکی جل بەسەر کرێکارەکاندا ڕووخا. ئەم کچانە سەد عەزی دەکڕن، بەڵام لەبەریان ناکەن، دەزانن چییان لێ دەکەن؟\nتسایت ڤیسن: لەوانەیە ئەم جلانە لە ڤیدیۆگەلی سەرنجڕاکێشدا لە یوتیوبدا نماییش بکەن.\nبیۆنگ چول هان: ڕێک، نمایشی دەکەن! چەند ڤیدیۆیەک دەگرن، تیایدا ئەو جلانە لەبەر دەکەن کە کڕیویانە، تاکو ئەم جلانە لە ژینگەی تۆڕەکەدا بەردەست بن، هەندێک جار، هەندێک ڤیدیۆ لە یوتیوب سەدان هەزار جار سەیر دەکرێن. بەکارهێنەرەکان پۆشاکەکان و شتی تر دەکڕن، لێ لە ڕاستیدا بەکاریان ناهێنن، لە جیاتی ئەوە نماییشی دەکەن، ئەمەیش دووبارە بەکارهێنەری تر بەرهەم دێنێت؛ مەبەستم ئەمەیە کاتێک دەڵێم بەرخۆریی بێسنووری سەربەخۆ دوور لە بەکارهێنانی شتەکان. وا دەریش ئەکەوێت کە هەندێک لە کۆمپانیاکان خەڵکانێکیان ڕاسپاردووە تا ڕیکلامیان بۆ بکەن بەبێ ئەوەی فلسێکیان بەنێ. لە ڕاستیدا ئەم سیستەمە تەواو نایابە.\nتسایت ڤیسن: پێویستە دژایەتی ئەمە بکەین؟\nبیۆنگ چول هان: بۆچی دژایەتی بکەم؟ گەر پرایمارک وادەکات ژیانم نایاب بێت، ئیتر کێشە چییە؟\nتسایت ڤیسن: “ئازادی بەشێکە لە ڕووداو” ئەمەت نووسی بوو لە بەرهەمە نوێیەکەتدا (دەروونشیکاریی سیاسی – Psychopolitik)، بۆ؟\nبیۆنگ چول هان: ئازادی ڕووی دووەمی ستەمە. گەر نائاگاییانە ستەمت لێ ببێت بە ئازادی، ئەوا ئەمە کۆتایی ئازادییە. هەر بۆیە مە لە قەیرانداین. قەیرانی ئازادی، واتە ستەم بە ئازادی بزانیت، بۆیە هیچ بەرەنگارییەک نییە تا بکرێت. گەر تۆ ناچارم بکەی تاکو شتێک بکەم، ئەوا ئەتوانم بەرەنگاری ئەم ڕقە دەرەکییە ببمەوە و لێی یاخی ببم؛ لێ گەر دوژمنێک نەبێت تا ناچارم بکات شتێک بکەم، ئەم بەرەنگارییە لەناو دەچێت، هەر بۆیە ئەم درووشمەم کرد بە دەستپێکی کتێبەکەم: : “بمپارێزە لەوەی کە دەمەوێت.” کە ئەم درووشمە وێنەکێش “جێنی هۆڵزر (Jenny Holzer)” بەکاری هێناوە و ناوداری کردووە.\nتسایت ڤیسن: کەواتە دەبێت خۆمان لە خۆمان بپارێزین؟\nبیۆنگ چول هان: گەر سیستەم هێرش بکاتە سەر ئازادیم، دەبێت بەرهەڵستیی بکەم. ئەو شتەی لە جیهانی ئەمڕۆماندا جیاوازە ئەوەیە سیستەم هێرش ناکاتە سەر ئازادی، لێ زۆر چالاکە. بۆ نموونە، کاتێک لە هەشتاکاندا بەرلین ویستی سەرژمێری دانیشتووان بکات، چەندین خۆپیشاندان کرا، خەڵکی ڕژانە سەر شەقام و چەندین کەرتی حکومەت لەکار کەوت، بۆچی؟ چونکە دوژمنێکیان لێ پەیدابوو کە دەیویست بەبێ ڕەزامەندی وان زانیارییە تایبەتەکانییان بزانێت. ئەوڕۆکە، زیاد لە هەر کاتێکی تر زانیاری لەبارەی خۆمانەوە دەدەین. بۆچی گردبوونەوەیەک دژی ئەمە نییە؟ لەبەرئەوەی جیاواز لە جاری پێشوو، زانیارییە تایبەتەکانمان بەدەستەوە دەدەین و لەهەمان کاتدا هەست بە ئازادی دەکەین.\nلەو کاتەدا خەڵکی وا هەستیان دەکرد ئازادییان لەژێر هەڕەشەدایە، هەربۆیە ڕژانە سەر شەقام، ئەمڕۆ ملکەچانە زانیارییەکانمان بەدەستەوە دەدەین و هەست بە ئازادی دەکەین.\nتسایت ڤیسن: لەوانەیە لەبەرئەوەی کە موبایلە زیرەکەکان یارمەتیمان دەدەن بگەینە ئەو شوێنەی کە ئەمانەوێت، پێمان وایە کە سوودەکەی زۆر زیاترە لەو زیانەی کە لێی دەکەوێتەوە.\nبیۆنگ چول هان: لەوانەیە، بەڵام لەڕووی بوونیادەوە ئەم کۆمەڵگە هیچ جیاوازییەکی نییە لەگەڵ کۆمەڵگەی دەرەبەگایەتیی سەدەکانی ناوەڕاستدا. لە جۆرێک لە کۆیالەیەتیی دەرەبگایەتیدا دەژیین. دەرەبەگە دیجیتاڵەکانی وەک فەیسبووک زەوییەکەمان بە نییەتی چاککردن دەداتێ و بەزمانی حاڵ دەڵێت: بیکێڵن و زەوییەکە بە بەلاش دەبێتە هی خۆتان، ئێمەیش وەک گەمژە دەیکێڵین، تا لە کۆتاییدا خاوەن زەوییەکان دێن و بەرهەمەکەی دەبەن، ئەمە دەستبەسەراگرتنی پەیوەندییەکانە. پەیوەندی دەکەین بە یەکترەوە، پێمان وایە ئازادین، پاشان دەرەبەگی زەوییەکان لەم پەیوەندییە قازانج دەکەن؛ ئەم پەیوەندییە کە ئامێرە نهێنییەکان چاودێریی دەکەن. ئەم سیستەمە فرە چالاکە، هیچ کەسێک دژی نییە، چون لە سیستەمێکداین ئیستیغلالی ئازادی دەکات و بە ئەڵقەیەک لە ئەڵقەکانی دەزانێت.\nکۆمەڵگەی دیجیتاڵی ئەمڕۆ خاڵی نییە لە چینایەتی\nتسایت ڤیسن: وەک خۆت چۆن لەگەڵیدا هەڵسوکەوت دەکەیت؟ مەبەستم تەکنەلۆژیایە.\nبیۆنگ چول هان: وەک هەرکەسێکی تر، ئاسوودە نیم گەر لەسەر هێڵ نەبم، منیش قوربانیم، چون بەبێ ئەم پەیوەندییە دیجیتاڵییە، ناتوانم کارەکەم بکەم، چ وەک وەک مامۆستا بێت یان نووسەر. هەمووان تێوەگلاون و ڕۆچوون لەنێو ئەم سیستەمەدا.\nتسایت ڤیسن: ئەی ڕۆڵی تەکنەلۆجیای داتا گەورەکان چییە(Big-Data-Technologien)؟\nبیۆنگ چول هان: زۆر گرنگە، چون داتا گەورەکان تەنها بۆ مەبەستی چاودێری بەکار نایەت، بەڵکو بەگشتی بۆ دەستگرتنە بەسەر هەڵسوکەوتی مرۆییدا، گەر یاری بکرێت بەو بڕیارانەی کە لە هەستکردنێکی تەواو بە ئازادی دەیاندەین، ئەوا ئیرادەی ئازادمان لە مەترسیدا دەبێت، بە واتایەکی دی داتا گەورەکان دەچنە جەنگەوە دژی ئیرادەی ئازادمان.\nتسایت ڤیسن: نووسیوتە کە داتا گەورەکان سەردەکێشن بۆ چینایەتییەکی نوێ، ئەمە چۆن؟\nبیۆنگ چول هان: کۆمەڵگەی دیجیتاڵیی ئەوڕۆ بێ چینایەتی نییە، بۆ نموونە سەیری کۆمپانیای کۆکردنەوەی داتای “ئاکزیۆم (Acxiom)”بکە، وان خەڵکی دابەش دەکەن بۆ چەند چینێک، چینی کۆتایی چینی “پشتگوێخراو”ـە. ئاکزیۆم ئاڵوگۆڕ بە داتای ٣٠٠ ملیۆن هاوڵاتی ئەمریکییەوە دەکات (کە نزیکەی تەواو خەڵکی ئەمریکایە). ئێستایش ئەو زانیارییانەی کە کۆمپانیاکە هەیەتی لەسەر هاوڵاتییانی ئەمریکا زۆر زیاترە لەو زانیارییانەی “نووسینگەی لێکۆڵینەوەی فیدراڵی (FBI)” هەیەتی لەوانەیشە زیاتر بێت لە زانیارییەکانی “دەزگای پاراستنی نیشتمانیی ئەمریکی (NSA)”.\nلە ئاکزیۆم، خەڵکی دابەش دەکرێن بەسەر حەفتا چیندا و، لە کەتەلۆگێکدا وەک پشکی دابەشکراو نیشان دەدرێن، دەشتوانرێت کەتەلۆگ بۆ هەر جۆرێک بکڕدرێت. ئەو هاوڵاتییانەی کە خاوەن بەهایەکی بەرزی بازاڕین ئەوانە چینی “ئەستێرە نیشانەکراو(Shooting Stars)”ـەکانن، تەمەنیان لەنێوان ٢٦ بۆ ٤٥ ساڵدایە، پڕ وزەن و بەیانی زوو هەڵدەستن بۆ ڕاکردن، منداڵیان نییە، لێ ئەکرێت هاوسەرگیرییان کردبێت، سیستەمی خۆراکییان ڕووەکییە، گەشتدەکەن و تەماشای زنجیرەی (Seinfeld – 1989) دەکەن لە تەلەفیزیۆندا؛ ئاوا داتا گەورەکان کۆمەڵگەیەکی دیجیتاڵی نوێ دروستدەکەن.\nتسایت ڤیسن: چینی پشتگوێخراوەکان کێن؟\nبیۆنگ چول هان: بەدبەختترینەکانن، بۆنموونە هیچ جۆرە گرەنتییەکیان نییە. بەم شێوەیە لەگەڵ “پانۆپتیکۆن(Panopticon)” زیندانە نایابەکەی “جێریمی بێنتام(Jeremy Bentham)”، ئەوەمان هەیە کە زیگمۆند باومانی کۆمەڵناس ناوی ناوە “بان-ئۆپتیکۆن(ban-opticon)”. پانۆپتیکۆن کاری ئەوەیە چاودێریی زیندانکراوەکانی ناو سیستەم بکات، لە کاتێکدا بان-ئۆپتیکۆن، ئەو کەسانە دیاری دەکات کە خوازراو نین و ئەو کەسانەیش دوور دەخاتەوە کە لە دەرەوەی سیستەمەکەن یان دژی سیستەمەکەن. پانۆپتیکۆنی کلاسیک بۆ سەرکوتکردن وئاقڵکردنە، لێ بان-ئۆپتیکۆن گرەنتی سەلامەتی سیستەمەکە و چووستیی دەکات. جێی سەرنجیشە دەزگای ئاساییشی نیشتمانی و کۆمپانیای ئاکزیۆم لەبواری خزمەتگوزاریی نهێنی و بەبازاڕکردندا پێکەوە کار دەکەن.\nتسایت ڤیسن: دەکرێت چینی “پشتگوێخراو” لەکۆتاییدا ببێتە چینێکی سەربەکێشە، بەشێوەیەک کاتێک بێتە پێش کە نەتوانرێت کۆنترۆڵ بکرێن؟\nبیۆنگ چول هان: نەخێر. ئەوان خۆیان دەشارنەوە، شەرم دەکەن و لەسەر یارمەتیی بێکاران دەژین؛ بێکارن و بەردەوام دەترسن، ئەوان لەم بان-ئۆپتیکۆنەدا زیندان کراون، تاکو نەتوانن لە زیندانی ترسەکانیان بێنە دەرەوە. خەڵکێکی زۆر دەناسم بەدوای کاردا دەگەڕێن و وەک زبڵ سەیر دەکرێن. لە یەکێک لە دەوڵەمەندترین وڵاتەکانی جیهاندا، لە ئەڵمانیا، چینێکی خەڵک وەک بێنرخ سەیر دەکرێن، بەردەوام کەرامەتیان دەشکێندرێت، بێگوومان ئەم خەڵکانە ناتوانن خۆپیشاندان بکەن، چون شورەیی سەرتاپای داپۆشیون، وان لەجیاتی ئەوەی کۆمەڵگە بە بەرپرسیار یانژی تاوانباری ئەو دۆخە بزانن کە تێی کەوتوون، خۆیان تاوانبار دەکەن، لە ڕاستیدا ناکرێت چاوەڕێی هیچ جووڵەیەکی سیاسی لەم چینە بکرێت.\nتسایت ڤیسن: ئەمە شتێکی زۆر بێهیواکەرە، کەی هەموو ئەمە تەواو دەبێت؟\nبیۆنگ چول هان: هەرچۆنێک بێت، ناکرێت ئەمە ئاوا بەردەوام بێت، گەر بەهۆی هیچ شتێکەوە نەڕووخێت، ئەوا بەهۆی لەدەستدانی سەرچاوە سرووشتییەکانەوە هەرەس دێنێت، نەوت زۆر بڕوات ٥٠ ساڵی تر دەمێنێت. ئێمە لە ئەڵمانیا لە ژێر وەهمێکدا دەژین، کە بەشێوەیەکی سەرەکی پشت بە سەرچاوە دەرەکییەکان دەبەستین لە پڕۆسەی وەبەرهێناندا. ئێستا چین کۆمپیوتەر و موبایلە زیرەک و جلەکانمان درووست دەکات؛ لە کاتێکدا کارەساتەکە نزیک و نزیکتر دەبێتەوە لە پەکین، بە ئەستەم دەتوانیت لەوێ هەناسە بدەیت، بەهۆی چڕی دووکەڵەوە.\nکە لە کۆریا بووم، بەدرێژایی ڕێگایی سیئۆل زەردە هەوری تۆزم دەبینی، دەبووایە ماسکێک ببەستیت، چون دەکرا ئەو گەردی تۆزە زیان بە سییەکانت بگەیەنێت؛ لەڕاستیدا ئەو شێوازەی شتەکان لەوێ گەشەی کردووە جێی سەرنجە. با تا ک لەوێ باشتر و زۆرتریش ئیش بکات لێ جۆری ئەو ژیانە چییە کە لەوێ دەژی؟ دەتوانی بزانیت کارەساتەکە چەنێ گەورەیە کاتێک لەوێ ئەو کەسانە دەبینیت کە بەدرێژایی کات جۆرەها پشکنەریان لە خۆیان هەڵواسیوە بۆ ڕێژەی شەکرە و پەستانی خوێن و ڕێژەی چەوری، پاشان هەموو ئەم زانیاریانە لە تۆڕی ئینتەرنێت بڵاو دەکەنەوە! لەژێر حەزی پڕۆسەیەک کە ناوی ئاگاداریی خودییە؛ ئەم کەسانە بەڕاستی زۆمبی (مرۆڤخۆر)ن.\nوەک “جۆرج بۆشنەر(Georg Büchner)” لە شانۆیی “مەرگی دانتۆن (Dantons Tod)”دا دەڵێت: ئەمانە بوکەڵەگەلێکن کە لەلایەن هێزگەلێکەوە کۆنترۆڵ کراون کە خۆیان نایانناسن.\nخۆشبەختی دۆخێک نییە تا بکرێتە ئامانج\nتسایت ڤیسن: دکتۆر هان، لە کۆریای باشوور، بۆ یەکەم جار زانستی کانزات خوێند، چۆن پسپۆڕێکی کانزا بوو بە فەیلەسوفێکی دژە سیستەمی جیهانی؟\nبیۆنگ چول هان: من حەزم لە تەکنەلۆژیایە. کە مناڵ بووم، حەزم لەوە بوو خەریکی ڕادیۆ یان ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان بم، حەزێکی زۆرم لە خوێندنی ئەندازیاری کارەبا یان میکانیک بوو، لێ دەرکەوت کە ئەمانە هەر دەچنەوە سەر زانستی کانزا، تەکنیککارێکی پڕوزە و ڕۆشنبیر بووم.\nتسایت ڤیسن: ئەی بۆ وەستایت؟\nبیۆنگ چول هان: لەبەرئەوەی جارێکیان کە کۆمەڵێک ماددەی کیمیاییم بەکار دەهێنا، بەهۆی منەوە تەقینەوەیەک ڕوویدا، کۆمەڵێک برینی جێهێشت کە تا ئێستا پێیانەوە دەناڵێنم، بەهۆی ئەوەوە خەریک بوو ژیانم لەدەست بدەم، بەلایەنی کەمەوە خەریک بوو کوێر ببم.\nتسایت ڤیسن: ئەمە لە کوێ ڕوویدا؟\nبیۆنگ چول هان: لە سیئۆل، لە ماڵەوە، ئەودەمەی خوێندکار بووم، چواردەورم پڕ بوو لە وایەر و ماددەی کیمیایی؛ بەشێوەیەک لە شێوەکان کیمیاگەر بووم، چون زانستی کانزا کیمیای نوێیە، بەڵام لە ڕۆژی تەقینەوەکەوە وەستام لە ئیشکردن لەسەر کانزا، لێ تائێستا وازم نەهێناوە لە سەرکێشی، لەگەڵ وایەر و کانزا نە بەڵکو لەگەڵ فکردا. بیرکردنەوە جۆرێکە لە کانزاکاری، لەوانەیە ببێتە هۆی تەقینەوەی گەورە. بیرکردنەوە مەترسیدارترین چالاکییە، لەوانەیشە لە بۆمبی ئەتۆمیش مەترسیدارتر بێت؛ دەتوانێت جیهان بگۆڕێت، هەر بۆیە لینین وتی: “فێربە، فێربە، فێربە”!\nتسایت ڤیسن: دەتەوێت ئازاری ئەوانی تر بدەیت؟\nبیۆنگ چول هان: نەخێر، دەمەوێت پێناسەی ئەوە بکەم کە هەیە. سەختە لەڕێی شتەکانەوە ببینین، بۆیە دەمەوێت زیاتر ببینم؛ فیربم چۆن ببینم. ئەوە دەنووسم کە بینیومە. لەوانەیە کتێبەکانم ببنە هۆی ئازار، لەبەرئەوەی شتانێک پیشان دەدەم کە خەڵکی نایانەوێت بیان بینن. ئەوە نە منم نە شیکردنەوەکەمە کە بەزەیی نییە، بەڵکو ئەو جیهانەیە کە تیایدا دەژین؛ ئەو بەزەیی نییە؛ گەمژە و ناماعقولە.\nتسایت ڤیسن: دڵخۆشیت؟\nبیۆنگ چول هان: ئەم پرسیارە لە خۆم ناکەم.\nتسایت ڤیسن: مەبەستت ئەوەیە نابێت ئەم پرسیارە بکەین؟\nبیۆنگ چول هان: لە ڕاستیدا ئەم پرسیارە مانای نییە. دڵخۆشی دۆخێک نییە بکرێتە ئامانج. دەتوانیت چەمکەکە زیاتر دیاری بکەیت، مەبەستت لە دڵخۆشی چییە؟\nتسایت ڤیسن: زۆر بەسادەیی: دڵخۆش بم بە بوونم لە جیهاندا و هەست بکەم کە سەر بە ئێرەم، بە کورتی چێژ لە جیهان ببینم و بە ئاسوودەیی بخەوم.\nبیۆنگ چول هان: با بە کۆتا ڕستە دەست پێ بکەین. من بەباشی ناخەوم. پێرێ لە سیمینارێک بووم دەربارەی “ژیانی باش دەگەڵ فەیلەسوف ویلیەم شمید (Wilhelm Schmidt)” بە پارچە میوزیکێکی “Goldberg-Variationen” دەستی پێ کرد. باخ ئەم پارچە میوزیکە بۆ “کاونت کایزەرڵینگ” نووسیوە کە بە هۆی بێخەوییەکی تووندوە دەیناڵاند.\nیەکەم ڕستەی کارەکەی مارسێل پڕۆست “گەڕان بۆ کاتی لە دەست چوو (Suche nach verlorenen Zeit )”م هێنایەوە بیری ئامادەبووان، کە لە ئینگلیزییەکەیدا دەڵێت ” For a long time, I went to bed early ” واتە “ماوەیەکی زۆر، زوو دەچوومە ژێر جێگا” لێ لە فەڕەنسیدا بەرانبەر ئەم ڕستە ئەمەیە “Longtemps je me suis couché de bonneheure” کە هەمان مانای هەیە، بەڵام وشەی “bonneheure” لە فەڕەنسیدا ئاماژەیە بۆ خۆشبەختی، بۆیە وەرگێڕانی درووستی ڕستەکە ئەمەیە: “بۆ ماوەیەکی زۆر، بەئاسوودەیی دەچوومە ژێر جێگا” بە ئامادەبووانم وت کە خەوی ئاسوودە یەکێکە لە نیشانەکانی ژیانی بەختەوەر و باش. بەڵام من وەک خۆم کێشەی نامورتاحیم هەیە.\nتسایت ڤیسن: چی دەکەیت کاتێک خەوت لێ ناکەوێت؟\nبیۆنگ چول هان: چی دەکەم؟ هەر لەویا ڕادەکشێم. لە لایەکی ترەوە: ئایا حەز دەکەم لە جیهاندا بم؟ چۆن حەزدەکەم لەم جیهانە هەڵەیەدا بم؟ مەحاڵە و هیچ دڵخۆش نیم. زۆرجار لەم جیهانە تێناگەم؛ بۆ من ئەم جیهانە زۆر پووچە. ناکرێت دڵت بەم پووچییە خۆش بێت، بۆئەوەی دڵخۆش بیت، پێویستت بە وەهمی زۆرە.\nتسایت ڤیسن: کەواتە چێژ دەبینیت لە…؟\nبیۆنگ چول هان: لە چی؟\nتسایت ڤیسن: چێژ لە چی دەبینیت؟\nبیۆنگ چول هان: ناتوانم چێژ لە جیهان وەربگرم.\nتسایت ڤیسن: لەوانەیە لە پارچە کێکێکی خۆش؟\nبیۆنگ چول هان: من کێک ناخۆم. دەتوانم چێژ لە ژەمێکی باش وەر بگرم، بەڵام خواردن لە بەرلین، لە ئەڵمانیا کێشەیە. پێم وانییە ئەڵمانەکان قەدری خواردنی باش بزانن. لەوانەیە ئەم هەموو ڕقە بەرانبەر خواردنی باش هەلقوڵاوی کلتووری پڕۆتستانتی بێت. لە کاتێکدا خواردن لە ئاسیا بەهایەکی تەواو جیاوازی هەیە، بەهایەکی زۆر بەرزتر. بەپێچەوانەی ئەڵمانیا خەڵک پارەی زۆری تیا خەرج دەکەن. ژاپۆن بە نموونە وەربگرە، خواردن لەوێ جۆرێکە لە پەرستش، کەشێکی ئیستاتیکیی هەیە. دەکرێت برنجێکی بۆنخۆش کەسێک دڵخۆش بکات.\nتسایت ڤیسن: قسەکەت جۆرێک لە غەریبی تیایە. سی سالە لە ئەڵمانیا دەژیت، چۆن خۆت ڕاهێناوە؟\nبیۆنگ چول هان: لە ڕاستیدا ڕاهاتن نییە. حەزم لە ژیانکردنە لە ئەڵمانیا. حەزم لە بێدەنگی ئێرەیە، کە شتێکە لە سیئۆل نییە. حەزم لە زمانی ئەڵمانییە؛ وشەکان و دەربڕینەکانیان. هەر کەسێک کە کتێبەکانم بخوێنێتەوە دەتوانێت هەست بەوە بکات. زمانێکم هەیە لێرە، کە دەتوانم زۆر بە ئاسوودەیی فەلسەفاندنی پێ بکەم. بەڵێ، شتگەلێ هەن دڵخۆشم دەکەن. خواردن زۆر نا، بەڵام ئەو باخەی گلین گۆڵد دەیژەنێت! چەندین کاتژمێر بەدیار گوێگرتن لە باخ بەسەر دەبەم. نازانم ئاخۆ بەبێ باخ و شومان و شوبێرت دەمتوانی تا ئەم ماوە درێژە لە ئەڵمانیا بمێنمەوە و بەرگە بگرم؟!\nلە کاتی خوێندنمدا بۆ بەدەستهێنانی بڕوانەمەکەم لە فەلسەفەدا، ڕاهاتبووم کە گۆرانی زۆر بڵێم بەتایبەت گۆرانییەکانی شومان و شوبێرت، وانەی زۆریشم وەردەگرت لەسەر گۆرانی وتن، بەتایبەت وتنی گۆرانی گەشتی زستانی شوبێرت (Winterreise) لەگەڵ پیانۆدا، ئەمە لە شتە شادیهێنەرەکان بوو.\nزمان بێدەنگ کراوە\nتسایت ڤیسن: کەواتە جوانییەک لەم جیهانەدا هەیە! کاتێکی زۆر بەسەر دەبەیت بۆ نیشاندانی بێهیوایی ئەم جیهانە.\nبیۆنگ چول هان: لەوانەیە. من بەڕاستی بێهیوایی دەچێنم لە دڵی خوێندکارەکانمدا، لەبەرئەوەی لە هەموو وانایەکدا ئەم کێشانەیان بۆ باس دەکەم. کاتێک لە وانەیەکی پێش وانەی کۆتایی وەرزی خوێندن، وتم ئەمڕۆ باسی چارەسەرەکان دەکەین، هەندێکیان لە خۆشییا چەپڵەیان لێدا، بە زمانی حاڵ دەیان گووت: ئێستا ڕزگارمان دەکات لە بێهیوایی!\nتسایت ڤیسن: چەند جوانە. چارەسەرەکان بابەتێکە ئێمەیش دەمانەوێت لەگەڵتدا باسی بکەین.\nبیۆنگ چول هان: ویستم بیر لە چارەسەرەکان بکەمەوە، لێ دوای ئەوە بیرم لە کێشەی زیاتر کردەوە.\nتسایت ڤیسن: باشە، ئەو کێشانەی تر چین کە هەن؟\nبیۆنگ چول هان: ئەوڕۆکە زمانێک نییە، کێشەی نەتوانینی قسەکردن و جڵەوگرتنی زمان هەیە. زمان بێدەنگ کراوە. لەلایەکەوە، ئەم ژاوە ژاوە زۆرە هەیە، ژاوەژاوی پەیوەندییەکان، لەلایەکی تریشەوە ئەم بێدەنگکردنە گەورەی زمان هەیە. بێدەنگکردنی زمن جیاوازە لە بێدەنگی. بێدەنگی زۆر ڕوونە، بێدەنگی زمانە، بەهەمان شێوە قسەنەکردنیش زۆر ڕوونە، دووبارە دەکرێت زمانێکیش بێت، لێ ژاوەژاو و بێدەنگکردنی زمان جیاوازە لە بێدەنگی و قسەنەکردن. تەنێ پەیوەندییە بێدەنگەکان هەن، کە کێشەیەکی فرە گەورەن. لە جیهانی ئەوڕۆدا مەعریفە نییە، تەنها زانیاری هەیە.\nمەعریفە تەواو جیاوازە لە زانیاری. مەعریفە و حەقیقەت کۆن دەردەکەون، هەروەها مەعریفە زەمەنێکی جیاوازی هەیە، چون لەنێوان ڕابردوو و داهاتوودا درێژ دەبێتەوە. لێ زەمەنی زانیاری سەر بە ئێستایە؛ تەنها ئێستا. مەعریفە لە ئەزموون تاقیکردنەوەوە سەرچاوە دەگرێت، بەڵام ئەمڕۆ لە جیهانێکدا دەژین کە بەشێوەیەکی زۆر ترسناک و بەردەوام ڕێ بەمە نادات.\nتسایت ڤیسن: ڕات چییە لەسەر ئەوەی کە لە زانستدا هەیە؟ ئایا مەعریفەی لێ بەرهەم نایەت؟\nبیۆنگ چول هان: چیتر زانایان لە چوارچێوەی کۆمەڵایەتیی مەعریفەدا بیر ناکەنەوە. ئەوان توێژینەوەی ئەرێنییانە دەکەن. هەموو مەعریفەیەک شوێنی خۆی هەیە لە سیستەمی دەسەڵات و پەیوەندییەکەیدا. هەروەها دەرگا دەکاتەوە بەڕووی وزەی نوێ و مەعریفەی نوێ و گوتاری نوێدا. مەعریفە بەشێکی دانەبڕاوە لە بوونیادی دەسەڵات. دەکرێت توێژینەوەیەکی ئەرێنی بکەیت بەبێ ئەوەی بزانیت کە کەوتوویتە ژێر کاریگەریی ئەو دەسەڵاتە و بەبێ بیرکردنەوە لە چوارچێوەی مەعریفەدا؛ بیرکردنەوە لەم چوارچێوەیەدا لەمڕۆدا نەماوە. فەلسەفەیش بووەتە بوارێکی مەعریفیی ئەرێنی، چیتر ئاماژە بە کۆمەڵگە ناکات، بەڵکو تەنێ بە خۆی دەکات؛ تەواو کوێر بووە لە ئاست کۆمەڵگەدا.\nتسایت ڤیسن: مەبەستت کۆی ژیانی ئەکادیمییە؟\nبیۆنگ چول هان: لەوانەیە زیاتر یان کەمتر. ئێستا قسە قسەی زانستەکانی گوگڵە (Google Science)، بەبێ ئەوەی ڕەخنەییانە بیر لە چالاکییەکانمان بکاتەوە. دەبێت زانستە مرۆییەکان ڕەخنەییانە بیر لە چالاکییەکانی بکاتەوە، کە ئەمەیش ڕوو نادات.\nزۆرێک لە توێژەران ئەو توێژینەوانەی دەیکەن بەهۆی کاردانەوەوەیە. دەمەوێت لەو توێژەرانە بپرسم کە ئەم جۆرە توێژینەوانە دەکەن: بۆچی ئەمە دەکەیت؟ بیر لەو چالاکییە ناکەنەوە کە دەیکەن.\nتسایت ڤیسن: پێشنیارت چییە؟\nبیۆنگ چول هان: ئەمە پەیوەندیی نییە بە گرنگیی زانستە کۆمەڵایەتی و مرۆییەکانەوە. دەبێت بەڕوونی تێبگەین لە باکگراوندی کۆمەڵایتیی توێژینەوەکانمان، چون مەعریفە دەلکێتەوە بە پەیوەندییەکانی دەسەڵات لەنێو سیستەمدا. بۆچی توێژینەوە کاردانەوەییەکان لەمڕۆدا هێند بەربڵاون؟ لەوانەیە لەبەر ئەوەبێت کە هەست و سۆزەکان وەک هێزی بەرهەمهێنەر دادەنرێن؛ وەک ئامێری کۆنترۆڵکردن بەکار دێن. گەر بتوانیت کاریگەریت لەسەر هەست و سۆز هەبێت، دەتوانیت لەسەر ئاستی نائاگایی هەڵسوکەوتی مرۆیی کۆنترۆڵ بکەیت.\nتسایت ڤیسن: پێدەچێت باوەڕت بە تیۆریی پیلانگێڕی هەبێت. ئایا دەکرێت بە یارمەتیی زیرەکییەکی زیاتر سیستەمێکی باشتر بوونیاد بنرێت.\nبیۆنگ چول هان: زیرەکی، چالاکییەکی جیاکارییە لەناو سیستەمێکدا. زیرەکیی دەستکرد ناتوانێت سیستەمێکی نوێ، زمانێکی نوێ بوونیاد بنێت، چون ڕۆح تەواو جیاوازە لەم زیرەکییە، باوەڕ ناکەم ئامێرە کۆمپیوتەرییەکان کە زیرەکییان ڕۆژ لەدوای ڕۆژ چەند هێندە دەبێت، بتوانن ڕۆحی مرۆیی کۆپی بکەن. دەکرێت ئامێرە کۆمپیوتەرییەکان کە زیرەکییان ڕۆژ لەدوای ڕۆژ چەند هێندە دەبێت، بتوانن ڕۆحی مرۆیی کۆپی بکەن. دەکرێت ئامێرێکی تەواو زیرەک درووست بکرێت، لێ ئامێرەکان هەرگیز ناتوانن زمانێکی نوێ یان شتێکی تەواو جیاواز دابهێنن. ئامێرەکان ڕۆحیان نییە، هەروەها دەرکەرەکانی ئامێر لە وەرگرەکانی دەرناچێت. ئەمەیە ژیان؛ ژیان ڕۆحە، بەم شێوەیە جیاوازە لە ئامێر. لێ ئەم ژیانە لە مەترسیدایە کاتێک هەموو شتێک دەچێتە ژێر دەستی لایەنی ڕۆبۆتی، کاتێک ئەلگۆریسم دەست دەگرێت بەسەر هەموو شتێکدا. مرۆڤ وەک ئامێرێکی نەمر؛ ئەو وێنەیەی کە زانایایانی پۆست هیومانیزم وەک ڕەی کۆرزوێل بیری لێ دەکەنەوە، چیتر مرۆڤ نییە. لەوانەیە لەکۆتاییدا بە یارمەتی تەکنەلۆژیا نەمری وەچنگ بخەین، لێ ژیان لەدەست دەدەین؛ لەسەر حسابی ژیان، نەمری بەدەست دێنین.\nبەستەری سەرچاوەی عەرەبی: بيونغ- شول هان: «أعتذر، لكن تلك حقائق لا يمكن تزييفها»\nبيونغ- شول هان: «أعتذر، لكن تلك حقائق لا يمكن تزييفها»\nتێبینی؛ بەراوردکردن بە ئینگلیزی: شکار وەفا\nبەستەریی سەرچاوەی ئینگلیزی:\nبەستەری چاوپێکەوتنەکە بە زمانی ئەڵمانی:


گفتوگۆی ڤیدیۆیی وەزیرانی بەرگری ئێران و عێراق - Mehr News Agency\nAP ١٣٩٩ Ordibehesht ٢٨ ١٢:٤٤\nNews Code 32428\nبۆ لێکدانەوەی دۆخی ناوچەکە؛\nگفتوگۆی ڤیدیۆیی وەزیرانی بەرگری ئێران و عێراق\nوەزیری بەرگری ئێران وتی: پێمان خۆشە کە هەموو ئیمکاناتی خۆمان بخەینە بەر دەستی عێراق و دەمانەوێت ببینە هاوبەشی ستراتیژیک و پێوەندییەکانمان بکەینە نمایەکی سەرکەوتوو لە هاوکاری.\nبە ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر، ئەمیر سەرتیپ حاتەمی وەزیری بەرگری و پشتیوانی هێزە چەکدارەکان لە گفتوگۆی ڤیدیۆیی لەگەڵ جومعە عناد سەعدوون وەزیری بەرگری کۆماری عێراق بە پیرۆزبایی بە بۆنەی هەلبژاردنی وەکوو وەزیری بەرگری عێراق وێڕای ئارەزووی سەرکەوتن بۆی لە ئەو پۆستە گرینگە، وتی: ڕوانینی ئێران بە عێراق وەکوو هاوبەشێکی مێژوویی، فەرهەنگی و ئایینییە.\nوەزیری بەرگری ئێران وتی: عراقی یەکپارچە، سەربەخۆ و بەهێز، بەبەشداری هەموو هۆز و ئایینەکان سیاسەتی بنەڕەتی ئێمەیە؛ کەواتە هیوادارین دەوڵەتی عێراق لە ئەنجام دانی ئەرکی خۆی بەتایبەتی بەدی هاتنی خواستی نەتەوەیی، باشتر بوونی دۆخی ئابووری و بەرەنگار بوونەویە کۆرۆنا سەرکەوتوو بێت.\nحاتەمی بە ئاماژە بە کاریگەری و زەروورەتی هاوکاری بەرگری دوو وڵاتەکە لە ئاسایش و سەقامگیری ناوچەکە وتی: پێمان خۆشە هەموو ئیمکاناتی خۆمان بخەینە بەر دەستی عێراق و دەمانەوێت ببینە هاوبەشی ستراتیژیک و پێوەندییەکانمان بکەینە نمایەکی سەرکەوتوو لە هاوکاری.\nئمیر سەرتیپ حاتەمی هەروەها لە کۆتاییدا وەزیری بەرگری عێراقی بۆ ئەنجامدانی دیداری فەرمی لە ئێران، بانگهێشت کرد.\nوەزیری بەرگری عێراق


هیومان ڕایتس ۆوچ ڕاپۆرتێك لەسەر توندوتیژیەكان بەرامبەر خۆپیشاندەران بڵاودەكاتەوە – basknet.org\nهیومان ڕایتس ۆوچ ڕاپۆرتێك لەسەر توندوتیژیەكان بەرامبەر خۆپیشاندەران بڵاودەكاتەوە\nڕێكخراوی چاودێری مافەكانی مرۆڤ “هیومان ڕایتس ۆوچ” ڕاپۆرتێكی لەسەر خۆپیشاندانەكانی مانگی سێی هەرێمی كوردستان بڵاوكردەوە و ڕایگەیاند: هێزە ئەمنیەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە كۆتای مانگی سێدا هەستاون بە دەستگیركردنی لانی كەم لە 84 خۆپیشاندەرو چوار ڕۆژنامەنووس.\nڕێكخراوی چاودێری مافەكانی مرۆڤ “هیومان ڕایتس ۆوچ” لەڕاپۆرتێكیدا كە بەزمانی كوردی و عەرەبی و ئینگلیزی لەماڵپەڕەكەی بڵاوی كردۆتەوە، ڕایگەیاند: بەهۆی داواكردنی مافەكانیان كەپێدانی موچەبووە، لەلایەن هێزە ئەمینەكانی هەرێمی كوردستانەوە لە كۆتای مانگی سێدا 84 خۆپیشاندەر كە مامۆستابون و چوار رۆژنامەنوس دەستگیركراون.\nدەقی ڕاپۆتەكەی هیومان ڕایتس ۆوچ:\nهیومان ڕایتس ۆوچ لە ڕاپۆرتەكەی ئەمڕۆیدا ڕایگەیاند، هێزە ئەمنیەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستانلە كۆتای مانگی مارس هەستاون بە دەستگیركردنی لانی كەم لە ٨٤ خۆپیشاندەرو ٤ ڕۆژنامەنووس. دەردەكەوێ زۆرێك لە دەستگیركردنەكان هەڕەمەكی بووبن، لەبەرەوەی یان دەستگیركراون پیادەی مافەكانیان كردووە لە ئازادی گردبوونەوەی ئاشتیانە یان مافەكانیان بەپێی یاسای عێراقی كە دەبێت لەماوەی ٢٤ كاتژمێردا دەستگیركراو بهێنرێنە بەردەم دادوەر پشگوێ خراوە. دوانزە شاهێدحاڵ ووتیان، هێزە ئەمنیەكان لەكاتی هەوڵی دەستگیركردنی خۆپیشاندەران لەكاتی خۆپیشاندانەكان لەشارەكانی ئاكرێ و دهۆك و هەولێر لە ژمارەیەكی زۆر لە خۆپیشاندەریان داوە. هیومان ڕایتس ۆوچ ڕاپۆرتی دەستگیركردنی لە شارەكانی تری وەك شیلەدزێ و سۆران و زاخۆش بەدەست گەیشتووە.\nهێزە ئەمنیەكان زەبرو زۆری نایاسایی وهەڕەشەیان بەكارهێناوە بۆ ناچاركردنی خۆپیشاندەران و ڕۆژنامەنووسان لە كردنەوەی تەلەفۆنەكانیان و ئاشكراكردنی پاسۆردی فەیسبووكەكانیان، و دەستگیركردنی هەموویان بەبێ هیچ تۆمەتێك، جگە لە یەكێكیان نەبێت، بۆ ماوەی تا دوو ڕۆژ. هەندێكیان بە زۆرەملێ ناچاركراون بە واژووكردنی دۆكیومێنتی بەڵێندان لە بەشداری نەكردن لە ”خۆپیشاندانی نایاسای”. ڕۆژنامەنووسێك ووتی كە هێزە ئەمنیەكان پێیان گووتوە چیتر مافی وێنەگرتنی خۆپیشاندانەكانی نیە. ئەو ڕۆژنامەنووسە ڕەتی دەكاتەوە واژووی دۆكیومێنتێكی لەو جۆرە بكات.\nلەما فەقیە، جێگری بەڕێوەبەری هیومان ڕایتس ۆوچ بۆ خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، ووتی، ”دەردەكەوێ تاكتیكی سەركوتكاری هێزە ئەمنیەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە وەڵامی خۆپیشاندانە ئاشتیانەكان بۆ بێدەنگ كردنی ناڕەزاییەكان بێت، ئەمە سەرەڕایی بانگەشە فەرمیەكانیان لە ڕێزگرتن لە ئازادی ڕادەربڕین و گردبوونەوە. ئەوە نیشانەی سەركوتكاریە كاتێك دەسەڵاتداران هەوڵدەدەن بە زۆر خەڵكی ناچار بكەن لە واژووكردنی وازهێنان لە مافە بنەڕەتیەكانیان لە خۆپیشاندان كردن.”\nلە ٢٥ی مارسی ٢٠١٨، بەهۆی نەدانی مووچەكانیان فەرمانبەران كە زۆربەیان مامۆستاو كارمەندی تەندروستی بوون هەستان بە ئەنجامدانی خۆپیشاندان لەسەرتاسەری هەرێمی كوردستانی عێراق بۆماوەی چەند ڕۆژێك. وەك ڕێوشوێنێك بۆ كەمكردنەوەی خەرجی بەهۆی قەیرانی دارایی، حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ ماوەی سێ ساڵە پێدانی مووچەی مانگانەی فەرمانبەرانی كەمكردۆتەوەو چەند مانگ جارێك مووچەی فەرمانبەران دەدات. مامۆستایەك بە هیومان ڕایتس ۆوچی ووت، ئەوە ماوەی چوار ساڵە نیوەی مووچەكەی وەردەگرێت بەو بڕە پارەیە ناتوانێ بژێوی خێزانەكەیی و سێ كچەكەی دابین بكات.\nدیندار زێباری، ڕێكخەری حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ داكۆكی نێودەوڵەتی، لە ٢٧ی مارس ووتی، ”ژمارەیەك لە خۆپیشاندەران لەلایەن هێزە ئەمنیەكانەوە دەستگیركراون. ئەو خۆپیشاندەرانە تۆمەتباركراون بە هاندانی تووندوتیژی و ڕادەستی دادگا كراون”. ئاماژەشی بەوەكرد كە خۆپیشاندانەكان مۆڵەتی یاساییان نەبووە. زێباری ووتیشی لایەنە سیاسیەكان خۆپیشاندانەكانیان وەك هەلێك قۆزتوەتەوەو هەوڵی هاندانی تووندوتیژیان داوە. ئەو ووتیشی كە هیچ سكاڵایەكی یاسایی لەدژی هێزە ئەمنیەكان پێشكەش نەكراوەو خۆپیشاندەرانی بە هێرش كردنە سەر ئەندامێكی ئاسایش تۆمەتبار كرد.”\nدوانزە شاهێدحاڵ كه لە نێوان ٢٥ بۆ ٢٨ی مارس ئامادەی خۆپیشاندانەكانی ئاكرێ و دهۆك و هەولێر بوون، ئەو لێدوانەیان ڕەتكردەوەو ووتیان كە خۆپیشاندەران چەكیان پێنەبووەو هێرشیان نەكردۆتە سەر هیچ ئەفسەرێكی ئاسایش. دەردەكەوێ گرتە ڤیدیۆییەكان پشت ڕاستكەرەوەی ووتەی شاهێدحاڵەكان بێت. كلیپی ڤیدیۆیی خۆپیشاندانەكانی ٢٥ی مارسی هەولێر نیشانی دەدەن كە هێزە ئەمنیەكان بە گازی فرمێسك ڕێژ هێرش دەكەنەسەر گردبوونەوەیەكی هێمنانە. لە گرتەیەكی تری ڤیدیۆیی هەمان خۆپیشانداندەردكەوێ ئەفسەرێك لە لە خۆپیشاندەرێكی ئافرەت دەدات لەكاتی وێنەگرتندا. ئەو گرتە ڤیدیۆییانەی لە خۆپیشاندانەكانی ٢٦ی مارسی دهۆكو ٢٨ی مارسی هەولێرلەلایەن خۆپیشاندەرانەوە گیراون نیشانی دەدەن كە ئەفسەران بە جل و بەرگی ئاسایشەوە بە تووندی پاڵ بە خۆپیشاندەرانەوە دەنێن و ڕایان دەكێشن، بەڵام لە ڤیدیۆكاندا چەك وهێرشكردنە سەر خۆپیشاندەران دەرناكەوێ.\nهیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكەوتنی لەگەڵ ڕۆژنامەنووسێك كرد كە وێنەی خۆپیشاندانەكەی ٢٧ی مارسی ئاكرێی بۆ كەناڵێكی ناوخۆیی گرتبوو. ئەو ووتی لە دەوروبەر كاتژمێر ١٠:٣٠ خولەكی بەیانی ئەفسەرانی ئاسایش ڕوبەڕوی دەبنەوەو دەیبەن بۆ بنكەیەكی ئاسایش و لەوێ لەگەڵ ١٤ خۆپیشاندەری تر دەستگیری دەكەن. ئەو ووتی، فەرمانیان پێكردم تەلەفۆنەكەم بكەمەوەو تەماشای گرتە ڤیدیۆییەكانیان كرد كە گرتبووم و هەموویان سڕیەوە. ”پێیان گووتم كە ڕێگەم پێنادرێ وێنەی خۆپیشاندەران بگرم و هۆشیاریان پێدام ”ئەگەر دووبارە ئەوە بكەم، باش نابێت بۆم.” ئەو بە هیومان ڕایتس ۆوچی ووت، پاشان داوایان لێكردم كاغەزێك واژوو بكەم و بەڵێن بدەم چیتر وێنەی هیچ خۆپیشاندانێك نەگرم، بەڵام ڕەتم كردەوە واژووی بكەم. پاش چوار كاتژمێر بەبێ هیچ تۆمەتێك لەدژی ئازاد دەكرێ.\nڕۆژنامەنووسی دووەم ووتی، كاتێك لە ٢٧ی مارس دەگاتە خۆپیشاندانەكەی ئاكرێ، ئەفسەرانی ئاسایش باجی ڕۆژنامەوانیەكەی پشتگوێ دەخەن و پێی دەڵێن ناتوانێ وێنە بگرێ. ئەو ووتی، لە كاتژمێر ١١:٣٠ خولەكی بەیانی سێ ئەندامی پەرلەمان دەگەنە شوێنەكەو هانی دەدەن وێنەی خۆپیشاندانەكە بگرێ و گوێ بە قسەی ئاسایشەكان نەدا. لە ناكاو ١٠ ئەفسەری ئاسایش دەست بە لێدانی دەكەن و دەیبەن بۆ بنكەی ئاسایشەكەیان و لەوێ بەڕێوەبەرەكە پرسیار دەكات بۆچی خوێنی لێدێ.\n”پێم گووت، پیاوەكانت ئەمەیان كردووە، بەڵام ئەوەی پشتگوێ خست، پێم گووت بمبەنە نەخۆشخانە و پاش كاتژمێرێك بردیانم بۆ نەخۆشخانە،” ئەو بە هیومان ڕایتس ۆوچی ووت. ”پزیشكەكە پێی گووتم لووتم شكاوەو دەبێت نەشتەرگەریم بۆ بكەن.”\nهیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكەوتنی لەگەڵ ڕۆژنامەنووسی سێیەم كرد كە لەهەمان خۆپیشاندان لەگەڵ دوو ڕۆژنامەنووسی تر لە كاتژمێر ١٠:٣٠ خولەكی بەیانی دەستگیركرابوو، بەڵام كاتژمێر ١ی نیوەڕۆ ئازادكرابوو بەبێ ئەوەی ناچار بكرێ بە واژووكردنی هیچ شتێك یان پێی بگوترێ وێنەی خۆپیشاندانەكە نەگرێ.\nبەپێی ووتەی كۆمیتەی بەرگری لە ڕۆژنامەنووسان، لەكاتی ڕوماڵكردنی خۆپیشاندانەكان لانی كەم لە١٥ ڕۆژنامەنووس دراوە، لەلایەكی ترەوە حەوتیش دەستگیركراوە.\nهیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكەوتنی لەگەڵ ٩ خۆپیشاندەر كرد كە هەموویان گووتیان، لەكاتی دەستگیركردنیان هێزەكانی ئاسایش لێیان داون. دوانیان هەڵدێن و دوانی تریان دوای ٢ كاتژمێر ئازاد دەكرێن. پێنج خۆپیشاندەرەكەی تر لە ماوەی ١٢ كاتژمێرەوە بۆ دوو ڕۆژ دەستگیر دەكرێن. سیانیان ووتیان كە ڕێگەیان پێنەدراوە پەیوەندی بە خێزانەكانیانەوە یان پارێزەر بكەن. ئەفسەران فەرمانیان كردووە بە دوانیان بە ئاشكراكردنی پاسۆردی تەلەفونەكانیان و پاسۆردی فەیسبووكەكانیان و هەوڵیانداوە تەلەفۆنی یەكێكی تر بكەنەوە. پێنجیان ووتیان، لەكاتی ئازادكردنیان بەبێ هیچ تۆمەتێك، ئاسایش پێیان گووتون بەڵێن بدەن لە بەشداری نەكردنی هیچ ”خۆپیشاندانێكی بێ مۆڵەت”. سێ لە خۆپیشاندەرەكان بەڵێن دەدەن، بەڵام دوانیان ڕەتی دەكەنەوە دۆكیومێنتەكە واژوو بكەن. هەموویان نكۆڵیان كرد لەوەی هیچ هێزو تووندوتیژیەكیان لە دژی ئەندامانی هێزە ئەمنیەكان بەكارهێنابێ.\nئەم وەڵامە سەركوتكارانە هاوشێوەی وەڵامدانەوەی خۆپیشاندانەكانی كانوونی دووەمی ٢٠١٧ی ناوەوەو دەوروبەری سلێمانیە كە تێیدا هێزەكانی ئاسایش هەستان بە دەستگیركردنی ڕۆژنامەنووسان و خۆپیشاندەران بۆ ماوەیەكی زۆر بەبێ هیچ تۆمەتێك و بۆ ئازادكردنیان هەندێكیان ناچاركردن بە بەڵێندان بە بەشداری نەكردنی خۆپیشاندانەكان.\nهیومان ڕایتس ۆوچ ووتی، لەسەر هێزە ئەمنیەكانە پارێزگاری لە مافەكانی ئازادی ڕادەربڕین و گردبوونەوە بكەن. هەرچەندە، دەردەكەوێ كە ڕێكخەرانی خۆپیشاندانەكان هەوڵی بەدەستهێنانی مۆڵەتیان نەداوە وەك لە یاسای ناوخۆییدا هاتووە، یاسا نێودەوڵەتیەكان پارێزگاری لەمافی گردبوونەوەی هێمنانە دەكەن و تەنها لە چەند حاڵەتێكی زۆر كەمدا ڕێگە بەسنوورداركردنی خۆپیشاندان دەدەن.\nلە یاسای سزادانی عێراقی (ژمارە ٢٣ی ساڵی ١٩٧١) دا هاتووە دەبێت هەموو دەستگیركراوێك لە ماوەی ٢٤ كاتژمێری دەستگیركردنیدا بهێنرێتە بەردەم دادوەری لێكۆڵەر.\nبەپێی یاسا نێودەوڵەتیەكان دەستگیركردن بە هەڕەمەكی لەقەڵەم دەدرێ ئەگەر یاسایی ناوخۆیی بە ڕوونی ڕێگەی پێنەدابێ یان خەڵك دەستگیر بكرێ بەهۆی پیادەكردنی مافە بنەڕەتیەكانیان وەك ئازادی گردبوونەوە، یان پێشێلكردنی بنەما بنچینەیەكانە وەك مافی هێنانی دەستگیركراو بۆ بەردەم دادوەر بە زووترین كات.\nفەقیە ووتی، ”خەڵكی كوردستان مافی خۆیانە ناڕەزاییەكانیان بە شێوەیەكی ئاشتیانە لەبەرامبەر قەیرانی ئابووری دەربڕن. نابێت وەڵامدانەوەی حكومەت بە سنوورداركردنی خۆپیشاندان و میدیا بێت، ئەوە لێگەڕێ لە لێدان و هەڕەشەو ڕەشبگیری و پشكنینی نایاسایی ئەو خۆپیشاندەرانەی داوای ماف و مووچەی خۆیان دەكەن.”\nهیومان ڕایتس ۆوچ چاوپێكەوتنی لەگەڵ سێ خۆپیشاندەر كرد كە لەلایەن ئاسایشەوە لە ٢٦ی مارس لە نزیك پاركی شانەدەری هەولێر دەستگیركرابوون.\nیەكێكیان بە ناوی ”جەمال”ی تەمەن ٦٨ ساڵ ووتی، لەكاتێكدا هوتافم دەگوتەوە لە كاتژمێر ١٠ی بەیانی، گوێم لە ئەفسەرێكی ئاسایش بوو فەرمانی كرد، ”لێی دەن”، لەدوای ئەو فەرمانە سێ ئەفسەری تر بۆماوەی چەند چركەیەك بەدار دەستیان بە لێدانم كرد. جەمال بە هیومان ڕایتس ۆوچی ووت، ”شان و قۆڵی ڕاستم دەستی بە هەڵئاوسان و ئازار كرد.” ”پاشان لە لێدانم وەستان و پۆلیسێكی خۆپیشاندان هات و بردمیە ئەولاوەو پرسیاری لێكردم بۆچی خەڵك دەوروژێنم بۆ خۆپیشاندان كردن.”\nووتیشی، پۆلیسەكە دەیبات بۆ بەڕێوەبەرایەتی گشتی پۆلیسی هەولێر؛ دەوروبەر كاتژمێر ١:٣٠ خولەكی پاشنیوەڕۆ ئەفسەرەكان دەیبەنە بەردەم بەرپرسێكی باڵاتری پۆلیس كە تۆمەتباری دەكات به هێنانی چەقۆو چەك بۆ خۆپیشاندانەكان، بەڵام ئەو نكۆڵی لەوە كرد. لە كاتژمێر ٦ی ئێوارە، ئەفسەرێكی تر لێكۆڵینەوەی لەگەڵ دەكات و تۆمەتباری دەكات بە ”دروستكردنی كێشە” لەكاتێكدا كە حكومەت ناتوانێ مووچەی زیاتر بدات. لە دەوروبەر كاتژمێر ٧ی ئێوارە ئەفسەرەكان دەیبەنە بەردەم دادوەرو دادوەر پرسیاری لێدەكات بۆچی خۆپیشاندان دەكات و ئایا خۆپیشاندانەكە مۆڵەتی هەبووە (مۆڵەتی نەبووە). لە كاتژمێر ٨ی ئێوارە، وەك خۆی دەڵێ داوای دادوەر ڕەت دەكاتەوە لە بەڵێندان لە بەشداری نەكردنی هیچ خۆپیشاندانێكی ترو دواتر ئازاد دەكرێ بەبێ هیچ تۆمەتێك لە دژی.\nپیاوێكی تر بەناوی ”پشتیوان” ووتی، لە دەوروبەری كاتژمێر ١٠:٣٠ی خولەكی بەیانی ئەفسەرێك بە جل و بەرگی ئاسایشەوە تەلەفونەكەی دەبات لەكاتی گرتنی وێنەی خۆپیشاندانەكان. بەدوای ئەفسەرەكە دەكەوێت بۆ وەرگرتنەوەی تەلەفۆنەكەی. ئەفسەرەكەو سیانی تر دەیگرن و بەزۆرەملێ دەیخەنە ناو ئۆتۆمبێلێك و دەیبەن بۆ بنكەی ئاسایشی گشتی. ئەو ووتی، لەوێ ئەفسەرەكان زانیارەكانی لەسەر دەنووسن و تاوانباری دەكەن بەوەی دەیەوێت ”عەرەب حوكمان بكات”. فەرمانی پێدەكەن بە ئاشكراكردنی پاسكۆدی تەلەفۆنەكەیی و پاسۆردی فەیسبووكەكەی و تەماشای ڤیدیۆكانی ناو تەلەفۆنەكەیی و پۆستەكانی فەیسبووكەكەی دەكەن. كاتژمێر ٤ی ئێوارە، پشتیوان دەبەنە بەڕێوەبەرایەتی گشتی پۆلیسی هەولێرو پاش ئەوەی پەنجەمۆری دۆكیومێنتێكی پێدەكەن كە پێی دەڵێن نەیخوێنێتەوه لە كاتژمێر ٨ی ئێوارە ئازادی دەكەن. پشتیوان دەگەڕێتەوە بۆ خۆپیشاندانەكان و لە ٢٨ی مارس لەكاتی ئەنجامدانی خۆپیشاندانێك لەلایەن ٢٥ كەسەوە لە نزیك پەرلەمان دەستگیر دەكرێت. دووبارە ئاسایش داوای پاسكۆدی تەلەفۆنەكەی دەكەن و لەگەڵ ١٦ خۆپیشاندەری تر دەیبەن بۆ بارەگای ئاسایش و پاشان لەوێوە بۆ بەندیخانەی محگە ی وەزارەتی ناوخۆ. بۆ ڕۆژی داهاتوو دەیانبەنەوە بۆ بنكەی پۆلیس، پشتیوان ووتی، لەوێ پاش واژۆكردنی دۆكیومێنتێك كە هیچ كەسیان نەیانخوێندۆتەوە ئازاد دەكرێن.\nلە كاتژمێر ١١ی بەیانی نزیكەی ١٥٠ خۆپیشاندەر كۆدەبنەوە، ”ڕەوا” بە هیومان ڕایتس ۆوچی ووت. پاش كەمێك لە گەیشتنی ئەو بە شوێنەكە، سێ ئەفسەر بە جلوبەرگی ئاسایشەوە هێرش دەكەنە سەری و لەسەرو پشتی دەدەن، ئەو ووتی. چەندجارێك بە شەق لێی دەدەن بەرلەوەی لەگەڵ ٨ خۆپیشاندەری تر بیخەنە ژورێكەوە لە بەڕێوەبەرایەتی گشتی پۆلیسی هەولێر. ئەو گووتیشی، هەر نۆیان لە دەوروبەر كاتژمێر ٧:٣٠ خۆلەكی ئێوارە ئازاد دەكرێن بەبێ هیچ تۆمەتێك لەدژیان. ڕەوا ووتی، ئەفسەرەكانی پۆلیس ناچاریان كرد بە واژووكردنی دۆكیومێنتێك لە بەڵێندان بەوەی بەشداری هیچ خۆپیشاندانێكی نایاسایی تر نەكات.\nسێ خۆپیشاندەر كە لە ٢٧ی مارس لەلایەن ئاسایشەوە دەستگیر دەكرێن بە هیومان ڕایتس ۆوچیان ووت، نزیكەی ١٥٠ بۆ ٢٠٠ مامۆستا لە پاركی شانەدەری كۆبوونەوە، دەست بەجێ بەهەمان ژمارە لە پۆلیسی خۆپیشاندەرو ئەفسەری ئاسایش دەورەدران و خۆپیشاندانەكەیان بە یەك ئاراستە برد. كامەران ووتی، لە دەوروبەر كاتژمێر ١١:٤٠ خولەكی بەیانی لەكاتی گرتنی وێنەی خۆپیشاندانەكە كەسێك بە جل و بەرگی مەدەنیەوە تەلەفۆنەكەیی دەبات و پێی دەڵێ كە دوای كەوێ. چەند مەترێكی كەم لەو شوێنەوە، پیاوەكە پرسیار لە كامەران دەكات بۆچی وێنەی خۆپیشاندانەكە دەگرێت و ووتی دەبێت تەماشای گرتە ڤیدیۆییەكانی ناو تەلەفۆنەكەی بكات و پێشی دەڵێ كە بینیوویەتی كامەران ئامادەی خۆپیشاندانی پێشووتر بووە.\nكامەران ووتی، پیاوەكە دەیباتە بنكەیەكی ئاسایشی ئەو نزیكانەو لەوێ تەماشای لاپەڕەی فەیسبووكەكەی دەكات و تاوانباری دەكات بە ئەندامی گۆڕان كە پارتێكی ئۆپۆسیزیۆنە. ئەفسەرەكان كامەران و دوو مامۆستای تر دەبەن بۆ بەڕێوەبەرایەتی گشتی پۆلیسی هەولێر؛ گرووپەكە بۆ ١٧ دەستگیركراو زیاد دەكات ، بەڵام چوار لە خۆپیشاندەرەكان لە نیوەی شەو ئازاد دەكرێن، ئەوان ووتیان.\nڕێبەر ووتی، ئەفسەرەكان ئەویشیان لە خۆپیشاندانەكە دەستگیر كرد، دوای ئەوەی ١٠ پیاو كە شەشیان جلو بەرگی ئاسایشیان لەبەربوو بەبەردەوامی لێیانداوەو بە پاڵ خستویانەتە سەر زەویەكەو هۆشیاریان پێداوە لەوەی هەڵنەسێتەوە. ”ئەفسەرێك پاندانەكەم و تەلەفۆنەكەم و عەینەكەكەی بردم. پاشان جزدانەكەی بردم، پارەكەی ناوی دەرهێناو بۆی فڕێدام و جزدانەكەی برد،” ئەو بە هیومان ڕایتس ۆوچی ووت. ”پاشان هەڵیان ساندمەوەو خستیانمە ناو ئۆتۆمبێلێك و یەكەم جار بردیانم بۆ بارەگای ئاسایش و پاشان بۆ بەڕێوەبەرایەتی پۆلیس.” ڕێبەر ووتی، ئەفسەرێك بەردەوام تاوانباری دەكردم بە ئەندامی گۆڕان، بەڵام نكۆڵی لەوە كردو ووتی تەنها بۆ مووچەكەی خۆپیشاندانی كردووە.\nهەرسێ خۆپیشاندەرەكە كە چاوپێكەوتنیان لەگەڵ كرا ووتیان، یەكێك لە ١٧ دەستگیركراوەكە بە خەستی خوێنی لێدەچوو لەبەرەوەی بە خەنجەر بۆكس لەسەری درابوو، ئەو ووتی.\nسیانەكە ووتیان، باقی ١٣ خۆپیشاندەرەكەی تر بردران بۆ زیندانی محگە و لەوێ وێنەیان گیرا. ڕێبەر ووتی، یەكێك لە ئەفسەرەكان لەسەر فۆڕمەكەی نووسی بەپێی بڕگەی سفر لە یاسای سزادان دەستگیر كراوه، بەڵام ئەم بڕگەیە بوونی نیە. كاتێك پرسیاری لێدەكرێت مانای ئەوە چیە، ئەفسەرەكە بە ڕێبەر دەڵێ ئەوە بۆ پارێزگاری خۆیەتی و گوومانی هیچ تاوانێكی دیاریكراوی لێناكرێت.\nبەیانی ٢٨ی مارس سێ خۆپیشاندەری تر دەگەنە شوێنەكە، ئەوان ووتیان. دوانیان بریندار دەبێت، یەكێكیان خوێن لەسەرو پشتی دەچێ و ئەویتریان برین بە دەموچاویەوە دەبێت. هەردوكیان ووتیان، لەكاتی دەستگیركردنیان لێیان دراوە. لە نیوەڕۆی ٢٨ی مارس، زیندانەكە باقی دەستگیركراوەكان ئازاد دەكات. كامەران ووتی كە بە زۆرەملێ ناچار كراوە دۆكیومێنتێك واژوو بكات كە نەیخوێندۆتەوە، بەڵام پێی گوتراوە ناوەڕۆكەكەی بەڵێنامەیە لە دووبارە بەشداری نەكردن لە خۆپیشاندان.\nكاتێك ڕێبەر بەندیخانە جێدێڵێ و تەلەفۆنەكەی وەردەگرێتەوە، دەڵێ زانیوویەتی چەند هەوڵێك دراوە بۆ كردنەوەی تەلەفۆنەكەی. ئەو نیشانی هیومان ڕایتس ۆوچی دا كە چۆن ئەفسەرێك وێنەی خۆی گرتووە لەكاتی هەوڵدانی كردنەوەی تەلەفۆنەكەی. ڕێبەر ووتی لەدوای ئەوە ژمارەیەك ئیمەڵی لە فەیسبووكەوە پێگەیشتووە لەسەر هەوڵی چوونە ناو ئەكاونتەكەی.\nحەكیم ووتی لە ٢٥ی مارس و لە دەوروبەری كاتژمێر ٩:٣٠ خولەكی سەرلەبەیانی دەگاتە خۆپیشاندانەكەی دەرەوەی لقی پەروەردەی دهۆك. ئەفسەرێكی ئاسایش بەرەوڕووی دێت و پێی دەڵێ گرووپەكە مۆڵەتی خۆپیشاندانیان نیە. ”پێم گووت پێویستمان بە مۆڵەت نیە بۆ ئەم خۆپیشاندانە، مافەكانمان دەوێت و ئەگەر داوای مۆڵەتیش بكەین پارێزگار مۆڵەتمان پێنادات،” حەكیم بە هیومان ڕایتس ۆوچی ووت. ”پاشان ئەفسەرەكە بە پۆلیسێكی ئەو نزیكانە دەڵێ، ”ئەركی سەرشانی تۆیە مامەڵە لەگەڵ ئەمە بكەی.”\nئەو ووتی، نزیكەی ١٥ پۆلیس دەوری دەدەن و بەزۆر دەیخەنە ناو ئۆتۆمبێلێك. بۆ ڕۆژی داهاتوو لە كاتژمێر ٢ی سەرلەبەیانی ئازاد دەكرێ و فەرمانی پێدەكرێ لە ٢٧ی مارس لە دادگا ئامادەبێ كە لەوێ تۆمەتبار دەكرێ بە هێرشكردنە سەر فەرمانگەی حكومی—لقی پەروەردە. ئەو ووتیشی، لێكۆڵینەوەكان ئێستا بەردەوامەو ئەوەندەی ئەو بزانێ خۆپیشاندەران بیناكەیان وێران نەكردووە.\nعەلی ئامادەی خۆپیشاندانەكەی بەردەم بینای فەرمانگەی پەروەردەی دهۆك دەبێت لە ٢٧ی مارس. ئەو ووتی لەكاتی هەوڵی دەستگیركردنیدا دوو ئەفسەر چەند جارێك بە بۆكز لێیانداوەو ڕایانكێشاوەتە ناو ئۆتۆمبێلێك، بەڵام خۆپیشاندەرەكان ڕایانكێشاوەتەوە دەرەوە. ئەو بینیوویەتی كە ئەفسەرەكان تەلەفۆنی كەسێكیان بردووە كە وێنەی ڕاكێش ڕاكێشەكەی گرتووەو هەموو وێنەو گرتە ڤیدیۆییەكانیان تێدا سڕیوەتەوە.\nیاسا كوردیەكانی پەیوەست بەو بابەتەوەدەڵێن هەموو خۆپیشاندانێك پێویستی بە مۆڵەتی پێشوەخت هەیە لە وەزارەتی ناوخۆو بەرپرسانی ناوخۆیی تر. بڕگەی ٢١ لە پەیمانامەی نێودەوڵەتی بۆ مافە مەدەنی و سیاسیەكان كە عێراق بووەتە ئەندام تێیدا لە ساڵی ١٩٧١، دەڵێ، ”دەبێت مافی گردبوونەوەی هێمنانە دانی پێدابنرێ،” ئەم بڕگەیە ڕێگە بە سنوورداركردنێكی زۆر كەمیخۆپیشاندان دەدات.\nنوێنەری تایبەتی نەتەوە یەكگرتووەكانلەسەر مافەكانی ئازادی گردبوونەوەی هێمنانه و بابەتی پەیوەندیدار لەم بارەیەوە دەڵێ، دەبێت ئازادی یاسا بێ و سنوورداركردن دەگمەن بێت. هەروەها دەشڵێت ، نابێت لەسەر ڕێكخەرانی خۆپیشاندان پێویست بكرێ لە بەدەستهێنانی مۆڵەتی فەرمی، ئەوەی ئەوپەڕی لەسەریان پێویست بێت ئاگاداركردنەوەی پێشوەختە، ئەمەش بەمەرجێك یاساكان ڕوون و پێویست بن لە بەرقەراركردنی ئاسایشی نەتەوەیی و سەلامەتی گشتی وڕێگریكردن له نانەوەی پێشووی و پارێزگاریكردن لە تەندروستی و وورەی گشتی، یان ماف و ئازادی كەسانی تر.\nیاسای سزادانی عێراقی (ژمارە ٢٣ی ساڵی ١٩٧١) دەڵێ، دەبێت هەموو دەستگیركراوێك لە ماوەی ٢٤ كاتژمێری دەستگیركردنیدا بهێنرێتە بەردەم دادوەری لێكۆڵەر.


زیانەكانی پشت تەقاندن\nئایا تۆ لەو كەسانەی كە پشتت دەتەقێنی؟ زیانەكانی تەقاندنی پشتت لەسەر دركە پەتك بزانە؟\nبە پێی سایتی (mental helth) یەكێك لە زیانەكانی پشت تەقاندن بریتی یە لە نەمانی نەرمی نێوان بەستەرەكان، چونكە كاتێك پشتت رادەكێشی بۆ ئەوەی گوێت لە تەقەی پشتت بێت ئەوا تۆ ئێسكەكانت ناچار دەكەیت كە بكشێت و زۆر لە یەك دوربكەوێتەوە لە باری ئاسایی خۆی و دواتر دەبێتە هۆی شل بوونی ماسولكەكانی دەوری بڕبڕەی پشت.\nئەمەش لە كاتێكدایە كە شێوازی دروست بوونی بڕبڕەی پشت كاریگەری زۆری هەیە لەسەر كۆئەندامی دەمار، چونكە دروست بوونی خواربونەوە یاخود تەقاندنی پشت زیان گەیاندنە بە دڕكە پەتك.\nلەو بارەیەوە دیفید دبلیو فلات چارەسەركاری بەهێزكردنی ئێسكەكان و ماسولكەكان لەئەمەریكا دەلێت: حەزكردنت بە پشت تەقاندن لە دوایدا و بەپێ كات دەبێتە هۆی دروست بوونی كێشە وەكو جوڵاندنی بڕبڕەكان و زیادكرنی ئازارو بێ هێزكردنی جومگە.\nهەروەها دەشڵێت:پێویستە چارەسەركاری سروشتی كاری تەقاندنی پشت بكات چونكە ئەوان دەزانن شێوازی بڕبڕەكان و شوێنی دەمارەكان چونكە گەر كەسێكی نەشارەزا ئەو كارە بكات رەنگە ببێتە هۆی شكان و زیان گەیاندن بە دڕكەپەتك یاخود زیان گەیاندن بە ماسولكەكانی سك و حەوز.\nهەندێك كاری تر هەیە دەتوانیت ئەنجامی بدەیت بۆ كەمكردنەوەی ئازاری پشت لە جیاتی پشت تەقاندنەكە لەوانە دەتوانیت خۆت كیسە ئاوی گەرم یاخود سەهۆڵ لەسەر پشت دابنرێت یاخود وەرزشی راكێشانی سوك بكرێت لەمالەوە بۆ پاراستنی ماسولكەكانی پشت لە گرژبوون و ئازار.\nنەترسان لەکۆرۆنا چارەسەر نییە! \nڤایرۆسی كۆرۆنا سێ هەفتە لەگۆشتی بەستودا دەمێنێتەوە


دەست بەوەرگرتنی 300 هەزار تۆن گەنمی جووتیاران كرا - رۆژنامه‌ی خه‌بات\nسه‌ره‌تا چاوپێكه‌وتن دەست بەوەرگرتنی 300 هەزار تۆن گەنمی جووتیاران كرا\nدەست بەوەرگرتنی 300 هەزار تۆن گەنمی جووتیاران كرا\nخەبات: عەلی بانیشاری:- وەرگرتنی گەنمی جووتیارانی كوردستان لە سایلۆكانی پارێزگای هەولێر دەستیپێكردووە و لەم هەفتەیەشدا لە پارێزگاكانی دهۆك و سلێمانی سایلۆكان بەرووی گەنمی جووتیاراندا دەكرێنەوە. وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاوی هەرێمی كوردستان رایدەگەیەنێت، بەرهەمی گەنمی ئەمساڵ بەراورد بە ساڵی رابردوو باشترە. وەزارەتی بازرگانی عێراق بۆ ئەمساڵ تەنیا نرخی گەنمی نمرە یەك دیاریكردووە، كە ئەوەیش 850 هەزار دینارە بۆ هەر تۆنێك. بێ لە سایلۆكانی سەر بە وەزارەتی بارزگانی، دوو كۆمپانیای ناوخۆیش گەنم لە جووتیارانی كوردستان دەكڕنەوە.\nحوسین حەمە كەریم، وتەبێژی وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاوی هەرێمی كوردستان بە (خەبات)ـی راگەیاند: بۆ ئەمساڵ پێشبینیمان كردووە ئەو سایلۆیانەی لەگەڵ وەزارەتی بازرگانی عێراق مامەڵەیان هەیە 300 هەزار تۆن گەنم لە جووتیارانی كوردستان بكڕنەوە. گوتیشی: بۆ هەر تۆنێك گەنمی نمرە یەك بڕی 850 هەزار دینار دیاریكراوە. ئاشكراشیكرد، ساڵی رابردوو سایلۆكان 126 هەزار تۆن گەنمیان لە جووتیاران كڕیوەتەوە و هەردوو كۆمپانیای ناوخۆیی قەیوان و خۆشناویش نزیكەی 25 هەزار تۆن. هەروەها دەشڵێت: بێ لەو گەنمەی رادەستی سایلۆ و كۆمپانیا ناوخۆییەكان دەكرێت، لە بازاڕی ئازادیش جووتیاران گەنمێكی زۆر دەفرۆشن.\nئەو بەرپرسەی وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاو ئاماژەی بەوەشدا، كۆمپانیاكانی خۆشناو و قەیوان هەمان ئەو بڕە پارەیە دەدەنە گەنمی جووتیاران كە وەزارەتی بازرگانی عێراق بۆ گەنمی نمرە یەكی ئەمساڵی دیاریكردووە. دووپاتیشیكردەوە، بەرهەمی ئەمساڵ گەنمی جووتیارانی كوردستان بەراورد بە ساڵی رابردوو باشترە.\nساڵی رابردوو حكوومەتی عێراق بۆ یەك تەن گەنمی نمرە یەكی بە 640 هەزار دینار و گەنمی نمرە دووی بە 530 هەزار دینار و گەنمی نمرە سێی بە 470 هەزار دینار لە جووتیارانی عێراق و هەرێمی كوردستان كڕییەوە. حوسین حەمە كەریم زیاتر گوتی: بەهۆی وشكەساڵی و جەنگی نێوان رووسیا و ئۆكرانیاوە نرخی گەنمی بەرزبووەتەوە، ئەوەش وایكردووە وەزارەتی بارزگانی عێراق بۆ ئەمساڵ پارەی زیاتر بدات بە گەنمی جووتیاران و وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازی هەرێمی كوردستانیش كارئاسانی زیاتر بۆ وەرگرتنی گەنمی جووتیاران بكات.\nوتەبێژی وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاو باسیلەوەشكرد، ماوەی هەفتەیەكە سایلۆكان بۆ وەرگرتنی گەنم لە جووتیاران كراوەنەوە و تا ئەوكاتەی بەرهەم هەبێت سایلۆكان كراوە دەبن. سەبارەت بە بەرهەمی ئەمساڵ؟ گوتی: بەرهەمی ئەمساڵ لە ناوچەیەكەوە بۆ ناوچەیەكی دیكە گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە، لەچاو ساڵی رابردوو بەرهەم باشترە، بەڵام بەراورد بە ساڵانی رابردوو بەشێوەیەكی گشتی خراپە. ئەوەشی گوت: گەنمی ناوچەی گەرمیان، بێ لە باوەنور و ئەو شوێنانەی بە ئاودێری كراون، هەروەها بەشێكی پارێزگای هەولێر بەتایبەت باشوور و دەوروبەری پارێزگاكە فەوتاوە، بەڵام سلێمانی بە پلەی یەكەم و دواتر ناوچە كوێستانییەكانی هەولێر و دهۆك بە پلەی دووەم و سێهەم بەرهەم باشتر بووە.\nساڵانە جووتیارانی هەرێمی كوردستان نزیكەی یەك ملیۆن گەنم بەرهەمدێنن. بەڵام بەهۆی وشكەساڵییەوە بۆ دوو ساڵ دەچێت بەرهەمی گەنم زیاتر لە 50% كەمیكردووە، هەر ئەوەش وایكردووە نرخی یەك تۆن گەنمی نمرە یەك لە 640 هەزار دینارە بۆ 850 هەزار دینار بەرزبێتەوە و چاوەڕێش دەكرێت لە هاوینی ئەمساڵدا نرخەكە زیاتر بەرزببێتەوە. ساڵانە حكوومەتی عێراق 370-390 هەزار تۆن گەنم لە جووتیارانی كوردستان دەكڕێتەوە، بەڵام بۆ ئەمساڵ وەزارەتی كشتوكاڵ و سەرچاوەكانی ئاوی هەرێمی كوردستان پێشبینی وەرگرتنی 300 هەزار تۆنی كردووە، بۆ وەرگرتنی زانیاری زیاتر (خەبات) پەیوەندیكرد بە فەتحی محەمەد، وتەبێژی وەزارەتی بارزگانی و پیشەسازی هەرێمی كوردستان كرد، بەڵام ناوبراو وەڵامی پەیوەندییە تەلەفۆنییەكەی نەدایەوە.\nهه‌واڵی پێشتر“گرێبەستە نوێیە کۆمەڵایەتیەکان لە سەردەمی پاش بازاڕدا وەکوو ماشێنی دیمۆکراسی و پەرەپێدانی کۆمەڵگای سیڤیلی”\nهه‌واڵی دواترماوەی قیستەكان و نرخی 20 هەزار شوقەکەی کرێچییان ئاشكرا كرا


سەرمایەداران حكومەتیان لە ئیحراجی رزگار كرد\nبۆ موچەی مانگی یەك، سەرمایەدارانی ناوخۆ حكومەتی هەرێمیان رزگاركرد، بۆ موچەی مانگی دوو مستەفا كازمی سەرۆك وەزیرانی عێراق.\nمەسرور بارزانی لە یەكەم قەرزدا!\nحكومەتی هەرێمی كوردستان بڕی (400) ملیار دیناری لە سەرمایەداران قەرز كرد.\nلە پارێزگای سلێمانی تەنها یەك سەرمایەدار قەرزی بە حكومەت داوە.\nرۆژی ١٢ی ئەم مانگە، مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێم لەگەڵ ژماریەك سەرمایەدار كۆبوەوە.\nمەسرور بارزانی لەو كۆبونەوەیەدا بە سەرمایەدارەكانی راگەیاند، بەڵێنیان بە موچەخۆران داوە پێش جەژن موچەیان بدەنێ، حكومەت پێویستی بە (350 ملیۆن) دۆلارە، بۆیە چاویان لەوەیە سەرمایەداران ئەو بڕە پارەیە بە قەرز بدەن بە حكومەت.\nبەپێی زانیارییەكانی (درەو)، لەو كۆبونەوەیەدا (25) سەرمایەدار ئامادەبوون، (22) سەرمایەداری هەولێرو دهۆك و (3) سەرمایەداری سلێمانی.\n(درەو) زانیویەتی، لە ماوەی پێنج رۆژی رابردوودا، حكومەت بڕی (400 ملیار) دینار قەرزی لە سەرمایەداران كۆكردوەتەوە، زۆرینەی پارەكە سەرمایەدارانی دهۆك و هەولێر بە حكومەتیان داوە.\nلیزا كاكەیی پەرلەمانتاری پارتی دیموكراتی كوردستان لە وتارێكدا بەناوی "چما سلێمانی یەك سەرمایەداری هەیە" نوسیویەتی: حكومەت بەهۆی قەرزوەرگرتن لە سەرمایەداران توانی گوژمەیەكی بەرچاو كۆبكاتەوەو موچەی موچەخۆرانی پێدابین كرد، بەڵام لە سلێمانی یەك سەرمایەدار قەرزی بە حكومەت داوە.\nحكومەتی هەرێمی كوردستان لەماوەی (60) رۆژدا، یەك موچەی بەسەر موچەخۆراندا دابەشكردووە، بەڵام لەو ماوەیەدا نزیكەی (500 ملیار) دیناری كۆكردەوە بەم شێوەیە:\n🔹 داهاتی ناوخۆ لە دوو مانگدا: بڕەكەی 180 ملیار دینار بووە\n🔹 داهاتی نەوت بۆ موچە دوو مانگ: بڕەكەی 150 ملیار دینار بووە\n🔹 پارەی پێشتر كە لە بانكدا ماوەتەوە: بڕەكەی 170 ملیار دینار بووە\nكۆی داهاتی نەوت و ناوخۆی دوو مانگی هەرێم گەیشتە (500 ملیار دینار) لەگەڵ (400 ملیار) دیناری قەرزی سەرمایەداراندا، حكومەت بڕس (900 ملیار) دیناری دەستكەوت و موچەی مانگی یەكی 2020ی موچەخۆرانی پێدابین كرد.\nبۆ مانگی داهاتوو حكومەت چی دەكات ؟\nئەمڕۆ حكومەتی عێراق رەزامەندی دەربڕی لەسەر ناردنی بڕی (400 ملیار) دینار بۆ موچەخۆرانی هەرێم، ئەمە بناغەیەكی باشی داراییە بۆ حكومەت تاوەكو بتوانێت لەگەڵ سەرچاوەكانی تری داهاتدا خەرجی موچەی موچەخۆرانی پێ پڕبكاتەوە.\nبەڵام ئایا حكومەتی هەرێم لەدوای پشووی جەژنی رەمەزان دەستدەكات بە دابەشكردنی موچەی مانگی شوباتی فەرمانبەران یاخود نا؟\nبەپێی راپۆرتی نهێنی حكومەتی هەرێمی كوردستان، كە وێنەیەكی لەبەردەستی (درەو)دایە، پێشنیاز كراوە حكومەتی هەرێم دابەشكردنی موچە لە (30) رۆژەوە بكاتە (60) رۆژ.


لەدوای سوککردنی قەدەغەی هاتوچۆ لەسەر هاووڵاتیان، لەماوەی دوو ڕۆژدا 18 حاڵەتی نوێی کۆرۆنا لە هەرێمی کوردستان تۆمارکرا، وتەبێژی وەزارەتی تەندروستیش دەڵێت، مەترسییەکانی کۆرۆنا هاوشێوەی هەفتەکانی ڕابردوو ماون و سووکردنی قەدەغەی هاتوچۆ لەسەر هاووڵاتیان زوو بوو.\nمحەمەد قادر خۆشناو، وتەبێژی وەزارەتی تەندروستیی هەرێمی کوردستان بە ناس کوردی وت: "مەترسییەکانی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە هەموو جیهان و لە هەرێمی کوردستانیش بەردەوامە و وەکو هەفتەکانی ڕابردوو مەترسیی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسەکە و توشبوونی سەدان کەس هەیە".\nوتیشی، سوککردنی قەدەغەی هاتوچۆ لەسەر هاووڵاتیان بڕیارێکی زوو بوو، هەرچەندە قەدەغەی هاتوچۆ لانەبراوە، بەڵام هاووڵاتیان بە هەڵە تێگەشتوون و وادەزانن مەترسییەکانی کۆرۆنا نەماوە و پابەندی ڕێنماییەکان نابن.\nدەربارەی پلانەکانی داهاتوویان، وتەبێژی وەزارەتی تەندروستی ئاماژەی بەوەکرد، تائێستا پلانیان نییە بۆ دووبارە قورسکردنەوەی قەدەغەی هاتوچۆی هاووڵاتیان، بەڵام ئەگەر پێویست بکات ئەوا دەیکەنەوە.\nداوای لە هاووڵاتیانیش کرد بۆ پاراستنی خۆیان و کەسوکاریان وەک ڕابردوو پابەندی ڕێنماییەکان بن و جەختیکردەوە: "مەترسییەکانی کۆرۆنا ماون و ئەگەر ئاگاداری خۆمان نەبین ئاوا توشی کارەساتی گەورە دەبین".\nئەمە لەکاتێکدایە، لەماوەی ڕابردوودا تۆمارکردنی حاڵەتی توشبوون بە کۆرۆنا لە هەرێمی کوردستان کەمی کرد و ماوەی شەش ڕۆژ هیچ حاڵەتێک تۆمار نەکرا، بەڵام دوای سوککردنی قەدەغەی هاتوچۆ لەسەر هاووڵاتیان و لە هەفتەی ڕابردوودا چەند حاڵەتێک تۆمارکران و ئەمڕۆ و دوێنێش 18 حاڵەتی نوێی ڤایرۆسەکە تۆمار کرا.\nکۆی گشتی توشبووانی کۆرۆنا لە هەرێم گەیشتووەتە 366 حاڵەت، 322 توشبوو چاکبوونەتەوە و پێنج کەسیش بەهۆیەوە مردوون.


بۆچی نابێت منداڵەكانت زیاتر لە هاوسەرەكەت خۆشبوێت؟\n02:28 - 08/12/2021\nهەندێك لە پیاوان یان ژنان كاتێك دەبن بە دایك و باوك، خۆشەویستی و نازی زیاتر بە منداڵەكانیان دەدەن و هاوسەرەكانیان پشتگوێ دەخەن، منداڵەكانیان زیاتر خۆشدەوێت لە هاوسەرەكانیان كە ئەمەش رەفتارێكی هەڵەیە.\nبە پێی هەواڵێكی yourtango، ژن و پیاو كاتێك هاوسەرگیری دەكەن، هەردولا بەردەوام دەیانەوێت لەلایەن بەرامبەرەكەیانەوە گرنگیان پێبدرێت و بایەخیان پێبدرێت، بەڵام كاتێك ئەم بایەخە كەمدەبێتەوە پاش هاتنە دنیای منداڵ، وادەكات پەیوەندیان بەرەو لاوازی بڕوات و چیتر ئەو سۆزەی جاران لە نێوانیان نەمێنێت،.\nبە پێی هەمان سەرچاوە ئەگەر چیتر ئەو دو هاوسەرە خۆشەویستی بە یەكتر نەبەخشن یان كەمتر بێتەوە بە بەراورد بە پێش هاتنە دنیای منداڵەكە، هۆكارە بۆئەوەی شەڕ و ئاژاوە رو لە ماڵەكە بكات و لەسەر بابەتی لاوەكی گرفت دروستببێت.\nئاماژە بەوەشكرا، زیاتر خۆشویستی هاوسەرەكەت لە سودی منداڵەكەتە، چونكە منداڵان حەز بەوە دەكەن بەردەوام خۆشەویستی لە نێوان دایك و باوكیان ببینن، كاتێك ئەم سۆزە دەبینن زیاتر هەست بە پارێزراوی دەكەن و كاریگەری ئەرێنی لەسەر كەسایەتی منداڵەكەش دروستدەكات.\nئه‌و پیاوە کێیە کە دەتوانیت بۆ ژیانت پەسەندی بکەیت\nئەو رەفتارانەی هەرگیز نابێت خانمان قبوڵی بکەن لە ژیانی هاوسەرگیری\nئەو کارانەی نابێت ئەنجامیبدەیت لەدوای دەمەقاڵێ لەگەڵ هاوسەرەکەت\nئەو رەفتارانەی پیاوان رقیان لێدەبێتەوە لە خانماندا


یادەوەری فریاد عەبدوڵا قادر زیندانی سیاسی\nلە رۆژێکی وەک ئەمرۆدا لە ١٣/٨/١٩٩١ لە زیندانەکانی رژێمی بەعس ئازاد کرام پاش ئەوەی کە حوکمی هەتا هەتایم بەسەرد درا بوو لە لایەن مەحکەمەی سەورە .\nماوەی دوو ساڵ لە گەڵ چەند دەستەخوشکێک رۆژە تاڵەکانی زیندانمان بەسەر برد. ئەو کاتەی گیرام تەمەنم تەنها بیست ساڵ بوو.\nئەو رۆژەی کە ئازدکرام بۆم دەرکەوت،کە ماڵی باوکم لە کەرکوک بوو دوای رۆژێ لە گرتنی من لە لە لایەن دائیرەی ئەمنەوە تەرحیلی هەولێر کرابوون.\nزۆر جار کە بیر لە رۆژە تاڵەکانی زیندان دەکەمەوە کە چۆن روو بەرووی ئەو جەلادە دڕاندانە خۆمان ڕادەگرت و ئەو هەموو ئازار و هەڕەشە دڕندانەمان لێ دەکراو نەدەترساین ،چونکە لە پێناو ئازادی و کوردستان بوو.\nبە داخەوە کە هەندێ کەس ئێستاش پێیان وایە ئەو دەستکەوتانەی کە ئێستا هەیە لە کوردستان ولەم هەرێمە بە هەموو کەم و کوڕیەکانیشە لە خۆووە هاتۆتە دی!! ئەوە بە خۆڕاگری هەزارەها زیندانی سیاسی و پەتی سێدارەی شەهیدەکانی زیندان و سەنگەرەکانی بەرگریی هاتۆتە دی.\nئەرکی سەر شانی هەموو لاێکمانە کە بەرگری لە ئازادی ومافەکانی مرۆڤ و کوردستان بکەین. پێویستە گشت لایەن و هێزە سیاسیەکان یەکریز و یەک دەنگ بن لە پێناو بەدیهێنانی تەواوی مافەکانمان لە چوارچێوەی دەستور و لە رێگای ئاشتی و خەباتی مەدەنیانە..\nسوپاس بۆ دایک و باوک خوشک و براکانم کە لە رۆژە سەختەکانی زیندان هەمیشە بە شانازییەوە پاڵپشتم بوون بە تایبەتیش هەڵوێستی باوکی شیرینم کە یەکەم مواجەهە هات و پێی ووتم تۆ تاجی سەری باوەی،چونکە لەسەر کوردایەتی و شەرەفمەندی گیراوی، دەستە ماندووەکەی بۆ قەمیسەکەی برد ووتی ئەگەر ئەم قەمیسەشم بفرۆشم هەر پاڵپشتت دەبم .\nنرخی ئازادی تەنها لای ئەوانەیە کە ڕەنجیان لە پێناویدا داوە و هەرگیز نایانەوێ لە دەستی بدەن.


19/1/2021 04:25 PM\nزۆر کەس لایان وایە تەنها ئەو کەسانەی شەکرەیان هەیە، ئاستی شەکری خوێنیان بەرزە، بەڵام ئەوە بیرێکی هەڵەیە؛ لەوانەیە هەر کەسێک ئەم کێشەیەی هەبێت بە بێ ئەوەی ئاگادار بێت. ئەمە هەواڵێکی باش نییە بۆ سیستمی عەسەبی، دەمارەکان و ئۆرگانە گرنگەکانی جەستە. بۆ ئەوەی کە بەرگیری لە دەرکەوتەکانی ئەم نەخۆشییە بکەن، دەبێ نیشانەکانی بناسن. لەدرێژەدا بەشێک لەم نیشانانە دەخەینە روو.\nبرسییەتی بەردەوام: کاتێک ئاستی شەکر بەرزەم گلۆکۆز ناتوانێ بڕواتە ناو خانەکانەوە. کەوابوو وزەی پێویست بۆ جەستە دابین ناکرێت و هەمیشە بەشوێن خواردنی زیاترەوە دەبن.\nماندوویەتی بەردەوام: کاتێک ئاستی شەکری خوێن زۆرە، جەستە توانای پاشەکەوت و وەرگرتنی گلۆکۆز لەدەست دەدات، وزە بەشێوەی دروست بەکار نایەت و خانەکان لاواز دەبن و هەر بۆیە، تووشبووان زۆر جار هەست بە ماندوویەتی دەکەن.\nمیزکردنی بەردەوام: کاتێک شەکری خوێن لە ئاستێکی بەرزدایە، گورچیلەکان ناتوانن شلەمەنییەکان بە باشی وەربگرن، کەوابوو جەستە بۆ ئەوەی ئاستی گلۆکۆزی خوێن و خانەکان هاوسەنگ بکات، خوێن تێکەڵ بە شلەی ناو خانەکان دەکات بۆ ئەوەی ئاستی گلۆکۆز هاوسەنگ بێت. دەرەنجامی ئەم کارە، میزکردنی لەڕادەبەدەرە.\nوشکبوونی دەم و تینوویەتی: وشکبوونی دەم و تینوویەتی بەهۆی لەدەستچوونی شلەمەنییەکانی جەستەوە روو دەدات. غودەی هیپۆتالامووس کە ئەرکەکەی دیاریکردنی ئاستی تینوویەتی و کەم‌ئاوی جەستەیە، پەیامی تینوویەتی رەوانەی مێشک دەکات. هەڵبەت ئێوە ناتوانن لەبەرانبەر تینوویەتیدا خۆڕاگری بکەن، بەڵام واباشترە ئاو و چا بە بێ شەکر بخۆنەوە.\nهەوکردنی ئەندامەکانی جەستە: هەوکردنی سیستمی میز و هەوکردنە قارچکییەکان لەناو ژنان و پیاوندا هاوبەشن. بەڵام ئەم نەخۆشییانە زیاتر لەو ژنانەدا دەردەکەوێت کە تووشی شەکرە بوون و ئاستی شەکری خوێنیان بەرزە. ئاستبەرزی شەکر لە خوێندا دەبێتە هۆی دروستبوونی شوێنێکی گونجاو بۆ گەشەی بەکتریا و قارچکەکان.\nلێڵبوونی چاو: لێڵبوونی بینایی چاو، دەرئەنجامی کەم‌ئاوی جەستەیە کە هۆکارەکەی بەرزبوونی ئاستی شەکری خوێنە. ئەم کێشەیە کاریگەریی لەسەر خانەکانی چاویش هەیە. کەوابوو چاوەکان توانایی خۆیان بۆ چڕبوونەوە لەسەر دیمەنەکان لەدەست دەدەن.


ئەو وڵاتانەی وێنەی ژنیان لەسەر دراوەکانیان داناوە\n11:04 - 30/06/2020\nئەو وڵاتانەی وێنەی ژنیان لەسەر دراوەکانیان داناوە\nکۆمپانیای ڤۆکس لە شیکارێکدا و بە پشتبەستن بە کەتەلۆگی دراوی جیهانی دەریخستووە بەدەگمەن ڕوودەدات وێنەی ژنان بخرێتە سەر دراوەکان و تا ئێستا لە کەمتری یەک لەسەر سێی وڵاتانی جیهاندا ڕوویداوە، ئەوە لە كاتێكدا جیهانی نوێ لەبانگەشەی یەكسانی ونەمانی جێندەرە، بەڵام تا ئێستاش پیاوان وێنەی سەر دراوەكانیشیان داگیر كردووە، ئەو ژنانەن كێن كە وێنەیان چووەتە سەر دراوەكان؟ ئەو وڵاتانە كامانەن كە ڕێگەیان داوە وێنەی ژنانیان خستۆتە سەر دراوەكانیان؟\nتوێژینەوەکە دراوەکانی ئێستای لەخۆرتبوو و خوێندنەوەی بۆ دراوە کۆنەکان نەکردبوو، هەروەها ئەو کەسایەتییانەی کە ئەفسانەیی و خەیاڵین لە توێژینەوەکەدا بەکارنەهاتبوون. لەجیاتی ئەوە ئەو دراوانە هەژمارکرابوون کە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دانیان پێدانراوە.\nهەندێک وڵاتی وەک ئوستوراڵیا نمونەیەکی ئێجگار جوانیان پیشان داوە بەوەی وێنەی ژنانیان لەسەر چوار دراوی کاغەزی لە کۆی پێنجدراودا داناوە. بەڵام وڵاتانی دیکە ئەو کارەیان ئەنجامنەداوە.\nوێنەی ژنان و پیاوان لەسەر دراوەکان پیشاندەری ئاستی یەکسانی ئەوانە\nلە کۆی ١٩٨ وڵات تەنها ٤٨ وڵات وێنەی یەکێک لە ژنانی خۆیان خستوەتە سەر چەند جۆرێکی دراوەکانیان، بەوپێیە دەتوانین بڵێین ١٢٠ دراوی کاغەزی لە کۆی ١٣٠٠ دراوی کاغەزی لە اسەرتاسەری جیهاندا وێنەی ژنانیان لەسەرە.\nئەو ژمارەی ١٢٠ەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە دووبارەیی لە کاغەزەکاندا هەیە، بۆنمونە شاژنە ئیلیزابێسی دووەم چەند جارێکی زۆر لە سەدەی پێشوودا و لە قۆناغی جیاوازی تەمەنیدا وێنەی خراوەتە سەر دراو لە نەتەوە یەکگرتووەکانی بەریتانیادا، هەروەها ئوستوراڵیا و کەنەداش کە پەیرەی دراوی بەریتانیان دەکرد.\nڕێژەیئەو دراوانەی وێنەی ژنان لەخۆ دەگرن دەکاتە تەنها لە ٪٩. هەروەها ١٥ وڵات هەن کە بەهیچ شێوەیەک وێنەی نە پیاوان و نە ژنان ناخەنە سەر دراوەکانیان.\nهەندێک زانیاری سەرنجڕاکێش لەبارەی دەرکلەوتنی ژنان لەسەر دراوە کاغەزییەکان\nلەنێوان ئەو ٤٦ دراوەی کە دەمێنێتەوە و وێنەی ژنانی لەسەرە، پێنج خانمە گۆرانیبێژی ئۆپرا هەن بە ناوەکانی: نیلی میلبا لە ئوستوراڵیا، ئیمی دیستین لە کۆماری چیک، جینی لیند و بیرجیت نیلسۆن لە سوید، هەروەها کیرستین فلاگستاد لە نەرویج.\nپێدەچێت لە هەندێک لە وڵاتان ئەو ژنانەی کەوا داهێنان دەکەن و بەهرەیان هەیە ئەوان جێگای بایەخ بن نەک تەنها سەرکردە و بەڕێوەبەرانی وڵات، بۆ نمونە لەو لیستەدا دە نووسەر و شاعیر، کە تێیاندایە خەڵاتی نۆبڵیان وەرگرتووە، هەروەها شەش وێنەکێش هەن.\nشاژنە ئیلیزابێسی دووەم ٧٤ جار لەسەر دراوی ٩ دەوڵەت لە سەرتاسەری جیهاندا و لەسەر دراوی جیاوزی لە پێنجەوە تا ١٠٠ دۆلار، دەرچووە. ئیلیزابێس لە زووەوە وێنەی چوەتە سەر دراوەکان و ئەوکاتە تەمەنی ٨ ساڵان بووە و وێنەی چوووەتە سەرڕوی ٢٠ دۆلاری کەنەدی. ئەو ژمارەیە شکاندنی پێوەری جیهانییە کە ئەو شاژنە هەڵیدەگرێت چونکە ماوەی دەسەڵاتی ئەو درێژترین ماوەبوو لەمێژوی جیهاندا. ئەگەربێتە شاژنە ئیلیزابێس لە ڕیزبەندییەکە لاببەین، ئەوا تەنها لە ٪٣ی دراوەکان وێنەی ژنانیان لەسەرە.\nوێنەی ژنان لەسەر دراوە کاغەزییەکان لە دەوڵەتانی ئیسلامیدا\nلە لیستی ٤٨ وڵاتەکەدا کە وێنەی ژنانیان لەسەر دراوەکانیان چاپکردووە شەش دەوڵەتیان ئیسلامین: نەیجیریا، ئەلبانیا، تورکیا، سوریا و قەرغیزستان.\nلە ئەلبانیان وێنەی "توتا" شاژنی هۆزی ئەردیا لە ئیلریا لەسەر کاغەزێکی سەدیی دەردەکەوێت کە لە ساڵی ٢٢٧ بۆ ٢٣١ی پێش زایین بووە.\nلە نەیجیریا، وێنەی لەیدی کوالی، کە کاری دروستکردنی گڵکاری کرووە لەسەر کاغەزی ٢٠ی دەردەچێت.\nلە قەرغیزستان ژنێک لە میراتی قەرغیری بەناوی کورمانجان داتکا دەردەکەوێ کە شاژنی شاخەکان بووە و دەخرێتە سەر کاغەزی ١٠یی.\nلە تورکیا وێنەی فاتایمە عەلیا وبۆز کە یەکەم ڕؤماننوسی تورکییە لەسەر کاغەزی ٥٠یی دەردەکەوێت.\nلە تونس شاژنە عەلیسە کە دامەزرێنەری شاری قرتاجە لەسەر کاغەزی ١٠یی دەردەکەوێت.\nلە سوریا، شاژنە زنوبیا کە شاژنێک بوو لە سەدەی سێیەمی میلادیدا کەوت لەسەر کاغەزی ٥٠٠یی دەردەچێت.\nبەداخەوە کە دەوڵەتە عەرەبییەکان وەک وڵاتانی دیکە نە لەسەر ئاستی فەرمی و نە لەسەر ئاستی جەماوەری گرنگی بەو بابەتە نادەن. سێ ساڵ بەر لە ئێستا لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا هەلمەتێکی جەماوەری سەرپێخرا لەبارەی وێنەی هاریت توبمان لەجیاتی ئاندرۆ جاکسن لەسەر دراوی کاغەزی ٢٠ دۆلاری.\nئەو دەوڵەتانەشی وێنەی ژنانیان داناوە وێنەی ئەو شاژنانەیان داناوە کە چەند سەدەیەک بەسەر مردنیاندا تێپەڕیوە و تا ئێستا وێنەی ژنانێکیان دانەناوە کە لەژیاندا مابێت.


سیسرک - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nسیسرک یان مەشکەدڕە (بە ئینگلیسی: Cricket) مێروویەکە لە تیرەی Gryllidae (ڕاستباڵان).\nسیسرک شەوانە چالاکە و دەخوێنێ، باڵەکانی پێشەوەی باریک و باڵەکانی دواوەی ناسک و لە ژێر باڵەکانی پێشەوەدا قەد کراوە. هەموو شتێک دەخۆن، لەشیان پانە و شاخیلەیان هەیە، ٢٥ هەزار جۆریان هەیە. سیسرکی نێر بۆ ڕاکێشانی مێ، بە لێخشانی باڵەکانی پێشەوە یان باڵەکان و پێکانی یان... دەنگێکی تایبەت دروست دەکا.\nسیسرکەکان خزمی کوللەکانن. ئەوان دەتوانن بە یارمەتی پێی دواوەیان چەن هێندەی درێژی لەشیان باز بدەن. سیسرکەکان شەوانە دەردەکەون، بڕێکیان کون و کەلێن هەڵدەکۆڵن و تا ڕوون بوونەوەی هەوا تێیدا دەمێننەوە. زۆربەی سیسرکەکان گەڵا دەخۆن، بڕێک لە سیسرکەکانیش لە مێروو بژیوی خۆیان دەست دەخەن.\nسیسرکەکان وەک کوللەکان دەخوێنن. بۆ ئەم مەبەستە ددانەی شانەئاسای باڵەکانیان لێک دەخشێنن. بەشی پێشەوەی لەشیان وەک ریزۆنانس دەنگەکە بەرزتر دەکا.بڕێ لە سیسرکەکانی گەرمیان هێندە بەرز دەخوێنن کە دەنگیان تا ١،٥ کمی دەبیسرێت. گوێی سیسرکەکان لە سەر ئەژنۆی پێشەوەیانە.\nئەم ناوانە لە زمانی کوردیدا هاتوون(تکایە یارمەتیمان بکەن):\nبەرزەچڕ، شیڕشیڕە، زیڕزیڕە، جڕجڕە، زیڕزیڕەک، چیچرک، چرچرۆ، چیرچیرۆک، سیسۆک، سیسۆکە، سیرسیرە\n^ ئینسکلۆپیدیای ئەکسفۆرد\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=سیسرک&oldid=753491»\nدواجار لە ١٣:١٨ی ١٧ی شوباتی ٢٠٢١ دەستکاری کراوە\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٣:١٨ی ١٧ی شوباتی ٢٠٢١ نوێ کراوەتەوە.


پارانۆیای كورسیی دەسەڵات – Knwe.org\nسەرەکی » وتار » فه‌رید ئه‌سه‌سه‌رد » پارانۆیای كورسیی دەسەڵات\nكودەتا بێدەنگەكەی سوپای زیمبابۆی لە دژی سەرۆكی وڵات رۆبەرت مۆگابی كە 37 ساڵە كورسیی دەسەڵاتی قۆرخ كردووە‌و ئامادە نیە واز لە دەسەڵات بێنێ، مشتومرێكی گەرم‌و گوڕی دەربارەی سایكۆلۆژیای فەرمانڕەوا دەسەڵات پەرستەكان‌و نەخۆشیی پارانۆیای كورسیی دەسەڵات ناوەتەوە. هەرچەند تاوتوێ كردنی ئەم بابەتە لە ناوەندە كۆمەڵناسی‌و دەرونناسییەكاندا شتێكی تازە نیە، بەڵام ناوبەناو سەرهەڵدانی مۆدێلێكی تازە لەم بارەیەوە، تیشك دەخاتەوە سەر بابەتەكە‌و پرسیارەكان كۆنەكان دەوروژێنێتەوە.\nلەنمونەی مۆگابی دا كە تەمەنی 93 ساڵە‌و ئامادە نیە بۆ یەك ساڵیش دەست لە دەسەڵات هەڵگرێ، دەردەكەوێ كە لێپرسراوی دەسەڵات پەرست كەس لە خۆی بەشایستەتر بۆ پۆستەكە نازانێ‌و هەموان بەبچوكتر لە خۆی دادەنێ. بەشێوەیەكی گشتی،خۆی بە مەزن‌و خاوەن پەیام دەزانێ‌و بەهیچ شێوەیەك دان بە پێداویستییەكانی تەمەندا نانێ. مۆگابی گەیشتبوە ئەو رادەیەی كە لە كۆبونەوەكاندا خەوی لێ دەكەوت. مۆگابی‌و پێشتریش سەرۆكی تونس حەبیب بورقێبە، پێیان وابوو رابردووی شۆڕشگێڕانەیان ئەو مافەیان دەداتێ بۆ هەتاهەتایە لەسەر كورسیی دەسەڵات بمێننەوە. مۆگابی یەكەم سەرۆكی زیمبابۆیە‌و ژیانی سیاسی لە ساڵی 1962 دەست پێدەكا، لەكاتێكدا بۆرقێبە تێكۆشەری سەردەمی خەباتە لەدژی داگیركەرە فەرەنسییەكان، هەورەها پاڵەوانی سەربەخۆییشە. لەساڵی 1955 دا گەلی تونس وەك پاڵەوانی ئەفسانەكان پێشوازییان لە بۆرقێبە كرد، كەچی لە ساڵی 1987دا، دوا بەدوای 30 ساڵ حوكمڕانی، بە كودەتایەكی بێدەنگ‌و بە ڕاپۆرتێكی پزیشكی لەكار خرا. بورقێبەش، وەك موگابی، خۆی بە مەزن‌و رۆشنبیر‌و خاوەن پەیام دەزانی. مۆگابی‌و بورقێبە هەموو ساڵانی گەنجێتیی خۆیان بۆ رزگاركردنی نیشتمان لە داگیركەر تەرخان كردوە، بەڵام نەیانتوانیوە خۆیان لە هەژمونی كورسیی دەسەڵات رزگار بكەن. یەكەمیان 39%ی تەمەنی لە دەسەڵات بەسەر بردووە‌و ئەوی تر 30%ی تەمەنی لەسەر كورسیی دەسەڵات بووە. هەردوكیشیان بە كودەتایەكی بێدەنگ لابراون.\nهەموو ئەوانەی ناتوانن دەستبەرداری دەسەڵات بن، نەخۆشیی خۆبەزلزانین‌و خۆ بەمەزن زانییان هەیە كە لە دەرونناسیدا پێی دەوترێ میگالۆمانیا. گرفتارانی میگالۆمانیا لەخودی خۆیانەوە سەیری هەموو شتێك دەكەن‌و بەها كۆمەڵایەتییەكان هیچ نرخێكیان لە میتۆدی بیركردنەوەیاندا نیە. خۆیان بە سەنتەری هەموو شتێك دادەنێن‌و ئەوانی تر بە پاشكۆ‌و كاڵفام‌و لەهیچ تێنەگەیشتوو. خۆبەزلزانین بەشێكە لە كەسایەتییە پارانۆیاییەكەی ئەم نەخۆشییە كە لایەنێكی جەستەییشی هەیە‌و توشی مێشك دەبێ. یەكەم زانا لێی كۆڵیبێتەوە ریچاردفۆن كرافیبینگە، ئەویش لە ساڵی 1879دا.\nگرفتار بەهرەكانی خۆی بۆ قەبەكردنی كەسایەتیی خۆی‌و سەلماندنی ژیری‌و شایستەیی خۆی بەشێوەی جیاواز دردەبرێ لەوانە بەنوسین‌و خۆنواندن‌و دەنگ هەڵبڕین‌و لەبەركردنی جلوبەرگی گرانبەها‌و لەم رووەوە چێژێكی بێ ئەندازە لەوە وەردەگرێ كە خۆی بە بڕیاردەری یەكەم‌و گەورە زانا‌و فەیلەسوف‌و داهێنەری مۆدێرنێتە‌و دروستكەری رۆشنگەری‌و پارێزەری بەهاكان پیشان بدات. گرفتارەكان بۆ گەیشتن بە مەرامی خۆیان یان بۆ مانەوە لە پۆستەكانیان سڵ لە هیچ شتێك ناكەنەوە. زۆربەی جاریش، بە وتاری درێژدادڕ توانای خۆیان دەردەخەن‌و بەزۆریش دەستەواژەی بریقەدار‌و رەوانبێژییەكی درۆزنانە بۆ شاردنەوەی رۆشنبیرییە كاڵەكەیان بەكار دێنن.\nگرفتارەكانی پارانۆیا دوژمنی وەهمی بۆ خۆیان دروست دەكەن‌و شەڕی دۆن كیشۆتییانە دەنێنەوە. دنیایەك بۆ خۆیان دادەهێنن كە تێیدا ئەوان هەمیشە براوەن‌و نەیارەكانیان دۆراو‌و شەرمەزار.\nتیۆریی پیلانگێڕان لە میتۆدی بیركردنەوەی گرفتارانی پارانۆیا جێیەكی شیاوی هەیە. ژیان بەلایەوە لە پیلانگێریی نەیاران‌و پوچەڵ كردنەوەی پیلانەكان بەولاوە هیچی تر نیە. گرفتار بەقەد ئەوەی كە حەزی لە دەسەڵاتە، خۆپەرستیشە تا ئەو رادەیەی كە هەموو شتێكی بۆ خۆی دەوێ. لە زۆربەی نمونەكاندا گرفتار زۆر بەخۆیەوە دەنازێ. لەم سەروبەندەدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكرێ كە ئینریش هۆفمان، وێنەگری تایبەتی هتلەر، باسی كردووە كە هتلەر ئەوەندە بە خۆی سەرسام بوو كە رۆژانە داوای لێ كردووە وێنەی بگرێ. هۆفمان دەڵێ ئەو دەوروبەری دوو ملیۆن وێنەی هتلەری گرتووە. گرفتاری پارانۆیا كێشەیەكی قووڵی لەگەڵ خودی خۆی یان لەگەڵ رابردووی یان لەگەڵ رەچەڵەكی یان لەگەڵ خێزانی‌و هەروەها، بەدڵنیاییەوە، لەگەڵ دەوروبەری خۆی هەیە، كە ئەمەش خۆی لە خۆیدا دۆخێكی وای بۆ پێكدێنێ كە هەمیشە هەست بە گەمارۆدراوی‌و تەنگ پێ هەڵچنراوی بكات، بۆیە زۆر بەدەگمەن لێبوردەیی دەنوێنێ‌و بەزۆری لە ڕەفتاردا توندوتیژ دەبێ‌و بە هەڵچونەوە مامەڵە لەگەڵ دەوروبەرەكەیدا دەكات. گرفتاری پارانۆیا هەمیشە نیگەران‌و هەستیارە‌و زۆر لە ڕەخنە‌و بیروڕای جیاواز دەترسێ.\nهەموو ئەوەی لێرە باس كرا، نیشانی دەدا كە گرفتارنی پانۆرایای كورسیی دەسەڵات، نابێ لەسەر كورسیی دەسەڵات بن، بەڵكو دەبێ لە نەخۆشخانە بن، وەك لە نمونەكانی بۆرقێبە‌و مۆگابی‌و فڵان‌و فیساردا دەردەكەوێ.


سیاسه‌ت گه‌لی گشتی بنه‌ماڵه؛ فه‌رمانێکی نوێ بو چه‌سپاندنی ده‌سه‌ڵاتی پیاوساڵار به سه‌ر ژناندا\nڕێبه‌ری کۆماری ئیسلامی ئێران شه‌ممه 3 مانگی 9، فه‌رمانێکی 16 ماده‌یی به نێوی "سیاسه‌ت گه‌لی گشتی بنه‌ماڵه"ی ده‌رکرد که تێیدا جه‌غد کراوه‌ته سه‌ر هان دانی بنه‌ماڵه‌کان بۆ منداڵ دار بوون، ماڵداری بۆ ژنان، هاوسه‌رگیری گه‌نجانی زیگۆرتی و هاوسه‌رگیری دووباره‌ی ژنانی منداڵ‌داری بێ هاوسه‌ر.\nناوه‌روکی ئه‌م فه‌رمانه که له تۆری فه‌رمی ڕێبه‌ری ئێران بڵاو بوه‌ته‌وه، بنیاد نانی کۆمه‌ڵگا له سه‌ر بنه‌مای بنه‌ماله و به پێی ڕێنوێنیه ئیسلامیه‌کان و بۆ به‌رگری کردن له ناوچونی بنه‌ماڵه‌یه. ده‌فته‌ری رێبه‌ری ئێران ده‌ڵێت ئه‌م سیاسه‌تانه دوای راوێژ کردن له‌گه‌ڵ "ئه‌نجۆمه‌نی دۆزینه‌وه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی نیزام" دارێژڕاوه.\nبه پێی ئه‌م فه‌رمانه، ده‌زگا حکومه‌تیه‌کان پێویسته بنه‌ماڵه و به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانی بخه‌نه پێش هه‌مو شتێک و له سیاسه‌تگه‌لی خۆیاندا له به‌رچاوی بگرن. له‌م فه‌رمانه‌دا داوا له ده‌زگا به‌رپرسه‌کان کراوه "به‌رنامه‌ی دوژمن بو تێکڕمانی بنه‌ماڵه له ئێران" پوچه‌ڵ بکرێته‌وه و ڕێگه‌ش نه‌درێت "به‌رنامه‌گه‌ڵی دژی به‌هاکانی بنه‌ماڵه" به‌رێوه بچیت و یان له میدیاکانه بڵاو کرێته‌وه.\nله به‌رنامه‌ی ڕوانگه ئه‌م حه‌وته‌دا، له وتووێژ له‌گه‌ڵ خاتو ناهید مۆکری، چالاکی مافه‌کانی ژنان دانیشتووی سوید و هه‌روه‌ها دوکتور خالید ته‌وه‌کولی، کۆمه‌ڵناس له کۆردستانی ئێران، ده‌په‌رژینه سه‌ر تاوتۆ کردنی هۆکاره‌کان و کاریگه‌ریه‌کانی ئه‌م فه‌رمانه.


نۆڤاک دیۆکۆڤیچ و ئاشلێ بارتی لە پلەی یەکەمی ڕیزبەندی یاریزانانی تێنسی سەرزەوی جێگیربوون\nئەستێرەی سڕبی تێنسی سەرزەوی، نۆڤاک دیۆکۆڤیچ ماوەی 343 ڕۆژە لوتکەی ڕیزبەندی یاریزانانی تێنسی گرتووە و لەسەر ئاستی کچانیش ئاشلێ بارتی لە یەکەمیدا بەردەوامە.\nبەپێی نوێترین ڕیزبەندی کە لەلایەن یەکێتی نێودەوڵەتی تێنسی سەرزەوییەوە بڵاوکراوەتەوە، دیۆکۆڤیچی سڕبی لەسەر ئاستی کوڕان و ئاشلێ بارتی لەسەر ئاستی کچان لە لوتکەدا بەردەوامن.\nدیۆکۆڤیچ بە کۆکردنەوەی 12030 خاڵ بەسەر ڕافائێل نادالی ئیسپانیدا سەرکەوتووە کە خاوەنی 9850 خاڵە، واتا جیاوازی نێوانیان بۆ 2180 خاڵ هەڵکشاوە، لە پلەی سێیەمیشدا دۆمینیک تیمی نەمسایی لە پلەی سێیەمدا هاتووە بە تۆماری 9125 خاڵ.\nلەسەر ئاستی کچان، بارتی ماوەی 70 هەفتەیە لە لوتکەدا بەردەوامە کە 490 ڕۆژی تەواو دەکات، بە جیاوازی 1462 خاڵ بەسەر سیمۆنا هالیپی ڕۆمانیدا سەرکەوتووە (هالیپ 7255 خاڵی هەیە)، ناومی ئۆساکای ژاپۆنیش لە پلەی سێیەمدا ناوی هاتووە.\nلێدوانی كومان پێش یارییەكەی ڕایۆڤاییكانۆ\n// ئێمە گفتوگۆمان كردووە لەگەڵ پزیشكەكان، دوودڵی پێكانی یاریزانەكانین، پێدری تووشی پێكان بووەتەوە و كاتی گەڕانەوەی ئاراوخۆ و…


زۆربەی پێوەندییە سۆزدارییەكان بەتایبەتی پێوەندی هاوسەرگیری، لە كاتێك كۆتای دێت كە یەكێكیان ناپاكی بەرامبەر ئەوی تر بكات، لێرەدا باس لە ناپاكی خانمان بەرامبەر بە مێردەكەی، دەخەینە ڕوو.\nوەك لە ماڵپەڕی LBC دا هاتووە، پێنج هۆكاری زۆر باو و سەرەكی هەن، كە دەبنە هۆی ناپاكیكردنی خانمان بەرامبەر مێردەكانیان، بریتین لە:\nهەست بە تەنیایی و پشتگوێخستن: كاتێك خانمێك هەست بەوە دەكات، تەنیا بووە بە ئامێری جلوبەرگ شووشتن و تایبەتە بە ڕاپەڕاندنی كارەكانی ماڵ و پیاوەكەی بۆ حەزی سێكسی خۆی لەگەڵ دەبێت و زیاتر نا، واتە هیچ سۆز و خۆشەویستییەكی نیشان نادات، ئەویش دەگەڕێ بەدوای كەسێك كە سۆزی پێ بدات.\nكەمی باوەڕ بەخۆبوون: ئەو خانمانەی تووشی باوەڕ بە خۆنەبوون بوون، هەوڵی ئەوە دەدەن بەناپاكیكردن بیسەلمێنن بۆ خۆیان كە توانایان زۆرە، تا بەو هۆیە هەست بەوە بكەن باوەڕیان بە خۆیان هەیە!\nكاتێك هەستی كرد مێردەكەی لێی بێزار بووە: خانمان هەمیشە حەز بەوە دەكەن گرنگییان پێ بدرێت و خۆشەویستی مێردەكانیان ببینن، بێ گوێدانە تەمەن، بۆیە لەهەر تەمەنێكدا بن تاكە ویستیان كە زۆر گرنگی پێ دەدەن، هەستی خۆشەویستییە.\nسێكس: هەندێك جار خانمان بەهۆی بێ ئومێدبوونیان لە مێردەكانیان كە توانای سێكسییان نییە و ناتوانن بە باشی حەزەكانی ئەوان جێبەجێ بكەن، یاخود تەنیا سێكسێكی ڕووت بەبێ سۆز ئەنجام دەدەن، بیر لە ناپاكی دەكەنەوە.\nبەمەبەستی تۆڵە سەندنەوە یان جیابوونەوە: خانمان هەندێك جاران، بەمەبەستی تۆڵەسەندنەوە لە خراپیی مێردەكانیان یاخود بە ئاگەداری ئەوان ناپاكی ئەنجام دەدەن، هەتا لێیان جیا ببنەوە.\nئەگەرچی ئەوانە هەمووی ناپاكین و خانمێكی سەركەوتوو لە ژیانیدا كاری وا ناكات، بەڵام هەریەك لەوانەش هۆكارەكەی بۆ كەمتەرخەمی پیاوەكە دەگەڕێتەوە، بۆیە باشتر وایە هەردوولا گرنگی بە یەكتر بدەن و سۆز و خۆشەویستییان بۆ یەكتر هەبێت، هەتا نەكەونە باری ناپاكیكردنەوە.\nئه‌م بابه‌ته 17339 جار خوێنراوه‌ته‌وه


باس كردنی نهێنى یەكانی جوتبون بۆ خەڵكی حەرامە | رۆشنبیری خێزان\nخێزان رۆشنبیری خێزان باس كردنی نهێنى یەكانی جوتبون بۆ خەڵكی حەرامە\nمحمود مهدی ئەستانبولی - وەرگێڕانی نەوا محمد سعید\nخوای گەورە دەفەرموێ: [ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِّلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللّهُ ] النساء:34.\nواتە: ئەو ئافرەتانەی صاڵحەن بەڕاستی ئەوانە گوێڕایەڵی فەرمانی خوان، ئەوانە ئەو نهێنى یانەی لەكاتی جوتبونی ژن و مێردا ڕو دەدات دەیپارێزن و لای كەس نایدركێنن، باس ناكەن كە چۆن لەگەڵ هاوسەرەكانیان جوت دەبن.\nلە ئەسمای كچی زەیدەوە، كە خۆی لەلای پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم دانیشتوەو پیاوان و ئافرەتانیش دانیشتون، پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم فەرموی: ((لەوانەیە پیاو هەبێ چی لەگەڵ خێزانەكەیدا دەكات باسی بكات! لەوانەشە ئافرەتی وا هەبێ چی لەگەڵ پیاوەكەی دەكات لای ئافرەتان باسی بكات! ئەوانەی لەوێ بون بێ دەنگ بون و وەڵامیان نەدایەوە، ئەسما دەڵێ منیش وتم: بەخوا ڕاستە ئەی پێغەمبەری خوا، ئافرەت و پیاو باسی ئەوە دەكەن.\nپێغەمبەر صلى الله عليه وسلم فەرموی: ئەم كردەوەیە نەكەن! ئەمە وەك ئەوە وایە شەیتانی نێرە لە ڕێگادا بە شەیتانی مێ بگات و لەگەڵی جوت ببێ و خەڵك سەیری بكەن)). رواه أحمد في المسند وله شواهد أخرى(حديث حسن).\nبابزانرێ ئەو جۆرە كەسانەی باسی سەرجێیی لەلای خەڵك دەكەن، پێغەمبەرصلى الله عليه وسلم بە خراپترین خەڵك(شرّ الناس)ى داناوە.\nئەوەی جێگەی داخە هەندێك پیاو بۆتە نەریتیان لای هاوڕێكانیان باسی جوانی ژنەكانیان دەكەن، ئەوەش دەبێتە هۆی ئەوەی ئەو كەسانەی باسی جوانی ژنەكەیان لە لا دەكرێ حەز لەژنی باس كەرەكە بكەن، ئافرەتیش هەیە باسی چۆنیەتی سەرجێیی كردنی لەگەڵ مێردەكەی بۆ ئافرەتانی تر باس دەكات. بەڕاستی ئەوە كارێكی دور لە ڕەوشتی ئیسلامى یەو مایەى خەشم و توڕەیی خوایە.\nلە كتێبی: (المدخل للإمام أبي عبدالله محمد الشهير بابن الحاج) بەناوی ((آداب الرجل في الاجتماع بأهله))دا هاتوەو دەڵێ: گەر پیاو بیەوێ لەگەڵ ژنەكەی جوت ببێ، نابێ لە ماڵەوە یان لە ژورەكەدا كەسی ترى جگە لە ژنەكەی لێبێ. باس كراوە عبدالله ی كوڕی عومەر ڕەزای خوایان لێ بێ گەر بیویستایە لەگەڵ ژنەكەی جوت ببێ، ئەو ئافرەتەی شیری دەدا بە منداڵەكەی پێی دەگوت بچێتە دەرەوە.\nئەو كەسەی دەیەوێ لەگەڵ ژنەكەى جوت ببێ، بە ئارەزوی خۆیەتی چ كاتێك هەڵدەبژێرێ، لە سەرەتای شەو بێ یان كۆتایی شەو، بەڵام بۆ جوتبون سەرەتای شەو باشترە، لەبەر ئەوەى لەوكاتەدا ماوەی خۆشتن زۆرە، بە پێچەوانەی كۆتایی شەو كە كاتەكەی كەم دەمێنێ بۆ ئەنجام دانی نوێژی بەیانی بەكۆمەڵ، یان دواكەوتن یان لەدەست چونى نوێژی بەیانی.\nلە ڕویەكی ترەوە لەمەڕ باش نەبونی جوتبون لە كۆتایی شەو، لەبەر ئەوەیە كە دوای خەوتن هەردوكیان دەمیان بۆن دەكاو ئەم بۆن كردنەش دەبێتە هۆی لێك دوركەوتنەوەیان لە یەكتری.\nئایا نەت بیستوە پێغەمبەر صلى الله عليه وسلم نەهی كردوە كە پیاو لە ناكاو بچێتەوە لای ژنەكەی پێش ئەوەی ژنەكەی خۆی بۆ ئامادە بكات. لەبەر ئەوە نەهی كردوە تا ژنەكەی خۆی بۆن خۆش كات و قژی شانە بكات و ئامادە ببێ، تا خۆشەویستى و بەزەیی لەنێوان یەكتری بەردەوام بێ. پێغەمبەر كاتێك كە لە سەرفەر دەگەڕایەوە ڕاستەوخۆ دەچو بۆ مزگەوت و نوێژی تێدا دەكرد، ئەوەش لەبەر چەند هۆیەكی بەسود لەوانە:\n1- سەردانی كەعبەی پیرۆز كە ماڵی خوایە تا مل كەچی بنوێنێ بە روكعەو سوجدە بردن بۆ خوای گەورە.\n2- تا هاوەڵە بەڕێزەكانی بەشیان هەبێ لە بینینی پێغەمبەرو سەلام كردنیان لێی.\n3- تا ئەوەی چاك و گونجاوە بۆ خواى دابنێ بۆ ئەوەی ئاگاداری ئوممەتەكەی بكات ئەوەى پەیوەستە بە خوا پێش هەمو شتێك بخرێ.\n4- بۆ ئەوەی خێزانەكانی ئامادەیی خۆیان وەرگرن بۆ پێشوازی كردنی پێغەمبەرصلى الله عليه وسلم.\n5- زۆر جار بەهۆی ئەوەی كە یەكێك لە سەفەردا بوبێ یان لێی دور بكەوێتەوەو پاشان لەناكاو بچێتەوە ماڵەوە لەوانەیە لە خۆشى و شادیان ژنەكەی لەهۆش خۆی بچێ و ببورێتەوە یان لە خۆشیا بمرێ.\nلەبەر ئەوە پێویستە ئەو كەسەی دەیەوێ لەگەڵ خێزانەكەی جوت ببێ دەبێ خۆی لەو شتانە بپارێزێ كە خەڵكی ڕەشۆكى(عەوام) دەیكەن لە كاتێكدا نەهی لێ كراوە، ئەویش جوتبون لەگەڵ خێزانە كە هێستا خۆی ئامادە نەكردوە. بەڵكو دەبێ گەمەو گاڵتەی لەگەڵ بكات و ماچی بكات، هەر كە بینی ژنەكەی ئامادەیی جوتبونی هەیە ئەو كاتە جوت ببێ. حیكمەتی شەرعی خوا گەورەش لەوەدا دیارە، ئەویش ئەوەیە كە پیاو چی لە ئافرەت پێ خۆشە، ئافرەتیش بەهەمان شێوە حەز بەهەمان شتی پیاوەكەی دەكات. كاتێك پیاو بەبێ هیچ پێشەكى یەك دەچێتە لای ژنەكەی وەك ماچ و لاواندنەوەو قسەی خۆش، ئەو كاتە پیاوەكە جنسی خۆی تێر دەكات و ئافرەتەكەشی بە جنس تێر نەبویی دەمێنێتەوەو بە (معلق)ی ئەمێنێتەوەو ناتوانێ ئایینەكەی بەچاكی بپارێزێ و لەوانەیە سەر بۆ خراپە بكێشێ.\nپێویست(واجب)ـە گەر پیاو كاری جنسی خۆی بەجێ هێنا پەلە لەوە نەكات كە لەسەرى هەڵسێ و بەجێی بهێڵێ. چونكە ئەم هەڵسانە سەر لە ئافرەتەكە تێك دەدات و دڵەڕاوكێی توش دەكات. بەڵكو دەبێ پیاوەكە هەڵنەستێ تا ئەو كاتەی كە دڵنیا دەبێ ژنەكەی پێویستی جنسی تێر بوەو گەیشتۆتە چێژ و خۆشى. لەبەر ئەوە هەر كەسێك لەم مەسەلەیە كەمتەرخەمی بكات ئەوا لەلای خوای گەورە بەرپرسیار(مسؤول) دەبێ و تاوانبار دەبێ.\nلەكاتی جوتبوندا پێویستە مسوڵمان نیازو مەبەستی پێ ئەوەبێ كە منداڵیان ببێ بۆ زیاد كردنی مسوڵمانان و ببێتە یەكێ لە زانا چاكەكان. ئەو كەسەش دەیەوێ جوتبونەكەی دوبارە بكاتەوەو خۆشی نەشۆردبێ با (زەكەری) بشوات بەر لەوەی دوبارە جوت ببێتەوە.\nقاضى عياض رەحمەتی خوای لێ بێ دەڵێ: (بۆیە باشترە پیاوەكە زەكەری بشوات چونكە شتنی زەكەر ئەو ئەندامە بەهێزو چالاك دەكات...). ص 2/33-35 باختصار.\nوای بەباش دەزانم كاتی جوتبون بە كەمێك پاش نوێژی بەیانی ئەنجام بدرێ، چونكە لەو كاتەدا ژن و مێرد هەردوكیان لەش وفكریان حەساوەیە، گەر پاش جوتبونەكەیان چی تێدا نیە گەر كەمێكیش بخەونەوە، چونكە خۆشیەكی زۆری تێدایە!\nنیشانەكانی پێش بێ نوێژی (الأعراض قبل الحیض- Premenstrual Syndrome-PMS )


بەشەخۆراكی 10 توێژی جیاوازی هاووڵاتیان دەبڕدرێت - تۆڕی میدیایی خەڵک\nوەزارەتی بازرگانی عێراق بڕیارێكی ئەنجوومەنی وەزیران دەخاتە بواری جێبەجێ كردنەوە و بەشەخۆراكی 10 توێژی جیاوازی هاووڵاتیان دەبڕێت.\nوەزارەتی بازرگانی عێراق لە ڕاگەیەنراێكدا ئاماژەی بەوەكردووە، بڕیاری ژمارە 16987ی سەرۆكایەتی ئەنجوومەنی وەزیران، كە لە 5-10-2021 دەرچوووە دەخرێتە بواری جێبەجێ كردنەوە، كە تایبەتە بە بڕینی بەشە خۆراكی مانگانەی بەشێكی چین و توێژەكانی كۆمەڵگە و لە بەشەخۆراكی 1-6-2021ەوە كاری پێدەكرێت.\nبەپێی بڕیارەكەی ئەنجوومەنی وەزیرانی عێراق 10 توێژی جیاواز بەشەخۆراكی مانگانەیان دەبڕدرێت، كە بریتین لە:\n1- کەسانەی ھێشتا ھاوسەرگیریان نەکردووە و مووچەی مانگانەیان ملیۆنێک و ٥٠٠ ھەزار دینارە.\n2- ئەو بەڵێندەرانەی تاوەكو پلە 6 تۆمار كراون.\n3- خاوەنی كۆمپانیاكان، كە لە بەڕێوەبەرایەتی تۆماری كۆمپانیاكان تۆماركراون (بەڕێوەبەرەكان یان خاوەن پشكەكان).\n4- ئەوانەی لە ژوورەكانی بازرگانی تۆماركراون تاوەكو پلەی 2، ئەوانەی لە ژوورەكانی پیشەسازی تۆماركراون تاوەكو پلەی 3 و یەكێتی خاوەن كارەكان، هەروەها ئەوانەی لە سەندیكاكانی پزیشكان و پزیشكانی ددان و دەرمانسازی تۆماركراون.\n5- ئەو كەسانەی هەژماری باجی ساڵاانەیان زیاترە لە 18 ملیۆن دینار.\n6- ئەوانەی گەشتی دەرەوەی وڵات دەكەن بۆ 3 مانگ زیاتر (بەشێوەی كاتی بەشەخۆراكیان دەبڕدرێت).\n7- ئەوانەی لە دەرەوەی وڵات نیشتەجێ بوون.\n8- ئەو عێراقیانەی هەڵگری ڕەگەزنامەیەكی دیكەن.\n9- زیندانی كراوان و ڕاگیراوان لە زیندانەكان (تاوەكو ئازاد دەكرێن) ئەوانەی سەر بە گرووپە تیرۆرستیەكانن و ئەوانەش لەدەست دادگا هەڵاتوون.\n10- هاووڵاتیانی عەرەب و بیانی و كۆچبەران، جگە لە خێزانە فەلەستینییەكان.\nلای خۆشیەوە، وەزارەتی تەندروستی عێراق لە گشتاندنێكدا بۆ بەڕێوەبەرایەتییەكانی تەندرستی، جەختی لە جێبەجێ كردنی ئەو بڕیارە كردۆتەوە بەسەر فەرمانبەران و پزیشكاندا و ڕاشیگەیاندووە، كە لە بەشەخۆراكی مانگی (6)ەوە كاری پێ دەكرێت.\nخەڵك- وەزارەتی بازرگانی عێراق ئاشكرای دەكات، كە بڕی شەكر لەناو بەشەخۆراكی مانگانەی هاووڵاتیان كەم كراوەتەوە و جێگرەوەی ئەو بڕە بە ماددەی دیكە…\n20 تشرینی دووهەم 2021 8.35 am\nخەڵك- وەزارەتی بازرگانی عێراق ئاشكرای دەكات، كە “بڕیاری خەرج كردنی بڕی 99 ملیار دیناری دیكە وەك شایستەی دارایی…


کۆمیتەی ژنانی باشور: با بەچاندنی نەمام ٤ی نیسان پیرۆز بکەین – کوردی – RojNews.News\n22/06/2020 - 10:51:31 am\nهەینی, 3 أبر 2020 – 12:52 ڕۆژنیوز-ناوەندی هەواڵەکان\n‘کۆمیتەی ژنانی باشور بۆ ئازادیی ڕێبەر ئاپۆ’، پەیامێکی بەبۆنەی ٤ی نیسان، ساڵڕۆژی لەدایکبوونی عەبدوڵا ئۆجالان، ڕێبەری گەلی کورد بڵاوکردەوە.\nلە پەیامەکەدا لەدایکبوونی ئۆجالان لە لە تەواوی مرۆڤایەتیی و ژنان و ئازادییخوازان بەتایبەت پیرۆز کراوە و تیایدا هاتووە”دەركەوتنی رێبەر ئاپۆ لە یەكەم هەنگاوی لەدایكبوونیەوە هەتا دەگاتە ڕۆژی ئەمرۆ توانیویەتی چەندین وەرچەرخان و شۆرشی گەورە ئەنجام بدات. رێبەر ئاپۆ هەریەك لە هەنگاوەكانی خۆی وەك لەدایك بوونێك ناو لێدەنێـت، لەدایكبوونی رێبەر ئاپۆ بۆ هەموو مرۆڤایەتی وەك لەدایك بوونێكی خۆری ئازادیی و چارەسەری بنگەییە”.\nلە پەیامەکەدا، بەرپاكردنی شۆڕشی ژنان لەلایەن عەبدوڵا ئۆجالانەوە بە یەكێك لەهەنگاوە سەرسوڕهێنەرەكان ناوبراوە، كە “وەك ناوەندی تەواوی تێكۆشانە نەتەوەی و دیموكراتی ومرۆڤایەتیەكانە”.\nئەوەش هاتووە”ئەم شۆڕشە نەك تەنها بۆ گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەراست و كوردستان، بەڵكو بۆتەواوی مرۆڤایەتیی بووەتە كرۆكی تەواوی گۆڕانكارییەكان”.\nکۆمیتەکە جەختدەکاتەوە، کە لەدایکبوونی ئۆجالان لەدایکبوونی ژنی ئازادە و “پیرۆزکردنی ئەم ڕۆژە بە واتای خاوەندەرکەوتن لە ڕەنج و تێکۆشانی ڕێبەر ئاپۆ و بەتایبەتی ڕەنجی بێپایانی لە پێناوی ئازادیی ژناندا”، ناودەبات.\nڕوونیشیکردووەتەوە، کە “بەهۆکاری هەبوونی پەتای کۆرۆنا، ئەم ساڵ ناتوانین ئەم جەژنە بەشێوەیەكی بەرفراوان پیرۆزبكەین، داوا لە تەواوی ژنان دەكەین بەتایبەتی ژنان لە باشووری كوردستان وەك ئەركێكی نیشتیمانپەروەریی و وەك هەڵوێست لەدژی زوڵمی سیستەم لەسەر ژنان و سروشت و ژینگە. وەك ئەركێكی دیموكراتی و ژینگەپارێزی با بەهەموومانەوە و بە چاندنی نەمام ئەم رۆژە پیرۆز بكەین”.


تەخت ڕەوانچی لەگەڵ ئەمریکا دانوستانی نەکردووە - Mehr News Agency\nAP ١٣٩٩ ڕێبەندان ٢ ١٤:٣٧\nNews Code 35668\nبە ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر، محەمەد جەواد زەریف لە پەراوێزی کۆبوونەوەی کابینەی دەوڵەت لە وەڵامی ئەو پرسیارە کە ئایا دانوستانێک لە نێوان بەڕێز تەخت ڕەوانچی و گرووپی جۆبایدن لە نیۆیۆرک ئەنجام دراوە، وتی: زۆر سەیرە کە هەواڵنێرەکەی فیگارۆ ئەوەی لەبەرچاو نەگرتووە کە بەڕێز تەخت ڕەوانچی لە سێ هەفتەی ڕابردوو لە ئیران بووە و دووشەممە چووەتەوە بۆ نیۆیۆرک و کەسانێکیش کە دەچنەوە بۆ ئەمریکا یەک هەفتە قەرەنتین دەکرێن. بۆیە زۆر بێ بنەما قسەی کردووە.\nزەریف لە وەڵام بە پرسیارێک کە وەزیری دەرەوەی دەوڵەتی بایدن وتوویە ئەمریکا بەدوای ڕێککەوتنێک پتەو لەگەڵ ئێرانە تا پرسی ناوچەیی و مووشەکیش بگرێتەوە و ئایا ئێران دیسان سەبارەت بە ڕێککەوتنی ناڤۆکی دانوستان دەکات؟ جەختی کرد: ئێمە ڕێککەوتنێکی پتەومان هەیە کە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە بڕیارنامەیەکدا کە خودی ئەمریکاش دانەری بووە، دەنگی لەسەر داوە. ئەو خاڵانە کە لە ئەو ڕێککەوتننە هەیە و نییە بە ڕێککەوتننە نووسراوە.\nوەزیری دەرەوە بە وتنی ئەوەی کە سەبارەت بە پرسی ناوچەیی و مووشەکی لە سەرەتاوە ڕێککەوتنمان کرد کە ئەو پرسانە لە ڕێککەوتنی ناڤۆکی نەبووە و ناشبێت، وتی: هەر بۆیە قبووڵمان کرد کە گەمارۆکانی چەک لەسەر ئێران تا پێنج ساڵ و گەمارۆی مووشەکیش تا هەشت ساڵ درێژەی هەبێت. ئەوە لە بڕیارنامە هێنرا چونکوو ئێمە ئامادە نەبووین لەسەری قسە بکەین کەواتە ئێمە تێچووی قسە نەکردنمان دا.\nناوبراو جەختی کرد: ترامپ ژمارەیەک لە گەمارۆکانی خستەوە سەرمان و ژمارەیەکی نوێشی زیاد کرد. ئەرکی بایدن ئەوەیە کە ئەو گەمارۆیانە هەڵبگرێت. ئەگەر هەڵیگرت ئەوا ئێمەش دەگەڕینەوە سەر بەڵێنەکانمان و پەلەیەکیشمان نییە. خەڵکی ئێمە تاقەتیان هێنا و تاقەتیش دێنن.


لەشکری ئیسرائیل 4 چەکداری داعش لە ناو سوریا دەکوژێت\nلەشکری ئیسرائیلی ڕادەگەیەنێت فڕۆکەیەکی ئیسرائیلی ڕۆژی یەکشەممە هێرشی کردۆتە سەر ئۆتۆمبێلێکی پڕ لە چەکو تەقەمەنی لە ناو سوریا، چوار چەکداری سەر بە داعشی لە ناو ئۆتۆمبێلەکەدا کوشتووە پاش ئەوەی تەقەیان لە پاسەوانانی بەشی ئیسرائیلی بەرزاییەکانی گۆلان کردبوو.\nهەتا ئێستا بە شێوەیەکی گشتی شەڕی ناوخۆی سوریا کاریگەرییەکی ئەوتۆی نەبووە بەسەر ئیسرائیلەوە، تەنها جاوبار نەبێت ڕووداوی بچووک ڕوودەدات و ئیسرائیلیش لەکاتی خۆیدا وەڵامی ئەو شتانەی داوەتەوە. بەڵام ڕووداوەکەی ڕۆژی یەکشەممە لە باشوری بەرزاییەکانی گۆلان، ڕووداوێکی دەگمەن بوو کە داعش سەربازەکانی ئیسرائیلی کردبوو بە ئامانج.\nکۆلۆنێل پیتەر لێرنەر دەڵێت پاسەوانانی ئیسرائیل بەرەبەیانی ڕۆژی یەکشەممە کەوتنە بەر هێرشی چەکی ئۆتۆماتیک و هاوەن. ئەوانیش تەقەیان بە ئاراستەی سوریا کردەوە بەر لەوەی فڕۆکەیەکی ئیسرائیلی هێرشەکە بەکاتە سەر ئەو ئۆتۆمبێلە. دەڵێت هەمو سەرنشینەکانی ناو ئۆتۆمبێلەکە گومان باری داعش بوون کە ئەو ناوچەیەیان کۆنترۆڵ کردووە. هیچ سەربازێکی ئیسرائیلی لەو هێرشەدا بریندار نەبوون.\nئیسرایل بەرزاییەکانی گۆلانی لە شەری ساڵی 1967 ڕۆژهەڵاتی ناوەراست لە سوریا گرت و لەو کاتەوە ئەو دوو وڵاتە هەر ناکۆکیان لە نێواندا هەیە.


سه‌ربازێـکی ئه‌فغانی 2 ڕاهێنه‌ری سه‌ربازی ئه‌مه‌ریکایی ده‌کوژێت له‌گه‌ڵ تازه سه‌ربازێـکی ئه‌فغانیدا\nکۆمه‌ڵێـک سه‌ربازی ناتۆ له ئه‌فغانسـتان، 9 ی شه‌شی 2010\nناتۆ ده‌ڵێت سه‌ربازێـکی ئه‌فغانی له بنکه‌یه‌کی مه‌شـقپـێـکردنی سه‌ربازی له باکوری ئه‌فغانسـتان ته‌قه‌ی له 2 سه‌ربازی ئه‌مه‌ریکایی و تازه سه‌ربازێـکی ئه‌فغانی کردووه و کوشـتونی.\nڕۆژی سێشه‌ممه له ڕاگه‌یاندنێـکدا ناتۆ گوتی ڕووداوه‌که له بنکه‌ی مه‌شـقپـێـکردنی شاهین له نزیک مه‌زاری شه‌ریف بووه له‌و ده‌مه‌ی کۆمکه‌ڵێـک سه‌رباز له خولێـکی چۆنێتی به‌کارهێنانی چه‌کدابوون. ناتۆ ده‌ڵێت ئه‌و سه‌ربازه ئه‌فغانیـیه‌ی هێرشه‌که‌ی ئه‌نجامداوه له‌وه‌دا بووه بـبێته ڕاهێنه‌ر له بنکه‌که‌دا.\nناتۆ ده‌شڵێت پاشان ته‌قه‌یان له سه‌ربازه‌که کردووه و کوشـتویانه، به‌ڵام هیچ ورده‌کاری زیاتری له‌سه‌ر ڕووداوه‌که نه‌داوه. هه‌روه‌ها سه‌ربازێـکی ناتۆ و سه‌ربازێـکی ئه‌فغانیش له ڕووداوه‌که‌دا برینداربوون.\nگوته‌بێژی وه‌زاره‌تی به‌رگری ئه‌فغانستان جه‌نه‌ڕاڵ زاهیر عه‌زمی گوتی لێـکۆڵینه‌وه‌یه‌کی هاوبه‌شی ئه‌فغانی و ناتۆ له‌و باره‌یه‌وه ده‌سـتیپـێـکردووه.\nجێی ئاماژه پـێـکردنه ئه‌م هێرشه پاش هه‌فته‌یه‌ک له ڕووداوێـکی هاوشـێوه دێت که تیایدا 3 سه‌ربازی به‌ریتانی به ده‌سـتی سه‌ربازێـکی ئه‌فغانی له هه‌رێمی هێلمه‌ندی باشوری ئه‌فغانسـتاندا کوژران. پاش هێرشه‌که سه‌ربازه ئه‌فغانیـیه‌که هه‌ڵـهات.


زیدان به‌م قسانه كۆتایی به هه‌موو شتێك هێنا\nKurdistan24 هه‌ولێر 18:53 2022/06/19\nجیهان زینه‌دین زیدان پاریس سانجێرمان\nزینەدین زیدان راهێنەرایەتی یانەی پاریس سانجێرمانی وڵاتەکەی رەتکردەوە و، کارگێری شازادەکانیش هەوڵەکانیان بۆ دەست نیشانکردنی کریستۆفەر گالتیێ دەست پێکردووە.\nچارەنوسی راهێنەرایەتی زینەدین زیدان کەوتە قۆناغێکی نوێ و ئەو راهێنەرە فەرەنسیەی پێشووی یانەی ریال مەدریدی ئیسپانیا، ئامادەنیە ببێتە راهێنەری یانەی پاریس سانجێرمانی فەرەنسا.\nزینەدین زیدان راهێنەری فەرەنسی لە دیمانەیەکدا لەگەڵ ماڵپەری تێلێ فۆت کە بەبۆنەی 50 ساڵەی لەدایکبوونی لەگەڵێدا ساز کرا، سوپیرازێکی گەورەی پێ بوو و رایگەیاند ئەم هاوینە راهێنەرایەتی هیچ یانەیەک ناکات، واتە لە پلانەکانیدا نیە ببێتە راهێنەری یانەی پاریس سانجێرمان.\nلە ماوەی رابردوو خاوەنە قەتەرییەکانی یانەی پاریس سانجێرمان هەوڵی زۆریاندا بۆ ئەوەی زیزۆ رازی بکەن، وەرزی داهاتوو لە شوێنی ماوریسیۆ پۆچێتینیۆ ببێتە راهێنەری یانەکەیان، بەڵام وەکو دیار ئەو راهێنەرەیان پێ رازی نەکراوە و ئێستاش هەوڵ بۆ ئامانجی دووەمیان دەدەن.\nفابریزیۆ رۆمانۆ رۆژنامەنوسی ئیتاڵی بڵاویکردووەتەوە، کارگێری پاریس سانجێرمان لەگەڵ کارگێری یانەی نیس دەستیان بە گفتوگۆ کردن کردووە، بۆ ئەوەی کریستۆفەر گالتیێ راهێنەری ئەو یانەیە بۆ وەرزی داهاتوو لە شوێنی پۆچێتینیۆ دەست نیشان بکەن.\nرۆژنامەنووسە ئیتاڵیەکە بڵاویشی کردووەتەوە، هەردوولا نزیکن لە رێکەوتن و بە ئەگەرێکی زۆرەوە گالتیێ راهێنەری نیس، وەرزی داهاتوو دەبێتە راهێنەری یانەی پاریس سانجێرمان.\nلویس کامپۆس دوای ده‌ستنیشانکردنی وەکو بەرێوەبەری وەرزشی نوێ پاریس سانجێرمان لە شوێنی لیۆناردۆی بەڕازیلی، ناوبراو هەر زوو دژایەتی خۆی بۆ راهێنەرایەتی زیدان ئاشکرا کرد، داوای لە کارگێری یانەکەی کرد کریستۆفەر گالتیێ باشترین بژاردەیە بۆ ئەوان، بۆیە ئێستا لەسەر داواکاری ئەو، شازادەکان کار لەسەر دیاری کردنی ئەو راهێنەرە دەکەن.


10/13/2021 1:02:00 PM\nد. بەهرۆز جەعفەر\nمیدیا جیهانییەکان تاڕادەیەکی کۆمیدی باس لە دۆخی عێراق ئەکەن. یەکێک لەوانە فرانس-24 ئەنوسێت؛ هەواڵە خۆشەکە ئەوەبو ئەمجارەیان هەڵبژاردنێکی سەرکەوتو لە عێراق بەڕێوە چووە بەڵام بەداخەوە هاوڵاتیان نەچونەتە سەر سندوقەکانی دەنگدان.\nلە تویتەردا، میدیاکارە بیانییەکان ئەنوسن؛ عێراق هەر نەوتەکەی گرنگ نییە، ڕووداوەکانی سەیرن! ئەگەر عێراق نەبوایە میدیاکان خۆیان بە چییەوە سەرقاڵ کردبایە!.\nسعودییەش دەستی بە دەخالەتکردن لە دۆخی عێراق کردووە، نزیکەی ساڵێک زیاترە پەیوەندی لە نێوان سەدرو سعودییە بەهێزە.\nتورکیا!. ئەردۆگان لەچەندین لێدوان و چاوپێکەوتندا (وەک لەکەناڵی CBS NEWS) ئەڵێت، ئەبێت ئەمریکا لە عێراق و سوریا بچێتە دەرەوە!. ئەردۆگان لێرەدا مەبەستیەتی کە پەلاماری کوردستان بدات، چونکە ناڵێت با ئێران بچێتە دەرەوە لە عێراق و سوریا (بونی ئێران زیاترە لە سوریاو عێراق لە چاو ئەمریکا). بەرە-بەرە کاتی ئەوەیە ئەردۆگان ئاژاوەیەکی دەرەکی بدۆزێتەوە، بۆ فڕێدانە دەرەوەی کێشە ناوخۆییەکانی تورکیا، لیرەی تورکی لە تەواوی مێژوودا ئەوەندەی ئێستا بەهاکەی لە دەست نەداوە (910 لیرە بە 100دۆلارە).\nبەگشتی ئێران و تورکیا یەک ئەجێندەیان هەیە لە عێراق، بەڵام زیاتر تورکیا حەز بە تێکچونی دۆخی عێراق و پشێوی ئەکات، لەبەرئەوەی ساڵێکی تر دەستکاریی نەخشەی سنورەکان بکات کە بەرەو یادی سەت ساڵەی پەیمانی لۆزان-1923 ئەچین.\nئێران! بۆ ئێران عێراق گرنگییەکی حەیاتی هەیە، ڕێگای گەیشتنی ئێران بە هاوپەیمانەکانی لە سوریاو لوبنان عێراقە. بۆیە ئێران پێویستی بەوەیە هەرچۆنێک بێت ژمارەی کورسسیەکانی حەشدی شەعبی کە (300) کاندیان هەبو زیاد بکات. هادی عامری رێبەری لیستەکەی فەتح لە عێراق بەشێوەیەکی بەرچاو کورسییەکانی کەمی کردوە. هاوپەیمانەکانی ئێران یان هێزە پرۆ-ئێرانییەکان لەم هەڵبژاردنەدا پشتیان لە زەوی داوە. بەئاشکرا ژمارەی کورسییەکان لە کۆمسیۆنەوە کەم و زیاد ئەکات بەهۆی هەڕەشەکانی مالیکی و حەشد و ئێرانەوە.\nبەرەی سەدر کە لە موقتەدا سەدر، پارتی دیموکراتی کوردستان و تەقەدوم( حەلبوسی) پێکهاتوە گەورەترین بەرەیە و وێنای حوکمڕانی عێراق بە بێ ئەوان ناکرێت. ئێران ئەیەوێ لیستەکەی مالیکی و حەشدییەکان و چەند بەرەیەکی بچوکی تر لەیەک کۆبکاتەوەو فشاریش بخاتە سەر ئەنجامەکانی کۆمسیۆن، تا هەموو ئەمانە بگاتە ئەوەی ژمارەی کورسییەکان نزیک بکاتەوە لە بەرەی سەدر، پاشان ململانێ و ئینکاریی بۆ پێکهێنان و نەهێنانی حکومەت دەست پێ بکات.\nئەمریکا!. ئەوەی ئەمریکا چاوەڕێی ئەکرد بە باشی بۆی هاتەوە. نزیکەی شەش مانگ بو ئیدارەی ئەمریکا ویستیان چاوەڕێی دەرئەنجامی هەڵبژاردنەکان بکەن لەعێراق، ئەگەر ئێران زۆرینە بو، ئەوا بەتەواوی بێ ئومێدبن و بیپێچنەوە. ئەگەر فیفتی بە فیفتی بو یان دڵخۆشکەر بو ئەوا ئەمریکا بایەخێکی زیاتر بە عێراق ئەدات.\nڕەنگە هەڵبژاردنەکە سەرکەوتوبوبێت! ڕەنگیشە ڕۆژگار دەری بخات بەرمەجەی ئەم سیستەمە هەڵبژارنەو ئامێرەکانی لە چی کونجێکی تاریکی ئەم دونیایەدا کراون!. هەرکامێکیان بێت بۆ کورد دەرئەنجامەکە سەرکەوتو بوو. لەهەموو ڕوویەکەوە کورد تیایدا سەرکەوتو بو، لە سەروو هەمویانەوە لایەنە سیاسییە کوردییەکان گوێیان لەزەنگێکی گەورەی ناوخۆی هەرێمی کوردستان بو، ئەگەر پیایدا نەچنەوە تووشی شکستی گەورە ئەبنەوە. کورد لە تەواوی ناوچە دابڕاوەکاندا کورسیی هەیەو زیادیشی کردوە، ئەم ناوچانە بە مەترسیی سەربازیی میلیشیاکان داپۆشرابون و مەترسییان بۆسەر هەرێمی کوردستانیش دروست کردبو. کورد بە زەبری هێز ناوچە-دابڕاوەکانی لەدەستداوە بە کورسی پەرلەمانی بە دەستی ناهێنێتەوە، بەڵام بونی دەنگی ئەم ناوچانە لەپەرلەمانی عێراق بۆ مێژوو گرنگی خۆی هەیە، لەلایەنی ئیداری و ئەمنی و تایەفیەوە پارێزبەندییەکی دەستوریی پێ ئەبەخشێت. ئەو هێزەی پێویستە کورد بباتەوە ناوچە دابڕاوەکان لە پێشدا هێزی نەرمی دیبلۆماسیی و توانای هەواڵگریی و لۆبی کردنی کورد خۆیەتی پاشان پاڵپشتی ئەمریکا و هاوپەیمانان.\nئەوەی ئەمێنێتەوە حیزبەکان دابەزنە خوارەوەو لەگرفتە ناوخۆییەکان بکۆڵنەوە، هەروەها کۆ-ڕایی دروست بکەن لە بەغداو لە سەر پۆستە سیادییەکان نەک هەر بە کەرەستەو ڕێوشوێنە کۆنەکان و کاراکتەری خۆ-پەرست و بێ پرەنسیپ دەست بۆ چارەسەرکردنی تەحەددا ئانەکی و ئایندەگییەکان ببەن.


05:35 - 18/05/2021 52 جار خوێندراوەتەوە\nفەرماندەی هێزەکانی سوریای دیموکراتیک ژەنەڕاڵ مەزڵوم عەبدی، جەختی لەسەر مانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانانی نێودەوڵەتی لە ناوچەکە کردەوە تا سەرکەوتنی تەواو بەسەر داعش بەدەستبێت و پشتیوانی لە بەرێوەبەرایەتی خۆسەر کرد.\nژەنەڕاڵ عەبدی لە تویتێکدا ڕایگەیاند کە لەگەڵ شاندێکی باڵای وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا، کۆشکی سپی و ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی ئەمەریکادا کۆبووەتەوە.\nشاندە باڵاکەی ئەمەریکا کە بە سەرۆکایەتی یاریدەدەری وەزیری درەوەی ئەمەریکا جۆی هوود سەردانی حەسەکەی کرد و لەوێ لەگەڵ فەرماندەی هێزەکانی سوریای دیموکراتیک مەزڵوم عەبدی کۆبووەوە.\nمەزڵوم عەبدی لە تویتەکەیدا کۆبونەوەکەی لەگەڵ شاندە ئەمەریکاییەکە بە کۆبونەوەیەکی ئەرێنی وەسف کردووە.\nمەزڵوم عەبدی لە تویتەکەیدا دەڵێت " کۆبوونەوەیەکی بنیاتنەر، لەگەڵ شاندێکی باڵای وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکادا بە سەرۆکایەتی جۆی هوود، یاریدەدەری وەزیری دەرەوە و زەهرە بێڵ، بەڕێوبەری دۆسێی سوریا و عێراق لە ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی- کۆشکی سپی.\nجەخت کرایەوە لە مانەوەی هێزەکانی هاوپەیمانێتی نێونەتەوەیی لە ناوچەکەدا، بۆ بەدەستهێنانی سەرکەوتنی تەواوەتی بەسەر داعشدا و هەروەهاش بۆ پشتیوانیکردن لە سەقامگیری و بەهێزکردنی بەڕێوبەرایەتی خۆسەر."\nوەزیری دەرەوەی ئەمەریکا ئەنتۆنی بلینکن ڕۆژی دووشەممە لە ڕاگەیاندنێکدا ئاشکرای کرد، کە ئەو شاندە باڵایە لە 16 ی مانگی پێنج سەردانی باکوری سوریایان کردووە.\nوەزارەتی دەرەوەی ئەمەریکا ڕۆژی دووشەممە لە بەیاننامەیەکدا لەسەر ماڵەپەڕەکەی ڕایگەیاند " لە 16 ی مانگی پێنج یاریدەدەری وەزیری دەرەوە جۆی هوود بە هاوکاری جێگری یاریدەدەری وەزیری دەرەوە بۆ کاروباری سوریائەیمی کاترۆنا، جێگری نێردەی سوریا دەیڤد براونشتاین و بەڕێوەبەری ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانی کۆشکی سپی بۆ عێراق و سوریا زەهرە بێل، بە مەبەستی دیدار لەگەڵ بەرپرسانی باڵای هێزەکانی سوریای دیموکراتیک و ئەنجومەنی سوریای دیموکراتیک و ئەندامانی ئەنجومەن و سەرۆک هۆزەکانی ڕەقە، سەردانی باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریایان کرد".\nیاریدەدەری وەزیری دەرەوە، تیشکی خستە سەر پابەندبوونی ئەمەریکا بە هاوکاری و هەماهەنگی لە هاوپەیمانێتیەکەدا بۆ تێکشکاندنی داعش و بەردەوامی سەقامگیری لە باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا و گەیاندنی هاوکاری سەقامگیری بۆ ناوچە ئازادکراوەکان، بۆ ئەوەی دڵنیابن لە شکستی بەردەوامی داعش.\nشیکەرەوان دەڵێن، ئەمە یەکەم جارە شاندێکی ئەمەریکا لەم ئاستەدا بە ئاشکرا سەردانی باکوری سوریا بکات.\nشارەزایان دەشڵێن سەردانەکە لە کاتێکدا دێت، کە هەوڵەکان بۆ پەسەندکردن و دانپێدانانی بەڕێوەبەرایەتی خۆسەر لەلایەن حکومەتی ئەمەریکاوە لە ئارادایە. هەورها شارەزایان لەو بڕوایەشدان سەدانی ئەم شاندەی ئەمەریکا لەو چوارچێوەی هەوڵەکانی ئەمەریکایە بۆ بەشداریکردنی بەڕێوەبەرایەتی خۆسەر لە پرۆسەی سیاسی سوریا بە پێی بڕیاری ژمارە 2254.


خواردنی منداڵی تازە لەدایکبوو تا شەش مانگ\nله‌لایه‌ن: - مونا ڕزگار - به‌روار: 2021-04-18-17:52:00 - کۆدی بابەت: 4617\nچی بە منداڵە نوێیەكەمان بدەین؟\nمنداڵ بۆ تێرکردنی جەستەی ڕاستەوخۆ دەمی بۆ مەمکی دایکی دەبات، خواردنی منداڵ لەم تەمەنەدا شیری دایک یاخود شیری وشکە و پێدانی خواردنی دیکە پێیان قەدەغەیە چونکە کۆئەندامی هەرسی منداڵ هێشتا ئامادەی هەرسکردنی ئەو خواردنانەی نییه.\nچۆن بزانین منداڵەکەمان بە پێی پێویست شیری خواردووە؟\nبوونی شیر لە مەمکدا دەبێتە هۆی ڕەقبوونی کەواتە بە پێدانی شیر بە منداڵەکە و نەرمبوونەوەی مەمک، ئەوا مەمک هەست بە ئاسوودەیی دەکات و واتە منداڵەکە تێر بووە، منداڵەکەش دوای تێربوونی هەست بە ئارامی دەکات.\nمنداڵان ماوەیەکی کەم دوای لەدایک بوونیان کێشیان کەم دەکات، زۆرینەیان لە ڕۆژانی سەرەتای لەدایکبوونیاندا ٪٧ ـی کێشیان لەدەست دەدەن، دوو هەفتە دوای لەدایکبوونی منداڵەکە دەبێت کەم کەم کێشی بێتەوە شوێنی خۆی، منداڵ تا چوار مانگی دەبێت بە ڕێژەیەکی مامناوەند هەفتەی ١٧٠ بۆ ٢٢٥ گرام کێشی زیاد بکات، لە چوار مانگییەوە تاوەکو حەوت مانگی بەڕێژەیەکی مامناوەند دەبێت هەفتەی ١١٥ بۆ ١٧٠ گرام کێشی زیاد بکات، کێشی گونجاوی منداڵ نیشانەی خۆراکی باشی ئەوە.\nشیری دایک لە ڕۆژانی سەرەتای و تازە لەدایکبوونی منداڵدا خەستە و بڕەکەی کەمە، منداڵ لەم تەمەنەدا یەک تا دوو دایبی لە ڕۆژێکدا پیس دەکات، بەڵام ئەم ژمارەیە لەگەڵ شیر خواردنی ئاسایی ئەودا دەبێت بەلایەنی کەمەوە ڕۆژی شەش دایبی پیس بکات.\nلە مانگی یەکەمدا منداڵەکەت دەبێت سێ جار لە ڕۆژێکدا خۆی پیس بکات و ڕەنگی پیساییەکەی لە پێنج تا حەوت ڕۆژی سەرەتایدا ڕوون یان زەردێکی ڕوون بێت، دوای یەک مانگی پیسایی کردن لە ڕۆژدا کەم دەبێتەوە و ئەگەری هەیە هەندێک ڕۆژ منداڵەکە ئەسڵەن خۆی پیس نەکات، بە دەستپێکردنی خواردن دان بە منداڵەکەت دووبارە پیسایی کردنی زۆر دەبێتەوە و بەلایەنی کەمەوە ڕۆژی جارێک یان دوو جار دەبێت.\nنیشانەكانی نەخواردنی تەواو\nهەندێک نیشانە کە دەریدەخات منداڵەکە بەڕێژەی پێویست شیری نەخواردووە:\n١- ئەگەر منداڵەکەت کێشی کەم بکات.\n٢- ئەگەر کێشی منداڵەکەت دوای ڕۆژی پێنجەمی لەدایکبوونی زۆر نەکات و ئەگەریش کێشی دابەزی ئەوا بیبە لای پزیشک.\n٣- دوای پێنجەم ڕۆژی لەدایکبوونی منداڵەکە، منداڵەکە کەمتر لە شەش دایبی پیس دەکات لە ڕۆژێکدا، پیسایی منداڵەکە دەبێت دوای ڕۆژی پێنجەم دەبێت زۆر کەم و ڕەنگی تۆخ بێت.\n٤- میزی منداڵەکە نابێت زەردی تۆخ بێت ئەگەر منداڵەکە بە ئەندازەی پێویست شلەمەنی بخواتەوە دەبێت ڕەنگی میزەکەی ڕوون یان زەردێکی کاڵ بێت، جگە لەمەبوو ڕەنگی میزەکەی نیشانەیە بۆ کەمی ئاو و وشکبوونەوەی.\n٥- منداڵ بە زۆری لە نوزەنوز کردن یان بێتاقەتی، کاتێک منداڵەکەت بۆ شیر خواردن نزیکی سنگت دەکەیتەوە خەوی لێکەوێت یان بە دوورخستنەوەی لە سنگت دەستبکاتەوە بە بێتاقەتی.\n٦- وشکی چاو یاخود دەمی منداڵەکە.\n٧- منداڵەکە هەست بە تێربوون نەکات تەنانەت ئەگەر یەک کاتژمێری تەواویش خەریکی مژینی مەمکی دایکی بێت.\n٨- دوای شیر خواردنی منداڵەکەت هەست بە نەرمبوونی مەمکت نەکەی.\n٩- دەنگی شیرخواردنی منداڵەکە نەبیستیت (هەڵبەتە هەندێک لە منداڵان زۆر ئارام و بێدەنگ شیر دەخۆن، هەر بۆیە ئەگەر نیشانەی ترت نەبینی لە منداڵەکەت ئەوا بێدەنگیەکەی کێشەیەکی نییە)\nبابه‌ته په‌یوه‌ندیداره‌كان به : خواردنی منداڵی تازە لەدایکبوو تا شەش مانگ\nشیردان بە منداڵ لە کاتی خەودا\nچەند ڕێگایەکی گونجاو بۆ بەتامکردنی شیری دایک


حوکمی دادپەروەر یان قەرەقوش؟!\nبها‌والدین قەرەقووش یەکێك بوو لە پیاوانی سەلاحەدینی ئەیوبی. بەدرێژایی فەرمانڕەوایی سەلاحەدین، ئەم کەسایەتییە لە چەندین جێگەدا کاروباری بردووە بەڕێوە. زۆر چیرۆکی سەیر و سەمەرەی لە بارەوە ئەگێڕنەوە. بە تایبەتی کاتێک داوەری کردووە لە نێوان خەڵکانی خاوەن کێشە. هەر لەم بارەیەشەوە کتێبێك نووسراوە بە ناوی (الفاشوش فی حکم قراقووش) کە گوایە کەسێك نووسیوێتی بە ناوی (ابن مماتی) کە لە بارەی هەندێك لەو سەرگوزشتە و فەرمانە سەیر و سەمەرانەی قەرەقووشەوەیە. لە لای کوردیش وا باوە کاتێك کەسێك بڕیار لە مەسەلەیەك دەدات و بڕیارەکەش بێ لێکۆڵینەوە و لێپێچینەوە و بە بێ بوونی بەڵگەی ڕاست و لۆژیکی بڕیار بدرێن ئەوە پێی ئەڵێن بڕیار یان فەرمانی قەرەقووشییە.


بەرپرسێكی ڕەوتی سەدر: سەدر و مالكی لە ئێران كۆنەبوونەتەوە – تۆڕی میدیایی خەڵک\n2020/02/11 - 12:33 PM\nحاكم زاملی، یەكێك لە سەركردەكانی ڕەوتی سەدر كە لەلایەن موقتەدا سەدرییەوە سەرۆكایەتی دەكرێت ڕەتیكردەوە كۆبوونەوە لە نێوان سەدر و مالكیدا كرابێت لە تاران.\nحاكم زاملی بۆ “بغداد الیوم” باسی لەوەكردووە، ئەو دەنگۆیانەی لەوبارەوە بڵاوكراونەتەوە بۆ دروخستنەوەی سەدرە لە شەقامی عیراقی و پیشاندانی ئەوەی كە سەدر تەنها گرنگی بە شیعە دەدات، لەكاتێكدا سەدر سەركردەی تەواوی عیراقییەكانە.\nهەر لە قسەكانیدا ناوبراو باسی لەوەكردووە، كۆبوونەوەی لەو شێوەیە نەكراوە و خەڵكی عیراقیش لەوە هۆشیارترە باوەڕ بەو دەنگۆیانە بكات.\nدەنگۆی كۆبوونەوەكە لەكاتێكدا محەمەد عەلاوی، سەرقاڵی پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتە.\nبەهۆی سەرماوە چەكدارێكی حەشدی شەعبی گیانی لەدەستدا\nكەشناسی، نزمترین پلەكانی گەرمای لە شارەكانی هەرێم بڵاوكردەوە\nپارێزگاری نەجەف: دۆخەكە لەدەست دەرچووە


Tuesday, 02.23.2021, 22:54\n• بۆچی ئەنجامی لێکدانی دوو ژمارەی ئەرێنی دەبێتە ئەرێنی؟\n• بۆچی ئەنجامی لێکدانی ژمارەیەکی ئەرێنی و ژمارەیەکی نەرێنی دەبێتە نەرێنی؟\n• بۆچی ئەنجامی لێکدانی دوو ژمارەی نەرێنی دەبێتە ئەرێنی؟\nبۆ دۆزینەوەی وەڵامی ئەم پرسیارانە و چییەتی هێمای ژمارەکان و کردارە ماتماتیکییەکان، پێوستە تا ڕادەیەک شارەزاییمان لە هەندێ چەمک و بنەمادا هەبێت.\nلەوانەیە زۆربەمان بزانین کە ژمارەکان لەسەر هێڵێکدا نیشان دەدرێن پێی دەگوترێت هێڵی ژمارەکان، ئەم هێڵە دوو لای بێکۆتای هەیە و لە ناوەڕاستدا ژمارە سفڕ (0) لێکیان جیا دەکاتەوە، ئەو ژمارەیەی گەورەتر بێ لە سفڕ بە ئەرێنی (لای ڕاست) دەژمێردرێ و نیشانە، یان هێمای (+)ی پێدەرێ، ژمارەی بچووکتریش لە سفڕ بە نەرێنی (لای چەپ) ناودەنرێ و هێمای (-) وەردەگرێت. هەموو ژمارەیەک دەبێ هێمایەکی هەبێ بۆ ئەوەی بەهاکەی بەگوێرەی سفڕ بزاندرێ، تا بکارین شوێنەکەی لەسەر هێڵی ژمارەکاندا دیار بکەین.\nلەبەرئەوەی لێکدان لە بنچینەدا کۆکردنەوەیەکی چەندجارەکییە، بۆیە پێمان باشە زۆر بەکورتی ڕوونکردنەوەیەک لەسەر کرداری کۆکردنەوە بدەین.\nئەو دەمەی دەڵێین: 3*5 = 15 مەبەستمان ئەوەیە ژمارە 3مان پێنج جار لەگەڵ خۆی کۆ کردۆتەوە، یاخۆ ژمارە 5مان سێ جار لەگەڵ خۆی کۆ کردۆتەوە.\nهەر لە سەرەتاوە ئێمە کاتێک دوو ژمارە کۆ دەکەینەوە، یان لێکیان دەدەین، پێویستمان بە دوو زانیارییە؛\n- دەبێ بزانین ئاراستەی ڕوومان بەرەو کامە بێکۆتایە (ڕاستی ئەرێنی یان چەپی نەرێنی).\n- چۆنەتی هەنگاونانمان (پێشاوپێش یان پاشەوپاش).\nدەبێ ئەم خاڵانە لەبەرچاو بگرین لەکرداری کۆکردنەوەدا؛\n1- کۆکردنەوە کردارێکی پترکردنی ئەرێنییە، بۆیە هەمیشە ڕوومان لە بێکوتای ئەرێنییە (لە لێکدەرکردنیش بێکۆتای نەرێنی).\n2- ژمارەی یەکەم بۆ دەست پێ کردنمانە (هێماکەی + یان -).\n3- هێمای ژمارەی دووەمیش (+ یان -) بۆ چۆنەتی هەنگاونانمانە، ئەگەر ئەرێنی بوو ئەوا پێشاوپێش دەڕۆین، ئەگەر نەرێنیش بوو پاشەوپاش.\nلە نموونەکاندا پێویستە تێبینی ئەم دوو خاڵە بکەین:\n- ئەگەر ژمارەیەک هیچ هێمایەکی لە پێش نەبوو کەواتە ئەرێنییە.\n- دەبێ بەچاکی هێمای ژمارەکان (+ یان -)، لەگەڵ نیشانەی کۆکردنەوە و لێکدەرکردن (+ یان -)، لێک جیا بکەینەوە.\nیەکەم: دەمانەوێت ئەنجامی (+5) + (+3) بزانین.\nلە ژمارە (+5) دەست پێ دەکەین، سێ هەنگاو پێشاوپێش دەڕۆین، لەکاتێکدا ڕوومان لە بێکۆتای ئەرێنییە، بەمەش خۆمان لەلای ژمارەی (+8) دەبینینەوە.\nدووەم: دەمانەوێت ئەنجامی (-5) + (+3) بزانین.\nلە ژمارە (-5) دەست پێ دەکەین، سێ هەنگاو پێشاوپێش دەڕۆین، لەکاتێکدا ڕوومان لە بێکۆتای ئەرێنییە، بەمەش خۆمان لەلای ژمارەی (-2) دەبینینەوە.\nسێیەم: دەمانەوێت ئەنجامی (-5) + (-3) بزانین.\nلە ژمارە (-5) دەست پێ دەکەین، سێ هەنگاو پاشەوپاش دەڕۆین، لەکاتێکدا ڕوومان لە بێکۆتای ئەرێنییە، بەمەش خۆمان لەلای ژمارەی (-8) دەبینینەوە.\nبەهەمان شێوە دەتوانین ئەم هەنگاوانە بۆ کرداری لێکدەرکردن ئەنجام بدەین، بۆ گشت ژمارەیەکی خاوەن هێمای جیاجیا.\nئەگەر تا ئێرە بەچاکی تێگەیشتبین، زۆر بەئاسانی کرداری لێکدانیشمان بۆ ڕوون دەبێتەوە و دەتوانین سێ پرسیارە سەرکییەکەمان وەڵام بدەینەوە.\nدەبێ ئەم خاڵانە لەبەرچاو بگرین کاتێک دوو ژمارە لێک دەدەین؛\n1- هێمای ژمارەی یەکەم هەڵدەبژێرین بۆ ئاراستەی ڕوومان.\n2- هێمای ژمارەی دووەم هەڵدەبژێرین بۆ چۆنەتی هەنگاونانمان.\n3- هەمیشە لە سفڕەوە دەست پێ دەکەین.\nئێستەش بۆ هەریەکە لە سێ پرسیارەکەمان نموونەک دەهێنینەوە؛\nیەکەم: دەمانەوێت ئەنجامی (+5) * (+3) بزانین.\nهێمای ئەرێنی ژمارە 5 پێمان دەڵێ ڕوومان لە بێکۆتای ئەرێنییە، مەبەست لە هێمای ئەرێنی ژمارە 3 ئەوەیە پێویستە بۆ پێشەوە بجووڵێین. کەواتە دەبێ لە سفڕەوە پێنج هەنگاو سێ جاران، یان سێ هەنگاو پێنج جاران پێشاوپێش بڕۆین، بەمەش لە هەردوو باردا خۆمان لەلای ژمارەی (+15) دەبینینەوە.\nدووەم: دەمانەوێت ئەنجامی (-5) * (+3) بزانین.\nهێمای نەرێنی ژمارە 5 پێمان دەڵێ ڕوومان لە بێکۆتای نەرێنییە، مەبەست لە هێمای ئەرێنی ژمارە 3 ئەوەیە پێویستە بۆ پێشەوە بجووڵێین. کەواتە دەبێ لە سفڕەوە پێنج هەنگاو سێ جاران، یان سێ هەنگاو پێنج جاران پێشاوپێش بڕۆین، بەمەش لە هەردوو باردا خۆمان لەلای ژمارەی (-15) دەبینینەوە.\nسێیەم: دەمانەوێت ئەنجامی (-5) * (-3) بزانین.\nهێمای نەرێنی ژمارە 5 پێمان دەڵێ ڕوومان لە بێکۆتای نەرێنییە، مەبەست لە هێمای نەرێنی ژمارە 3 ئەوەیە پێویستە بۆ پشتەوە بجووڵێین. کەواتە دەبێ لە سفڕەوە پێنج هەنگاو سێ جاران، یان سێ هەنگاو پێنج جاران پاشەوپاش بڕۆین، بەمەش لە هەردوو باردا خۆمان لەلای ژمارەی (+15) دەبینینەوە.\nبەهەمان شێوە دەتوانین ئەم هەنگاوانە بۆ کرداری دیکە ئەنجام بدەین، بۆ گشت ژمارەیەکی خاوەن هێمای جیاجیا.\n1- ئەو ڤیدیۆیە:\nئایا ئەنتۆنی فلو باوەڕی بە ئیسلام، یان خوای هیچ ئاینێک هەبوو؟\nزانست دەڵێت: دەشێ گەردوون خۆبەخۆ لە هیچەوە پەیدا ببێت!