عەفرین داگیر کرا. عەفرین لەلایەن سوپایەکی گەورەو بە جبەخانەی تەکنۆلۆژی جەنگیەوە، دواجار داگیرکرا لەلایەن ڕژێمی بورژوای ئۆردوگانەوە. ئەمە لەسەرەتاوە ڕۆشن بوو، سەرەرای بەرگری جەسورانەی هیزەکانی پەیەدە” یەپەگە” و”یەپەژە”، سەرەڕای خۆپیشاندانی چەندین ڕۆژەوە بەردەوامی کوردەکانی هەموو کوردوستانەکان و حزبە کۆمۆنیستیەکان و ئازادیخوازان و هەم لە دەرەوەو هەم لەشارەکانی کوردستانی عیراق و سوریا و ئیران…. سەرەڕای هەموو ئەوانە عەفرین داگیر کراو هێزەکانی پەیەدە پاشەکشەیان کرد. ئێستا عەفرین سوپای داگیرکاری تورکیای تیایە لەگەڵ تیرۆریستە ئیسلامیە بەکرێگیراوەکانی.\nگومان لەوەنەبوو، وەنیە کە بۆ کۆمۆنیزم بەرگریکردن لە عەفرین سیاسەتیکی دروستی کۆمۆنیستی بوو، وە لەمبارەوە کۆمۆنیستەکان لە ڕیزی پێشەوەی ئەو هێزو کەسانە بوون، کە دژی شەر بوون وە دژی هێرشەکانی سوپای فاشستی تورکیا بون بۆ سەر عەفرینو پیشتوانی خۆیان بۆ هیزەکانی پەیەدەو خەلكی چاونەترسی عەفرین ڕاگەیاند و بە پراتیکیش ئەوەیان نیشان دا، چ لە دەرەوە وە چ لە شارەکانی کوردستان. وە لەڕۆژەکانی سەرەتای هێرشی سەربازی تورکیادا بوو کە حزبی کۆمۆنیستی کریکاری عێراق ناڕەزایەتی خۆی نیشان دا، لە شاری بەغدا. بەڵام باس و ڕوداوەکە بە مە نەک تەواو نابێت بەڵکو، ئەم پراتیکە دروستە لە چوارچیوەی هەلومەرجی دژوارو ئاڵوزی ناوچەکە ونەبوونی درکێکی ڕۆشنی مارکسستی بۆ کۆی هەلومەرجی ناوچەکە، ون دەبێت، بە قازانجی ناسیونالیزم. لەمبارەوە ئێمە یان نەمانوسیوە، یان زۆر کەممان نوسیوە. بەش بە حالی خۆم پۆستێکی کورتم لە فەیس داگرتوە ، کە زیاتر باسی شیوەی کاری کۆمۆنیستیم کردوە، نەک سیاسەتیکی هەمەلایەنەی کۆمۆنیستی.\nئەم باسە بۆچی پیویستە وەلام وەربگرێتەوە، بۆچی مەسەلەیەکی گەورەیە؟! بۆچی دەبێت مارکسستەکان هەڵوێستی ڕۆشنیان هەبێت و ڕیزی سیاسی و سەربەخۆی چینی کرێکار لەم قۆناغە هێجگار ئاڵۆزو پڕ گرێوگۆڵە، جیابکەنەوە ، هەم لەناسیونالیزمی کورد وهێزەسیاسیەکانی لە هەموو کوردستانەکان، وە هەم لە ئیسلامی سیاسی وە لەڕوانگەی ” ئینسانیەتی” ی ڕۆژئاواو ئەمریکاو و هەم ووڵاتان و زلهێزەکانی نیو سوریا … ئەمریکاو هاوپەیمانانی و روسیاو هاوپەیمانانی… ئالۆزی مەسەلەی عەفرین یان کەرکوک بۆ نمونە … لە هەلومەرجی مێژوی ڕاگوزەری ” ئینتقالی” ئێستا سەرچاوە دەگریت. باسی عەفرین لە ئێستادا باسی بەرانبەرکێ و ململانێی ” کورد” و “تورک” نیە بەتەنها بەلكو هەلومەرجەکە فراوانتر وە ئاڵۆزترە. بە پێجەوانەوە عەفرین وکەرکوک و ئەم ڕوداوە مەرگبارانە لە چوارچیوەی ئەم هەلومەرجە تازەیەدا ڕودەدەن و دەبنە ڕوداوو مەسەلەیەکی نیو دەوڵەتی، نەک بە پێچەوانەوە. واتە ئەگەر مەسەلەی دوبارە دابەشکردنەوەی ناوچەکە و دوبارە ڕیخستنەوەی هێزهاوسەنگی نەبوایە لەنێوان زلهێزەکانی دونیاو ناوچەکە، ئەم ڕوداوانە بەم شێوانەی کە ڕویان دا، هەرگیز نەدەبوون.\nلە ڕوانگەی کوردایەتیەوە ” پەیەدە” لە هەموو کارێکی دا جیگای پشتوانی و کۆمەکە وەکو چۆن یەکێتی نیشتمانی پراتیکی دەکات. بەلام لە ڕوانگەی کۆمۆنیستی یەوە وانیە، لە سیاسەت و پراتیکی دیاریکراودا لە جەرگەی ئەم هەلومەرجە دژوارەدا، جێگای لێکدانەوەی جیاوازە. بۆ نمونەو زیاتر ڕۆشنکردنەوەی باسەکە. “پەیەدە” لە عەفرین جێگای پشتیوانی بوو وە هەیە، لە کۆبانی بەهەمان شیوە، لە هەردوو بارەکەیدا مقاوەمەتی کردوە دژ بە داگیرکەرو تیرۆرستان و هەروەها خەڵکەکەی پاراستوەو لە فەزایەکی ئارام و ئەمندا ڕایگرتوون… لەم ڕوانگەیەوە دروستە وە پیویستە هاوپشتی بکرێت. بەلام ” پەیەدە”و هێزەکانی بۆ نمونە لە ڕەقەو دێر ئەلزور کە پێش لەشکری بۆ ئەمریکا دەکەن پێویستە ڕەخنەیان لێبگیرێت وەک بەرەیەکی شەڕو پیش لەشکری کردن بۆ هیزێکی وەک ئەمریکا. ئەم سیاسەتەی ” پەیەدە” بوو وای کرد کە هاوپشتی جیهانی دژ بە هێرشی تورکیا بۆ سەر عەفرین هێجگار دابەزیبوو بە بەراورد لەگەڵ هاوپشتی جیهانی بۆ کۆبانی. لەگەڵ ئەمریکا بوون، باجی هەیە.\nمەسەلەی ” کورد” ئەمرۆ لە چوارچیوەی سیاسەتی ئەمریکاو ڕۆژئاوادا کایەی پیدەکرێت، ئەمریکا بەری دەدا، فەرەنسا یان بەرتیانیا دەیگرێتەوە، وە پێچەوانەوە هەر ڕاستە. کایەی پیدەکرێت نەک لەڕوانگەی بزوتنەوەی کوردایەتیەوە کەهەمیشە باسی ئەوەدەکەن ئەمریکا” خیانەتی” لیکردون، بەڵکو کایەیەک کە لەچوارچیوەی ئیستراتیژییەکی عەمەلی نادیاری ئەمریکاو ڕۆژئاوادا بەپێی بەرژوەندی خۆیان لەم هەلومەرجەدا دێت و دەچیت. سیاسەتی کردنەوەی قەیرانەکان و بەجیهێشتنی لە لایەن ئەمریکاوە بۆتە تەوەرەیەکی سەرەکی لە سیاسەتی ئەم قۆناغەیدا. ” هێزە ناسیونالیستەکانی کورد” لە چوارچیوەی ئەم سیاسەتی ئەمریکادا ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن. بەلام تەنها لە چوارچیوەی ئەم تەوەرە سیاسیەیدا، نەک لە کۆی ئیستراتیژی سیاسی و ئامانجی سیاسی ئەمریکا لە ناوچەکەدا. هەر بۆیە بونەتە داردەستی هێزە گەورە جیهانی و ناوچەیەکان. تیگەیشتن لەم ڕاستی یە ئاسانە. ئەمریکا لەکاتی ڕیفراندۆمی کوردستانی عیراقدا، بەقەولی سەرانی بزوتنەوەی کوردایەتی ” پشتی لەکورد کرد” و لە هێرشی سوپای عیراقو حەشدی ئیسلامی دا بۆسەر کەرکوک، نەک فزەی لێوە نەهات، بەڵکو بیانوی بۆ هێرشەکە دەهێنایەوە. بەلام ئێستا دیسان دەیەوێت هێزەکانی ” پێشمەرگە” بچنەوە ناوچە جێناکۆکەکان کە لە ١٦ی ئۆکتۆبەری ساڵی ڕابوردوەوە بەپشتیوانی ئەمریکا دەرکراوون لێی. ئەوە ڕاستیەکی حاشاهەڵنەگرو مێژووی هێجگار تازەیە. وە سیاسەتی ئەمریکا لە هەردوو بارەکەیدا ڕۆشنە. بەلام پێدەچیت بورژوای کورد و بەتایبەت بزوتنەوەی کوردایەتی و هێزەکانی تەنها لە جۆگەی ئەمریکا ئاو بخۆنەوەو بۆیان تەرک ناکرێت سەڕەرای ” ئاش بەتاڵ” و ” ٣١ ی ئاب” و ” ١٦ی ئۆکتۆبەر” و ” عەفرین” و دواجار ئەوە ئەمریکا دەڵێت ” سوریا چۆل دەکەم” ، ئەو ٢٢٥ ملێون دۆلارەشی لە ” هەسەدە” بڕی بە پێێ بڕیاری ترامب، مەگەر سعودیە تەواوی بکات. ئەم جۆگەلەیە ئاوەکەی سازگار دیارە بۆ سەرانی بزوتنەوەی کوردایەتی. سەیرو سەمەرە ئەوەیە دڵ خۆشکەی بەوەی ماکرۆنی فەرەنسا رزگارت بکات و هێزت بۆ بنێرێت!! وە ئەگەر ناردیشی هیچ نیەو زیاتر بۆ بۆ شایی پڕکردنەوەیە. بەلام ئەوە ئیتر تێنەگەیشتنە لە دونیای سیاسەت لەمرۆدا.\nماکرون و هۆلاندو بلێر و تێرزامای وهەموو ئەو نۆکەرانەی سەرمایەو ئەمریکاو لیبرالیزمە نوێیەکەیان زۆر لەوە جەبونترو بێ دەسەڵاتترن کە بتوانن بەبێ ئەمریکا یەک هەنگاو بنێن. مەسەلەی سەرەکی ئەوەیە ئستراتیژی ئەمریکا لە ناوچەکە شکستی خواردەوە، سەرانی بزوتنەوەی کوردایەتی بە ” پەیەدە” شەوە نایانەوێت دان بەم راستیەدا بنێن، بە قەول و پەیمانە لەفزیەکانی تێدەکەون.\nباسی عەفرین گرینگە و پێویستە سیاسەتێکی رۆشنی مارکسستی لەبارەیەوە پیادەبکەین ، بەدیاریکراوی لە هەلومەرجی کۆمەلایەتی و مێژوویی ئەم ساتە وەختەو و هەروەها سیماکانی یاسای بزوتنەوەی مێژوو لەم قۆناغە ناسک و خەتەرناک و ڕاگوزەرەی خەباتی چینایەتی دا، جێگاو ڕیگای ئەم ڕوداوە و ئەم باسە زیاتر گرینگتر دەکات. لەکاتێکدا کە تەواوی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەراست لەسەر ئاگرەو لەم نێوەدا مەسەلەی “کورد” لەم چوارچیوەیەدا پانتاییەکی گەورە پەیدا دەکات. بەکۆنکرێتی ئەگەر سەرنج بدەین ناسیونالیزمی کورد لە ئێران وە ئۆپۆزسیۆنی بورژوای ئیرانی خۆی ئامادە دەکات بۆ لێدانی ئیران یان تێکچونی هەلومەرجەکەی … هەلومەرجی سوریا ئالۆزتر بوە، لە عیراق دیسان هێز هاوسەنگیەکان چاوەرێێ ئالۆگۆری گەوەرەترن، بەتایبەت لە دوای هەڵبژاردنەوە، هێزەکان هەموو چاوەڕیی ئەنجامی هەڵبژاردنن و ڕیزی بزوتنەوەی کوردایەتی هەرگیز هێندە شەقوشڕ نەبوە. نێو خۆی تورکیا بەهەمان شیوە زیاتر ڕووی لە لێکترازانە وەک لە ئەمن و ئارامی.\nلە هەلومەرجو چوارچیوەیەکی ئاوادا ناسیونالیزم دەتوانیت خۆی دەمەزەرد کاتەوە. ناسیونالیزمی کورد، لەعیراق بەهۆی شکستی ” ڕیفراندۆم “و چارەکە موچەو بلاوبونەوەی برسێتی و گەندەڵییەکی هەوسارپساوەوە، دواتر خۆپیشاندانەکانی دژ بە چارەکە موچەوە، زەربە دەخوات ” بروخی دزو….” و” تاڵەبانی و بارزانی ئەندازیاری تاڵانی…” بەڵام بەهۆی ناسیونالیزمی پەکەکەو پەیەدەوە دەمەزەرد دەبێتەوە، ناسیونالیزمی کورد وەک ناسیونالیزمی عەرەب لۆکەڵی نیە لە پانتاییەکی فراواندا دەتوانێت بەشێوەی جیاواز خۆی دەمەزەردو زیندو کاتەوە. بۆ نمونە مانەوەی سوریا ئومیدو هیوایەکی گەورەی دایە دەست ناسیونالیزمی عەرەب لە ئاستە ناوچەییەکەیدا، ئێستا لە میسرو لە لیبیاو تونس و تەنانەت عیراق و هەروەها جەزائیر گوڕو تینێکی دیکەی بەخۆیەوە گرتوە. بۆ کوردستانیش ئەم دیاردەیە دروستە، جا لەوانەیە حزبێک لە حزبەکان لاواز بێت، بۆ نمونە یەکێتی و پارتی بەلام بێ ئەوەی ناسیونالیزم وەک بزوتنەوەیەکی کۆمەلایەتی زەربەیەکی گەوەرەی لێکەوتبێت. کۆمۆنیزم دەبێت لەمبارەوە هەنگاو بەهەنگاو لە هەوڵی جیاکردنەوەی ڕیزی سەربەخۆی چینایەتی کرێکاردا تیبکۆشێت و هەول بدات ئەم ڕیزە ئامادەو ڕێخراوبکات. ڕوانگەی ناسیونالیزم بۆ شەڕی عەفرین\nناسیونالیزمی کورد، بەگشتی و لەئاستی ناوچەی و هەروەها ناسیونالیزمی پەکەکەو پەیەدە وەک بەشیک لەم بزوتنەوەیە، تێروانین و ڕوانگەی تایبەت بەخۆیان هەیە سەڕەرای چەند جیاوازیەک لە نێوانیاندا لەباری فۆرمەوە بەلام لە ناوەرۆکدا ناسیونالیزم ” کورد” و” کورد بوون” و” نەتەوەی کورد” یان ” پێکهاتەکان” و ” جوگرافیاو سنوری کوردستان” دیارە جوگرافیای جیگا باوەڕی خۆیان، لە هەموو شتێکی دیکە زیاتر لا پیرۆزە و لەپێش هەموو ژیانی ماددی و واقعی ئینسانەوە ئەژمارەکرێن ودەبنە بناغەی هەر تێڕوانین و هەلویستێکی سیاسی و پراتیکی و بەرنامەیش.\nباسی ” موچە ” و برسیکردنی خەلکی کوردوستانی عیراق بۆ ماوەی دووساڵ زیاتر بە کرێکارو فەرمانبەرو ماموستاوە، بۆ ئەم بزوتنەوەیە هەر باس نیە. هیچ هێزیک لەو هێزانەی بزوتنەوەی کوردایەتی لە هەموو کوردستانەکان لەسەر برسێتی دووساڵەی خەڵکی کوردستانی عیراق نەهاتەدەنگ وهاوپشتی دەرنەبڕی بۆ خەلكەکەی…دەسەڵاتی ئەم بزوتنەوەیە وەک نوێنەری بورژوای کورد بە ئاستێک بێ باکە لە ئاست ژیان و گوزەرانی خەڵکدا کە لە مێژودا بێ وێنەیە… بەلام کوێخا بون و ڕابەری خۆی بۆ هەموو ” کورد زمانەکان” لە ژیر ناوی ” نەتەوەی کوردا” وەک ئایدۆلۆژیایەک بۆ پیرۆزە، نەک لە بەر خەلكەکەی بەڵکو لەو ڕێگایەوە دەتوانیت خەلک بەلاریدا بەریت ، ڕیزی چینایەتی کرێکار لەسەر پایەی ” نەتەوە” لەت بکات و دەسەڵاتی سیاسی خۆی یان هێزی خۆی گەشە پێبدات.\nخەلکی کوردستانی عیراق سەڕەرای بێ موچەیی و برسێتی دژ بە پەلاماری تورکیا بۆ سەر عەفرین هاتنە دەنگ و خۆپیشاندانی گەورەیان سازدا لە زۆربەی زۆری شارەکانی کوردستانی عیراق، بەلام ” یەدەپە” و ” یەپەگە”و ” یەپەژە” و ” هەسەدە”و ” پەکەکە” هیچ کامیان یان بەناوێکیانەوە، نەهاتنە دەنگ و بەیانێکی هاوپشتی خۆیان نەنوسی بۆ ئەو سەدان هەزار کریکارو ماموستاو فەرمانبەرانەی کە هاتونەتە سەرشەقام بۆ هاوپشتی ئەوان. ئەم ڕوانگە باوەی بزوتنەوەی کوردایەتی، لە ڕوداو هێرش و داگیرکاری عەفریندا بە شیوەیەکی سەرنجراکێش نەک تەنها لە نێو بزوتنەوەی کوردایەتی دا کە ” بزوتنەوەی خۆیانە” بەلكو لەناو بزوتنەوەی کۆمۆنیستی دا بەهەمان شیوە خۆی نیشاندا، وەک ئەوەی ئەم بزوتنەوەیە هیچ وانەو تەجروبەیەکی لە ڕوداوەکانی جەنگی خەلیج وەرنەگرتبێت کە مەنسوری حیکمەت بەشیوەیەکی رۆشن پێش ٢٧ ساڵ لەمەو بەر ئاماژەی پێدەکات. ڕوداوەکانی عەفرین جارێکی دیکە نیشانی دایەوە کە بزوتنەوەی ئێمە، باش نەکوتراوە دژ بە ڤایرۆسی ” کوردایەتی” و لیکدانەوە بەپێی بەرژەوەندی نەتەوە. ئەم ڕوانگەو بوچونەی ناسیونالیزم لە پەیوەند بە عەفرینەوە دەکرێت لەم خالانەدا، کورتی بکەینەوە:\nیەکەم: جیاکردنەوەی عەفرین لە جیهانی دەوروبەرو ڕوداوەکان: لە روانگەی ناسیونالیزمی کوردەوە، شەڕی عەفرین ، ئەو ڕۆژە دەست پیدەکات کە تورکیا هێرشەکەی دەست پیدەکات. بەلام عەفرین چۆن و لەسایەى کام هەلومەرجەدا “پەیەدە” دەبیتە خاوەنی، لەم ڕوانگەیەوە جێگای پرسیار نیە. چۆن “پەیەدە” دەبێتە خاوەنی قامیشلو؟! هەر مەسەلە نیە، ئەم تیڕوانین و بیرکردنەوەیە، پرسیاری وا نایەهێنێتە بەردەم خۆی. ” پەیەدە” چۆن دەبێتە خاوەنی چارەکێک لە زەوی سوریا یان چۆن دەبێتە خاوەنی کوردستانی سوریا، جێگای پرسیار نیە!!. ” پەیەدە”و “یەپەگە” و” تەیەژە”و ” هەسەدە” چۆن دەبنە پێش لە شکری ئەمریکا لە دیرئەلزۆرو رەقە کە هیچیان کوردستان نین و سەر بەکوردستان نین، نابێتە جێگای پرسیار؟!! ئەم هێزە چۆن دەبێتە پیش لەشکری ئەمریکاو سوکانەکەی بادەداتەوەو لەحکومەتی سوریا و ڕوسیا چەند هەنگاو دەکشێتەوە ئەسڵەن جێگای پرسیار نیە بۆ ئەم تێروانین و فەرهەنگە. عەفرین کوردیەو کوردی لێی یە و پەیەدەی لێی یە… مادام مەسەلە ” کوردە” تەواو، لێرەدا ئیتر هەموو شتێک دەوەستێت. لەم روانگەیەوە تەنانەت خەباتی چینایەتی دەوەستێت و لە عەفریندا دەچیت بە هەوادا. عەفرین کۆتایی خەباتی چینایەتیە!!.\nلە ڕوانگەی کۆمۆنیستیەوە، مەسەلەی عەفرین زۆر پێش هێرشی تورکیا بۆسەر عەفرین دەست پیدەکات. دەگەرێتەوە بۆ سەرهەڵدانی بزوتنەوەی “بەهاری عەرەبی” لە ناوچەکەو بە تایبەت لە سوریا. هەلومەرجی سوریا، بە هیچ شیوەیەک لۆکەلی نیە و جیهانیەوە جەنگی جیهانی بە وەکالەت بە ڕیوە دەچیت. ئەم باسە فراوانترەو لیرەوە راستەوخۆ دەچینە سەر ئەوەی کە تورکیا هێرشی دڕندانەو فاشیزمانەی خۆی دەکاتە سەر عەفرین. بەلام هەر کەس کەمێک ئاگاداری هەلومەرجی سوریا بێت دەزانێت، کە ڕێکەوتنێکی ئاشکرای نێوان ڕوسیاو تورکیا هەیە، لەگەڵ ڕیکەوتنێکی ناڕاستەوخۆی سوریاو تورکیا و بە ئاگاداری ئێران، وە خۆ لادانی ئەمریکا لە هێرشەکە و پشت گوێخستنی هاوپەیمانەکەی سەر زەوی” پەیەدە” دروست وەک ١٦ی ئۆکتۆبەری کەرکوک.. ئەمە ڕاستیەکەو شەڕی عەفرین ئینجا دەست پێدەکات. بەڵام ئەو راستیە لە چوارچیوەی هەلومەرجێکی جیهانی و ناوچەیی هێجگار دژواردا لە سوریادا چۆتە پێشەوەو دەچێتە پێشەوە.\nبۆ ناسیونالیزم بەرانبەرکێی تورکی فاشست و کورد هەیە و لەدەرەوەی ئەوە هەموو شتێک بەتاڵە. تەراتێنی ئەمریکا لە ناوچەکەدا لە سالێ ١٩٩١وە تائێستا کە بۆتە هۆی کاولکاری و مەینەت و نەهامەتی و شەر وکوشتاورو، هەلتۆقانی تیرۆریزم ، لە ڕوانگەی کوردایەتیەوە، نەک جیگای ڕەخنە نیە، بەڵکو جێگای پیرۆزبایی و گوڵبارانکردنە. ڕوانگەی مارکسستی دروست بە پێچەوانەوە کۆی گشت ئاڵوگۆرەکان لە نێو سوریادا بە شێوەیەکی ڕۆشن هەم پێکەوە گرێ دەداتەوە وەهەم بەپیی ساتە جیاوازەکانی ئەم قۆناغە ڕاگوزەرە، سیاسەتی دروست دیاری دەکات. کۆمۆنیزم لە هیچ کات و هەلومەرجێکدا بۆی نیە وە ناتوانێت بچێتە پال ئەمریکا و بەرەکەی یان ڕوسیاو بەرەکەیەوە، کۆمۆنیزمی ڕیخراو هەمیشە لە هەولی ئەوەدایە کە بەر بەم جەنگە بگرێت و لەم ڕیگایەوە هەول بدات ڕیزی سەربەخۆی چینایەتی کرێکار بەهیزتر بکات و ئامادەی بکات بۆ شەڕی دەسەڵات.\nدووەم: یاریکردن و گرەو دانان لەسەر وولاتانی زلهێزو جیاوازی نێوانیان: ناسیونالیزمی کورد بە هەموو هێزەکانیەوە مان و نەمانیان لەسەر جیاوازی و ناکۆکیەکانی نێوان ووڵاتانی ناوچەکە بوە. ئەمرۆ لەوە گەورەترو زیانبارتر مان ونەمانیان بەستۆتەوە بە زلهێزانی جیهانەوە. ” پەیەدە” لەسەرەتاوە بە ئەمری واقع، بوە خاوەنی ناوچەیەکی گەورەو هێزێکی بەرچاو، پارەو پول و تەقەمەنی. بەئەمری واقع، واتە بەپیی هەلومەرجەکە لەسەرەتاوە حکومەتی سوری لاواز بوو، ئەو ناوچانەی بەپێی ڕێکەوتنێک خستە ژیر دەستی ئەوان. لەم نیوەدا پارەو پول وکۆمەکی دەکردن، تائیستاش کۆمەککردنی حکومەتی سوریا بەردەوامە ئەگەرچی بەشیوەیەکی کەمتر. ” ئەمری واقع” واتە لە لایەن ” پەیەدە” وە تنازلێکی سیاسی بەرچاو نەکراوەو هێز هاوسەنگیەکی دیاریکراو سەپاندویەتی. کە ئەمە نەک جێگای ڕەخنە نیە، بەلکو سیاسەتێکی دروست وە ژیرانە بوو. کەس هەیە ئەوە نەزانێت کە ئەمریکا هەمیشە حسابی قازانج و زەرەر دەکات و سیاسەت و بەرژەوەندی خۆی تەنها پێوەرە، نەک هیچ شتێکی دیکە.\nبەلام دواتر ” پەیەدە” بە بەرچاوی حکومەتی سوریاو ڕوسیاوە پیش لەشکری بۆ ئەمریکا دەکات لە ڕەقەو دیر ئەلزور!! لەشەری کۆبانیدا لەو تارێکدا ئاماژەم بەوەدا، وهیوام خواست کە ئەم هێزە بەتەواوی پێی نەخزێت، بەلام خزا. ئیستا چارێکی نیە، یان دەبێت بەلاوازی خۆی تەسلیمی سوریا بکاتەوە لەڕیگای ڕوسیاوە بێت یان راستەوخۆ، و بە تەسلیم کردنی هەموو چەکەکانی یان دەبێت چاوەروانی هێرشی یەک لەدوای یەکی تورکیا بێت و لەمبارەوە وەرەقەی سیاسی هێجگار کەمی لە بەردەستە. مەگەر شانسی ئەوە بهێنێت هەلومەرجی تورکیا تێک بچێت، کە ئەویش ئەگەر ماوەیەکی کورت لە بەرچاو نەگرین لە دوا ئەنجامدا بە زەرەر بۆ خەڵکی ناوچەکە دەشکێتەوە.\nلێکترازانی هەلومەرجی تورکیاو بەبێ بوونی ئەلتەرناتیڤێکی باشتر، هەلومەرجی ناوچەکە بەرەو لێکترازانێكی خەتەرناکترو مەرگبارتری ئەمنی و سەربازی زیاتر دەبات. لەمبارەوە سیاسەتی پەکەکە جیگای سەرنجدانە. پەکەکە لە زمانی موراد قەرەیلانەوە بە ئاشکرا دەڵیت و بانگەوازی حزبەکانی کوردستانی ئێران دەکات کە لەم هەلومەرجەدا ڕووی چەکیان نەکەنە کۆماری ئیسلامی ئێران، چونکە بە قازانجی تورکیاو سعودیە تەواو دەبێت. قسەکانی ئەم بەرێزە هەم ڕاستی ئەم بوچونەی ئێمە دەسەلـمێنیت لە لایەک وەهەم سەرلێشوایی ئەم بزوتنەوەیەو ڕابەرانی. لە سوریا ” پەیەدە” لە گەڵ ئەمریکایە، لە قەندیل پەکەکەو پژاک لە گەڵ ئێران، لە کوردستانی عیراق هێزەکانی بزوتنەوەی کوردایەتی دابەشبون. یەکێک لە ئەنجامەکانی چونە پیشەوەی ئەم هەلومەرجە لە سوریا یان لەتبونی ” پەیەدە” یە بەسەر دووباڵدا و جیابونەوەی باڵی سەربازیەتی، لە باڵی سیاسی بەهۆی ئەوەی لە ژێر فشاری شەڕدایە…یان تەسلیمبونی باڵی سیاسیە بە باڵی عەسکەریەکەی، بۆ نیشاندان و پاراستنی یەکریزی. ئەم لینکەی خوارەوە قسەکانی بەریز موراد قەرەیلانە بە تۆمارکراوی.\nhttps://www.facebook.com/firooz.mamoei/videos/2099148903445170/ بۆ زیاتر تێگەیشتن لە ناوەرۆکی چینایەتی و بورژواییانەی ” پەکەکە” سەرنج بدە وتاری ” لە وەڵامی دووپرسیاردا، تایبەت بە پککا و یەدەپە- سامان کەریم” ٢٥ئۆکتۆبەری ٢٠١٤ . مالپەری دەنگەکان.\nسێهەم: وێرانکردن و کۆمەلکوژی وتێرمی ” ئینسانیەت”: ئەگەر باس لە کوشتنی ئینسانە، وە باس لە ئینسانیەتی ” ئینسانە” ئەوە کاولکردنی موسڵ و دیر ئەلزۆرو ڕەقە هەموویان جیگای ئیدانە و مەحکوم کردنن. هەموویان ئینسانی لێ یە. جا عەرەب یان کورد یان شیعە یان سوننە، درزی و سریانی و کلدانی و کاسۆلیک و ئەرسەدۆکس، یەزیدی و تورکمان…. هەمووی مەحکومە لە ڕوانگەی ئینسایەتی کرێکارەوە، بەلام ئینسایەتی بورژوایی، جیاوازی هەیە دەکەوێتە دوای بەرژەوەندی ئاراستەی سەرمایە بە پێی پۆرالیزیۆنی هێزەکان. مارکس لە کاتی خۆیدا وەلامی ڕۆشنی بە تێرمی ” ئینسانیەت” دواەتەوە وەک مەفهومیکی بورژوایی. چینی کرێکار ئینسایەتی تەواو جیاوازە.\nلە عەفریندا مەسەلەی “ئینسانیەت” دەکشێت و فراوان دەبێتەوە، لە ژێر ناوی ئەوەی کە مقاوەمەتی لێیە. ئەم ڕوانگەیە، وانیشان دەدات کە پاریزگاری لە عەفرین و پاریزگاری نەکردن لە شوینەکانی دیکە هۆکەی ” مقاوەمەتە”. بەلام باسەکە باسی ئینسانیەتە یان مقاوەمەت؟! ئەم ڕوانگەیە بەرگریکردنەکەی لە ئینسانیەت مەرجدارە بە ” مقاوەتەوە”، کەواتە باسی ئینسانیەت لێرەدا دەچیت بە هەوادا. پاشان ئەگەر مقاوەمەتە. وە لە شوێنی دیکەش ئاماژەم پێکردوە، تورکمانەکانی شارێکی بچووکی وەک ئامرلی (شارێکی تورکمان نشینی بە مەزهەب شیعەیە لە عیراق!!) دوو مانگی تەواو لەژێر گەمارۆی داعشدا بوون مقاوەمەتێکی باشیان کردو داعش هەر بۆی نەگیرا … بەڵام کەسێک نەیوت دەستان خۆش بێت؟! بە جیا لەوەی کە دەکرێت ئاماژە بە چەندین شارو چاروچکەی دیکە بدەین لەمبارەوە بە تایبەت لە سوریا. لە دوا ئەنجامدا دەگەینەوە سەر ئەوەی ئەم کۆمۆنیزمە هەم کاولكاریەکەی وەهەم بەرگریکردنی لە مقاوەمەت، مەرجدارە کە ” کورد” یان ” کورد” پێکهاتەی سەرەکی بێت تیایدا. ئەگەر نا چاوی نایبینێت. ئەمە نوسراو نیە تەجروبەیەکی زیندوی ئەم ٦-٧ ساڵەیە.\nبەم پێیە سیاسەتی کۆمۆنیستی تەواوی هەلومەرجی لەبەرچاوە، وە لەسەر پایەی بەرەژەوەندییەکانی بزوتنەوەی خۆی، بزوتنەوەی چینایەتی کرێکار هەنگاو بەهەنگاو دەچیتە پێشەوە. بەرگری لە عەفرین دەکات، بەلام ڕیزی سەربەخۆی چینایەتی نەک دەبێت ڕابگرێت، بەڵکو لەهەر ئالوگۆرو ڕوداوێکدا، قەیران و تەنگژنەی بورژوایی بە قازانجی بزوتنەوەکەی بشکێنێتەوە. لەهەموو ئاڵوگۆرەکاندا پیویستە لە ئاستی پراتیکدا سنورێکی ڕۆشنی چینایەتی هەبێت. کۆمۆنیزم دەتوانێت لەهەر مەیدانێکدا هێزی سەربەخۆی خۆی نیشانی کۆمەڵگا بدات، بە پراتیکی سەربەخۆی چینایەتی. لە عەفریندا دەکرا، دەیان شیوازی کاری جیاواز نیشان بدرێت، کە مەیدانی کاری ناسیونالیزم نین، یان لایەنی کەم لەباری مێژوویەوە نەبوون. سەرنج ڕاکێشانی یەکیتی و سەندیکا کرێکارییەکان و هاوپشتیان بۆ خەلکی عەفرین و دژی تورکیا، نمونەی کارێکی هێجگار جیاوازو رۆشنە، ئەمە تەنها نمونەیەکە، کە بەداخەوە کەم کاری لەسەر کراوە، پێویستە دەستی بۆ ببرێت وکاری لەسەربکرێت لەهەر ڕوداو شەرێکی دیکەدا، لە ئێستاوە زەمینە سازی بۆ بکرێت.\nسیاسەتی مارکسستی لە سوریاو ناوچەکەدا، ڕوبەڕوبونەوەیەکی هەمەلایەنەیە لە بەرانبەر هەردوو بەرەکانی جەنگدا، هەم بەرەی ئەمریکاو هاوپەیمانانی و هەم بەرەی ڕوسیاو هاوپەیمانانی. وەستانی جەنگ بەشیوەیەکی فەوری، لە ئێستادا سیاسەتێکی دروستی مارکسستیە لە هەموو بەرەکانی جەنگدا، نەک تەنها لە عەفرین و مەنبەج و کۆبانی، بەلکو لە هەموو جێگایەک کە شەری لێ یە لە ناوچەکەدا. وەستانی جەنگێک کە ئامرازی دەستی ووڵاتانی زلهێزە بۆ دابەشکردنەوەو رێخستنەوەی جیهان و ناوچەکە، سەدان هەزار ئینسانی تێدا کوژراوەو ملێونەهاشی ئاوارەو بێ خانەو لانەکردوە، کارێکی فەوری کۆمۆنیزم بزوتنەوەی چینی کریکارە. کاری کۆمۆنیستی و هەر هێزیکی کۆمۆنیستی لە هەر ووڵات و ناوچەیەکدا کە هەیە، پیویستە مەسەلەی سەرەکی خۆی کە دەسەڵاتە لە گەڵ بورژازی خۆییدا ببڕێنێتەوە. ئەمە مەسەلە و سیاسەتی سەرەکی ئێستایە وە کلاسیکی یە لە هەمانکاتدا. لە دڵی هەلومەرجێکی ئاوهادا کۆمۆنیزمێکی پشت بەستو بە هێزی چینایەتی خۆی دەتوانی هەنگاوی بەرچاو بنێت.\n420 جار خوێندراوه‌ته‌وه | Thursday, April 5, 2018


ئەو خۆراكانەی دەبنە هۆی دروستبوونی ئازار لە جومگەكان\n:: PM:01:28:25/05/2019 \nزۆر خۆراك هەن كە چارەسەری ئازاری جومگەكان دەكەن، بەڵام لە هەمان كاتدا خۆراك هەن كە دەبنە هۆكارێك بۆ دروستبوونی ئازاری جومگەكان و زیادكردنی ئەو ئازارە، بۆیە پێویستە خۆت بەدوور بگریت لەو خۆراكانەی كە دەبنە هۆی دروستبوونی ئازار لە جومگەكاندا.\nیەكەم: شیر و بەرهەمەكانی شیر، بەرهەمەكانی شیر وەك شیر و ماست و پەنیر كە سەرچاوەیەكی باشی كالیسیۆمن. ئەو كانزایەی كە بۆ ئێسكەكان شێویستە و مەترسییەكانی كەمپتەوی ئێسك كەم دەكاتەوە. بەڵام بەداخەوە توانایی هەیە كە ببێتە هۆی هەوكردن لە شانەی نەرمی جومگەكاندا. ئەگەر هەستت بە ئازاری جومگەكان یان رەقبوونی جومگەكان كرد، ئەوە باشتر وایە خۆت بەدوور بگریت لە بەرهەمەكانی شیر بە هەموو جۆرەكانیەوە.\nدووەم: زۆر بەكارهێنانی خوێ، وەك دەزانین خوێ و ئەو خۆراكانەی برێكی زۆر سۆدیۆمیان تێدایە خراپن بۆ دڵ. چونكە دەبنە هۆی بەرزكردنەوەی پەستانی خوێن و تا زیاد دەكات. زۆر بەكارهێنانی خۆراكی سوێر زیان بە جومگەكانی لەش دەگەیەنێت. چونكە سۆدیۆم پەستانی خوێن بەرز دەكاتەوە بڕێكی زۆر ئاو لە لەشدا كۆ دەكاتەوە بەتایبەتی لە جومگەكاندا ئەمەش وادەكات جومگەكان تووشی ئازار و ئاوسان ببنەوە.\nسێیەم: ئەو خۆراكانەی شەكری زۆر تێدایە، نەك تەنیا خۆراكی سوێر خراپە بۆ جومگەكان بەڵكو خۆراكی شیرین و پڕ لە شەكر بەهەمانشێوە زیان بە جومگەكانی لەش دەگەیەنێت. زۆر كەس ئاگاداری ئەوە نین كە زۆر خواردنی شەكر دەبێتە هۆی دروستبوونی ئازار لە جومگەكاندا. جگە لەمەش زۆر بەكارهێنانی شەكر هۆكارێكە بۆ زیادبوونی كێش بە شێوەیەكی ناتەندروست ئازار لە ئەژنۆ و سمت و جومگەكانی تردا دروست دەكات ئەگەر كێشی لەش زۆر بوو.\nچوارەم: خۆراكی سووركراو، بەبێ شەكر، دەتوانرێت خۆراكی چەوری كەم بكرێتەوە بۆ نموونە خۆراكی سووركراو درەنگتر هەرس دەكرێت لەچاو خۆراكەكانی تردا. ئەو خۆراكانەی بڕی چەورییان زیاترە دەبنە هۆی هەوكردن لە لەشدا بەتایبەتی لە جومگەكاندا. بەهەمانشێوەی ئەو خۆراكانەی بڕێكی زۆر شەكری تێدایە خۆراكی سووركراو دەبنە هۆی زیادبوونی كێش بەشێوەیەكی خراپ و زیان بە جومگەكان دەگەیەنێت.\nپێنجەم: خۆراكی دەستكاریكراو، كاتێك خۆراكێك دەكریت پێویستە دڵنیا ببیتەوە لە كوالێتی و جۆری ئەو خۆراكە چونكە خۆراكە دەستكاریكراوەكان هۆكارێكن بۆ دروستبوونی ئازاری جومگەكان. بەپێی دەسەڵاتی تەندروستی، هەموو خۆراكە دەستكاریكراوەكان دەبنە هۆی دروستبوونی ئازاری جومگە. چونكە خۆراكی دەستكاریكراو بڕێك پێكهاتەی كیمیایی تێدایە كە دەبێتە هۆی هەوكردنی جومگەكان. سەرەڕای ئەوەش بڕێكی زۆر سۆدیۆم و شەكری تێدایە وەك پێشتر باسمكان كرد كە خوێی و شەكر زیان بە جومگەكان دەگەیەنن و دەبنە هۆكارێك بۆ دروستبوونی ئازار و هەڵئاوسان و چەندان گرفتی تر.\nئه‌م بابه‌ته 2462 جار خوێنراوه‌ته‌وه


ماوه‌یه‌كه میدیاكانی ئه‌مریكا به‌گشتی مێژووی سه‌رده‌می ره‌زا شا هه‌ڵه‌ده‌نه‌وه، باسی سه‌رده‌می حوكمی ئه‌و و ته‌نانه‌ت پێش ئه‌ویش ده‌كه‌ن. ته‌نانه‌ت پێگه‌ی سه‌ره‌كی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا له‌ماوه‌ی چه‌ند رۆژی رابردوودا چه‌ند گرته‌ی ڤیدیۆی خۆشگوزه‌رانی و مێژووی سه‌رده‌می شا-ی هێنابۆوه و به‌سه‌رده‌می ئازادی ئێرانی خستبووه‌ڕوو.\nئاوێنه - لوقمان غه‌فوور: له‌و چوارچێوه‌یه‌دا نیویۆرك تایمز رێپۆرتاژێكی وێنه‌یی له ژێر تایتلی (25 فۆتۆ كه پیشانی ئه‌دات چۆن شوڕشی 1979 ئێران گۆڕدرا بۆ كۆماری ئیسلامی).\nله‌راپۆرته‌كه‌دا هاتووه كه له‌سه‌رده‌می شا-ی ئێراندا كه پێش شۆڕشی ئیسلامی ئێران 1979، حوكمی شا دیكتاتۆریه‌تیه‌كه‌ی وه‌ها بوو كه سه‌ركوتی هه‌موو هێزێكی ئۆپۆزسیۆنی ئه‌كرد و رێگری له ئازادی سیاسی ده‌كرد. به‌ڵام هانی وڵاته‌كه‌ی ئه‌دا كه پاڵپشتی نوێگه‌ری عه‌لمانییه‌ت بكات رووه و ئاراسته‌ی خۆرئاوا. كه تا ئه‌وپه‌ڕی رێگه‌ی ده‌دا به ئازادی كه‌ڵچه‌ر.\nله ژێر ده‌سه‌ڵاتی حوكمی شا-دا، ئابوری ئێران گه‌شه و فراوان بوو، فرسه‌تی خوێندنی باڵا گه‌شه‌ی به‌رچاوی به‌خۆوه دی. كه‌متر خوویدایه پڕ چه‌ككردن. ئێران به هاوپه‌یمانی به‌ریتانیا و ئه‌مریكا ئه‌بژێردرا له خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست. به‌هێزی شا وایكرد كه‌رتی پیشه‌سازی گه‌وه‌ر وڵاته‌كه بگرێته‌وه. به‌لام رێوشوێنه داپلۆسێنه‌ره‌كانی شا به‌شێوه‌یه‌ك زیادیكرد كه له دوا وێستگه به شۆڕشێكی ئابڕووبه‌رانه جێی پێ لێژبێت و لاببرێت.\nله‌ماوه‌ی 40 ساڵی حوكمی شا (1941-1979)، گۆڕانی زۆر رویداوه هه‌روه‌ك نزیك 40 ساڵی كۆماری ئیسلامی ئێران كه نه‌هامه‌تی زۆری چێشتووه خه‌ڵكی ئێران.\nله ریپۆرتاژه وێنه‌ییه‌كه‌دا 4 وێنه‌م هه‌ڵبژاردووه به‌پێی ژماره راڤه‌ی وێنه‌كانم كردووه:\n1-محه‌مه‌د ره‌زا شای په‌هله‌وی و له‌گه‌ڵ ژنی یه‌كه‌می شاژن (فه‌وزیه فوئاد)، منداڵه‌كه‌یان (شاناز)، ساڵی 1942 له قه‌سری شا.\n2-سوره‌یا ئه‌سفه‌ندیاری به‌ختیاری خێزانی دووه‌می شا كه له‌لایه‌ن دیزاینه‌ری جلوبه‌رگی به‌ناوبانگی ئیتالی ئه‌میلۆ شۆبرس، كه جلی بۆ رێكخستووه له رۆما-ئیتالیا ساڵی 1953.\n3- محه‌مه‌د ره‌زا شای په‌هله‌وی و سوره‌یا ئه‌سفه‌ندیاری به‌ختیاری له‌لایه‌ن سه‌رۆك وه‌زیرانی به‌ریتانیا وینستن چرچل ساڵی 1952 پێشوازیان لێكراوه.


له‌لایه‌ن: مونا ڕزگار - به‌روار: 2021-09-17-21:48:00 - کۆدی بابەت: 6612\nکێشەکانی چاو لە ماوەی دووگیانیدا\nلە ماوەی دووگیانیدا کێشەکانی چاو باوە و جێگای مەترسی نییە، دووگیانی ماوەیەکە کە تێیدا خانمان گۆڕانکاری زۆریان بەسەردا دێت، هەڵبەتە زۆرینەی کێشەکانی چاو لە ماوەی دووگیانیدا کاتین و دوای منداڵبوون کۆتاییان پێ دێت، هەوکردنی چاو بە هۆی گۆڕانکاری هۆڕمۆنەکان و زیادبوونی وروژمی خوێنەوەیە لە ماوەی دووگیانیدا.\nجۆرەکانی هەوکردنی چاو لە ماوەی دووگیانیدا\nزۆرینەی خانمان بە هۆی گۆڕانی هۆڕمۆنەکانیانەوە لە ماوەی دووگیانیدا چاویان کەمتر ئاو بەرهەم دەهێنێت و وشک دەبێتەوە، لەوانەیە چاوەکان سوور ببنەوە و زۆر جاریش بسوتێنەوە و زۆرینەی خانمان بە هۆی ئەمەوە هەستیاریش دەبن بە تشکی خۆر.\nنیشانە باوەکانی بریتییە لە:\nئازاری چاو و سووربوونەوە.\nتاریکی چاوەکان لە کاتی چاوترووکاندندا.\nپزیشک لەوانەیە شێدارکەرەوەی تایبەت بە چاو یاخود دەرمانی فرمێسکڕێژت پێ بدات تاکوو چاوت شێدار بێتەوە، مەساج کردنی پێڵووی چاو بە هێواشی و بە سەری پەنجەت دەکرێت پێڵووی چاو بووروژێنێت و فرمێسکی لێ بێت، چاوەکانت بە ئاوی پاکی شلەتێن پاکبکەرەوە، هەروەها دانانی گەرمی لەسەر چاوەکان هۆکارێکی دیکەیە بۆ وروژاندنی پێڵووی چاو.\nئەم حاڵەتە لەوانەیە لە سێ مانگی دووەمدا ڕووبدات، لەوکاتەدا ئیتر هەست دەکەیت کە چاوەکانت کزبوون و بە باشی شتەکان نابینیت، دەتوانیت سەردانی پزیشک بکەیت و چاویلکەی تایبەت بەکاربهێنیت.\nئاوسان یاخود چاوی پەمەیی\nئاوسانی چاو لە ماوەی دووگیانیدا لەوانە بە هۆی هەستیاری یاخود هەوکردنی ڤایرۆسی و بەکتریاییەوە بێت، ئاوسان کاتێک ڕوودەدات کە لەناو چاودا پەردەیەکی تەنک کە بەرپرسە لە چاو تروکاندن و پارێزگاری دەکات لە بەشی پێشەوەی چاو تووشی هەوکردن دەبێت، چاو لەوانەیە بە هۆی ئەمەوە تووشی خوێن بەربوون ببێت یاخود سوور ببێتەوە، چونکە دەمارەکانی خوێن خوێن دەگەیەننە ناوەوەی چاو.\nسووتانەوە و خورانی چاو.\nئاوسانی چاو نەخۆشییەکی درێژخایەنە و بۆیە گرنگە کە خانمەکە کە تووش بوو بە زووترین کات سەدانی پزیشک بکات بۆ وەرگرتنی چارەسەری پێویست.\nپەڵە خوێن لە ناو چاودا\nزۆر جار لەناو چاودا پەڵە خوێن دروست دەبێت کە یەکێکە لە هۆکارەکان کە خانمەکە بە ڕەشی ببینێت، ئەم کێشەیە دوای منداڵبوون چارەسەر دەبێت، بەڵام هەر گرنگە خانمەکە سەردانی پزشک بکات لەم کاتەدا کە ئەم حاڵەتەی بەسەردا هات.\nگرێی پێڵووی چاو\nیەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی گرێی پێڵووەکان گۆڕانی هۆڕمۆنەکانە، کە خۆشبەختانە ئەم گرێیانە پاکن و تەنها لە ڕوانگەی جوانییەوە کێشە بۆ خانمەکە دروست دەکات، خانمان لەم حاڵەتەدا سەردانی پزیشک بکەن چونکە هەندێک جار ئەگەری هەیە ئەمە بە هۆی هەستیاری یاخود بەرزی پەستانی خوێنەوە بێت، کە پێویستی بە چارەسەری خێرایە تاکوو زیان بە دایک و منداڵەکە نەگەیەنێت، بۆ کەمکردنەوەی گرێی چاو باشترین کار زۆر خواردنەوەی ئاو و کەم خواردنی خوێیە.\nهاتنە خوارەوەی پێڵووەکان\nشلبوونەوەی ماسولکەکانی پێڵووەکان حاڵەتێکی دیکە و کە هەندێک کات زۆر زیاد دەکات بە جۆرێک پێڵووی سەرەوە زۆر دێتە خوارەوە و بەمەش کێشە بۆ بینین دروست دەکات.\nهەستیاری هۆکاری سەرەکی خورانی چاوە، کۆبوونەوەی ئاو لە جەستەدا بە هەمان شێوە دەتوانێت کاریگەری بخاتە سەر کۆرنییەی چاو و لە ئەنجامدا کێشە بۆ بینین دروست بکات و چاو کز ببێت.\nچەند ڕێنماییەک بۆ ڕێگریکردن لە هەوکردنی چاو\nپێش ئەوەی کە دەست بدەیت لە ڕووخسار و چاوت دەستەکانت بە پاکی بشۆ بە تایبەت دوای هاتنەوەت لە دەرەوە و کاتێک دەستەکانت بە هۆکارێک پیس بووە.\nچاوەکانت پاک ڕابگرە\nئاوی سارد بکە چاوەکانتەوە تاکوو تەنی دەرەکی لە چاوتەوە بێتە دەرەوە هەروەها دەمارەکانی خوێنیش هێور دەکاتەوە، بەڵام زۆر دەستت مەهێنە بە چاوتدا با تووشی کوتراوی نەبێت.\nبە ورییایەوە میکیاج بەکاربهێنە بۆ چاوت\nمیکیاج بۆ چاو بەکتریا و هەوکردنەکانی چاو زیاتر دەکات، سووراو و سەرجەم میکیاجەکانی چاو زیانیان هەیە بە تایبەت لەو ماوەیەدا بۆیە بەکاری مەهێنن، ئەگەریش بەکارتان هێنا بە هیچ شێوەیەک پێوەی مەخەون و پێش خەوتن پاکی بکەنەوە.\nکۆنتڕۆڵکردنی پەستانی دەروونی\nپەستانی دەروونی بە هۆی کەمخەوی و کاری زیاد و خۆراکی ناتەندروستەوە و خەفەت و دڵەڕاوکێ کار دەکاتە سەر کۆئەندامی بەرگری جەستە و مەترسی توشبوون بە هەر هەوکردنێک زیاد دەبێت وەک هەوکردنەکانی چاو.\nئەگەر پزیشک چاویلکەی بۆ داناویت دەبێت هەمیشە لە چاوی بکەیت و کەمتەرخەم نەبیت، هەروەها پاک ڕاگرتنی چاویلکەکەش زۆر گرنگە.\nدانانی گەرمی لەسەر چاو\nدانانی گەرمی لەسەر چاو یارمەتیدەرە بۆ کەمبوونەوەی ئازار و کەمکردنەوەی هەوکردن، پارچە خاولییەکی بچووک بە ئاو گەرم بکە و بیخەرە سەر چاوتەوە و با ماوەیەک بەسەرییەوە بێت.\nئەگەر پزیشک قەترە و دەرمانی تایبەتی بۆ نوسیوویت دەبێت لەکاتی خۆیدا بەکاری بهێنیت.\nپارێزگاری لە چاو لە کاتی چوونە دەرەوەدا\nگرنگە کاتی چوونە دەرەوە بە هۆی تیشکی خۆر و تەپ و تۆزەوە چاویلکەی ڕەش بەکاربهێنیت.\nبابه‌ته په‌یوه‌ندیداره‌كان به : هەوکردنی چاو لە ماوەی دووگیانیدا


پێنج زانیاری سەنجڕاکێش لەبارەی مەریخەوە\n5101 جار خوێندراوەتەوە\nمەریخ یەکێکە لە هەسەرەکانی سەر بە کۆمەڵەی خۆر و چوارەم هەسارەیە لە ریزبەندیەکەدا و تەمەنی نزیکی ٤.٥ ملیار ساڵ دەبێت.\nماڵپەڕی "سیدتی" لە بابەتێکدا ئاماژە بە پێنج زانیاری سەرنجڕاکێش دەدات لەبارەی مەریخەوە، ئەوانیش:\n١- خۆر لەسەر مەریخ: لە نزیکترین خاڵی خۆردا، نیوەگۆی باشووری مەریخ بەرەو خۆر لار دەبێتەوە، دەبێتە هۆی هاوینێکی کورت و گەرمی هەبێت، لە کاتێکدا نیوەگۆی باکوور زستانێکی کورت و سارد بەڕێدەکات، لە دوورترین خاڵی دا لە خۆرەوە، نیوەگۆی باکوور بەرەو ئەوە دەچێت کە خۆر ببێبە هۆی ئەوەی هاوینێکی درێژ و نەرم دروست بکات، لە کاتێکدا نیوەگۆی باشوور زستانێکی درێژ و سارد بەڕێدەکات.\n٢- لێبوونەوەی بەشێکی زۆر بچوک لە خاکەکەی: زانایان شوێنەواری بچووکی پارچەی مەریخیان لە ناو ئەو نەیزاکەندا دۆزیوەتەوە کە کەوتنەتە سەر زەوی، ئەمەش رێگەی بە زاناکان داوە پێش ئەوەی سەردانی مەریخ بکەن، توێژینەوە و شیکاری بۆ هەسارەکە بکەن.\n٣- نیشانەکانی بوونی ئاو لە دۆخی شلیدا لەسەر مەریخ: ساڵانێکە مەریخ بەوە ناسراوە کە ئاوی سەهۆڵی هەیە. بەڵام لەم دواییانەدا لە مانگە دەستکردەکانەوە چەند وێنەیەک گیراون کە ئاماژەن بۆ بوونی ئاو لە دۆخی شلیدا لەسەر هەسارەکە.\n٤- خۆرئاوابوونی مەریخ: لە ماوەی ڕۆژی مەریخدا ئاسمان ڕەنگی سوورێکی مەیلەو پەمەییە، کە پێچەوانەی ئاسمانی زەوییە، لە کاتی خۆرئاوابونیشدا شین دەبێت.\n٥- خاوەنی بەرزترین شاخ و گەورەترین زریانی خۆڵبارینە لە کۆمەڵەی خۆردا.


ئه‌فسانه ئه‌سمه‌ره‌که‌ی ئه‌مریکا خۆڕاگری له‌ده‌ستدا: بۆچی هه‌ر من؟ – تۆڕی میدیایی خەڵک\n2018/07/26 - 6:30 PM\nسیرینا ویلیامزی ئه‌فسانه‌ی زیندوی تێنسی سه‌رزه‌وی بێزاره له‌خراپی مامه‌ڵه‌کردنی ده‌زگای پشکنینه پزیشکیه‌کانی سه‌ر به‌یه‌کێتی نێوده‌وڵه‌تی تێنسی سه‌رزه‌وی و ڕه‌خنه‌ی توندیان لێده‌گرێت.\nیاریزانه ڕه‌ش ئه‌سمه‌ره ئه‌مریکیه‌که له‌تۆڕی کۆمه‌ڵایه‌تی “تویته‌ر”ه‌وه نوسیویه‌تی :” ئه‌مڕۆ ڕۆژی پشکنینه پزیشکییه‌کانه؟! ئه‌مڕۆ ڕۆژی ئه‌وه‌یه پشکنینی پزیشکی کتوپڕ ئه‌نجام بدرێت و ئاسایی سیرینا ده‌بێت له‌ناو ناواندا بێت، له‌نێو سه‌رجه‌م یاریزاناندا من به‌ته‌نها له‌هه‌مووان زیاتر پشکنینم بۆ کراوه!”.\nهه‌روه‌ها ده‌ڵێت :” جیاکاری؟ به‌لایه‌نی که‌مه‌وه وا هه‌ست ده‌که‌م منیان له‌یاریزانه‌کانی تر جیاکردۆته‌وه، به‌ش به‌حاڵی خۆم هه‌میشه به خاوێنی ده‌مێنمه‌وه و هه‌ڵه‌یه‌ک ناکه‌م مێژووم ناشرین بکات، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌ر گه‌شبینم”.\nسیرینا ویلیامز خاوه‌نی ٢٣ نازناوی گه‌وره‌یه و یه‌کێکه له ئه‌فسانه‌کانی بواری تێنسی سه‌رزه‌وی، وه‌رزی ڕابردوو منداڵی بوو و به‌هۆیه‌وه ماوه‌یه‌کی دوورودرێژ دوورکه‌وته‌وه، له‌دوای گه‌ڕانه‌وه و به‌تایبه‌ت له‌پاڵه‌وانێتی ویمبڵدۆن پێنج جار پشکنینی پزیشکی بۆ مادده وزه‌بخشه‌کان بۆ ئه‌نجامدرا، سه‌رچاوه‌کان نوسیویانه: ئه‌و که‌سه‌ی پشکنینه‌کانی بۆده‌کات ئاماده‌نه‌بووه ماڵه‌که‌ی به‌جێبهێلێت تا پشکنینی بۆ نه‌کات و یاریزانه‌که بێزار بووه، له‌کاتێکدا ته‌واوی یاریزانه به‌شداره‌کانی تر ته‌نها یه‌ک پشکنینیان بۆ ئه‌نجامدراوه!


دکتۆر ئەحمەد میراودەلی: ئافرەت لە روانگەی ئاینە ئاسمانییەکانەوە. بەشی دەهەم و کۆتایی – WTARIKURD\nئافرەت لە روانگەی ئیسلامەوە\nبۆ سەردەمێکی زۆر دوورودرێژ، نیوەدوورگەی عارەبی پەراوێز بوو، جگە لە دەوروبەری چەند گۆلەئاوێک، تەنها خێڵە ” بەدەوی” یە وشتروانەکان کە بەدوای لەوەڕگەی وشترەکانیاندا دەگەڕان دەیانتوانی لێی بژین . ئەوجا لەبەر ئەوەی هەتا سەردەمێکی دوای هاتنی ئیسلامیش نووسینیان نەبوو، مێژووی ناوچەکە پێش هاتنی ئیسلام دیار نییە . وەلێ لە رێگەی ئەفسانە و چێرۆکە دەماودەم داکەوتووەکانەوە ، شارەزایانی مێژوو و ئەنسرۆپۆلۆجی وێنەیەکی کۆمەڵگەی پێش ئیسلامی ناوچەکەیان بۆ کێشاوین . بە بڕوای ئەوان ، کۆمەڵگەکە ماتریلینی بووە ، وەلێ پیاو تێیدا باڵادەستتر بووە و لە ئاستی رامیاریشدا هاوتا نەبوون . هەریەک لە خێڵەکان سەربەخۆبوون و سەرجەم ئەندامانی خێڵ پێکەوە کاریان کردووە و بڕیاریان داوە ، سەرکردە ” شێخ و سەیید” یان هەڵبژاردووە کە سەرۆکاێتی شەڕ و پێکدادانە هەمیشەیی و نەبڕاوەکانیان بکات . ئافرەتانی ئەو کۆمەڵگەیە بەشداری هێرشە تاڵانکارییەکانیان کردووە و لەو کاتانەشدا پیاوەکانیان دوور بوون لە ماڵ ، ئیشوکاری خێڵیان بەڕێوە بردوە . بە بڕوای کۆمەڵناسان ، هەرچەندە ئافرەتی کۆمەڵگەکە ژێردەستە بوون ، وەلێ رێزیشیان لێ گیراوە ، بەشدارییان لە بڕیارەکانی خێڵدا کردووە ، هۆزانڤانی باشیان تێدا هەڵکەوتووە ، زۆرجاریش هەڵسەنگێنەری پێشبڕکێی هۆزان بوون کە بابەتی کاتبەسەربردنی خێڵ بووە . خێڵەکان ئیندۆگەم بوون – بەواتای هاوسەرگیرییان لەناو خێڵی خۆیاندا ئەنجام داوە ، بەڵام هەردوک لایەنی مێ و نێر، فرە هاوسەر بوون ، بەواتای ئەوەی ئافرەتیش وەک پیاو بۆی هەبووە زیاد لە مێردێکی هەبێت . ئافرەت ژنی هەرکەسێک بووبێت منداڵەکانی منداڵی خێڵ بوون . سێکس فرۆشتنیش لەلایان کارێکی ئاسایی بووە .\nوادیارە باشووری نیوەدوورگەی عارەبستان ، جیاواز بووبێت ، شارستانێتێکی تایبەتی لەسەر بنەمای کشتوکاڵ تێیدا سەری هەڵدابێت و بازرگانییان لە رێی دەریاوە لەگەڵ دەرەوەدا کردبێت . هێندێک ئاسەواری ئەو شارستێنە هەتا ئێستاش ماون . ناوی زۆرێک لەوانەی سەردەمی کۆنی ناوچەکە لە رێگەی تێستامێنتی کۆنەوە بۆمان بەجێماون ، ئافرەتانن ، ئافرەتانی ؛ وەک بەلقیس ، شیبا ، زێنووبیا و ………… هتد .\nوا بڕوادەکرێت ، کە عارەبستان زۆر کات لە لایەن شاژنانەوە بەڕێوە برابێت کە رەنگە قەشەی ئاینە ناوچەییەکان بوبن ، بەڵام بەدەوییەکان هیچیان نەنووسیبێتەوە . لەدوای سەتەی چوارهەمی سەردەمیشەوە ئافرەتانی ناوچەکە لە هیچ شوێنێکدا ناویان نەهاتووە . لەوەدەچێت کاتێک سکۆلارە موسوڵمانەکان کە دواتر بەڵگەنامەکانیان پوخت کردۆتەوە ، هەرچی پێوەندیی بە ئافرەتەوە بووبێت ، دەریانهاویشتبێت ، چوونکە ئەوان سەردەمی پێش ئیسلام بە سەردەمی نەزانی/ جاهیلی ، دادەنێن . هێندێک زانیاری سەردەمێکی پێش ئیسلامیش لە رێگەی گوتەی هاوسەرەکانی نامەبەری ئیسلام ” محەممەد” ەوە زانراوە و نەسڕدراونەتەوە ، ئەویش لەبەر ئەوەی رێزێکی تایبەتییان هەیە لە ناو ئیسلامدا. بەتایبەتیش عائیشە کە ، وادیارە خۆشەویستترین هاوسەری پەیام بەری ئیسلام بووە . لە زاری عائیشەوە پێمان گەیشتووە کە چوار جۆر هاوسەرگیری هەبووە ، دوانیان فرە هاوسەری بوون کە تێیدا هەردووک لا، پیاو و ئافرەت زیاتر لە یەک هاوسەریان هەبووە . هەر لایەنێکیش بۆی هەبووە کۆتایی بە هاوسەرگیرییەکەیان بهێنێت : ئەگەر ئافرەتەکە ویستبێتی کۆتایی بە هاوسەرییەکە بهێنێت چاوەڕێی کردووە هەتا پیاوەکە لەماڵ دەرچووە و ئەوجا رووی خێوەتەکەی کردۆتە لایەکی دیکە ، کە پیاوەکەش گەڕاوەتەوە و دەرگاکەی لێ گۆڕدراوە ، نەچۆتە ژوورێ و زانیوێتی تەڵاقدراوە . وادیارە هەتا سەتەی حەوتەمیش ئافرەت رێزی هەبووبێت بەڵام لەوێ بەدواوە بەشداری بڕیاری خێڵیان نەکردووە . ……… مێرلن فڕێنچ بەرگی یەکەم ل 247\nپێش هاتنی ئیسلام ، مەککە لەلایەن خێڵی قوڕەیشەوە کە خێڵە گەورەی ناوچەکەبووە حوکمڕانی کراوە . نێوەندی بڕیاردانیش کۆمەڵێک راوێژکاری پیاو بوون ، پیاوی قوڕەیش پێش هاتنی ئیسلام رێگەی رادەربڕینی لە ئافرەتان زەوتکرد بوو ، هەر لەو سەردەمەشدا هاوسەرگیری خزمی نزیک لە نێوان ” ئامۆزا و پوورزا و خاڵۆزا ” کاندا سەری هەڵداوە بۆ ئەوەی سامان لەناو خێزاندا بهێڵێتەوە . خێڵ ملی بەرەو پاتریلینی ناوە و دواتریش بەرەو پیاوسالاری ، لێرەوە دەردەکەوێت کە پێش هاتنی ئیسلام پیاوسالاری بەڕێوە بووە .\nپەیامبەری ئیسلام ، محەممەد ؛ لەسەردەمی گۆڕانکاریێکی گەورەی ناوچەکەدا لە دایک بووە ، بەشێک لە خێڵەکان دەستبەرداری ژیانی رەوەندی ببوون و لەسەرەتای دامرکان و پێکهێنانی شارستێنی و بازرگانیدا بوون ، لەو سەردەمەی نیوەدوورگەی عارەبیدا ، مەککە و یە‌ثروب ” مەدینەی ئێستا ” گەورەترین شاری نیوە دوورگەکە بوون .\nلە بنەمادا کۆمەڵگەی خێڵەکی دیمۆکڕاتیترە لە کۆمەڵگەی شارستێن ، لەبەر ئەوەی خاوەنداریێتی لە کۆمەڵکەی یەکەمدا خاوەنداریێتی گشتییە ، وەلێ لە کۆمەڵگەی شارستێندا ئەو جۆرە خاوەنداریێتیە ناچێتە سەر.\nپیاوانی شاری مەککە فرە هاوسەر بوون ، وەلێ ئافرەتانیان بەزۆری تاک هاوسەر بوون ، بەڵام هێشتان ئافرەتانی مەککە ، میراتگر بوون ، خاوەنی مڵکاێتی بوون و بازرگانیشیان کردووە . لە مەدینە ئافرەتان لە بواری سیکسوالێتیدا تەواو ئازاد بوون . بەڵام کۆمەڵگەکە بەرەو پیاوسالاری بەڕێوە بوو : هێندێک لە خێڵەکان کچە نەویستەکانیان زیندەبەچاڵ کردووە ، زۆر پیاویش ژنیان داگیر کردووە ، وەلێ زۆربەی پیاو هاوسەرەکانیان کڕیوە . لەو سەردەمەدا لە مەدینە ئافرەت ، دەکڕدرا و دەفرۆشرا .\nمحەممەد: لە پەلێکی بچووکی قوڕەیش لە دەورووبەری ساڵی 570 ی پێش سەردەم لەدایک بووە . لەسەردەمی لاویێتییدا ، کاری بازرگانی لەنێوان مەککە و سوریادا بۆ ئافرەتێکی دەوڵەمەند” خەدیجە” کردووە . وەک دەردەکەوێت خەدیجە بۆخۆی راستەوخۆ داوای هاوسەرگیری لە محممەد کردووە . هەتا خەدیجەش لەژیاندا بووە پێغەمبەر، ژنی بەسەر نەهێناوە و دوای مردنیشی هەر رێزی لای ماوە .\nوەک چۆن لە مەسیحاێتییدا ئافرەتان پێشەنگ و پشتگیری بڵاوکردنەوەی ئاینەکەبوون . لە ئسلامیشدا ، ئافرەتان بەتایبەتیش خەدیجە جێگەیەکی دیاری هەیە ، خەدیجە پشتگیری پێغەمبەری کرد و هەموو سامانی خۆی خستە خزمەتی ئاینەکەوە ، خۆ لەوانەبوو ئەگەر خەدیجە ئەو پشتگیرییەی محەممەدی نەکردایە ، ئیسلام نەکەوتایەتە سەرپێ . وەلێ بەداخەوە وەک دەبینین، ئیسلامیش هەر وەک مەسیحاێتی پاداشتی ئافرەتی داوەتەوە . لەسەرەتای سەرهەڵدانی ئاینەکەدا بەزۆری ئافرەتان پەژراندوویانە ، یەکەمین کەس خەدیجە بوو ، دووهەم کەس عەلی زاوای بوو ، ئەوجا پوورەکانی ” سەفیە ، عەتیکە ، عەڕوە ” لەگەڵ هەموو ناحەزیەکانی پیاوەکانی ناو خێڵەکەی خۆی بێ باکانە پشتگیرییان کردووە . رەملە” ام حەبیبە ” کە یەکێک لەوانەبوو زوو بڕوای هێنا ، بەدڵسۆزی بۆ پێغەمبەر مایەوە و دواتریش شووی پێکردوە لەگەڵ ئەوەشدا کە ” ئەبوو سوفیان ” ی باوکی سەرکرداێتی بەرەی دژاێتی پێغەمبەری دەکرد . سۆدەی کچی قوڕەیز، عوسمانی هێنایە سەر ئاینەکە ، فاتیمەش ، عومەری برای ” عومەر بن الخەتتاب ” ی کردە موسڵمان ، ئەو پیاوانەی بوونە هاوەڵی پێغەمبەر و سەرکردەی ئیسلام دوای مردنی پێغەمبەر . زۆر ئافرەتی مەدینەش بەبێ مێردەکانیان بوونە ئیسلام ، ئافرەتی وەک ” ئوم سولەیم” کە بەشداری شەڕی” ئوحود و حونەین” ی کردووە و شووی بە” ئەبوو تەڵحە” نەکردووە هەتا نەبووەتە ئیسلام . ………. Stern, Gertrude p – 290 – 305\nخۆ ژیانی” ئوم کەلسووم ” یش چیرۆکێکە بۆخۆی ، وێ یەکەم ئافرەتێکی لاوی خوێندەواری قوڕەیش بوو کە لەگەڵ محەممەد کۆچی کردووە بۆ مەدینە و دواتر یەک لە دوای یەک شووی بە چوار هاوەڵی پێغەمبەر کردووە .\nجوولەکاێتی و مەسیحاێتی دوو ئاینی تاکپەرست و ناسراو و بڵاو بوون لە عارەبستان ، محەممەدیش رێزی هەبوو بۆیان . پێغەمبەری ئیسلامیش نەریتی فرە خواپەرستی عارەبی گۆڕی بە تاک پەرستی عارەبی . ئەڵڵا – اڵڵا ، ناوی خودایەکی تایبەت نییە ، بەڵام لە زمانی عارەبیدا واتایەکە بۆ’ ‘ خودا ” ئیسلام مانای ” ملکەچی بۆ خودا/ ئەڵڵا” و رەتکردنەوەی هەموو خوداکانی دیکەیە . محەممەد ناوی ئیسلامی بۆ هەموو تاکپەرستەکان – ئیبڕاهیم ، لۆت ، عیسا و هاوەڵانی و مووسا ، بەکارهێناوە و زۆریشی لە مەسیحاێتی و جوولەکاێتییەوە وەرگرتووە . بەلای وییەوە ، تەوڕات و ئینجیل ، لەلای خوداوە نێردراون ، ئەو بەمەسیحاێتی و چوولەکاێتی گوتووە ” ئاینی کتێب” و ئەوانەی دواشیان کەوتوون” خەڵکی کتێب”\nئیسلامیش وەک هەردووک ئاینی مەسیحاێتی و جوولەکاێتی بڕوای بە ؛ لێپرسینەوەی ئەوەدنیا ، راستبوونەوەی جەستە دوای مردن و هەبوونی فریشتە هەیە. وەک ئەوانیش دژی گزی سێکسی/ زینا بووە و ئەوەشی گوتۆتەوە کە سەر راستی و ئاگاداری هەژارانیش لەوەدنیا پاداشتی هەیە . ئەو گوتووێتی ، عیسا پەیامبەر بووە نەک خودا . بەڵام ئیسلامیش وەک مەسیحاێتی، یونیڤێرساڵ و توندڕۆ بووە لە وەرگێڕانی خەڵکدا .\nلەوەدەچێت لەسەرەتاوە ، محەممەد بەنیازی دا‌هێنانی ئاینێکی نوێ نەبووبێت ، بەڵکو زیاتر لەوە دەچێت بەنیازی داڕشتنی مۆڕاڵێک بوبێت بۆ عارەب . ئەو لەسەرەتاوە نامەیەکی سادەی گەیاند و گوتی تەنها یەک خودا هەیە و بڕوا و سەرڕاستی مۆڕاڵی شتێکی باشن ، دەستگیری و پارە خۆشویستن ناشرینن ، لە لێپرسینەوەی ئاسمانیش رزگارمان نابێت . لە هەمان کاتیشدا نەریتێکی پەرستنی داڕشت کە بریتیی بوو لە ، نوێژ ، رۆژوو ، سەردانی مەککە/ حەج . هەتا ئێرە کێشەی لەگەڵ قوڕەیشییەکاندا نەبوو، کێشە لەوێوە دەستی پێکرد کە هێرشی کردە سەر مۆڕاڵی قوڕەیشییەکان و بازرگانە دەوڵەمەدەکانی قوڕەیشی لەخۆی ورووژاند . پێغەمبەر؛ بە چەند ئایەتێک دوورەپەرێزیی لە پەرستنی سێ مێینە خوداکانی قوڕەیش ، کچەکانی خودا ” ئەللات ، مەنات و ئەل – عوززە” راگەیاند . ئیدی لەو کاتەوە کە پێغەمبەر کچەکانی خودای رەتکردەوە و گوتی ” ئەگەر پیاوان بتوانن کوڕیان هەبێت ، بۆ دەبێت خودا کچی هەبێت ؟ بوو بە دووژمنی خێڵی قوڕەیش ، ئەویش نەک لەبەر رێزگرتنی خێڵی قوڕەیش لە ئافرەت ، بەڵکو لەبەر رەتکردنەوەی خوداکانیان– رەتکردنەوەی مێیە خودا .\nدوای مردنی” ئەبو تالیب” ی مام و پارێزەری ، محەممەد ، پەنای بردە بەر خەڵکی مەدینە/ یەسروب . ئەویش پاش بینینی سێ کەس ؛ پیاوێک و دوو ئافرەت ” ئوم عومارە و ئوم مانی” سوێندی دان کە پشتگیری بکەن ، بەڵام بەڵێنی پشتگیری سەربازیشی لە پیاوەکە وەرگرت . شاری مەدینە لە بنەڕەتەوە شاری عارەبە جووەکان بووە و دواتر، ژمارەیەکی عارەبی پۆلیسیەست/ فرەخواناس روویان تێکردووە . لەسەردەمی گەیشتنی پێغەمبەردا ، لە سەر دەسەڵات پێکدادان لە نێو دوو تیرەدا لە ئاردابوو . لایەنی سیکیولاری شارەکە پێغەمبەریان وەک نێوبژیوانێک پەسەند کردووە، نەک وەک سەرکردەیەکی ئاینی . بەڵام پێغەمبەر هەر کە جێگەی خۆی توند کردووە ، رێبازی سیاسی خۆی گۆڕیوە . ئەو رێوجێ و یاسایانەی لەوێ دایڕشتن ، دواتر بوون بە بەشێک لە قوڕئان . دەسەڵات بووە سیۆکڕاسی ئیسلام ، ئەویش وەک پاپا کاسۆلیکەکانی هاوچەرخی ، پشتی بە هێزی میلیتاری بەست . بە پێچەوانەی میلیتاریزمی مەسیحاێتییەوە کە پێچەوانەی فیلۆسۆفیاکەیەتی و ئاین و دەوڵەت لێک جیادەکاتەوە . میلیتاریزمی ئیسلام ، فیلۆسۆفیای ئاینەکە دەسەپێنێت . ئەوەبوو پێش مردنی خۆی، دەوڵەتێکی ئیسلامی دامەزراند و بە گەیشتنی ساڵی 632 ی سەردەم، زۆربەی نیوەدوورگەی عارەبی بە حوکمی شیر . کرایە ئیسلام .\nهەرچەندە لە ناو ئایەتەکانی قوڕئان و شەریعەی ئیسلامیشدا جیاوازییەکی گەورە لەنێوان ئەرک و مافی نێر و مێدا دەبینرێت و بەلای پیاودا دایدەشکێنێت هەتا دەگاتە بەکارهێنانی توندوتیژی بەرامبەر ئافرەت و لێدانیان” لەسەر نەسیحەت” !! بەڵام ژیاننامەی خودی پێغەمبەر ئەو توندوتیژییەی بەرامبەر ئافرەت تێدا بەدی ناکرێت و هاتنی ئافرەتان بۆ سەر ئاینی ئیسلام بەلای پێغەمبەرەوە زۆر گرنگ بووە، ئیسلامبوونی هیچ ئافرەتێکیشی رەت نەکردۆتەوە ، لەسەر ئافرەتیش لە سەرەتاوە ، محەممەد، پەیمانی لەگەڵ قوڕەیشییەکاندا شکاندووە . وەلێ دوای کۆچی دوایی پێغەمبەر، پیاوە ئیسلامەکان لەناوخۆیاندا مشتومڕی ئەوەیان بووە ، ئایا پێغەمبەر دەستی ئافرەتی گرتووە و لەناو هەمان جامی ئاودا دەستی لەگەڵ شوشتوون ، وەک لەگەڵ پیاودا کردوێتی؟ ئەو جۆرە مشتومڕە ئەوە دەردەخات کە ، یان هەڵسوکەوتی پیاوان دوای پێغەمبەر بەرامبەر ئافرەتان گۆڕاوە ، یان پێغەمبەر زیاتر لە ئەندامانی خێڵەکەی ئافرەتی قبووڵ بوە .\nئافرەتان بەشدایی هەموو شەڕەکانی سەرەتای بڵاوبوونەوەی ئیسلامیان کردووە . لە شەڕی” ئوحود” دا عائیشە ی ژنی پێغەمبەر ، ئاوی بردووە بۆ شەڕکەرەکان ، ئافرەتانی ئیسلام کراسیان تا سەرو قولەپێیان هەڵکردووە و بریندار و مردووەکانیان لە گۆڕەپانی شەڕدا گواستۆتەوە ، لە شەڕەکاندا هێندێک ئافرەت مێردەکانیان سوێن داون کە رانەکەن و هەتا مردن بجەنگێن . ئوم عومەرە ، هەمیشە لەگەڵ مێرد و کوڕەکانیدا چۆتە شەڕەوە و زۆر جاریش بریندار کراوە و لە شەڕی” عەقەبە” شدا دەستێکی لەدەست داوە . ئوم حەکیمی تازە بووک لە شەڕی ” مەرج ئەل سەففار ” دا کە دەبیستێ مێردەکەی کوژراوە ، کۆڵەکەی خێوەتێک دەگرێتە دەست و حەوت سەربازی بیزەنتی دەکووژێت . وەلێ بەداخەوە کە ئیسلامی ئەمڕۆ باسی نەبەردی ئەو ئافرەتە موسوڵمانانە ناکات و هەمووی پەردەپۆش کردووە .\nئافرەتیش هەبوون دژی ئیسلام جەنگاون ، زۆر ئافرەتی هۆزانڤانیش دژی بیروڕای پێغەمبەر وەستاونەوە و گاڵتەیان پێ کردووە ، پێغەمبەر زۆر لە دەمی” ئەسما بنت مەڕوان” ترساوە ، زۆریشی پێ خۆشبووە کە کوشتوویانە . هیندی کچی عوتبە” هیند بنت عوتبە” ش ئافرەتێکی رێزداری قوڕەیش بووە کە شووی بە ” ئەبو سوفیان ” ی سەرکردەی سوپای قوڕەیش کردبوو، لەشەڕی بەدردا ، باب و براو مامی دەکوژرێن ، ئیدی داوای تۆڵە دەکات . ئەو ئافرەتە ساڵی 625 یەکێک بووە لەو 25 ئافرەتەی لە شەڕی ئوحود دا، بەگۆرانی گوتن و سەماکردنەوە سەرکرداێتی لەشکری کردووە . کاتێکیش هەمزەی مامی پێغەمبەر دەکوژرێت ، پەلاماری دەدات و سنگی هەڵدەدڕێت ، جگەری دەردێنێت و گازی لێ دەگرێت .\nوادیارە نەریتی ئەو سەردەمە، هێندێک ئازادی رادەربڕین و هەڵسوکەوتی بە ئافرەتی ئازاد دابێت، وەلێ ئافرەتی کۆیلە بۆی نەبووە بەبێ بڕیاری خاوەنەکەی وەرگەڕێتە سەر ئاینێکی دیکە. یەکەمین شەهیدی ئیسلامیش ئافرەتێکی کۆیلە” سومەییە بنت خوببات” بووە کە خاوەنەکەی ئەشکەنجەی داوە هەتا کوشتووێتی بۆ ئەوەی واز لە ئاینە نوێکەی” ئیسلام” بهێنێت. جگە لە کۆیلەکان، ئافرەتی ئازادیش لەسەر ئاینەکە ئەشکەنجە دراون. هەرچەندە ئەو دەنگوباسەی سەرەوە دەربارەی ئافرەتان لە سەرچاوەی بڕواپێکراوەوە دا نەکەوتوون، بەڵام جەماوەریێتی سەرگورشتەکان ئازاێتی ئافرەتانی ئەو سەردەمەی ناوچەکە دەردەخات.\nهەتا خەدیجە لەژیاندابوو، پێغەمبەر” مۆنۆگەم” بوو- بەواتای تەنها یەک هاوسەری هەبوو کە خەدیجە بوو، بەڵام دوای مردنی خەدیجە، پێغەمبەر جاڕی فرەهاوسەری پیاوی دا” یەک، دوو، سێ، چوار و – او ماملکت ایمانکم” بەڵام بۆخۆی بە چوار ژنیشەوە نەوەستا، لە راستیدا هەتا ئێستاش روون نییە کە پێغەمبەر چەند ژنی هێناوە، لەبەر ئەوە شارەزاکان لەو بڕوایەدان کە خەدیجە پەیمانی تاک هاوسەری لەگەڵ پێغەمبەردا بەستبێت. هەنگاوێکی دیکەی پێغەمبەری ئیسلام نای دژی مافی ئافرەت، یاساخکردنی هاوسەرگیری نێوان موسوڵمان و نا موسوڵمانە، ئەوەش لە خۆیدا جۆرێکە لە سەندنەوەی ئازادی هاوسەرگیریی. ئیسلام لە سەردەمی ژیانی پێغەمبەرەکەیدا کەمتر” میسۆجێنیست” بەواتای کەمتر رقی لە ئافرەت بووە، وەک دوای پێغەمبەرەکەی. بەڵام پێغەمبەریش کاریگەریی میسۆجێنی کولتووری سەردەمەکەی خۆی لەسەر بووە.\nهەرچەندە ئاینی ئیسلام وەک مەسیحاێتی، بەتایبەتیش باڵی کاسۆلیک، هێڕاڕکی/ دەسەڵات لەسەروە بۆ خواروە، نییە، بەڵام، ئیمام و خەتیب و مەلاکان بەشێوەیەکی گشتی پلە و رێزێکی تایبەتییان هەیە. لە سەردەمی پێغەمبەریشدا تەنها دوو ئافرەت، پێشنوێژییان کردووە” ئوم سەلامە، پێشنوێژی ئافرەتانی کردووە، وەلێ ئوم وەرەقە پێشنوێژی خێزانی خۆی بە پیاوەکانیشەوە کردووە” لەیلا ئەحمەد: شارەزای ئیسلام، لەو بڕوایەدایە کە پێغەمبەر، دوای شەڕی ئوحود کە، دەرگای مەککەی بۆ کردەوە و ئافرەتانیش رۆڵێکی گەوریان تێیدا بینییوە، بەرەو سنووردارکردنی ئافرەتان رۆیشتبێت، ئەویش لە ئەنجامی ئێرەبەرێیی بووبێت پێیان، بەتایبەتیش بە عائیشەی هاوسەری کە گوتار و کرداری وەک یەک ئازاد بوون. ……. مێرلین فڕێنچ بەرگی یەکەم ل 258\nکارێکی دیکە کە لەسەردەمی پیریدا پاڵی بە پێغەمبەورەوە ناوە، ئافرەت سنووردار بکات، دەست تێکەڵکردن بووە لە کاتی نانخواردندا. لەو سەردەمەدا کە لەناو عارەبدا میوان و خانەخوێ پێکەوە نانیان خواردووە، رێی تێدەچێ لە خوانێکی وەهادا، دەستی میوان بەر دەستی خانەخوێ بکەوێت، لەوانەیە دەستی عائیشە بەر دەستی عومەر کەوتبێت. بەلام ” نادیە ئاببۆت” کە شارەزاێکی دیکەی ئیسلامە، لەو بڕوایەدایە کە کرداری پێغەمبەر بەرامبەر ئافرەتان، دوای مارەبڕینی لەگەڵ ژنە تەڵاقدراوەکەی زەیدی کوڕی خۆی” زەینەب بنت جەحش” وە دەستی پێکردووە. وێ لەو بڕوایەدایە کە هەستی تاوانباری پاڵی پێوەناوە نەک ئێرەبەرەیی.\nلە مێژووی ئیسلامدا دیارە کە” عومەری کوڕی خەتتاب” کاریگەریی لەسەر پێغەمبەر هەبوە، عومەریش زۆر توندوتیژ بووە لەگەڵ ئافرەتاندا و لە ژنەکانی خۆی داوە و گوایە عومەر داوای لە پێغەمبەر کردووە کە ژنەکانی پەچە/ پەرچە پۆش بکات و لە حەرەمی ماڵدا توندیان بکات. لەسەرەتاوە تەنها ژنەکانی پێغەمبەر پەرچەیان پۆشیوە، وەلێ دواتر بوو بە نەریتێکی ئیسلام.\nلەبنەمادا؛ پەرچەپۆشین * لە داهێنانی خودی ئیسلام نییە، نزیکەی دوو هەزار ساڵ پێش ئیسلام، لەناو ئاسوورییەکاندا باو بووە، لە ئیمپڕاتۆریای ئاسووریدا، ئافرەتی رێزدار لە دەرەوەی ماڵ، پەرچەی پۆشیوە. یەکەمین پۆشاکێک سەرتاپای ئافرەتی داپۆشیوە، لە شاری” زەنوبیا” لەسووریای ئێستا هاتۆتە ئاراوە. پەرچە پۆشین لە سەردەمی ئیمپڕاتۆریاکانی، رۆم، بیزانتین و ئێرانیشدا هەبووە.\nسەپاندنی پەرچە” پەرچە و عەبا” دەستتێوەردانی پیاوسالارییە لە ئاین و کولتوور و مێژووش، هەر ئەو دەستتێوەردانەش بوو دواتر شێوەی پۆشاکی بۆ ئافرەتان لە هەموو دنیای ئیسلامدا داڕشت. بۆ نەگبەتیش لەبەر ئەوەی لە گۆمەڵگە ئیسلامیە کۆنەخوزەکاندا؛ ئافرەت، بووەتە سیمبۆڵی” شەرف” ی خێزان، پەرجە پۆشین بەپێی شەریعە سەپێندراوە. هەڵسوکەوت و پۆشاک و دەرکەوتنی ئافرەت لە کۆمەڵگەدا هەتا ئێستاش لە شەریعەدا مشتومڕی لەسەرە. زاراوەی” حیجاب” کە مانای – نەدیکەر/ پەردە، دەبەخشێت، حەوت جاران لە قوڕئاندا هاتووە، بەڵام تەنها یەک جاریان بۆ ئافرەت بەکارهێنراوە و ئەویش تەنها مەبەستی ژنەکانی پێغەمبەرە. ( یاایوها اللذین امنوا لا تدخولوا بیوت النبی ……… واذا سالتموهن متاعا فسئلوهن من وراء حجاب …… هتد) سوڕەتی ” الاحزاب” ئایەتی 53\nئەم ئایەتە ئایبەتە بە هاوسەرکانی پێغەمبەر و گشتگیرنییە. ئەمە هەوڵێک بووە لەلای محەممەدەوە، سەربەخۆییەک بۆ خێزانەکەی دابین بکات، بەڵام نەشی ویستووە لە خەڵکەکە دوورکەوێتەوە.\nقوڕئان شێوەیەک سەنگینی بۆ نێر و مێ تێدایە، لە” سوورەت” ی ” النور” ئایەتی 30 و31 دا، باسی سەردانەواندن و خۆڕاگرتن دەکات، باسی ئەوەدەکات کە ئافرەت نابێت خشڵ وجوانی خۆی جگە لەبەدردەم خزمی زۆر نزیکی دەرخات، دەبێت بەسەرپۆشەکانیان سینەشیان داپۆشن، هەروەها لە سووڕتی” الاحزاب” ئایەتی 59 دا، باسی خۆداپۆشینی ژنەکانی پیغەمبەر و ئافرەتی موسوڵمان دەکات. Islam, History, Faith, and Politics, p 256\nئەو جۆرە خۆداپۆشینەی لە قوڕئاندا هاتووە بووەتە هۆکاری داهێنانی جلوبەرگی سەیر و سەمەرە و لە زۆر کۆمەڵگەدا ئافرەت وا پێچراوەتەوە کونی چاویشی نابینی. نێر و مێ لە یەکدی دوور خراونەوە، لە قوڕئاندا جیاوازیی و ناڕەوایی بەرامبەر بە ئافرەت بە ئاشکرا دیارە و هەستی پێ دەکرێت. بەڵام قوڕئان هیچ رەواییەکی بە جیاکردنەوەی نێر و مێ نەداوە کە ئێستا لە زۆربەی وڵاتە ئیسلامییەکاندا پیادە دەکرێت.\nهەر زوو دوای دوورخستنەوەی هاوسەرەکانی خۆی لە پیاوانی کۆمەڵگەکەی، محەممەد، مزگەوتی لە ئافرەتی عوزردار یاساخ کردووە، ئەوجا نوێژیشی لە ئافرەتی بەعوزر یاساخ کرد و وردە وردە هەڵسوکەوتی تایبەتی بۆ ئافرەت داڕشتووە، وەک ئەوەی کە نابێت لە کاتی نوێژدا سەریان پێش ئیمام بەرزبکەنەوە، دەبی لەپێش پیاوانەوە لە مزگەوت دەرچن، لەکاتی نوێژدا دەبێ وا خۆیان بپێچنەوە کە هیچ شوێنێکیان دیار نەبێت. هەرچەندە لە سەرەتای بڵاوکردنەوەی ئاینەکەدا، محەممەد؛ هەتا ئاستێک نەرم بووە لەگەڵ ئافرەتاندا، وەلێ کە پێگەی ئاینەکەی توند بووە، ئەویش پشتی تێکردوون و هەموو ئەوەی لەبیر کردووە کە ئافرەتان لە پێناو ئاینەکەیدا کردویانە. محەممەد گوتووێتی؛ هیچ باشەیەک لە کۆبوونەوەی ئافرەتان، جگە لە مزگەوت و پرسەدا، ناێتەدی. هەروەها زۆر جاران دووپاتی کردۆتەوە کە( زۆر پیاوی بێ خەوش هەن، بەڵام جگە لە مریەمی کچی عیمڕان، دایکی عیسا و کچەکەی فیرعەون کە مووسای رزگارکرد” هیچ ئافرەتێکی دیکەی بێ خەوش نییە.) کاتێکیش دەبیستێت ئافرەتێک پادشاێتی ئێران دەکات دەڵێت” ئەو کەسانەی ئافرەتێک دەکەنە بەڕێوەبەری خۆیان، یان بەدبەختن یان پێنەگەیشتوون” ………………. فڕێنچ بەرگی یەکەم ل 260\nلەگەڵ ئەوەشدا کە پێغەمبەر، نیوەی میراتی نێرینەی بۆ ئافرەت بڕیوەتەوە و کارێکە ئیسلام شانازی پێوە دەکات، بەڵام شووکردنەوەی هاوسەرەکانی دوای مردنی خۆی یاساخ کردووە، هەمو سامانی کە هەیبووە کردوێتییە خێر و هیچی بۆ هاوسەرەکانی بەجێ نەهێشتووە.\nهاوسەرەکانی، بە پەرچە پۆشی، سنووردارکراو، بێ شووکردنەوە و بە نابوتی، بەجێ هێشتووە. ئەبووبەکر؛ نەیهێشتووە فاتیمەی کچی پێغەمبەر هیچ میراتێکی باوکی دەستکەوێت.\nئیسلام ، دوای پێغەمبەرەکەی\nبە نزیکەی سی ساڵان دوای مردنی پێغەمبەری ئیسلام، خەلیفەکانی کە. بە” خولەفای راشیدین” ناسراون، بە شەڕوشۆڕ، هەموو رۆژهەڵاتی نێوینیان داگیر کرد. لەو شەڕانەدا، ئافرەتان دەستێکی باڵایان هەبووە، هێندێکیان سەرکرداێتی هێز و باوەڕی” نوێ” یان کردووە دژی ئیسلام، ئیسلام ئەوانەی بە” پەیامبەری درۆزن false prophets ” ناوبردووە.\nزۆر سەرەک خێڵ بەهۆی خودی پێغەمبەرەوە لەدەوری ئیسلام کۆبووبوونەوە، کە پێغەمبەریش مردووە، پاشگەز بوونەوە، بۆ نموونە خێڵی” تامیم” لەسەر ئیسلام بوونە دوو بەش، بەشێکیان خۆیان لە ئیسلام دابڕی کە ” سەجای کچی ئەوس/ سجا بنت اوس” سەرکرداێتی دەکردن، سەجا بەخۆی و لەشکریەوە رووی کردە” یەمامە” کە ئاینێکی دیکەی دژی ئیسلام” ڕەب ئەلسەڕاب/ رب ال سراب” تێیدا بڵاو بوو، ئافرەتێکی دیکەی دژی ئیسلام جەنگاوە” سەلمای کچی مالیک” بووە، وێ شەڕکەرێکی لەشکرەکەی دایکی بووە، بەڵام کە لەشکرەکەیان شکاوە، ئیسلام دایکی سەلمای زۆر بە شێوەیەکی ناشیرین کوشتووە و سەلماش کراوەتە کۆیلەی عائیشەی هاوسەری پێغەمبەر. دواتر شووی بە خزمێکی پێغەمبەر کردووە. بەڵام سەلما، کوشتنی دایکی لەبیر نەچووە و لەبیری تۆڵەکردنەوەدا بووە، کاتێک مێردەکەی دەمرێت، دەگەڕێتەوە ناو کەسوکاری و بەسواری وشترەکەی دایکییەوە سەرکرداێتی لەشکر دەکات دژی ئیسلام و لەشەردا دەکوژرێت.\nئیسلام کۆمەڵێک ئافرەت وەک” سۆزانییەکانی حەزرەمەوت” ناودەبات. ئەوانە کۆمەڵە ئافرەتێک بوون کە بە بیستنی مردنی پێغەمبەر خۆشحاڵ بوون و ئاهەنگیان گێڕاوە، ئەوانە میلیتار نەبوون، وەلێ کە” ئەبوبەکر” ئەوە دەبیستێت، لەشکرێکیان دەکاتە سەر، دەیانگرن و دەستی هەموویان دەبڕن و کارێکی وەهایان پێ دەکەن کە مێژوونووسانی والێکردووە بیر لەوە بکەنەوە ئەو ئافرەتانە، ئاینێکی گەورەیان هەبووبێت یان شۆڕشیان کردبێت. ………. بڕوانە Smith. p 19 – 37\nئەبوبەکر، لەو بڕوایەدابووە کە ئاینەکەی محەممەد، بنچینەی دامەزراندنی دەوڵەتە و لە هەوڵی ئەوەشدا بووە. وەلێ ئەبوبەکر تەنها دوو ساڵان خەلیفە بوو. دوای ئەو عومەر هات. لەو کاتەشدا دەوڵەتەکە بەهۆی داگیرکردنی سوریا و عێڕاقەوە، دەوڵەمەند ببو. عومەر خۆشی بەو دەسەڵاتە زۆرە نەدەهات کە بێوەژنەکانی پێغەمبەر هەیان بوو، لەبەر ئەوە خەرجییەکی بۆ بڕینەوە و دەسەڵاتی لێ سەندن. هەرچی موسوڵمانیش نەبوو لە نیوەدوورگەی عارەبی وەدەر نا. یاسای نوێی داڕشت. لەو یاسایانەدا، سزای ” گزی سێکسی/ زینا” بەردەبارانکردن بوو هەتا مردن. ئەو جۆرە سزایە زۆر پێش ئیسلام لەناو جوولەکەدا باو بووە و هەتا ئێستاش نەک وەک یاسا بەڵکو وەک نەریت، لەناو زۆر کۆمەڵگەی ئیسلامدا ماوە” بەردەبارانکردنی دووعا بە نموونە”. هەر بەپێی ئەو یاسایانەی عومەر هێنانییە ئاراوە، نەک هەر بێوەژنەکانی پێغەمبەر، بەڵکو هەمو ئافرەتێک، دەرگەی مزگەوتی لێ داخرا، رێگەی حەجی لە بێوەژنەکانی پێغەمبەر گرت و ” ئیمام” ی نێرینەی بۆ پیاوان و ئافرەتان دەستنیشان کرد- لەو رێگەیەشەوە” عائشە و ئوم سەلما” ی لە ئیمامێتی ئافرەتان خست. ئالێرەوە لەسەر دەستی عومەر، مێژووی ئافرەت لە ناو ئیسلامدا کوێرکرایەوە. ( هەر لەبەر ئەوەشە مەلاکانی ئیسلام – سوننەکان، هێندە عومەریان خۆش دەوێت و مەلا کوردە سوننەکانیش، وڵات و نەتەوە و هەموو پیرۆزییەکانی کوردی بەقوربان دەکەن.)\nدوای عومەر، عوسمان هێندێک لەو یاسایانەی عومەر دایڕشتبوون هەڵوەشاندەوە، رێگەی دا بێوەژنەکانی محەممەد بچنە حەج، جارێکی دیکەش دەرگای مزگەوتی بۆ ئافرەتان کردەوە. دوای مردنی عوسمان. عەلی کوڕی ئەبو تالیب، ویستی جێگەی عوسمان بگرێتەوە، وی لە سە ر رای ئەبوبەکر و عومەر نەبوو، ئەو بیریارییەکی سەربەخۆی دەربارەی سروشتی ئیسلام هەبوو. وەلێ عائیشە لێی راپەڕی و بە لەشکرێکەوە پەلاماری دا، ئەو شەڕە کە یەکەم شەڕی ناوخۆی ئیسلامە و بە ” شەڕی وشتر” ناسراوە لەبەر ئەوەی عائیشە سواری وشتر بووە و وشترەکەی کوژراوە، ئیسلامی راچڵەکاند و کردی بە دو بەشەوە. لەسەر ئەو بنەمایەی کە پێغەمبەر هاوسەرەکانی سنووردار کردووە، لۆمەی ئەو شەڕە خراوەتە ئەستۆی ئافرەتێک” ئەستۆی عائیشە” لەبەر ئەوەی چۆتە شەڕەوە. وا بڕوا دەکرێت کە عائیشە بڕیاری پێغەمبەری شکاندووە و دۆڕانی شەڕەکەش بەلای باوەڕدارانی ئیسلامەوە باشترین بەڵگەیە. ئەو تاونبارکردنەی عائیشە کاریگەرییەکی گەورەی هەیە بۆ داپڵۆسینی ئافرەت لەسەردەمانی دواتری ئیسلامدا.\nدوا ئەنجامی شەڕی عائیشە و عەلی، بە قەلاچۆکردنی بنەماڵەی عەلی و دامەزراندنی رژێمی” ئەمەوی” بوو، رژێمێک کە لەسەر بنەمای کۆیلاێتی چووەتە رێوە. پێش ئیسلام لەناو عارەبدا کۆیلاێتی هەبووە، ئیسلامیش تەنها کۆیلەکردنی موسوڵمانی رەتکردۆتەوە و دژی کۆیلەکردنی ناموسوڵمان نەبووە. ئیدی لەسەردەمی پەرەسەندن و داگیرکارییەکانی ئیسلامدا، کۆیلەیان لە هەموو وڵاتە داگیرکراوەکانەوە( لە رووسیا، ئەناتۆلیا، ئێران، میسر، یۆنان و ئافریکا و، …. ئەوە باسی کوردستان هەر مەکە- بەتایبەتیش کۆیلەکانی جەلەولا) راپێچی پێتەختی خۆیان کردووە. کۆیلەی نێر و مێ ئەزموونی جیاوازیان هەبوە، هێندێک لە کۆیلە نێرەکان خەسێندراون لەبەر ئەوەی داواکاریی لەسەریان زۆر بووە بۆ ئەوەی حەریمی پیاوە دەوڵەمەند و دەسەڵاتدارەکان بپارێزن، دەوڵەمەند و دەسەڵاتدارەکان هزری ئەوەیان کردووە کە پیاوی خەسیو، مەیلی پێوەندیی جنسی و تایبەتی ناکات. لەو سەردەمەی ئیسلام بەدواوە هەتا کۆتایی رژێمی عەبباسیانیش، ئافرەتی کۆیلە تەنها لە رێگەی جنس و وەبەرهێنانەوە لە کۆیلاێتی رزگار بووە. ئافرەتی کۆیلە، بۆ کاری ئاسایی، دەستی کار و پیشەی رابواردن، لە بازاڕەکاندا هەڕاج کراون. خاوەنە نێرەکانیان، مافی جووتبونیان لەگەڵیاندا هەبووە، ئەوجا ئەگەر کوڕێکی بووبێت لە خاوەنەکەی، ئەوا بووەتە” ام ولد” بەواتای دایکی کوڕ. ئەوکاتەش نەدەبوو بفرۆشرانایە یان زایە بکرانایە و بە مردنی خاوەنەکانیشیان، ئازاد دەبوون. سەیر لەوەدایە کە لەسەردەمی ئەمەوییەکان بەدواوە، زۆربەی خەلیفەکانی ئیسلام کوڕی” ئوم وەلەد” بوون. رێگەدانی ئیسلام بە مارەکردنی کۆیلە، زۆر جاران بووەتە ئازادکردنی ئەو کچە کۆیلانەی بە منداڵی کڕدراون و گەێشتوونەتە تەمەنی شوکردن و منداڵبوون. ئیسلام بە کۆیلەکردن و کۆیلەداری یاساخ نەکردووە وەلێ بەڵێنی پاداشتی ئەوەدنیای بەوانە داوە کۆیلە ئازاد دەکەن. زۆر جاریش خاوەن کۆیلەکە مارەبڕییەکەی رێکخستووە و ئەرکی داراییەکەشی هەڵگرتووە.\nبەشێوەیەکی گشتی، ئافرەتە کۆیلەکان بۆیان نەبووە پەرچە بگرنەوە – پەرچەگرتنەوە تەنها بۆ ئافرەتی ئازاد و ئافرەتانی فەرمانڕەواکان بووە. لەبەر ئەوەی لە ئیسلامدا، کۆیلە توانای گەیشنی بە ئازادی و ئاستێکی سۆشیالی بەرزتر هەبووە، هێندێک جار باوک کچی خۆی فرۆشتووە، بەتایبەتیش بە” حەریم” ی خەلیفە و پیاوە خانەدانەکان. ئەوجا ئەگەر ئەو کۆیلەیە بەختەوەر بووایە و ببوایەتە دۆستی هەرە خۆشەویستی خاوەنەکەی، ئەوا کوڕەکەی جێگەی باوکی گرتۆتەوە. ئەو ئافرەتانەی لە رووی سۆشیالی و رامیارییەوە پێشکەوتوون، توانیویانە کوڕەکانیشیان بەرز بکەنەوە، بۆ نموونەش هەر سێ دوا خەلیفەی خانەوادەی” ئەمەوی” یەکان دایکیان کۆیلە بوون. بەشێک لە مێژوونووسانی عارەب، رووخانی دەسەڵاتی بنەماڵەی ئەمەوی دەخەنە ئەستۆی ژنە کۆیلە و قەپاتمە بێ مۆڕاڵە بیانییەکانیان، وەک ئەوەی ئافرەتی کۆیلە توانیبێتی مۆڕاڵی خۆی بپارێزێت !! هەرچەندە لە هێندێک دەوڵەتی ئیسلامیدا، ئافرەتانی دەستەی فەرمانڕەوا دەسەڵاتێکی زۆریان هەبووە، بەڵام ئافرەت بەشێوەیەکی گشتیی هەر ژێردەستە بووە. کۆمەڵگەی ئیسلامی هەتا ئێستاش کۆمەڵگەیەکی” virilocal – ڤیریلۆکەڵ” ە، بەواتای ئەوەی بووک دەگوازێتەوە بۆ ناو خێزانی مێردەکەی و لەگەڵ خەسو و خەزووریدا دەژی کە لەزۆر رووە وە دەبێ وەک ئافرەتی هیندی و چاینی/ چینی، ملکەچی خەسو و خەزووری بێت. ئافرەتی ئیسلامیش ناچارە زۆر خۆی بە کوڕەکەیەوە ببەستێتەوە. ئافرەتی چینی هەژار لە ئیسلامدا کە چینی زۆرینەیە، زۆر بە منداڵی بەشوو دەدرێن، بۆ ئەوەی ببنە کاڵایەکی دەستی مێردەکانیان، بێ ئازادی رادەربڕین و سەفەرکردن بە تەنها.\nبە تێپەڕبوونی چاخەکان، دەستە و کۆمەڵی جیاواز لە ناوچەی جیاوازدا، بوونە دەسەڵات و حوکمڕانی سەربەخۆ، بە ئەوپەڕی جیاوازیی پاشخانی نەریتی نەتەوەییشەوە. عەبباسییەکان هەر بەناو عارەب بوون و یەکەم خەلیفەیان لە نەوەی مامی محەممەد بوو، کاربەدەست وشێوەی حوکمڕانیی سەردەمی عەبباسی، ئێرانی بوو. مەوریدەکان، بەربەر بوون، ئۆتۆمانەکان، تورک بوون، مەملووکەکان، پێشتر کۆیلە بوون. ئیسلامەکانی؛ تورک و مەغۆل و ئێرانی، کۆمەڵگەیەکی ئیسلامی تەواو جیاوازیان لەوەی عارەب پێک هێنا. ئێرانییەکان لاقرتێ و سووکاێتییان بە عارەبەکان کردووە. کۆمەڵگەی ئیسلامیی ئێرانی، کۆمەڵگەیەکی فیلۆسۆفی و زانستکار بوو و لەسەردەمی عەبباسییاندا هونەر و ئاڕهیتێکتوورێکی تایبەتی هێنایە ئاراوە. بەڵام لە هەمان کاتیشدا خەلیفەکانی عەبباسی گەندەڵ بوون و جیاکردنەوەی ئافرەت و پەرچەیان هێنایەوە ئاراوە کە دواتر بە هەموو دنیای ئیسلامدا بڵاو بووە وە. دوای مردنی پێغەمبەری ئیسلام زۆری نەبرد، پێگە و ناوی ئافرەت لە ئیسلامدا کوێر بووە وە. مێژوونووس” راشیدو دین”، لە سەتەی سێزدەدا مێژووێکی دنیای نووسی، بێ ئەوەی باسی ئافرەتی تێدا بکات هەتا هاتۆتە سەر باسی مەغۆلەکان، ئەو کاتە داوای لێبووردنی لە خوێنەرەوەکانی کردووە کە دەبێ باسی ئافرەتیش بکات، بەڵام وەک” عەورەت” ناوی ئافرەتی هێناوە”\nلایەنگرانی ئیسلام، داکۆکی لەوە دەکەن کە ئیسلام زۆر مافی ئافرەتی پاراستووە، ئەمە بە هیچ شێوەیەک راست نییە. لەبەر ئەوەی لەپێش هاتنی ئیسلامدا لە نێو خێڵە عارەبەکاندا، ئافرەت ئازادی هاتوچۆ، بازرگانی، خاوەنی مڵکاێتی، منداڵ هەڵگرتنەوە/ تەبەننی، ئازادی سیکسوالێتی بگرە مافی جیابوونەوەشی لە هاوسەرکەی هەبووە. بە هاتنی ئیسلامیش، ئەو هەموو ئازادی و مافانەی لەدەست دا، بەرامبەر بە چەند وشەیەکی پووچ” بەهەشت لەژێر پێی دایکاندایە”. هەرچەندە کۆمەڵگە خێڵەکییە عارەبییەکەی نیوە دوورگەی عارەبستان کۆمەڵگەیەکی پیاوسالار بووە ولێ نابێت گومانمان لەوە هەبێت کە، فێرکردنەکانی محەممەد لە سنووردارکردنی ئافرەت و رقبوونەوە و سەیرکردنیان بە بوونەوەرێکی نزمتر لە پیاو، کاریگەر نەبووە لەسەر جیلەکانی دواترەوە.\nقوڕئان و حەدیس\nبەلای هەموو ئیسلامێکی بڕوادارەوە، قوڕئان، ئەو گوتانەن کە خودا لە رێگەی جوبڕائیلەوە بۆ محەممەدی درکاندوون. پێش مردنی پێغەمبەریش دوا ئایەت دابەزیوە. دوای قوڕئان” حەدیس” و ” سووننە” پیرۆزترین پێگەیان هەیە لە ئیسلامدا. حەدیس و سوننە پێشینەیەکی باشیان بۆ مشتومڕی پسپۆڕانی ئاین بە ئیسلام و نا ئیسلامیشەوە هێناوەتە ئاراوە. حەدیس و سوننە پاساو بە داهێنان دەدەن بەڵام بەو مەرجەی رەوایی هەبێت. یەک لە پسپۆڕە بیانییەکان” باڕبڕە فڕێیەر Barbara Freyer” لەو بڕوایەدایە کە هێندێک جار حەدیس هەڵبەسترابێت بۆ ئەوەی عارەبە ئیسلامەکان هەرسی ئیسلامبوونی داگیرکراوە خاوەن دابونەریتە جیاوازەکان بکەن. ئیسلام، قوڕئان بە شتێکی نەگۆڕ دادەنێ، نەک حەدیس، لەبەر ئەوەش بۆچوونەکەی باڕبڕە، جێگەی تێڕامانە. بەڵام دەزانین کە قوڕئان و حەدیس، سەرچاوەی” شەریعە” ن، هەردووکیشیان مامەڵە لەگەڵ هەڵسوکەوتی ئافرەت و مارەبڕیی دەکەن. لەوانەیە گۆڕانکارییەکی زۆر لەدوای مردنی محەممەدەوە ساڵی 632 هەتا ساڵی 1500، روویدابێت، لەسەردەمی محممەد دا، هێندێک خێڵ ژنیان گرتووە- بەواتای ئەوەی رفاندوویانن و تۆزێک باشتر لە کۆیلە سەیریان کردوون، هێندێک خێڵیش ژنەکانیان لە سەرپەرشتکارەکانیان- باوک، مام، خاڵ، یان هەر خودی ژنەکانیان کڕیوە بە” مەهر” بەواتای هەقی مارەبڕی. لە کولتوورێکی ئاوەهادا، پیاو توانیوێتی بەپێی توانای بەخێوکردنیان، ژن بهێنێت، هەرکاتێکیش ئارەزووی گرتبێتی، زۆر بە ئاسایی و بە سێپاتکردنەوەی” تەڵاقت کەوتبێت” لە هاوسەرێتی خۆی خستووە. هێندێک خێڵیش، رێگەی خاوەنداریێتییان بە ئافرەت نەداوە و منداڵی مێیینەشیان کوشتووە.\nبە بەراوردکردن لەگەڵ ئاینە گەورە و ناسراوەکان” جوودیزم، ئاینی مەسیح، هیندویزم، و بودیزم” ئیسلام بەچاوێکی باشتر و جوانتر سەیری ئافرەت دەکات و گەلێک لەوان زیاتر مافی پێ رەوا بینیوە. بەپێی قوڕئان، هاوسەرگیری رێککەوتنێکە لەنێوان ئافرەتێک و پیاوێکدا، وەلێ لە راستی و پڕاکتیک/ جێبەجێکردندا، رێککەوتنێکە لەنێوان دوو پیاودایە، لەو رێککەوتنەشدا، زاوا” مەهر” کە لە کوردیدا پێی دەڵێین” مارەیی” بەواتای هەقی مارەبڕی، بۆ هاوسەرەکەی” بووک” دەستنیشان دەکات و ئەگەر تەڵاقی دا، یان مرد، ژنەکەی مافی ئەو مارەبڕیەی هەیە و دەبێت بیدرێتێ. * * لە مەسیحاێتیدا، مارەبڕین پیرۆزە و تواندنەوەی نییە- تەڵاقدان و مەهری تێدا نییە” هەتا ئەو رۆژەی مردن لێکمان جیادەکاتەووە” ئەمە گوتەیەکە مەسیحییەکان لەکاتی هاوسەرگیرییدا دەیڵێن، مارەبڕیی قوڕئان، هاوسەرگیریی هەتا مردن نییە. بەپێی قوڕئان، ئافرەت، مڵکە، بەڵام مڵکێکی خۆشەویست، لە ئیسلامدا، ئافرەت کێڵگەیەکی پیاوە چۆنی بوێت ئاوا دەیکێڵێت” نسائوکم حرث لکم …….” ئیسلام هاوسەرگیریی وەک کارێکی پیرۆز، وەک دیارییەکی خودا بۆ مرۆڤ سەیر دەکات کە هەردوو لای هاوسەر دەبێ یەکدییان خۆش بوێت و ئاگاداری یەکدی بن. کەچی لەولاشەوە رێگەی بە پیاو داوە چوار ژنی هەبێت بەو مەرجەی وەک یەک مامەڵەیان لە تەکدا بکات. بەڵام پرسیار ئەوەیە، ئایە ئەمە لۆجیکە و پیاو توانای پیادەکردنی راگرتنی ئەو هاوتاییەی هەیە؟ ئەوە لەکاتێکدا کە گلەیی لە پێغەمبەریش هەیە کە نەیتوانیوە ئەو هاوتاییە راگرێت. خۆ ئەگەر پیاو ئەو توانایەشی هەبێت، ئەی فرە ژنیی هەر ناکاتەوە ناهاوتایی نێوان نێر و مێ و لاسەنگکردنی تەرازووە سروشتییەکەی هاوتایی نێر و مێ؟\nبەڵام ئەو راستییەش هەیە کە قوڕئان، مافی میراتگرتن و مامەڵەکردنی بە میرات و مارەبڕییەکەی بە ئافرەت داوە. بۆ بەکارهێنانی مڵک و ماڵەکەشی، پیاو، دەبێ پرس بە هاوسەرکەی بکات و خۆڕاک و پۆشاکیشی بۆ دابین بکات. لەو بڕوایەدام هەموو پیاوێکی ئیسلام بەپێی توانای خۆی خۆراک و پۆشاک بۆ هاوسەرەکەی دابین دەکات، بەتایبەتیش، پۆشاک لەبەر ئەوەی” عەورەیە” و ئەگەر داپۆشراو نەبێت مێرد حەیای دەچێت !!!!.\nقوڕئان: رێگیری لە منداڵکوشتن دەکات، ئەمە دەکاتەوە رێگیری لە کوشتنی مێیینە کە لەو سەردەمەدا باو بووە چونکە عارەب منداڵی نێری نەکوشتووە بەڵکو تەنها مێیینەکانی زیندە بەچاڵ کردوون. جگە لەوەش پێش ئیسلام لە تەڵاقدانیشدا هەر زوو دوا بەدوای ئەوەی پیاو رستەی” سێ بەسێ تەڵاقت کەوتبێت” ی سێپات کردۆتەوە، ژنەکەی لەماڵ کردۆتە دەرەوە. بەڵام قوڕئان سێ مانگی داناوە بۆ ئەوەی بزانرێت کە ئافرەتەکە سکپڕە یان نا. ئەگەر سکپڕ بێت، ئەوا پێکهێنانەوەی پیشنیاز کردووە. لێ وەک دەبینین، بێ سک پڕیش حیلە شەرعی دەکرێن و تەڵاق چاک دەکرێتەوە، هێندێک جاریش لە ناچاریدا روودەکەنە” مارەبڕینەوە بە جاش” . پێکهێنانەوەی هاوسەرگیری بە” جاش” کە ئافرەتەکە هیچ رایەکی تێیدا نییە، ئەوپەڕی بەکاڵاییکردن و سوکایێتییە بە ئافرەت. قوڕئان رێگەی بەوە داوە کە ئافرەت بەرامبەر وازهێنانی لە” مارەبڕیەکەی” داوای تەڵاق بکات. وەلێ یەکەم کێشەی سەرەکی ئەوەیە کەزۆربەی ئافرەتانی ئیسلام ئاگادارنین لەو مافە کە گوایە قوڕئان بۆی پاراستوون، هەتا لە کاتی پێویستدا بەکاری بهێنن، ئەوجا بیر لە و ناڕەواییە مەکەرەوە کە، ئافرەتێک چەندین ساڵ خزمەتی پیاوێکی کردبێت و یاریدەی دابێت سەروەت و سامان کەڵەکە بکات، کوڕی بۆ پێگەیاندبێت، لە بەرامبەر تەڵاقدا واز لە هەمووی بهێنێ و بە کراسی بەریەوە لەماڵ دەرچی.\nلە ئاینەکانی هیندوویزم و بوودیزمدا رەوانی ئافرەت ناگاتە” کەڕمە و نیرڤان و مووخشە” کە هاوتای بەهەشتی ئیسلامن. وەلێ ئیسلام دەرگای بەهەشتی لەسەر ئافرەت دانەخستوە.” قل انبئکم بخبر من ذلکم للذین اتقو عند ربهم جنات تجری من تحتها الانهار خالدین فیها وازواج مطهرە ورضوان اللە واللە بصیر بالعباد” سوڕەتی ال عیمڕان ئایەتی 15، هەروەها ئایەتی 23 ، لە سووڕەتی” الحج” ، بەپێی ئەو ئایەتانە دەرگای بەهەشت کراوەیە بۆ نێر و مێ. مەملووکەکان ئەو ئافرەتەی بەسەر منداڵەوە چووبێت بە شەهیدیان داناوە. لە زۆر ئایەتدا ئیسلام وەک یەک سەیری رەوانی نێر و مێ دەکات و هەر یەکەیان دەکاتە بەرپرسی مۆڕاڵی خۆی. ئیسلام وەک جوولەکایێتی و مەسیحایێتی، حەووا، تاوانبار ناکات لە وەدرنانیان لە بەهەشت بەڵکو بە خەتای هەردووک لا” ئادەم و حەووا” ی دەزانێت.\nلەکاتێکدا کە قوڕئان ئەو تۆزە جوانییەی بۆ ئافرەت تێدایە، لە لایەکی دیکەوە زۆر بە کەمتری دەزانێ لە پیاو، لەبەر ئەوەی خودا هێندێکی پێ پەسەندترە لە هێندێکی دیکە و لەبەر ئەوەش کە” پیاو سامانی خۆی بۆبەخێوکردنی ئافرەت سەرف دەکات” ( الرجال قواموون علی النساء بما فضل اللـ‌ه بعضهم علی بعض …………… ) سووڕەتی نیساء ئایەتی 34\nسەیریش لەوەدایە زۆر لەوانەی دەوروبەری پێغەمبەر و پێغەمبەر خۆیشی هەتا ئاینەکەی جێی خۆی گرت، ئافرەت بەخێوی دەکردن. سێسەت و پەنجا ساڵ دواتر. بەواتای لەسەتەی دەهەم و سەردەمی” عەبباسی” دا پیاوان ئەو ئایەتەیان بەکار هێنا بۆ رەواییدانی خۆیان بە سنووردارکردنی هەڵسوکەوت و داڕشتنی ئەرک و چوارچێوەی رەوشتی ئافرەت، بۆ تەمبێ کردنیان و نەگونجاوییان بۆ بەڕێوەبردنی کاری دەوڵەت. دواتریش وەک زۆربەی ئاینەکانی دیکە، دەرگای کاری ئاینیشیان لەسەر داخرا. ئیدی پیاوی ئیسلام بوو بە بڕیاردەری ئافرەت، بە بڕیاری مارەبڕینیشیەوە. لەپێش ئیسلامدا، لێدانی ئافرەت لەناو خێڵە عارەبەکاندا باو بووە، پێغەمبەریش دژی نەوەستاوەتەوە بەڵکو ئاماژەی بەوە داوە ئەگەر ئافرەت گوێڕایەڵ نەبوو بۆ تەمبێ کردنی، لێشی بدەن، هەرچەندە لێدانەکەی سنووردار کردووە، وەلێ لێدان هەر شتێکی بێ ماناو ناهاوتاییە. محەممەد لەسەرەتای بڵاوکردنەوەی ئاینەکەدا پشتگیرییەکی لە ئافرەت کردووە، هەر وەک بەربەستکردنی کوشتنی کچی ساوا. بەڵام لە دوا ساڵەکانی ژیانیدا کەم بەزەیی بووە پێیان. لە زۆر ئایەتی قوڕاندا بەڵێنی بەهەشتیبوون بە نێر و مێی موسوڵمان دراوە، وەلێ لە ئایەتەکانی” 49 – 39” ی سوڕەتی” الصافات” دا، وادەردەکەوێت کە ئافرەت بۆ دابینکردنی ئارەزووەکانی پیاو دەچێتە بەهەشت.\nقوڕئان جۆرێک” مۆدێستێتی” تێدا هەیە، بە پیاو دەڵێت بەڕێی خۆیەوە بڕوات و چاو نەبڕێتە ئافرەت، بەڵام بۆ ئافرەتان” مۆدێستیەکەی” زۆر بەولاترەوە رۆیشتووە،” قل للمومنات یغضضن من ابصارهن و یحفطن فروجهن ولا یبدین زینتهن الاماضهر منها ولیضربن بخمرهن علی جیوبهن ولا یبدین زینتهن الا لبعولتهن او ،،،،،،،،،،،،،،،، ” سووڕەتی نووڕ، ئایەتی 31 ئەم ئایەتە بە ئافرەت دەڵێ کە چاوی نەگێڕێت و شوینە دیارەکانی بپاریزێت بە سەرپۆشەکانیشیان خۆیان داپۆشن، جوانکارییەکانیشیان تەنها پیشانی مێرد و ئەوانە بدەن کە دەستنۆێژیان لێی ناشکێت وەک باوک و برا و هتد. بەڵام ئێمە نازانین لەو سەردەمەدا جوانکارییەکان چی بوون، جیوبهن، چ مانایەک دەبەخشێت ؟ ئێ خۆ” خمر/ خیمار” نە عەبایە و نە پەرچە، ئەی باشە بۆ ئێستا ئیسلام ئافرەتی ئاوا پێچاوەتەوە ؟\nئەو پرسیارەی کە دێتە پێشێ ئەوەیە کە جوانکارییەکانی ئافرەت چییە و لەو سەردەمەدا چی بوون ؟ بە گەیشتنی سەتەی دەهەمیش، فەرمانی چاونەگێڕی و سەیری بەرپێی خۆکردن بۆ ئافرەتان بو بەوەی کە” سەیری ئەوە نەکەن کە خودا لێی یاساخ کردوون” و هەموو ئەندامی لەشیان لەوانە بشارنەوە کە بۆیان نییە بیبینن ئەویش بە داپۆشین. لە سەتەی سیازدەدا جوانکاری ئافرەت، هوموو خشڵ و جلوبەرگی جوان دەموچاو رازاندنەوەی گرتۆتەوە، ئیدی دەبێ هەمووی داپٶشرێت و کەس نەیبینێت. ئەوەش هەر ئەوە دەگەیەنێت کە ئافرەت تەنها بۆ مێردەکەی خۆی جوان دەکات، خۆ باوک و دایک و برا و خوشک، پێویستییان بە جوانی ئەو نییە.\nئیسلام ئەمر دەکات کە نێر و مێ، ئەو ئەندامانەی لەشیان کە جێگەی شەرمە داپۆشن، بەڵام لە سەتەکانی دواتردا، لەشی ئافرەت هەمووی کراوەتە جێگەی شەرم. ئێستا لەزۆر وڵات ئافرەتی ئیسلام کونی چاویشی دیار نییە.\nئەوەندە هەیە ئیسلام، وەک مەسیحاێتی دژی جنس نییە و پشتگیری هاوسەرگیری و وەچە خستنەوە دەکات. بەڵام حەدیسەکان وای دەردەخەن کە هەڵسوکەوت لەگەڵ ئافرەتدا وردە وردە بەرەو توندی و رەقی رۆیشتبێت. هەتا سەتەی دەهەمیش ئافرەتی ئیسلام هاتوچۆی مزگەوتی کردووە، لەوێ بەدواوە دەرگای مزگەوتیان لێ داخراوە، ئەویش لەسەر ئەو مشتومڕەوی پیاوی ئیسلام کردووێتی کە لە چ حاڵێکدا ئافرەت نابێ بچێتە مزگەوت. ئەویش لەسەر بنەمایەکی هەتا بڵێی پڕوپووچ، گوایە ئەگەر ” سەگ و کەر- بێ بڕوا” و” ئافرەت” لەکاتی نوێژکردندا لە نزیکەوە بەلای مزگەوتدا تێپەڕن، نوێژ بەتاڵدەبێتەوە. …. مێرلین فڕینچ بەرگی یەکەم ….. ل 281\nبەبۆچوونی ئیسلام، ئافرەت هیچ وەختێک پاک نییە، میزی کچ لە میزی کوڕ پیسترە. ئافرەت سەرچاوەی جۆشدانی خراپەیە، هۆکاری فیتنەی ناو پیاونن، بەشی زۆری جەهەندەمیانیش ئافرەتن لەبەر بێ بڕواییان و سپڵەییان بەرامبەر مێردەکانیان، ئەوان لە سروشتدا کەم ئەقڵ و کەم مۆڕاڵ و نەفامی سیاسین. ئەو ئافرەتانەی ماڵیان بەجێدەهێڵن تاوانبارن، ئەوانەی وەک پیاویش هەڵسوکەوت دەکەن، نەفەرەت لێکراون، نووسەرانی حەدیسیش، کێشەی بە تەنیا سەفەرکردنی ئافرەت سەری لێ شێواندبوون بەڵام لە سەتەی چواردەدا سەفەری بێ مێرد، یان چاودێرێکی نزیکیان لێ یاساخ کرا.\nلێرەدا دەبێ ئەوە بزانین کە یاسای ئاینی و شەریعە شتێکن و پیادەکردنیان شتێکی دیکەیە، ئاشکرا و روونە ئەو ئایەت و حەدیسانەی پیاو بەدڵی بووە پیادەکراون و ئەوانەی بەدڵی پیاویش نەبوون، پشتگوێ خراون. نیکی کێددی؛ کە شارەزایەکی ئیسلامە، لەو بڕوایەدایە کە ئافرەتی ئیسلام ئەگەر شووی بە ئامۆزایەکی نەکردبێت هێچ کات وەک لە قوڕئاندا هاتووە میراتی پێ نەدراوە. ئالێرەدا منیش ئاگادارم و دەڵێم؛ لەناو کوردەواریدا ئەگەر شووی بە ئامۆزاکەیشی کردبێت هەر میراتیان نەداوەتێ. نیکی کەددی، لەو بڕوایەدایە کە پیاو تەنها لە کاتێکدا پێڕەوی قوڕئانی کردووە کە فەرموودەکەی قوڕئانی پەسەند بووبێت، ئەگینا وەلای ناوە، بۆ نموونە دەربارەی” زینا” ی ئافرەت کە زۆر دژوارە بسەلمێندرێت، پیاو پشتگوێی ناوە. پیاوی ئیسلام لەو بڕوایەدایە، ئەو ئافرەتەی زۆر زۆر مۆدێستانە هەڵسوکەوت نەکات، ئارەزووی پیاو دەجۆشێنێ کە بۆی جڵەو ناکرێت. ئێ باشە کە پیاو نەتوانێت جڵەوی ئارەزووی خۆی بکات، بۆ تاوانەکەی بخرێتە ملی ئافرەت ؟ خۆ ئەگەر وەها بێت دەبێ کە پیاویش مۆدێستانە هەڵسوکەوت نەکات، ئافرەتیش ئارەزووی بجۆشێت و نەتوانێت جڵەوی بکات. ئەی ئەو کاتە کێ تاوانبارە ؟ !!!\nلە ئیسلامدا؛ جووتبوونی نا شەرعی نێر و مێ، تەنها یەک مانای هەیە و پێویستیی بە سزایە. بە ڵام وادیارە بە پێچەوانەی قوڕئانەوە، ئافرەتی زیناکار، بەردەباران دەکرێت هەتا دەمرێ. ئەوەش کردارێکی کۆنی جوولەکەیە و ئەمڕۆ وەک کرداری ئیسلام ناسراوە، لەبەر ئەوەی لە زۆر کۆمەڵگەی ئیسلامدا پیادە دەکرێت” دووعا” ی خۆمان بە نموونە.\nئەو خوو و نەریتەی ئیسلام کە لە زۆر کۆمەڵگەدا باوە، پیاو تێیدا، داهێنانێکی کردووە و پێی دەڵێ” شەرەفی خێزان” شەرەفی خێزان تەنها شانی پیاوان دەگرێتەوە، لە زمانی عارەبیدا پێی دەڵێن” عیززەت” ئەو شەرەفی خێزانە هێندە گرنگە بۆ ئاستی پیاو لە کۆمەڵگەدا کە نابێ کەس دەستی بۆ درێژکات، ئەوەی دەستیشی بۆ درێژکات، دەبێ بکوژرێت. بەڵام ئەوەی دەبێ ئەو شەرەفە بپارێزی، زەعیفەکەیە، ئەو ئافرەتەیە کە جێگەی بڕوا نییە. ئەمە جگە لە دووفاقی بیرکردنەوەی پیاوی ئیسلام هیچی دیکە ناگەیەنێ. ئینجا هەر مێیینەیەک بگاتە تەمەنی زاو و زێکردن، دەبێتە کەسێک کە دەشێ شەرمەزاری بەسەر شەرەفی خێزاندا بهێنێت و ئیدی ئەندامانی خیزان- پیاوەکان، دەبێ هەمیشە لە چاودێرییاندابن.\nخوو و نەریتی پاراستنی شەرەفی خێزان، دیارییەکی ئاسمانییە بۆ فەرمانڕەوای گەندەڵ و خۆ سەپێن، لەبەر ئەوەی مرۆڤەکان هێندە پێوەی خەریکن و بیری لێ دەکەنەوە، وزەیەکی ئەوتۆیان بۆ داهێنان و هەڵسەنگاندنی کرداری فەرمانڕەواکان نامێنێتەوە، ئیدی کۆمەڵگە لە بازنەیەکدا دەسووڕێتەوە و پێشکەوتن بەخۆیەوە نابینێت، گەواهی ئەم بۆچوونەشم هەموو وڵاتە ئیسلامییەکانە هەر لە پاکستانەوە هەتا ئێران و ئەوپەڕی باکووری ئافریکا.\nدەستووری شەرەف، هێمایەکە بۆ ئەوەی کە پیاو جڵەوی بەدەستەوەیە، ئەو ئافرەتانەش کە چاودێری ئافرەتانی دیکەیان دەدرێتە دەست، هەمان هەستی جڵەو بەدەستییان لا درووست دەبێت” شەرەف وشەیەکی عارەبییە و وابزانم لە کوردیدا هاوتای نییە ….. نووسەر.”\nپەیامبەری ئسلام؛ محەممەد، بناخەی بەڕێوەبردنی دەوڵەتێکی پاتریارکی/ باوکسالاری/ پیاوسالاری، داهێناوە. کۆمەڵگەیەگی چیندار. ئەویش وەک مووسا، یاسایەکی گشتگیری نەگۆڕی داڕشتووە. ئەو ئاینی کردۆتە سەرچاوەی ئارداری/ عەدالەت و دڵسۆزی، کاتێکیش بەڕێوەبەراێتی خێزان و جڵەوی ئافرەتی داوەتە دەست پیاوان، دڵسۆزی پیاوانی بۆخۆی کڕیوە.\nسەرچاوەی مارەبڕیی شەرعی لە ئیسلامدا، بێ پێچ و پەنا، دەگەڕێتەوە بۆ مافی نێرینە لەسەر خاوەنداریێتی- هاوسەر، جەستەی ئافرەت، منداڵ و بگرە پەرستنیش. ئیسلام ئەو نەریتە عارەبییەی هەڵوەشاند کە کەمێک سنووری بۆ دەسەڵاتی پیاو دانابوو، بۆ نموونە نەریتی فرە مێردی، داواکاری ئافرەت بۆ تەڵاق و سەرپەرشتی منداڵ دوای جیابونەوە. ئەوەش دەرگاداخستنە لەسەر ئازادی و ئەو رۆڵانەی ئافرەت پێشتر هەیبووە. وەک هەموو ئاینەکانی دیکەی دنیا، ئیسلام، ئامرازێک بووە بۆ گشتگیریکردنی پیاوسالاری. محەممەد؛ داهێنەری هەموو ئەو سنووردارییەی ئەمڕۆ نییە کە ئافرەتی ئیسلام بە دەستییەوە دەناڵێنێت، بەڵام، رێگەی بۆ خٶش کرد.\nلە ئاینە ئاسمانییەکاندا،خودا، لە درووستکراوی پیاوە، باشترین بەڵگەش ئەوەیە کە، یەکەمین جار، خودا جنسی نێر” ئادەم” لە شێوەی خۆیدا دەخوڵقێنێ و رەوانی خۆیشی- بەواتای رەوانی خوداییشی تێدەکا. بەپێی نووسراوەکانی تەوڕات و ئینجیل، ئافڕاندنی ئادەم، لە روانگەی خوداوە، ئامانج بووە. بەڵام ئەم پیاوە” ئادەم” هەست بە تەنیایی کردووە و داوای هاودەمێکی کردووە. ئەوجا خودا بۆ ئارامی و ئاسایشی ئەو پیاوە، یەکەم ئافرەت” حەووا” ی ئافڕاندووە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ کە ئافڕاندنی حەووا، وەک ئافڕاندنی، ئادەم، ئامانج نەبووە، بەڵکوو تەنها ئامراز بووە، ئامرازی هاودەمی، دۆست و یاری یەکەم پیاو. هەر لێرەوە ئەفسانەی ئافڕاندنی ئادەم و حەووا بە شێوەیەکی نابەرابەری دەست پیدەکات. گەر سەیر بکەین بۆ خولقاندنی ئافرەتێکی تەواو، پەراسووێکی ئادەم بەس بووە. رووحی خودا کراوە بە بەری ئادەمدا، وەلێ حەووا تەنها تەنە. تەنیش لەژێر لەژێر فەرمانی ئارەزوو و خواستە ئاژەلییەکاندا دەبێت. حەووا بوونەوەرێکی ناتەواوە. ئافرەتێکی سادە دڵ، ئامادەی فریودانە و بۆیە مارەکە بە ئاسانی فریوی دا، یەکەمین ئافرەت بوو میوە یاساخەکەی خوارد و فەرمانی خودای شکاند و ئادەمیش لە خشتە برد و میوە یاساخەکەی دەرخوارد دا. حەووا گەورەترین گوناهکاری مێژووی مرۆڤە.\nلە پرسیاری ئەوەدا؛ کێ تاوان و مردنی هێنایە دنیاوە؟ جێنێسس پێمان دەڵێ” ئافرەت، بە هاوگیریی لەگەڵ مارەکەدا” مار لە کولتوری ناوچەکەدا ئاماژەیەکە بۆ سێکسوالێتی ئافرەت. دیارە ئەم بۆچوونە هاوتەریبە لەگەڵ ئەوەی کە ئافرەت نابێت بەشداریی لە کۆڤینانت/ پەیمانی نێوان مووسا و یەهوادا بکات و سیمبۆڵی خوداش، دەبێ سیمبۆڵێکی نێرینە بێت.\nجێگیرکردنی تاک پەرستی لە پەرتووکی جێنێسس دا، پێشکەوتنێکی گەورەی مرۆۆڤ بوو لە بیرکردنەوەی ئەبستڕاکی و پێناسەیەکی گەردوونیی بڕواپێکراوی سیمبۆڵ. وەلێ کارەساتێکی مێژووییشە کە، ئەو پێشکەوتنە لە دامەزراوەی سۆشیالیشدا روویداوە و جەخت لەسەر پتەوکردنی باوکسالاری دەکاتەوە. ئەم سیمبۆڵیزمە، ئافرەت وەلا دەنێ، پەرتووکی جێنێسس، ئافرەت، وەک بوونەوەرێکی جیاواز لە پیاو پێناسە دەکات، پێناسەیەکی نوێ بە سێکسوالێتییەکەی دەدات کە تەنها لە بەرژەوەندی باوکدا بێت و تەنها باوکسالاریی پەسەندی کردبێت، ئەوەش مانای رووتکردنەوەی ئافرەتە لە پێوەندی راستەوخۆ لەگەڵ خواوەند دا. ئەو قورساییەی تەوڕات و ئینجیل خستوویانەتە سەر ئەوەی کە، ئافرەت لەبەر ئەوە هێنراوەتە نێو کۆڤینانتەوە” پەیمانی جوولەکە و یەهوا” وە، وا دەریدەخات کە ئەوە ئارەزووی خودایە کە ئافرەت تەنها لە رێگەی نێرینەوە بگاتە خودا. ئەوەش ئەو ساتە مێژووییەیە کە، مێیە خودای تێدا تێڕۆڕ کرا و، خودا- باوکە خودا- جێگەی گرتەوە. بەلای بەندەوە ئەو بیر و بۆچونانەی تەوڕات و ئینجیل کە لە قوڕئاندا رەنگیان داوەتەوە زۆر ئاساییە، لەبەر ئەوەی هەرسێکیان بەرهەمی هزری خێڵەکی بیاباننشینانن. بەڵام ئەگەر ئەم ئاینانە لە شوێن و کاتی خۆیاندا یاریدەدەر یان هۆکاری سەرەکی پیاوسالاریش بووبن، هێشتان وەڵامی پیاوسالاری سەراپای دنیای پێ نییە، بەتایبەتیش رۆژهەڵاتی دوور” جاپان، چین، کۆریا و ………… هیندستان”.\n* ئێمە لە ئاخافتندا وشەی پەجە بۆ” حیجاب”ی عارەبی بەکار دەهێنین، لێ هەرچەند لێکی دەدەمەوە بە راستی نازانم. حیجاب، مانای پۆشین و بەربەست دەگەیەنێ، لێ لە کوردیدا، پەچە، هیچ مانایەک نابەخشێت. لەبەر ئەوە من وشەی” پەرچە” م بەکارهێناوە کە لە کوردیدا مانای بەربەست دەدات.\n** مەهر؛ کە بە کوردی پێی دەڵێن” مارەبڕیی” بە بڕوای بەندە، کارێکی قێزەوەنە، هەرچۆنێک لێکیدەدەمەوە هەر دەگەمەوە ئەو بڕوایەی کە بریتییە لە کڕینی مافی جووتبون لەگەڵ ئافرەتدا لە لایەن پیاوەوە. ئەگەر وا نییە، ئەی بۆ پیاو مارەبڕی لە ئافرەت وەرناگرێت ؟\nWilliam F. Albright, From the stone age to Christianity, Baltimore 1940\nAnderson, Bonnie S, and Judith P. Zinsser. A History of their own, New York: Harper & Row 1988\nMarilyn French. From Eave to Dawn, A history of women, vol 1 2002\nبەشە پێوەندیدارەکانی؛ تەوڕات و ئینجیل و قوئان.\nStern, Gertrude ” The first women converts in early Islam” Islamic Culture , 1939\nPaul Grieve, Islam” History, Faith, and Politics, ….. 2006\nSmith, Jane I, Women ” Women, Religion, and social change in early Islam 1985


کۆمەڵەی ئۆپۆزسیۆنی سوریا دەڵێت چاوەڕێی وەڵامی ڕوسیا دەکەن سەبارەت بە پێشنیارەکان بۆ دۆما\nکۆمەڵەی ئۆۆزسیۆنی سوریا کە لە شاری دۆما گەمارۆ دراون لە غوتەی ڕۆژهەڵات وتیان ڕوسیا هێشتا وەڵامی ئەو پێشنیارانەی نەداوەتەوە کە هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن و هاوڵاتییە مەدەنییەکانیش دەگرێتەوە کە هێشتا لە ناوچەکەدا ماونەتەوە.\nکۆمەڵانی ئۆپۆزسیۆن لە ناوچەکانی دیکەی غوتەی ڕۆژهەڵاتدا ڕازی بوون لەسەر ئەوەی بگوازنەوە بۆ پارێزگای ئیدلب لە باکووری ڕۆژئاوای سوریا. دۆماش کە لە ژێر دەسەڵاتی کۆمەڵەی سوپای ئیسلامدایە، کۆتا بەشێکە لە غوتە کە هێشتا لەژێر دەسەڵاتی ئۆپۆزسیۆندا مابێتەوە.\nوتەبێژی سوپای ئیسلام حەمزە بێرقدار لە دۆماوە وتی " ڕوسەکان هیچ بڕیارێکیان پێشکەش نەکردووە سەبارەت بە داوای لیژنەکە بۆ گفتوگۆکردن." وتیشی واچاوەڕواندەکرا ڕۆژی چوارشەممە کۆبوونەوەیەک ئەنجام بدرێت.\nهەروەها حکومەتی سوریا و ڕوسیای تۆمەتبار کرد بەوەی هەوڵدەدەن گۆڕانکاری لە دانیشتوانی ناوچەکەدا بکەن و دانیشتوانەکەی ناچار بکەن ناوچەکە بەجێ بهێڵن.\nوتی " بڕیاری ئێمە کە پێشکەشمان کردووە مانەوەیە. ئەمە بڕیارێک نیە لە ئاستی سوپای ئیسلامدا بە تەنها بەڵکو لە ئاستی هەموو دەزگاکان و چالاکییەکان و کەسایەتییە شۆڕشگێرەکانی دۆمادایە."\nجێی ئاماژەیە لە ڕۆژی پێنجشەممەی ڕابردووە هەزاران چەکداری ئۆپۆزسیۆن و خێزانەکانیان بەشەکانی دیکەی غوتەی ڕۆژهەڵاتیان بەجێ هێشتووە بەپێی ئەو مەرجانەی کە لە ڕێکەوتنەکەی نێوانیان لەگەڵ حکومەتدا لەسەری ڕێکەوتوون و ڕوسیاش نێوەندگیری لەو ڕێکەوتنەدا کردووە.


Mewda Media | "لە ساڵی 1978 بۆ ئەنجومەنی نیشتمانیی عیراق ناومان\n"لە ساڵی 1978 بۆ ئەنجومەنی نیشتمانیی عیراق ناومان پێشنیاز کرابوو، رەتمانکردەوە، نەوەک پێمان بڵێن بوونەتە پیاوی رژێم"\nمەودا میدیا - سلێمانی | 2021/08/22\nخاتوو شەهلا، لە بنەماڵەیەکی ئایینی و نەتەوەیی شۆڕشگێڕ و بەناوبانگدا پەروەردە بووە. ژنانی بەهێز و دەستڕەنگین و هەڵکەوتوو، مۆرکی بنەماڵەکەیانە. بەهۆی پێگەی خێزانییەوە، هەر لە منداڵییەوە تێکەڵاوی خەباتی رێکخراوەیی و سیاسی دەبێت. دوای ئەوەی بەهۆی كێشەكانی ناوخۆییەوە لە خەباتی شاخەوە دەچنە هەندەران و لە سوید دەگیرسێنەوە، لەجیاتی کەنارگرتن و ساردبوونەوە، لەوێ بە گڕوتینێکی زیاترەوە دەکەوێتە کارکردن و چالاکیی رێکخراوەیی، بەتایبەتی لە بوارەکانی مافەکانی ژنان و خزمەتکردن بە پەناهەندەکانی تاراوگە.\nخاتوو شەهلا لە کوێ و لە چ بنەماڵەیەکدا لەدایکبووە؟\nشەهلا شێخ کەریم حەفید، دایکم ناوی سەلمەیە، کچی شێخ عەبدولکەریمی قادرکەرەمە، کچەزای شێخ حەسەنی قەرەچێوارە، تەنها دایکم نەوەی شێخ حەسەنە، ئەوانی تر کە جێگەیان گرتووەتەوە برازاین، چونکە باپیری کوڕی نەبووە.\nلە سلێمانی لەدایکبووم، خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی و دواناوەندیم لە سلێمانی تەواو کردووە.\nئەی سەبارەت بە زانکۆ چی، لە کوێ و چ بەشێکت خوێندووە؟\nزانکۆم لە بەغدا تەواو کردووە، لە زانکۆی موستەنسریە، کۆلێژی زانستەکان بەشی فیزیا. لە سویدیش پەیمانگەی ئەندازیاریی بیناسازیم خوێندووە پاش ئەوەی جارێکی تر لەوێ دواناوەندیم خوێندەوە.\nکاتێک زانکۆت تەواو کرد، هیچ کارێکت کرد؟\nپێنج ساڵ لە کارگەی شەکر کارم کرد، سەرەتا وەک سکرتێری بەڕێوەبەری گشتی، کاک (مستەفا سلێمان) دامەزرام.\nلە چ قۆناغێکی ژیانت تێکەڵاوی بیر و کاری سیاسی بوویت؟\nلە سەرەتای گەنجیمەوە چوومە ریزی قوتابیانی کوردستان و لە بەغداش بەردەوام لەو رێکخراوەدا کارم کردووە.\nکار و چالاکییەکانتان چی بوون لەو رێکخراوەدا؟\nکارەکانمان لەو رێکخراوەدا؛ بەشداریی کۆبوونەوە و پەیداکردنی ئەندام و لایەنگر و پەیداکردنی زانیاری و بڵاوکردنەوەی لەسەر شۆڕش و کۆکردنەوەی هاوکاری و ئابوونە بۆ رێکخراوەکە و بەشداریی لە خۆپیشاندانەکان.\nکەست لەوانە بیرماوە کە بەیەکەوە لەو رێکخراوەدا کارتان دەکرد؟\nئەو کەسانەی لە سلێمانی لە قوتابیان بەیەکەوە کارمان دەکرد: پەخشان زەنگەنە، پەخشان حەفید، بەدریە رەسوڵ و چەند کەسێکی تر بووین.\nهۆکار چی بوو لەو تەمەنە کەمەوە تێکەڵاوی خەباتی نەتەوەیی بوویت؟\nبیری نەتەوەییم لە سەرەتای منداڵییەوە دەستیپێکردووە، یەکەم بەهۆی خێزانەکەمانەوە، دووەمیش لە سەرەتای بزووتنەوەی نەتەوایەتی؛ مام جەلال، ئەسعەد خەیلانی، زەکیە ئیسماعیل حەقی، بەهیە مەعروف، درەخشان حەفید، کاک شازاد کە ئەوسا تازە پێدەگەیشت، ئێمەش (مەهاباد شێخ لەتیف، پەری خان) لەو منداڵتر بووین، لەگەڵیان دەچووین. ئەوان لە لادێکان دەگەڕان و بیری نەتەوەیی و شۆڕشیان بڵاودەکردەوە.\nکاک شازاد سائیب عودێکی پێ بوو، ناوبەناو عودی دەژەنی بۆمان، لە گوندەکان خواردن و میواندارییان دەکردین.\nئەوکات مام جەلال کەسێکی چۆن بوو؟\nمام جەلال کەسێکی زۆر سادە بوو، بایەخی بە ئێمەش دەدا، بیرمە جارێکیان قاپێکی هێنا و خواردنی تێ کرد و وتی "من لەگەڵ ئێوە بەیەکەوە نان دەخۆین، لەگەڵ منداڵان نان دەخۆم."\nلە لادێکان چییان دەکرد؟\nلە ماڵەکان دادەمەزران و کۆبوونەوەکان لە دەرەوە یان لە مزگەوت دەکرا، خەڵکی دێهاتەکان بە ژن و پیاوەوە کۆدەبوونەوە، ئەوانیش قسەیان بۆ دەکردن.\nئێوە بنەماڵەیەکی دیار و خاوەن دەسەڵات و زەویوزار بوون، رژێم بۆ ناچاری کردن بچنە ناو شۆڕش؟\nلە ساڵی 1978 من و مەنسوری برام بۆ ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانیی عیراق (مجلس وگنی عراقی) ناومان پێشنیاز کرابوو، هەردووکمان رەتمانکردەوە، نەوەک پێمان بڵێن بوونەتە پیاوی رژێم و شۆڕش بە ناپاک سەیرمان بکات. بەو هۆیەوە بووینە جێی گومانی رژێم و بەدوامانەوە بوون، کاتێ مەنسوری برام ئاشکرا بوو، رۆیشت پەیوەندی بە هێزی پێشمەرگەوە کرد. ئیتر رژێم کاتی بۆ داناین وتیان "یان دەبێ مەنسور بگەڕێتەوە و خۆی تەسلیم بکاتەوە، یان دەبێ ئێوەش ئێرە جێبهێڵن." هەرچی هەمان بوو لە موڵک و ماڵ و ماڵیاتی باوکم هەمووی داگیر کرا، (288) دۆنم زەویمان لە دەباشان دەستی بەسەردا گیرا، واتا هەرچی هەمان بوو بەماڵەکەشمانەوە دەستیان بەسەردا گرت. ئیتر ئێمەش رۆیشتین و چووینە سیتەک، کوڕەکانیشمان هەموویان لە دەرەوە پێشمەرگە بوون.\nلە سیتەک لە چ شوێنێک دەمانەوە؟\nلە ماڵی شێخ لەتیف بووین تاکو هێزی سەربازیی رژێم گەیشتە ئەو ناوە، سەرەتا ئێمەیان بردە ناو خوێندنگەیەک وتیان "لێرە خۆتان حەشار بدەن تاکو سەربازەکان دەڕۆن." دایکم هەستیاریی هەبوو، ئەو خوێندنگەیە لە تەنیشت تەویلەی ئاژەڵەکانەوە بوو، بۆنی زۆر ناخۆش بوو، دایکم هەر دەپشمی، رۆحمان لەناو دەستمان بوو کە گوێیان لێ نەبێت، باش بوو گوێیان لێ نەبوو.\nمەلا قادر هەبوو (مەلای سیتەک) بوو، وتی "ئێرە جێبهێڵن بڕۆن، دەنا دەتانگرن، ئێمەش هیچ دەسەڵاتێکمان نییە."\nئەو کاتەی ئێوە لە سیتەک بوون، بارودۆخ چۆن بوو؟\nئەوکات ناکۆکی هەبوو لەنێوان سۆسیالیست و یەکێتی و پاسۆک، خەڵکی گوندەکە میوانداریی هەموویان دەکردن و خزمەتیان دەکردن و دەبوایە بیشیشارنەوە کە کام لا هاتوون، ئەگەر پرسیار بکرایە؛ دەیانووت نەمانبینیون.\nهەر لەوێ مانەوە؟\nنەخێر، ئەوێمان جێهێشت و بەرەو ناوزەنگ بۆ بارەگای سەرکردایەتی یەکێتی کەوتینە رێ. لەوێ دایکم و کوڕەکانمان سەرەتا لای کاک ئەرسەلان بوون، دواتر چادرێکیان وەرگرت و لەوێ دەژیان.\nمن لەگەڵ پۆڵای شێخ مارف دەستگیران بووم، زۆر جار نامەی بۆ دایکم دەنارد بچمە دەرەوە بۆ لای، دایکم نەیدەهێشت. کە لە ناوزەنگ یەکمان گرتەوە، پۆڵا بە دایکمی وت "پوورێ وا شەهلات بەدەستی خۆت هێنا." لەوێ هاوسەرگیریمان کرد. سەرەتا کاک نەوشیروان خوڵقی کردین بچینە لای ئەو، بەڵام چووین بۆ شێنێ و لەوێ دوو چادرمان هەبوو، یەکێکیان بۆ ژیان و ئەوی تریش وەک گەرماو بەکارمان دەهێنا. ئیتر لە شێنێ ماینەوە، زستان هات و خانوومان کرد.\nدوو کچم هەیە (نەشمیل و سۆما).\nبارودۆخی سیاسیی ئەوێ چۆن بوو؟\nلەو ماوەیەدا کۆنگرەی هاوبەشی پاسۆک و حسک بەسترا و یەکیان گرت. ئەندامەکانی پاسۆک ئەوانەی نەچوونە ناو حسک، بە گرووپ دەچوونە ناو یەکێتییەوە. هەشبوو وازیهێنا لە جموجووڵی سیاسی. ئیتر بارەگاکان کەسی تیادا نەما، مەنسور و پۆڵا وازیان هێنا. پاش ماوەیەکی کەم کاک فوئاد چەلەبی کە بەرپرسی هێزی بەرگریی سۆشیالیست بوو لە تاران، گەڕایەوە وتی "من دەچم بۆ بارەگا گەورەکە"، بەڵام نەیدەزانی ئەو بارەگایە پێش هەموو بارەگاکان چۆڵ کرابوو. پۆڵاش دوایی کە گەڕایەوە، زۆر غەمبار بوو، زۆر گریا. یەک رۆژ لامان بوو و رۆیشتین بۆ ناوزەنگ بۆ لای دایکم. دواتر کاک فوئادیش هات، هەموومان لای دایکم میوان بووین.\nهیچ یاردەوەرییەکی ئەو کاتەت لەبیرە؟\nبەڵێ، بیرەوەریی زۆر هەیە، هەم خۆش و هەم ناخۆش، یەکێ لە بیرەوەرییە خۆشەکان؛ کاک فوئاد ئاوی زۆر بەکاردەهێنا، دایکم ناچار پێی وت "کاک فوئاد ئەوەندە ئاو بەکارمەهێنە، کوڕەکان بەتەنەکە ئاو دەهێنن." هەموو شتێک کەم بوو.\nتا کەی لەوێ مانەوە؟\nدوای چەند رۆژێک ناوزەنگمان جێهێشت و بەرەو تاران بەڕێ کەوتین. ئەوسا ماڵی کاک عادل موراد و باوکی لە تاران بوون، رۆژانە بەیەکەوە دەبووین. ئەوسا کاک عادل موراد بەرپرسی پەیوەندییەکانی دەرەوەی سۆسیالیست بوو پێش یەکگرتنەوەکە.\nلە تاران زۆر مانەوە؟\nلە تاران سێ مانگ ماینەوە و بەرەو سوریا بەڕێکەوتین، لە سوریا نزیکەی شەش مانگ ماینەوە. دایکم لە ماڵی ئێوە (نەرمین عوسمان) بوو، دواتر ئێوە هاتن و منیشتان لە ئوتێلەوە بردە ماڵی خۆتان. ناسری برام زوو گەیشتبووە سوریا، لەسەر ئەو بنەمایەی خانوومان بۆ بگرێ، بەڵام بە پاسپۆرتی پۆڵا رۆیشتبوو کە تەزویر بوو، ئیتر لە سوریا گیرابوو، بۆیە نەیتوانیبوو خانوومان بۆ بگرێت. دوای هەوڵێکی زۆری شێخ دارۆ، توانی ئازادی بکات.\nتا خانوومان وەرگرت، کوڕەکان لە ئوتێل و ئێمەش لای ئێوە بووین، هەرچەندە لە سوریا هەستمان بە نامۆیی نەدەکرد، بەڵام بڕیارمان دا بڕۆین بۆ سوید.\nپێش باسی سوید، دەمەوێت هەندێک باسی باوکت و نەنکتم بۆ بکەیت، ناوبانگی نەنکتم زۆر بیستووە...\nهەردوو نەنکەکەم خاوەنی کەسایەتییەکی بەهێز بوون، کاریگەرییان لەسەر هەموومان هەبوو. دایکی باوکم (رەعنا خان)، کچی شێخ ئەحمەدی فایزە، شێخ ئەحمەد کوڕەزای شێخ ئەحمەدی گڵەزەردەیە کە بەیەکەم زانای فەلەکیی کورد دادەنرێت. باپیری باوکم کە بە شێخ ئەحمەدی فایز ناسراوە، ئەو نازناوەی بەهۆی کتێبێکی زۆر پڕ بایەخەوە بووە، ئێستا لە کتێبخانەی سیناتۆر لە بەشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە واشنتۆن دانراوە، کتێبەکەی ناوی (کنز اللسن) لە دوازدە هونەر پێکهاتووە بە شەش زمان. قازیی موسڵ بووە، زمانی (کوردی، عەرەبی، روسی، فەرەنسی، تورکی...) زانیوە و بەو زمانانە لەو کتێبەدا شیعرەکانی نووسیوە و هونەرێکی سەرسووڕهێنەری بەکار هێناوە. چاپی یەکەمی لە ئیستانبوڵ کراوە و لە مۆزەخانەی کولتووریی پاریس وێنەیەکی هەیە، هەروەها لە ئیستانبوڵیش هەیە.\nرەعنا خان، لە قەفتانەکانە. سەرەتای ژیانی بەهۆی ئەوەی کچە قازی بووە؛ ژیانێکی زۆر شایستە ژیاوە، بەڵام دوای ئەوەی شوو بە باپیرم دەکات، ژیانی زۆر قورس دەبێت بەهۆی ژیانی سیاسیی شێخ مەحمودەوە.\nدوای سلێمانی، بەهۆی باری سیاسییەوە دەچێتە لادێ و باپیریشم وای فێرکردوون هەموو کارێک بزانن بۆ رۆژی نەهامەتی و پێویستی. کە باپیرم کۆچی دوایی دەکات، باوکم تەمەنی هەشت ساڵ دەبێت، نەنکم دەبێت بە پاڵپشتێکی بەهێز بۆ باوکم. نەنکم کاری چنینی قوماشی (رانکوچۆغە و فەرش و نەقش) و هەروەها کشتوکاڵیش دەکات. ژنێکی دەستڕەنگین و کاسب بوو. ئۆتۆمبێلی خۆی هەبوو، لەنێوان کەرکوک و قادرکەرەم ئاشی هەبووە، باری ئابووریی خۆی زۆر باش کردووە. چەندین جار لە چەند شوێنێک باس لە توانا و لێهاتوویی کراوە. ژنێکی خوێندەواری زمانزان بوو؛ جگە لە کوردی، زمانی عەرەبی بە هەموو زاراوەکانی عیراقی دەزانی، هەروەها تورکی و ئەرمەنی و ئاشووری و کەمێک فەرەنسیش.\nیەکێک لە کارە گەورەکانی؛ ئاوی لە قەیوانەوە بۆ گوندەکانی ئەو ناوچەیە راکێشاوە بەیەکسانی، کە چەند دێیەک لەوانە هیی باوکم بووە. ئەو سیستمی ئاودابەشکردنە بووەتە نموونەیەکی گرنگ کاتێ بەرنامەی نەوت بەرانبەر خۆراک هەبوو. رێکخراوی فاو لەو ناوچانە دەیەوێت ئاو دابەشبکات، پیرەمێردێک باسی پرۆژەکەی ئەوسای نەنکمیان بۆ دەکات، بە سەرسووڕمانەوە ئەوانیش جێبەجێی دەکەن. زانیاریی زۆری لەسەر پزیشکی رووەکی (گب الاعشاب) هەبووە، زۆر کەس دەهاتن بۆ وەرگرتنی زانیاری و رێنمایی، لەوانەی بیرمە: (کاوس قەفتان، دکتۆر عەلی عەسکەری) بۆ دەرمانسازیی رووەکی و زمان زانیارییان وەردەگرت. بۆ بژێوی سوودی لە هەموو ئەو کارانە وەرگرتبوو کە باوکی فێری کردبوو. لەگەڵ ئەوەی لە لادێ دەژیا، بەڵام ماڵەکەی وەک ماڵێکی ناوداری ئەوسای ئیستەنبوڵ وابوو.\nلە بنەماڵەکەدا هەر نەنکت وابووە، یان ژنی دیکەی تریش هەبوون؟\nژنانی بنەماڵەکە زۆربەیان زۆر بەتوانا و لێهاتوو بوون، کاتێک شێخ مەحمود دووردەخرێتەوە بۆ هیندستان، ژنانی بنەماڵەکە (ئایشە خانی پووری دکتۆر کەمال خۆشناو، کە باوەژنی شێخ مەحمود و دایکی مامە سەید برایمە، نەنکم کە براژنی گەورەی شێخ مەحمودە، ئایشە خانی مارفی نەقیب کە خێزانی بوو و دایکی شێخ لەتیفە، بەهیە خانی عەتار کە ئەویش خێزانی شێخ مەحمود بوو)، ئەمانە موڵک و خشڵی خۆیان دەفرۆشن بۆ خزمەتی سوپا و دۆستەکانی شێخ مەحمود خەرجی دەکەن.\nئەی سەبارەت بە باوکت چی؟\nباوکم، لە سەردەمی عومەر عەلی پارێزگاری ئەوسای سلێمانی زۆر ئازار دراوە، لەگەڵ شێخ جەلال زۆر جار سزای مادیی داون، زۆریان نەهامەتی چەشتووە بەدەستییەوە. بە شەوان دەیانبردن بۆ لێکۆڵینەوە، هەر ئەو کاتەش بوو خاتوو بەهیە مەعروفی گرت و لە ماڵی خۆی (عومەر عەلی) بەندی کرد. ئەمانە هەمووی بووبوونە هۆی هەستێکی قووڵی نەتەوایەتی و بوونی رق بەرانبەر دوژمن.\nئێستا با بێینە سەر باسی سوید، کەی گەیشتنە سوید ؟\nلە 13ی شوباتی 1982 گەیشتینە سوید، دوای سێ مانگ خوێندنی زمان، لە ئۆپسالا گیرساینەوە.\nدوای چەند ساڵێک لە پەیمانگەی ئەندازیاریی بیناسازیی دەرچووم، چەندین کاری جۆراوجۆرم دەکرد، لە هەمووشیان زیاتر کاری وەرگێڕان.\nلە سوید تیکەڵاوی کار و چالاکیی سیاسی و رێکخراوەیی بوویتەوە؟\nلە ساڵی 1988 دەستمکردەوە بە کاری سیاسی و فیکری. ژنانی گەڕەک داوایان لێکردم بچمە ناو ریزەکانی رێکخراوی ئینتەناشناڵی ژنان، دوای چوار مانگ بەهۆی زۆریی چالاکییەکانمەوە، بووم بە ئەندامی ئیدارەی گشتیی رێکخراوەکە و جێگری سەرۆک کە لە چەند رێکخراوێک پێک هاتبوو، وەک: ژنانی ئینتەرناشناڵ، یونیفێم، ومەن لۆبی، هەروەها ژنانی سەر بە حزبەکان، ژنانی رێکخراوە ناحکومییەکانیش تۆڕێکیان هەبوو کە ئەندام بوون لە (لۆبی ژنانی سویدی) بەناوی (IKF). لە (ئینتەرناشناڵ کفینو فۆربوندیت) ئەندام بووم، دواتر بووم بە نوێنەریان لە لیژنەی راوێژکاریی وەزارەتی ناوخۆ بۆ کاروباری کۆمەڵایەتی و یەکسانی.\nسێ مانگ جارێک کۆبوونەوەمان هەبوو، لەو پرسانەی کە لەو کۆبوونەوانەدا دەهاتنە پێشەوە؛ گۆڕینی یاسا و رێنماییەکان بوو بۆ بەرژەوەندی ژنە پەناهەندەکانی ناو سوید. وەک راوێژکار لەوێ دوو کەسیان هەڵبژارد، ژنێک و پیاوێک، ژنەکە من بووم کە هەڵبژێردرام. کارەکە بۆ بڕیاردان بوو لەسەر ئەو پرۆژانەی کە یەکێتیی ئەوروپا دەیدا بە سوید بۆ پرسی یەکسانی و چارەسەری کێشە کۆمەڵایەتییەکان. (14) ساڵ لەو کارەدا مامەوە. دوایی هەڵبژێردرام بە سەرۆکی رێکخراوی نەتەوە جیاوازەکانی ناو سوید کە (48) رێکخراو بوون. یەکەم جار بوو دوای (15) ساڵ ژنێک ببێت بە سەرۆک و ئەو بەرپرسیارێتییە وەربگرێت. دوای منیش جارێکی تر دیسانەوە پیاو ئەو پۆستەی وەرگرتەوە.\nلەو شوێنە ئاشنا بووم بە کاری رێکخراوەیی، هەر چوار پارچەی کوردستان ئەندامیان هەبوو لە (EV)، لەسەر پێشنیاز ئەوان یەکەم جار چووم بۆ (KNK). سەرەتا وەک چاودێر، دواتر لە کۆنگرە هەڵبژێردرام بۆ پرسی کۆمسیۆنی ژنانی کەنەکە، دواتریش بۆ ئەندامی کۆنسا.\nهیچ پێزانینێک هەبوو بۆ هەوڵ و ماندووبوونەکانت؟\nدوو خەڵاتی گرنگم لە سوید وەرگرتووە، خەڵاتێکیان بۆ یەکسانیی جێندەری، لە وەزارەتی (داد)ەوە بوو، لە بەرانبەر پێشکەشکردنی پرۆژەیاسای (ژنان و کچانی، ناسویدی لە بەرانبەر یاساکانی سوید وەک سویدییەکان یەکسان بن)، کە بوو بە یاسا و یاساکانی سوید لەو بارەیەوە گۆڕدران.\nخەڵاتی دووەم، بەهۆی پرۆژەیەک بوو کە ئەم پرۆژەیە خانەنشین و گەنجان بیانی لە رووی بژێوی هەژارتر بوون لەچاو هەمان توێژی سویدییەکان، بۆ نموونە؛ جاران ئەگەر گەنجێکی بیانی لەسەر سۆسیال بوایە و کاری هاوینەی بکردایە، ئەوا ئەو بڕە پارەیەی وەریدەگرت لە کارەکەی، لە سۆسیال لێیان دەبڕی. داوامان کرد کە ئەو بڕە پارەیە نەبڕن. هەروەها هاوکار بووین بۆ تێکەڵکردنی گەنجەکان بۆ ناو کۆمەڵگەی سویدی لە رێگەی چەند پرۆژەیەکی چالاکیی وەک وەرزش و بڕە پارەی پێویستمان بۆ دابینکرا لە رێگەی شارەوانییەوە.\nلەو کاتەی خانەنشینەکان دەهاتنە خاچی سوور و لەوێ چێشتیان بۆ پەنابەران لێدەنا، بەبێ بەرانبەر ئەو کارەیان دەکرد، ئەوەندە باری ئابوورییان خراپ بوو، بلیتی هاتوچۆیان بۆ نەدەکڕدرا. ئیتر بۆ کڕینی بلیتی هاتوچۆی ناوشار، بوو بە بڕیار بۆیان دابین دەکرا. هەروەها بەشداریکردنیشیان لە چالاکییە کۆمەڵایەتییەکان لەلایەن شارەوانییەوە بۆیان دابین دەکرا.\nهیچ چالاکییەکتان هەبوو کە تایبەت بێت بە کورد؟\nبەڵێ، یەکێک لە پرسە گرنگەکان کە کارم لەسەر دەکرد لەگەڵ هاوکارەکانم؛ لە ساڵانی نەوەدەکان ژنانی پەنابەری کورد زۆربەیان بەشێوەیەکی ساختە هاتبوون، وەک ژنی برا و ژنی مام و کەسانی نزیک. ئەوەش کێشەیەکی گەورەی خێزانی و دەروونیی دروستکردبوو کاتێک وەک پەناهەندە وەرگیرابوون. لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتی پەناهەندەکان گفتوگۆمان کرد و پێم راگەیاندن کە ئەمانە کاتێک هاتوون، قاچاغچییەکان ئەمانەیان فێرکردوون بۆ ئەوەی وەربگیرێن، ئەوانیش شارەزا نەبوون و بەقسەیان کردوون.\nبۆ ئەم مەبەستە کارمەندێکیان لامان دامەزراند. وردە وردە کەیسەکان بەهۆی بڵاوکردنەوەی رێنماییەکان لە شوێنی خوێندنیان و ماڵەکانیان، کەوتنە دۆزینەوەی رێگەچارە بۆیان، نزیکەی پێنج هەزار پەنابەر کێشەکانیان چارەسەر کرا.\nئەم کارانە بوونە هۆی ئەوەی جارێک وەزیری پەنابەران هات بۆ رێکخراوەکەمان وتی "شەهلا و پۆڵا وەک پردێک وابوون لەنێوان ئێمە و پەنابەران."\nرێگەچارەی زۆرمان دەدۆزییەوە کە هەموویان پێویست بوون بۆ حکومەتی سویدی و چارەسەرکردنی کێشەکانی پەنابەران.\nبەرنامەیەکی تریشمان داڕشتبوو و جێبەجێکرا، ئەویش ئاشناکردنی هەردوو کولتووری کوردی و سویدی بوو بەیەکتری بۆ پەناهەندەکان.\nئێستاش بەردەوامی لەو چالاکییانە؟\nئێستاش لە (KNK) کار دەکەم و لەوێ بەرپرسی کۆمسیۆنی ژینگەم و هاوسەرۆکی (KNK)م، هەروەها بەرپرسی بەشی کوردی فەیلیم لە (KNK).\nبۆ زانیاریت؛ هەموو نەتەوەکان لەناو (KNK) کاریگەرییان هەیە لەسەر کاری دیپلۆماسیی ئەو رێکخراوە.\nوتت بەرپرسی بەشی کوردی فەیلیم لەو رێکخراوە، هەمووشمان دەزانین کوردانی فەیلی چەند تاوانی گەورەیان بەرانبەر کراوە، ئێوە لەوبارەیەوە چیتان بۆ فەیلییەکان کردووە؟\nتائێستا سێ کۆنفرانسمان لە یەکێتیی ئەوروپا بۆ کوردی فەیلی کردووە، بەلایەنی کەمەوە (48) دەوڵەت بەشدار بوون لەگەڵ لایەنەکانی عیراقی ئەوانەی پەیوەندیدارن بە کێشەکانیانەوە. ئەنجامەکانیشمان ناردووە بۆ وڵاتانی ئەوروپا و بەردەوامین لە ناساندنی کەیسی کوردی فەیلی بە جیهان بەگشتی و ئەوروپا بەتایبەتی. بەهۆی ئەو ناساندنانە، ئێستا خەڵک هەن دکتۆرا دەکەن لەسەر ئەو تاوانەی دەرهەقیان کراوە.\nدەبوایە 28ی تەمووزی ئەمساڵیش کۆنفرانسێکمان بەیەکەوە لەگەڵ حکومەتی عیراقی بکردایە، لەگەڵ ئەو لایەنانەی پەیوەندییان هەیە بە کەیسی کوردی فەیلییەوە، بەڵام بەهۆی کۆرۆناوە نەکرا.\nئایا موڵک و زەوییەکانتان وەرگرتووەتەوە؟\nنەخێر، زۆربەیان داگیرکراون و تائێستاش زۆربەی دۆسییەکان لە دادگایە و وەرمان نەگرتوونەتەوە، زۆر کەم نەبێ ئەوانی تر ماون.\nشێخ جەعفەری پارێزگاری سلێمانی لە سەردەمی سەدام، خاڵتە، پەیوەندیتان چۆنە؟\nراستە شێخ جەعفەر خاڵمە و رێزی دایکمی زۆر لابوو، بەڵام بەهۆی پێگەکەی و جموجووڵی سیاسیی ئێمەوە، پەیوەندیمان نەبووە و تائێستاش هیچ پەیوەندییەکمان نییە. ئەو برایانە هەموو خوشکەکانیان لە میرات بێبەش کردووە، هەرچەند پوورەکانم هەوڵ دەدەن، بەڵام تائێستا بێسوود بووە.


16:02 - 21 گەلاوێژ 2714\nئاژانسی كوردپا: هاوكات لەگەڵ بانگهێشتی پێنج زیندانی عەقیدەتیی پەیڕەوی سوننە مەزهەب، بۆ دادگای \_"ئینقلاب\_"ی تاران، مامۆستایەكی ئایینی دیكەش دەستبەسەر كرا.\nدادوەر \_"موقەیسە\_" كە ئەو هاووڵاتیانەی دادگایی كردووە، هەڕەشەی برینەوەی حوكمی قورسی لێكردوون.\nئەو ٧ هاووڵاتییە كوردە مامۆستای ئایینی و چالاكی مەزهەبی بوون و تاوانی ئەو كەسانە \_"چالاكی مەزهەبی نایاسایی و غەیری دەوڵەتی\_" و \_"هەوڵدان بەدژی تەناهیی نەتەوەیی\_" راگەیەندراوە.\nلەلایەكی دیكەوە رۆژی یەكشەممەی ئەم حەفتەیەش هێزە ئیتلاعاتییەكانی سەقز، مامۆستایەكی ئایینیان بەناوی \_"دكتور عەبدولهادی ساڵحی\_" دەستبەسەر كردووە.\nناوبراو خاوەنی بڕوانامەی \_"دەوا و دەرمانە سروشتی و گیاییەكانە\_" و پێشتریش كاری پزیشكی لێ‌قەدەغە كرابوو.


رێنمایی پیشه‌گه‌رانه بۆ فۆتۆگرافه‌ران.. چۆن وێنه‌كانت ده‌فرۆشیت – رۆژنامه‌وانی\nRozhnamawany 1 ساڵ ago 1 min read\nكاڵێ ئه‌مین، فۆتۆجۆرناڵیستی بواری جه‌نگ\nرۆژنامه‌وانی، سلێمانی، كاڵێ ئه‌مین\nلە رابردوودا رێگاکانی فرۆشتنی وێنە بەم شێوەیەی ئێستا نەبووە ئەتتوانی کە راستەوخۆ بە کڕیارەکانی بفرۆشیت وەک چاپەمەنییەکان، یاخود ئەو بڵاو کراوانەی کە بە سپۆنسەر بڵاو دەکرانەوە لە ڕێگەی تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان.\nباوترین رێگە بۆ بەدەستھێنانی پارە لە رێگەی وێنەکانتەوە وێنەگرتنە بە شێوەی ستۆک فۆتۆ\nستۆک فۆتۆ چییە؟\nـــدەتەوێ وێنەکانت فرۆشیان ھەبێت؟ کەواتە دەبێت لە پێشدا بزانیت ستۆک فۆتۆ چییە؟\nستۆک فۆتۆ، ئەو وێنانەن کە ھەرکەسێک دەتوانێ بیانکڕێت و مافی پارێزراوە وا باوە کە لە رێگەی ئاژانسەکانی فرۆشتنی وێنەوە دەفرۆشرێت لە دوای کڕینی وێنەکە کڕیار دەتوانێت وێنەکە بەکار بھێنێت بە پێی ئەومەرجانەی کە لەکاتی فرۆشتنەکەیدا دیاریکراوە بۆ نمونە «گێتی، ئالامی، شەتەر ستۆک ودریمس تایم » که گەورەترین کۆمپانیاکانی تایبەت بە فرۆشتنی وێنەن لە جیھاندا.\nتۆ وەک وێنەگرێک وێنە بۆ ناو ماڵپەڕەکە داده‌نێیت ئەوانیش دەست دەکەن بە بازاڕیکردن و ناردنی بۆ کڕیارە ھەمیشەییەکانیان بە کڕینی وێنەکە مافی بەکارھێنانی بەدەست دەھێنن.\nوێنەگر لەگەڵ ھەر فرۆشتنێکی وێنەکانی لەسەدا بڕێک پارە دەچێتە سەر ھەژمارەکەی ئەو خاڵە جەوھەریەی کە دەبێ بیزانیت ئەوەیە کە ھێشتا خۆت خاوەندارێتی لە وێنەکە دەکەیت ئەو پڕۆسانەی کە لەسەرە باسمان لێکرد تەنھا بۆ وەرگرتنی ره‌زامەندی تۆیە لە بەکارھێنانی وێنەکەتدا.\nنرخی فرۆشتنی وێنەکە دەگۆڕێت بە پێی ئەو شوێنە و مەبەست و کات و چوارچێوەیەی کە تیایدا بەکاردەھێنرێت ھەروەھا ژمارەی بینەریش بۆ نموونە «ئەو وێنەیەی لە بەرگی پێشەوە بە گەورەیی بەکاردەھێنرێت نرخێکی گرانتری ھەیە وەک لەوەی کە بە بچوککراوەیی لە سوچێکی بچوکی ماڵپەڕێکدا بەکاردەھێنرێت».\nوێنه‌كانت هه‌ڵبژێره و هه‌موویان مه‌نێره مه‌گه‌ر ئه‌وانه‌ی زۆر گونجاو بن\nچۆن بە بازاڕەکەت ئاشنا دەبیت؟\nھەنگاوی یەکەم بۆ فرۆشتنی ستۆک فۆتۆ ئاشنابوونتە بە بازاڕەکەت\nژمارەیەکی زۆر جۆری وێنەگرتنی فۆتۆگرافی ھەیە کە زۆرئاڵۆزن و ئاسان نیە کە بەباشی ھەموویان بزانیت چونکە جیاوازییەکی زۆر ھەیە لە چرکاندنی وێنەی خواردن لەگەڵ شێوازی ژیانی مرۆڤەکان.\nپێویستە بەدوای ئەوەدا بگەڕێی کە کڕیار چی دەوێ؟ گەڕان بکە بۆ بوارەکان و گۆڤارە بازرگانییەکان بخوێنەوە و تەنانەت خۆت بگەیەنە پێشانگا بازرگانییەکان.\nئەمانە ھەموو دەبنە ھۆی ئەوەی ئاشنا ببیت بە خواستی کڕیار یاخود دەتوانی پرس و ڕای ماڵپەڕەکەت بکەی لەوەی پێویستیان بە چ جۆرە وێنەیەکە .\nچۆن ئاژانسێکی وێنەیی گونجاو «ماڵپەڕی فرۆشتنی وێنە» بدۆزیتەوە؟\nژمارەیەکی زۆری ئاژانس ھەیە لە جیھاندا کە جیاوازن لە بوار وتایبەتمەندی و شێوازی پارەدان و ئەو کڕیارانەی کە ھەیانە . لەسەرەتا دۆزینەوەی ئاژانسێک تایبەت بە فرۆشتنی وێنەکانت بنەمایەکی سەرەکییە بۆ کارەکەت پێش کردنەوەی ھەژمار لە ھەر ماڵپەرێک پێویستە ھەندێ کات تەرخان بکەیت بۆ ئەوەی بزانی چی گونجاوە لەگەڵ خۆت و وێنەکانت.\n— ئایا تۆ ڕازیت بە چەند فلسێکی کەم؟\n—یان تۆ ناتەوێت بەرھەمێکی زۆرت ھەبێ بەڵام دەتەوێ ھەر کاتێک بەرھەمێکت خستە بازارەکەوە نرخێکی باش بەدەست بھێنیت؟\n—ئایا بەوە ڕازیت کە کارمەندی ئاژانسەکە چەند وێنەیەکی کەم لە کۆی سەدان وێنەی نێردراوی بەڕێزتان ھەڵبژێرێت؟\n—یاخود دەتەوێ ھەر بەرهەمێک تۆ ناردت راستەوخۆ دابنرێت ؟\nكاتی گونجاو بۆ چركاندنی وێنه‌كانت هه‌ڵبژێره\nبۆیە پێویستە بیر لەم خاڵانە بکەیتەوە پێش ناردنی وێنەکانت بۆ ھەر ئاژانسێکی وێنەیی لەبەر ئەوەی ھەر کە وێنەکانت رەوانەکرد ئەو کات ماوەیەکی دوورو درێژ چاوەڕێ بکەیت ھەتا بتوانی پەیوەندی بە کەسێکی ترەوە بکەیت بۆ ناردنی وێنە.\nلە زۆربەی ماڵپەڕەکان لاپەڕەیەکی زانیاری ھەیە کە پێکدێت لەو مەرج و تایبەتمەندیانەی کە لەخۆیان دەگرن بۆیە جەخت بکەرەوە لەسەر رەزامەندیت لەگەڵ شوێنەکە و دڵنیاببەوە لەوەی کە ئایا ئامێرەکانت لەگەڵ کوالیتی ئەوان گونجاوە یان نا؟\nپلان دانان بۆ وێنەگرتن بە پێی لیستی گرتەکان\nئەمە گشت بوارەکان دەگرێتەوە ھەر لە وێنەی گەشت و گەڕان و ستۆف فۆتۆی وەرزەکان و وێنەی کەسی ھەتا دەگاتە ژیانی کێوی ، باشترین رێگە بۆ باشترکردنی بەرھەمەکانت ئەوەیە کە پلانت ھەبێت .\nمەبەستمان لە پلاندانان دانانی لیستێکە بۆ ئەو شێوە وێنانەی کە دەتەوێ بیچرکێنیت.\nبۆ وێنەگرتنی گەشتیاری لیستێکت پێویستە پێک ھاتبێ لە ناوی شوێنەکان و ئەو شتانەی کە دەتەوێ وێنەی بگریت.\nبەڵام بۆ وێنەگرتنی خۆراک دەبێ لیستێکت ھەبێ لە ناوی خواردنەکان ھەتا شێوازی دروستکردنی خواردن .\nئەم شێوازە پلانە دەتوانیت لە وێنەگرتنی مارکەیەکیش دەتوانی سودی لێببینیت ئەمە وا دەکات ھەموو گۆشەکان دیاریبکەیت و کار لەسەر ئەو سیناریۆیانە بکەیت کە پێویستە بیخەیتەڕوو.\nبۆچی پێویستە کاتێکی دیاریکراو دابنێیت بۆ وێنەگرتن؟\nیەکێک لە راستییەکان کە دەبێت بیزانیت لە وێنەی گەشتیاری ئەوەیە کە نابێت لە کاتی پشووەکانتدا بێت. زۆربەی جار وێنەگرتن پێویستی بە ئارامگرتن و سەرکەشی ھەیە و گڕوتینی دەوێ کە توانای ئەمەت نیە لە پشووە خێزانییەکاندا .\nبۆ ئەوەی کە وێنەکانت بفرۆشیت پێویستە کات تەرخان بکەیت بۆ گرتنی وێنە بەباشی،کاتێکی دیاریکراوی گونجاو بدۆزەرەوە بۆ ئەوەی بە ئارامی وێنەی باشتر بچرکێنیت.\nوێنه شیاوه‌كان جێی خۆیان له بازاڕدا ده‌كه‌نه‌وه\nبۆچی دەبێ تیشک بخەینە سەر براند لەکاتی وێنەگرتندا؟\nزۆرجار بیرت دەچێتەوە کە مەبەست لە گرتنی وێنەکانت بۆ کڕیارە، وای دابنێ کە ئەمە دانیشتنێکی وێنەگرتنە و تۆیان راسپاردووە وێنەیان بۆ بگریت،تۆ وێنە بۆ خۆت ناگریت.\nئەگەر وێنەی کەسێک بگریت لە ناوەڕاست دایبنێی واتە دەکرێت ئەم وێنەیە لە لاپەڕەیەکی دوو دیو بەکاردێت لەم حاڵەتەدا تۆ دەبێ لە لای راست یان چەپی چوارچێوەکەت دایبنێی وا گونجاوترە.\nیان ئەگەر تۆ وێنەکەت بە شێوەی پۆرترەیتی ئاسۆیی گرت واتە دەکرێ ئەم وێنەیە لە بەرگی یەکەمی گۆڤارەکان بەکار بھێنرێت.\nدەبێ پێشبینی شێوازی ھەر ئەگەرێکی دانانی وێنەکە بکەیت ھەتا وێنەکەت لە کاتی بەکارھێناندا بگونجێت\nبۆچی وا پێویستە کە تەنھا باشترین کارەکانت بخەیتەڕوو؟\nلەم ڕۆژگارەدا رکابەریەکی زۆر ھەیە لەسەر وێنەی ئامادە لە ئەنجامی ئەوەدا پێویستە وێنەکانت بە پێشەنگ دەربخەیت لە نێوان ھەزاران وێنەدا بۆیە دەبێ ھەر وێنەیەک دەیخەیتەڕوو لە باشترین وێنەکانت بن.\nئەمەش کاتێک دەکرێت وێنەکانت لە بەردەم گونجاوترین رووناکی و باشترین گۆشەی وێنەگرتن ھەڵبژێریت و بەکارامەیی وێنەکە بچرکێنیت.\nفرۆشتنی وێنەی ئامادە یاری ژمارەکانە ھەرچەندە ژمارەی دەرخستەی وێنەکانت زیاتر بن ئەگەری فرۆشتنی زیاترە، بەڵام کلیلەکە کوالیتی چەندێتیەکەیە چونکە ھەرچەندە ژمارەی وێنەکانت زۆر بن و کوالیتیەکەی باش نەبێت ناتوانیت بیانفرۆشیت .\nبۆچی پێویستە بە پێی ئاراستەی ئێستای سەردەم بڕۆیت؟\nئەگەر نیازت وایە دەستکەوتی فۆتۆگرافیت زیاد بکەیت ئەوا دەبێت وەکو ئیشێکی بازرگانی لێی بڕوانیت لەوانەیە وێنەگرتن بەو شێوەیەی کە خۆت پێت خۆشە دەستکەوتێکی وات پێ نەبەخشێ بەراورد بەو دەستکەوتەی کە بەدەستی دەھێنی کە لەگەڵ سەردەمەکە و خواستی کڕیارەکە وێنە بگریت باشترین نمونە لەسەر ئەمە لە وێنەی گەشتیاریدا ئەو وێنانە دەفرۆشرێت کە لە کەش و ھەوایەکی خۆردا دەگیرێت نەوەک ئەو وێنانەی لە کەشێکی تۆز و تاریکدا دەگیرێت.\nنووسینی: (Kav Dadfar)\nوه‌رگێڕانی: كاڵێ ئه‌مین\nTags: فۆتۆ فۆتۆجۆرناڵ فۆتۆگرافه‌ری كاڵێ ئه‌مین ماركێتینگ میدیای كوردی وێنه\nPrevious: سه‌ركه‌وتن له كاری فۆتۆگرافه‌ری میدیایی.. چیرۆكی فۆتۆجۆرنالیستێكی پیشه‌گه‌ر\nNext: كاڵێ ئه‌مین.. به‌كامێراكه‌ی له چاوی ژنێكه‌وه نه‌هامه‌تییه‌كانی جه‌نگ ده‌گێڕێته‌وه


گروپی (Time to Help) بۆ بەسەرکردنەوەی خانەی بێسەرپەرشتان سەردانی تەنزانیایان کرد – بزاڤی خزمەت\nگروپی (Time to Help) بۆ بەسەرکردنەوەی خانەی بێسەرپەرشتان سەردانی تەنزانیایان کرد\nگروپی (تایم تو هێلپ) دوای ئەو ستایشە زۆرەی بە دەستیهێنا بۆ ئەنجامدانی ئەو پڕۆژە خێرخوازییانە، بەردەوامە لە بەسەرکردنەوەی منداڵانی بێسەرپەرشت لە سەرانسەری جیهان. بەشی هۆڵەندای ڕێکخراوی تایم تو هێڵپ بۆ یارمەتیدانی بێکەس و بێسەرپەرشتان لە ئەمستەردامەوە بەرەو دارولسەلامی پایتەختی تەنزانیا بەڕێکەوتن. بڕیار وایە ڕیکخراوەکە خانەکانی بێسەرپەرشتان لە دارولسەلام نۆژەن بکەنەوە بۆ خزمەتکردنی منداڵان.\nعومەر تۆزکۆپاران بەڕیوەبەری بەشی هۆڵەندای ڕێکخراوی تایم تو هێڵپ ڕایگەیاند ئامانج لە سەردانەکە یارمەتیدانی هاوڵاتیانی تەنزانیایە، گروپەکە پێکهاتووە لە ١٠ خۆبەخش کە بۆ ماوەی ١٠ رۆژ دەمێننەوە، کاردەکەن بۆ نۆژەنکردنەوەی خانەکانی بێسەرپەرشتان. عومەر تۆزکۆپاران ڕایگەیاند “خانەیەکی بێسەرپەرشتان کە ٥٠ منداڵی تێدا دەمێنێتەوە لەگەڵ کۆمەڵێ خوێندگە نۆژەن دەکەینەوە. لەپاڵ ئەمەدا ٣ بیری ئاو دەکەینەوە، لەپاڵ ئەمانەشدا جلوبەرگ، پەراوگە و خواردنیان بەسەردا دابەش دەکەین. لەنێو خۆبەخشەکاندا دۆستە هۆڵەنییەکانیشمان دەبینرێن، ئەم خۆبەخشانەمان خۆیان کاری نۆژەنکردنەوەی خانەی بێسەرپەرشتانەکە دەکەن”.\nلە درێژەی لێدوانەکەی دەربارەی ئەو کار و چالاکییانەی بۆ یارمەتی هاوڵاتییانی ئەفریقا ئەنجام دەدرێت عومەر تۆزکۆپاران ڕایگەیاند “٢٧ی نیسانی ٢٠١٨ لەگەڵ ڕێکخراوی بانکی خۆراکی هۆڵەندی سەردانی سەندیگال دەکەین. لەو کاتەشدا لەپاڵ دابەشکردنی خۆراک و یارمەتییەکان خانەکانی بێسەرپەرشتان نۆژەن دەکەینەوە. وەک ڕێکخراوی تایم تو هێڵپ هەوڵدەدەین لەگەڵ ڕێکخراوە خێرخوازییەکانی تری هۆڵەندا کاری هاوبەش بکەین بۆ یارمەتیدانی لێقەوماوان و هەژاران”.\nخاتونێکی مامۆستا و کچە 4 ساڵانەکەی لەجیاتی مێردەکەی دەستگیرکران


حووسییەکان ڕیازیان کردە ئامانجی مووشکی بالستیکیی خۆیان\nزایینی: ٠٥-١١-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠٨/١٤ - ١١:٣٦ تاران قه‌باره‌ی فۆنت:\nکوردستان میدیا: عەرەبستان مووشەکێکی بالستیکی حووسییەکانی لە نزیک ڕیاز تەقاندەوە و هیچ خەسارەتێکی لێ نەکەوتەوە.\nهەواڵدەرییەکانی عەرەبستان شەوی شەممە ١٣ی خەزەڵوەری ١٣٩٦ی هەتاوی، شەوێک پێش رێپێوانی ڕێژیمی ئێران بە بۆنەی گرتنی دیپلۆماتە ئامریکاییەکان لە ١٣ی خەزەڵوەری ١٣٥٨ی هەتاوی، ڕایانگەیاند کە مووشەکێکی حووسییەکانیان لە نزیک شاری ڕیاز تەقاندووەتەوە.\nهەواڵدەری ڕۆیتێرز، لە زاری کاناڵی تەلەفزیۆنی ئەلعەربییە و ئەلئەخبار ڕایگەیاند، کە ئەو مووشەکە باکووری فڕۆکەخانەی ملک خالیدی کردووەتە ئامانج.\nئەو مووشکە لە لایەن سیستمی دژە مووشەکی عەرەبستانەوە پووچەڵ کرایەوە و پێش ئەوەیکە ئامانجەکەی بپێکێت تەقێندراوەتەوە.\nمیدیاکانی ڕێژیمی ئێران، لە زاری کاناڵی ئەلمەنار ڕایانگەیاندووە، کە ئەو مووشەکە لە جۆری بالستیک بووە.\nمیلیشیاکانی حووسی پێشتریش لە چەندین پەیامی تویتێری لەو بارەوە ڕایانگەیاندبوو، "کە پێتەختی هێزە دژبەرەکان لە بازنەی مووشەکەکانی ئێمە دان و دەتوانین بیانپێکین".\nپێشتریش عەرەبستان لە چەندین ناوچەی جیاوازی دیکە مووشەکی حووسییەکانی لە ئاسمان و پێش گەیشتنیان بە زەوی تەقاندبووە.\nئەوە لە حاڵێک دایە، کە میلیشیاکانی حووسی کە ئێران پاڵپشتیان دەکات، ئەوەندە پێشکەوتوو نین تا بتوانن مووشەکی بالسیتکی ساز بکەن و وڵاتانی دەوروبەر بکەنە ئامانج.\nڕێژیمی ئێران بەبێ لەبەرچاو گرتنی گیانی هاووڵاتییانی سڤیل، لەو ناوچانە شەڕی هەڵگیرساندووە و هەر کارێک کە ئیدئۆلۆژی وەلایەتی فەقیهـ سەر بخات خۆیانی لێ نابوێرن.\nناردنی چەک بۆ حووسییەکان و کردنە ئامانجی وڵاتانی دراوسێ یەکەم کاری ڕێژیمی ئێران نییە، لە فەلەستین و لوبنانیش گرووپە تێرۆتستییەکانیان بەو مووشەکانە تەیار کردووە و هەڕەشە لە وڵاتانی دراوسێ و ئامریکا و وڵاتانی ڕۆژئاوایی دەکات.\nڕێژیمی ئێران بە سەڕەڕۆیی، ئەمنیەت و ئاسایشی ڕۆژهەڵاتی ناوینی خستووەتە مەترسییەوە و هەر ڕۆژە سەرەڕۆتر دەبێت.