وتووێژ:سەرەنجام - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nئەم ناوە ناویکی ساغ نیە بۆ ئەم پەرتووکە. ناوە ئەم پەرتووک (سەرەنجام)ە و نامەیی سەرەنجام ھەڵەیە. ھیچ پەیوەندیەکیشی نیە لەگەل قورئان و گشتی بە زمانی کوردی (ھەورامی و گۆرانی)ە و قسەکانی گەورەکانی یارسانە. تکایە ئەم پەڕە بە گشتی بسرەوێن و ھەر لە پەڕەیی سەرەنجام (پەرتووکی ئایینی) بنووسن.Paraw (لێدوان) ٢٣:٥١، ٢١ی شوباتی ٢٠١٤ (UTC)\nکرا چالاک وتووێژ ٠٧:٤٨، ٢٢ی شوباتی ٢٠١٤ (UTC)\nمن ئێستا دەستکاری ٢ بەستەری دەرەکیی سەرەنجامم کرد. تکایە بەسەر دەستکارییەکەمدا بچۆرەوە. ئەگەر ھەر پرسیارێکت ھەیە، یان پێویستە کە وا لە بۆتەکە بکەیت بەستەرەکان، یانیش ھەموو پەڕەکە فەرامۆش بکات، تکایە سەردانی پرسیارە دووپاتکراوەکان بکە بۆ وردەکاری زیادتر. من ئەم دەستکارییانەم ئەنجام داوە:\nئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20190316210059/http://www.ahle-haqq.com/intro.html بۆ http://www.ahle-haqq.com/intro.html زیاد کرا\nئەرشیڤێکی نوێ https://web.archive.org/web/20181102085310/http://www.yaresan.com/encyclopedia-foundation-yaresan/about-encyclopaedia-yaresan بۆ http://www.yaresan.com/encyclopedia-foundation-yaresan/about-encyclopaedia-yaresan زیاد کرا\nکاتێکی شاد!—InternetArchiveBot (سکاڵاکردنی کێشە) ٠٤:١٤، ٢٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ (UTC)\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=وتووێژ:سەرەنجام&oldid=648575»


بەرلین - ئۆتۆمۆبێلی واڵایی هاوبەشی ئەوروپا و ژاپۆن یەکەم وینەی هەسارەی میرکوری لەنزیکەوە بەدەست دێنێت کاتێک لە قووڵایی سیستەمی خۆر نزیک دەبێتەوە لەو ئەرکەدا بۆ گەیاندنی دوو سەتەلایت بۆ خولگەیەک لە ساڵی 2025دا.\nئەرکی BepiColombo (بیپی کۆلۆمبۆ) یەکەم گەشتە لە شەش بۆ مێرکوری، ڕۆژی هەینی گەشتۆتە نزیکی و ڕاکێشانی هەسارەکە خێرایی ئۆتۆمۆبیلەکەی واڵایی خاوکردۆتەوە.\nدوای نزیکبوونەوە لە خولگەی 200 کیلۆمەتر بە کامیرای چاودێری ئۆتۆمۆبێلەکە وێنەی ڕەش و سپی هەسارەکەی بە کوالتیی کەم گرتوە.\nئاژانسی واڵایی ئەوروپا ووتی لە وێنەگیراوەکەدا لە دوریدا نیوەی جەمسەری باکوری دەردەکەوێت، لەسەر ڕوەکەی بازنەکانی بەرکەوتنی بەردی ئاسمانی دیارە و لەوانە بازنەی لیرمۆنتۆڤ کە تیرەکەی 166کیلۆمەترە.\nئەم ئەرکەی هاوبەشی ئاژانی ئەوروپاو ئاژانسی ژاپۆن لەساڵی 2018دا دەستیپێکرد بۆ کۆکردنەوەی زانیاریە لەسەر واڵایی، لەدوای هەڵدانی ئۆتۆمۆبێلەکە بەدەوری زەوەیدا کەڕەتێک سوڕاوەتەوە بەدەوری هەساری بارامدا 2جار و داوتر ڕویکردۆتە هەساری مێرکوری کە بچووکترین هەسارەیە لە کۆمەڵەی خۆردا\nپێویستی بە ناردنی 5 گەشت هەیە بەر لەوەی (بێپی کۆلۆمبۆ) خاوبێتەوە و دواتر هەردو سەتەلایتی (پلانیتەری ئۆربتەر) و (ماگناتسفیریک ئۆربتەر) دەستکردی کۆمپانیای (جاکسا) لەخولگەدا جێگیرکات .\nدوو سەتەلایتەکە توێژینەوە لەسەر ناخی مێرکوری و ڕووی دەکەن، سەرباری هێڵی مەگناتیکی.\nئەم ئەرکە لەسەر ناوی زانای ئیتالیا جۆزێپی "بێپی" کۆلۆمبۆ ناوی لێنراوە، ئەو زانایەی بەخاوەن بیرۆکەی پەرەپێدانی یارمەتی ڕاکێشان کە لە مارینەر10ی ناسا بەکارهێنرا کاتیک لەساڵی 1974دا بەرەو مێرکوری ڕۆیشت.\nدورگەی وایت لە بریتانیا 2 جۆر دایناسۆری دڕندەی تێدابوە مەترسیدار بوون\nتیمی زاناکانی بە بەردبووی زانکۆی ساوس هامپتن دەڵێن بەدەستکەوتنی دوو بەبەردبوو لە سەرەتای سەردەمی جۆراسیەوە لە دروستبوونی دورگەی وایتەوە لە بریتانیا دەردەخات جۆری جیاوازی بێوێنەی سپایناسۆریدسی لێبوە.\nسپایناسۆریدس لە خێزانی سپایناسۆردیە ئەوەی دەست و قاچی نینۆکی تیژی هەبوە و بۆ ڕاو بەکارهێناوە لەخێزانی دایناسۆرەکان و سپایناسۆریدسی زەبەلاحی تێدایە.\nئەم دایناسۆرانە لەسەرەتای سەروەختی جۆراسیەوە تا ناوەراستی هەبوون، لە ئەفریکا و ئەوروپا و ئەمریکاو باشوری ئاسیا ژیاون.\nسپایناسۆریدس لەنێوان هەموو دایناسۆراکاندا قاچی بێوێنەی هەبوە و پێشتر نەزانراوە.\nدانی گەورەی پانی هەبوە لەگەڵ دانی درێژو تیژ،ئەمجۆرە بەشێکە لەوانەی ئێسکی بڕبەری پشتیان بەرز و درێژ بوە .\nشێوەی کەلـلەسەری ناوازە بوە وەک دایناسۆرەکانی کە نەبوە کە قاچیان هاوشێوەی قاچی بەڵندەکان بوە، بەڵگەکان دەردەخات لەناوچەی ڕێڕەوەکانی ئاو و گۆماوەکاندا هاتووچۆی کردوە.\nسپایناسۆریدس بەر لە 125 ملێۆن ساڵ ژیاون، پارچەی ناتەواوی بە بەردبوەکانی لە چیڵتن چاین لە کەناری باشوری ڕۆژئاوا لە دورگەی وایت لەلایەن کۆکەرەوەی بەبەردوو دۆزراوەنتەوە.\nتەنها ئێسکی سپایناسۆریدس پێشتر لە بریتانیا لەساڵی 1983دا دۆزراوەتەوە بۆ جۆری (بارێۆنیکس) دەگەڕێتەوە.\nکریس پارکەر خوێندکاری دکتۆرا لە زانکۆی ساوس هامپتن دەڵێت "ئێسکی کەلـلەسەری سیراتۆسەچابس ریپارۆڤەناتۆر مڵنێرا نەک تەنها لە باریۆنکس جیاوازە بەڵکوو لەیەکتریش جیاوازن ،ئەمەش ئاماژەیە کە بریتانیا جۆری سپایناسۆریدسی زیاتر تیابوە لەوەی پێشتر زاناراوە".\nدکتۆر دەیڤید هۆن زانای بە بەردبوەکان لە زانکۆی کوین ماری لە ڵەندەن وتی "لەوانیە ناوازەبێت دوو جۆر گیاندار هەبن گۆشتخۆربن و هاوشێوەبن و لەژینگەیەکدا ژیابن، بەڵام لەراستیدا ئەمە بڵاوە بۆ دایناسۆر و ژمارەیەک گیاندار لە سیستەمی ژینگەی زیندەوەردا".\nهەرچەندە ئێسکی ئەو دوو جۆرە سیراتۆسەچاپس و ڕپڕۆڤینەیتەر بەشەکانی بەتەواوەتی نەدۆزراونەتەوە، زاناکان مەزەندی دەکەن درێژییان 9 مەتر بووبێت و ڕاوی گیانداریان کردوە درێژی مەترێک بووبێت.\nلە گەڵ بوونی هەندێک بەرزیی لەسەر ناوجەی سەرچاویان ناوی سیراتۆسەچاپس ئاماژەیە بۆ شێوەی ڕاوکردنی کە ئەگەری هەیە وەک باڵندەی قوڵنگ ڕاوی کردبێت.\nوەک زانراوە قوڵنگ لەگۆماو و ڕێڕەوەکانی ئاودا ڕاودەکات،بەڵام سیستەمی خۆراکی لەوانیە گیانداری ناوچەی وشکایی تێدابێت.\nتوێژینەوەکە دەڵێت لەوانەیە سپایناسۆریدس لەئەوروپا پەرەیسەندبێت و دواتر لە ئاسیا و ئەفریکا و ئەمریکای باشور بڵاو بووبێتەوە.\nزاناکانی توێژینەوەکە دەڵین "داڕشتنەوەی جوگرافیای دێرین ئاماژە بە ڕەسنی بوونی سپایناسۆریدس لەئەوروپادا دەکات، لەگەڵ 2 دۆزراوەی جیاواز درەنگتر لە ئەفریکا ژیاون.\nڕێکخراوی تەندروستی جیهانی نوێترین ئامارەکانی ڤایرۆسی کۆرۆنا بڵاو دەکاتەوە\nپاریس – لەو کاتەوەی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی ڕایگەیاند ڤایرۆسی کۆرانا لەمانگی 12ی ساڵی 2019دا لەچین سەری هەڵداوە، بەپێی ئامارێکی ژمێریاری ئاژانسی فرانس پرێس کردویەتی بە پشتبەستن بە سەرچاوەی فەرمی، ڤایرۆسەکە بۆتە هۆی مردنی بەلانی‌کەمەوە 4 ملێۆن و794 هەزار کەس لەجیهاندا.\nزیاتر لە 235 ملێۆن کەس بەفەرمی تووشی ڤایرۆسەکە بوون. زۆرینەی تووشبوان چاکبوونەتەوە، هەرچەندە هەندێک تاچەند هەفتە و مانگێک دوای چاکبوونەوە هەستیان بە دەرکەوتەکانی کردوە.\nژمارە و ئامارەکان لەسەر بنەمای ڕاپۆرتی رۆژانەیە بەڕێوبەرایەتیە تەندروستیەکان لە وڵاتانی جیهاندا بڵاویدەکەنەوە، سەردانی نەخۆشخانەو ئامارەکانی دەڵێن ژمارەی مردنەکان زۆر زیاترە ئەگەر بنمای فەرمی نەبێت پەسەند و بەهەند وەرنەگیراوە.\nڕێکخراوی تەندروستی جیهانی دایدەنێت ڕێژەی بەرزبوونەوەی مردن ڕاستەخۆ یان ناڕاستەوخۆ پەیوەندیدار بە کۆڤید-19ـەوە، دەرئنجامی کۆتایی دوو یان سێ ئەوەندە زیاترە لەوەی بەفەرمی ئاشکرا کراوە.\nهەرچەندە پشکنین لە ووڵاتانەدا بەچڕی دەکرێت، زۆر لەو تووشبوونانەی مەترسی لەسەر تووشبوەکە کەمەترە و دەرکەوتەی نەبوە تۆمار نەکراوە.\nلەسەر بنەمای دوا ئامار ئەو وڵاتانەی بەرزترین گیان لەدەستدانی ڕۆژانە تێدا تۆمار کراو، بریتیە لە وڵاتیەکگرتوەکانی ئەمریکا بە 983 کەس و ڕوسیا بە 890 و مەکسیک 614.\nبەپێی ئاماری زانکۆی جان هابکنز وڵاتەیەکگرتوەکان بەرزترین رێژەی تووشبوون و مردنی تێدایە 701 هەزار گیان لەدەستان و 43 ملێۆن و659 هەزار تووشبوون، دوای ئەو بەرازیل بە 598 هەزار گیان لەدەستدان و 21 ملیۆن و 460 هەزار تووشبوون، هیندستان 449 هەزار مردن و 33 ملێۆن و 814 هەزار تووشبوون، مەکسیک 279 هەزار گیان لە دەستدان و 3ملێۆن و 679 هەزار تووشبوون، ڕوسیا 210 هەزار گیان لەدەستدان و 7 ملێۆن و 587 هەزار تووشبوون.\nئەو وڵاتانەی ڕێژەی مردن بۆ ڕێژەی دانیشتوانی بە بەرزترین دادەنرێت، لەپلەی یەکەمدا - وڵاتی پیرۆیە 605 گیان لەدەستدان بۆ هەر 100 هەزار سەرنشین، دووهەم – بۆسنە 324 و مەسەدۆنیای باکور 321 و مەجەر 313 و مۆنتینیگرۆ 308 و بولگاریا 302.\nوڵاتانی ئەمریکای لاتین و کاریبی 1ملیۆن و 493 هەزار گیان لەدەستدان و 45 ملێۆن و 38 هەزار تووشبوون لەکاتێکدا ئەوروپا 1 ملێۆن و 317 هەزار گیان لەدەستدانی تۆمار کردوە لەتووشبوونی 68 ملێۆن و170 هەزار. لەئاسیا 843 هەزار گیان لەدەستدان و 54 ملێۆن و 128 هەزار تووشبوون.\nئام ئامارانە لەسەر بنەمای ژمارەکانی ئاژانسی فرانس پرێس لە دەسەڵاتی تەندروستی وڵاتان و ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی کۆی کردۆتەوە.\nبەهۆی ئە وگۆڕانکاریانەی بەسەر ژمارەدا دێت و دەسەڵاتی وڵاتان هەندێک جار درەنگ بڵاوی دەکەنەوە، ژمارەکانی لە 24 کاتژمێردا نوێ دەکرێتەوە لەوانەیە هاوشێوە نەبێت و جیاوازیکی کەمی تێدابێت.\nبەرنامەی زانست و تەکنەلۆجیا 04-10-2021


ده‌شنێ قاسم یاریزانى تۆپى باله‌ى یانه‌ى كۆیه\nگوڵان میدیا July 14, 2021 وەرزش\nكۆیه شارێكى رۆشنبیره و كچه‌یاریزانى زۆرى هه‌یه\nقه‌زاى كۆیه‌ى سه‌ر به پارێزگاى هه‌ولێر یه‌كێك له‌و قه‌زایانه‌ى كه گرنگى زۆر به بوارى وه‌رزشى ده‌ده‌ن له سه‌ر هه‌ردوو ئاستى كچان و كوڕان، تیپى باله‌ى یانه‌ى كۆیه یه‌كێك له یانه به‌هێزه‌كانى سه‌ر ئاستى كوردستان و عێراقه، ساڵانه له‌گه‌ڵ كردنه‌وه‌ى خوله‌كانى باله به‌رده‌وام له كێبڕكێ دابوونه بۆ به‌ده‌ستهێنانى ئه‌نجامى شایسته و شه‌ڕكردن له‌سه‌ر به‌ده‌ستهێنانى نازناوه‌كانى كوردستان و عێراق، یه‌كێك له كچه یاریزانه‌به‌تواناكانى یانه‌كه‌ش كه خاوه‌نى چه‌ندین ئه‌نجامى باشه له‌گه‌ڵ یانه‌كانى كۆیه و ته‌قته‌ق و برایه‌تى و ئه‌كاد له‌سه‌ر ئاستى كوردستان ده‌شنێ قاسم-ه ناوبراو له‌دایك بووى ساڵى 1992ى قه‌زاى كۆیه و ده‌رچووى كۆلیژی زمان به‌شى عه‌ره‌بی زانكۆی كۆیه و پیشووتریش بۆ یانه‌كانى برایه‌تى و ته‌قته‌ق و ئه‌كاد یارى كردوه ئێمه‌ش له‌نزیكه‌وه ئه‌م دیمانه‌یه‌مان له‌گه‌ڵى ئه‌نجامدا.\nدیمانه: كارزان كانه‌بى\n*چۆن بوو رووت له بوارى وه‌رزش كرد؟\n-من له ته‌مه‌نى منداڵیمه‌وه خولیاى وه‌رزش بوویمه، هۆكاره‌كه‌شى ده‌گه‌رێته‌وه بۆ دایك و باوكم كه وه‌رزشوان بووینه له قۆناخى سه‌ره‌تایی له قوتابخانه‌كانه‌وه ده‌ستم به وه‌رزش كردوه.\n*بۆچى له‌ناوئه‌م هه‌موو یارییه وه‌رزشیه جۆراوجۆره یارى باله‌ت هه‌ڵبژارد؟\n- هۆكاره‌كه‌ى بۆ خۆشه‌ویستى خیزانه‌كه‌م بوو، چونكه دایك و باوكم دوو وه‌رزشوانى دیارى ناو یارى باله بوون، ساڵى 2002په‌یوه‌ندیم به یانه‌ى كۆیه كرد بچووكترین یاریزانى یانه‌كه بووكه ئه‌وكات باوكم راهێنه‌رى تیپه‌كه بوو دایكیشم یاریزان بووبه‌رده‌وام بوو تا ساڵى 2006 به‌هۆى كێشه‌یه‌ك له‌گه‌ڵ به‌شێك له یاریزانان یانه‌ى كۆیه‌مان جێهیشت روومان له یانه‌ى برایه‌تى كرد بۆ ماوه‌ى نۆ ساڵ درێژه‌مان به وه‌رزش دا.\n* ئاستى یارى باله چۆن ده‌بینى له كوردستان ؟\n-ئاستى یارى باله له كوردستان وه‌كو پێویست نییه به‌تایبه‌تى یارى باله‌ى كچان هیچ گرنگییه‌كی ئه‌و تۆى پێ نه‌دراوه .\n* هه‌ست ناكه‌ى ئه‌م یارییه پشتگوێ خراوه؟\n- ئه‌وه‌ى راستى بێت ئه‌م یارییه له كوردستاندا زۆر پشتگوێ خراوه هۆكاره‌كه‌شى دیاره.\n*كردنه‌وه‌ى كه‌مى پاڵه‌وانێتى ئێوه سارد ناكاته‌وه له‌م یارییه؟\n- بێگومان ساردمان ده‌كاته‌وه كه ئه‌مه‌ش هۆكارێكى سه‌ره‌كییه كه یاریزانان نه‌توانن به‌رده‌وام بن له وه‌رزش كردن، كچ وه‌كو كوڕ نییه پێویستى به‌وه‌یه به‌رده‌وام له مه‌شق بێت بۆ ئه‌وه‌ى پارێزگاری له ئاستى راسته‌قینه‌ى خۆى بكات.\n* چى بكرێت باشه بۆ ئه‌وه‌ى ئاستى ئه‌م یارییه له شاره‌كانى كوردستان به‌رز بكرێته‌وه؟\n- له رووى داراییه‌وه پاڵپشتى بكرێ بۆ ئه‌م یارییه دیارى بكه‌ن وه‌كو بودجه، یه‌كێتى تۆپى باله بیكاته مه‌ركه‌زی ده‌بێ هه‌موو یانه‌یه‌ك تیپى باله‌ى كچانى هه‌بێ پاڵاوتنیان بۆ بكرێ ساڵانه خولى نایاب و پله یه‌ك بڕوات، ساڵانه خوڵیان بۆ بكرێته‌وه به به‌رده‌وامى.\n* گرفتى وه‌رزشیى یارى باله له چى ده‌بینى ؟\n-گرفتى سه‌ره‌كى نه‌كردنه‌وى خول و تواناى دارایی ئه‌مه گرفتى سه‌ره‌كییه.\n* هیچ یانه‌یه‌ك گرێبه‌ستى پێشكه‌ش نه‌كردووى؟\n-پێشووتر بۆ چه‌ندین یانه یاریم كردوه ئێستاش جگه پێشمه‌رگه‌ى سلێمانى و سه‌نحاریب داواى گرێبه‌ستیان كردوه یانه‌ى تریش هه‌بووه، به‌ڵام من كۆیه‌م له هه‌موویان زیاتر خۆشده‌وێ.\n* به‌هیواى چى له ژیانى وه‌رزشیت؟\n-بتوانم له ماوه‌ى ژیانى وه‌رزشیم ئاستێكى به‌رزم هه‌بێت و ئه‌نجامى به‌رچاو له‌گه‌ڵ یانه‌كه‌م به‌ده‌ست بهێنم.\n*به‌رنامه‌ت چیه بۆ داهاتوو؟\n-به‌رنامه‌ى من ئه‌وه‌یه له‌چ یانه‌یه‌ك ئاسوده‌بم بۆ ئه‌م یانه‌یه یارى ده‌كه‌م به مه‌رجێك گرێبه‌سته‌كه‌م گونجاو بێت.\n*قه‌یرانى دارایى تاچه‌ند كارى كردۆته سه‌ر ئه‌م یارییه و یانه‌كه‌تان؟\n-تا ڕاده‌یه‌ك باشه.\n*له رووى كۆمه‌ڵگاوه تاچه‌نده شاره‌كه‌ى ئێوه هاوكاره بۆ وه‌رزش كردن؟\n- كۆیه شارێكى رۆشنبیره و كچه‌یاریزانى زۆرى هه‌یه و خانه‌واده‌كانیش زۆر باشن بۆ هاوكارى كردنى خێزانه‌كانیان له وه‌رزش كردن.\n*ئه‌گه‌ر شتێكت ماوه له كۆتایدا؟\n- ده‌ست خۆشى بۆ گۆڤارى گوڵان كه به‌رده‌وام و به‌بێ جیاوازى خزمه‌تى سه‌رجه‌م وه‌رزشكارانى شاره‌كانى كوردستان ده‌كات.\nئەرسناڵ ئیسکۆى کردۆتە ئامانج\nھەولێر لەسەر یاریگای خۆی تووشی دۆڕان ھات\nهاری كین نرخی 160ملیۆن پاوه‌نده\nخانمه پیره‌كه یاریزانێكى ئه‌ڵمانى كردۆته ئامانج\nئیڤان خالید هه‌ولێر له بارودۆخێكى باشه\nپێشمه‌رگه سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو


تایبەتمەندییەکانی خودا کامانەن؟ خودا چۆنە؟\nپرسیار: تایبەتمەندییەکانی خودا کامانەن؟ خودا چۆنە؟\nوه‌ڵام: هەواڵی خۆش لێرەدا ئەوەیە کە زانیاری زۆرمان لەبارەی خوداوە لەبەردەستدایە. هەربۆیە باشتر وایە کە یەکەم جار بە گشتی تایبەتمەندییەکانی خودا بخوێنین پاشان بۆ روونکردنەوەی زیاتری بابەتەکە دەست بکەین بە خوێندنی کتێبی پیرۆز و تیشک بخەینە سەر ئایەتی تایبەت بەو بوارە. دەبێت ئەوەمان بیر نەچێت کە لەم خوێندنەدا ئاماژەدان بە سەرچاوەکانی کتێبی پیرۆز گرنگ و زەروورییە چونکە پشتگوێ خستنی دەسەڵاتی کتێبی پیرۆز دەبێتە هۆی ئەوەی کە ئەم وشانە لە قسەی مرۆڤ زیاتر نەبن؛ کە وامان لێدەکات لەبارەی تایبەتمەندییەکانی خودا بە ئەنجامی هەڵە بگەین (یاقوب ٤٢: ٧). تێگەیشتن لە سیفەت و تایبەتمەندی خودا، لەڕاستیدا زۆر لە ئاستی تێگەیشتنی ئێمە بەرزترە! دەبێت ئەوەش بڵێین کە تێنەگەیشتن لە تایبەتمەندییەکانی خودا وامان لێدەکات کە بت دروست بکەین و دوای بکەوین و لە کۆتاییدا بیپەرستین، کە ئەمەش رێک پێچەوانەی ویستی خودای راستەقینەیە (دەرچوون ٢٠: ٣- ٥).\nئێمە تەنیا دەتوانین ئەو تایبەتمەندییانەی خودا بزانین کە خۆی رێگەی بە دەرخستن و دەرکەوتنیان داوە. یەکێک لە سیفەتەکانی خودا بریتییە لە "رووناکی". ئەمەش واتە خودا خۆی و زانیاری تایبەت بە خۆی دەردەخات (ئیشایا ٦٠: ١٩، یاقوب ١: ١٧). نابێت دەرخستنی زانیاری خودا بە کەم بزانین نەوەکو بێبەری بکرێین لە چوونە ناو شوێنی حەسانەوەکەی (عیبرانییەکان ٤: ١). بەدیهێنان (گەردوون) و کتێبی پیرۆز و وشەی بە جەستە بوو (عیسای مەسیح) یارمەتیمان دەدەن لە ناسینی خودا.\nوەرن با لەوەوە دەستپێبکەین کە خودا دروستکەری ئێمەیە و ئێمەش بەشێکین لە بەدیهێنانەکەی (پەیدابوون ١: ١، زەبوورەکان ٢٤: ١). خودا دەفەرموێت کە مرۆڤی لەسەر شێوەی خۆی دروست کردووە. هەروەها دەسەڵاتی بە مرۆڤ داوە کە لە سەرووی هەموو دروستکراوێکی دیکەوە بێت و فەرمانڕەواییان بکات (پەیدابوون ١: ٢٦- ٢٨). هەرچەندە پەیدابوون بە هۆی "کەوتنی مرۆڤەوە" زیانی پێگەیشت بەڵام هێشتا ئاسەواری کارەکانی خودا تێیدا بەدیدەکرێت (پەیدابوون ٣: ١٧- ١٨، رۆما ١: ١٩- ٢٠). دەتوانین هەست بە گەورەیی و شکۆداری خودا بکەین ئەگەر بێتوو سەرنج بدەینە فراوانی و ئاڵۆزی و جوانی و رێکوپێکی بەدیهێنان.\nخوێندنی هەندێک لە ناوەکانی خودا دەکرێت هاوکاریمان بکات لەم گەڕانەمان بەدوای ناسینی خودا. ئەمانەی خوارەوە هەندێک لە ناوەکانی خودان.\nئێلۆهیم: بەتوانا، خودا (پەیدابوون ١: ١)\nئەدۆنای: گەورە، خاوەن شکۆ؛ دەرخەری پەیوەندی خزمەتکار و گەورەکەیەتی (دەرچوون ٤: ١٠، ١٣)\nئێل ئێلیۆن: هەرەبەرز، بەهێزترین (پەیدابوون ١٤: ٢٠)\nئێل رۆی: بەهێز کە دەبینێت (پەیدابوون ١٦: ١٣)\nئێل شادای: خودای هەربەتوانا (پەیدابوون ١٧: ١)\nئێل ئۆلام: خودای جاویدانی (ئیشایا ٤٠: ٢٨)\nیەهوە: خودا "من هەم"، واتە ئەو خودایەی کە جاویدانی و ئەزەلییە (دەرچوون ٣: ١٣، ١٤).\nبەردەوام دەبین لە خوێندنی زیاتری تایبەتمەندییەکانی خودا؛ خودا ئەزەلییە، واتە سەرەتای نییە و تاهەتایە بوونی دەبێت. خودا نەمرە و ناکۆتایە (دواوتار ٣٣: ٢٧؛ زەبوورەکان ٩٠: ٢، یەکەم تیمۆساوس ١: ١٧). ئەو خودایەکی نەگۆڕە، واتە بەهیچ شێوەیەک ناگۆڕدرێت، هەربۆیە دەتوانین تەواو متمانەی پێبکەین (مەلاخی ٣: ٦، دواوتار ٢٣: ١٩، زەبوورەکان ١٠٢: ٢٦، ٢٧). خودا بێهاوتایە و بەراورد ناکرێت، واتە کەس وەکو ئەو نییە لە بوون و هەڵسوکەوتدا؛ ئەو تەواوە و کەس ناتوانێت وەکو ئەو بێت (دووەم سامویێل ٧: ٢٢، زەبوورەکان ٨٦: ٨، ئیشایا ٤٠: ٢٥، مەتا ٥: ٤٨). ئەو خودایەکی ئاڵۆزە، واتە کەس ناتوانێت بەو جۆرەی کە هەیە (بە تەواوی) بیناسێت (ئیشایا ٤٠: ٢٨، زەبوورەکان ١٤٥: ٣، رۆما ١١: ٣٣، ٣٤).\nخودا دادپەروەرە، واتە لایەنگری هیچ کەس و لایەنێک ناکات (دواوتار ٣٢: ٤، زەبوورەکان ١٨: ٣٠). خودا تواناداری تەواوە، واتە دەسەڵاتی تەواوی هەیە؛ هەرچی حەزبکات دەتوانێت ئەنجامی بدات، بەڵام کارەکانی هەمیشە هاوئاهەنگی سیفەتەکانی دیکەیەتی (ئاشکراکردن ١٩: ٦، یەرمیا ٣٢: ١٧، ٢٧). خودا ئامادەی تەواوە، واتە لە هەموو شوێنێکە، بەو واتایە نە کە ئەو هەموو شتێکە! (زەبوورەکان ١٣٩: ٧- ١٣، یەرمیا ٢٣: ٢٣). خودا دانای تەواوە، واتە رابردوو و ئێستا و داهاتوو دەزانێت، تەنانەت دەزانێت هەموو کاتێک بیر لە چی دەکەینەوە؛ لەبەرئەوەی کە هەموو شتێک دەزانێت هەربۆیە دادپەروەرییەکەی هەرگیز لایەنگری تێدا نییە (زەبوورەکان ١٣٩: ١- ٥، پەندەکان ٥: ٢١).\nخودا یەکە، واتە تەنیایە و هیچ خودایەکی دیکە بوونی نییە. هەروەها تەنیا ئەو دەتوانێت پێویستی و ئارەزووەکانی دڵمان دابین بکات. تەنیا ئەو شایانی پەرستن و ستایشە (دواوتار ٦: ٤). خودا راستودروستە، واتە خودا هەرگیز کاری خراپ ناکات، لەبەر راستودروستی و دادپەروەریەکەی گوناهەکانی ئێمە دەبەخشرێن، مەسیح دەبوا تەجروبەی حوکمی خودای بکردبا کاتێک گوناهەکانی ئێمەی بە ئەستۆ گرت (دەرچوون ٩: ٢٧، مەتا ٢٧: ٤٥- ٤٦، رۆما ٣: ٢١- ٢٦).\nخودا دەسەڵاتداری تەواوە، واتە لە هەموو کەس و شتێک گەورەترە؛ هیچ شتێکی بەدیهێنراو، زانراو یان نەزانراو ناتوانێت ئامانج و مەبەستی خودا رەتبکاتەوە (زەبوورەکان ٩٣: ١، ٩٥: ٣، یەرمیا ٢٣: ٢٠). خودا رۆحە، واتە نەبینراو و شاراوەیە (یۆحەنا ١: ١٨، ٤: ٢٤). خودا سالوسە (ثالوث)، واتە سێ کەسایەتی هەیە لە یەک زاتدا، کە لە جەوهەر و دەسەڵات و شکۆدا یەکسانن. سەرنجی ئەوە بدە کە ئایەتەکانی (مەتا ٢٨: ١٩، مەرقۆس ١: ٩- ١١) ناوی خودا بە شێوەی تاک بەکارهاتووە؛ بەڵام ئەم ناوە بە مانای باوک و کوڕ و رۆحی پیرۆز دێت. خودا راستییە، واتە هیچ ناتەبایی و ناکوکییەکی تێدا نییە؛ هەرگیز ناگۆڕدرێت و قسەی ناڕاست ناکات. ئەو راستی و حەقیقەتی جاویدانییە (زەبوورەکان ١١٧: ٢، یەکەم سامویێل ١٥: ٢٩).\nخودا پیرۆزە، واتە ئەو لە هەموو پیسی و گەندەڵییەک بەدوورە. ئەو دژی هەموو ناپاکییەکە، خودا هەموو خراپەیەک دەبینێت و بە بینینی توڕە دەبێت. لە کتێبی پیرۆزدا ئاگر لەگەڵ پیرۆزیدا بەکارهاتووە. خودا وەکو ئاگرێکی لووشدەر وەسف کراوە (ئیشایا ٦: ٣، حەبەقوق ١: ١٣، دەرچوون ٣: ٢، ٤، ٥؛ عیبرانییەکان ١٢: ٢٩).\nخودا نیعمەت بەخشە، واتە بەخشندە و میهرەبان و خاوەنی بەزەیی و خۆشەویستییە. هەموو ئەمانە یەکانگیرە لەگەڵ باشییەکەیدا. ئەگەر بەخشندەییەکەی نەبوایە ئەوا تایبەتمەنییەکانی دیکەی دەبووە هۆی بێبەری بوونمان لە خودا. بەڵام سوپاس بۆ خودا بەو شێوەیە نییە! خودا حەزدەکات کە پەیوەندییەکی شەخسی و راستەوخۆی لەگەڵ ئێمە هەبێت (دەرچوون ٣٤: ٦، زەبوورەکان ٣١: ١٩، یەکەم پەترۆس ١: ٣، یۆحەنا ٣: ١٦، یۆحەنا ١٧: ٣).\nلە کۆتاییدا، لە وەڵامی پرسیارێکی گەورەی لەم چەشنە، لێرەدا تەنها بە کورتی تیشکمان خستە سەر تایبەتمەندییەکانی خودا. بەڵام هانتان دەدەم کە بەردەوام بن لە گەڕان بە دوای خودادا (یەرمیا ٢٩: ١٣).


چەكوژێكی رەخنەیی سویدی بۆسەر ئەدۆنیس\nبەم دوایە لە ستۆكهۆڵم چاپی سویدیی تازەترین كتێبی ئەدۆنیس (توندوتیژی و ئیسلام) بڵاوبووەوە كە گفتوگۆیەكی درێژە و حۆریە عەبدولواحد مامۆستای دەروونناسی فرەنسی- مەغریبی لەگەڵیدا ئەنجامیداوە. ریكارد لاگرڤاڵ مامۆستای زانستە ئیسلامیەكان لە زانكۆی لۆند، وتارێكی رەخنەیی دەربارەی ئەم كتێبە نووسیوە و پێناچێت ئەدۆنیس بپارێزێت كە لەم رۆژانەدا میوانی پێشانگەی نێودەوڵەتیی گۆتەنبێرگ-ی كتێبە. نووسەر لە هەڵسەنگاندنی كتێبەكەدا نەهاتووە لە پسپۆرییە مەعریفیەكەی خۆیەوە لێی بدوێت بەڵكو وتارەكەی وەك چەكوژێك وایە كە دابێتی بە سەر ئەم شاعیرە عەرەبەدا لە ناو ماڵی خەڵاتی نۆبڵدا كە زیاد لە جارێك پاڵێوراوی بووە.\nلەسەر ئەو لێكدانەوانەی كە لەوەڵامی ئینتەرڤیوەرەكەدا (دیدارسازەكە) دەربارەی شكستی (بەهاری عەرەبی) دەیكات، لاگرڤاڵ چەندین رستەی گشتگیر و زانیاریی تەواو هەڵە دەنووسێت، خۆیشی وەك تاقە بیرمەندێكی تازەكەرەوەی عەرەبی داناوە.\nلەم كتێبەدا ئەدۆنیس ئیسلام وەك جۆرێك لە جەوهەرانی وەسف دەكات. ریكار لاگرڤاڵ-یش لەم بارەیەوە دەڵێت ئەدۆنیس خۆی وەسفێكی جەوهەرانیی داوەتە ئایین بە پاكترین شێوەكانی كاتێك كە (داعش)ی وەك روونترین نموونەی جەوهەری ئیسلام داناوە. نووسەرەكە دەڵێت ئەدۆنیس باسی گۆڕانە كۆمەڵایەتیەكان لە وڵاتانێكی دیاریكراو و لە ماوەیەكی دیاریكراودا ناكات، بەڵكو دەربارەی (كۆمەڵگەی عەرەبی) بە تێكڕایی و (پیاوی عەرەبی) لەو كۆمەڵگەیە دەدوێت، لەگەڵ (ئیسلام) یش كە ئەو پیاوە باوەڕی پێیەتی.\nبەپێی ئەم چەمكە رەهایانەیش، ئەدۆنیس ئیسلام وەك گەورەییەك باس دەكات كە قابیلی گۆڕانكاریەكان نییە و لە دەرەوەی مێژووە. بەڵام ئەو رووانەی كە لەگەڵ پێناسەكەی ئەدۆنیسدا نایەنەوە، دەیانخاتە دەرەوەی ئیسلام، بەلای ئەوەوە (نە ئیبن روشد و نە ئیبن سینا و نە راوەندی هیچیان موسڵمان نەبوون بە مانا راستەقینەكەی) و چەندینجار دووپاتی دەكاتەوە كە هیچكاتێك نە شاعیرێكی گەورەی عەرەبی و نە سۆفییەك و نە فەیلەسوفێكی موسڵمانی راستگۆی بە باوەڕ، نەبووە، بەڵكو هەموویان دژی شەریعەت بوون و خۆیان لە دەسەڵات دوورگرتووە.\nدەكرێت ئەم لێكدانەوەیەی لاگرڤاڵ، فەیلەسوفی بێباوەڕ (مولحد) راوەندی بگرێتەوە (ئەگەرچی ئایدیاكانی نەماونەتەوە مەگەر وەك -لێوەرگیراوەیەك- لە كتێبەكانی دوژمنەكانیدا). بەڵام فەیلەسوفی ئەرستۆیی ئیبن روشد، قازی-یەكی هەڵسووڕاو بوو، كتێبەكەیشی (بدایە المجتهد) یەكێكە لە گرنگترین سەرچاوەكانی مەزهەبی مالیكی بۆ راڤەكردنی شەریعەت. ئیبن سینا-یش پزیشكی دەربار و وەزیری زیاتر لە دەسەڵاتدارێك بووە و فەلسەفەكەیشی كە بە ئەفلاتۆنیەتێكی نوێ نووسراوە كە هەوڵێكە بۆ یەكخستنی سۆفیگەریی ئیسلامی لەگەڵ عەقڵانیەتی لۆژیكدا. هەرچی كارەكانی ئیبن عەرەبی-ی سۆفییشە، ئەوە هەوڵدانەكانی بەنیشانگرتنی ئەو ئامادەیی یەزدانییەیە كە نەدەكرا بە وشە گوزارشتی لێ بكرێت. دەیشڵێت، داعش لەگەڵ ئەدۆنیس-دا لەوەدا كۆكە كە ئیبن عەرەبی موسڵمان نەبووە بەڵام ئیبن عەرەبی خۆی و ملیۆنەها لە شوێنكەوتەكانی لە هەموو جیهان و تەنانەت لەم رۆژانەیشماندا، ئەم قسەیە بە ئیهانە دەزانن.\nمامۆستاكەی زانستە ئیسلامیەكان وایدەبینێت، ئەدۆنیس-یش وەك ئەو عەرەب-انەی كە بەردەوام رەخنەیان لێدەگرێت، دەگەڕێتەوە بۆ رابردوو بۆ دۆزینەوەی تێروانینێكی جێگرەوە و بۆ گێڕانەوەی ئەو دۆڕاوانەی ناو مێژووی ئیسلام كە وەك هەرتەقیەكان پۆلێنكراون. بەڵام لەكاتێكدا كە دەبینێت بیرمەندی جەزائیری-فرەنسی محەمەد ئەراگۆن بەهۆی شێوازەكەیەوە گۆشەنیگای نوێی هەیە بۆ قورئان و مێژووی فیكری عەرەبی، ئەنجامێكی لای ئەدۆنیس نابێت بێجگە لە جیاوازییە مێژووییەكان نەبێت كە زەحمەتە لە سیاقی كاتی خۆیدا بەكاربهێنرێت، نموونەی ئەمەیش ئەوەیە كە وەسفی بزووتنەوەكانی سەدەی نۆیەم دەكات بەوەی كە بزووتنەوەگەلێكی مافە مەدەنیەكان بوون هاوشێوەی ئایدیا تازەكانی وەك سوسیالیستی و دیموكراسی و مافەكانی مرۆڤ!.\nلاگرڤاڵ سەرسامیی خۆی بۆ ئەدۆنیس و دیدارسازەكەی دەردەبڕێت دەربارەی تێڕوانینیان بۆ مەسەلەی ئیسلام و ژن، كاتێك دەپرسێت:"بۆچی یەك وشە دەربارەی ئازادیی ژنان ناڵێت؟". چونكە ئەدۆنیس هیچ باس ناكات لەبارەی گفتوگۆ توندەكانی ئەو مەسەلەیە لە سەدەكانی دواییدا، هەروەها هیچ ناڵێت لەسەر خەباتی ژنان لە وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، كەچی خۆیشی و دیدارسازەكەیشی ئاماژە بە داعش و وەهابیەتی سعودیە دەدەن و وایدادەنێن كە رای ئەوان رای ئیسلامە لەسەر ژن. لاگرڤاڵ بە گاڵتەپێكردنەوە دەڵێت ئەو بەشدارییەی كە ئەدۆنیس پێشكەشی خەباتی ژنانی دەكات تەنیا پیاهەڵدانە قەبەكانیەتی، وەك ئەوەی كە دەڵێت (لە رووی شیعرەوە، گەردوون مێیە) یان (زمانی رۆشنبیریی لە ئەدەبەوە دێت و زمانی سروشتیش لە دایكەوە).\nبە گوێرەی ئەدۆنیس بێت، ئیسلام پێگەی ژنی نزمكردووەتەوە بەبەراورد لەگەڵ ئەوەی كە پێشتر ژنان لە نیوەدوورگەی عەرەبی لە پێش ئیسلامدا و هەروەها لە ئیمپراتۆریەتی رۆمانیدا هەیبووە. لاگرڤاڵ لەسەر ئەمە دەڵێت: لە راستیدا زۆرێك لە لێكەوتەكان ئاماژە بەوە دەدەن كە لەگەڵ دەركەوتنی محەمەد دا دەسەڵاتی پیاویش بەسەر ژناندا كۆت و بەند كرا. لە ئیمپراتۆریەتی رۆمانیدا ژنان هەمیشە ژێردەستەی پیاوان بوون و تەنانەت لە تەمەنی یازدە ساڵاندا بەشوو دەدران. لە دەوڵەتی عوسمانییشدا دادگا ئیسلامیەكان پارێزگاریی دژی هاوسەرگیری نەخشەبۆدانراویان زیاتر بوو لەچاو دادگا مەسیحی و یەهودیەكاندا. جەختیش دەكاتەوە كە ئەمە واقعی حاڵەكە بووە بەڵام سەرچاوە تایبەتەكانی مێژووی فیكری عەرەبی باسی ناكەن كەچی لە گێڕانەوە مێژووییەكەیدا چەمكەكانی وەك عەلمانی و مەدەنیەتی تێكەڵ دەكەن ئەمیش تەنیا وەك ئاماژەیەكی زل و قەبەكردن بێ ئەوەی ماناكانی روون بكەنەوە.\nمامۆستاكەی زانستە ئیسلامیەكان لە كۆتایی وتارەكەیدا دەڵێت ئەدۆنیس وەك شاعیرێك بەشێوەیەكی شاعیرانە باس لە مێژوو و مێژووی فیكری عەرەبی دەكات، وەك ئەوەی لە كتێبەكەیدا (الكتاب- امس المكان الان) هەیە، بەڵام كاتێك لە شێوە شیعرییەكەی دەچێتە دەرەوە ئەنجامی گفتوگۆكەیش دەبێتە شتێكی سەرپێی رووكەش. بۆیە كتێبەكە – بەگوێرەی رای لاگرڤاڵ- هیچ بیرێكی بەنرخی تێدا نییە و تەنانەت زانیارییە هەڵەكانی ناویشی هیچ داهێنانێكی تێدا نییە. ئەو پێیوایە كە تاكە خاڵی رووناكی ئەم حیكایەتە ناخۆشە، وەرگێڕانە باشەكەی كتێبەكەیە و هیچی تر!.\nسەمیر تاهیر:: 22/09/2016


بۆچی گەنجانی ئێران خۆ دەکوژن؟\nنیکی مەحجوب / بی بی سی\nوەرگێڕ: ئومێد بەرین\nداڵانەکانی نەخۆشخانەیەکی تاران پڕاوپڕی زیقە و هاواری دایکێکە کە ڕوومەتی دەڕنێتەوە: "حەبی برنج چ سندانێکە؟ بۆچی تۆ[!] کە تەنیا ۱٦ ساڵت بوو، بۆ بەجێتهێشتم؟ من بەو دەردەوە چ بکەم؟" دوای ماوەیەک کەسێکیان بردە لای ئاسانسۆڕ کە مەلافەیەکی سپی پێدادرابوو.\nبەپێی ئامارە فەرمییەکان؛ ڕۆژانە ۱۳کەس لە ئێران خۆ دەکوژن و کۆتایی بە ژیانی خۆیان دێنن. لێکۆڵینەوەکانی ساڵی ۱۳۹۲ی هەتاوی دەریدەخەن کە لە هەر ۱٠٠ هەزار کەسی دانیشتووی ئێران، بەشێوەیەکی نێونجی لە ساڵێکدا ٦ کەس خۆ دەکوژن.\n"لێیگەرێ با بمرێ"، دەنگی بابم بوو. دایکم بە سرتەسرت و پاڕانەوە هەوڵی دەدا بیلاوێنێتەوە. دایکم بە سەرلێشێواوییەوە هات و گوتی؛ خۆت ساز کە با بڕۆین بۆ نەخۆشخانە خوشکت حەبی خواردووە. بە پەلە جلوبەرگەکانم لەبەرکرد و چووینە نەخۆشخانە. "ئەگە نەمرێ بۆ خۆم سەری لێدەکەمەوە"، بابم تەوس و پلاری داویشت. بەڵام دایکم نایلۆنێکی بە دەستەوە بوو و سەری بێ ڕەمەقی خوشکم کە جاروبارە دەڕشاوە لە سەر شانی بوو. بۆ چەند دەقەیەک بابم لە گەڵمان نەبوو، چووبوو ئۆتۆمبیلەکەی لە شوێنێک ڕاگرێت، لەوپەڕی گێژی و بێحاڵیدا دەیگوت: "من کچێنەییم ماوە". بە توانجەوە گوتم؛ بۆ قسەی قۆڕ دەکەی؟ ئەگە نەشتمابێ گرینگ نییە، وێڵی کە. ئەنیسکێکی دا و دووبارە گوتییەوە: "بە خودا کچێنەییم ماوە!"\nئێستا بابم لە گەڵمانە، بەڵام خوێن بەرچاوی گرتووە. لە نێوان قسە هاتەران پاتەرانەکانی خوشکم، نیگەرانییەکانی دایکم و ڕقی باوکمدا، بیرم دەکردەوە، کە چەندە ئاسان دەتوانی بڕۆی[مەرگ]. بەردەوام بیرم لە مەرگێکی ساختە دەکردەوە، بەڵام هەوڵی جەستە بۆ ژیان چ هێزێکی هەیە[!]، تەنانەت ئەگەر ڕوحیش مردبێ. خوشکم ما، مێهرەبانیش هاتەوە نێو چاوەکانی بابم و دڵی دایکیشم جارێکی دیکە ڕاچڵەکاوە.\nئەم جارە ژیان بەردەوام بوو.\nحەسەن مووسەوی چەلەک، سەرۆکی ئەنجومەنی یارمەتیدەرانی ئێران دەڵێت؛ ئامارە فەرمییەکان سەبارەت بە خۆکوژی "ڕاست نین"، لەبەر ئەوەی زۆربەی حاڵەتەکان بە مەبەستی بەکارهێنانی بیمە، تۆمار ناکرێن.\nخۆکوژی لە ئێران بە هۆکارگەلی جیاواز وەکوو کێشەی خێزانی، ئەشق و دڵداری، پرسی "ناموس"، ناڕەحەتیی باری دەرونی، دڵەڕاوکە، شکستهێنان لە پڕۆسەی خوێندندا، هەژاری و نەداری و بێکاری روودەدات.\nخۆکوژی زیاتر لە نێو کەسانێکدا دەبیندرێت کە تەمەنیان ۱٥ تا ۳٥ ساڵە. خۆکوژی خوێندکاران یا خۆکوژی لە مێتڕۆدا کە لە ساڵی ۱۳۸٤ی هەتاوییەوە روودەدات، بووەتە کێشەیەک لە بەردەم کارناسانی کاروباری کۆمەڵایەتی. سەبارەت بە یەکێک لە حاڵەتەکانی خۆکوژی خوێندکاران کە لەمساڵدا ڕوویدا، ئەحمەد رەزا خزری، سەرۆکی پەیوەندییە گشتییەکانی زانکۆی تاران دەڵێت: "لێکۆڵینەوەکان نیشانی دەدەن کە ئەو کەسە کێشەی خێزانی و دەروونی هەبووە، بۆیە خۆی کوشتووە."\nخۆکوژی لە مێتڕۆدا شێوەیەکی دیکەیە کە لە چەند ساڵی ڕابردوودا لە ئێران بووەتە باو. بەپێی ئامارە فەرمییەکان ساڵی ۱۳۹۲ی هەتاوی ۱۲ حاڵەتی خۆکوژی بە [خۆهاویشتنەبەر] مێتڕۆ تۆمارکراوە. بە گوتەی کارناسانی پەیوەندیدار؛ ئەو ئامارە ئێستا لە ساڵێکدا بووەتە ۱۷ حاڵەت.\nبێهروز بیرێشک[دەرونناس] لە دیمانەیەکدا لە گەڵ ڕۆژنامەی ئاڕمان دەڵێت: "خۆسووتاندن، خۆکوژی بە چەک یا خۆکوژی بە مێتڕۆ دەتوانین لە ریزی خۆکوژیی توندوتیژ تۆماربکەین. کاتێک کەسێک هەستێکی باشی نەبێت یا هەست بە ئەمنیەت و گرێدراوی نەکات، بێ هیوایی سەرتاپای دادەگرێت، ئەو کاتە لەناوبردنی خۆی دەبێتە تەنیا رێگەچارەی. نابێ بە سووک و سادەیی بە پەنا رووداوی وادا تێپەڕین".\nیەکەمین حاڵەتی خۆکوژی لە مێتڕۆی تاراندا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ۱۳۸٤ی هەتاوی، لەو رووداوەدا کچێکی تەمەن ۱۸ ساڵە لە وێستگەی شەهید بێهێشتی کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا.\nڕاوێژکارێک[ی کاروباری کۆمەڵایەتی] لە تاران لە سەر ئەو باوەڕەیە کە تا ئێستا پەیوەندی گرتن بە ڕاوێژکار و دروونناس لە ئێران نەبووەتە باو، بە گوتەی ئەو؛ ئەگەر کەسێک پەیوەندی بە ڕاوێژکار[ی کۆمەڵایەتی]ەوە بگرێ، ناسیاو و خزمەکانی فشەی پێدەکەن، ئەوە لە کاتێکدایە کە لە وڵاتانی پێشکەوتوودا پەیوەندی بە ڕاوێژکار بۆ چارەسەری کێشەی دەروونی پرسێکی زۆر ئاساییە".\nسەرچاوە: رێکخراوی جیهانیی تەندروستی\nئاماری خۆکوژی لە جیهاندا؛\n- لە هەر ٤٠ چرکەدا کەسێک بە هۆی خۆکوژییەوە گیان لەدەستدەدات.\n- لە هەر ۳ چرکەدا کەسێک هەوڵی خۆکوژی دەدات.\n- خۆکوژی هۆکاری سێهەمی مردنی کەسانێکە کە تەمەنیان لە نێوان ۱٥ تا ۳٥ ساڵدایە.\n"م" کە هاوسەرەکەی خۆی کوشتووە، دەڵێت: "بۆ ئەوەی وەڕەزیمان بەسەرچێ، لە گەڵ دۆستان بڕیاڕمان دا سەفەرێکی چەند ڕۆژە بکەین. هاوسەرەکەم خواردن و کەلوپەلی پێویستی ئامادە کرد، بەڵام گوتی دەبێ تێزی بڕوانامەکەم تەواو کەم و ئێستا باشترین دەرفەتە. نەمدەزانی کە ئەوە ئاخرین ماچ و دوایین ڕا دەبێت کە ڕوخساری زیندووی دەبینم. دوو ڕۆژی یەکەم پەیوەندیمان بە یەکەوە هەبوو، رۆژی سێهەم لە کاتی گەڕانەوەدا بووم کە هەر چەندی پەیوەندیم پێوە گرت هیچ وڵامێکی نەبوو، بە فکری خۆم گوتم ڕەنگە سەرقاڵی کار بێ، نامەیەکم بۆ مۆبایلەکەی نارد. دوا جار گەیشتمەوە ماڵ، بینیم هەموو چراکان هەڵکراون و ئەویش لە سەر مۆبڵەکە خەوتووە، هەرچەند هەرام لێکرد وڵامی نەدامەوە، حەبی خواردبوو و بۆ هەمیشە ڕۆیشتبوو، هیچکات نەمزانی بە چ هۆکارێک و ئەوەش ئەشکەنجەی هەموو ڕۆژی منە".\nئاماری وەزارتی تەندروستی[ئێران] دەریدەخات کە پیاوان زیاتر لە ژنان خۆکوژی دەکەن. لە بەرامبەر هەر ژنێکدا ٤/٥ پیاو خۆدەکوژن. خۆهەڵواسین[پەت لە مل کردن] سەرەکیترین شێوەی خۆکوژیی پیاوانی ئێرانه و پاشان خواردنی دەرمان، ژار و چەک. لە نێو ژنانیشدا خواردنی دەرمان، ژار و خۆسووتاندن سەرەکیترین شێوەی خۆکوژی ژنانن لە ئێراندا.\nبەپێی ڕاپۆڕتێکی ڕێکخراوی جیهانیی تەندروستی، ئێران لە ریزی ئەو وڵاتانەدایە کە بەرەو قۆناغی بەپیشەییبوون دەچن، جیابوونەوە لە نەریتەکان و پێکهاتەی نەریتی دەبێتە هۆکاری دووبەرەیی و دژوازیی کۆمەڵایەتی و ئابووری، ئەو دژوازییە دەبێتە هۆی پەرەسەندنی هاندەرەکانی خۆکوژی لە کەسانێکدا کە لە ژێر مەترسیدان.


ماڵپەری فیردەوس | ئایا وەلاممان چی بێت بۆ ئەو کەسانەی دەلێن مەچوو بۆ حەج و عومرە چونکە ئەو پارە بدەیت بە هەژارێک باشترە ؟ ئایا پارەکە جێگای پاداشتی عومرەکە دەگرێتەوە ؟\nسەردێری پرسیار:ئایا وەلاممان چی بێت بۆ ئەو کەسانەی دەلێن مەچوو بۆ حەج و عومرە چونکە ئەو پارە بدەیت بە هەژارێک باشترە ؟ ئایا پارەکە جێگای پاداشتی عومرەکە دەگرێتەوە ؟\nبەرواری دانان :2018-10-08 کۆدی پرسیار:419\nپرسیار // ئایا وەلاممان چی بێت بۆ ئەو کەسانەی دەلێن مەچوو بۆ حەج و عومرە چونکە ئەو پارە بدەیت بە هەژارێک باشترە ؟ ئایا پارەکە جێگای پاداشتی عومرەکە دەگرێتەوە ؟\nوەلام // زانایان دەلێن ئەسل وایە حەج و عومرە کردنی واجب باشترن لە خێر کردن ، چونکە هەردوو کردەوەی تێدایە کردەوەی لاشە و کردەوی بەخشینی مال ، ئیلا ئەگەر حالەتێک بێت زۆر پێویست بکات یان حەج و عومرەی سونەت بێت ، لەو کاتە ئەگەر خێرکردنەکە واجب بێت ئەو لەپێشترە لە سونەت .\nابن تیمییە ڕەحمەتی خوای لێ بێت دەفەرمووێت : (( حەج بە شێوەیەکی ڕێگەپێدراو باشترە لە ماڵ بەخشینێک کە سونەت بێت ، بەلام ئەگەر نزیکەکانی پێویستیان پێ بوو ئەوە مال بەخشین بە نزیکەکان باشترە ، هەروەها ئەگەر خەلکانێکیش ناچار بوون زۆر پێویستیان پێ هەبوو ، بەلام ئەگەر هەردووکیان سونەت بن حەج و خێرکردن حەج کردن باشترە ، چونکە کردەوەیەکی مالی و جەستەییە ، هەروەها قوربانی کردن و عقیقەش بەهەمان شێوە باشترن لە مال بەخشین بە پارە بەرامبەر ئاژەل کوشتنەوە ، ........)) الاختیارات لاپەڕە ۲۰٦\nابن عثیمین ڕەحمەتی خوای لێ بێت دەفەرمووێت : (( ئەوەی ئێمە دەیبینین ماڵ بەخشین بۆ جیهاد کردن باشترە لە مال سەرف کردن لە حەجی سونەت ، چونکە جیهادی سونەت باشترە لە حەجی سونەت )) فتاوی ابن عثیمین ج۲ لاپەڕە ٦۷۷\nابن باز ڕەحمەتی خوای لێ بێت دەفەرمووێت : (( هەر کەسێک بیەوێت حەجی واجب بکات باشتر وایە مالی خۆی بۆ حەج خەرج بکات ، پاشان بۆ جهادکەران خەرج بکات ، لە بەر وتەی پێغەمبەر سەلامی خوای لێ بێت پرسیاری لێ کرا کامە کردەوە لە هەمووی باشترە ؟ وتی : (( باوەڕ هێنان بە خواو پێغەمبەری )) ، پاشان وتی دواتر کامە کردەوە لەهەمووان باشترە ؟ وتی : (( جیهاد کردن لە ڕێگای خوا )) ، پاشان وتی چی تر ؟ وتی : (( حەجێکی وەرگیراو )) رواە البخاری (۲٦) ، مسلم (٨۳) .\nلەم فەرموودەیە حەجی لە دوای جیهاد کردن باس کردووە ، مەبەست پێی حەجی سونەتە چونکە حەجی واجب ڕوکنێکە لە ڕوکنەکانی نوێژ بە گوێرە توانین ،..........\nباشتر وایە ئەو کەسەی دەیەوێت حەج و عومرەی سونەت بکات بەرامبەر ئەمە بۆ جیهاد کەران خەرج بکات ، چونکە جیهادی شەرعی باشترە لە حەج و عومرەی سونەت ..........)) مجموعە فتاوی ابن باز ج۱٦ لاپەڕە ۳٦٨ــ۳۷۲\nئەوەی بە خەلک دەلێت مەچوو بۆ عومرە ئەم دوو حالەتەیە :\nحالەتی یەکەم : ئەگەر وا بلێت ڕقی لە حەج کردن و عومرە کردن ببێتەوە و حەز نەکات شەعائیری ئیسلام بەدیار بکەوێت ، گومانی تێدا نییە تووشی کوفر بووە .\nحالەتی دووەم : ئەگەر وا بلێت بە پەڕۆش بێت بۆ هەژاران ، وە حەزی لە حەج کردن و عومرە کردن بێت ، وە حەزیش بکات شەعائیری ئیسلام بەدیار بکەوێت ، لەم کاتە :\n(ٲ) ئەگەر ئەو بەخشینە واجب بێت ، وە حەج و عومرە سونەت بێت ئەوە وتەی ڕاستە ، چونکە واجب لەپێشترە لە سونەت .\n(ب) ئەگەر ئەو بەخشینەی سونەت بێت ، وە حەج کردن و عومرە واجب بێت ، لەم کاتە وتەی ڕاست نییە ، چونکە واجب لەپێش ترە .\n(ج) ئەگەر ئەو بەخشینە سونەت بێت ، وە حەج و عومرەش سونەت بێت ، لەم کاتە وتەی ڕاست نییە باشتر وایە حەج و عومرە بکات .\n(د) ئەگەر ئەو بەخشینە واجب بێت ، وە حەج عومرەش واجب بێت ، لەم کاتە دەلێن حەج و عومرە لەپێشترە ، وە دەلێن حالەت هەیە بەخشین لەپێش ترە ئەگەر زۆر پێویست بکات یان نزیکی مرۆڤ پێویستی پێی هەبێت زۆر .


ئەمەریکا بەکارهێنانی ڤاکسینی جۆنسن & جۆنسنی دژ بە کۆرۆنا دەستپێدەکاتەوە\nی مانگی چوار ٢٤, ٢٠٢١\nکاربەدەستانی تەندروستی ئەمەریکا ڕۆژی هەینی بەکارهێنانی ڤاکسینی جۆنسن & جۆنسنی دژە کۆرۆنایان دەسپێکردەوە پاش 11 ڕۆژ لە ڕاگرتنی. ئەم بڕیارەش پاش ئەوە بوو کە زانایان ڕایانگەیاند سودەکانی زۆر زیاترە لە مەترسی دەگمەنی مەینی خوێن.\nحوکومەت حاڵەتی 15 کەسی ئاشکرا کرد کە ئەو ڤاکسینەیان وەرگرتبوو و توشی مەینی خوێن بوبوون، ئەمەش لە کۆی نزیکەی 8 ملیۆن کەسی کە ڤاکسینی یەک ژەمەی جۆنسن & جۆنسنیان وەرگرتبوو. هەموو ئەو کەسانەی توشی ئەو حاڵەتە دەگمەنە بوون ژنن و زۆربەیان تەمەنیان لە 50 ساڵ کەمترە. 3 کەس بەوهۆیەوە گیانیان لەدەستدا و حەوتیش هێشتا لە نەخۆشخانەن.\nبەڵام لە کۆتاییدا کاربەدەستانی تەندروستی فیدڕاڵی ئەمەریکا بڕیاریان دا ڤاکسینەکە گرنگە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پەتاکە، ئەو مەترسییەش بەوە کەمتر دەکرێتەوە کە هۆشداری بدرێت بە ژنە گەنجەکان ئەگەر بیانەوێت ئەم ڤاکسینە لێبدەن یان ڤاکسینێکی تر.\nنێوەندی کۆنترۆڵکردن و ڕێگەگرتن لە نەخۆشییەکان CDC ڕایگەیاند ڤاکسینەکە زۆر گرنگ بوو بۆ هەندێک کەسی کە بە پەرۆشەوە چاوەڕوانی دەسپێکردنەوەی هەڵمەتی کوتانەکەیان بەو ڤاکسینە دەکرد. بەڕێوەبەرایەتی خۆراک و دەرمانی ئەمەریکا زانیارییەکانی ئۆنلاینی ڤاکسینەکەی نوێکردەوە بۆ ئەو کەسانەی کە لە خۆیانی دەدەن و کارمەندانی تەندروستیش، تا بتوانرێت کوتانەکان بەو ڤاکسینە لە ڕۆژی شەممەوە دەستپێبکاتەوە.


ئێمە تەلەبەی داخلین، ئایا بەسەفەر بۆمان حیساب دەکرێت، دەتوانین نوێژەکانمان قەصر و جمع بکەین؟: ماڵپەڕی وەڵامەکان\nنوێژئێمە تەلەبەی داخلین، ئایا بەسەفەر بۆمان حیساب دەکرێت، دەتوانین نوێژەکانمان قەصر و جمع بکەین؟\nئێمە تەلەبەی داخلین، ئایا بەسەفەر بۆمان حیساب دەکرێت، دەتوانین نوێژەکانمان قەصر و جمع بکەین؟\nداخلی شوێنی ئیقامەتانە براکەم، تەلەبەش داخلی شوێنی ئیقامەیەتی، بۆیە وەکو ئەهلی شارەکە حیسابە، نەبۆی هەیە نوێژەکەی قەسر بکاتەوە نەبۆیشی هەیە بەڕۆژوو نەبێت، ئیلا ئەو ڕۆژە نەبێت کە تێیدا سەفەر دەکات بۆ شارەکەی خۆی و ئەو ڕۆژەش کە دەگەڕێتەوە، هەڵبەتە خیلاف هەیە لەم مەسەلەیەدا، ئەوەی من قەناعەتم پێیەتی ئەوەیە، چونکە سێ جۆر کەس هەیە (مستوطن ، مسافر ، مقیم)\nیەکەم : مستوطن واتە خەڵکی شارەکە، بۆ نمونە ئەهلی شاری سلێمانی، ئەوەی کە ماڵی لەسلێمانی بێت ئەوە پێی دەوترێت مستوطن\nدووەم : موسافر ئەو کەسەیە بۆنمونە لەکەلارەوە دێت بۆ سلێمانی، بۆ ئیشێک دێ و ئێوارە دەگەڕێتەوە یان سبەی دەگەڕێتەوە یان چوار ڕۆژی تر دەگەڕێتەوە، بەهەرحاڵ دەچێتە ئوتێل یان لەماڵ خزمێکی دەمێنێتەوە، بۆ ئەوە نەهاتووە ماڵ لە سلێمانی دابنێ یان ئیقامە لێرە بکات .\nسێبەم : موقیم ئەوەیە کە دێت دەڵێت من بۆ ئیشێک دەڕۆم لەوانەیە ساڵێک دووساڵ یان چوارساڵ بمێنمەوە، وەکو تەلەبەی زانکۆکان، تەواو تۆ چوارساڵ قسمی داخلی خۆتت هەیە و تۆ موقیمی.\nکەواتە له مستوطن و مقیم و مسافردا\nموسافیر جیاوازە، مستوطن و موقیم هەردووکی یەک حوکمی هەیە، کە ئەوەیە نوێژەکانت بەتەواوی دەبێ بکەی، نوێژی جەماعەت بکەی، وە بەڕۆژووش بی، ئەمما بڵێی من تەلەبەم و لەداخلیم و بەڕۆژوو نابم! نەخێر، ئەو ڕۆژەی کە تیایدا سەفەر دەکەی موسافریت، باقی ڕۆژەکانی تر بە موسافیر حیساب نیت و بۆت نیە بەڕۆژوو نەبیت...\nلە لایەن بەڕێز : (د.عبداللطیف أحمد)ەوە وەڵام دراوەتەوە\nحوکمی زیکری جەماعی چیە لەناو مزگەوتدا؟ بۆ لە تەحیاتى نوێژدا ناوی پێغەمبەر ئیبراهیم دێنن و ناوى پێغەمبەرانى تر ناهێنین؟ ئایا ڕاستە داپۆشینی سەر وەک لەسەرکردنی کڵاو سونەتە و بەتایبەت لەکاتی ئەنجامدانی نوێژەکان؟ حوکمی ووتنی (آمین) لەدوای خوێندنی سورەتی فاتیحە لەدەرەوەی نوێژ چیە؟ حوکمی نوێژ کردن لەکاتى تەنگاوی دا\nسەردان: ١,٦١٦ بەش: نوێژ\nپرسیاری دواترمن گەنجێكم كاتێك توشی تاوان دەبم و نزیک دەبمەوە لە تاوان چۆن وابکەم کە تاوان نەكەم؟پرسیاری پێشترئایا دروستە ئافرەت چاوی بڕەشێت بەمەبەستی خۆڕازانەنەوە؟


لە هەرێم 512 كەس تووشی كۆرۆنا بوون – تۆڕی میدیایی خەڵک\nوەزارەتی تەندروستی حكومەتی هەرێمی كوردستان ڕایدەگەیەنێت، لە 24 كاتژمێری ڕابردوودا 7720 پشكنینی كۆرۆنا بۆ هاووڵاتیان ئەنجام دراوە.\nوەزارەتی تەندروستی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە ڕاگەیەنراوێكدا ئاماژە بۆ ئەوە دەكات، لە ماوەی 24 كاتژمێری ڕابردوودا 512 كەس تووشی كۆرۆنا بوون و 2 كەسیش گیانیان لەدەستدا.\nدەقی ڕاگەیاندراوی (٢٤) كاتژمێری تایبەت بە نەخۆشی ڤایرۆسی كۆڕۆنای نوێ COVID19 ژمارە (٣٨٦)\n١. پشكنین: (٧٧٢٠ پشكنینی نوێ)\n• (٢٩٨٦) هەولێر\n• (١٤٥٨) سلێمانی\n• (٢٧٧٤) دهۆك\n• (٤٤٣) گەرمیان\n٢. تووشبوو: (٥١٢ تووشبووی نوێ)\n• (١٩٥) هەولێر\n• (١٢٦) سلێمانی\n• (١٧٨) دهۆك\n٣. چاكبوون: (٢٣١ چاكبوون)\n• (٦٠) هەولێر\n• (٩٢) دهۆك\n• (١٥) گەرمیان\nپشكنین ١٣٠٠١٨٤ (٤٦٦٤٧٩ هەولێر، ٢٧٦٨٧٤ سلێمانی، ٥٤٩١٥٩ دهۆك، ٧٦٧٢ هەڵەبجە)\nتووشبوون ١١٤٥١٠ (٤٠٤٤٥ هەولێر، ٣٣٠٣٣ سلێمانی، ٣٧٩١٣ دهۆك، ٣١١٩ هەڵەبجە)\nچاكبوون ١٠٦٣٢٣ (٣٧٢٨٩ هەولێر، ٢٩٨٧٦ سلێمانی، ٣٦١٩٨ دهۆك، ٢٩٦٠ هەڵەبجە)\nلەژێر چارەسەر ٤٦٠٨ (٢١٩٧ هەولێر، ١٤٣٥ سلێمانی، ٩٦٠ دهۆك، ١٦ هەڵەبجە)\nمردن ٣٥٧٩ (٩٥٩ هەولێر، ١٧٢٢ سلێمانی، ٧٥٥ دهۆك، ١٤٣ هەڵەبجە)\n١٨ی ئازار ٢٠٢١\nتەندروستی جیهانی هۆشداری دەداتە وڵاتانی ئەوروپا\nخەڵك ڕێكخراوی تەندروستی جیهانی ڕایدەگەیەنێت، پێشبینی دەكرێت تا چوار مانگی تر ژمارەی گیان لەدەستدان بە ڤایرۆسی كۆرۆنا لە ئەوروپا بگاتە 500 هەزار…


ھەرکاتێک گوتەیەکی بەرپرسێکی حکومەتی ھەرێمی کوردستان و سەرکردایەتیی ھێزە سیاسییەکان لەبارەی ریفراندۆم و دەوڵەتی سەربەخۆوە بڵاودەکرایەوە، من زیاتر سووردەبوم لەسەر بەرگریکردن لە کەرکوک و رێگرتن لە راکێشانی بۆ ناو ململانێی سیاسیی نێوان ھەرێمی کوردستان و حکومەتی عێراق چونکە من لەدوای ٢٠٠٣ەوە یەکێکم لە نزیکترین کەسەکان کە دیوی ناوەوەی رووداوەکانی کەرکوک ئاگادارم. لەو چەند ساڵەی رابردووش کە زیاتر باس لە دەوڵەتی کوردیی و ریفراندۆم دەکرا، من بەتەواوی بوومە لایەنێکی ناو گەمە سیاسییەکان. لەو وتارەدا، دیوی ناوەوە و رووداوەکانی پشتی پەردە ئاشکرادەکەم. لەبەرئەوەی لەدوای ١٨ی ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ەوە ھەڵمەتێکی گەورەی ناشیرینکردن دژی ئێمە بەڕێوەدەچێت، من ھەوڵنادەم وەڵامی ھیچ تۆمەتبارکردن و پڕوپاگەندەیەکی حیزبیی و سیاسیی بدەمەوە، ھەوڵدەدەم ھاووڵاتییانی کوردستان لە ھەرکوێیەکی دونیا بن، ئاشنابکەم بەوەی ریفراندۆم چۆن کرا، بۆچی کرا، کێ دژ بوو و کێ پشتیوان بوو، ھۆکارەکانی پشتیوانیی و دژایەتییەکان چی بوون. رووداوێکی گەورەی وەکو ئەنجامدانی ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی کوردستان و ناوچەکانی جێناکۆک لەنێوان عێراق و ھەرێمی کوردستان، شایانی ئەوەیە بەوردتر قسەی لەبارەوە بکەین. من بۆ ئەوەیان داوای لێبوردن دەکەم کە لە کاتی خۆیدا نەمتوانی ھەموو شتەکان باسبکەم چونکە پێموابو دەتوانم لە پشتی پەردەوە کاریگەریی خۆم بەکاربێنم بۆ پاراستنی کەرکوک و خەڵکەکەی، بەڵام بە کۆمەڵێک ھۆکار نەمتوانی.\nلەدوای ھێرشەکانی داعش بۆ سەر موسڵ لە ٢٠١٤، سوپای عێڕاق لە کەرکوک و ناوچە جێناکۆکەکان کشایەوە. ئەمە دەرفەتێکی دایە حکومەتی ھەرێم بۆ ئەوەی کێڵگەکانی نەوتی کەرکوک کۆنترۆڵ بکات. ھەرزو حکومەتی ھەرێم دەستیکرد بە ھەناردەکردنی نەوتی کەرکوک بۆ بەندەری جەیھانی تورکیا و دواتریش بەڕاستەوخۆ نەوتی کەرکوک و ھەرێمی کوردستانی فرۆشت. دەستبەسەرداگرتنی نەوتی کەرکوک زیاتر وای لە سەرکردایەتیی سیاسیی کوردستان، رونتر وای لە پارتیی دیموکراتیی کوردستان و خودی سەرۆکی پارتیی مەسعود بارزانیی کرد کە بانگەشەکانی ریفراندۆم و دەوڵەتی سەربەخۆ توندتر بکات. بارزانی ئەوکات سەرۆکی ھەرێمی کوردستان بو، برازا و زاواکەی نێچیرڤان بارزانی سەرۆکی حکومەت بو، کوڕەکەی راوێژکاری ئەنجومەنی ئاساییشی ھەرێمی کوردستان بو. پارتی ئابوریی و پەیوەندیی نێودەوڵەتیی و سیاسەتی دەرەکیی و ھێزی پێشمەرگەی کوردستانی کۆنترۆڵکردبوو. ئەمە دەرفەتی زیاتری بە پارتیی بەخشیبوو کە بانگەشەکانی دەوڵەت و ریفراندۆم زیاتر بانگەشەی خۆیان بن نەک بانگەشەی خەڵکی ھەریمی کوردستان.\nئەمانە وایان کرد لە سەرەتای جولای ٢٠١٧، مەسعود بارزانی وەک سەرۆکی ھەرێمی کوردستان، لەگەڵ یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان و و یەکگرتوی ئیسلامیی کوردستان و چەند ھێزێکی دیکە، رۆژی ریفراندۆم رابگەیەنن، واتا بڕیاردرا لە ٢٥ی سێپتێمبەری ٢٠١٧ ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی کوردستان لە ھەرێمی کوردستان و کەرکوک ئەنجامبدرێت.\nئەمە سەرەتای رووداوێک بوو کە بووە رووداوێکی سیاسیی گەورەی نەک ھەر ھەرێمی کوردستان و عێراق، بەڵکو رۆژھەڵاتی ناوەڕاست و جیھانیش. ھەر لە سەرەتاوە، ویست و ئامانج و ھۆکاری ھەر ھێز و گروپ و کەسێک لە پشتیوانییکردن و دژایەتییکردنی ریفراندۆم جیاواز بو، ھەر بۆیە؛ من دەبوایە زوو بڕیاربدەم تا بتوانم لەو رووداوە کە داھاتوو و چارەنووسی گەلەکەم و کەرکوکی پێوە بەندبوو، نەکەومە ھەڵەیەکی سیاسیی گەورە کە بۆ ئەبەد لە خۆم خۆشنەبم.\nمن ئەندامی حیزبێکم، یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان، کە یەکێک لە دروشمەکانی “مافی چارەی خۆنوسین،”ە، بۆیە؛ بڕیاردان بۆ من زۆر ئاسان بوو ئەگەر بەڕووکەشیی بڕیارمبدابووایە و بکەوتبوومایە ژێر کاریگەریی گوتاری ناسیۆنالیستیی کوردیی و سۆزی حیزبییانەی خۆم بۆ وەدیھێنانی ئەو مافە. ھەرزوو بۆ ھەرێمی کوردستان دەکرا بە بڕیارێکی باشی بزانم، لای کەم بۆ ئەوەی دژ بە بەغداد بەکاریبێنین و دەستکەوتی زیاتر بەدەستبێنین، بەڵام کاتێک کەرکوک بووە چەقی ململانێکە، من بەجدیی کەوتمە قەناعەتپێھێنانی سەرکردایەتیی سیاسیی کورد تا کەرکوک نەخەنە ناو گۆماوێکی قوڵی لێڵەوە کە خنکان تێیدا ئەگەرێکی زۆر بەھیزتر بوو لە پەڕینەوە لێی.\nلە کۆبونەوەی ئەنجومەنی سەرکردایەتیی لە سەرەتایی مانگی ئەیلولی ٢٠١٧، یەکێتیی زۆر بەڕاشکاویی رای خۆمم دەربڕی، بەتایبەت لە ریفراندۆم لە ناوچەکانی جێناکۆک. بە سەرکردایەتییم گوت: کە ریفراندۆم لە ناوچەکانی جێناکۆک و کەرکوک دەبێتە ھۆی بەخشینی بەھانە بۆ دژایەتییکردنی عێڕاق و وڵاتانی ناوچەکە و خەڵکی کەرکوک کە دواجار وا دەکات کەرکوک لەدەستبدەین. دوابەدوای ئەو کۆبونەوەیە، کۆبونەوەی ئەنجومەنی مەڵبەندی کەرکوکی یەکێتیی کرا، کە تێیدا ھەمو دەزگاکانی یەکێتیی لە کەرکوک بەشدارییان کرد. بە تێکڕای دەنگ دژی ئەوە بوین ریفراندم لە کەرکوک ئەنجامبدرێت. یاداشتێکمان ئامادەکرد بۆ ئەنجومەنی باڵای ریفراندۆم و مەکتەبی سیاسیی یەکێتیی. ئینجا دەستمانکرد بە کۆبونەوە لەگەڵ چین و توێژەکانی کەرکوک بۆ ئەوەی باشتر بزانین رای ھەموان چییە. دەستمانکرد بە لۆبیکردن دژی ریفراندۆم چونکە ھەموومان گەیشتینە ئەو بڕوایەی کە ئەنجامدانی ریفراندۆم ماڵوێرانیی گەورە بەدوای خۆی دەھێنێت.\nبە چەند ڕۆژێک بەر لە ئەنجامدانی ڕیفراندۆم مەسعود بارزانیی، کۆسرەت رەسول عەلی، حەمەی حاجی مەحمود، سەلاح دەلۆ، کەمال کەرکوکی، لقی کەرکوکی پارتیی و چەند ھەڤاڵێکی مەڵبەندی یەکێتیی کۆبونەوەیەکمان ئەنجامدا. لە کۆبونەوەکەدا زۆر بەڕاشکاوانە تەواوی مەترسییەکانمان پێڕاگەیاندن و باسی دۆخی نالەباری پێشمەرگە و نابەرانبەریی عەسکەریی نێوان سوپای عێڕاق و ھێزی پێشمەرگەمان کرد، ھەڕەشە جدییەکانی وڵاتانی دەوروبەرمان بۆ رونکردنەوە، باسمان لەو ھەڵە ستراتیژییە کرد کە پێشنیازەکانی ئەمریکا و ئەوڕوپا رەتبکەینەوە.\nدوای ئەمە، خۆم و د نەجمەدین کەریم، پارێزگاری ئەوکاتی کەرکوک کە دۆستایەتییەکی بەتینی لەگەڵ مەسعود بارزانیی دروستکردبوو، کۆبونەوەیەکی دو-قۆڵییمان ئەنجامدا. لە کۆبونەوەکەدا زۆر بەڕاشکاویی پێم گوت: “د. نەجمەدین لەبەر خاتری من و یەکێتیی و کەرکوک، تکات لێدەکەم، کاک مەسعود گوێ لە تۆ دەگرێت، تکات لێ دەکەم تکایە ھەوڵبدە وا بکەیت ریفراندۆم لە کەرکوک ئەنجامنەدرێت، ئەگینا کەرکوک لەدەستدەدەین.” ئەوکات د. نەجمەدین بەڵێنی پێدام کە ریفراندۆم لە کەرکوک ئەنجامنارێت “بەڵام جارێ ئیعلانی ناکەین تا دوو رۆژ پێش وادەی ئەنجامدانی ریفراندۆم بۆ ئەوەی ئۆفەری ئەمریکا و یەکێتیی ئەوڕوپا باشتر بێت و زیاتر بەرژەوەندیی بدەنە کورد.”\nدوای ئەمە لە ناوەڕاستی مانگی ئەیلول، کۆبونەوەیەکی تر لە ھەولێر ئەنجامدرا، کۆبونەوەی ئەنجومەنی باڵای ریفراندۆم بو. ھەڤاڵانم کاک کۆسرەت و کاک مەلا بەختیار و کاک سەعدی پیرە پەیوەندییان پێوە کردم دڵنیایان کردمەوە کە لە کۆبونەوەکەدا تەئکیدکراوەتەوە کە ریفراندۆم لە کەرکوک ئەنجامنادرێت “کەرکوکمان لە ریفراندۆم دەرکردوە.”\nبۆ رۆژی دواتر، لە سەری رەش کۆبونەوەیەکی تر ئەنجامدرا بە ئامادەبونی مەسعود بارزانی، کۆسرەت رەسول، نێچیرڤان بارزانی، قوباد تاڵەبانی، پاڤێڵ تاڵەبانی و سەلاحەدین بەھائەدین و من. لەوێدا نێچیرڤان بارزانیی بە منی گوت: “ئاسۆ پێویست ناکات قسەبکەیت. ریفراندۆم لە کەرکوک و ناوچەکانی جێناکۆک ناکرێت.” منیش بێدەنگ بوم چونکە بەڵێنم پێدرابو کە ریفراندۆم نەکرێت. لەو کۆبونەوەیەدا باسی نامەکەی وەزیری دەرەوەی ئەمریکا رێکس تیلەرسنیش کرا. باس لەوە کرا کە “لە ئێستادا ئەوە راناگەیەنین کە لە کەرکوک و ناوچەکانی جێناکۆک ریفراندۆم ئەنجامنادەین بۆ ئەوەی دەستکەوت و زەمانەتی زیاتر بەدەستبێنین.”\nدوای ھاتنەکەی مەسعود بارزانییش بۆ سلێمانیی بە چەند ڕۆژێکی کەم بەر لە ڕیفراندۆم بۆ بانگەشەی ریفراندۆم، لەو کاتەدا دیارە کۆبونەوەیەک ئەنجامدرابو. بۆ شەوەکەی، ھەڤاڵێکی مەکتەب سیاسیی تەلەفۆنی بۆ کردم و گوتی: “ئاسۆ ئاگات لێ بێت، دەیانەوێت ریفراندۆم لە کەرکوک و ناوچەکانی جێناکۆک ئەنجامبدەن.”\nئەمە وای کرد دیسان ھەوڵەکانم بخەمەوەگەڕ بۆ ئەوەی ئەو کارەساتانەی کە پێشبینییم کردبوون لە ئەنجامدانی ریفراندۆم لە کەرکوک، رێیان لێ بگرم. ئەمجارە کارێکی جدییترمان کرد؛ یاداشتێکمان ئامادەکرد کە ئەنجومەنی پارێزگای کەرکوک-لیستی یەکێتیی، سەرۆکی کۆمسیۆنی سەربەخۆی ھەڵبژاردنەکانی کەرکوک و یاداشتەکەی مەڵبەندمان ھاوپێچ کردن و ناردمان بۆ لیژنەی باڵای ریفراندم.\nھەموتان بیرتانە خۆپیشاندانێک لەسەر قەڵای کەرکوک رێکخرا. کاک کۆسرەت داوای لێکردم کە خۆپیشاندانەکە رێکبخەین. منیش داواملێکرد بەو مەرجە خۆپیشاندانەکە رێکدەخەین کە لە کەرکوک و ناوچەکانی جێناکۆک ریفراندۆم ئەنجامنەدرێت. ئەویش بەڵێنی پێداین و ئێمەش لەسەر بنەمای بەڵێنەکە خۆپیشاندانەکەمان ئەنجامدا.\nلە ٢٣ی سێپتێمبەری ٢٠١٧ جارێکی تر ھەڤاڵ ڕەوەندمان راسپارد کە لەگەڵ حیزبە کوردستانییەکان کۆببێتەوە و وا بکەین ھەمو لایەک ھەوڵبدەین ریفراندۆم لە کەرکوک ئەنجامنەدرێت.\nدوای ئەوەی دڵنیابوین کە ئەو بەڵێنانەی پێمان درابوون بۆ ئەنجامنەدانی ریفراندۆم لە کەرکوک وەک خۆیان جێبەجێناکرێن، شەوی ٢٣/٢٤ی سێپتێمبەری ٢٠١٧ کۆبونەوەیەکی سەرکردایەتیی یەکێتیی کەرکوکمان رێکخست کە تەواوی سەرکردەکانی کەرکوکی یەکێتیی بەشداربون جگە لە د. نەجمەدین کەریم. کە دڵنیابوین ریفراندۆم ئەنجامدەدەن، بەیاننامەیەکمان ئامادەکردبو کە ئەوەمان راگەیاندبو کە ئێمە دژی ئەنجامدانی ریفراندۆمین لە کەرکوک و ناوچەکانی جێناکۆک کە جگە لە د. نەجمەدین کەریم تەواوی سەرکردایەتیی یەکێتیی کەرکوک، ئەندامانی پارلەمان، کادرانی پێشکەوتوی یەکێتیی و دەزگاکانی یەکێتیی لە کەرکوک ھاوڕا بوین.\nدرەنگانی شەو کاک کۆسرەت تەلەفۆنی کرد و گوتی: “ئێوە دەتانەوێت شەڕی ناوخۆ ھەڵگیرسێننەوە،” منیش بەڕاشکاوانە پێمگوت کە “ئێمە دژی ئەنجامدانی ریفراندۆمین لە کەرکوک و ھیچ ئامانجمان شەڕی براکوژیی نییە.”\nھەر ھەمان شەو کاک نێچیرڤان بارزانی تەلەفۆنی کرد و داوای لێ کردم کە ئەو بەیاننامەیە بڵاونەکەینەوە، پێیگوتم: “بەیانی [٢٤ی سێپتێمبەری ٢٠١٧] کۆبونەوەیەک لە سەری رەش ئەنجامدەدەین.” منیش لەگەڵ ھەڤاڵانم رێککەوتین کە بەیاننامەکە دوابخەین.\nلە ٢٤ی سێپتێمبەری ٢٠١٧ جارێکی تر کۆبونەوەی ئەنجومەنی باڵای ریفراندۆم لە سەری رەش ئەنجامدرا. منیش وەکو لێپرسراویمەڵبەندی کەرکوک بەشداربوم کە لێپرسراوی لقی پارتیی، سەرۆکی ئەنجومەنی پارێزگای کەرکوک رێبوار تاڵەبانی و سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای ریفراندۆم و ھەڵبژاردنی ھەرێمی کوردستان مامۆستا کاکەڕەش بەشداربوین. بۆ چەندەھەمین جار پێمان راگەیاندنەوە کە ئەو ریفراندۆمە نابێت لە کەرکوک ئەنجامبدرێت. لەوێ بیرمخستنەوە: “ئێوە ھەموتان بەڵێنتان پێدام کە ریفراندۆم لە کەرکوک ئەنجامنادرێت.” کاک نێچیرڤان وەڵامیدامەوە و گوتی: “بەڵێ، بەڵێنمان دابوو کە ریفراندۆم لە کەرکوک ناکرێت.”\nدوای کۆبونەوەکە من گوتم دەڕۆمەوە کەرکوک. کاک مەسعود بارزانی لەوە تێگەیشتبو کە ئێمە نامانەوێت ریفراندۆم ئەنجامبدرێت، ھەر بۆیە بە کاک کۆسرەتی گوت: “تۆ بڕۆ بۆ کەرکوک و سەرپەرشتیی ریفراندۆم لە کەرکوک بکە.” ئەوە بو لەگەڵ کاک کۆسرەت گەڕاینەوە، فشارەکانی ئەوان بەھێزتر بون. ئێمە لەنێوان بژاردەی رێگرتن لە ریفراندۆم و ئەگەری پێکدادانی عەسکەریی، ناچار بوین ھیچیان ھەڵنەبژیرین.\nئێمە چ وەک کەسایەتیی سیاسیی و پێشمەرگە، چ وەک حیزب، لە دەستپێکی شۆڕشی نوێی گەلەکەمانەوە تا ئەمڕۆ، زۆرترین قوربانییمان لە پێناو کەرکوک داوە، زۆرترین کاریگەرییشمان لە کەرکوکە، کەرکوکییەکانیش زۆرترین ھاوسۆزیی و خۆشەویستییان بۆ ئێمە و یەکێتیی ھەبوە. لەگەڵ تورکمان و عەڕەب و کاکەیی و مەسیحیی کەرکوکیش ھەر ئێمە نزیکایەتیی زیاترمان ھەبوە. خۆشمان ئاگاداریی تەواوی ئەو پلانە و نیگەرانییە عێڕاقیی و تورکیی-ئێرانیی و ئەمریکیی و بەڕیتانییا و ئەوڕوپییانە بوین کە لەبارەی کەرکوکەوە ھەبون. ھەمو وردەکارییەکانی ئەگەری سەرکەوتن و شکستی ریفراندۆمیشمان بە دۆکیومێنت ئامادەکردبوو. کەچی ھەر ویست و کورتبینیی خۆیان سەپاند بەسەر خەمخۆریی و تێگەیشتنە قوڵ و دوربینییەکانی ئێمە. ھەر بۆیە، بێ دادگاییکردنی رۆژانی پێش ئەنجامدانی ریفراندۆم و قسەکردن لەسەر ئەو روداوانە، ناکریت دادگایی رۆژانی دوای ریفراندۆم بکەین. ئەوەی بوە ھۆکاری کەوتنی کەرکوک، ریفراندۆم و کورتبینییەکانی ئەندازیارانی ریفراندۆم بو.\n*ئەندامی مەکتەبی سیاسیی یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان


6884 جار خوێندراوەتەوە\nکە ئێرانیەکان موبارەکەی ھەڵبژاردنەکەی چەند رۆژی رابردوویانکرد و ھیوایان خواست کەحکومەتی داھاتوو ھەوێنی بەھێزکردنی پەیوەندیەکانی عیراق و وڵاتانی ناوچەکە بێت، ئیتر دوای ئەمە تێپەرینی ئەم ئەنجامەی ھەڵبژاردنەکان بوە ئەمری واقع و ئەوانەی کە لەدوێنێوە لەبەردەم ناوچەی سەوز ھات و ھاوار دەکەن پێدەچێ شتێکی ئەوتۆ نەچنەوەو ھەڵدانی چادرەکانیشیان تەنھا بۆ دەستھێنانی ھەندێ پۆست و بەڵێنەو پێدەچێ دواتر بڵاوەی لێبکەن. ئەمە نابێت ئەوەمان لەبیربچێ کەسەدر و بەرەی سەرمەست بەئەنجامەکان جگەلەوەی کەبەخشکەیی سەرقاڵی دانوستانی پێکھێنانی حکومەتن، ھەورەھا ھەوڵیانداوە درز بکەنە نێوان لایەنەکانیئەوچوارچێوەی ھەماھەنگیە کە لەنێوان مالکی،عامری،حەکیم،عەبادی،فەیاز و موسەوی دروست بووە. بۆ ئەمەش حەکیم بەپێشوازیکردنی لەنوێنەرەکەی موقتدی، حەسەن عەزاری و پیرۆزبایی لەسەرکەوتنی گەورەی سەدریەکان ئەوشەقبوونە واقعیەی پیشان داین کەلەم ھەوپایمانیە کتوپرەدا بوونی ھەیە.\nبەم لێکدانەوەیە، کورد لەبەردەم قۆناغی دوای پەسەندی ھەڵبژاردنەکان و سەرەتای دروستکردنی کابینەیەکی تازەی حکومەتی عیراقیدایە، ھەر بۆیە پرسیاری جەوھەری ئەوەیە کە کورد چی بکات؟ چۆن بەشداری بکات؟ لەنێوان بەرەی سەدر و بەرەی مالکی کامیان باشترن بۆ کورد؟ کورد دەبێت چۆن خۆی رێک بخات بەرەو بەغداد؟\nکۆمەڵێک فاکتی گرنگ و کاریگەر ھەن، کەلەبەرچاوگرتنیان گرنگن بۆ کورد لەدوای قۆناغی ھەڵبژاردن کەبەکورتی تیشکی دەخەینەسەر، لەوانە:\n١-خۆرێکخستنەوەی کورد خۆیەتی، واتا بەر لەوەی وەفدی لایەنە کوردیەکان بیر لەوە بکەنەوە کەلەگەڵ کێ و کام لایەن نزیک ببنەوە، پێویستە کورد خۆی رێکبخاتەوە و لایەنە کوردیەکان لەخۆیان نزیک ببنەوە. بەمانایەکی تر لەبری ئەوەی یەک لایەن یان دوان پێکەوە گفتوگۆ لەبەغداد بکەن ، ئەوا گرنگە ھەموو لایەنەکان کەژمارەیان ٦٣ کورسی پەرلەمانیە بکەونە دانوستانەوە. بۆئەمەش نەوەی نوێ و کۆمەڵ کەدەڵێن بەشداری حکومەت نابین پێویستە تێبینیەکانیان بەھەند وەربگیرێ و ھەڵوێستی یەکگرتووی ئیسلامیش ساغبکرێتەوە. ھەرچەند نەوەی نوێ و کۆمەڵ دەڵێن بەشداری لەکابینەی نوێ وەزاری ناکەین، بەڵام دەکرێ لەچوارچێوەیەکی گشتیدا و لەسەر مافە چارەنوسسازەکانی کورد وەک چارەسەرکردنی کێشەی کەرکوک و ئەودۆخە نەخوازراوەی کەلەناوچەکانی مادەی ١٤٠ دروست بوە، ھەروەھا لەسەر موچەی خەڵک و پێشمەرگە کۆدەنگیەکی نیشتمانی دروست بکرێ و ئاکامێکی ھەبێت.\n٢-بەراورد بەخولی پێشتر، کورد چەند کورسیەکی لەوپارێزگایانە زیادکردوە کەناوچەی گەرم و ناکۆکی لەسەرن، لەکەرکوک پارێزگاری لەشەش کورسیەکە کردوە. لەموسڵ یانزە کورسی ھێناوە و چواری زیادکردوە. بۆیەکەمجارە لەسەلاحەدین(دووزخورماتو) کورسیەکی کورد ھاتوە. لەخانەقین(دیالی) پارێزگاری لەکورسیەکەی کردوە. ھەموو ئەمانە ھاوکارن بۆ ھەنگاونان بەئاراستەی دۆزینەوەی چارەسەری دەستووری و یاسایی لەم ناوچانەدا.\n٣- لەنێوان ھەردوو بەرەشیعیەکەدا(سەدر) و (مالکی) پێویستە کورد نەبێتە بەشێک و پاڵپشتیکاری لایەک دژی لاکەی تر، ھەتا ئەوکاتەی ماڵی شیعی خۆی چارەسەری کێشەکانی خۆی دەکات. لەم نێوەندەدا مالکی تاقیکراوەتەوە، بەڵام ھیچ گرنتیەک نیە کە کاراکتەری رووخسار سەدری مەیلی ھەبێت بۆ چارەسەرکردنی کێشەھەڵپەسێراوەکانی کورد، ئەمەسەرباری ئەوەی کە سەدر لەناواخنی رەوتە سیاسیەکەیدا باکگراوندێکی عەقائیدی و تائیفی ھەیە و لەرابردوودا تێروانینی نیگەتیفانەی خۆی لەسەر پێشمەرگەو فیدراڵیەتی عیراق نەشاردوەتەوە.\n٤- کێشەی کورد لەحکومەتەکانی رابردوو، ئەوەبوە کەلەدوای بەشداریکردنی حکومەت، بۆجارێکیش موراجەعی ئەو خاڵ و بەڵێنانەی نەکردوەتەوە کەلە سەروبەندی رێککەوتنی لەگەڵ لایەنە شیعی و سونیەکان لەبەرنامەی حکومەت جێگیرکراوە و دواتر بەشێکی زۆریان تەنھا مورەکەبی سەر وەرەق بووە.\nھەربۆیە پێویستە لەم گێمەی حکومەتی داھاتوودا سەقفێکی زەمەنی بۆ ئەو بەڵێن و خاڵانە دیاری بکات کەرێککەوتنی لەسەر دەکات و لەئەگەری جێبەجێنەکردنیان ھەڵوێستی راستەوخۆی لەسەر کابینە وەزاریەکە ھەبێت. بێ دوودڵی ئەمەش زەمینەی لەباری خۆی ھەیە بەھۆی ئەو بەرە نارەزایەتیەی کەلەئاستی سیاسی (حەشدیەکان و ھاوپەیمانەکانی) و لەسەرئاستی کۆمەڵایەتی (بایکۆتی خەڵک و خۆپیشاندانەکان) بەرجەستەی دەکەن و مومکنە لەھەر ئان و ساتێکدا ، کابینە تازەکە توشی قەیران بکەن.


ئێران بۆ زیندووکردنەوەی ڕێککەوتنی ناوکی سازش ناکات\nوه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئێران هه‌واڵی میدیاکان ئەوەی باس لەوە ده‌كه‌ن تاران ئاماده‌ی سازش کردنە بۆ زیندووكردنه‌وه‌ی ڕێککەوتنە ناوکییەی ساڵی 2015، ڕەتکردەوە.\nسه‌عید خه‌تیب زاده گوته‌بێژی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئێران دره‌نگانی ڕۆژی شه‌ممه گوتی ئایه‌توڵڵا خامنه‌یی ڕێبه‌ری باڵای ئێران له‌گه‌ڵ ئه‌میری قه‌ته‌ر له تاران باسی هیچ "سازانێک"ی نه‌كردووه.\n بە گوتەی خەتیب زادە مانای قسەکانی ئایەتوڵڵا خامنەیی ئەوە بووە کە "تۆپ لە گۆڕەپانی ئەمەریکادایە" و "دەبێت بۆ جێبەجێکردنی پابەندییەکانی بڕیارێکی سیاسی ژیرانە بدات."\nپێشتریش ڕۆژی شه‌ممه، شێخ محه‌مه‌د بن عه‌بدولڕه‌حمان ئال سانی، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی قه‌ته‌ر له ڕاگه‌یه‌ندراوێكدا كه له کەناڵی ئەلجه‌زیره‌وه بڵاوکرایەوە، گوتبووی کە ڕێبەڕی ئێران له بارەی دانوستانه‌كان بۆ زیندووكردنه‌وه‌ی ڕێککەوتنی ناوکی ئاماده‌یی خۆی بۆ سازشكردن له‌سه‌ر ئەو پرسە ڕاگەیاندووە.\nخەتیب زادە گوتی وەرگێڕانی ئەو هەواڵە لە ئەلجەزیرە بۆ زمانی فارسی "بەتەواوی کێشەی هەبووە و بە مەبەستی سیاسی بە هەڵە وەرگێڕانیان بۆ کراوە". ئەو لە بەیاننامەیەکدا کە لە تەسنیم بڵاوی کردووەتەوە، گوتی"هەمیشە وتوومانە کە دانوستانەکان پێویستە بەرهەمدار بێت نەک تەنیا کات بەفیڕۆدان بێت" و گوتی" بەو مەبەستەش ئەمریکییەکان دەزانن چی بکەن."\nدانوستانەکان بۆ زیندووکردنەوەی ڕێککەوتنی ناوکی نێوان ئێران و زلهێزەکان بەهۆی پێداگریی ئێرانەوە بۆ لابردنی سوپای پاسداران لە لیستی رێکخراوە تیرۆریستییەکانی ئەمریکا ڕاگیراوە، و واشنتون ڕایگەیاندووە کە هیچ پلانێکیان بۆ ئەو مەبەستە نییە.\nجۆزێف بۆرێل، بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتیی ئەورووپا، ڕۆژی شەممە لە تویتێکدا ڕایگەیاند کە لەگەڵ حوسێن ئەمیر عەبدوڵڵاهیان وەزیری دەرەوەی ئێران تاوتوێی پێویستی بۆ دەستپێکردنەوەی دانوستانە ناوکییەکانی کردووە.


وەک بارێکی باو تێگەیشتن یان لەگەڵ ناوهێنانی وشەی فەلسەفەدا دەستبەجێ ژمارەیەک ڕێنوماییمان بە بیردا دێت کە وەک پرەنسیپێک بۆ ژیان دەخرێنە ڕوو، یانیش وەک سوکرات فەیلەسوفی گەورەی یۆنان و جیهان دەڵێت فەلسەفە وردبوونەوە و بیرکردنەوە و تێڕامانە لە خود و لە دەوروبەریش.\nلێرەوە دەشێت دۆسێی پرسیار بێتە ئاراوە، واتە پرسیار لە خود و لە هەموو ئەو شتانەش کە دەبنە بەشێک لە بوون، وە لەو پرسیارانەوە دیالۆگ دروست دەبێت، بەڵام دیالۆگێکی جودایە لەتەواوی ئەو گفتوگۆیانەی وەک بارێکی باو دەکرێن لەو ڕوانگەیەوەی ئەو پرسیارانەی لە ڕەهەندی بیرکردنەوە و تێڕامانەوە سەرچاوە دەگرن و دەمانگەیەننە تێگەیشتن هەردوکیشیان پێکەوە دەبنە کرۆکی ئەو دیالۆگەی لە پێناو باشترکردنی ژیاندایە.\nناتوانرێت نکوڵی لە ئەرکی فەلسەفە بکرێت لە ژیاندا بە تایبەتیش کاتێک وەک بابەتێکی زانستیانەی مرۆیی ناودێر دەکرێت بۆ هێنانە ئارای ڕاڤەکردنێکی بابەتیانە و مشتومڕ و دیالۆگێکی بونیاتنەر لە پێناو گەیشتن بە وەڵامی ئەو پرسیارانەی لەسەر ژیان هەن و هێشتا وەڵام نەدراونەتەوە.\nهەژان مینە، مامۆستای بەشی فەلسەفە - زانکۆی سەڵاحەدین\nوەڵامی هەر یەکێکیش لەو پرسیارانە بە گریمانەی نوێ دەستپێدەکەن و جارێکی تریش ئەو گریمانە نوێیانە لە هەناوی خۆیانەوە پرسیاری تر دەوروژێنن.\nدەشێت مانایەکی تری فەلسەفە گەڕان و هەوڵدان بێت بۆ فێربوون و بونیاتنانی مرۆڤ لە ڕووی هزریەوە و هەروەهاش بۆ خستنەوە سەر ڕێچکەی ئەو مرۆڤانەی بە هۆکاری جیاوازەوە لە ململانێدان لەگەڵ تێکشکاندنەکانیاندا.\nبێگومان فەلسەفەش ژمارەیەک بەشی جیاوازی خۆی هەن لەوانە فەلسەفەی ئاکار، سیاسی، کۆمەڵایەتی و جوانی و هتد، کە هەریەکەیان بە شێوازی جودا پرسیارەکانی خۆی دەوروژێنێت،وەلێ ئەرکی پێناسەکردنی فەلسەفە تابڵێیت قورستر و ئاڵۆزتر دەکات، هەر بۆیەشە زۆرێک لە شارەزایان و پسپۆڕانی ئەم بوارە خۆیان لە قەرەی دۆسێی پێناسەکردنی فەلسەفە نادەن.\nشارەزایی لە فەلسەفەدا یان بوون بە فەیلەسوف و خاون تیۆری تایبەت بەس نییە بۆ ئەوەی بگوترێت ئەم بیرکردنەوەیە هەیە، بەڵکو توانایی لە گەیاندنیدا بە یەکێک لە ئەرکە هەرە سەرەکییەکان دادەنرێت، چونکە ئەمە تەنها ڕێگەیەکە بۆ خستنە ڕووی بیرۆکە چڕ و پڕەکان.\nبۆ ئەوەی لە بیرکردنەوە تێبگەین و ڕوانینە فەلسەفییەکان لای خۆمانەوە ڕاڤە بکەین وەک زۆرێک لە لێکۆڵەرەوە ئاماژەی پێدەکەن "پێویستە بیرکردنەوە فێربین."\nهاوشێوەی زۆرێک لە زانکۆکانی جیهان لەهەرێمی کوردستانیش چەند زانکۆیەک بایەخیان بە خوێندنی فەلسەفە داوە و بەشی تایبەتییان بۆ کردۆتەوە و ساڵانە خوێندکاران لەم بەشانە بڕوانامە وەردەگرن و هەندێکیشیان هەنگاوەکانیان فراوانتر دەکەن و دەڕۆن بۆ وەرگرتنی بڕوانامەی باڵا، وەک "هەژان مینە" میوانی بەرنامەی ئەمڕۆی ژیان لە فەرهەنگدا.\nبەڵام یەکێک لە پرسیارە سەرەکییەکان ئەوەیە ئایا خوێندنی فەلسەفە لە زانکۆکاندا بەسە بۆ ئەوەی بگوترێت کۆمەڵگەکەمان پرسیاری زیاتر دەوروژێنێت؟\nبۆچی گرنگە بایەخ بە فەلسەفە بدرێت لە قۆناغە جیاوازەکانی خوێندندا؟\nئایا ڕوانینە فەلسەفییەکان لێکدانەوەکانیان بۆ ژیان سادەکردووە یان ئاڵۆزتر؟\nئایا فەلسەفە پەیوەندی نێوان ژیان و کارکردنی بینیوەتەوە؟\nئایا فەلسەفە ڕۆچۆتە ناو فەرهەنگی کوردییەوە؟\nهەژان مینە، مامۆستای بەشی فەلسەفە لە زانکۆی سەڵاحەدین لە بەرنامەی ئەم هەفتەیەی ژیان لە فەرهەنگدا وەڵامی ئەم پرسیارانە و پرس و سەرنجەکانی ئێوەی ئازیزیش دەداتەوە.\nدەقی بەرنامەی ژیان لە فەرهەنگدا:


شەڕ کۆتایی هات. هێرشی دەوڵەتانی ئیمپڕیالیستی شکستی هێنا. خۆڕاگری دژە شۆڕشی نێوخۆیی تێک شکێندرا. قۆناغی قاتوقڕی و وشکەساڵی بەسەرچوو. دەورەی کۆمۆنیزیمی جەنگی تێپەڕێندرا. ئێستاش کاتی ڕێكخستنی ئابووری کۆمەڵگا لەسەر بنەمای ئۆلگویەکی کە ماڕکس لە کۆمەڵگایەکی سۆسیالیستی وێنای کردبوو، هاتبوە بەرەوە.\nلە ڕوانگەی ماڕکسەوە، کە دەسکەوتی لێکۆلینەوە زانستیی ، کۆمەڵناسی و ئابووری نیزامی سەرمایەداری بوو، کۆمونیزم لە دوو فازدا بە تەواوەتی جێگای نیزامی چینایەتی دەگرێتەوە. دوای ئەوەی کە چینی کرێکار دەسەڵاتی سیاسی بە دەستەوە گرت و مالیکیەتی خوسوسی بەسەر ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و دابەش کردنی زەویدا هەڵوەشاندەوە، فازی یەکەمی بنیاتنانی کۆمەڵگای سۆسیالیستی دەست پیدەکات. لەم قۆناغەدا کە تێیدا بە ناچار ڕادەیەک لە نایەکسانی هێشتا بوونی هەیە و درێژە بە ژیانی خۆی لە کۆمەڵگەدا ئەدات: یەکەم، هەموان دەبێ کار بکەن و کەس ناتوانێ لەسەر کار و زەحمەتی کەسانی دیکە بژی. بەم واتایە هێزی کار ئیتر کاڵایەک نابێت کە بکڕدرێت و بفرۆشرێت. دووهەم، هەر کەس بە ڕادەی کارێکی دەیکات لە پێداویستیەکانی ژیان بەهرەمەند دەبێت و ڕێژەی کاریش بە کاتژمێری کار و ئاستی دژواری کارەکە پێوانە دەکرێت. حکومەتی کرێکاری دوای کەم کردنەوەی خەرجە گشتیەکان، بەم پێوانانە سەهمی کاری هەموو کەسێک ئەدات و بەرهەمهێنانێکی زۆری کاری فەراهەم ئەبێت. کۆمەڵگا دەگاتە ئاستی فراوانی نیازمەندیەکانی ژیان و بەم جۆرە بوارەکانی دروست کردنی ڕیفاهی مادی و مەعنەوی لە کۆمەڵگادا فەراهەم دەبێت. ئەوکات لە فازی دووهەمدا ئەسڵی ” لە هەر کەس بە پێی توانایی، بە هەر کەس بە پێی نیازی” پیادە ئەکرێت، دەوڵەت لەبەین دەچێت و کۆمەڵگای چینایەتی لە ژیانی بەشەر دەسڕدرێتەوە.\nحیزبی بولشویک کە ڕێبەریی شۆڕشی ئۆکتۆبری بە دەستەوەبوو، بە پێی بەرنامەیەک کە بە پەسندی ” کۆبوونەوەی گشتی شوڕای نوێنەرانی سەرتاسەری روسیەی گەیاند بوو”، دوای لە دەسەڵات خستنی سەرمایەداران و خاوەن زەویەکان، سەرکوتی خۆڕاگری ئەوان و سەقامگیر کردنی دەوڵەتی کرێکاری، دەبوو نەخشە و پلاناکانی بۆ ڕیکخستنی فازی یەکەمی ئابووری سۆسیالیستی بخاتە بواری کردارییەوە.\nبۆ گەیشتن بە هێزی بەرهەم هێنەر و قەرەبوی دواکەوتوییە ئابووریەکانی کۆمەڵگای روسیە دوو ڕێگا زیاتر لەبەردەمدا نەبوو. ئەم دوو ڕێگایە لە ساڵەکانی بەر لە شۆڕش و بە تایبەت لە شۆڕشی ١٩٠٥ بەم لاوە، لەلایەن ڕەوت و سوننەتە سیاسیە جۆراو جۆرەکانی ئوپوزسیۆنی ڕژیمی تیزاریەوە، نوێنەرایەتی دەکران و ببوونە بابەتی گەلێک دەمەتەقە لە ئاستی روسیە و ئەروپادا. یەکەم، ڕێگای پەرەسەندنی سەرمایەدارانە و مۆدێڕنیزە کردنی ئابووری، کە بە شێوازی جۆراو جۆر پێشکەش دەکران و ڕێگا و هەڵدێری لە ئاستی دنیادا ناسراو بوو. ئەم ئۆلگوە لە شۆڕشی فیوریەدا، پێگەی کۆمەڵایەتی و هێزی سیاسی خۆی هەبوو. دووهەم، ڕێگای سۆسیالیستی گەشەی هێزی بەرهەمهێنەر کە ئەزمونێکی نوێ بوو بۆ چینی کرێکاری سەرکەوتو و حیزبی ڕێبەری شۆڕش واتە حیزبی بولشویک. ئەگەرچی بەرنامە و ستراتیژی ئۆلگوی سەرمایەدارانەی گەشە و پەرەسەندنی پیشەسازی رۆشن بوو، نوێنەران و خاوەن ڕایانی خۆی لە ئاستی دنیادا هەبوو، بەڵام بۆ چینی کرێکاری روسیە وەک چینێک، بابەتەکە بەم هاسانیە نەبوو. لنین و گەلێک لە هاو خەباتەکانی لەم بارەیەوە ئاسۆیەکی روونیان هەبوو، بەڵام دانش و ئاگاهی نەیدەتوانێ تەنیا لە چوارچێوەی ڕێبەران و کادرەکانی حیزبدا قەتیس بێت، ئەم وشیارییە دەبوو جەماوەری بێتەوە، تا هێزی کۆمەڵایەتی بنیاتنانی کۆمەڵگای سۆسیالیستی بکەوێتە کار. چینی کرێکار دەبوو بە زانست و زانیاری ستراتیژیک بۆ دروست کردنی ئاڵوگۆڕێکی ئابووری، لەسەر بنچینەی بەرنامەیەکی کۆمۆنیستی، کە ئەزمونێکی بە تەواوی نوێ بوو، تەیار بکرایە. لە ساڵەکانی دەیەی بیستی سەدەی ڕابردو دا گەلێک قسە و باس لەسەر ئەم بابەتە لە نێو بولشویەکەکان و تەنانەت لەنێو کۆمۆنیستەکان لە ئاستی جیهانیدا دەستی پێکردبوو. داوەری سەبارەت بە لایەنەکانی ئەم دیبەیت و منازرانە کاری ئەم وتارە کورتە نییە. بەڵام ڕاستیەکەی ئەوەیە کە لە کۆتاییدا لە ماوەی بەردەوامی ئەم باسانەدا ئۆلگوی ئابووری بە پیشەسازی بوون و گەشەی سەرمایەدارانەی هێزی بەرهەمهێنەر زاڵ بوو. لە ڕاستیدا ئەوەی کە لە ساڵەکانی سەرەتای دوای سەرکەوتنی شۆڕش وەک ئیمتیازێکی کاتی درابوو بە توێژی مامناوەند تا لەگەڵ شۆڕش بکەوەن، هێزی کۆمەڵایەتی ئاڵوگۆڕی سەرمایەدارانەی ئابووری زیاتر لە پێشوو بە هێز کردبوو. هاوکات چینی کرێکار لە ئامرازە کۆمەڵایەتیەکانی خەباتی چینایەتی، سەندیکا و شوڕا و کۆمیتەکانی کارخانە و هیتر بێبەش کرا. ئەم ئۆلگوە کە لە چوارچێوەی بەرنامە ٥ ساڵە ئابووریەکاندا پێشکەش دەکرا، خاڵی دەستپێکی پرۆسەیەک بوو کە هەنگاو بە هەنگاو شۆڕشی کرێکاری لە روسیەی بەرەو لەنێوچوون برد. ئاڕمانی بە پیشەسازی کردنی کۆمەڵگای روسیە، ئارمانی بنیاتنانی روسیەیەکی بەهێزی لە ڕقابەت لەگەڵ زلهێزە جیهانیەکان، جێگای ئاڕمانی یەکسانی و ڕێفاهی چینی کرێکاری گرتەوە و بەرە بەرە لە تیئۆری و کردەوەدا نیهادینە کرا.\nبەڵام گرفتی بولشوێکەکان کە شۆڕشیان ڕێبەری کردبوو بە هیچ شێوەیەک مەعریفەتی نەبوو. بابەتی واقعی گوشاری کێشەیەکی کۆمەڵایەتی بوو کە حیزبی بولشوێک سەرئەنجام تەسلیمی بوو. بورژوازی روسیە کە لە دەرگاوە دەرکرا بوو، لە هەیئەتی چینی مامناوەندا، بە جەمعەیەتی ملیۆنیەوە، بە ئاوات و ئاسۆی سیاسیەوە، حوزوری مادی خۆی لە کۆمەڵگای روسیەدا پارستبوو. ئەم کێشەیە تەنانەت بەر لە سەرکەوتنی شۆڕشی ئۆکتۆبر و لە مانگەکانی سەرەتای دوای شۆڕشی فیوریەش لە ئارادا بوو و هێزە سیاسیەکەی لە باری نفوزی کۆمەڵایەتیەوە بۆ ماوەیەک لە بولشویکەکان زیاتر بوو. لەم کێشەیەدا کە هەم نەزەری، هەم کۆمەڵایەتی و هەم ناوخۆیی حیزبی بوو، ئۆلگوی سەرمایەدارانەی گەشەی هێزی بەرهەمهێنەر، ئاڕمانی بنیاتنانی روسیەیەکی بەهێز، جێگای ئارمانی ئازادی و یەکسانی و سۆسیالیزمی گرتەوە و دەزگای ڕێبەریی حیزبی بولشویکیشی کردە هاوڕەنگی خۆی.\nئەم پرۆسەیە بوو بە هۆی دروست بوونی دەزگایەکی دەوڵەتی کە رۆژ لەگەڵ رۆژ لە جەماوەری کرێکار دوور تر دەکەوتەوە. دەوڵەتێکی کە ئەولەویەتی نەک ڕیفاه و یەکسانی، کە ئاڕمانی شۆڕشی کرێکاری بوو، بەڵکو چوونە نێو ڕقابەتێکی بێ کۆتایی لەگەڵ دوڵەتانی سەرمایەداری جیهان، بەهێز تر کردنی بوروکراسی دەوڵەتی ئەڕتەش و سازمانی ئەمنیەت بوو. بەڵام ئەم لادانە لە ئاڕمانی چینی کرێکار بە دیکتاتۆڕی ئیستالینی و زەوتکرانی ماف و ئازادیەکانی شارۆمەندا نەبوایە، بەهیچ شتێکی تر مەیسەر نەدەبوو. بەڵام کەس ناتوانێ ئەو جەنایەتانەی لە دەورانی دەسەڵاتی ئیستالیندا لە یەکێتی سۆڤیەت روویدا بە حیسابی ئاڕمانی ئیسنانی، ئازادیخوازانە و دادپەروەرنەی سۆسیالیستیەکانی دابنێ. ڕاستیەکەی ئەوەیە کە سەرەڕای دەستکەوتە حاشا هەڵنەگرەکانی دەورەی دە ساڵەی سەرەتای شۆڕش، دەورەیەک کە هێشتا هاوسەنگی هێزی کۆمەڵایەتی بە زیانی سۆسیالیزم تێکنەچوو بوو، کۆمەڵگای یەکێتی جەماهیری شۆڕەوی قەت نەچووبووە نێو نیزامێکی ئابووری کۆمەڵایەتی سۆسیالیستیەوە کە دواتر بگەڕێتەوە بۆ سەرمایەداری. ئیستالین نەک سۆسیالیزم بەڵکو ئاڕمانی مەزنخوازانەی بۆرژوازی روسیەی نوێنەرایەتی دەکرد و یەکێتی سۆڤیەت کە رۆژگارێک ڕزگاری دەری نەتەوەکان بوو لە ستەم و سەرکوتی تیزاری، بوو بە زیندانێکی گەورەی نەتەوەکان. ئاڵوگۆڕ و ڕیفۆڕمەکانی دواتری ئەم نیزامەش، چ لە دەورەی دژی ئیستالینی خورۆشچێف و چ سەرئەنجام لە دەورەی گۆرباچێف دا، هەر لەم چوارچێوەیەدا بەڕێوەئەچوو وە ڕەنگدانەوەی نیازەکانی سیستمی شۆڕەوی بە ڕیفۆڕمی ئابووری و ئیداری مایل بە زیاد بوونی کارایی ئابووری و بەرهەمهێنان، لە ڕقابەتە جیهانیەکاندا بوو، کە لە کۆتاییدا بوو بە هۆی روخان و لێک هەوەشانیشی.


پاشایەتی نەرویژ | Samfunnskunnskap.no\nنەرویج وڵاتێکی شانیشینە. سەرکردەی وڵات لە وڵاتی شانشین پادشا یان شاژنە. لە نەرویج پادشا دەسەڵاتێکی سیاسی کەمی هەیە، بەڵام ئەو دەسەڵاتێکی فەرمی هەیە لە کاتی کۆبوونەوەی هەفتانەی ئەنجومەنی ڕاوێژکاری دەوڵەت، وە ئەو واژو (ئیمزا) لەسەر هەموو بڕیارە فەرمییەکانی حکومەت، و یاساکانی سزادان کە لەلایەن پەرلەمان بڕیاری لەسەر دراوە دەکات.\nپادشای نەرویج ناوی هارالدی پێنجەمە (Harald 5). پادشا لەگەڵ شاژنە سۆنیا (Sonja) هاوسەرگیری کردووە. ئەوان دوو منداڵیان هەیە – شازادە مارتا لویسە (Märtha Louise) (لەدایکبووی ١٩٧١)، وە شازادەی جێنشین هۆکۆن ماگنوس (Haakon Magnus) (لەدایکبوی ١٩٧٣). شازادەی جێنشین هۆکۆن ماگنوس نازناوی پاشایەتی لە دوای باوکی وەردەگرێت. لەدوای ئەویش کچەکەی شازادە ئینگری ئەلێکساندرا (لە دایکبوی ٢٠٠٤) میراتگرەوەی تاجی پاشایەتییە لە نەرویج.\nلەو کاتەوە کە هاوپەیمانی نێوان نەرویژ و سوید لە 1905 هەڵوەشایەوە، تا ئێستا نەرویژ سێ پاشای هەبووە:\nهاکۆنی 7ـەم (لە 1905 تا 1957 پاشا بووە)\nئۆلاڤ 5ـەم (لە 1957 هەتا 1991 پاشا بووە)\nهارالد 5ـەم (لە 1991 هەتا ئێستا پاشا بووە)


مەترسییەکانی سوپای تورک زۆربووە و داوای یەکهەڵوێستیی دەکرێت – کوردی – RojNews.News\nمەترسییەکانی سوپای تورک زۆربووە و داوای یەکهەڵوێستیی دەکرێت\n29/02/2020 - 10:00:49 pm\nدووشەممە, 26 مار 2018 – 08:41\nلەبەرامبەر هەڕەشەکانی ئەردۆغان و مەترسییەکانی دەوڵەتی تورک بۆسەر باشوری کوردستان، هاوڵاتیان داوای یەکهەڵوێستی لایەنە سیاسییەکانی باشوری کوردستان دەکەن بۆ دەرکردنی سوپای تورک.\nهاوڵاتیانی گەرمیان سەبارەت بە هەوڵی داگیرکردنی باشوری کوردستان لەلایەن دەوڵەتی تورکەوە بۆ ڕۆژنیوز دەدوێن.\nهاوکار نەسرەدین، چالاکوانی کۆمەڵی مەدەنى، سوپای تورکیای بە تیرۆرست ناوبرد و وتی: بوونیان لە باشوری کوردستان مەترسییە بۆسەر باشور و پارچەکانی دیکەی کوردستان-یش.\nهەیفا مەجید، پیشەی مامۆستایە و ڕەخنەی لە هەڵوێستی دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان گرت و وتی: تورکیا دەیان کیلۆمەتر هاتووەتە ناو خاکی باشور، یەکێتی و پارتی باش دەزانن هاتنی ئەو سوپایە بۆ قڕکردنی گەلی کوردە، بەڵام هەڵوێستێکی ڕوونیان نییە بۆ دەرکردنیان.\nهەیفا، تایبەت تیشکی خستە سەر پەیوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان-عێراق لە دەوڵەتەکەی ئاکەپە و وتی: دەستپێکردنەوەی گەشتە ئاسمانییەکانی تورکیا و هەولێر بە بڕیاری دەوڵەتی تورک و دەستپێنەکردنەوەی گەشتی سلێمانی، دەرخەری هەژموونی تورکیایە بەسەر بەرپرسانی هەولێر-دا.\nهەروەها، سامان کەریم، ڕۆژنامەنووس، بوونی سوپای تورکیا لەناو خاکی باشوری کوردستان بێ پاساوە و پێویستە لایەنە سیاسییەکان وەک خەڵک هاودەنگ بن بۆ وەدەرنانیان.\nجێگای ئاماژەیە سوپای دەوڵەتی داگیرکەری تورک لە ساڵانی نەوەدەکانەوە لە باشوری کوردستان جێگیربوون و لە چەند ڕۆژی ڕابردووشدا لە دەڤەری سۆران و خواکورکەوە ٢٠ کم زیاتر هاتوونەتە ناو باشور و ڕۆژانە بۆردوومانی ئەو ناوچانە دەکەن و هاوڵاتیانی مەدەنیی شەهید و بریندار دەکەن.\nئێوارەی دوێنێ-ش، ئەردۆغانی سەرۆک کۆماری تورکیا، لە کۆنگرەی ئاکەپە لە تراپزۆن، ڕایگەیاند، کە سوپا داگیرکەرەکەی ئێستا لە شەنگال دەستی بە ئۆپەراسیۆنی داگیرکاریی کردووە، پێشتریش ئەردۆغان چەندین جار هەڕەشەی لە شەنگال کردبوو و وتبووی، کە دوای عەفرین هێرشدەکەنە سەر شەنگال.\nپزیشک و کارمەندانی تەندروستیی هۆشداری دەدەن حکومەت\nهاوڵاتیانی کەرکوک: بە کۆنگرەی نەتەوەیی هێز‌مان ده‌بێت به‌رامبه‌ر جیهان


تاقی کردنەوەی زانستی بۆ دۆزینەوەی ژیان لە مڕیخ - Mehr News Agency\nAP ١٣٩٨ Shahrivar ٤ ١٨:٠٧\nNews Code 28048\nله ئۆسترالیا ئەنجام درا;\nتاقی کردنەوەی زانستی بۆ دۆزینەوەی ژیان لە مڕیخ\nلێکۆڵەرانی رێکخراوی گەردوونی ئەمریکا، ئەورووپا و ڕووسیا بە هاوکاری یەک خەریکی تاقی کردنەوەی زانستی لە شوێنێکی دوور لە ئۆسترالیان تا ئەزموونی بەس بۆ دووپات کردنەوەی ئەو تاقی کردنەوانە لە مڕیخ دەست بخەن.\nبە ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر لە نیوئەتڵەس، ئەو لێکۆڵینەوانە لە ناوچەی پیلبارا لە باشووری ڕۆژاوای ئۆسترالیا خەریکە ئەنجام دەدرێت و ئامانج لە ئەو هاوشێوەی سازییە شێوەی دۆزینەوە لە مڕیخ بە مەبەستی دۆزینەوەی فۆسیلە کۆنەکان لە ئەو گۆیەیە.\nلێکۆڵەران هیوادارن بتوانن نیشانەگەلێک لە بوونی ژیانی میکرۆبی لە ئاستی مڕیخ لە سەدان ملیۆن ساڵ پێش بدۆزنەوە و بۆ بەدەست هێنانی ئەزموون سەبارەت بە ئەنجامی ئاوەها دۆزینەوەیەک لە مڕیخ ئەنجامی تاقی کردنەوەگەلێک ڕوویان کردووەتە بیابانە دوورکەوتەکانی ئۆسترالیا ک هاوشێوەگەلێکیان لە گەڵ مڕیخ هەیە.\n٥٠ ساڵ خوێندنەوە لە سەر بوونی ژیان لە گۆی مڕیخ سەلماندوویە کە نیشانەگەلێک لە ژیانی میکرۆبی لە ئەو گۆیە لە سەدان ساڵ لەوەو پێشەوە هەیە. ئەو نیشانەگەلە کە تەمەنیان دەگەڕێتەوە بۆ دوو ملیار ساڵ لەمەوپێش و لێکۆڵەران دەڵێن ناوچە دوور کەوتەگەلێک وەکوو پیلبارا تاقیگەگەلێکی سروشتین بۆ دۆزینەوە لەو بوارەوە.\nپلیبارا شوێنی دۆزینەوەی کۆنترین فۆسیلەکانی سەر گۆی زەوین. لێکۆڵەران دەڵێن ئەگەر مرۆڤ بتوانێت تێبگات کە ئەو فۆسیلانە چۆن لە پیلبارا دروست بوون، دەتوانرێت هیوادار بیت کە بتوانن هەوڵی هاوشێوە لە مڕیخیش ئەنجام بدات.


گۆرستان. لوقمان زەهرایی – Giareng\nلە 7 نیسان , 2013\nله قوژبنی دیوارێک رووبه دارستانێک کزومات دانیشتبوو. غه‌مبارودڵ ته‌نگ بوو. به ته‌واوی له ژیان بێ هیوا ببوو. هه‌ستی به ته‌نیایی له ڕاده‌به‌ده‌ر ده‌کرد. که‌سی نه‌بوو که باسی ده‌ردوئازاروغه‌مه‌کانی بۆبکا. که‌سی شک نه‌ده‌برد که گوێ لێێ بگرێ وبه جۆرێک ببێته جێگای متمانه ورازداری.\nته‌مه‌نی گه‌یشتبوو 16. هه‌رچه‌ند به جه‌سته پیاوێکی ته‌واوبوو، به‌ڵام به عه‌قل جارێ هه‌ر منداڵ بوو. له ته‌مه‌نی هه‌رزه‌کاریدا هه‌ستی به قورسایی ژیان ده‌کرد. نزیکترین ئازیزانی، واته دایک وباب وخوشک وبراکه‌ی له ڕووداوی هاتۆچۆی جاده دا له ده‌ست دابوو. مابۆوه بێکه‌س وته‌نیا. له دوای مه‌رگی دایک وبابی، مامه گه‌وره‌که‌ی سه‌رپه‌رستی ئه‌وی گرتبوو ئه‌ستۆ. له ماڵی مامی هه‌ستی به ئاسوده‌یی نه‌ده‌کرد. نه‌یده‌زانی له گه‌ڵ ئامۆژن ومامی چۆن باسی گیروگرفته‌کانی ژیانی بکا. نه‌یده‌توانی لای ئه‌وان باسی که‌ماسی ونه‌هامه‌تیه‌کانی ژیانی بکا. نه ئامۆژنی ده‌یتوانی جێگای دایکی بۆبگرێته‌وه و نه مامی ده‌یتوانێ ببێ به باوکی. هیچکامیان نه‌یانده‌توانی ئه‌و بۆشاییه گه‌وره‌ی که له ژیانی دا دروست ببووبۆ پربکه‌نه‌وه.\nدڵی به هیچ که‌سێک نه‌ده‌کرایه‌وه جگه به ئازیزانی له ده‌ست چووی نه‌بێ وله هیچ شوێنێکیش ئۆقره وئارامی نه‌ده‌گرت جگه له گۆرستان نه‌بێ. له‌وێ بوو که رووح وجه‌سته ومێشکی ده‌حه‌سایه‌وه. ماندوویی له له‌شی ده‌رده‌چوو. هه‌ستی به ته‌نیایی نه‌ده‌کرد. هه‌ستی به‌وه ده‌کرد که ئازیزانی ده‌وریان داوه وئه‌وانی له ته‌نیشتی خۆی ده‌دیت وهه‌ستی به دڵنه‌وایی وخۆشه‌ویستیان ده‌کرد. هه‌موو ئه‌وانه‌ی که به ده‌وروبه‌ری ئازیزانیه‌وه نێژرابوون به که‌س وکاری خۆی ده‌زانی وله لای گۆری هیچیان خۆی پێی نامۆ نه‌بوو.\nزۆر که‌س هه‌ن که به ڕۆژی رووناک له چوونه ناو گۆرستان خۆیان ده‌بوێرن وناوێرن سه‌ری پێ دابکه‌ن. زۆر چیرۆک و ئه‌فسانه‌ی ترسناک له سه‌رقه‌برستان دروست کراوه، به تایبه‌ت له فه‌رهه‌نگی زاره‌کی دا. له‌و چیرۆک وئه‌فسانانه دا کوتراوه که گۆرستان له‌شه‌ودا رووحی تێدایه که هاوارده‌که‌ن وهه‌رکه‌س به وێدا تێپه‌ر بێ په‌لاماری ده‌ده‌ن.\nئازاد ئه‌و چیرۆک وئه‌فسانانه‌ی که له باره‌ی قه‌برستانه‌وه نوسرابوون وباسی ده‌رکه‌وتنی رووحیان له شه‌ودا ده‌کرد پێ ناراست وفشه بوو. ئه‌و له ماوه‌ی 2 ساڵی رابردووه وله‌وکاته‌وه که ئازیزانی ببوونه میوانی دایمی گۆرستان به ده‌یان جارله په‌نا گۆری ئازیزانی شه‌وی کردبووه به ڕۆژ. باسی نه‌هامه‌تی وبه‌دبه‌ختی وبێ هیوایی خۆی بۆ کردبوون. گله‌یی لێ کردبوون که بۆچی ئه‌ویان به ته‌نیا هێشتۆته‌وه وله گه‌ڵ خۆیان نه‌یان بردووه. پرسیاری لێ کردبوون که به‌راستی به ئانقه‌ست جێێان هێشتووه و خۆشیان نه‌ویستووه وڕقیان لێێ بووه وهه‌ربۆیه‌ش ئاماده نه‌بوون له گه‌ڵ خۆیان بیبه‌ن؟\nله‌و ماوه دوورودرێژه‌ی که سه‌ردانی گۆرستانی ده‌کرد، بۆجارێکیش نه رووحی دیبوونه هیچ ده‌نگێکی سامناک ومه‌خۆفی به‌رگوێ که‌وتبوو، به تایبه‌ت له نیوه‌شه‌ودا که هه‌موو وڵات تاریک وکش وماته وهه‌تاکوو رۆژهه‌ڵات له په‌نا گۆری ئازیزانی خه‌وتبوو.\nئازاد بۆ چرکه ساتێکیش هه‌ستی به نامۆیی وترس وخۆف له شه‌وانی ئه‌نگوسته چاویش له ناو گۆرستان دا نه‌کردبوو.\nئه‌گه‌ر چوارچێوه‌ی ماڵ بۆ منداڵان شوینێکی ئه‌من وئارام وهێوه‌ره، بۆ ئازاد ئه‌وه گۆرستان بوو که ئه‌و ئارامی ومتمانه‌ی پێ ده‌به‌خشی وهه‌ستی به ئه‌منیه‌ت ده‌کرد. ئه‌و چۆن ده‌یتوانی له قه‌برستان بترسێ وبه قسه‌ی ئه‌م وئه‌وله نزیک بونه‌وه له گۆرستان دووره‌په‌رێز بێ. ئاخر، هه‌مووخۆشه‌ویستان وئازیزانی له‌وێ ئارامیان گرتبوو. بۆ ئازاد گۆرستان له حوکمی ماڵ دابوو، نه‌ک شوێنی ناشتنی مردۆکان. ئه‌و به بوونی له گۆرستان وله ته‌نیشت گۆری ئازیزانی هه‌ستی به سوکنایی وبه ئارامی رووح و جه‌سته‌ی ده‌کرد. چوارده‌وری قه‌بری ئازیزانی به وێنه‌ی گولستانێک وابوو. به دایم گۆلی تازه‌ی له سه‌ر داده‌نان وپێێان ڕاده‌گه‌یشت وئاوی ده‌دان. ده‌روجیرانه‌کانی ئازیزانیشی له‌و گولانه بێ به‌ش نه‌ده‌بوون وئازاد له سه‌ر زۆریان گۆلی داده‌نا. ئازاد وه‌کوو باغه‌وانی گوڵخانه‌یه‌کی لێهاتبوو که دڵسۆزانه وئه‌ویندارانه به گۆله‌کانی ڕاده‌گه‌یشت وخزمه‌تی ده‌کردن وئاوی ده‌دان. له‌کاتی به‌هاران دا وه‌شاخی ده‌که‌وت وباوه‌شێکی گوڵی بۆن خۆش وره‌نگاوره‌نگ کۆده‌کرده‌وه ده‌یبرد بۆسه‌ر گۆری ئازیزانی. له کاتی پایزان دا گوله پایزه‌ی له سه‌ر گۆریان داده‌نا.\nئازاد هه‌روا له نێو ده‌ریای بیروخه‌یاڵاتی خۆیدا بوو که له پڕا را به ده‌نگی ماشێنێک وه‌خۆی هاته‌وه. چاوێکی به ده‌ورو‌به‌ری داگێرا، که‌سی به ده‌و‌ره‌وه نه‌بوو. زه‌رده‌ی خۆر ورده ورده خه‌ریک بوو له که‌ل ئاوا ده‌بوو. زۆر دڵ ته‌نگ بوو.\nلاقی چونه‌وه‌ی بۆ ماڵه مامی نه‌بوو. له سه‌رکۆنه کردن وپرته‌وبۆله‌ی مام وئامۆژنی وه‌ره‌ز ببوو. حه‌زی نه‌ده‌کرد بۆ شه‌و بڕواته‌وه ماڵه مامی.\nبڕیاری دا له جیاتی چونه‌وه بۆ ماله مامی، بڕواته ماڵی باب ودایکی ئازیزی خۆی. دڵی بۆئه‌وان زۆر ته‌نگ بوو. ئاره‌زووی ده‌کردن. سوکنایی دڵی ته‌نیا له ته‌نیشت ئه‌وان ده‌شکا. هه‌ستا سه‌رپێ. خۆی ته‌کاند وچاوێکی دیکه‌ی به ده‌وروبه‌ری خۆی دا گێرا. دونیا تاریک ببوو. چراکانی سه‌ر شه‌قام داگیرسابوون. رێگای گۆرستانی گرته به‌رو ڕۆیی تاکوو شه‌ومیوانی ئازیزانی خۆی بێ.\nئه‌و کورته چیرۆکه بۆ رێزگرتن له یادوبیره‌وه‌ری ئازایزانی له ده‌ست چومان. به تایبه‌ت هه‌موو ئه‌و خۆشه‌ویستانه‌ی که له دووره وڵات وله تاراوگه ده‌ژین و ئازیزێکی خۆیان له ناو خۆی کوردستان له ده‌ست داوه ونه‌یانتوانیوه له کاتی به خاک سپاردن وپرسه وسه‌ره‌خۆشی دا ئاماده بن. من خۆم یه‌کێکم له‌و که‌سانه که به داخه‌وه نه‌متوانی له کاتی ناشتن وبه خاک سپاردن وپرسه وسه‌ره‌خۆشی بابی خۆشه‌ویست وئازیزم ئاماده بم وله دووره وڵات هه‌ر توانیم فرمیسکی داخ وحه‌سره‌ت هه‌ڵبرێژم.


یولیسیس یان ئولیس – نەوا موکرجی\n15/02/2022 Nawa Mukerji u\nیولیسیس یان ئولیس؟\nبەڕێزان، یەکەم ڕاڤەی ئەڵقەی یەکەمی ڕۆمانەکەم بۆ ئەم باسە تەرخان کردبوو، ئێوەی بەڕێزیش لە بەردەستتاندایە و لە لاپەڕە ٣١ی ڕۆمانەکەدایە، بفەرمن بیخوێننەوە. لام وا بوو ئەو ڕاڤەیە بەس بێ بۆ تێگەیشتن، بەڵام لە دووی شوباتەوە دەیان… نازانم ناوی بنێم ڕەخنە یان نا، چونکە ئەوە زیاتر سەرکۆنە و گاڵتەپێکردنە، نەک ڕەخنە، بۆیە دەیان سەرکۆنە و گاڵتەپێکردنم پێ گەیشتووەتەوە کە: «خۆی دەبوو یولیسیس بێ نەک ئولیس» و «تۆ کە لە ناوەکەدا هەڵەت کردبێ، ئیتر دڵی چی بە ناوەرۆکەکە خۆش بکەین» و «نەبووە و نابێ ناو وەربگێڕرێ» و زۆرێکی تریش، تەنانەت گەیشتووەتە ئەوەی کە هەندێ کەس کۆی هەموو کارەکەیان لەبەر ئەمە ڕەت کردووەتەوە. هەروەها پێشنیازی دەیان «ناونیشانی ڕاست»ی ترم بۆ کراوە، کە لە خوارەوە بە گوێرەی توانا زۆرێکیان لیست دەکەم.\nبەڕێزان، تەنها ئەگەر ناونیشانەکەی جۆیس بە ئینگلی(زی) بخوێنینەوە بە دەیان شێوە دەخوێنرێتەوە، هەر بۆ نموونە: «یووڵیسیس، یوولیسیز، یولیسیز، یولیسیس…». سەرەڕای هەموو ئەمە، ئەو ناوە لە بنەڕەتدا ناوێکی ئینگلی(زی) نییە تا تەنها لە شێوازی گۆکردنە ئینگلی(زی)یەکەی بڕوانین، ئەم ناوە لە بنەچەدا گریکییە، هەر ئۆدیسیۆسی ناو ئیلیاد و ئۆدیسەیە کە گوایە پیاوێک نووسیونی کە ناوی «هۆمەر» یان «هۆمیرۆس» بووە. تەنانەت ناوە گریکییەکەش، لەبەرئەوەی کە نووسراوەکەی «هۆمەر» یان «هۆمیرۆس» ئەوەندە کۆنە، بە دەیان شێوە دەخوێنرێتەوە، بە «ئولیسیۆس، ئۆلیسیۆس، ئوولیسیۆس، ئودیسیۆس، ئودیسۆس، ئۆدیسیۆس، ئوودیسیۆس…» و دەیان شێوەی تر دەخوێنرێتەوە. پاشان کە ڕۆمییەکان گریکیان داگیر کردووە، داستانەکان یان وەرگێڕاوەتە سەر زمانی لاتینی و ناوەکەیان خستووەتە سەر شێوەی گۆکردنی لاتینی، کە زمانی ڕەسمیی دەوڵەتەکەیان بووە، بۆیە دەیان شێوەی تری خوێندنەوەی ناوەکە زیاتر بووە، بۆ نموونە «ئولیکسیس، ئودیسیس، ئۆدیسیس، ئۆلیسیس، ئۆدیکسیس…» و دەیان شێوەی تر دایانناوەتەوە و خوێنراوەتەوە. ئینجا ئەم ناوە کە چووەتە زمانی ئینگلی(زی)یەوە دیسان بە دەیان شێوەی تر دەخوێنرێتەوە، کە لە سەرەتادا ئاماژەم بە هەندێکیان دا. بۆیە ئەوانەی کە پێیان وایە تەنها دوو شێوەی خوێندنەوەی ئەم ناوە هەیە و هەڵەکەیان ئەوەی منە و ڕاستەکەیان ئەوەی ئەوانە: هەڵەن؛ ئەم ناونیشانە زیاتر لە سەد شێوەی خوێندنەوەی هەیە و هیچیشیان لەوەی تریان ڕاستتر و هەڵەتر نییە.\nهەندێ کەس بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە گوایە من وەرگێڕانەکەم خراپە چونکە ناوم وەرگێڕاوە، بەڵام بەڕێزان، من ناوەکەم وەرنەگێڕاوە، بەڵکو ئولیس تەنها خوێندنەوەی جیاوازی هەموو ئەوانی ترە، نەک وەرگێڕان. ئەگەر یولیسیسم کردووە بە دلێر، ماف بە ئێوەیە ئاوها لێی پەست ببن، ئەگەر یولیسیسم کردووە بە خولەی چەخماخساز، ئەوا فەرموون گاڵتەپێکردنەکەتان درێژە پێ بدەن، ئەوەیان وەرگێڕانە، نەک یولیسیس یان یولیسێز یان ئولیس. بۆیە هەموو ئەوانە تەنها خوێندنەوەی جیاوازی ناوەکەن، وەرگێڕانی ناو نین.\nئەگەر کەسێک بە زمانی ئینگلی(زی) پەڕتووکێک لەسەر کەسێک بە ناوی (محەممەد) بنووسێ، لە ئینگلی(زی)یەکەدا دەبێ بە «موهامماد» یان «موهاممەد» یان شتێکی وەها، دەکرێ کە ئەم پەڕتووکە کرا بە کوردی ناونیشانەکەی «موهامماد» بێ؟ هەندێ کەس بە ئینگلی(زی) بە کاک بەختیار عەلی دەڵێن «باشتیار ئاڵی»، دەکرێ لەمەودوا ئێمەش وەهای پێ بڵێین؟\nپاشان، گریمان هەر بە ڕاستی لە وشەی ناونیشانەکەدا هەڵە بووم، ئەوە ئەوە دەگەیەنێ کە ناوەرۆکەکە هەمووی هەڵەیە؟ تەماشایەکی ناوەرۆکەکەتان کرد؟ خوێندتانەوە؟ بەرگی یەکەمی تەواونەکراو واتە بێ ئەڵقەی شەشەم، ئەوەی کە لە ٢ی شوباتی ئەمساڵدا بڵاوم کردەوە، ١٥٤٣٦٠ (سەد و پەنجا و چوار هەزار و سێ سەد و شەست) وشەیە، لە هەموو ئەو بەرگەدا، بە ناونیشانەکەشیەوە، تەنها ١١٧ (سەد و حەڤدە) جار وشەی «ئولیس» دووبارە بووەتەوە، کە هەموویان لە ڕاڤەکاندان، نەک لە ڕۆمانەکە خۆیدا، واتە جگە لە وشەی «ئولیس»، کە زۆر کەس پێیان وایە هەڵەیە، ١٥٤٢٤٣ (سەد و پەنجا و چوار هەزار و دوو سەد و چل و سێ) وشەی تر دەمێنێتەوە، ئایا ئەگەر «ئولیس» هەڵە بێ، ئەوە دەیسەلمێنێ کە ١٥٤٢٤٣ (سەد و پەنجا و چوار هەزار و دوو سەد و چل و سێ) وشەکەی تر هەموویان هەڵەن؟ ئایا ئەمە پێوەرێکی ئەوەندە گەورەیە کە کۆی هەموو بەرهەمەکە ڕەت بکرێتەوە لەبەر ١١٧ وشە، کە پێت وا بێ هەڵەیە؟\nدکتۆر تەها لە وەرگێڕانە عەرەبییەکەدا ناونیشانەکەی کردووە بە «عولیس» و بۆ چاوێکی تەنها ناونیشانخوێن ئەوە کفری وەرگێڕانە، دە وەرگێڕانەکەی ئەو بۆ ڕۆمانەکەی جۆیس یەکێکە لە نایابترین وەرگێڕانەکان لە مێژووی مرۆڤایەتیدا. پاشان بە فارسی، بە لاتڤی، بە ئیتالی، بە فەڕەنسی، بە مەکەدۆنی، بە تورکومانی، هەمووی ئولیسە! بە زمانی ڕۆمانی و هەندێ زمانی تر (ئولیکس)ە؛ عەرەبییەکەی دکتۆر تەهاشم باس کرد. ع.ح.ب. کە نازناوی وێژەیی (محەممەد حسێن بەرزنجی)یە، کە وا بزانم لە کۆتایی حەفتاکان و سەرەتای هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا ئۆدیسەی هۆمیرۆسی داڕشتووەتەوە و لە سەرەتای هەشتاکاندا بڵاوی کردووەتەوە، هەر بە «ئولیس» دایناوە، دیوانەکەی هەیە و دەتوانی لێی بڕوانی تا بزانی وایە یان نا.\nسەدان ساڵە لە هەموو جیهاندا هەندێ جار «ۆس» و «وس»ی کۆتایی ناوی گریکی لێدەکرێتەوە، یان پێوەی دەکرێ و نەبووەتە کێشەی گەورە، سەدان ساڵە لە کوردیدا دەڵێین: «هیرۆدۆت» و ناڵێین «هیرۆدۆتوس» یان «هیرۆدۆتۆس»، کە لە گریکییەکەدا ئەو «وس» یان «ۆس»ەی پێوەیە، ئینگلی(ز)ەکان دەڵێن «هۆمەر» نەک «هۆمیرۆس»، کە لە لای ئێمە زیاتر بە «هۆمیرۆس» ناسراوە، نەک «هۆمەر»: واتە ئینگلی(ز)ەکانیش هەمان ئەوەیان کردووە کە من لە کوردییەکەدا کردوومە، (ۆس)ی کۆتایی هۆمیرۆسیان لێکردووەتەوە، وەک چۆن من لە کۆتایی ئولیسیۆسدا لێمکردووەتەوە. ئێستا بۆ ئەو بەڕێزانەی گاڵتە بە من دەکەن، ئەو ئەرکەتان کێشا و بچن گاڵتەیەکیش بە زمانی ئینگلیزی بکەن و تۆزێ لایکی قاقاکەیان بۆ بنێرن لەسەر هەمان کار کە کردوویانە؟ ئەو ئەرکەتان کێشا بچن گاڵتە بە هەموو جیهان بکەن کە «عەلی» بە «ئاڵی و ئەلی» دەخوێننەوە؟ کە «عومەر» بە «ئومار» دەخوێننەوە؟ کە «سەڵاحەددین» بە «ساڵەدین» دەخوێننەوە؟ کە «خەییام» بە «کاییام» دەخوێننەوە؟ یان من تەنها لەبەرئەوەی کوردم، ئیتر کەزیەی گوریسی گاڵتەکانتان دەخەنە ئەستۆم، چونکە کورد بەشی خنکاندنە؟\nزۆربەی هەرە زۆری ئەو خوێندنەوانە ڕاستن و لە ڕاستیشدا گرنگ نین، تۆ ئەگەر حەزت کرد یولیسیس بێ، ئەوا پی دی ئێفێک بە تەنیا بۆ تۆ دەنێرم و ناونیشانەکەی بەو شێوە خوێندنەوەیە دادەنێم کە تۆ پێت وایە ڕاستە و دەتەوێ وا بێ، بەڵام دەبێ ئەوەیان بە پارە بکڕی و بە دیاری ناتدەمێ، بە پارەیەکی کەمیش نایفرۆشم، بەڵکو بە پارەیەکی وەها دەیفرۆشم کە کەمێک شوێنی چوار ساڵی کارکردنی خۆڕاییم بگرێتەوە کە زۆربەی ڕۆژان زیاتر لە یانزە سەعات کارم لەم وەرگێڕانەدا کردووە و تەندروستیشمی تێکداوە. بۆ «ئینگلی»یەکەش، کە دیسان زۆر کەسی پەست کردووە، بە هەمان شێوە: ئەگەر گلەییەکەتان تەنها ئەوەیە، بەڵێنتان دەدەمێ دەتوانم پی دی ئێفێکی تایبەت بە ئێوە دەربکەم و بۆتان بکەمەوە بە «ئینگلیزی»، بێگومان ئەمیش بە خۆڕایی نادەم. بۆیە ئەو میهرەبانییە بنوێنە، من چوار ساڵی خۆمم بە خۆڕایی و دیاری داوە بە بەڕێزت، تۆش هەر جارێک «ئولیس»ت دی و پێت وا بوو هەڵەیە، لە چاوی خۆتدا بیکە بەوەی کە خۆت دەتەوێ، بەڵام بە مەرجێ دەست بکە بە خوێندنەوە و لەو لاپەڕەیەدا مەچەقێ. چونکە پەڕتووکەکە لە ڕاستیدا جگە لەو دوو وشەیە شتی تریشی تێدایە! بەڕێزان کە ئەوەندە توانای وێناکردنتان بەهێز بێ و بتوانن لەبەر ناونیشانێکی هەڵە پەڕتووکێکتان لا بێواتا ببێ، وا بزانم دەتوانن ئەو توانایە بۆ پێچەوانەکەشی بە کار بهێنن و هەر کاتێک ئەو وشەیەتان دی کە پێتان وایە هەڵەیە، لە چاوی خۆتاندا بیکەن بەوەی لای خۆتان «ڕاست»ە. هەندێ لە ناونیشانە پێشنیازکراوەکان، کە زۆربەی هەرە زۆریان هەڵە نین، ئەمانەن: «یۆلیسیس، ئۆلیکسیس، یوولیسیس، ئوولیسیس، ئوولیسێس، یولیکسیس، ئۆلیز، ئۆلیسێز، ئوولیسێز، یولیسێز، یولیکسێس، یولیکسێز، ئولیکسێز، ئولیکسیز، یولیکسیز، یولیسیەس، ئولیسیەس، ئوولیس، ئوولێس، یوولیس، یوولیسێز» و دەیانی تریش.\nبە ڕاستی دەبێ ئێمە قۆناغی نالییە یان ناڵییە و نیچەیە یان نیتچەیە و شۆپانە یان چۆپینە تێبپەڕێنین. نالی گوتەنی: «هەرکەسێ نادان نەبێ خۆی تالیبی مەعنا دەکا» و لە ڕووکەشدا زۆر نامێنێتەوە. خوێندنەوەی جیاواز تەنها بەرگێکی جیاوازە بۆ کرۆکێک، کرۆکەکە (واتا و چەمک)ە، گرنگ ئەوەیە چەمکەکە بگەیەنێ. خەییام وتەنی: «هەرکەس بە ڕەنگێ لە من تێئەگا، منیش هەر ئەوەم کە خۆم ئەیزانم» ئێمەش چۆن وشە بخوێنینەوە، چەمکەکە هەر ئەوەیە کە هەیە.\nبەڵام سەرەڕای هەموو ئەوەش، ئەگەر لەسەر دوو وشە، بەرهەمی چوار ساڵی من، کە بە دیاری پێتم داوە، ڕەت دەکەیتەوە و تەنانەت دژایەتیشی دەکەی، ئەوا من داوای لێبوردنت لێ دەکەم و تۆ لە من گەورەتر بە و من ببوورە و بە هیوام ئیتر کۆتایی بەم مشتومڕە بێبەرە بێ و ئەو بەڕێزانەی لە لاپەڕەی یەکەمیشدا چەقیون: یان شیفت و دیلیتێک بکە و پی دی ئێفەکە لای خۆت بسڕەرەوە کە بە دیاری بۆت هاتووە، یان دەست پێ بکە و کەمێک چاوپۆشی لە هەندێ جیاوازیی گۆکردن بکە، دواجار زمانی کوردی هەمووی لە تۆدا پەنگی نەخواردووەتەوە، کوردی تری شوێنانی تریش هەن، کە خوێندنەوە و تێگەیشتنیان لەوەی تۆ جیاوازە.\nبەڵام بوەستن: ئەرێ بە ڕاست، نووسیم و وتم: «شیفت و دیلیت»، شیفت و دیلیتە یان شەفت و دیلیتە؟ یان شیفت و دیلێتە؟ نەخێر… خۆی دەبوو شێفت و دیڵیت بووایە… بۆیە ئەوە من لای خۆم نەمسڕییەوە!\nسوپاس بۆ خوێندنەوەت، سوپاس بۆ گوێگرتنت.\nهیوام تەندروستییەکی باش و دەروونێکی ئاسوودەی خۆت و ئازیزانتە.\nکاتێکی خۆش بۆ ئێوە.\n لە ١٥ی شوباتی ٢٠٢٢دا نووسراوە و بە دەنگیش تۆمارم کردووە و بڵاوم کردووەتەوە.\n وەرگێڕانی شێخ سەلام، فارسییەکە دەڵێ: «هر طایفه‌ای به من گمانی دارد، من زانِ خودم، چُنان‌که هستم هستم». بڕوانە چوارینەکانی خەییام، وەرگێڕراوی شێخ سەلام، بڵاوکردنەوەی کوردستان، سنە، ١٣٩٣ی هەتاوی (وا بزانم ٢٠١٥ی زاینی دەکا). ~ن.م.\nNext نەستژەنیی نۆزدەیەم: ڕەوتی نازدارێکی دوور


لێبوردن و چاوپۆشی – ئیسلامی\nسه‌ره‌تا/ بیروڕا/لێبوردن و چاوپۆشی\nسروشتییه به‌ریه‌ككه‌وتن و هه‌ڵه و په‌ڵه له نێوان كاراكته‌ر و یاریكه‌ره‌كاندا كه‌م و زۆر ڕووده‌دات. خه‌تای كێیه و كێ ده‌ستپێشخه‌ره؟! ڕاسته سه‌ره‌تا ده‌ستپێشخه‌ری هه‌ڵه‌كه (وشه‌یه‌كی نه‌شیاو یان هه‌ڵوێستێكی نه‌شیاو بێ) له یه‌كێكه‌وه بووه، به‌ڵام پاش ئه‌وه تۆپی یارییه‌كه ده‌كه‌وێته به‌رده‌ستی كه‌سی به‌رانبه‌ر، ئایا ئه‌میش وه‌كو ئه‌و هه‌ڵه بكات یان چاوپۆشی بكات؟! یان هه‌ڵوێستی سه‌نگین و شیرینی ببێ، وه‌ك ئه‌خلاقێكی دیندارانه و ئه‌ركێكی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی و سه‌لیقه‌یه‌كی سیاسی له‌ناو گه‌رمه‌ی كاروباردا.\nبۆی هه‌یه وه‌كو خۆی یان توندتریش وه‌ڵامی بداته‌وه، ده‌رفه‌ت هه‌یه و تا ڕاده‌یه‌ك ئه‌وه باوه، به‌ڵام ده‌ره‌نجام مسۆگه‌ر نییه به‌ره‌و كوێ ده‌ڕوا! ئه‌گه‌ری سه‌رهه‌ڵدانی ناخۆشی گه‌وره هه‌یه و به كردار و په‌رچه‌كردار بگاته ئاستێك كه پاشگه‌زبوونه‌وه و گه‌ڕانه‌وه ئاسان نه‌بێت، چونكه به‌رده‌وام هه‌ردوولا پاساوی كرداری دژ و ناحه‌زانه‌ی به‌ده‌سته‌وه‌یه و جه‌مسه‌ر و ده‌ستپێكی مه‌سه‌له‌كه و هۆكاری سه‌ره‌تا له‌بیرده‌چێت، به‌ڵكو ڕۆژانه هۆكار و پاساوه‌كان نوێ ده‌كرێنه‌وه و نیگه‌رانی و هه‌وڵه‌كان دووپاتده‌بنه‌وه. خۆ هه‌ر ده‌بێت له خاڵێكدا و له شوێنێكدا بوه‌ستێنرێت، به‌ڵام زۆرجار دوای ئه‌وه‌ی كه په‌یوه‌ندی و هاوڕێیه‌تی و هاوكارییه‌كه ده‌گاته ئاستی گه‌نیوی و بێكه‌ڵكی. به‌و حاڵه‌شه‌وه هه‌ر عه‌قڵ و به‌رژه‌وه‌ندی هاوبه‌ش داوای ئاشتی ده‌كات! كه‌واته چۆن ئه‌بوو له‌جیاتی ئه‌م عه‌قڵكاری و به‌رژه‌وه‌ندی خوێندنه‌وه‌یه‌ی ئێستا، هه‌ر له سه‌ره‌تاوه بوایه و، له یه‌كه‌م هه‌نگاوی ناكۆكییه‌كه‌وه پێشبینی ئه‌م ده‌ره‌نجامه‌یان بكردایه و ئه‌و كاته به نرخێكی كه‌متر ده‌رباز ده‌بووین!\nخۆ ئه‌گه‌ر له سه‌ره‌تای به‌ركه‌وتن و هه‌ڵه‌كه‌وه، مرۆڤ ئه‌م سه‌لیقه‌یه‌ی ببێ و به‌و ئه‌خلاقه‌وه هه‌ڵسوكه‌وت بكات و هه‌وڵی ئارامكردنه‌وه‌ی دۆخه‌كه بدات و به ناوی پاراستنی مافی خۆی سنور نه‌به‌زێنێ و، هه‌ندێك دان به خۆیدا بگرێت، پرسیار له به‌رنامه‌ی ئایین و له هونه‌ری به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی و له سه‌لیقه‌ی سیاسی بكات، چی بكه‌م؟ ئه‌م فڵان كه‌سه ئه‌م هه‌ڵه‌یه‌ی كرد، من ته‌كلیفم چییه و ئه‌بێ چی بكه‌م؟ بۆم هه‌یه وه‌ڵام بده‌مه‌وه؟ ڕه‌نگه بتوانم ئیجرائاتیشی به‌رانبه‌ر بكه‌م، ڕه‌نگه بتوانم سزایشی بده‌م، به‌ڵام پاشان چی؟! ده‌رفه‌تێكی گه‌وره‌ی فه‌زڵم له‌كیسده‌چێت. هه‌ل بوو بۆ نواندنی ڕۆڵێكی برا گه‌وره‌یی، عه‌قڵ گه‌وره‌یی و نازكردن به‌سه‌ر به‌رانبه‌ردا، كه‌چی به ناوی پاراستنی مافی خۆمه‌وه له‌باریده‌به‌م و ده‌چمه به‌رانبه‌ری و به هه‌مان شێوه، زیاتریش، خۆم به هه‌ڵه‌كردن و تۆڵه‌كردنه‌وه ناشیرین ده‌كه‌م.\nئاشكرایه به‌خشنده‌یی و لێبورده‌یی و چاوپۆشی له هه‌ڵه‌ی به‌رانبه‌ر، یه‌كێكه له بنه‌ڕه‌تیترین مه‌نزومه‌ی ئه‌خلاقی ئیماندار. له هه‌موو شوێنێكدا له قورئان و سوننه‌تدا كه باس له ئه‌حكامی ده‌ستدرێژی و مافخواردن و پێشێلكاری كرابێت، یه‌كسه‌ر چاوپۆشی و لێبورده‌یی هێنراوه‌ته پێشه‌وه و باسی لێوه كراوه. تا چاوپۆشییه‌كه له پێگه‌ی بڵندی و حه‌ققانییه‌ت و باڵاوه بێت. ڕاسته مافی خۆیه‌تی وه‌ڵام بداته‌وه و ڕێگری له پێشێلكارییه‌كه بكات، به‌ڵام هاندراوه له‌و ئاسته باڵا و حه‌قه‌وه لێبورده‌بێ و چاوپۆشی له خاوه‌نی ده‌ستپێشخه‌رییه هه‌ڵه‌كه بكات.\nئه‌م ڕه‌وشته مه‌زنه جوانه له ژیاننامه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوادا (صلی الله علیه وسلم) ڕه‌نگیداوه‌ته‌وه و به خاوه‌نی ڕه‌وشتی به‌رز ناسێنراوه، ( وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٖ) (القلم :٤)، “به‌ڕاستی تۆ له‌سه‌ر ڕه‌وشت و خوویه‌کی زۆر جوان و په‌سه‌ند و بێ وێنه و مه‌زنیت.” هه‌ر وایش هاوڕێكانی په‌روه‌رده كردووه و ڕێنمایی بۆ ئوممه‌ته‌كه‌ی و سه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تی به‌جێهێشتووه. نه‌فره‌تی له بوغزنی و دڵڕه‌قی و ڕقاویبوون كردووه و موسڵمانانی له‌سه‌ر چاوپۆشی و نه‌رمونیانی و دڵكراوه‌یی و لێبورده‌یی هانداوه.\nچاوپۆشی و لێبورده‌یی پایه‌یەكی گرنگه له سه‌ركه‌وتنی كاربه‌ده‌ست و به‌رپرس و به‌ڕێوه‌به‌ر، كه دڵی گه‌وره بێت و چاو له ئاستی هه‌ڵه‌ی هاوكار و به‌رده‌سته‌كانی داخراوبێ و، خۆی له‌وه گه‌وره‌تر ڕابگرێ كه كرچ و كاڵی و هه‌ڵه و په‌ڵه‌ی بچووك و كه‌سی بچووك گه‌وره بكا و، خۆی و خه‌ڵك و كاروباریش به‌و شتانه‌وه سه‌رقاڵ بكات. هه‌میشه په‌راوێزێك بۆ تایبه‌تمه‌ندیی كه‌سه‌كان و سروشتی هاوكاره‌كانی دابنێ و، ئاگاهانه یا نائاگاهانه له فكری ئه‌وه‌دا نه‌بێ كه هه‌موو خه‌ڵك كۆپیكراوی ئه‌وبێ و، ئه‌وه بكه‌ن و ئه‌وه بڵێن كه ئه‌و پێی خۆشه، چونكه ئه‌گه‌ر خه‌ریكی ئه‌وه‌بێت ئه‌وا:\nیه‌كه‌م: عه‌مه‌لی نییه‌و هه‌موو شت به دڵی ئه‌و نابێ، مه‌گه‌ر هه‌میشه له خه‌فه‌ت و شه‌ڕ و ئیجرائاتكردندا بێت.\nدووه‌م: مانایه‌ك بۆ تایبه‌تمه‌ندی و ئازادی تاكه‌كه‌سی نامێنێت، ئه‌گه‌ر بیه‌وێت هه‌موو كه‌س وه‌ك ئه‌وبێت.\nسێیه‌م: له كه‌ش و ژینگه‌ی وادا دووڕوویی و ناپاكی و نیفاق سه‌رهه‌ڵده‌دا و، ده‌ورووبه‌ر و هاوكاره‌كانی تووشی دووڕوویی ده‌بن و، به‌ره‌كه‌ت له كاردا نامێنێت و خۆشه‌ویستی و ته‌بایی بوونی نامێنێت.\nبه‌ڕێوه‌به‌ر ئه‌بێ غافڵ و گێل نه‌بێت، به‌ڵام ئه‌بی ته‌غافول و خۆلادان و چاوپۆشی و شت ئاسانكردنی زۆربێ. به دڵی گه‌وره و چاوپۆشی و سنگ فراوانی هاوكاره‌كانی بخاته كه‌شێكی دڵسۆزی و گه‌رم و گوڕی و هه‌ست به به‌رپرسیارێتی و یه‌كتر خۆشویستن و یه‌كڕوویی و ئازادی.\nكاری ڕۆژانه‌ی سیاسی پڕیه‌تی له‌و شتانه كه به دڵی ئه‌و نییه. ستراتیژییه‌تی كار چوارچێوه‌یه‌كی گشتییه‌و پێویسته، به‌ڵام ڕۆژانه‌ی كار بریتییه له‌و تاكتیك و مه‌سه‌له ته‌كنیكییانه‌ی كه هه‌مووی به دڵی ئه‌و نییه و هه‌موویشی به ئه‌و هه‌ڵناسوڕێ. بكه‌رانی ئه‌م پڕۆسه‌ی سیاسییه زۆرن، وه‌كو تیمی یاریكردن ده‌توانن پێكه‌وه گۆڵ بكه‌ن و سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ستبێنن، به‌ڵام به جیاجیا و تاك تاك ئیشه‌كه‌یان بۆ ناكرێت. هه‌روه‌ك ئه‌گه‌ر له گه‌رمه‌ی یارییه‌كه‌دا ده‌ستبكه‌نه ڕه‌خنه و گله‌یی و لێخوێندن، كاته‌كه‌یان لێ ده‌ڕوا و تیمی به‌رانبه‌ر ئه‌یقۆزێته‌وه و شكست ئه‌خۆن. شه‌ڕی دوای دۆڕان قورستر و ناخۆشتره.\nكه‌واته، سه‌لیقه‌ی سیاسی ده‌خوازێت په‌راوێزێك بۆ یه‌كتری (واته دام و ده‌زگاكان و ئۆرگانه‌كان) دابنرێت و، له‌كاتی كاردا چاوپۆشی و هاوكاری و برایه‌تی زاڵبێت. پاشان له هه‌لی خۆیدا و له‌كاتی به‌دواداچوون و وچانی یاسایی خۆیدا، به زانستییانه و بابه‌تییانه له خروقات و هه‌ڵه‌كان بكۆڵرێته‌وه و ڕێگه‌چاره‌ی دووباره‌نه‌بوونه‌وه‌ی دابنرێت.\nكه‌واته چاوپۆشی و سنگ فراوانی و نه‌رمونیانی و لێبوردن ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌خلاقی دیندارانه‌یه، ئاستێكی به‌رزی هونه‌ری به‌ڕێوه‌بردنه، هه‌روه‌ك نیشانه‌ی سه‌لیقه‌ی باڵای سیاسه‌تكردنه.\nپشتیوان بە خوا پۆشاکی فەتح و سەرکەوتن دەدورین


ده‌ستپێک > سالح غازی و چیرۆکا کن\nده‌مێ ئه‌ز چیرۆکه‌کا چیرۆکنڤیسێن ده‌ڤه‌را مه دخوینم، بێ حه‌مد چیرۆکا کلاسیک دهێته بیرا من و ئێکسه‌ر ژ خوه پرسیار دکم: چما چیرۆکنڤیسێن مه چیرۆکا هونه‌ری یا نوو نانڤیسن؟ چما هه‌ولنادن بزاڤ و ئه‌زموونا خوه یا که‌ساتی ب هنده‌ک تێکستێن هونه‌ری بخه‌ملینن؟ ب گۆتنه‌کا دی: چما هه‌تا نها تێگه‌هێ کلاسیک د تێکستا وان ده سه‌روه‌ره؟ داوی چه‌ند کێلیکێن تێهزرینێ ئه‌ز گه‌هام باوه‌رییێ کو سه‌ده‌م ب تێگه‌هـ و پێکهاتا چیرۆکێ ڤه ل ده‌ڤه‌را مه، گرێدایی یه. هه‌تا نها ب تنێ دوو فاکته‌ر بۆ کورته‌چیرۆکا کوردی ل ده‌ڤه‌رێ هه‌نه: ئه‌و ژی کولتوور و دۆرهێل. ل ده‌رڤه‌یی وان هه‌ردوو فاکته‌ران، وه‌کی دی هێژ کورته‌چیرۆکێ نه‌شیایه خوه ل سه‌ر چو زه‌مینێن دی ئاڤا بکت. به‌لێ چیرۆکا هونه‌ری یا نوو ل هنده‌ک ده‌ڤه‌رێن دی شیا سینۆرێن کولتوور و دۆرهێلی ببه‌زینت بێ کو زیانێ بگه‌هینت ناسنامه و راسته‌قینییا خوه وه‌ک ره‌گه‌زه‌کێ ئه‌ده‌بی. هنده‌ک که‌س هزر دکن کو چیرۆکا کلاسیک ب تنێ ڤه‌گێرانا سه‌رپێهاتییانه هه‌روه‌ک تۆ ببێژی "هه‌بوو نه‌بوو..." و چیرۆکا هونه‌ری ژی مژداری یه کو که‌س تێنه‌گه‌هت. ئه‌ڤه تێگه‌هه‌کێ خه‌له‌ته ژ وه‌رگێرانا چاندا سه‌رده‌ستان گه‌هایه مه. خواندن و وه‌رگرتنا خه‌له‌ت، داناسین و سه‌ره‌ده‌رییا خه‌له‌ت په‌یدا دکت. ده‌مێ ئه‌م دبێژن کلاسیک ب خوه نه ئالۆزه، نه مژداره، رۆهن و زه‌لاله، ئێکسه‌ره، زوو دگه‌هت، په‌یامه‌کێ هلدگرت و گه‌له‌ک ده‌مان هنده‌ک په‌یڤ و ناڤێن وه‌ک (ئازادی، مافێ مرۆڤ، یاخیبوون، سه‌رخوه‌بوون) واته‌یێن سلبی هه‌بوون ژبه‌رکو جڤاک جڤاکێ ده‌ستهه‌لاتێ (ده‌ستهه‌لاتا ڕه‌ها: سیاسی، دینی و جڤاکی) بوو، ناهێته وێ واتێ کو چیرۆکا هونه‌ری ئالۆز یان مژداره، به‌لێ ب ته‌کنیک و ستره‌کتوورا خوه خوه‌سه‌ری و تایبه‌تمه‌ندییا خوه هه‌یه. چیرۆکا هونه‌ری یا نوو ساخله‌ت و سالۆخه‌تێن خوه ژ بوویه‌ران وه‌رناگرت، ته‌کنیکا وێ نه ترادیسیۆنێله کو ب تنێ ب قه‌هره‌مان، بوویه‌ر، جهـ و ده‌می ڤه گرێدایی. هه‌روه‌سان خوه ب دۆرهێلی ڤه گرێنادت، له‌ورا پێویست ناکت چیرۆکنڤیس - وه‌ک چیرۆکنڤیسێ کلاسیک- زێره‌ڤانێ جڤاکی و دۆرهێلی بت یان ته‌ڤنێ چیرۆکا خوه ژ وان برێست. ل ده‌مێ نڤیسینا چیرۆکا هونه‌ری یا نوو ( گه‌له‌ک جاران بۆ یا کلاسیک ژی دهێت)، گه‌ره‌که نڤیسکار سێ خالێن گرنگ ل به‌ر چاڤان وه‌ربگرت، ئه‌و خالێن کو چیرۆکنڤیس ئه‌دگار ئالان پۆ ئاماژێ بۆ دکت: خوه‌رسته، کێلیکا بوویه‌رێ و نه‌خشێ هونه‌ری.\nخوه‌رسته: ل ده‌مێ خواندنێ ل جه‌م خوانده‌ڤانی په‌یدا دبت و هێدی هێدی ئاشنابوونه‌ک ده‌ربارێ زمانی، فه‌رهه‌نگێ، وێنه و فانتازی، هه‌ڤپه‌یڤین، بوویه‌ر و که‌ساتییێ په‌یدا دبت. هه‌موو پێکڤه ل دۆر بوویه‌را سه‌ره‌کی دزڤرن بێ کو ژبیرا خوانده‌ڤانی ببن.\nکێلیکا بوویه‌رێ: بوویه‌ر و که‌ساتی ژ نشکه‌کێ ڤه دیار نابن، به‌لێ ل ده‌ستپێکێ به‌رگه‌هێن وان خویا دبن. نڤیسکار جێمس جویس ناڤێ وێ کێلیکێ دکت: کێلیکا هه‌لاتبوونێ. ئه‌ڤ کێلیکه سه‌رئه‌نجاما خواندنا به‌ری وێ یه، کو خوانده‌ڤان ب خوه ته‌خمینه‌کا وه‌سان بکت، خوه بۆ ئاماده بکت. دبێژنه ڤێ: ئاسۆیا به‌نده‌مانێ. کو هه‌ر خوانده‌ڤانه‌کێ هه‌یه و تێده ل به‌ندا بوویه‌ر، که‌س و دوماهیکان دمینت. نڤیسکار ب ڤه‌گێرانا ته‌فاسیلێن زیده، کو بێزارییێ په‌یدا دکن، هه‌روه‌سا ب داگرتنێ (تحشیة)، زیانێ دگه‌هینت وێ ئاسۆیێ و ل دوماهیکێ خوانده‌ڤان هاڤی دبت و تێکست ناهێته خواندن ژبه‌رکو خوه‌شی و مفایی ناگه‌هینت.\nستره‌کتوور: نه‌خش و دیزاینا هونه‌ری یا تێکستێ. ئه‌و ب جهـ و ده‌م وته‌کنیکا وێ ڤه گریدایی یه. گه‌ره‌که نڤیسکار ب هه‌نده‌سه سه‌ره‌ده‌رییێ دگه‌ل ڤێ چه‌ندێ بکی دا کو خوانده‌ڤان ب ئه‌مان ل ناڤ بگه‌رت. ئه‌رکێ نڤیسکاری یه کو نه‌خشه / خه‌ریته‌یا تێکستا خوه چێکت و مافێ خوانده‌ڤانی یه کا چاوان ل ناڤ بگه‌رت.\nچما کلاسیک و نه هونه‌ری؟\n1- ده‌م و جهـ د چیرۆکا کلاسیک ده ئاشکه‌را نه، نڤیسکار دیار دکت. به‌لێ د چیرۆکا هونه‌ری ده مژدارن، خوانده‌ڤان لێدگه‌رت و دبینت.\n2- بوویه‌ر د چیرۆکا کلاسیکی ده ب ئاوایه‌کێ ئێکسه‌ر دقه‌ومن، به‌لێ د یا هونه‌ری ده پێشبینی و خواندنا بوویه‌ران هه‌یه.\n14- چیرۆکا کلاسیک مه‌سه‌له بوو، بۆ نموونه ده‌مێ کورد دبێژن: چ مه‌سه‌له بوو؟ یان مه‌سه‌له چی یه؟ هینگێ که‌سه‌ک مه‌جبووره چیرۆکێ ژ ده‌ستپێکێ هه‌تا دوماهیکێ ڤه‌گێرت. به‌لێ یا هونه‌ری هزر و فه‌لسه‌فه یه، واته په‌ندیاری یه، نه مه‌سه‌له یه.\n15- چیرۆکا کلاسیک پێدڤی بوو به‌رئا‌قل بت، ئانکو که‌ساتی، بوویه‌ر، جهـ و ده‌م هه‌موو به‌رئاقل بن وه‌ک موقایه‌سه دگه‌ل جڤاکی و دۆرهێلی. به‌لێ یا هونه‌ری هه‌ولدانه بۆ ئافراندنا جیهانه‌کا نوو، کو به‌رده‌وام به‌ر ب گوهۆرینێ یه، ئه‌قل و جڤاک نه ئه‌بسه‌لووتن.\n16- بابه‌ت د چیرۆکا یا کلاسیکی ده نه‌ئازاده، تۆ نکاری ل سه‌ر هه‌ر تشتی بنڤیسی، ئه‌و ل سه‌ر تێگه‌هێ دین، ئه‌خلاق و ئازادییێ دمینت. گه‌له‌ک سینۆر هه‌بوون وه‌ک (یاسا، ره‌وشت و تیتال، سانسۆر، حه‌لال و حه‌رام، شه‌رم، گونه‌هـ، سیهکار و...هتد). به‌لێ د یا هونه‌ری ده نڤیسکار ئازاده ل سه‌ر چ بنڤیست، بۆ نموونه کورته‌چیرۆکا (لۆلۆ) یا هۆله‌ندی... ئه‌ڤ کورته‌چیرۆک هه‌موو ل سه‌ر بوویه‌را ده‌ستپه‌رێ یه، کا چاوان کچه‌کا جحێل ل ده‌مێ ده‌ستپه‌رێ به‌حسێ خوه دکت و هه‌موو ته‌فاسیلان ڤه‌دگێرت ب تنێ دا پرسێن پسیکۆلۆژی و ره‌وشا ژنێ ده‌مێ ل گه‌ل خوه دمینت، بدت نیاسین. بۆ زانین چیرۆکا سالێ بوو ل هۆله‌ندا.\n17- د چیرۆکا کلاسیکی ده راستی به‌رگومان بوو، ژبه‌رکو خوه دگه‌ل جڤاک و دۆرهێلی دگونجاند، به‌لێ د یا هونه‌ری ده جڤاک، دۆرهێل و که‌س نابن ژیده‌ر بۆ راستی و نه‌راستییێ.\n18- د یا کلاسیکی ده ئه‌خلاق ب مه‌ردینی و جه‌ساره‌ت و ماقویلاتییێ ڤه گریدایی بوو، هه‌روه‌سا ب ژنێ و نامووسێ ڤه، ئانکو ب کریاران ڤه. به‌لێ د یا هونه‌ری ده ئه‌خلاق هزر و پرنسیپن.\nئه‌ڤه هه‌موو تێکستن، هه‌ر تێکسته‌ک ئیستگه‌هه‌ک بوو، ئه‌ز ل هه‌موو ئێستگه‌هان راوه‌ستیام، به‌لێ ل هنده‌ک ئیستگه‌هان وه‌ک "گڤاشتن، بێ کونترۆل، داپۆشاندن و پیڤۆک" به‌رزه بووم به‌لێ پشتی کو من خوه دیتی ڤه، پرسیاره‌ک ل نک من په‌یدا بوو: ئه‌ڤه چیرۆکن یان نه؟ من نه‌ڤێت ئه‌ز به‌رسڤێ بزانم ژبه‌رکو زانین ب تنێ به‌س نینه.\nTopic: سالح غازی و چیرۆکا کن


فیلمی "جەنگەکانی ئەستێرە: هێزەکە وریادەبێتەوە" بڕی داهاتی لە بۆکس ئۆفیسدا گەیشتە یەک ملیار دۆلار، کە ئەمەش بووە هۆی ئەوەی ڕیکۆردی ئەوە بشکێنێت کە لە کورتترین ماوەدا ئەم بڕە پارەیە کۆبکاتەوە. کۆمپانیای واڵت دیزنی دەڵێت فیلمی "هێزەکە وریادەبێتەوە" لە ڕۆژی یەکشەممەدا بڕی داهاتی گەیشتۆتەئەو بڕە پارەیە و ئەمەش مانای وایە لەماوەی تەنها ١٢ ڕۆژدا ئەو بڕە پارەیە بەدەستهاتووە.\nئەو فیلمەی پێشتر توانیبووی لە زووترین ماوەدا ئەم بڕە پارەیە بەدەستبهێنێت بریتی بوو لە فیلمی "Jurassic World"، کە لەماوەی ١٣ ڕۆژدا ئەو بڕە پارەیەی بەدەستهێنا. لەگەڵ ئەوەی فیلمی "Jurassic World" لە بازاڕەکانی چینیش بڕێکی داهاتی زۆری بەدەستهێنابوو، بەڵام فیلمی "جەنگەکانی ئەستێرە" تا ٩ی جەنیوەری لە سینەماکانی چین نمایش ناکرێت کە بە دووەم گەورەترین بازاڕی جیهان دادەنرێت.\nفیلمی "جەنگەکانی ئەستێرە" لە ڕۆژی بڵاوبوونەوەیەوە ڕیکۆردەکان دەشکێنێت کە ڕۆژی ١٧ی دیسەمبەر بڵاوبووەوە. لە ڕۆژی یەکەمی نمایشیدا بڕی ٥٢٩ ملیۆن دۆلاری بەدەستهێنا کە ئەمەش زۆرترین بڕی داهاتە لە مێژووی سینەمادا.


ئاوڕێک لە سەر زمانی فارسی - هەوارگەی دڵا ن\nئاوڕێکی کورت بۆ سەردەمی ساسانیان، دوا زنجیرەی پادشایانی ئێرانی پێش لە ئیسلام، زۆر مەبەستی گرنگ و سەرنج ڕاکێشمان بۆ دەر ئەخا.\nئەم زنجیرە پادشاهی یە، کە لە کوردەکانی ناوچەی شوانکارەی فارس بوون، ماوەی نێزیکەی چوارسەد ساڵ پادشاییان کرد.\nسەبارەت بە ووشەی ساسانی مێژوونووسان بڕوایان وایە ئەم ووشەیە لە ووشەی -سان سان-ی پێک هاتووە. سان ووشەیەکە لە هەورامان دا هەر ماوە.گەورە بەگزادەی هەورامان بە سان ئەناسرێت وە دوا سانی ئەو زنچیرەیە –حەمەومین سان– ی پاوەیی بوو، کە نێزیکەی حەفتا ساڵ پێش، کۆچی دوایی کردووە.\nساسانیەکان، شارستانیەتێکیان بەدی هێنا کە ئیستەش ئاسەوارەکانی، بە زمانێکی بێ زمانی، باسی شکۆ و گەورییان ئەکا. شارستانیەتێ، کە نە تەنیا باڵی کێشابوو بەسەر ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست دا، بەڵکو داوێنی دەسەڵاتی هەموو ئێرانی گەورەی تا ئەفغانستان و تاجیکستان و ئاسیای بچوکی داگرتبوو.\nلەگەڵ ئیمپێراتوریای گەورەی ئەو سەردەمە دا، واتە ڕۆم، بووبوون بە دراوسێ و لە شەڕێکیشدا ئیمپێراتوری ڕۆم یان تێک شکاندبوو و ئیمپەراتورەکەیان دەردەست کردبوو و هێنابوویانە پێتەختی ئێران.\nئێستە بەردە هەڵ کەنراوێ هەیە کە نەقشی ئەو پادشاییە پیشان ئەدا کە ئیمپێراتوری ڕۆم لە تەنشتی ئەسپێکدا دانەویوە شاپووری یەکەم، ئێمپراتوری ساسانی، پێ لە سەر شانی ئەنێ و سوار ئەبێ .\nلە مێژوودا شاپوری دووهەم بە ذوالاکتاف، واتە خاوەنی شانوباهۆەکان ئەناسرێ. ئەو ناوبانگەش بەهۆی ئەوە پێدرابوو کە ئەم پادشایە عەرەبەکانی ناوچەی یەمەنی، کە دژ بە ئێران شۆڕشیان کردبوو، تێک شکاندبوو و گرتبویانی شان و پێڵ یانی کون کردبو وە تەنافی لێوە تێ پەڕاندبوو.\nئەمە کورتەیەکە لە شکۆی ئەو بنەماڵەیە و ئەو زنجیرە پادشایی یە.\nبەڵام ئەم شکۆ و گەورەییە لە سەرەتاوە بوو. لە ئاخرەوە، کە پێشەکی لە ناو چوونیان دەستی پێ کرد، لە نێو خۆیاندا کەوتنە گیانی یەکتری و خەسرەو پەرویز، کە هاوکاتی هاتنەدی ئیسلامە، کەوتە نێوانی گەورە پیاوانی ساسانی و هەموی کوشت. بە جۆرێ کە پاش مەرگی لە ماوەی شەش مانگ دا یازدە پادشای ساسانی هاتنە سەر دەسەڵات و بە شەڕی ناوخۆیی لە بەین چوون.\nوڵات هێندە شپرزە بوو کە لە بەرانبەری هێرشی عەرەبەوە خۆی پێ ڕانەگیرا و ڕوخا و وڵات چووە ژێر دەسەڵاتی ئیسلام و عەرەب.\nئێرانی پێش ئەم سەردەمە بە شێوەی ئاریستۆکراسی بەڕێوە ئەچوو، یانێ بەڕێوەبەرایەتی چینایەتی، کە بریتی بوون لە چینی پیاو ماقووڵان و ئاغەوات و خاوەنی زەوی و سامان، چینی پێشەوایانی ئایینی، چینی کاسبکاران وپیشە و چینی ئاپۆرەی خەڵکی هەموو بەتێکڕایی.\nلەم چین و توێژانە، تەنیا دووچین مافی ئەوەیان هەبوو بخوێنن : یەکەم چینی ئاغەوات و پیاوماقوڵان وە دووهەم چینی پێشەوا ئایینیەکان.\nتاقمی ئاغەوات گاڵتەیان ئەهات بە خوێندن و نووسین و خەریکی ئەسب سواری و چەوگان بازی و وەرزش بوون ، کەوابوو تەنیا چینێ کە خوێندن و نووسینی پێ ئەکرا پێشەوا ئایینیەکان بوون.\nکە عەرەب هێرشی کردە سەر ئێران، ئەو پێشەوا ئایینی یانە بەرە بەرە پاشەکشێ یان کرد وبە پەنابەرییەتی چوونە وڵاتی هێندوستان، بۆ لای زنجیرە پادشایانی گورکان ی ئەو ناوچەیە. هەرچی کتێب و نووسراوەی ئەو سەردەمە بوو، وەکوو ئاوێستا، گاتاکان، دین کەرت، یادگاری زەریران، کارنامەی ئەردەشێری پاپەکان وە هی تریشیان لەگەڵ خۆ برد.\nئەم کتێبانە بەدوو زمان و دوو ئەلف و بێ نووسرابوون:\nیەکەم بە زمانی پەهلەوی\nدووهەم بە زمانی ئەوێستایی\nزمانی پەهلەوی :\nئەم زمانە، وەها کە لە ناوەکەیا دەر ئەکەوێ، زمانێکی دەسکردە، لە شار ەوە هاتووە (هەموو زمانەکانی دونیا بێجگە لە ئێسپرانتۆ و زمانی پەهلەوی لە دێ یەوە هاتوون).\nبۆچی ئەڵێین زمانی پەهلەوی دەسکردە و لە شارەوە هاتووە چونکوو وشەی پاڵە وشەیەکی کوردی هەورامی یە، بە مانای شار ە. ناوی زمانەکە کە پاڵەیی بووە بە ڕابووردنی کات و سەردەم بووە بە پەهلەوی .\nئەو بۆچوونە لەم شێعرەدا بە باشی دەر ئەکەوێ کە ئەڵێ :\nزۆرکار عەرەب کردنەی خاپوور گنا وە پاڵە هەتا شارەزوور\nکە گنا بە مانای گوند -بە مانای دێ- و پاڵە بە مانای شارە.\nدیارە، زمانی ئەو کتێبە بەرزەیە کە زەردەشت هێناویە. شێوە نووسینی هەر دوو زبانەکە زۆر لە یەکتر نێزیکن تەنیا ئەوە نەبێ کە زمانی ئەوێستایی چەن پیتی زۆرترە و ئەلف و بێ یەکی زۆر پێشکەوتووی هەیە، تەنانەت ئەڵێن ئەکرێ چریکەی بوڵبوڵ و پەلەوەرانیشی پێ بنووسرێ !\nعەرەب کە دەستی گرت بەسەر ئێراندا ئەو زانایانە کە خوێندن و نووسین یان ئەزانی یا کوژران یا هەڵاتن وە ئێران چووە خەونێکی دوو سەد ساڵە وە ئیتر لەم وڵاتەدا تاقە خوێندەوارێکی ئێرانی بەدی ناکرێ.\nکاتێ کە سەففاریان، یەکەم زنجیرە پادشایانی ئێرانی پاش عەرەب، لە سیستانی ئەو ڕۆدا هاتنە سەر کار، زمانی فارسی هاتە کایەوە.\nتەزکەرە نوسەکان کە مێژوو نوسانی ئەو سەردەمە بوون ئەگێڕنەوە لە یاسایەکدا، کە لە دەرباری یەعقووب سەففاری دا بەرپا بووە، موحەمەدی وەسیفی سیستانی کە میرزای دەربار بوو شێعرێکی لە تاریفی یەعقوب دا بە زمانی عەرەبی دانابوو. هەر کە دەستی بە خوێندنی کردبوو یەعقووب لە سەر تەختەکەی هەستابوو و عاسا کەی دابوو بە عەرزا و نەڕاندبووی شتێ کە من تێ ناگەم لەدەرباری منا بۆچی ئەبێ بیڵێن!\nجا دوای ئەوە، محەمەدی وەسیف شێعری بە فارسی دانا، بەڵام چوون شێعرەکەی قورس و قۆڵە تەزکەرە نووسەکان ئەڵێن ناکرێ ئەوە یەکەم شێعری فارسی بێ و حەنزەلەی بادغەیسی وە ئەبوسەلێکی گورکانی وە فیروزی مەشرقی بەیەکەم شاعێری زمانی فارسی دا ئەنێن کە مێژووەکەی ئەگەرێتەوە بۆ ساڵی ٢٥٠-ی کۆچی.\nئەمە مێژووی بەدی هاتنی هۆنراوەی فارسی یە. دەس پێکردنی پەخشان بەزمانی فارسی سەد ساڵ دوای ئەم بەڕوارەیە، ئەگەڕێتەوە بۆ نێوە ڕاستی سەدەی چوارەمی کۆچی، کە نووسراوەیەکە شەرعی لە فقهی حەنەفی دا.\nلەم سەردەمانەدا بوو کە کۆ بوونەوەیەک لە شاری بەلخ پێک هات. شێوەی ئەخاوتنی خەڵکی بەلخ و بۆخارا و سەمەرقەند یان پێکەوە هەڵسەنگاند وە هاتنە سەر ئەم باوڕە کە شێوەی ئاخاوتنی شاری بەلخ لە هەموو جوانترە. ئەو شێوەیەکرایە زمانی ڕەسمی دەربارەکانی ئێران کە تا ئەمڕۆ ئاڵ و گۆڕی زۆری بەسەرا هاتووە.\nئەمڕۆ زمانی فارسی بەیەکێ لە زمانەکانی پێشکەوتووی دونیا ئەناسرێ.\nThis entry was posted in زۆر بینراو,کورتە باس و بیرەوەری and tagged iran,kurde,kurdistan,ساسانی,فارسی by . Bookmark the permalink.\n← Previous ...دوا گین هەتاکوو من تۆم بێ\nNext → ...بەرگین مامۆستا دوکتور سدێق مفتی زادە