بۆ ئەوەى توشى ڕیا نەبم واز لە هەندێ عیبادەت دەهێنم ئایا ئەم کارەى من دروستە؟: ماڵپەڕی وەڵامەکان\nهەمەجۆربۆ ئەوەى توشى ڕیا نەبم واز لە هەندێ عیبادەت دەهێنم ئایا ئەم کارەى من دروستە؟\nبۆ ئەوەى توشى ڕیا نەبم واز لە هەندێ عیبادەت دەهێنم ئایا ئەم کارەى من دروستە؟\nجاری وا هەیە ئەمەوێ هەستم بەكار و عیبادەتێك وەكو نوێژ یان قورئان خوێندن و لەوكاتەدا كەسێك دێت بۆ لام منیش دەسبەجێ لە قورئان خوێندن دەوەستم یان دەست ناكەم بەنوێژەكە وە یاخود كورتی دەكەمەوە ئەگەر دەستم پێ كردبێت, جا ئایا ئەم كارەی من دەیكەم دروستە؟\nنابێت واز لە كارێكی شەرعی بهێنیت بە بیانوی تووشبون بە ڕیاوە\nابن مفلح دەڵێت: دروست نیە واز لە كارێكی شەرعی بهێنیت لەترسی ڕیاو بەرچاوی.\nلەو شتانەی كە بەسەر مرۆڤدا دێت لەمیانەی ئەنجامدانی كارێكی شەرعیدا كە وای لێ دەكات تەركی بكات و نەیكات ئەوەیە كە ترسی ریا وپێشچاوی بۆ دروست دەبێت, جا ئەوەی پێویستە لەسەری ئەوەیە كە ئاوڕنەداتەوە بۆ ئەم جۆرە بیركردنەوانەو ئەوەی خوای گەورە فەرمانی پێكردووە با بیكات بەوپەڕی ڕەغبەتەوە و پەنایش بگرێ بەخوا پشت تەنها بەو ببەستێت بۆ ئەنجام دانی عیبادەت بەشێوەی شەرعی و دروست.\nپێشەوا نەوەوی بەڕەحمەت بێت دەڵێــت: نابێت واز لە زیكر بەزمان بهێنیت لەگەڵ دڵـدا لەترسی ڕیا بەڵكو دەبێت بەهەردووكیان زیكر بكرێت و مەبەست لێی تەنها خوایش بێت.\nوە هەروەها فوزەیلی كوڕی عیاز دەڵێت: واز هێنان لەكردەوە لەبەر خەڵكی ئەوە ڕیایە, وە كردەوەش لەبەر خەڵكی ئەوە شیركە. وە دەڵێت: ئەگەر مرۆڤ دەرگای هەست كردن بەچاودێری و سەرنجی خەڵكی لەسەرخۆی بكاتەوە ئەوا زۆربەی دەرگای خێـری لەسەر دەبەسترێت.\nابوالفرج ابن الجوزی دەڵێت: وازهێنان لە عیبادەت لەترسی ریا ئەگەرهاتوو پاڵنەرەكە لەسەر عیبادەت دین نەبووئەوا دەبێت وازی لێ بهێنرێ چونكە ئەوە سەرپێچیە, وە ئەگەریش پاڵنەرەكە دین بوو وە مەبەست لێی ڕەزامەندی خوابوو ئەوا نابێت وازی لێ بهێنرێت, چونكە پاڵنەرەكە دینە, بەهەمان شێوە ئەگەر واز لە عیبادەت بهێنێ لەترسی ئەوەی پێی بووترێ ریاكار, ئەوا نابێت وازی لێ بهێنرێ چونكە ئەوە لە فێڵەكانی شەیتانە.\nابراهیمی نەخعی دەڵێت: ئەگەر تۆ لە نوێژدا بوویت و شەیتان بۆت هات و وتی: تۆ ڕیاكاری ئەوا زیاتر درێژی بكەرەوە, بەڵام ئەوەی لە سەلەفەوە هاتووە كە وازیان لە هەندێ هێناوە لەترسی ڕیا, ئەوە بەو شێوەیە لێكدەدرێتەوە كە هەستیان بە جۆرێك لە ڕازاندنەوە كردووە لەناخی خۆیاندا بۆیە وازیان هێناوە, بۆیە كاتێك یەكێكی وەكو (اعمش) كە لای ابراهیم دەبێت دەڵێت خەریكی قورئان خوێندن بوو لەوكاتەدا كەسێك ئیزنی وەرگرت كە بێتە ژورەوە, و ابراهیم قورئانەی داپۆشی و وتی با وا گومان نەبا من هەمیشەوكات قورئان دەخوێنم.\nجا ئەگەر واز لەعیبادەت نەهێنرێ لەبەرترسی ڕودانی ریا ئەوا لە پێشترە وازی لێ نەهێنرێ لەبەر ترسی عوجب و بەخۆسەرسام بوون كە لە دوای ئەوەوە بۆت دروست دەبێت.\nئایا گەر کەسێک پارەیەکى کەمى دۆزیەوە چی لێ بکات؟ دەتوانێ بۆ خۆى بیبات؟ هۆکارەکانى دابینکردنى ئەمن و ئاسایش لە خاک و وڵاتدا چیە ؟ ڤایرۆسی کۆرۆنا و چەند هەڵوێستەیەک هەندێ دەستەواژە دەبینین كە هەڵواسراوە بە هەندێك لە ئۆتۆمبیلەكاندا وەكو دەستەواژەی " يا رضى الله و رضاالوالديـن " حوكمی كردارە خۆكوژی یەكان چی یە؟\nسەردان: ١,٠٨٧ بەش: هەمەجۆر\nپرسیاری دواترفەزڵ و گه‌وره‌یی ڕۆژی عه‌ره‌فه چۆن باس کراوە لە شەرعدا؟پرسیاری پێشترئایا پێش و پاشی نوێژی جەژن نوێژی سوننەت هەیە؟


تێبینییەک لە سەر کتێبی پێداگۆگی ستەملێکراوان | شانۆڤان\nتێبینییەک لە سەر کتێبی پێداگۆگی ستەملێکراوان\nشاخەوانon 20, نیسان 2018 5 مانگ لەمەوبەر سەرنجێک بنووسە لەسەر تێبینییەک لە سەر کتێبی پێداگۆگی ستەملێکراوان\nپێداگۆگی ستەملێکراوان – Pedagogy of the Oppressed\nنووسەر: پاولۆ فرێری – Paulo Freire\nوەرگێڕان بۆ کوردی: جیهاد محەمەد/ 2015\nئەم بابەتە کورتەیەک و تێبینییەکە لە سەر بیرۆکەکانی فرێری سەبارەت بە پەروەردە، فەلسەفە و سیاسەت. لەم تێبینیەدا باس لەوە دەکرێ کە چۆن سەرکوتکردن و چەوسانەوە کاریگەری لە سەر مرۆڤ بوون دادەنێ. ڕخنە دەگرێت لە شێوازی فێرکاری بانکی لە پەروەردەدا و بۆچوون و شێوازی دیالۆگ کردن پێشنیار دەدات کە دەتوانێ تاکەکان بگۆڕێت و ئازادی پێک بێنێت.\nپێداگۆگی ستەملێکراوانی پاولۆ فرێری بیردۆزی سیاسی، پەروەردەیی و فەلسەفی پێکەوە دەهێنێت. نووسەر شێوەکانی چەوساندنەوە و بنەماکانی پێکهێنانی ئازادی شی دەکاتەوە. پاولۆ فرێری لەو بڕوایەدایە کە بۆ ئەوەی تاکەکان بە ئازادی بگەن، پێویستە هۆشیارییەکی ڕخنەگرانەیان هەبێت و پەرە بدەن بە بیرکردنەوە و پرسیار و گومان. فرێری ڕوونی دەکاتەوە کە ئەمە تەنیا لە ڕێگای شێوازێکی پەروەردەییەوە دەتوانێت بوونی هەبێت کە پەیوەندیێک لە نێوان قوتابی و مامۆستادا پێک بێنێت، بە جۆرێک کە قوتابی هان بدات بێتە نێو دیالۆگەوە. مەبەستی ئەم وتارە، تێبینییەکی قووڵە لە سەر بەرهەمەکەی فرێری و ڕوانینێک بۆ بڕواکانی فرێری لە سەر بە مرۆڤ کردن و لە مرۆڤ خستن و چەوساندنەوە لە ڕێگای پەروەردە و بەخشندەییەکی ساختەدا.\nفرێری لە گرنگی بابەتی مرۆڤسازی بۆ مرۆڤەکان تێگەیشتووە و لەو بڕوایەدایە کە گرنگی دان بەم بابەتی بە مرۆڤ کردنە لە کۆتاییدا بە پێناسە کردنی لە مرۆڤ خستن وەکوو ‘ئەگەرێکی ئۆنتۆلۆژی هەروەها ڕاستیەکی مێژوویی’ ڕەنگ دەداتەوە. فرێری پێداگرە کە ئەگەر کەسێک لە ئاستی لە مرۆڤ خستنەکە تێبگات، ڕەنگە گومان بکات لە سەرکەوتنی بە مرۆڤ بوون. فرێری بۆ بە مرۆڤ بوون و لە مرۆڤ کەوتن بۆ هەر تاکێک وەکوو توانایەکی شاراوە دەڕوانێ، وەکوو کەسێکی ناکامڵ کە ئاگایە لە ناکامڵ بوونی خۆی. فرێری بڕوای هەیە کە زۆرداری و بێدادی، چەوساندنەوە و ستەمکاری، هەروەها توندوتیژی دەسەڵاتداران و ستەمکاران بەرگری لە مرۆڤ بوون دەکات. بە مرۆڤ بوون لە ویست و ئارەزووی چەوساوەکان بۆ گەیشتن بە داد و سەربەخۆیی و مرۆڤایەتییە لە دەست چوەکەیاندا بە دی دەکرێ. گەڕاندنەوەی مرۆڤ بوونیش شتێکە بە دەستی چەوساوەکان دەکرێ، بە جۆرێک ئەرکی ئەوانە کە ئەو مرۆڤ بوونە داماڵراوە بۆ خۆیان و بۆ چەوسێنەرەکانیش بگێڕنەوە، چونکە چەوسێنەرەکان تەنانەت خەڵکی چەوساوە بە مرۆڤ دانانێن و حەسێبی مرۆڤیان بۆ ناکەن، سەرەڕای ئەمانەش گرنگە کە خەڵکی چەوساوە بە درێژای خەباتیان بۆ گەیشتن بە ڕزگاری ئاگاداری ئەوە بن کە جێگای چەوسێنەرەکان نەگرنەوە و نەهێڵن خووی چەوسێنەرەکان کاریگەری لە سەریان دابنێ، ئەگینا ڕزگاری بە دەست نایەت و تەنیا جێگای چەوساوە و چەوسێنەر دەگۆڕدرێ. فرێری زۆر سەرنج دەدات بە ئەم بابەتە و لەم کتێبەیدا بۆچوونەکانی سەبارەت بە شێوەی گەڕاندنەوەی مرۆڤایەتی و گەیشتن بە ڕزگاری شی دەکاتەوە.\nنووسەر لەم بڕوایەدایە کە لە مرۆڤ خستن شتێکە لەو کەسانەدا بە دی دەکرێ کە لە مرۆڤ بوون داماڵراون و دیسان لە ئەوانەش کە خەڵکیان لە مرۆڤ بوون خستووە، واتە هەر چۆن چەوساوەکان بە دەستی چەوسێنەران لە مرۆڤ بوون بێبەریی دەبن، چەوسێنەران خۆشیان لە مرۆڤ بوون دەکەون. دەڵێ ئەم لە مرۆڤ خستنە وا دەکات شێوەی بڕوا و خواستی کەسەکان بۆ بە مرۆڤ بوون تێک بچێت. ئەم تێکچوونە ڕووداوێکی مێژوویە، شێوازێکی ژیان نیە. نووسەر ئەو بیرۆکەیە کە لە مرۆڤ خستن ڕەوشتێکی مێژووی بێت ڕەت دەکاتەوە، چونکە ئەم بیرۆکەیە بەرەو سینیسیزم و ڕەشبینی دەڕوات. دواتر دەڵێ کە هەوڵدان بۆ بە مرۆڤ کردن و ڕزگار بوون لە ژێردەستەیی و هەوڵ دان بۆ لە ناو بردنی جیاکاری و ڕەگەزپەرستی، لە کۆتاییدا ڕەنگە بە ئاکام نەگات. فرێرێ دەڵێت کە سەرکوت کردن و داماڵین لە مرۆڤ بوون ڕەنگە وا لە چەوساوەکان بکات کە پەلاماری چەوسێنەران بدەن بۆ ئەوەی مرۆڤ بوونی خۆیان بگەڕێننەوە و تۆڵە لە چەوسێنەرەکانیان بسێننەوە. فرێری بڕوای وایە کە ئەم کارە ئەوان دەکات بە ‘چەوسێنەری چەوسێنەران’ و دۆخێک پێک دێنێت کە هەوڵەکانیان بۆ ڕزگاری و بە مرۆڤ بوون بێ مانا و پووچەڵ دەکاتەوە. فرێری دەڵێت کە چەوساوەکان ئەرکی ڕزگار کردنی هەم خۆیان و هەم چەوسێنەرانیش لە ئەستۆیانە، چونکە چەوسێنەران ئەو توانایانە نیە کە خۆیان و ئەو کەسانەی ستەمیان لێ دەکەن لەو دۆخە دەر بهێنن و ڕزگاریان بکەن. بڕوای بەوەیە کە چەوساوەکان ئەو هێز و توانایانە هەیە کە چەوسێنەرەکانیان بگۆڕن بۆ بوونەوەرگەلێک کە هەست بە مرۆڤ بوون بکەن و لە مرۆڤایەتی تێ بگەن.\nنووسەر وا بیر دەکاتەوە کە بەخشندەیی ڕاستەقینە ئەوەیە کە خەبات بکات و هەوڵ بدات بۆ گۆڕانی ئەو ئاکارە دوور لە ئەخلاقانە کە پەرە دەدەن بە بەخشندەییەکی دەستکرد و ساختە بۆ فێڵ کردن لە خەڵکی چەوساوە. فرێری بڕوای وایە کە تێگەیشتن لە بەخشندەیی ڕاستەقینە و مرۆڤایەتی دەبێ لە چەوساوەکانەوە دەست پێ بکات، چونکە ئەوان باشتر لە چەوسێنەرەکان لە گرنگی هەبوونی ئازادی لە کۆمەڵگادا تێدەگەن. بۆ تێگەیشتن لە ئازادی، چەوساوەکان دەبێ هەوڵی خۆیان بخەنە گەڕ، ئەوین و خۆشەویستی پیشان بدەن، بەرانبەر بەو کورتە خۆشەویستییە و ئەو توندوتیژییە کە لە دڵی چەوسێنەراندا هەیە. فرێری پێداگرە کە ئەوە ‘ترس لە ئازادی’یە کە چەوساوەکان هەستی پێ دەکەن و هەر ئەم ترسە ڕەنگە وا بکات ئەوانیش ئاکار و خووی چەوسێنەرەکانیان بگرن، یان ئەو خەسڵەتە ستەمکارانە بگرن و بەرانبەر چەوساوەکانی دیکە بە کاری بێنن و دژ بەوانەی لە گۆشت و ئێسقانی خۆیانن بوەستنەوە و پەلاماری یەکدی بدەن. ئیدی بەم جۆرە نووسەر لێکدانەوەی ترس لە ئازادی دەکات و باسی کاریگەرییەکانی لە سەر خەباتی خەڵک بۆ ڕزگاری دەکات. فرێری بڕوای هەیە کە بۆ گەیشتن بە ئازادی، کەسەکان دەبێ لە نێوان ڕێگای ئازادیدا بەرپرسیار و پێداگر بن. ئەو بڕوای هەیە کە خەڵک دەتوانن بە سەر چەوساندنەوەدا سەرکەون ئەگەر ئاگاداری سەرچاوەی ئەو چەوسانەوە بن و ئەو ستەم و نادادگەرییە بە قەدەرێکی نەگۆڕ نەزانن و پەرە بەو شتانە بەن کە نرخی مرۆڤایەتی بەرز دەکاتەوە.\nپەیوەندی مامۆستا و قوتابی\nکاتێک پەیوەندی نێوان مامۆستا و قوتابی دێتە نێو باسەکەوە، فرێری ڕەخنە لەو پێداگۆگییە کۆن و سونەتییە دەگرێت کە لە خزمەتی ستەمکاراندایە و دژ بە ئەو شێوازی لە بەرکردنە دەوەستێ کە بە بڕوای ئەو قوتابی وەکوو پەرداخێک یان جەواڵێک پێ دەکا کە دەبێ مامۆستا پڕی بکاتەوە. فرێری دەڵێت کە ئەم شێوازە، پەروەردە دەکات بە ئەزموونێکی پڕ کردن و کۆ کردنەوە کە مامۆستا ‘تێدانەرە’ و قوتابی ‘تیادانراو’. فرێری ئەم بیرۆکەیە بە شێوازی بانکی ناوزەد دەکات چونکە بە پەرداخەکە واتە قوتابی، تەنیا ئیزنی وەرگرتن و پڕ بوون و کۆ کردنی شتەکان و زانستەکان دەدات. بە گوێرەی بۆچوونی فرێری، ڕێبازی بانکی ئەوە دەگەیەنێ کە قوتابی لە زانست بە تەواوی بێوەرییە و ئیدی مامۆستا دەبێ ئەم زانستەی پێ ببەخشێ. نووسەر بڕوای وایە کە پەروەردە دەبێ شوێن چەمکێکی باشتر بکەوێت کە پەیوەندی مامۆستا و قوتابی بە جۆرێک بگۆڕێت کە لە یەک کاتدا هەموویان ببن بە مامۆستا و بە قوتابیش.\nنووسەر ئاماژە دەکات کە ئامانجی چەوسێنەران ئەوەیە کە ڕوانگە و بیرکردنەوەی چەوساوەکان بگۆڕن، بە جۆرێک کە هەست بە چەوساوە بوونی خۆیان نەکەن و بەرەو شوێنی ئەو تێگەیشتنە نەڕۆن. دەڵێت کە ڕێبازی بانکی لە پەروەردەدا درێژە بە چەوساندنەوەکە دەدات و وەکوو ئامرازێک بۆ چەوساوەکان دەڕوانێت و دەیانکاتە وەرگرێکی باش. بە مەبەستی زاڵ بوون بە سەر سنوورەکانی ئەم ڕێبازەدا، مامۆستا و قوتابی دەبێ شێواز و ڕێبازێکی هاوبەش دەست پێ بکەن کە بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەگرانە بۆ هەردوو لایەنەکەیان بەرز بکاتەوە. لە ڕێگای ئەم بیرۆکە و شێوازەوە قوتابییەکان دەگۆڕدرێن بۆ کەسانگەلێک کە دەتوانن ئیشگەلێکی جۆراوجۆر بکەن بە جێگەی ئەوەی کە وشەگەلێک ئەزبەر کەن کە پێشتر بوون و دیسان هەمان شت هەر وەکوو خۆی بۆ مامۆستاکەیان بڵێنەوە. فرێری بڕوای وایە کە ئەم ئەزموونە وا دەکات هەندێک کەس بە هۆشیارییەکی ساویلکانە بگەن بەجۆرێک کە دوایی دۆخەکە ئاسایی ببینن. بیرکردنەوەیەکی ڕەخنەگرانە یارمەتی قوتابیان دەدات کە خۆیان بەرانبەر واقیعەکە بکەر یان ‘سۆبژە’ ببینن و بۆ ڕەهایی و ڕزگاری خۆیان خەبات بکەن. کەچی فرێری پشتگیری ئاگاداری لە واقیع دەکات، دەڵێت ئەوانەی کە لە ڕزگار کردنی خۆیاندا سەرکەوتوو دەبن لە کۆتاییدا ئەگەری ئەوە هەیە ببن بە ئەو شتەی خۆیان بەرەنگاری بوونەتەوە.\nپەروەردە لە ڕێگای دیالۆگەوە\nفرێری پشتیوانی لە شێوازی پەروەردەی دیالۆگی دەکات، کە بە ئەزمونێکی دەزانێت بۆ گەیشتن بە ڕزگاری. ئەم بیرۆکەیە گۆڕینەوە و مامەڵەیەکی هاوبەشی تێدایە کە توانای گۆڕانی دۆخەکانی هەیە. بیرۆکەی دیالۆگ قوتابیان هان دەدات کە ڕەخنە لە دۆخە جۆراوجۆرەکانی ڕۆژانەیان بگرن و ڕێگای چارەسەری بۆیان بدۆزنەوە. لە ڕێگای پرسیار کردن سەبارەت بە دۆخەکان دەکرێ زانست درووست بکرێ لە نێوان ئەو واقیعەی کە دەوروبەری تاکەکانی پێک هێناوە و دەکرێ کە بە سەر ئەو سنوورانەدا سەر کەوین کە چەوسێنەران بەسەرماندا سەپاندوویانە.\nنووسەر پێداگرە کە بۆ ئازاد کردنی مرۆڤ و زاڵ بوون بە سەر چەوسانەوەدا، گرنگە لە بیرۆکە گشتگیرەکان خۆ بپارێزین. پێشنیار دەکات کە هەر کەسە و دەبێ بیرۆکە و هزری خۆی هەبێت و بۆچوونی تایبەت بە خۆی بخولقێنێت و لە ڕێگای پراکسیسە و پەیوەندییەکان و دیالۆگەوە، بۆچوونی خۆی بە ئەوانی دی بناسێنێ. بۆ لێکدانەوە و تێبینییەکی باش لە سەر هەر بابەتێک، پێویستە ئەو کەسە ئەو شوێنە بە وردی ببینێ کە ئەو شتە تێیدا ڕووی داوە. ئەمە بە مەبەستی هێنانی بیرکردنەوە و لێکدانەوەیە بۆ چەوساوەکان. لەم شێوازی فێربوونەدا، مامەڵە کردن و پەیوەندیێکی دوو لایەنە لە نێوان کەسەکاندا گرنگیێکی زۆری هەیە. چونکە لە ڕێگای مامەڵە کردنی دوو لایەنەدا، بەشداربووەکان دەتوانن بگەن بە هۆشیاریەک لە واقیعەکە و لە جیهانی دەورووبەریان تێبگەن و بە تەواوی باسی ئەم واقیعەش بکەن.\nفرێری فێرکاری فەرمی و سیستەمە پەروەردە هاوشێوەکانی بە نەشیاو دەزانێ. چونکە بە بڕوای فرێری ئەم شێوازی پەروەردەیە، گەشە کردن و هێزی داهێنەر بوون لە مرۆڤدا سڕ دەکات. بۆیە شێواز و میتۆدێکی پەروەردەیی جیاواز پێشنیار دەدات. بە گوێرەی وتەکانی فرێری پەروەدرە دەبێ هۆشیاری سیاسی تاکەکان بەرز بکاتەوە. ئامانجی شێوازی پەروەردەیی فرێری لە ناو بردنی رژیم و دەسەڵاتی چەوسێنەرە. ئەو شێوازە پەروەردەییە نووسەر پێشنیاری دەکات، وەکو ئامراز سەیری گەشە کردن ناکات، بەڵکو وەکوو هاوبەشێکی سەرەکی و گرنگ لە گەشە کردنی گەلەکەدا سەیری هەموو تاکێک دەکات.\nبیرۆکەی فرێری کە دژ بە شێوازی پەروەردەی بانکی دەبێتەوە زۆر گرنگ و جێگای سەرنجە، چونکە شێوازێکی فێرکاری جیاواز و تایبەت دەخاتە ڕوو. ئەو بیرۆکەیە شێوازی خستنەڕوی بابەتەکان (Problem Posing) بە کار دەهێنێ کە لە دۆخگەلی جۆراوجۆردا بەسوودە. ئەم شێوازە دەتوانێ بۆ ئەو کۆمەڵگا تەریکانە بە سوود بێ تا بتوانن گۆڕانێک هەم لە کەسەکان و هەم لە کۆمەڵگاکەدا دەست پێ بکەن. تاکوو کاتێک ڕوبەڕووی بابەتێک بوونەوە، وەڵام و کاردانەوەیان هەبێت و خۆیان بگۆڕن، لەم بیرۆکەیەدا تاکەکان دەتوانن دەرک بە گۆڕان بکەن. پێداگۆگی ستەملێکراوان خوێنەر ڕوبەڕووی ئەو واقیعانە دەکاتەوە کە دەتوانن بە سوود بن لە کردنی توێژەرەکان بە خولقێنەری زانست. ئەم کتێبەی فرێری بووەتە سرووشێک بۆ ئەو مامۆستا و قوتابییانە کە تێگەیشتوون لە ئەو نادادگەرییە کە لە ڕێگای شێوازی پەروەردەیی بانکییەوە بە سەریاندا سەپاوە. هەروەها لە شوێنەکانی دیکە وەکوو کۆمەڵناسی و دامەزراوە جۆراوجۆرەکان و بابەتەکانی ئابوریدا لە بیر و ڕاکانی فرێری سەبارەت بە پەروەردە کەڵکیان وەرگرتووە.\nپەروەردەی خستنەڕووی بابەتەکان شێوازێکی پەروەردەییە کە فرێری دژ بە ڕێبازی فێرکاری بانکی پێشنیاری دەدات. ئەم شێوازی فێرکاریەی فرێری لە سەر بیرکردنەوە و تێفکرینێکی ڕەخنەگرانە جەخت دەکات و ئامانجی گەیشتن بە ئازادییە. فەلسەفەی ئەم پەروەردەیە دەبێت بە بنەمای پێداگۆگی ڕەخنەگرانەی مۆدێڕن. ئەم شێوازی فێرکارییە کێشەی نێوان مامۆستا و قوتابی چارەسەر دەکات و تێدەگات کە زانست شتێک نیە دانەرێک (مامۆستا) لە نێو تیادانراوێکدا (قوتابی) دایبنێت بەڵکوو شتێکە لە پرۆسەی دیالۆگ و لە نێوان مامۆستا و قوتابیدا بەرهەم دێ. فرێری دەڵێت کە فێر بوونی ڕاستەقینە ئەوە نیە کەسی ‘ئەلف’ کەسی ‘بێ’ فێر بکات، یان کەسی ‘بێ’ کەسی ‘ئەلف’ فێر بکات، بەڵکوو ئەوەیە کە کەسی ‘ئەلف’ لەگەڵ کەسی ‘بێ’دا پێکەوە فێر دەبن، جیهانیش دەکەوێتە نێوانیانەوە. جیهان دەکەوێتە ژێر کاریگەرییانەوە و ڕوبەڕوویشیان دەبێتەوە، لەم فێربوونەدا بۆچوونگەلی دیکەش دێنە ئاراوە. دەڵێت نواندنی زانستە کە بەرەو ئازادیمان دەبات نەک پڕ کردن و دانانی زانست لە مێشکی فێرخوازدا.\nڕوانگەی فرێری بۆ پێداگۆگی سونەتی وەکوو شێوازێکی پەروەردەیی چەوسێنەرە کە لە خزمەتی ستەمکاراندایە و پێشنیاری چەمکێکی فێرکاری دەدات لە سەر بنمەمای دیالۆگ کردن کە لە گۆڕانکاری کۆمەڵگادا بە سوودە. ئەگەرچی لە کتێبەکەیدا باسی گرنگی مامۆستا لە نێو چەمکەکەیدا ناکات، هەروەها باس لە بابەتی ڕەگەز، نێر و مێ، و چینە کۆمەڵایەتیەکانیش ناکات. نووسەر باس لە بابەتی بە مرۆڤ کردن و لە مرۆڤ خستن دەکات، ئەو دەڵێت کە چەوسێنەرەکان بەردەوام بە ناعەدالەتی، توندوتیژی و هەڕەشەکانیانەوە ڕێگا بە مرۆڤ بوونی خەڵک دەگرن. تێگەیشتن لە پێداگۆگیەکەی فرێری زۆر بە نرخە چونکە ئەو توانایەی هەیە کە تاکەکان بگۆڕێت بۆ کەسانێکی بیرکەر و ڕوناکبیر کە بتوانن بۆ گەیشتن بە ئازادی خۆیان خەبات بکەن.\nسەرچاوە: Write Pass\nپۆلوێژەتاگپاولۆ فرێریپەروەردەجیهاد محەمەدفەلسەفە


مەریوان وریا قانیع- ئاراس فەتاح\nشەپۆلێک لە دین، دینێکی خنکێنەر و داخراو، دینێک پڕ لە ڕق و شەڕانگێز و زۆربڵێ، دینێکی بوغزاویی و توڕە و پەلاماردەر، بەسەر ھەرێمی کوردستان و بەشێک لە ناوچەکەوەیە. دینێک دەیەوێت دەستبھاوێتە ناو ھەموو وردەکارییەکی ژیانەوە، ناو کەسایەتی منداڵان و ناو قووڵترین و تایبەتیترین پەیوەندییەکانی مرۆڤ بە خۆی و بە کەسانیتر و بە دەوروبەریەوە. دینێک سڵ لە ھیچ سنوور و ڕێگرێکی شەخسیی و ویژدانیی و ئەخلاقیی ناکاتەوە، بێھیچ ھەستکردنێکیش بە بەرپرسیارێتی، شوناسیی دیندار و بێدین، باوەڕدار و کافر، بەھەشتیی و جەھەنەمیی و گومڕا و ناگومڕا، بەسەر مرۆڤەکاندا دابەشدەکات و بەشێوەیەکی شاقوڵیی کۆمەڵگا بۆ دوو بەرەی دژبەیەک پۆلێندەکات.\nنەوەیەک لە بکەری دینییش دروستبوون لە یەککاتدا ھەم وەک واعیزی کۆمەڵایەتیی و ھەم وەک دەرونناس و ھەم وەک لێکۆڵەرەوەی کۆمەڵایەتیی و ھەم وەک ئەخلاقناس و ھەم وەک ھەقیقەتفرۆش و ھەم وەک نوێنەرێکی ڕاستەوخۆی خودا لەسەر زەوی، قسەدەکەن و لەناو ژیانی کۆمەڵایەتییدا دەجوڵێنەوە. لەیەککاتدا ھەم ئاکاری پیاوی دین و پیاوی ئەخلاق و پیاوی مەعریفە و پیاوی سزادان و پیاوی خودا بەخۆیان دەبەخشن، ھەم ئاکاری ئەکتەرێکی شانۆیی و تەلەفیزیۆنی و سینەماییش. ھەم ھەڕەشەدەکەن، ھەم ھەقیقەت ئەفرۆشن، ھەم خۆیان و دینەکەیان نمایشدەکەن. جارێک لەسەر مینبەری مزگەوتەکانەوە دەدوێن، جارێک لەناو کەناڵی تەلەفیزیۆنە عەلمانییەکانەوە، جارێکی تر لەناو ئەو تۆڕە میدیا دینییە گەورەیەوە کە دروستکراوە و بە بەردەوامیش لەڕێگای سۆسیال میدیاوە. ئەم بکەرە دینییانە لە ھەر شوێنێکدا دەربکەون بە دەوری خۆیاندا سوپایەک لە ھەواداری گەنجی توندڕەویان دروستکردوە کە بستێک لە جیھاد و پەلاماردانی ھەموو ئەوانەی لە خۆیان ناچن، دوورن.\nبەبۆچوونی ئێمە ئەم فۆرمە تازەیە لە دین و دینداریی ڕەگوڕیشەکانی لە مێژووی کۆنی کۆمەڵگای ئێمەدا نییە، لە ڕابردوەوە نەھاتوە، دەرکەوتێکی تازەی جەوھەرێکی دینیی دێرین نییە، بەڵکو دیاردەیەکی تەواو تازەی ناو دونیایەکە کە کۆمەڵێک بنەمای ئابوریی و کۆمەڵایەتیی وسیاسیی و دەرونیی تازەی ھەیە، دونیایەک بەرھەمی ئەم چەند دەیەی دواتری مێژووی ئێمەیە.\nبەر لە ھەموو شتێک ئەم فۆرمە تازەیە لە دینداریی لەناو ئەو خەرەند و نشێوییە ئابوریی و کۆمەڵایەتییە گەورانەی دونیای دوای ڕاپەڕیندا دروستبووە. بەرھەمی فۆرمە جیاوازەکانی نائومێدبوون و پشێویی و دڵشکانی کۆمەڵایەتییە، لە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆدایە بە دۆخی ھاتنەکایەی نایەکسانییەکی ڕێکخراو و سیستماتیکییەوە، وەک دەرەنجامی ئەو فەشەلە ئابوورییە گەورەیە و ئەو تاڵانکارییە مافیاییە بێوێنەیەی لە ھەرێمدا دروستبووە. دروستبوونی نەوەیەکی بێئیش و نائومێد، کە لە وڵاتێکی دەوڵەمەندا لە لێواری هەژارییەکی ھەمەلایەندا دەژیی، نەوەیەک بێئاسۆ و بێداھاتوو، بەڵام تا ڕادەیەک خوێندەوار و خاوەن بڕوانامە. ئەم نەوەیە بەشێکیان لە ڕێگای جیھانی دیگیتالییەوە لە دۆخی تەماھیکردنێکی گەورەدان لەگەڵ جیھانی دەرەوەدا، ئەوانیتریان لە پەیوەندییاندا بە بکەرە دینییە تازەکانەوە تا دێت دادەخرێن و توندڕەودەبن. ھەندێکیان وەک ئەستێرەکانی پۆپ کەڵچەری ناو جیھانی دیگیتاڵی سەما دەکەن و ھەندێکیتریان دژ بە سەما و لە ڕقی سەمادا کۆدەبنەوە و نوێژدەکەن و بە توڕەییەوە ڕوو لە کۆمەڵگا و لە ئاسمان دەکەن. ھەمووشیان لە ناو شێوازێک لە حوکمڕانیی سوڵتانیی توندوتیژ و مۆدێلێک لە دەوڵەمەندبوونی مافیایی و چەندان ئیمپراتۆریەتی میدیایی مێشکشۆرەوەدان، کە پێکڕا لە سادەترین بەھای ئینسانیی و ئەخلاقیی و لەلانی ھەرەکەمی بەرپرسیارێتی، دابڕاون. ئەم گشتە وێرانە ئەم نەوە دینییە توندڕەوە و ئەم شێوازە لە دینداریی داخراوی پێباشترە لە ھەر ھۆشیارییەکی تر کە خاوەنی ڕەھەندێکی سیاسیی ڕەخنەیی و عەقڵانییەتێکی پرسیارکەر بێت. ئەم دیندارییە تازەیە، کە بە پلەی یەکەم دیندارییەکی سەلەفیی پەلاماردەرە، یەکێکە لە کۆڵەکەکانی ئەو مۆدێلە سوڵتانییەی لە ھەرێمدا سەروەرکراوە. لەپشتی ئەم دیمەنە گشتییەشەوە جوڵەیەکی گەورەی پارە و سەرمایەی کۆنەپارێز لەناوچەکەدا ئامادەیە، لە پارە و سەرمایەی ھێزە ئیخوانیی و سەلەفییەکانەوە بیگرە، بۆ دۆلاری نەوتی شیعیی ئێرانی و دۆلاری نەوتی سونی سعودیی و خەلیجیی و دۆلاری نەوتی دزراو لە ھەرێم خۆیدا.\nیەکەمین وانەیەک بکرێت لە کۆمەڵناسیی دینەوە فێریببین ئەوەیە کە دین بە دین و دین بە کولتوور تەفسیر ناکرێت، مەسەلەکە بوون و ئامادەگیی ”فەرھەنگێکی خۆرھەڵاتیی“ دێرین نییە کە لە ڕۆژی دروستبوونی مرۆڤەوە، تا ئەمڕۆکە وەک خۆی و بێ گۆڕانکاریی ئامادەیە و ئیشدەکات، مەسەلەکە پەیوەندیی بە بوونی ڕەگوڕیشەی گریمانکراوی دێرینیشەوە نییە، پەیوەندیی بە بونیادێکی عەقڵیی و سایکۆلۆژیی نەگۆڕیشەوە نییە لە کۆنی کۆنەوە ھاتبێت، بەڵکو مەسەلەکە پەیوەندیی بە مەسەلەی ”ئابوریی سیاسیی“ و ”ھەندەسەی کۆمەڵایەتیی“ و ”پەیوەندییەکانی ھێز“ و ”فۆرمی مەعریفە“ و ئەو ”تۆڕە لە گوتار“ەوە ھەیە کە لەناو ئەو دۆخە مێژووییە کۆمەڵایەتییەدا سەروەرکراون. دین بە نادین، بە ئابوریی و سیاسەت و، بە گەشە و داڕمانی کۆمەڵایەتیی و، بە پرۆژە و پلانی گۆڕانکاریی تایبەت و، بە مۆدێلی دەسەڵات و حوکمڕانیی باڵادەست و بە بوون و نەبوونی بەرگرییەوە، تەفسیردەکرێت. ”پەیوەندییەکانی دەسەڵات“ و ”پەیوەندییەکانی مانا“ و” پەیوەندییەکانی بەرھەمھێنان“ ناوەرۆک و فۆرمەکانی دینداریی سەردەمێکی مێژوویی دیاریکراو، دەستنیشاندەکەن. ھاوکات دین بە پرۆسە سەرەکییەکان و بە پرۆژە جیاوازەکانی گۆڕانکاریی و بە تازەبوونەوەی کۆمەڵایەتیی و ئابوریی و ڕەمزیی ناو کۆمەڵگا، لێکدەدرێتەوە. لە ئێستادا بە لەدایکبوونی ئەو شێوازە لە مۆدێرنیزەکردنەوە پابەستە، کە بەردەوام فۆرمی تازە و ترسناکیی ھەژاریی و دەوڵەمەندیی، فۆرمی کوشندەی ئومێد و نائومێدیی، فۆرمی تازەی مانا و بێمانایی و کێشەی مادیی و سایکۆلۆژیی نوێ، چێژ و خولیای بەرخۆریی، بەرھەمدەھێنێت.\nدروستکردنی ڕێکخراو و پارتی سیاسیی دینیی جەماوەریی تازە، لەدایکبوونی میدیای دینیی جەماوەریی، بوونی دین بە یەکێک لە دیاردە سەرەکییەکانی ناو دونیای دیگیتالی، شۆڕکردنەوەی دین بۆ ناو سیستەمی پەروەردە و فێربوونی نوێ، دروستبوونی بکەری دینیی نوێ لە دەرەوەی پیاوانی دینی تەقلییدیدا، ھاتنەکایەی دیاردەی ئیمامی تەلەفیزیۆنی و بانگخوازیی گەڕۆک و مەلای فەیسبووکیی، تێوەگلانی ڕاستەوخۆ و ھەمەلایەنی دین لە سیاسەت و تێکەڵبوونی بە جوڵەی پارە و سەرمایە و دروستبوونی بازاڕێک بۆ توریزم و سیمیۆلۆژیای دینیی، بوونی دین بە بەشێک لە ململانێی ئیقلیمیی نێوان چەندان دەوڵەتی دەوڵەمەند و خاوەن پارە، ھەمویان دیاردەی تازەی ناو واقیعی مێژوویی ئەمڕۆکەن.\nئەم گشتە گەورەیە سەرقاڵی دروستکردنی ئینتیمای دینییە لە شوێنی ئینتیمای مەدەنیی و لەناو ئیتیمای دینییش خۆیدا سەرقاڵی دروستکردنی ئینتیمایەکی تائیفیی و سەلەفییە، لە شوێنی فرەڕەنگییەکانی ئینتیمای دینیی خۆی. لەم ژینگە پڕ لە ململانێ و پڕ ڕق و پڕ پارەیەدا ئینتیما بۆ تەفسیرێک لە تەفسیرە زۆرەکانی دین و بۆ جۆرێک لە جۆرەکانی بکەری دینیی، دەچێتە شوێنی کۆی ئینتیماکانی تر. لەشوێنێکی وەک ھەرێمەکەی ئێمەدا ئینتیما بۆ عەبدولەتیفی سەلەفیی و ھاوشێوەکانی دەچێتە شوێنی ئینتیما بۆ خودا بە مانا گەردونییەکانی و مەسافەیەک لە نێوان عەقڵی عەبدول لەتیفی سەلەفیی و عەقڵی خودادا ناھێڵدرێتەوە.\nبەم جۆرە ئەوەی لەم ژینگە بیمارەدا دروستدەبێت، دین نییە بە مانای ڕووبەرێک بۆ پەیوەندیی ڕۆحانیی و ھێزێک بۆ دروستکردنی تاکەکەسێکی بەرپرسیار لە پەیوەندییەکی ئەخلاقیی و ئیستاتیکییدا بە ئاسمانەوە، بەڵکو دروستکردنی سوپایەکە لە گەنجی نائومێد و دۆگمایی لە دەوری ئەو بکەرە دینییە تازانە. لە ڕاستییدا ئەوەی لێرەدا ئامادەیە نە دینە و نە خوداناسیی و نە تیۆلۆژیا، بەڵکو سۆسیۆلۆجیایەکی ھێجگار سادەی دروستبوونی بکەری کۆمەڵایەتیی نوێ و پەیوەندیی ھێز و دەسەڵاتی تازەیە. ئەم بکەرە تازانە لە پرۆسەی دروستکردنی خۆیاندا وەک بکەری کۆمەڵایەتیی نوێ، خۆیان وا نمایشدەکەن کە گوایە تەنھا ئەوانن دەزانن خودا کێییە و ئیرادەی خودا داوای چی لە مرۆڤەکان دەکات، تەنھا ئەوانیش ھەڵگری شەھادەی ناسینی خودا و زانینی نھێنیەکانین. لەسەر بنەمای ئەم ناسینە گریمانکراوەش بەگژ ھەموو ئەوانەدا دەچنەوە کە خودا لە ھەمان وێنەدا و بە ھەمان ئیرادەوە ناناسن. ھەموو ئەمانە وادەکەن ململانێکردن لەسەر چییەتی خودا و لەسەر وێنەکانی ئەو لە ئاسماندا، ململانێیەکی دینیی نەبێت، بەڵکو ململانێیەکی سەرزەمینیی کۆمەڵایەتیی و سیاسیی بێت لەسەر فۆرمە جیاوازەکانی دەسەڵات. گروپە سەلەفییەکانی دونیای ئێمە و زۆرێک لە دیندارە سیاسییەکانی تریش، وێنەی خودایەکیان دروستکردوە دژ بە سەما، دژ بە تێکەڵبوونی نێر و مێ، دژ بە بەشێکی گەورە و گرنگی ئازادییەکانی ناو ژیانی ڕۆژانە. وێنەی خودایەک بەرگریی لە بەشودانی منداڵ دەکات، بۆ پیاو چوار ژن حەڵاڵدەکات، بە گێڕانەوەی دوو ژنیش نرخی گێڕانەوەی یەک پیاو دەبەخشێت، کەسێک نوێژنەکات وەک کافر دەیبینێت و مامەڵەیدەکات، خودایەک مرۆڤ لەسەر گوناھەکانی بۆ ھەتاھەتایە دەسوتێنێت، کەی بیەوێت باران دەگرێتەوە و قاتوقڕیی دروستدەکات، یاخود لافاو دەخوڵقێنێت و ئەوەی ئینسانەکان بە ماندووبونێکی زۆر دروستیانکردوە، لە چەند ساتێکی کەمخایەندا نووقمدەکات، ھتد. بەشێکی زۆری ئەو وێنانەی ئەم ھێزانە بۆ خودا دروستیدەکەن، ئامرازی سەرەکیی ناو ئەو ململانێ کۆمەڵایەتییەن ئەم بکەرە دینیانە لەسەر پێگە و شوێن و جێی و دەسەڵاتی خۆیان لە کۆمەڵگادا پەنای بۆدەبەن. ئەم گروپە تازانە واینیشاندەدەن خودا لە ھەرێمەکەی ئێمەدا، کەسێکە لە ڕێگای عەبدول لەتیفی سەلەفی و مەلا ھەڵۆ و ھاوشێوەکانیەوە قسەدەکات، ئەوان نوێنەرەکانی خودان لە کوردستاندا و ئەوان دەزانن خودا داوای چی لە مرۆڤەکان دەکات و چیشیان لێ یاساغ و حەرامدەکات.\nلەزۆر سەرەوە ئەم فۆرمە تازەیە لە دین لەسەر دنەدان و فووکردن بە سایکۆلۆژیای برینداریی بەشێکی گەورەی کۆمەڵگای ئێمە و لەسەر فوکردن بە عاتیفە و سۆزی دینییدا، کاردەکات. خەریکی سەرلەنوێ داڕشتنەوەی دینە وەک ھێزێک بۆ کۆکردنەوەی خەڵک، بۆ جۆش و خرۆش پێدان و کۆکردنەوەیان لەدەوری ئەم یان ئەو بکەری دینیی. ئەم فۆرمە لە دین دینێکە لەناو ھەراوھۆریا و قەرەباڵغییدا دەژیی: لەناو مزگەوتی قەرەباڵغدا، لەناو پارتی سیاسیی قەرەباڵغدا، لەناو کۆڕ و کۆبوونەوە و خۆنمایشکردنی قەرەباڵغدا. لەناو ئەو ھەراوھۆریا و قیڕەقیڕ و ھێرشبردن و ئیدانەکردنە بەردەوامانەشدا کە ڕێگا لە بیرکردنەوەی ھێمن و عەقڵانیی و بەرپرسیار، دەگرن. ئەوەی لەناو ئەم ھەراوھۆریا و قەرەباڵغییەدا ئیشدەکات، گوتارێکە لەسەر نەفیکردنی ھەموو کەس و ھەموو شتێک کاردەکات کە لەو بکەرە دینییانە نەچێت کە ئامادەن و قسەدەکەن، کە دەقیڕێنن و توڕەدەبن، کە بە چەندان شێواز و تەکنیکی جیاواز قەرەباڵغیی دروستدەکەن.\nکردنی دین بە تاکە سەرچاوەی ئەخلاقی گونجاو و قبووڵکراو دژ بە فۆرمە ئەخلاقییەکانی تر، دانانی زیکری دینیی لە شوێنی سەما، بەپیرۆزکردن و بەڕەھاکردنی جلوبەرگی دینیی لە پەیوەندییدا بە جلوبەرەگەکانی ترەوە، دانانی ڕیشی دینیی لە شوێنی فۆرمەکانی تری ڕوخساری ئینسانیی، بەڕەھاکردنی سروت و جوڵەی دینیی لە شوێنی ھەموو سروتە ئینسانییەکانی تر، ھەموویان بەشێکن لەم دیندارییە خۆسەپێن و یەکشێوەیە. ئەوەی ئەم ھێز و کەس و بکەرە دینییانە دەیانەوێت ئەنجامیبدەن، بریتییە لە کۆپیکردنێکی فراوانی کەسایەتی خۆیان و سەپاندنی ئەو کۆپیە، بەسەر ھەموواندا. گۆڕینی ھەموومان بۆ عەبدولەتیفی سەلەفیی، لەڕێگای بە موتڵەقکردنی کەسایەتیی و شێوازی بیرکردنەوە و تێگەیشتنی تایبەتی ئەوەوە بۆ دین، ئەو پرۆژە و پەیوەندیی دەسەڵات و ھەندەسە کۆمەڵایەتییەیە کە ئەم فۆرمە تازەیەی دینداریی دەیەوێت بیسەپێنێت.


لانیکەم وەک دادگایی سەدام و عەلی حەسەن مەجید، دادگاییتان بکردنایە – لڤین پرێس\nلڤین: سۆران عومەر\nلانیکەم وەک دادگایی سەدام و عەلی حەسەن مەجید\nلەدادگای باڵای تاوانەکانی عێراق کاتێ سەدام و بەرزان و عەوادو عەلی حەسەن مەجید دادگایی کران سێ دۆسێیان دژیان ھەڵبژارد؛ لەسێدارەدانی ١٤٣ ھاوڵاتی دوجێل و کیمیابارانی ھەڵەبجەو ئەنفال، شایەتحاڵی حەقیقی و خانەوادەی قوربانیەکان و ڕزگاربووی تاوانەکان چونە دادگاو سکاڵایان کردو شاھیدیان دا، مافی پارێزەرو بەرگرییان بەو تاوانبارانەدا دادگاییەکەیان ئاشکراو تۆمارکراوو بڵاوکراوەبوو، ئەوکات دوو دادوەری کورد بینیتان چۆن دادگایی ئەو تاوانبارانەیان کرد بەشێوەیەکی یاسایی و دادگەرانە!\nبەڵام ببینن پێنج ڕۆڵەی بێتاوانی بادینان تەنھا لەسەر ھەڵوێستی ڕەخنەگرانەیان عەواد بەندەرانە بەدادوەری دەربارو کۆیلەی دور لەویژدان و رەوشتی دادوەری عادیل دادگایی و سزا دران!\nسەرۆکی کابینەی نۆ ئەمە ماھیەتی حوکمڕانێتیەکەیەتی، پێشتر بێ دادگایی دەیڕفاندو بێ سەروشوێنی دەکرد، ئێستە لەژێر ئەو ھەموو فشارەدا بە بەکارھێنانی دادگا بەم جۆرە بێدەنگت دەکات و دەسەڵاتەکەی بەکاردێنێ دژ بە دەنگی ئازاو ناڕازی.\nدەقی بڕیاری دادگای پێداچونەوەی ھەرێم دوو بابەتی گرنگی یەکاڵا کردەوە، یەکەمیان: سەلماندی ئەو پێنج بارمتەگیراوە لەسەر ھەڵوێستەکانیان و ئازادی بیروڕا گیراون چونکە ھیچ یەکێ لەوانەی بەبەڵگەی تاوانبار کردنیان باسیکردووە ھیچ کەسێکی پێ تۆمەتباریش نابێ نەک تاوانبار.\nدووەمیان : کۆبونەوە لەگەڵ قونسوڵخانەی ئەمریکاو ئەڵمانیا کراوەتە بەڵگەیەکی تری تاوانبارکردنیان، ئەمەش سەلمێنەری ئەوەیە ئەم دەسەڵاتە ملھوڕە گەر بیەوێ تاوانبارت بکات پەنا بۆ ھەموو کارێکی نائەخلاقی دەبات لەپێناو بێدەنگ کردن و لەبەین بردنت.\nئەمە تاوانبارکردنی ئەمریکی و ئەڵمانیەکانەو پێویستە خۆیان بەدەنگ بێن لەم فەزیحە.\nلەبارەی قەدەغەی هاتووچۆ لە ڕۆژانی چەژندا وەزارەتی ناوخۆ بڕیاری نۆێی ڕاگەیاند


پلانی رایۆلا بۆ گواستنەوەی پۆگبایە بۆ بارسێلۆنا\nئاب 08, 2018\nمینو رایۆلا، پارێزەری پۆل پۆگبا هەوڵی گواستنەوەی ئەو ئەستێرە فەڕەنسییەی مانچستەر یونایتد بۆ بارسیلۆنا دەدات.\nدوو ساڵ دوای گواستنەوە گرانبەهاكەی پۆگبا لە یوڤێنتوسەوە بۆ یونایتد بە بڕی 89 ملیۆن پاوەند، ئێستە بارسێلۆنا كڕیاری ئەو ئەستێرەیەیە. پۆگبا دوای جامی جیهانی كە زۆر بە باشی تیادا درەوشایەوە و لە كۆتاییدا جامەكەی بردەوە، رۆژی دووشەممە بۆ مەشق و ڕاهێنانی یانەكەی گەڕایەوە، بەڵام سەرچاوەكانی نزیكی، باس لە هەوڵی جیابوونەوەی دەكەن.\n44.6 ملیۆن پاوەند و یەری مینا و ئەندرێ گۆمێز\nیونایتد ڕایگەیاندووە، ئەو یاریزانە نافرۆشن و شەیتانە سوورەكان پێشنیازی 44.6 ملیۆن پاوەندی و یەری مینا و ئەندرێ گۆمێزی لەلایەن بارسێلۆناوە ڕەتكردووەتەوە. واپێدەچێ ڕازیكردنی یونایتد بۆ جیابوونەوەی گرانبەهاترین یاریزانی مێژوو زۆر كارێكی دژوار بێت، ئەویش لە كاتێكدا پەنجەرەی گواستنەوەی یاریزانانی ئینگلتەرا بەوزووانە دادەخرێت و هەر ئەوەش وای كردووە ئیشەكە بۆ بەدەستهێنانی ئەو یاریزانە لەلایەن مشتەرییەكانیەوە زۆر ئەستەم و قورس بێت.\nهاومووچە لەگەڵ ئەلێكسیس سانچێز\nبەڵام دەنگۆی هەوڵەكانی رایولا بۆ جێهێشتنی پۆگبا لە مان یونایتد گرینگی خۆی هەیە. لەڕاستیدا، دوای ئەوەی پۆگبا نەیتوانی ئاستێكی باشی لە یونایتددا هەبێ، داهاتووی ئەو یاریزانە پارێزەرەكەی نیگەران كردووە. یونایتد ئەوە باش دەزانێ پارێزەرەكەی هەوڵی ڕێككەوتنێك دەدات بە مووچەی هەفتانەی 500 هەزار، (موچەی ئێستەی ئەلێكسیس سانچێز)، بەڵام ئەوە یەكەمجار نییە داهاتووی ئەو ئەستێرە تەمەن 25 ساڵانە لە ئۆڵتدرافۆرد دەكەوێتە شك و گومانەوە.\nمۆرینیۆ نێوانی خۆی و پۆگبای شێواند\nرایۆلا لە گواستنەوەكەی پۆگبا، 41 ملیۆن پاوەندی دەست كەوت و چەند جارێكیش ئەوەی ڕاگەیاندووە یانە بەناوبانگەكانی جیهان پۆگبایان دەوێ، هەڵبەت بە مان سیتییەوە. پێوەندی مۆرینیۆ و پۆگبایش كە هەر باسی ناكرێ و باس لەوە دەكرێ مۆرینیۆ مەبەستی فرۆشتنی پۆگبا بووە. دوای لێدوانە نەرێنییەكانی مۆرینیۆ لەبارەی پۆگبا لە كاتی جامی جیهانی، ئێستە نێوانیان ئەوەندەی دیكەش شێواوە.\nلەڕاستیدا لەجیاتی هەڵدانەوەی پۆگبا، مۆرینیۆ داوای لێ كرد دركی ئەوە بكات كە بۆچی لە رووسیا ئاوا بە باشی یاری كردوە و لە یانەكەیدا بەو باشییە نییە. ئەو لێدوانەی پۆگبا، شێواندی.\nساتەوەختێكی هەستیار بۆ پۆگبا\nئێستە دەنگۆی گفتوگۆ و دانوستانی نێوان رایۆلا و بارسێلۆنا دەكرێ، تەنانەت ئەوەی كە پارێزەری پۆگبا قسەی لەگەڵ یۆنایتدیشدا كردووە. سەرچاوەی نزیك لەو یاریزانە دەڵێن، ئەو دەنگۆیانە ڕاستن، بەڵام بەختی جیابوونەوەی لە یانەی مان یونایتد زۆر كەمە. لەڕاستیدا یانەی بارسێلۆنا دەیەوێ تا داخرانی پەنجەرەی گواستنەوەی یاریزان لە ئیسپانیا، لەسەر ئەو یاریزانە ڕاوەستێ، بەڵكوو بتوانێ هەواڵی گواستنەوەی هاوینە بتەقێنێتەوە.\nبە داخرانی پەنجەرەی گواستنەوەی هاوینەی ئینگلتەرا لە بەیانیدا، ئەو گواستنەوەیە ئەوەندەی دیكە دژوار دەبێ و ئەم ساتە وەختانە بۆ پۆگبا، مان یونایتد و تەنانەت بارسێلۆنایش زۆر گرینگە.


هێزەكانی سوریای دیموكرات ڕایدەگەیەنێت، لەماوەی مانگی حوزەیراندا لانیكەم هەشت كەس لەنێو كەمپی هۆل بە فیشەك كوژراون.\nلە ڕاپۆرتی مانگانەیدا هێزەكانی سوریای دیموكرات (هەسەدە) ڕایگەیاند، شانەكانی ڕێكخراوی داعش بەردەوامن لە چالاكییە تیرۆرستییەكانیان لەنێو كەمپی هۆل لەڕێی زیادكردنی كردەكانی كوشتن دەرهەق بەوانەی لە بیروباوەڕی ڕێكخراوە توندڕەوەكە دووردەكەونەوە.\nكەمپەكە نزیكەی 62 هەزار كەس لەخۆدەگرێت كە نیوەیان عێراقین، هەروەك نزیكەی 10 هەزاریان لە خێزان و كەسوكاری چەكدارە بیانییەكانی داعشن كە لە بەشی تایبەت و لەژێر پاسەوانی چڕدان.\nبەپێی ڕاپۆرتەكە، هەشت كەسی سوری و عێراقی كوژراون و سەرجەمیان فیشەك بەر سەریان كەوتووە و ژنێكی ڕوسی-یش برینداربووە. لەنێو كوژراواندا مێردمنداڵێكی عێراقی (16 ساڵ) و دوو برای سوری هەن كە یەكێكیان تەمەنی 17 ساڵە.\nپێشتر ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری ڕۆژئاوای كوردستان كوژرانی زیاتر لە 47 كەسی لە سەرەتای ئەمساڵەوە لە كەمپەكەدا ڕاگەیاند، لەكاتێكدا ژنان و منداڵان 93%ی نیشتەجێبووانی پێكدەهێنن.\nڤیدیۆ: ژنانی چەکدارانی داعش لە کەمپی هۆل، خەریکی چین؟


دلێر عه‌بدولڕه‌حمان 24/06/2019 - 09:29 بڵاوکراوەتەوە لە كوردستان\nسەرۆکایەتیی شارەوانیی کەلار شەقامی ناو بازاڕی شارەکە بەشێوەیەکی مۆدێرن و سەردەمییانە دەگەیەنێتە سەر ڕووباری سیروان.\nئەکرەم ساڵح، سەرۆکی شارەوانیی کەلار، بە (باسنیوز) ی ڕاگەیاند، شارەوانی شەقامی ناو بازاڕی شاری کەلار بەدرێژیی 900 مەتر و پانیی 32 مەتر، دەگەیەنێتە سەر ڕووباری سیروان و شەقامەکە پێکدێت لە دووساید، پارکینگ و حەوت مەتریش شۆستە و سەوزایی ھەر سایدێک.\nئەکرەم ساڵح هەروەها رایگەیاند، ڕێگاکە بە بیئاڕتۆن و بەشێوەیەکی مۆدێرن و سەردەمییانە دروست دەکرێت و جگە لەوەی پرۆژەیەکی گەشتیارییە، دەبێتە ھۆی فراوانبوونی بازاڕی کەلار و ھاووڵاتیان دەتوانن بەئاسانی لەنێو بازاڕەوە بچنە سەر ڕووباری سیروان.\nسەرۆکی شارەوانیی کەلار ئاشکرای کرد، کە تێچووی دروستکردنی شەقامەکە لە داهاتی شارەوانیی کەلار دابین دەکرێت.\nهەروەها سیروان حەسەن، بەرپرسی ڕاگەیاندنی قایمقامیەتی قەزای کەلار، بە (باسنیوز)ی ڕاگەیاند، ژمارەیەکی زۆر دوکان و خانوو بەرپرۆژەکە کەوتوون و لەلایەن شارەوانییەوە بەپێدانی پارچەیەک زەوی قەرەبوو کراونەتەوە.\nشارەزوور.. ژمارەیەک مامۆستای وانەبێژ بۆ باخچەکانی ساوایان دانران\nعێراق.. 292 كارمه‌ندى ئاژانسی په‌نابه‌رانى سه‌ر به نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كان ده‌خرێنه سه‌ر حكوومه‌ت\nله شاره‌زوور كه‌سێك به‌هۆى ڕووداوێكى هاتوچۆ گیانى له‌ده‌ست دا\nگه‌رمیان.. له ڕووداوێکی هاتوچۆدا چوار كه‌س بریندار بوون\nگەرمیان.. 92 گوللە هاوەنی رژێمی بەعس دۆزرانەوە\nرێڕەوی رووباری سیروان راست دەکرێتەوە


بە ئامادەبوونی سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان ڕێوڕەسمی ڕۆژی ئاڵا بەڕێوەچوو\n2020-12-17 [09:10 AM]\n• داوا لە هەموو لایەنە سیاسییەکان و هەموو بیروبۆچوونە جیاوازەکان لە کوردستان دەکەم، لە ژێر سایەی ئەم ئاڵایەدا، بەیەکەوە بەرگری لە دەستکەوتەکانمان بکەین.\n• لەسەر هەموومان ئەرک و پێویستە ئەم ئاڵایە بەرز رابگرین و نەهێڵین بە هیچ شێوەیەک شکۆی نەتەوەیی و نیشتمانیمان بشکێ.\n• داوام لە نەوەی داهاتوو و گەنجانی ئێمە ئەوەیە بزانن لەپێناو ئەو ئاڵایە و شکۆی نەتەوەییمان، چ قوربانییەک دراوە\nئەمڕۆ پێنجشەممە 2020/12/17 بە ئامادەبوونی سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان مەسرور بارزانی ، ڕێوڕەسمی ڕۆژی ئاڵای کوردستان لە فەرماندەیی پێشمەرگەی زێرەڤانی لە شاری هەولێر بەڕێوەچوو.\nلە ڕێوڕەسمەکەدا ، سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان گوتارێکی پێشکەش کرد و تێێدا ئاماژەی بەوەدا “کە لە سەر هەموومان ئەرک و پێویستە ئەم ئاڵایە بەرز ڕابگرین و نەهێڵین بە هیچ شێوەیەک شکۆی نەتەوەیی و نیشتمانیمان بشک”.\nئەمەش دەقی گوتارەکەیە:\nرۆژی ئاڵا لە ئێوەی بەڕێز، پێشمەرگە قارەمانەکان و هەموو خەڵکی کوردستان پیرۆز بێت. ئەم ئاڵایە، هێما و سیمبوولی خەبات و قوربانیدان و پێناسەی نیشتمانیی گەلەکەمانە. ئەم ئاڵایە بووەتە دوابەرگی جەستەی هەزاران شەهید.\nئەم ئاڵایە لەکاتێکدا لەلایەن پێشەوا قازی ڕادەستی سەرۆکی نەمرمان مستەفا بارزانی کرا، دواتر لەسەر لووتکەی شاخەکانی کوردستان هەڵکرا و بەرز ڕاگیرا. لەژێر رابەرایەتی و سەرۆکایەتیی سەرۆک بارزانی هەر ئەو ئاڵایە، لە کۆشک و تەلار و پایتەختی وڵاتانی دنیا هەڵکرا و رێزی لێگیرا.\nلەسەر هەموومان ئەرک و پێویستە ئەم ئاڵایە بەرز رابگرین و نەهێڵین بە هیچ شێوەیەک شکۆی نەتەوەیی و نیشتمانیمان بشکێ. داوام لە نەوەی داهاتوو و گەنجانی ئێمە ئەوەیە: بزانن لەپێناو ئەو ئاڵایە و شکۆی نەتەوەییمان، چ قوربانییەک دراوە. شکۆی نەتەوەییمان شتێکە نە بە پارە دەکڕدرێت و نە دەفرۆشرێت، شکۆیەکە بە خوێنی هەزاران شەهید هاتووەتە دی.\nداوا لە هەموو لایەنە سیاسییەکان و لە هەموو بیروبۆچوونە جیاوازەکان لە کوردستان دەکەم، لە ژێر سایەی ئەم ئاڵایەدا، بەیەکەوە بەرگری لە دەستکەوتەکانمان بکەین و خەبات بکەین بۆ بەدیهێنانی ژیانێکی باشتر و بەختەوەرتر بۆ هەموو ئەو گەل و نەتەوانەی لە کوردستاندا دەژین.\nسوپاسی خۆڕاگریتان دەکەم و دەستخۆشیتان لێدەکەم، هەر سەرکەوتوو و سەلامت بن و ئاڵای کوردستانیش هەر بەرز و شەکاوە بێت.


بابەتی ڕەخنە لەنێو کایە هونەرییەکان هەمیشە جێگەی قسەکردن و گفتوگۆی هونەرمەندان بووە، لەنێو هونەری شانۆیشدا بەهەمان شێوە، ئەم پرسە چەندین قسە و باسی جۆرا و جۆری لەبارەوە دەکرێ و کراوە. لەم تەوەرەی سولی ئۆن وێبدا کە چەند شانۆکارێک بەشداریان تێدا کردووە. هەوڵدەدەین وەڵامی پرسیاری چییەتی ڕەخنە سەبارەت بە نمایشێکی شانۆیی، هەروەها ئەرکی ناوەندەکانی بواری خوێندنی شانۆ لەهەمبەر پرسی ڕەخنە و وەڵامی چەند پرسیارێکی تر بۆ خوێنەران بڵاوبکەینەوە، یەکەم کەس لەم زنجیرەیەدا ئەکتەر و شانۆکار دیلمان سەڵاح وەڵام دەداتەوە.\nچۆن لە رەخنە دەڕوانن، گرنگی ڕەخنە بۆ کارێکی شانۆیی لەکوێدا دەبینن ؟\n- بینینی من بۆ ڕەخنە بزوێنەر و داینەمۆیەکی پۆزەتیڤە بۆ هەموو کایە هونەریەکان کە بە سەرچاوەی دەزانم بۆپیش خستن. ئەوەی جێی داخە بۆ ئێمەی شانۆکار هیچ شتێک شک نابەین بۆ خۆمان تا برەو بە شانۆکەمان بدەین و رەخنەش یەکێکە لەو فاکتەرانەی کە سەرچاوەیەکی زۆر ئیجابی هەیە بۆ بنیاد نانی شانۆیەکی پڕ لە هونەر. هەر لەبەر ئەم هۆیەشە رەخنە زۆر بە گرنگ دەزانم بۆ کارە شانۆییەکان کە دەرگا دەکاتەوە بۆ بونیاد نانی نمایش و ئامادە بونی شانۆکار لە نێو شانۆیەکی جدی وا دەکات ئەزمون بە ئەزمون کارە شانۆییەکان بەرەو باشتر بون بڕوات .\nوەک دەزانین ڕەخنەگری هونەریی شانۆیی-مان نییە، ئەگەریش هەبێت لە چەند هەوڵێکی زۆر کەم و لە بازنەیەکی تەسکی ئەو هەوڵدانە تێپەڕ ناکات، بەڕای بەڕێزت هۆکاری ئەمە چییە و چۆنە؟\n- ئیمە وا خەریکە شانۆکەشمان لە دەست دەدەین بە هۆی نەبونی ڕەخنەگری ئەکادیمی یان بلێن ڕەخنەگری بە ویژدان، لە ئێستادا رەخنە گرتن بە شێوەی قاچ شکاندنە، پیش بینینی نمایش خۆمان ئامادە کردوە بۆ ڕەخنە گرتن بە شیوەیەکی نا هونەری و دوور لە ئەدەبی شانۆ بە بێ بوونی هیچ باکگراوندێکی تایبەتمەندی ڕەخنەیی و هونەری و زۆر جار بیرکردنەوە لەوەی گرنگ ئەوەیە قسەمان هەبێت، قسەکانیشمان خراپ بێت دروست بوونی ئەو هەستەی کە بە خراپ ڕەخنە لە بابەتەکان بگرێت دیار دەبێت یان گوێت لێ دەگیرێت و یان نوسینەکەت دەخوێنرێتەوە – هۆکارەکەشی بۆ ئەوە ئەگەڕێنمەوە کە تا ئێستا ئیمەی خەڵکی ئەم وڵاتە خۆمان لەسەر ئەوە ڕانەهێناوە کە یەک هێڵ بگرین لە ژیانماندا دەمانەوێت هەمو شتیک بین، هونەرمەند بین، سیاسی بین، ڕەخنە گر بین ...و زۆر شتی تر، کەوا بووین ناتوانین قۆڵبینەوە لەسەر هێڵێک ئیتر چۆن ڕەخنەیەکی تەندروستمان ئەبێت تا لە ڕێیەوە بتوانین لێوەی فیر بین یاخود ئەو کەمو کوڕیانەی کە لە کارەکانی پێشترا هەبون چاک کرێن و باش کرێن .\nهەر سەبارەت بە پرسی ڕەخنە و ڕەخنەگر، کاری ناوەندەکانی خوێندنی شانۆ "ئەکادیمیا و پەیمانگاکان" چۆن دەبینن لە هەرێمی کوردستان بۆ ئەم بابەتە؟\n- هیچ هەوڵیک نیە بۆ ئەم بابەتە رەنگە لە ساڵانی پێشترا هەبۆبێت ئەگەر هەڵە نەبم لە ئەکادیمیای شاری بەغداد بەش هەبوە تایبەت بە ڕەخنە من وەکو بەشێکی گرنگ ئەی بینم کە پیویستە برەوی پێ بدریت و بخوێنرێت هەر وەک چۆن دەرهێنەر و ئەکتەر دروست دەکرێت لە پەیمانگا و ئەکادیمیا پیویستە رەخنە گریشمان هەبێت تا بتوانرێت بە زانستی ڕەخنە گرتن هەبێت و هەر کەسە بە ئیشی خۆی هەڵسێت ئاراستەیەکی تر بە دیوێکی باشا وەر دەگرێت.\nڕەخنە و زەمینەسازی بۆ دروستکردنی پانتاییەک کە ڕەخنە کاری ڕاستەقینەی خۆی تێدا بکات چۆن دروست دەبێت؟، ئەم هەوڵە تەنیا بە هەوڵی رەخنەگر دەیبینن یاخود هونەرمەندەکانیش؟\n- دروست کردنی ئەم پانتاییە بە بۆچونی من دەبێت ڕەخنەگر خۆی دروستی بکات ئەویش بە قوڵ بونەوە لە زانستی بنەماکانی ڕەخنە تا گەیشتن بە ڕەخنەیەکی ئەکادیمی. من شتێکت بیر دەهێنمەوە لە چەند ساڵی ڕابردوا زۆریک لە کارە شانۆییەکان لە دوای نمایشکردنیان کۆرێکی ڕەخنەیی تایبەت بەو کارە بەڕێوە دەچو هێندە نا هونەریانە و نا ئەکادیمیانە ڕەخنەکان دەخرانە ڕوو تا ئەو کلتورەش نەما لە ئێستادا بچوک بۆتەوە لە کتێبخانەیەکدا کۆڕیک بۆ کارێکی هونەری دەکریت. بە سوپاسەوە بۆ ئەو گروپ و خەڵکانەی کە کاری بۆ دەکەن. من وای دەبینم ئەگەر بمانەوێت ڕەخنە گربین پێویستیمان بە بینینی چەند جارێکی ئەو کارە هونەریە یە، بەتەنها جارێک ناتوانین فریای هەمو پنتەکانی ئەو کارە هونەریە بکەوین. وە دەبیت هەوڵی ئەوە بدەین چاوی ڕەخنەییمان بەوە ڕا بێنین کەکارێک کە باش بو باشەو ئاستی نزمیش بو وردو خاش نەکریت تا بتوانرێت پانتاییەکی فراوان لە رەخنەو ڕەخنە سازی دروست بکرێت لە هەمو کایە هونەریەکاندا تا بگاتە ئەو پلەیەی کە توانای قبوڵ کردن و وەرگرتنی ڕەخنەمان هەبێت.


ستراکتووری که‌ڕاکته‌ری فاشیزم...پۆڵا سەعید - Kurdistanigawre\nستراکتووری که‌ڕاکته‌ری فاشیزم...پۆڵا سەعید\nبۆ ئه‌وه‌ی کورد بتوانێت به‌خته‌وه‌ر بژیی، پێویسته فه‌رمانڕه‌وایه‌تیی خۆی بداته ده‌ستی خۆشه‌ویستیی و کار و زانین. ئه‌م سێ یه‌که‌یه به‌رهه‌می ئه‌قڵی ڤیلهێلم ڕایشه، که له ساڵی "1933"ه‌وه هه‌تاوه‌کوو ئێستا ئاکتوێله.\nئه‌م تێکسته ئه‌نالیزه‌کردنێکی ده‌روونناسییانه‌یه له‌سه‌ر چه‌مکی فاشیست. بۆ ئه‌وه‌ی خوێنه‌ر ماندوونه‌که‌م، تێکسته‌که به به‌ش، هه‌ر جاره و له قه‌واره‌ی „750" وشه‌دا ده‌خه‌مه به‌رده‌می خوێنه‌ر.\nبه هه‌ڵه تێگه‌یشتن له فاشیست ده‌بێته هۆی لێکه‌وتنه‌وه‌ی به هه‌ڵه قسه‌کردن له‌سه‌ری و به هه‌ڵه گه‌ڕان به‌دوای چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌ی فاشیستدا. له‌پێش ڕاپه‌ڕیین و له‌دوای ڕاپه‌ڕیینیشه‌وه له کۆمه‌ڵگای کوردییدا، تاک و کۆ ئامۆک ده‌ڕۆن. به‌ڵام نه سیاسیی کورد و نه ڕۆشنبیر‌ی کورد نه توانیوویانه ئه‌م ئامۆک ڕۆیشتووانه ڕابگرن نه ده‌شتوانن ڕایبگرن. چونکه ڕۆشنبیر هه‌میشه هه‌وڵیداوه په‌یوه‌ندییداره سیاسییه‌کانی ڕۆیشتنی ئامۆک له یه‌کێتییدا، پارتی دیموکراتدا، ئیسلامییدا ...هتد.دا بدۆزێته‌وه. له‌کاتێکدا کاری ئه‌مان ئه‌وه بوو ئامۆک ڕۆیشتووه فاشیسته‌کان له‌ناو خۆیاندا بدۆزنه‌وه، له‌ناو کۆمه‌ڵدا بیاندۆزنه‌وه، له میدیاکاندا، له ئینستیتووته‌کاندا، ڕێکخراوه‌کاندا ...هتد. من له ساڵی 2009ه‌وه، فێربووم خوێندنه‌وه‌ی زیاتر له‌سه‌ر پیاوه بچکۆله‌کانی کۆمه‌ڵگاکه‌مدا بکه‌م، که چه‌ندیان سیاسیین ئه‌وه‌نده‌شیان نووسه‌رن. چونکه له پشتی ئه‌م فاسادانه‌وه، Facade "ڕووخسار، شێوه"، ده‌سته‌ڵاتێکی فاشیستانه هه‌یه.\nله کۆمه‌ڵگای کوردییدا ڕێژه‌یه‌کی بچکۆلانه ژیانی ڕاسته‌قینه هه‌یه، ئه‌وانه‌شی ده‌ژیین و ته‌ندروستن زۆر سانا ده‌توانن به‌بێ فاشیسته‌کانی کورد درێژه به ژیانی خۆیان بده‌ن، به‌ڵام فاشیسته‌کان به‌بێ ئه‌وان ناتوانن بژیین. فاشیسته‌کانی کورد کۆمه‌ڵێک "ئێنه‌رگیی ڤامپیه‌ر"یه‌ن، که له‌سه‌ر ئێنه‌رگیی و ژیانی ژیانداره‌کانی کورد ده‌ژیین. که ده‌ڵێم ژیانی ژیانداره‌کانی کورد، مه‌به‌ستم ته‌نها له‌وانه‌یه، که هه‌ڵگری یه‌که‌کانی ژیانن.\nله‌دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه هه‌تاوه‌کوو ئێستا به به‌رده‌وامیی له کۆمه‌ڵگای کوردییدا، قسه له‌سه‌ر شۆڕش له‌ناو شۆڕشدا ده‌کرێت. مێژووی مرۆڤایه‌تیی هه‌تاوه‌کوو ئێستا نموونه‌ی شۆڕشن له‌ناو شۆڕشدا. کێشه‌ی تێنه‌گه‌یشتن لێره‌دا له‌وه‌دایه، که به‌رده‌وام پیاوه بچکۆلانه‌کان چ هه‌ڵسوڕێنه‌ری ماشێنی شۆڕشن و چ تایه‌ی ئه‌م ماشێنه‌ن. ماتۆڕی هه‌ڵسوڕێنه‌ری پیاوه بچکۆلانه‌کانیش بریتییه له ترس. ترس له ڕاستیی، ترس له بێده‌سته‌ڵاتیی، هه‌ربۆیه هه‌وڵده‌ده‌ن خۆیان ده‌سته‌ڵاتدار بن، ترس له برسێتیی، ڕێزلێنه‌گرتن، په‌سه‌ند نه‌کردن، گاڵته‌پێکردن ...هتد. کاتێک قسه له‌سه‌ر ڕاستیی ده‌کرێت، ئه‌وه‌ی پیاوی بچووک له به‌رانبه‌ریدا پێیده‌کرێت، ته‌نها بریتییه له تێسره‌واندن و له‌ناوبردن. "کاین Kain له به‌رانبه‌ر ئابلدا Abel ، بێجگه له کووشتنی هیچی تری پێنه‌کرا"، ئه‌سینا به‌رانبه‌ر سوکرات، فاشیسته‌کانی ئه‌مێریکا به‌رانبه ئابراهه‌م لینکۆلن، ڕۆمه‌کان به‌رانبه‌ر به یێسووس و ...هتد. کۆمه‌ڵگای کوردیی، کۆمه‌ڵگایه‌که نه نیشتیمانی خۆی خۆشده‌وێت نه مرۆڤه‌کانی، به‌ڵکوو ته‌نها به‌کاریان ده‌هێنێت. ئه‌وان که‌سیان خۆشناوێت، چونکه له خۆشه‌ویستیی ڕاستیی ده‌ترسن. ده‌ترسن له به‌رپرسیارێتیی ته‌نانه‌ت به‌رانبه‌ر به خۆشیان، له‌سه‌رو هه‌موو شتێکه‌وه له زانین ده‌ترسن.


Ranye, Delalan, Newroz -i 2006\nڕانیه - ژانیوه‌ریی 2005\nله هاوینی دوو هه‌زار و چواردا، به مه‌به‌ستی ئاشنابوون به سیسته‌می فێركاریی سكه‌ندناڤیا، سه‌ید خالید مه‌سته‌فا، به‌رپرسی كۆمه‌كی بیتوێن، له‌گه‌ڵ دوو مامۆستای پڕۆژه‌ی كه‌نده‌كه‌وه سه‌ردانی سوید و نه‌رویجیان كرد. پاش گه‌ڕانه‌وه‌یان هه‌وڵیان دا پڕۆژه‌یه‌ك هاوشێوه‌ی كه‌نده‌كه‌وه له ده‌ڤه‌ری بیتوێن پیاده بكه‌ن، له پاییزی هه‌مان ساڵدا پڕۆژه‌ی ڕانیه له گوندی ده‌ڵاڵانی سه‌ر به ڕانیه ده‌ست به‌كار بوو.\nڕاپۆرتی ژانیوه‌ریی دوو هه‌زر و پێنج\nپاش گه‌ڕانه‌وه‌م له سه‌فه‌ره‌كه‌ی ئه‌وروپا، له گه‌ڵ به‌رپرسانی په‌روه‌رده‌ی ڕانیه چه‌ند جارێك دانیشتم و باس له سیسته‌می فێركاریی سكه‌ندناڤیا كرا و ڕاوێژێكی باشمان بوو ده‌رباره‌ی بارودۆخی مه‌كته‌به‌كانی ئه‌م ده‌ڤه‌ره. پاشان له‌سه‌ر داوای په‌یمانگه‌ی پێگه‌یاندنی مامۆستایان- ڕانیه له 27-10-2004 دا، له هۆڵی كازێوه، سیمینارم بۆ خوێندكارانی به‌شی كوردی گێڕا. باس له سه‌ردانه‌كه‌ی ئه‌ورووپا كرا، سیسته‌می فێركاری و په‌روه‌رده و شێوازی وانه گوتنه‌وه له سكه‌نده‌ناڤیا كرایه‌بابه‌تی گفتوگۆ. هه‌ر زوو كه‌وتینه خۆمان بۆ هه‌موار كردنی هه‌لومه‌رجی له‌بار بۆ كار كردن. گه‌ڕاین بۆ مه‌كته‌بێك پرۆژه‌یه‌كی نموونه‌یی تێدا پیاده بكه‌ین. به ڕێنمایی له په‌روه‌رده‌ی ڕانیه مه‌كته‌بی ده‌ڵاڵانی سه‌ره‌تاییمان ده‌ست نیشان كرد. ژێهاتی و دڵسۆزیی مامۆستایان و به‌ڕێوه‌به‌ری ئه‌م مه‌كته‌به، هه‌ر زوو، خۆی نواند. سه‌ردانی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی په‌روه‌رده‌ی ڕانیه‌مان كرد. ئه‌وانیش هه‌موو به گه‌رمی پێشوازییان له كاره‌كان كرد و به‌ڵێنی هاوكاری و كارئاسانییان دا.\n· كورسی و مێزی تایبه‌ت بۆ پۆلی شه‌شه‌م كڕا. ئه‌ندازه‌ی كورسی و مێزی پۆل، له مه‌كته‌به‌كانی كوردستان، هه‌ر ئه‌وه‌یه كه هه‌یه، خوێندكاری پۆلی شه‌شه‌م هه‌ر ئه‌وه‌ی به‌ر ده‌كه‌وه‌ێت كه له پۆلی یه‌كه‌مدا هه‌یبووه. ده‌ڵێی منداڵ گه‌وره نابێ!\n· ڕۆژی 31-10-2004 دووباره سیمینارێكی دیكه بۆ خوێندكارانی هێژای په‌یمانگه‌ی مامۆستایانی ڕانیه ساز كرا. نێزیكه‌ی سه‌د خوێندكار ئاماده بوون. باسه‌كانی ئه‌مجاره بریتی بوون له سیسته‌می فێركاریی سكه‌نده‌ناڤیا، پیاده كردنی دێمۆكراتی له‌مه‌كته‌بدا و ڕۆڵی مامۆستا و مه‌كته‌ب له پێشخستنی كۆمه‌ڵگه‌دا.\n· له ئه‌نجامدا خوێندكاران و كۆمه‌ك ڕێك كه‌وتن له‌سه‌ر بنیات نانی كتێبخانه‌یه‌ك بۆ په‌یمانگه‌ی مامۆستایانی ڕانیه.\n· مامۆستایانی ده‌ڵاڵان سه‌ردانی پرۆژه‌ی كه‌نده‌كه‌وه‌یان كرد. ئه‌زموونی ساڵێكی پرۆژه‌كه‌یان له نزیكه‌وه بینی و به هاوكاریی مامۆستایانی كه‌نده‌كه‌وه كه‌وتنه به‌رنامه‌ڕێژی.\nشێوازی كاركردن له پڕۆژه‌كه‌ماندا\n· له مه‌كته‌بی ده‌ڵاڵان پۆلی یه‌كه‌م و دووممان گرته ئه‌ستۆ. كورسی و مێزی تازه بۆ پۆله‌كان دابین كرا. پۆله‌كان فه‌رش كرا و له هه‌ر پۆلێكدا دوو كۆمپیوته‌ر دانراوه بۆ ئه‌وه‌ی خوێندكاران سوودیان لێ وه‌ربگرن.\n· گرنگیه‌كی زۆر ده‌درێت به ڕاگرتنی پاك و خاوێنی خوێندكار و پۆل و مه‌كته‌به‌كه‌ش.\n· ته‌ندروستی منداڵه‌كان جێی سه‌رنجه. هه‌رمنداڵه‌ی فڵچه و ده‌رمانی دراوه‌تێ بۆ ئه‌وه‌ی ددانه‌كانی به پاكی ڕابگرێت، فلیمی تایبه‌تیان هه‌یه بۆ ئه‌م بابه‌ته، كه دكتۆر سازان له نه‌رویج بۆی ناردوین. ڕێنمایی ته‌ندروستیشیان ده‌ده‌ینێ و فێریان ده‌كه‌ین.\n· به‌رنامه تایبه‌تمان هه‌یه بۆ ڕاهێنانی خوێندكاران له بواری كۆنترۆڵی هه‌ست و ڕه‌فتار. بۆ نه‌رمی و له‌یه‌ك گه‌یشتن و هه‌ڵسوكه‌وتی ئاشتییانه. خوێندكار ڕێزی تایبه‌تی لێ ده‌گیری و فێری ڕێز گرتن، نه‌ترسان، شه‌رم نه‌كردن و ئازادی ده‌ربڕین ده‌كرێت.\n· كار ده‌كه‌ین بۆ سازدانی گه‌شتێكی خوێندكاران بۆ ده‌وروبه‌ری نێزیك مه‌كته‌به‌كه. ڕه‌زامه‌ندی دایكوباوكانیشمان وه‌رگرتوه.\n· له پاش نیوه‌ی ساڵ پیشانگه‌یه‌ك ده‌كه‌ینه‌وه بۆ منداڵان.\nبه‌شێوه‌یه‌كی گشتی پێشكه‌وتنێكی ته‌واو له هه‌ڵسوكه‌وتی قوتایه‌كاندا به‌دی ده‌كرێت. هه‌م له نێو خۆیاندا و هه‌م به‌رانبه‌ر مامۆستاكان. مامۆستاكانیش زۆر به نه‌رمی و له‌سه‌ره خۆ ڕه‌فتار له‌گه‌ڵ قوتابیه‌كاندا ده‌كه‌ن. تووڕه‌بون و توندوتیژی له‌م پڕۆژه‌یه‌دا جێی نابێته‌وه.\nمانگی ڕابوردوو مامۆستایانی مه‌كته‌بی كه‌نه‌كه‌وه سه‌ردانی مه‌كته‌بی ده‌ڵاڵانیان كرد. هه‌ر هه‌مان مانگ خوێندكارانی په‌یمانگه‌ی مامۆستایان سه‌ردانیان كردین هه‌تا له نزیكه‌وه پڕۆژه‌كه‌مان ببینن، زۆر پێیان باش بوو.\nشایانی باسه ئه‌م پڕۆژه‌یه ته‌نها دوو مانگه پیاده ده‌كرێت، كاری زۆری ده‌وێت به‌ڵام ئه‌نجامی گه‌شی هه‌ر له ئێسته‌وه دیاره.\nكۆمه‌ك له‌م ناوچه‌یه‌دا هه‌لێكی باشی بۆ ڕه‌خساوه. كه‌سانی هۆشیار و لێهاتوو هه‌موو ئاماده‌گییه‌كیان تێدایه بۆ خزمه‌تی ناوچه‌كه‌ی خۆیان. پڕۆژی ده‌ڵاڵان ده‌نگێكی زۆری داوه‌ته‌وه له‌م ده‌ڤه‌ره‌دا. هه‌فتانه سه‌ردان ده‌كرێت له لایه‌ن خه‌ڵكی ئاسایی و مامۆستایانه‌وه. له‌به‌ر ئه‌وه هیممه‌تێكی زۆری ده‌وێت له ئه‌وروپاوه بۆ به‌رده‌وام بوون و پێشخستنی پرۆژه‌كه.\nله دیسه‌مبه‌ری پاردا ته‌له‌ڤزیۆنی ئازادی به‌رنامه‌ی تایبه‌تیان بۆ ساز كردین ده‌رباره‌ی پرۆژه‌ی ده‌ڵاڵان. نزیكه‌ی دوو سه‌عات و نیو ڕاسته‌وخۆ باس له كۆمه‌ك كرا. به‌رنامه‌كه له‌سه‌ر داوای خه‌ڵك دووباره په‌خش كرایه‌وه.\nمه‌كته‌بی ده‌ڵاڵان شه‌ش پۆله. پڕۆژه‌كه‌مان له پۆلی یه‌كه‌م و دووه‌مه.. منداڵه‌كانی دیكه مه‌كته‌به‌كه هه‌ست به ناخۆشیه‌ك ده‌كه‌ن، وه‌رن هیممه‌تێك بكه‌ین بۆ ئه‌وه‌ی پرۆژه‌كه هه‌موو مه‌كته‌به‌كه بگرێته‌وه.


بەشداری شاندێكی حیزبی ددێموكرات لە سیمیناری پارتی سۆسیالیستی كوردستان – Democratic Party Of Iranian Kurdistan\n11.11.2019 11.11.2019 pdkidk\t0 Comments\nشاندێكی حیزب لە وڵاتی دانمارك بەشداری سیمینارێكی پارتی سۆسیالیستی كوردستان بوون.\nرۆژی یەكشەممە رێكەوتی 10ی نوامبری 2019 ، شاندێكی كۆمیتەی گشتی حیزبی دێموكراتی كورستانی ئێران بە سەرپەرەستی سەعید سۆڵتانپوور بەرپرسی گشتی كۆمیتە و حاتەم جەھانگیری بەرپرسی كۆمیتەی شێلەند بەشداری سیمیناری عەسكەرێ بوییك بوون .\nلەو سیمینارەدا عەسكەرێ بوییك لە سەر مێژوونووس و ئەدیب و زانای ناوداری كورد پرۆفسور قەناتێ كوردو چەند باسێكی پێشكەش كرد.\nقەناتێ کوردۆ (کوردۆیڤ) نووسەر و زمانناسی چالاکی کورد، ساڵی ١٩٠٩ لە گوندێکی باکووری کوردستان لەدایکبووە، ئەو سەردەمە گوندەکەی زێدی قەناتێ کوردۆ لەژێر دەسەڵاتی رووس دا بووەو لە سەردەمی جەنگی یەکەمی جیھانی دا بە یەکجاری وێرانکراو ئێستا گوندەکەی کوردۆ لەسەر نەخشەدا نەماوە.\nباپیری قەناتێ کوردۆ یەکێک بووە لە پیاوە ھەرە ناودارەکانی ئێزدی و لەتاو زوڵم و زۆری دەسەڵاتدارانی ئەو سەردەمە بەرەو خۆرھەڵات کۆچیکردووەو دواتر لە تەفلیس-ی پایتەختی گورجستان گیرساوەتەوە.\nساڵی ١٩٢٨ قەناتێ کوردۆ لە تاقە خوێندنگەی کوردی ئەو شارەدا بووە بە خوێندکارو پاشان لە زانکۆی لینینگراد بەشی زمانە ئێرانییەکانی تەواوکردووە.\nلە سەردەمی جەنگی دووەمی جیھانی دا بڕوانامەی دکتۆرای وەرگرتووەو لە ھەمان زانکۆ دا تا کۆتایی ساڵی ١٩٥٩ مامۆستا بووە.\nلە سەرەتای شەستەکانی سەدەی رابردوودا قەناتێ کوردۆ بوو بە سەرۆکی بەشی زمانی کوردی لە پەیمانگەی گەلانی ئاسیا، کە سەر بە ئەکادیمیای زانستی یەکێتی سۆڤیەت بووە، قەناتێ کوردۆ وەک خۆرھەڵاتناسێک گەلێک کتێب و فەرھەنگی زمان و بەرھەمی ئەدەبی نووسیوە و خزمەتێکی زۆری زمان و ئەدەب و کەلتوور و فۆلکلۆر و مێژووی کوردی کردووە.\nقەناتی کوردۆ رۆژی ٣١ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٨٥ کۆچیدوایی کرد.\n١- کتێبی رێزمانی کوردی - شێوەی کرمانجی لە یەریڤان چاپکراوە.\n٢- رێزمانی کوردی – مۆرفۆلۆجی‌و فۆنەتیک.\n٣- قەڵای گەل – چیرۆک.\n٤- مێژووی ئەدەبی کوردی - بەشی یەکەم چاپی سوید.\n٥- مێژووی ئەدەبی کوردی بەشی دووەم چاپی سوید.\n٦- مەم‌و زین – چاپی سوید ١٩٩٦\nسیمینارەكە پاش دوو كاتژمێر كۆتایی بە كارەكانی ھێنا.\n← كۆبوونەوەیەكی بەرینی تەشكیلاتی كۆمیتەی بەرێوەبەری گشتی دانمارك و كۆمیتە ناوچەكان بەرێوە چوو\nشاندێكی كۆمیتەی حدكا بەشداری كۆبوونەوەی حیزب و رێكخراوە سیاسیەكانی كوردستانی بوون →\nپەیامێک لە شاخەوە بۆ شار\n20.12.2018 admin لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە پەیامێک لە شاخەوە بۆ شار\nپرسی زمانی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان\n01.04.2019 admin لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە پرسی زمانی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان\n17.04.2019 pdkidk 0


ئەمریكاو یەكێتی ئەوروپا داوای لێكۆڵینەوە لە كوشتنی شیرین ئەبو عاقلە دەكەن\n11/05/2022 ژمارەی بینراو 102\nهەریەك لە ئەمریكاو یەكێتی ئەوروپا، سەركۆنەی كوشتنی شیرین ئەبو عاقلە پەیامنێری كەناڵی جەزیرە لە قودس دەكەن و داواش لە دەسەڵاـدارانی ئیسرائیل دەدەن، لێكۆڵینەوەی بەپەلە لە رووداوەكە بكەن و ئەنجامدەرانیش رووبەڕووی دادگا بكەنەوە.\nوەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا، لە راگەیەندراوێكدا، بەتوندی سەركۆنەی كوشتنی شیرین ئەبو عاقلەی كرد، كە ئەمڕۆ 11-5-2022، لەكاتی رووماڵكردنی گرژی و ئاڵۆزییەكانی نێوان هێزەكانی ئیسرائیل و فەڵەستییەكان لە كەمپی جنین لە كەرتی رۆژئاوا، بەهۆی بەركەوتنی فیشەكەوە كوژرا.\nلە راگەیەندراوەكەی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكادا هاتووە، داوا دەكەین لێكۆڵینەوەی بەپەلە لە هۆكاری كوژرانی ئەو پەیامنێرە بكرێت و ئەنجامدەرانیش رووبەڕووی دادگا بكرێنەوە بۆ ئەوەی سزای یاسایی خۆیان وەربگرن.\nهاوكات، یەكێتی ئەوروپا، وێڕای دەربڕینی هاوخەمی بە كوژرانی شیرین ئەبو عاقلە، داواشی لە دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل كرد، بكوژانی ئەو پەیامنێرە بەزووترین كات دەستگیر بكەن و رادەستی دادگایان بكەن.\nپیتەر ستانۆ، وتەبێژی سلكی دیپلۆماسیی یەكێتی ئەوروپا، لە راگەیاندراوێكدا بڵاویكردەوە، گرنگە لێكۆڵینەوەیەكی بێلایەنانەو گشتگیر بكرێت و بەزووترین كاتیش وردەكاریی رووداوەكە ئاشكرا بكرێت و نابێ ئەنجامدەرانی تاوانەكە لە سزا دەربازیان ببێت.\nهەرچەندە دەسەڵاتدارێتی فەڵەستین، هێزە ئەمنییەكانی ئیسرائیلی بە كوشتنی شیرین ئەبو عاقلە تۆمەتبار كرد، بەڵام نافتالی بێنێت، سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل ئەو تۆمەتەی رەتكدرەوەو رایگەیاند كە پێدەچێت چەكدارە فەڵەستینییەكان بەرپرس بن لەو رووداوە.\nنافتالی بێنێت، لە راگەیەندراوێكدا كە نووسینگەكەی بڵاویكردووەتەوە، باس لە كوژرانی رۆژنامەنووس و پەیامنێری كەناڵی جەزیرە، شیرین ئەبو عاقلە دەكات، كە لە بارگرژییەكانی ئەمڕۆی " جنین" دا بەفیشەك پێكراو گیانی لەدەستدا.\nنوسینگەی سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل ئاماژەی بەوەكردووە، بەپێی ئەو زانیارییانەی كۆیانكردووەتەوە، پێدەچێت چەكدارە فەڵەستینییەكان بەرپرس بن لە كوژرانی رۆژنامەنووسەكە، كە لەو كاتەدا بەبێ جیاكاری تەقەیان دەكرد.\nبەگوێرەی ئەو تۆمارە ڤیدیۆییانەی بڵاوكراونەتەوە، شیرین ئەبو عاقلە فیشەكێك بەر سەری كەوتووەو بەو هۆیەوە دەستبەجێ گیانی لەدەستداوە.


دانوستان پاژێکە لە پازێلی گەمارۆکان\nحەسەن شێخانی 6 / 6 / 2019 فشار و گەمارۆکانی سەر ئێران، ڕۆژەڤی نێونەتەوەییە. لە گۆشەنیگای جیاوازەوە شی دەکرێتەوە و لێک دەدرێتەوە. پرسیارێکی سەرەکی لەم پێوەندییەدا ئەوەیە کە مەبەستی ئەمریکا لەم فشار و گەمارۆ بێوێنانە چییە؟ ئایا دەیەوێ ڕێژیمی ئێران بگۆڕێ یان تەنیا بەدوای گۆڕینی ڕەفتار و هەڵسوکەوتی ڕێژیمی ئێرانەوەیە؟ ئەگەر مەبەستی ئەمریکا گۆڕینی ڕەفتار بێ، ئەوە دانوستان لە چوارچێوەی ئیستراتێژیی فشار و گەمارۆدا جێ دەگرێ؛ واتە دانوستان دەبێتە بەشێک لە ئیستراتێژیی گەمارۆ و تەنانەت ئامانجی گەمارۆکانیش؛ بەم شیکردنەوەیە هەموو هەوڵی ئەمریکا لەو فشارانە ئەوە دەبێ، کە دواجار ئێران ناچار بکا مل بدا بە دانوستان و لانیکەم بەشێک لە خواستەکانی بەسەردا بسەپێنێ.\nپرسیارێکی دیکە ئەوەیە ئایا ئێستا زەمینەی دانوستان لە نێوان ئەو دوو وڵاتە لە ئارادایە؟ ئەگەر لە ئارادا نییە، چ گۆڕان و هەلومەرجێک لە هەر دوو لا پێویستن بۆ ئەوەی زەمینەی دانوستان لەبار بێ؟ وڵاتانی نێوەندگیر چەندە دەتوانن یارمەتی بە سازبوونی زەمینەی دانوستان بکەن؟ ئایا نێوەندگیرەکان یارمەرتیدەرن یان دیاریکەر؟\nئەم ڕۆژانە باسی وڵاتانی نێوەندگیر زۆر دەکرێ و هەندێک جاریش پێوەندییەکی ڕاستەوخۆ و هۆکاری، لە نێوان نێوەندگیری و دانوستاندا وێنا دەکرێ، کە لەگەڵ واقیع و پێدراوە بابەتییەکان نایەتەوە. لەجێدا دروست نییە لە ڕۆڵی فاکتۆری نێوەندگیردا زێدەڕۆیی و زێدەگۆیی بکرێ. نێوەندگیر ئەوپەڕەکەی دەتوانێ یارمەتیدەر بێ و بە گەیاندنی پەیامەکانی دوو لایەن بە یەکتر، یارمەتی بە خاوبوونەوەی دۆخەکە بکا، یان باشترە بڵێم تا ڕادەیەک لە هەڵچوونی دۆخەکە ڕێگری بکا و یارمەتی بە لێکتێگەیشتن بکا و ئەمەش ئەگەری ڕووداوی نەخوازراو دادەبەزێنێ. کەواتە فاکتۆری نێوەندگیر ڕۆڵی دیاریکەری لە سازدانی زەمینەی دانوستاندا نییە، بەڵکوو تەنیا یارمەتیدەرە. بەم پێیە چ شتێک یان چ فاکتۆرگەلێک لەم نێوەدا ڕۆڵی گەورە و دیاریکەرییان هەیە؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە پێش هەموو شتێک دەبێ لەسەر ئەم بابەتە هەڵوێستە بکەین، یان وڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە کە، مەبەستی ئەمریکا لەم هەموو فشار و گەمارۆیانە چییە؟ ئەگەر مەبەستی گۆڕینی ڕێژیم بێ، دانوستان هیچ جێیەکی نامێنێ و ئەگەر باسیشی دەکرێ تەنیا بۆ ئەوەیە کە ببێتە ڕێگەخۆشکەر بۆ ئامانجی نیهایی، کە گۆڕینی ڕێژیمە؛ ئەویش بە هێنانە ئارای خواستگەلێک کە جێبەجێ کردنیان دەبێتە هۆی گۆڕانی چییەتیی ڕێژیم؛ بە هێنانە ئارای مەرجگەلێک کە دەزانێ ڕێژیم قبووڵیان ناکا. دەگوترێ بۆ ئەوەی دانوستان نەکرێ، شتگەلێک بکە پێشمەرجی دانوستان، کە دەزانی لایەنی بەرامبەر قبووڵیان ناکا! لە چوارچێوەی ئەم ئەگەرەدا، ئەو دوازدە مەرجەی لەسەر زاری وەزیری دەرەوەی ئەمریکا هاتوونە ئارا، بۆ ئەوەن کە دانوستان نەکرێ؛ ئەو مەرجانە لەسەر بنەمای ئەو گریمانەیە ڕیز کراون و هاتوونە ئارا، کە ڕێژیمی ئێران قبووڵیان ناکا. لە لایەکی دیکەش مەبەست لە دانانی ئەو مەرجانە تەنیا پڕۆپاگەندە و پاساودانی ئامانجی کۆتاییە، کە گۆڕێنی ڕێژیمە؛ بۆ ئەوەی بە ڕای گشتی بڵێن کە ئێمە بۆ دانوستانیش ئامادە بووین، بەڵام ڕێژیمی ئێران قبووڵی نەکرد. کەواتە لە چوارچێوەی ئەم خوێندنەوە و ئەگەرەدا باس کردن لە دانوستان لە لایەن ئیدارەی تڕامپەوە، تەنیا مەبەستی پڕۆپاگەندەیی لە پشتە و بۆ ئەوەیە یارمەتی بە جێبەجێ کردنی پلانی گۆڕینی ڕێژیم بکا.\nخوێندنەوەیەکی دیکە کە بۆ ئەم فشار و گەمارۆیانە دەکرێ ئەوەیە کە هەمووی ئەوانە بۆ پاشەکشە پێکردن و ناچارکردنی ڕێژیمی ئێرانە بۆ دانوستان. لەم حاڵەتەدا ئەمریکا ئەو دوازدە مەرجەی بۆ دانوستانی دیاری کردوە، بۆ ئەوە نییە کە بیەوێ هەموویان بە ئێران بقەبووڵێنێ، بەڵکوو دەستی لانی زۆری گرتوە بۆ ئەوەی لە ئەگەری دانوستاندا زۆرترین ئیمتیاز بەدەست بێنێ؛ بۆ ئەوەیە کە فشارێکی زیاتری مادی و ڕەوانی بخاتە سەر ڕێژیمی ئێران، کە ناچار بە پاشەکشەی زیاتر بێ.\nبە زۆر هۆکاری نێوخۆیی ئێران، ناوچەیی و نێونەتەوەیی، کە لێرەدا ناچمە سەریان، پێم وایە کە ئیستراتێژیی ئەمریکا لە قۆناغی ئێستادا، لاوازکردنی ڕێژیمی ئێران و سنووردارکردنی توانا و ئامرازەکانی هێزی ئێرانە؛ ئیستراتێژیی ئەمریکا ئەوەیە کە پاشەکشە بە ئێران لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست بکا و ڕادەی نفووز و دەستڕۆیشتوویی ئێران لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست کەم بکاتەوە و ئەگەر بۆی کرا بیگەڕێنێتەوە بۆ نێو سنوورەکانی خۆی؛ ئامانجی ئەمریکا ئەوەیە کە توانا مووشەکییەکانی ئێران سنووردار و بەربەست بکا؛ هەتا ئێران ئەم ئامرازانەی بەدەستەوە بێ، ئەمریکا بە تێبینیی زیاترەوە لەمەڕ هێرشی نیزامی بۆ سەر ئێران بڕیار دەدا. ئەگەر ئەوەمان لەبیر بێ کە ئەمریکا کاتێک هێرشی کردە سەر عێراق کە، ئەو وڵاتە لە هەموو ئامرازە سەرەکییەکانی هێزی خۆی داماڵدرابوو و دەزانرا کە توانایەکی نیزامیی ئەوتۆی نەماوە، لۆژیکی ئەم ڕوانینەمان چاکتر بۆ دەردەکەوێ. فاکتۆرێکی حاشاهەڵنەگر کە دەتوانێ لە هەڵچوونی دۆخەکە ڕێگری بکا و ئەگەری هێرشی نیزامی کەم بکاتەوە، پۆتانسیێلی دانوستانی سیستمیکی کۆماری ئیسلامییە؛ بەم شیکردنەوەیە کە ئەوان بۆ پاراستنی نیزام هەموو شتێک بە ڕەوا دەزانن، بە دڵنیاییەوە بە دانوستانیشەوە. لە چوارچێوەی ئەم شیکردنەوەدایە کە دانوستان جێ دەگرێ و دەبێتە بەشێک لە، یان ئەنجامی ئیستراتێژیی فشار. بەڵام دانوستان لەخۆڕا ناکرێ و زەمینە و هەلومەرجی ڕەخساوی گەرەکە؛ کە ئەم زەمینە و هەلومەرجە، خۆی لە بڕ و ڕادەی فاکتۆرەکانی هێزی دوو لایەن و توانای خۆڕاگری و بەردەوام بوونیان لەسەر ئامانجەکانیاندا، دەبینێتەوە.\nبەپێی لێدوانی بەرپرسانی ڕێژیمی ئێران و بە لەبەرچاو گرتنی سیاسەت و ڕویکەردیان و، هەروەها بە چاو لێکردن لە دۆخی هەنووکەیی ئێران، پێدەچێ ڕێژیمی ئێران جارێ بە بەریەوە مابێ و خۆی ڕابگرێ؛ ڕێژیمی ئێران جارێ زەمینەی دانوستان لە قازانجی خۆی نابینێ و چاوەڕێ دەکا تا گۆڕانێک لەم زەمینەیەدا بێتە ئارا بۆ ئەوەی بە هەڵوێستێکی بەهێزترەوە بچێتە سەر مێزی دانوستان؛ ئێران خۆی ڕادەگرێ تا داواکانی ئەمریکا نەرمتر بکا و ئەمریکا بەو قەناعەتە بگەیەنێ کە داواکانی کەمتر بکاتەوە. خۆ ئەگەر ئەمریکا خواستەکانی دانەبەزاند و ئێرانیش توانای خۆڕاگریی نەما، لەم حاڵەتەدا ئێران ناچار دەبێ بە هەڵوێستێکی لاوازیشەوە بچێتە سەر مێزی دانوستان.\nفاکتۆرێکی گرینگ کە لەم نێوەدا دەور دەبینێ، خەڵكە؛ ئەگەر لەم هەلومەرجەدا کە ڕێژیم فشارێکی زۆری دەرەکی لەسەرە، لە نێوخۆشدا لە لایەن بزووتنەوەیەکی دیفاکتۆی خەڵکەوە بە چالش بکێشرێ، ئەوە توانای خۆڕاگریی ڕێژیم زۆر دێنێتە خوار و لە بەرامبەریشدا ڕوحیەی لایەنی ئەمریکایی دەباتە سەر و بە بەرهەمدار بوونی گەمارۆکان هیوادارتری دەکا؛ چونکە ئامانجی سەرەکیی ئەو گەمارۆیانە، کە قورسایی زۆریان خستۆتە سەر خەڵک، ئەوەیە کە خەڵکی ئێران جاڕز بکەن و لەدژی ڕێژیم بیانهارووژێنن و بۆ ڕاپەڕین هانیان بدەن؛ تەنانەت لەوانەیە لەو حاڵەتەدا نەتەنیا ئەمریکا فشارەکانی زیاتر بکا، بەڵکوو دوور نییە بە وەشاندنی هەندێک گورزی سەربازیی دیاریکراویش، یان ڕێژیم بەرەو گۆڕین پاڵ پێوە بنێ یان لەوپەڕی لاوازیدا لەگەڵی بکەوێتە دانوستان، بۆ ئەوەی زۆرترین داخوازیی خۆی بەسەردا بسەپێنێ.\nلەم هاوکێشەیەدا لایەنی ئەمریکاش حیسابات و لێکدانەوەی خۆی هەیە. ئەمریکا وڵاتێکی زلهێزە و ئامرازی هێزیشی زۆرن. ڕاستە هەتا ئێستاش فشاری زۆری بۆ ئێران هێناوە بەڵام هێشتا ئامرازی دیکە و توانای فشارهێنانی دیکەی ماوە و بە واتایەک، فشارەکانی ئەمریکاش نەگەیشتۆتە ئەوپەڕی خۆی.\nئەمریکا سیاسەتی «گۆپاڵ و گێزەر» لە بەرامبەر ئێران بەکار دێنێ. پێویستیی ئەو سیاسەتە ئەوەیە لەگەڵ هەموو ئەو فشارانەی دەیانهێنێ و لەگەڵ ئەو گۆپاڵەی بەکاری دێنێ، جاروبار و نێوەنێوە پرسی دانوستانیش بورووژێنێ و بە دەربڕینێک گێزەرەکەش نیشان بدا؛ بۆ ئەوەی هەموو ئەو فشارانە بخاتە خزمەت دانوستانەوە و بۆ ئەوەی ڕێژیمی ئێران لە حاڵەتێکی بەرزەخیی ڕەوانیدا ڕابگرێ و نەیەڵێ ساغ بێتەوە و ئەوەندەی مومکینە درز بخاتە نێو سیستمەوە. ئەمریکا کە ئیستراتێژیی «فشاری لانی زۆری» لە هەمبەر ئێران گرتۆتە بەر، بە شێوەیەکی بەردەوام هەڵیدەسەنگێنێ و ئەگەر پێویستی کرد، پێداچوونەوە و گۆڕانی تێدا پێک دێنێ؛ بۆ ئەوەی ئاگای لەوە بێ کە خزمەت بە ئامانجەکەی دەکا. لەژێر تیشکی ئەم شیکارییەدا، ئەگەر ڕۆژێک ئەمریکا بێتە سەر ئەو باوەڕەی کە گەمارۆکان کاریگەریی خۆیان داناوە و لەوە زیاتر ئامانج ناپێکن، ئەوکات ساتەوەختی دروست بوونی زەمینەی دانوستانە. بە دەربڕینێک زەمینەی دانوستان کاتێک دروست دەبێ کە ئێران و ئەمریکا لەم خاڵەدا بەیەک بگەن: ئێران ئەوپەڕی توانای خۆڕاگری و لانی زۆری فاکتۆرەکانی هێزی بەکار هێنابێ و ئەمریکاش بگاتە ئەو قەناعەتەی کە فشارەکان کاریگەریی خۆیان داناوە و لەمەوبەدوا دانوستان باشتر دەتوانێ خواستەکانی دابین دەکا.\nلە کۆتایی دا پێویستە دوو خاڵی گرینگ ئاماژە پێ بکەین:\nیەکەم، شرۆڤە لەسەر بنەمای پێدراو و فاکتەکانی مەوجوود و دوورەدیمەنی ڕەوتەکان، باسی شتی پێشبینی کراو دەکا؛ لە هەمان کاتدا دان بەوەدا دەنێ کە ناتوانێ هەموو شتەکان بڵێ و پێشبینی بکا و بیاڤێک دەمێنێتەوە کە لە دەرەوەی توانای ئەوە؛ لە ڕاستیدا شتی پێشبینینەکراو و چاوەڕواننەکراو، دیوێکی دیکەی شرۆڤەیە و ڕەوتی ڕووداوەکان، ڕەوتێکی بێگرێ و گۆڵ و بێلەمپەر نییە و لەوانەیە فاکتۆرێک، کە لە کاتی شرۆڤەدا ڕەچاو نەکراوە و یان بوونی نەبووە و دواتر هاتۆتە ئارا، ڕەوتی ڕووداوەکان بە شێوەیەکی دیکە بگۆڕێ. لێرەدا دەبێ یەک خاڵمان لەبەرچاو بێ ئەویش ئەوەیە، نابێ لە شیکاریی ئەم دۆخە ئاڵۆزەدا خۆمان لە دووانەی شەڕ یان تەسلیمی ئێراندا قەتیس بکەین. لەوانەیە دۆخی نە شەڕ نە تەسلیم بوون تا ماوەیەک درێژەی هەبێ. بەکورتی ئەم کێشەیە ئاڵۆزە و فاکتۆری زۆری تێدا دەخیلن و تەنانەت بەرپرسانی ئەو دوو وڵاتەش نازانن دۆخەکە چی لێ دێتەوە! چ بگا بە ئێمە کە نە بڕیاردەری ئەم کێشەین و نە ئاگامان لە زۆر شت هەیە؛ مەرج نییە ئەوەی لە ڕاگەیەنەکان دەگوترێ، هەمان شتیش بەکردەیی بکرێ.\nدووهەم، سیاسەت، ڕیسکە و شتی چاوەڕواننەکراوی تێدایە و ستاتیک نییە. هەمیشە واقعییەت بەپێی نەخشە و سیناریۆ زەینییەکانی لایەنەکان شکڵ ناگرێ؛ ئەمە تەنانەت لەسەر ئەمریکاش کە لە سەرووی هیرارکیی سیستمی نێونەتەوەییدا جێ دەگرێ، ڕاستە.\nئەمریکا ئیستراتێژییەکی بەرامبەر ئێران گرتۆتە بەر و بەردەوامیش پێیدا دەڕوانێتەوە و هەڵیدەسەنگێنێ، ئەگەر ئامانجەکەی خواستی و ئامرازەکانی تائێستای کارایی پێویستیان نەبوو، یان پێداچوونەوە بە ئامانجەکەیدا دەکا یان ئامرازی دیکە بەکار دێنێ.


ئاوڕێک لە کتێبی "ئەلفبێ"\nکتێبی "ئەلفبێ" کە بە مەبەستی فێرکردنی پیتە کوردییەکان بە قوتابییە سەرەتایییەکان لەلایەن وەزارەتی پەروەردەوە دانراوە و لیژنەیەکی وەزارەتی پەروەردەش پێداچوونەوەی لەسەر کردووە، لە ڕووی پەروەردەیی و فێرکاری و هزرییەوە پێداچوونەوەیەکی تەواوی دەوێت.\nلە یەکەم وانەدا سێ پیتی "د، ا، ر" لە وشەی "دار"دا هێنراونەتەوە کەچی لە کۆتایی وانەکەدا بەس پیتی "ر" سوور کراوە، واتە قوتابییەکان فێری پیتێکی نوێ کراون کە ئەویش پیتی "ر"یە. سەیر لەوەدایە کە دوو پیتی "د" و "ا" سوور نەکراون و قوتابییەکانیش یەکەم جارە پێیان ئاشنا دەبن.\nسێ پیت باس کراون تەنیا یەکێکیان سوور کراوە\nلە کۆتایی وانەکاندا دوو شێوازی سەرەتا و کۆتایی پیتەکان سوور کراون کە فێرخوازەکان فێری بن، سەیر لەوەدایە کە لە پێشدا پیتی کۆتایی نووسراوە پاشان شێوازی دەستپێکی پیتەکە نووسراوەتەوە کە دەبوا بەپێچەوانە بایە، بۆ نموونە نووسراوە: (ی یـ):\nدەبوا ئاوا بنووسرابان: (یـ ی)\nلە باسی هەندێ پیتدا لە کۆتایی وانەکەدا نموونەی پیتێکیان بە سوور نووسیوە بێ ئەوەی لە وانەکەدا نموونەیەکیان لە ناو وشەدا هێنابێتەوە، بۆ نموونە ئەگەر سەیری ئەم وانەیە بکەن دەبینن کە لە کۆتاییدا پیتی (ێـ)یان بە سوور نووسیوە کەچی هیچ وشەیەک لە وانەکەدا نابینرێت کە ئەو شێوازەی تێدا بەکار چووبێت. بۆ نموونە دەیانتوانی وشەی" ڕێگا" بخەنە ناو وانەکەوە کە نموونەی ئەو پیتەی تێدا دیاری کراوە:\nپیتی (ێـ) لە کۆتاییدا نووسراوە بێ ئەوەی نموونەی وشەیان لە وانەکەدا هێنابێتەوە\nهەندێک پیت لە وشەکاندا نووسراونەتەوە کە فێرخوازەکان پێشتر پێیان ئاشنا نەکراون، دەبوا وشەکانی هەر وانەیەکی نوێ بە شێوەیەک هەڵبژێردرابان کە تەنیا ئەو پیتانەیان تێدا بایە کە پێشتر قوتابییەکان پێیان ئاشنا کراون. بۆ نموونە پیتی "ە" یان پیتی "ا" لە وانەکاندا هاتوون بەڵام بە جیا فێر نەکراون.\nلەو کتێبەدا هەر لەبیر کراوە کە قوتابییەکان لە وانەی تایبەتیدا فێری دوو پیتی گرنگی ئەلفبێ واتە: "ا" و "ە" بکرێن، هەر چەند دەیان جار لە وشەکاندا هاتوون، قوتابی هەقیەتی بحەپەسێت کە ئەوانە چین و بۆ فێر نەکراون.\nزۆربەی پیتەلکاوەکان چوار شێوازیان هەیە، بۆ نموونە: عـ ـ ـعـ ـ ـع ـ ع، دەبوا وشەکانی وانەکان لەبەرگرەوەی هەموو شێوازی پیتەکان بن تا قوتابییەکان فێر بن کە هەر شێوەیەکی چۆن دەنووسرێت.\nلە کاتی فێرکردنی پیتی "ع"دا هەڵەیەکی زەق کراوە ئەویش ئەوەیە کە بۆ نووسینی شێوازی کۆتایی لە وشەیەکی وەکوو "قانیع"دا دواپیتەکەیان بە شێوازی "ع" نووسیوە و بە شێوەی لکاو واتە بە شێوەی "قانیع" نەیاننووسیوە.\nلە کۆتایی هەر کتێبێکی ئەلفبێدا دەبێت شێوازی ڕیزبوونی پیتەکان بە دوای یەکتردا ڕیز بکرێن تا قوتابی بزانێت پیتەکانی ئەلفبێ چەند دانەن و چۆن بە دوای یەکتردا ڕیز دەبن، هەروەها دەبێت شێوەی بێژەکردنی ئەو پیتانەش بنووسرێن، بەداخەوە ئەو کارە گرنگە لەو کتێبەدا لەبیر کراوە.\nلە لاپەڕەی ٧٥ لە وانەی "نیشتمان"دا نەخشەیەکی کوردستان دانراوە، لەوێ ناوی گەورەترین شاری کوردستان واتە "کرماشان" بە هەڵە بە "کرمانشان" نووسراوە، ئەوە نە فارسییە و نە کوردییە، ئەوە هەڵەیەکی زۆر زەقە و نابێت قوتابی وا فێری ناوی شارەکان بکرێت:\nکرماشان دروستە نەک کرمانشان\nلە باسی ناوی مانگی وەرزەکاندا وشەی "خاکەلێوە" بە "خاکەلێو" نووسراوە، ئەوە هەڵەیە و نابێت بزوێنی "ە" لەبیر بکرێت.\nهەروەها بۆ ناوەکانی وەرزی هاوین نووسراوە:\nپووشپەڕ، خەرمانان، گەلاوێژ.\nئەم ناوانە لە سەردەمی کۆماری کوردستان لە مەهاباد داهێنران و لەو سەردەمەدا ئاوا ڕیز کراون:\nهاوین: پووشپەڕ، گەلاوێژ، خەرمانان.\nلە هەموو ڕۆژهەڵاتیشدا کاتێ ناوی مانگەکان ڕیز دەکەن هەر بەو پێیە ڕیزیان دەکەن، کەچی لەو کتێبەدا ناوی مانگەکانی خەرمانان و گەلاوێژ پێش و پاش خراون. ئەوانەی ئەمەیان نووسیوە دەبوا لێکۆڵینەوەی چڕیان لەسەر ناوی مانگەکان بکردایەت و بەپێی سەرچاوە و بەڵگەی متمانەپێکراو شێوەی دروستی مانگەکانیان بنووسیایە.\nکۆمەڵێ هەڵەی ڕێنووسی و خاڵبەندیش لە کتێبەکەدا کراون کە قوتابی چەواشە دەکەن و هەر لە سەرەتاوە یاسا و ڕێسای ڕێنووس و خاڵبەندی و وشەی لێکدراو و وشەی سەربەخۆ و ئامرازی پێشگر و پاشگر بەهەڵە فێری قوتابی دەکەن. بۆ نموونە لە ڕستەیەکدا لە لاپەڕەی ٦٠ لە وانەی "ساج"دا نووسراوە:\nجاران جووتیار بەگا جووتی دەکرد.\nکەچی لە دێڕی ژێرەوەیدا نووسراوە:\nئێستا جووتیار بە تراکتۆر زەوی دەکێڵێت.\nئایا سەیر نییە کە لە دێڕی سەرەوە ئامرازی "بە" لکێنراوە بە وشەی "گا" و نووسراوە: "بەگا" وەکوو یەک وشەی لێکدراو، کەچی لە دێڕی ژێرەوە ئامرازی "بە" نەلکێنراوە بە "تراکتۆر" و نووسراوە: ... بە تراکتۆر، وەکوو دوو وشەی سەربەخۆ. هەڵبەت لەو نموونەیەدا "بە" نابێت بلکێنرێت بە "گا"وە، دەبێت بنووسرێت: "بە گا" وەکوو دوو وشەی سەربەخۆ.\nلەو وشانەدا، "بە" ئامرازی سەربەخۆیە نابێت بلکێنرێت بە "جام" و "گا"وە\nئەگەر چاو لە کتێبەکە بکەین دەبینین کە زۆر جار نیشانەکانی خاڵبەندی وەکوو: جووتخاڵ ":"، بۆر: "،" زۆر دوور کراونەتەوە لە وشەکانی پێشیانەوە، ئەوە هەڵەیە چونکە بەپێی یاسای خاڵبەندی دەبێت بلکێنرێن بە وشەکانی پێش خۆیانەوە.\nبۆ ئەوەی لە سەرەتا و بنەڕەتدا قوتابیی کورد بەبێ هەڵە فێری خاڵە گرنگە سەرەتاییەکان بکرێت، دەبێت لێژنەیەکی شارەزا و پسپۆڕ پێداچوونەوەیەکی ورد و پوخت لەسەر کتێبی "ئەلفبێ" بکات و هەڵەکان ڕاست کرێنەوە.\nلە ساڵی ٢٠١٢ وەشانێکی نوێی کتێبی ئەلفبێی کوردی لەژێر ناونیشانی "ئەلفبێی نوێ" لەلایەن وەزارەتی پەروەردەوە بڵاو کرایەوە. ئەم وەشانە جیاوازییەکی زۆری لەگەڵ ئەوەی پێشوو هەبوو، لێرە دەتوانن چاو لەو وەشانە بکەن:


وەرزی ئیش‌وکار و جلوبەرگی کرێکار - سوزی میحراب\nخانه/ادبیات/کوردی/وەرزی ئیش‌وکار و جلوبەرگی کرێکار\nسعدی مرادی ارسال ایمیل 30 اردیبهشت 1399\nمرۆڤ بە گشتی ڕێزی گیراوە، بە چاوی ئەدەب و حورمەتەوە سەیری کراوە. یەک لە نموونەی ڕێزداری بریتییە لەوەی فەرمانی پێکراوە پاک‌وخاوێن بێت لە هەرکوێ بێت، لە ماڵابێ یا لە دەشت‌ودەر، یا تەنیا ژیان کات یا لەناو کۆمەڵگەیا بێت، بگرە کاتێ دێتە ناو کۆمەڵگا پێویستە چاکتر پاکژی ڕەچاو کات و یاسای پاکی موڕاحات کات. بۆیە لە حەوتوودا لانی کەم جارێ لەسەرمان پێویست کراوە ئەبێ خۆمان بشۆین و بەرگی نوێ و پاک لەبەرکەین و نینۆک بکەین.\nبە تەوز و پێویستم زانی بابەتێ بنووسم لەم وەرزی بەهار و هاوینەیا کە خەڵکی بە گشتی سەرقاڵی ئیش‌وکاری کشتیارین و لەبەر ماندوویی کەمتەرخەم دەبن و بە جل‌وبەرگی خۆڵاوی و تۆزاوی دێنە ماڵەوە و یا دەچن بۆ مزگەوت !! بە بەهانەی هیلاکی ناتوانن جلیان بگۆڕن! ڕاستە ماندوون، لەشیان ساغ بێ و لە بەڵا بەدووربن و لە تەڵا نزیک، بەس نابێ بە بەرگی ئیش کردنەوە بچن بۆ مزگەوت، چونکه هەستاون بە ئیشێکی بێ شەرعی! دوو ڕێیان لەبەرە بۆ ئەوەی لەم بێشەرعییە بەدوور بن:\n۱- دەبێ لەسەر مووچەکەیان جلی ئیش‌وکاریان ببێ و لە کاتی چالاکی مڵکداریا بەکاری بێنن.\n۲- یا نابێ بەو جلوبەرگەوە بچنە مزگەوت! بڕێک لە خەڵکی بەتایبەت دێهاته‌کان، بە بەهانەی نوێژی بەکۆمەڵ بەو پۆشاکە پۆخڵەوە دەچنە مزگەوت (دەتوانم بڵێم بەبێ سووکایەتی بە کەس) گەر ئاوا بچنەوە ماڵه‌وه، ڕێیان نادەن بچنە ژووره‌وه، ئیللا دەبێ لە حەوشە جلیان بگۆڕن و بە بەرگی خاوێنەوە بچنە ژووره‌وه! واش هەموو نەوڕۆزێ گەردیلەی ماڵ دەگرن [خانه‌تکانی] دەی موسوڵمان چۆن بۆ ماڵی خۆت ئاوا بە قەدری، بەڵام بۆ ماڵی خوا ئاوا بێگوێی؟!\nمن پێم وایە کەسێک لەبەر خاوێن نەبوونی جلەکانی و بۆن ئارەقی لەشی و تۆزی بنگوێی و ڕعایەتی خەڵکی مزگەوت و… نەچێتە مزگەوت، خێری جەماعەتەکەی بۆ ئەنووسرێ، خوا یار بێ.\nبا چاوێک بخشێنین بە قوڕئان و فەرموودە شیرینەکانی بیلبیلەی چاومان، بزانین چۆن ئەم بابەتەیان هەڵسەنگاندووە و چۆن پشتیوانی مژارەکەی ئێمە دەکەن. سەرەتا قوڕئان دەفەرموێ: «يَا بَنِي آدَمَ خُذُواْ زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ وكُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ» ئەی نەوەکانی ئادەم لەلای هەموو مزگەوتێ (نوێژێ) خۆتان وەڕازێنن و خۆتان داپۆشن و زیادەڕەوی مەکەن. ئەم ئایەتە فێرمان ئەکا کاتێ چووینە مزگەوت، پاکژی ڕەچاوکەین، نەبینە ئازار بۆ مزگەوت و جەماوەر بەگشتی و دانیشتوانی گەڕەک و گوند و مزگەوت بە تایبەتی.\nپێغەمبەری پێشەوا(د.خ) دەفەرموێ: کاتێ نوێژتان خوێند، لیباس لەبەر کەن، چۆن خوای گەورە لە پێشترە لە هەموو کەس کە خۆی بۆ وەڕازێنی.\nیا دەفەرموێ: کەس لە ئێوە لە یەک لیباسا (جلی ژێره‌وه کە تەنک بێ، پێستت دیار بێ) نوێژ نەکا کە شانەکانی ڕووت بن! (ڕیکابی) یانی دەبێ جلی شایستە لەبەر کات.\nلەوانەیە بوترێ: یانی بە ژێرکراس و ژێر پانتۆڵەوە نوێژ دروست نییە؟ بە تایبەت نوێژی بەیانیان؟ زانایان ڕایان جیاوازە؛ بڕێکیان دەڵێن: دروست نییە. بەشێکی تریان دەڵێن: ناپەسەندە (مکروه). بەڵام باش وایە خۆت پۆشتە بکەیتەوە و جا نوێژ بکەیت، چون لیباس لەبەرکردن واجبە بۆ نوێژ! ئەوە شتێکە خەڵکی ئێمە لێی کەمتەرخەمن.\nئۆمێدم هەیە بە خوای دڵۆڤان لەم بەڵای ڤایرۆسە خۆمان و بنەماڵە و کەسوکارمان بپارێزێ.\nئەم تەمەی وڵاتی داگرتووە، وەیڕەوێنێ تاکو مزگەوتەکانمان بۆ ئاوەیان بکرێتەوە جارێکی‌تر.\nسەعدی موڕادی ـ بڵەسەن\nجلوبەرگی کرێکار رمضان کارگر وەرزی ئیش‌وکار


ئیبراھیم ئەحمەد ناسراو بە بلە (٦ی ئازاری ١٩١٤ - ٨ی نیسانی ٢٠٠٠) ڕووناکبیر و نووسەر و خەباتکاری ڕامیاری خەڵکی سلێمانی و باشووری کوردستان بووە. لە ڕۆژنامەکانی ژیان، خەبات، کوردستان کاری نووسینی کردووە. لە ساڵانی ٣٠یەوە ھاوکات لەگەڵ خوێندن، تێکۆشانی ڕامیاری دەستپێکردووە. بە جۆرێک دامەزرێنەی پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراق بووە. لەبەر ھەلومەرجی تایبەتی ئەو کات ڕەوانەی ھەندران دەبێت و تا دوایی ڕۆژی تەمەنی لە شاری لەندەن دەمێنێتەوە.\nئیبراھیم ئەحمەد ھاوکات لەگەڵ نووسین، کاری ڕامیاری کردووە و چالاکی و بەشداری لە شۆڕشی ئەیلوول بە سەرۆکایەتی مەلا مستەفا بارزانی کردووە. ھەر زوو، ئیبراھیم ئە‌حمەد لەشاری سلێمانی گوێبیستی سروود و ھۆنراوەی نیشتمانپەروەران و ھەواڵی شۆڕشگێڕ، شێخ مەحموود بووە. ھەروەھا بۆردومانی شاری سلێمانی لەلایەن فڕۆکەکانی ئینگلیزەوە کاریتێکردووە. جگە لەوە ھەلوومەرجە تایبەتیی ئەوکاتەی سلێمانی، «مامە ڕەمزیشی» ڕێنوێنی کردووە بۆ ئاشناکردنی بە خەباتی ڕزگاریی و نەتەوایەتی. لە ساڵانی سییەکاندا و لەگەڵ کۆمەڵێک خوێندکاری کوردی لەبەغدا گرووپێکی پێکھێناوە بەناوی «لاوانی کورد» و گۆڤارێکیشی بەناوی «دیاری لاوان» بڵاوکردۆتەوە.\nلە ساڵی ١٩٤٨ پاش ئەوەی دەسەڵاتداری ئەو کاتەی عێراق بەربووە گیانی شۆڕشگێڕانی کورد و پارتی دیمکراتی کوردستان، ئیبراھیم ئەحمەد بۆ ماوەی ساڵ و نیوێک بەندکرا. ئەو کاتەی ئازادکرا تا ھەڵگیرسانی شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ساڵی ١٩٥٨ی عێراق ڕێگایی خەباتی نھێنی گرتە بەر.\nلە ساڵی ١٩٦١ ئیبراھیم ئەحمەد وەک سکرتێری پارتی دیموکراتی کوردستان و و سەرنووسەری ڕۆژنامەی خەبات کاری دەکرد، پێش داخستنی ڕۆژنامەی خەبات و ھەڵگرتنی مۆڵەتی حیزبەکەی لە کۆتایی ساڵی ١٩٦١ ناچاربوو بەغدا بەجێبھێڵێت و خۆی بشارێتەوە. لەگەڵ ھەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول ڕویکردۆتە شاخ و لەڕووی ڕامیارییەوە شۆڕشەکەی بەڕێوەبردووە. لە ساڵی ١٩٦٤ تا ساڵی ١٩٧١ سکرتێری باڵی نووسینەگەی ڕامیاری پارتی دیموکراتی کوردستان بووە پاش ھەرەسی شۆڕشەکە، ڕوودەکاتە ھەندەران و زۆربەی ژیانی لەشاری لەندەنی پایتەختی بریتانیا گوزەراندووە.\nئیبراھیم ئەحمەد ھەر لەسەرەتای ژیانییەوە دەستی داوەتە کاری نووسین و ڕۆژنامەوانی، ھەربۆیە لە تەمەنی ١٨ ساڵیدا، لە ڕۆژنامەی ژیان کاریکردووە و نۆبەری نووسینەکانی لەوێ بڵاوکردۆتەوە. لەبەر شارەزایی لە نووسیندا، پیرەمێرد شاعیر و خاوەنی ڕۆژنامەی ژیان لە نووسێنێکدا ستایشی ئیبراھیم ئەحمەد دەکات و دەڵێت:\nلە ساڵی ١٩٣٩ بۆ ساڵی ١٩٤٩ لەگەڵ مامۆستا عەلائەدین سەجادی گۆڤاری گەلاوێژ دەردەکەن. ھەربۆیە ناچاردەبێت لە ساڵی ١٩٤٤ دەست لەکاری میریی ھەڵبگرێت. پاش سەرکەوتنی شۆڕشی ١٤ی تەمموزی ١٩٥٨ مۆڵەتی بڵاوکردنەوەی چەند ژمارەیەکی گۆڤاری ڕزگاری پێبەخشرا و ھاوکاتیش بەرپرسیارێتی ڕۆژنامەی خەباتیشی دەکرد.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ئیبراھیم_ئەحمەد&oldid=648858»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٣:٤٧ی ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩ نوێ کراوەتەوە.


زانست و تەکنولوژیا – پەڕە 4 – مالپه‌رێ خابير\nسەرەتا / به‌شێن مالپه‌ری / زانست و تەکنولوژیا (پەڕە 4)\nچار چیڤانوكێن نابت باوه‌ر بكه‌ی ده‌رباره‌ی ئێمناهییا ئه‌لكترونی :\n2018-07-30\tزانست و تەکنولوژیا 0\nچار چیڤانوكێن نابت باوه‌ر بكه‌ی ده‌رباره‌ی ئێمناهییا ئه‌لكترونی : مالپه‌رێ خابیر / زاخۆ په‌یڤه‌كا نهێنی یا ب زه‌حمه‌ت بكاربینه، و سه‌ره‌دانا مالپه‌رێن گوكماناوی نه‌كه، دێ شێ خوه پارێزی د جیهانا ئه‌لكترونی دا، به‌لێ دگه‌ل ڤێ چه‌ندێ نه‌یا هوسا بسانه‌هییه، هه‌روه‌كی ده‌زگه‌هێ “پیو” دیاركری . ده‌زگه‌هێ ناڤهاتی راپورته‌كا هویر ده‌رباره‌یی وان …\n“نامه‌یێن نور” یێن زانایێ مه‌زن سه‌عید نورسی ب زمانێ كوردی لسه‌ر ته‌له‌فونا خوه بینه خار.\n2018-07-28\tزانست و تەکنولوژیا 0\n“نامه‌یێن نور” یێن زانایێ مه‌زن سه‌عید نورسی ب زمانێ كوردی لسه‌ر ته‌له‌فونا خوه بینه خار. مالپه‌رێ خابیر / زاخۆ پشتی زانایێ مه‌زن “سه‌عید نورسی” ژ لایێ رژێما ره‌گه‌زپه‌رستا ئه‌تاتوركی ڤه ل توركیا هاتیه زیندانكرن و پێله‌كا مه‌زن یا علمانییه‌تێ ب سه‌ر وه‌لاتێ موسلمانان دا هاتى ب ئه‌گه‌رێ كه‌تنا خیلافه‌تا عوسمانی، …\nته‌له‌فونا (هاواوى) یا چینى ل رۆسیا كه‌فتییه ل به‌راهیكا ئه‌پل و سامسونگێ .\n2018-07-25\tزانست و تەکنولوژیا 0\nته‌له‌فونا (هاواوى) یا چینى ل رۆسیا كه‌فتییه ل به‌راهیكا ئه‌پل و سامسونگێ . مالپه‌رێ خابیر / زاخۆ كۆمپانییا “هواوی” یا چینى د بازاڕێن روسیادا كه‌فتییه به‌راهیكا ركابه‌رێن خوه ( ئەپڵ و سامسۆنگێ ) د فروتنا موبایلاندا . كۆمپانییا هواوی ب رێكا كۆمپانییا “كاونتربارت ریسیرش” مۆبایلێن خوه یێن زیرەك ژ جورێن …\nداتایێن سه‌رۆكوه‌زیری و ملیون وه‌لاتییان دهێنه دزین.\n2018-07-22\tزانست و تەکنولوژیا 0\nداتایێن سه‌رۆكوه‌زیری و ملیون وه‌لاتییان دهێنه دزین. مالپه‌رێ خابیر / زاخۆ هێرشه‌كا ئه‌لكترونی سیسته‌مێ ساخله‌مییا گشتی ل سه‌نگافوره ب ئامانج گرت، د هاككرنه‌كا ژمارا پیڤایی شكاندی دا داتایێن 1.5 وه‌لاتییان ل سه‌نگافوره هاتن دزین، و دناڤ وان دا سه‌رۆكوه‌زیرێ دوو جاران ژ په‌نجه‌شێرێ رزگاربی. وه‌زاره‌تا په‌یوه‌ندییان و وه‌زاره‌تا ساخله‌میێ د …\n(5) پێزانینا د”فه‌یسبوكێ” خوه‌دا نه‌نڤیسه .\n2018-07-11\tزانست و تەکنولوژیا 0\nپێنج پێزانینا د”فه‌یسبوكێ” خوه‌دا نه‌نڤیسه. مالپه‌رێ خابیر / زاخۆ مالپه‌ره‌كى ئه‌مریكى هوشدارى دایه كو (5) پیزانین یێن هه‌یین ئه‌گه‌ر كه‌سه‌ك د فه‌یسبوكێ خوه‌دا بنڤیست دێ بته ئه‌گه‌ر بۆ دزینا پێزانینا په‌یدابینا ئاریشه‌یان بۆ مرۆڤى. مالپه‌رێ “یو ئیس توده‌ی” یێ ئه‌مریكی دبێژت: ئه‌ڤان پێزانینا د ڤه‌یسبوكێدا خوه‌دا نه نڤیسه: – ناڤ …\nپه‌ره‌شوته‌كا ب هزرا یا ترۆمبێلان بۆ ته‌له‌فونێ دهێته دورستكرن.\n2018-07-03\tزانست و تەکنولوژیا 0\nپه‌ره‌شوته‌كا ب هزرا یا ترۆمبێلان بۆ ته‌له‌فونێ دهێته دورستكرن. مالپه‌رێ خابیر / زاخۆ چه‌ند جاران ته‌له‌فونا ته ژ ده‌ست كه‌تییه و زیان ڤێ كه‌فتینه؟، یان ژی ته چه‌ند پاره مه‌زاختینه به‌رانبه‌ری كه‌تنا ته‌له‌فونێ؟، بێ گومان ئه‌م هه‌می به‌رسڤێ دزانین، به‌لێ ل شوینا فلیپ فرینزل به‌ره‌ڤ جهێ چێكرنا ته‌له‌فونان بچت، رێكه‌ك …\nپشتی 40 سالان بۆ ئێكه‌م جار نه‌هنگێ سپی دهێته دیتن.\n2018-06-30\tزانست و تەکنولوژیا 0\nپشتی 40 سالان بۆ ئێكه‌م جار نه‌هنگێ سپی دهێته دیتن. مالپه‌رێ خابیر / زاخۆ ماسییه‌كا نه‌هنگێ سپی یا مه‌زن ل نێزیك گزیرتا مایوركا یا ئسپانیا بۆ ئێكه‌م جار هاته دیتن پشتی 40 سالان ژ دیارنه‌بینێ. گروپه‌كێ گرنگیپێده‌ر ب پاراستنا ژیانا ده‌ریایی وێنه بۆ ماسییا نه‌هنگ د چارچوڤێ ئه‌رخه‌بیل كابریرا گرتن. …\nئینستگرام ئاگه‌هییا گرتنا سكرین شووتێ ناهێلت.\n2018-06-29\tزانست و تەکنولوژیا 0\nئینستگرام ئاگه‌هییا گرتنا سكرین شووتێ ناهێلت. مالپه‌رێ خابیر / زاخۆ بكارهێنه‌رێن ئینستگرامی ژ ئه‌پده‌یتا نوی و پێڤه چ ئاگه‌هییان وه‌رناگرن ده‌مێ كه‌سێن دی وێنه‌یان بۆ شاشه‌یان(سكرین شوون) ئینستگرامێ وان یان ستورییا وان دگرن، و ئه‌ڤ چه‌نده پشتی كومپانییا ئه‌مریكی ئه‌ڤ چه‌نده ژكارئێخستی پشتی تاقیكرنێ بۆ چه‌ند ده‌مه‌كێ. كومپانییا دویڤچوو بۆ …\nدیارده‌یه‌كا گه‌ردونى ب رێڤه‌یه .\n2018-06-28\tزانست و تەکنولوژیا 0\nدیارده‌یه‌كا گه‌ردونى ب رێڤه‌یه . مالپه‌رێ خابیر / زاخۆ درێژترین دیاردا (هه‌یڤ غه‌یرین) یان (هه‌یڤا خویناوى) ب ڕێڤەیە و د ماوێ مه‌ها داهاتیدا بۆ ماوێ 103 خولەكا دێ بەردەوام بت . زانیاریێن فه‌له‌كناسى ئاماژێ بۆ هندێ دكن، زۆربه‌یا خه‌ڵكێ نیڤا رۆژهه‌ڵاتا ئه‌ردى دێ شێن وێ دیاردێ ببینن و ماوێ هه‌یڤ …\nبێل گێتس چار ملیون دولاران دبه‌خشته مێشێن مفابه‌خش.\n2018-06-24\tزانست و تەکنولوژیا 0\nبێل گێتس چار ملیون دولاران دبه‌خشته مێشێن مفابه‌خش. مالپه‌رێ خابیر / زاخۆ دامه‌زرێنه‌رێ مایكروسوفت بێل گێتسی چار ملیون دولار به‌خشین بۆ پشتگیرییا پرۆژه‌یه‌كێ رێگریێ ل مه‌لاریایێ بكت، بۆ به‌رهه‌مئینانا مێشه‌كێ كو ژبه‌ری بگه‌هته ژیێ پێڤه‌دانێ خویه‌كی خوه ژناڤ ببت. ل دویڤ چه‌ندا رۆژنامه‌یا “ده‌یلی مه‌یل” یا بریتانی گێتسی پشتگیرییا تاقیگه‌ها …\n10 خوله‌ك پاش\n23 خوله‌ك پاش\n36 خوله‌ك پاش\n54 خوله‌ك پاش


باڵوێزی ئەمریکا داوای لە ئەڵمان کرد بەر بە هەناردنی پارە بۆ ئێران بگرێت – زاگرۆس پۆست\nماڵەوە / ئێران / باڵوێزی ئەمریکا داوای لە ئەڵمان کرد بەر بە هەناردنی پارە بۆ ئێران بگرێت\nباڵوێزی ئەمریکا داوای لە ئەڵمان کرد بەر بە هەناردنی پارە بۆ ئێران بگرێت\nسێ شه‌ممه 10 ته‌مموز 2018\tئێران, جیهان, هەواڵ 73 جار خوێنراوه‌ته‌وه\nباڵوێزی ئەمریکا لە وڵاتی ئەڵمان لە سەر داخوازی ئێران بۆ وەرگرتنی بڕە پارەی ٣٠٠ ملیۆن یۆرۆ لە حیسابی بانکی لە یەکێک لە بانکەکانی شاری هەمبۆرگی ئەڵمان داوای لە بەرلین کرد کە قبووڵی نەکات و پێشی پێ بگرێت.\nوەزارەتی ئابووری ئەڵمان ڕۆژی دووشەممە ١٨ی پووشپەڕ ڕایگەیاند کە خەریکی لێکدانەوەی داواکاریەکەی ئێرانە.\nریچارد گەرنێل باڵوێزی ئەمریکا لە ئەڵمان وتی،ئێمە لە ئاستێکی بەرزدا بۆ بەرگری کردن لەو داواکاریەی ئێران پشتیوانی وڵاتی ئەڵمان دەکەین.\nوتەبێژی وەزارەتی ئابووری ئەڵمان ڕۆژی دووشەممە ڕایگەیاند،بەرپرسانی ئەڵمانی خەریکی لێکدانەوەی داواکاریەکەی ئێرانن،بەڵام وەزارەتی ئابووری ئەڵمان تا ئێستا وڵامێ باڵوێزی ئەمریکای نەداوەتەوە.\nئەمریکا لە مانگی گوڵانی ئەمساڵدا لە ڕءکەوتنی بەرجام کشایەوە و ڕایگەیاند،گەماروەکانی سەر ئێران دووبارە سەر لە نوێ دەست پێدەکات،هەروەها داوای لە تەواوی وڵاتانی جیهان کرد کە تا مانگی خەزەڵوەری ئەمساڵدا کۆتایی بە کڕینی نەوتی ئێران بێنن.\nپێشتر محەمەد دێهقان،ئاندامی کۆمیسیۆنی دادوەری لە مەجلیسی ڕژیم،لە وتو وێژێکدا لە گەڵ هەواڵنێری “فارس”باسی لە وەستان و بلۆکە بوونی بەشێک لە دارایەکانی ئەرزی ئێران لە ئەڵمان کرد.


تا چەمکى ١٣٠\n(381) جار خوێندراوەتەوە\nلە زاراوە یاساییەکاندا, هێشتاش سێبەرى زمانى عەرەبى بەسەر زمانى کوردییەوە ئامادەیە. بۆیە ئەگەر بڕوانین تێدەگەین تەمەنی یاسایی یاخود "سن الرشد" لە فرمانى (رَشَدَ)ـەوە ھاتووە بەواتای کەسێکە کە بگاتە تەمەنی پێگەیشتن و زانینی ڕێگای راست و تەمەنی بەرپرسیارێتی. لە زمانى ئینگلیزی دا بە ( age of majority) ھاتووە بەواتای کەسێکە کە گەیشتۆتە تەمەنی پێگەیشتن و قۆناغێکی پێشەکەوتوو ترە لە ھەرزەکاری و لەم تەمەنەوە مرۆڤ بەرپرسیاری کەسی و چالاکیە جۆراوجۆرەکان و یاساییەکان دەگرێتەئەستۆ. لەم قۆناغەوە مرۆڤ ھەم (اکتساب الحق ) و ( تحمل التزام) دەکات؛ و گەر کەسەکە عاقل بێت و ھیچ نوقسانییەکی لە کەسایەتیدا نەبێت کە کار لە عەقل و بەرپرسیارێتی بکات, ئەوا (اھلیەی الأداء)بەدەستدەھێنێت. گەیشتنە تەمەنی یاسایی بە واتای گەیشتنە کۆمەڵێک ماف وەک مافی دەنگدان و مافی بەستنی گرێبەست و ھاوسەرگیری و کڕینی مادە کحولییەکان و ھتد دێت.\nتەمەنی یاسایی بەپێی جیاوازیی وڵاتەکان و ئاماژە پێدانی لە یاسا جۆربەجۆرەکاندا دەگۆڕێت. بەگشتی تەمەنی ھەژدە ساڵی بە باشترین تەمەن دادەنرێت بۆ گەیشتن بە تەمەنی یاسایی. زۆربەی وڵاتانی جیھان ئەم تەمەنەیان وەک ستاندارد وەرگرتووە، ھەروەھا عێراق و ھەرێمی کوردستانیش تەواوکردنی تەمەنی ھەژدە ساڵیان بە تەمەنی یاسایی داناوە و لەم تەمەنەوە تاک سەرجەم ماف و ئەرکەکانی لە دەسەلاتی خۆیدایە. کەمترین تەمەنی یاسایی کە دانراوە لە وڵاتەکانی ( ئێران و میانمار و ئەندەنوسیاو یەمەنە) تەمەنی یاساییان بە سەروو پانزە ساڵ داناوە. گەورەترین تەمەنی یاساییش بە بیست و یەک دانراوە لە وڵاتەکانی وەک (کامیرۆن- سەنگافورە-زامبیا -ئیماراتی عەرەبی و ھتد...).\nباری کەسێتێ ( الأحوال الشخصیة)\nباری کەسێتی یاخود باری کەسی سەرجەم ئەو بابەتانە دەگرێتەوە کە پەیوەندیدارن بە خودی مرۆڤ و کەسانی دەوروبەرییەوە لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا. لە عەرەبیدا بە (الأحوال الشخشیة) ھاتووە و مەبەست لێی کۆمەڵێک ڕێسایە ھەڵدەستێت بە ڕێکخستنی پەیوەندیی مرۆڤ بە خێزان و کۆمەڵگەوە و؛ لەو کاتەوەی مرۆڤ لە قۆناغی مەلۆتکە "جنین"ـە لە سکی دایکیدا درووستدەبێت تاکو کاتی مردنی. چەمکی ( الأحوال االشخشیة) لە (الفقە الغربي) ئیتاڵیاوە لە سەدەی دوانزدەوە داھێنراوەو لە ساڵی ١٩١٧ لە (بیان المحاکم) دا لە عێراق ناسرا. لە ئینگلیزیدا بە ( personal status) ھاتووە بەمانای شێوەو بارودۆخی تایبەتی ژیانی ھەرکەسێک کە جیاوازە بەپێی ھەر ناوچەیەك.\nھەربۆیە یاسای باری کەسێتی بریتییە لەو ڕێسا یاساییانەی دانراون بۆ ڕێکخستنی ژیانی مرۆڤ و ئەوەی پەیوەندیدارە پێیەوە، ئەم ڕێسا یاساییانە بە پێی کۆمەڵگە جۆراوجۆرەکان دەگۆڕێن، بێگومان مافی تاکەکەسی و ئەوەی پەیوەندیدارە پێوەى لە خۆرئاوا ناواخنێکى فراوانتری ھەیە بەراورد بە کۆمەڵگە خۆرھەڵاتییەکان. لە بەشێک لە یاسای وڵاتەکاندا ڕێسا یاساییەکانی باری کەسێتی ھەر بەپێی ماددەکانی یاسای شارستانی ( قانون مدني) ڕێکخراوە. زیاتر ئەو وڵاتانە یاسای باری کەسێتی جیاوازە لە یاسای شارستانی کە بۆ بابەتانەکانی پەیوەندیی مرۆڤ بە کۆمەڵگەوە لەسەر بنەمای شەریعەت ڕێکخراوە. عێراق و کوردستانیش لەبەر ئەوەی کۆمەڵگەیەکی موسوڵمانن بە یاسایەکی سەربەخۆ و جیا لە یاسای شارستانی ئاماژەیان پێداوە. بەڵام لە تورکیا سەرەرای ئەوەی وڵاتێکی موسوڵمانە بەڵام بابەتەکانی باری کەسێتی بەپێی یاسای شارستانی ڕێکخستووە.\nیاسای باری کەسێتی ئەم بابەتانە لە خۆدەگرێت:\nھاوسەرگیری(الزواج)، الطلاق، بژێوی( النفقە)، دایەنیکردنی منال(الحضانة، النسب، وەسیەت( الوصیە)، الوقف، میراتی( المیراث).\nدەستور, بریتییە لە یاسای باڵا لە وڵاتدا و ڕێسا بنەرەتییەکانی دەوڵەتی تیا داڕژێراوە. لە دەستوردا شێوەی دەوڵەت ( شکل الدولة) و شێوازی حکومەت و بەڕێوەبردن(الحکم)ـی دەستنیشاندەکرێت. ھەروەھا ڕێکخستنی دەسەڵاتی گشتی لەڕووی درووستبوون و تایبەتمەندێتی(اختصاص)یان و پەیوەندیان لەگەڵ دەسەڵاتەکانی تردا و دیاریکردنی سنورەکانیان و دیاریکردنی ماف و ئەرکەکانی تاک و کۆمەڵ و دڵنیابوونەوە لە ملکەچبوونی تاکەکان و دەستەکان بۆ دەستور. ھەر دەستەیەک لە دەستەکان لە حکومەتی دەستوریدا بە یاسا ڕێکخراوە و دەسەڵات و کاری جیاکراوەتەوە. بەو واتایەی ئەم شێوازە لە حوکمڕانی لەسەر بنەمای جیاکردنەوەی ھەر یەک لە دەسەڵاتەکانی (تەشریعی – دادوەری- جێبەجێکردن) دامەزراوە.\nلە دەستوردا کۆمەڵێک بنەمای بنەڕەتى داڕێژراون, جا چ بواری شێوازی حوکمڕانی بێت یان بابەتی ماف و ئەرکی تاک یاخود دەستنیشانکردنی ھەر دەسەڵاتێک و دەستەیەک بۆ کردنی کارێک یا نەکردنی. لێرەدا و ھەر ماددەیەک لە دەستوردا ھاتبێت ئەوا باڵایی ھەیە بەسەر سەرجەم یاساکانی تردا و ھەر یاسایەک یا کردارێک یا بڕیارێک پێچەوانەی دەستور بێت دەتوانرێت ھەڵبوەشێنرێتەوە.\nدەستور چەند جۆرێکە:\n-دەستوری نوسراو وەک عێراق یاخود دەستوری نەنوسراو وەک دەستوری ئینگلیزی لەبەر ئەوەی زۆربەی زۆری ( احکام) ئەحکامەکانی لە عورفەوە وەرگیراون.\n- دەستوری نەرم( المرن) ئەو دەستورانەن کە ھەموارکردنەوەیان ئاسانە و بەھەمان ڕێگای ڕێسا ئاساییەکانە( التشریع العادي). دەستوری ڕەق ( الجامدة) ئەو دەستورانەن کە بەئاسانی ھەموار ناکرێن و پێویستی بە ڕێوشوێنی قورسە.\n-دەستوری ( المطولة) ئەو دەستورانەن کە ڕێکخستن و وردەکاریی زۆری تیایە دەربارەی ڕێکخستنی وڵات. دەستوری پوختکراوە (المختصرة) ئەو دەستورانەن تەنھا بابەتە گرنگەکانی تیادا ڕێکخراوەو زۆر ورد نەکراوەتەوە.\n- دەستورى کاتی (المؤقتة) دەستورێکە بۆ ماوەیەک دادەنرێت، زیاتر بۆ ئەو کاتانەیە کە کودەتایەک روودەدات یان شێوازی حکومەت دەگۆرێت وەک دەستوری (٢٠٠٤)ـی عێراق.، دەستوری ھەمیشەیی ( الدائمة) ئەو دەستورەیە کە بۆ ھەمیشەی دادەنرێت و کاتێکی بۆ دیاری نەکراوە بۆ ھەڵوەشاندنەوە، بەڵکو لە کاتی پێویستدا و بەپێی دەسەڵاتی یاسادانان دەتوانرێت ھەمواربکرێتەوە.\nبۆ ھەڵسانگاندن و وردبوونەوە لە کۆمەڵگەیەک ناسینی شێوازی حوکمڕانییەکەی یەکێکە لە زەروورەتەکان، لە ڕێگەیەوە دەتوانین ئاستی وشیاری و تاکایەتی و بەرەوپێشچوونی ئەو وڵاتە دیاریبکەین. روونە کە عێراق و ھەرێمی کوردستانیش حکومەتێکی دەستورییان پەیرەوکردووە و کاری پێدەکەن. بەڵام سەرەرای بوونی دەستوری نوسراوی “جامد” بۆ ھەموارکردن و جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان. بەڵام ھێشتا دەبینن شێوازی ژیان و حوکمڕانی لە عێراق و ھەرێم لە لەنگەردایە, لە کاتێکدا ئەم شێوازە بە شێوازێکی باش لە حوکمڕانی دادەنرێت. دەتوانین ئەمەش بگەڕێنینەوە بۆ نەناسینی حکومەتی دەستوری و وەرنەگرتنی خاڵە ئەرێنییەکانى لە ھەرێم و عێراقدا. سەرەڕای دەرکردنی چەندین یاسای ورد و گرنگی جۆراوجۆرى ساڵانە. بەڵام بەداخەوە بەبێ ئەوەی دەسەڵاتێک ھەڵبستێت بە جێبەجێکردن و چاودێریکردنی، کە پابەندبوون و چاودێریی ڕۆحی حکومەتێکی دەستوری پێکدەھێنێت. گەرنا بنچینە و سەرتاپای حکومەت تووشی گەندەڵی دەبێت و ھەر یاسایەک لە دژی خەڵک و حکومەت بەکاردەھێنرێتەوە و سەردەکێشێت بۆ شێوای تری حوکمکردن. وەک مۆنتیسکۆ دەربارەی بارودۆخێکی لەم شێوە دەڵێت "ھەر کە بنچینەکانی حکومەت تووشی گەندەڵی بێت، ئاوا باشترین یاساش خراپ دەبێت و دژی دەوڵەت کاری پێدەکرێت".\nیاسای نێودەوڵەتی مرۆیی ( القانون الدولي الإنساني)\nیاساییەکی نێودەوڵەتییە و بەسەر سەرجەم ئەو وڵاتانەدا پەیرەودەکرێت کە چوونەتە ناو ئەو گرێبەست و پرۆتۆکۆڵانەی لە پێناو ئەم بابەتەدا بەستراوە. (القانون دولي الإنساني) لەلایەن لیژنەی ( الصلیب أحمر الدولیة) ناونراوە, و پێشتر بەم یاسایە وتراوە یاسای جەنگ (القانون الحرب). ئەم یاسایە لەلایەن ئەم لیژنەیەوە پێناسەکراوە بەوەی بریتییە لە کۆمەڵێک ڕێسای نێودەوڵەتی (عورفی یا نوسراو) کە ڕێگاکانی جەنگ دیاریدەکات. ئامانجی پاراستنی جەنگاوەر(المحاربین) وکەسانی مەدەنییە لە کاتی جەنگ و ناکۆکیدا؛ و لەبەر کۆمەڵێک (اعتبارات الإنساني) و پاراستنی ئەو (الأموال)انەی کە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان بە کاری سەربازى و جەنگەوە نییە. ئەم یاسایە لقێکە لە لقەکانی یاسای نێودەوڵەتی؛ ھەوڵدەدات بۆ کەمکردنەوەی شوێنەوارەکانی ( النزاع المسلح) بۆ پاراستنی ئەو کەسانەی کە بەشداریی کرداری دوژمنکاری ناکەن وھەوڵدەدات بۆ ڕێکخستن و کۆتخستنە سەر ئامرازەکان و شێوازەکانی جەنگ. جا ئەو کێشە و ناکۆکییانە نێودەوڵەتی بن یاخود لۆکاڵی. ئەم یاسایە لەسەر بنەمای ئەوە دانراوە مرۆڤ قوربانییە لە کاتی کێشە و ناکۆکیدا, و پێویستە یاسایەک ھەبێت پارێزگاریی لێبکات. بۆیە بە چەند گرێبەست و پرۆتۆکۆڵێک ڕێکیانخستووە و بە سێ کۆمەڵە یاخود ئامراز ئامانجەکانی خۆیان پێکاوەو ھەر یەک لەم بابەتانە چەند پرۆتۆکۆڵ و گرێبەستی لەبارەوە کراوە ئەوانیش :\n١- ئەو گرێبەست و پرۆتۆکۆڵانەی پەیوەندیدارن بە پاراستنی قوربانییانی ناکۆکییە چەکدارییەکان( نزاع المسلحة), کە پێکھاتووە لە شەش گرێبەست و چوار پرۆتۆکۆڵ.\n٢-ئەو گرێبەستانەی کە قەدەغەی بەکارھێنانی چەند جۆرێکی دیاریکراوی چەکیان کردوە. کە لە شەش گرێبەست و شەش پرۆتۆکۆڵدا حوکمەکانیان ڕێکخستووە.\n٣- ئەو گرێبەستانەی پەیوەندیدارن بە پاراستنی ( ممتلکات)ـی ڕۆشنبیرى و ژینگەیی. لە دوو گرێبەست و دوو پرۆتۆکۆڵدا ڕێکخراوە.\nتاوانناسی, بریتییە لە توێژینەوە و خوێندنی تاوان و رەفتاری تاوانکاری، کە پەیوستە بە بنەماکانی کۆمەڵناسی و ھەندێک زانستی تر بێجگە لە بواری یاسایی؛ وەک دەروونناسی و دەروونشیکاری و ئابوری و ئامار و ئەنثروپولۆجیا. ڕیشەی تاوانناسی دەگەڕێتەوە بۆ جووڵەی ریفۆرمی دادپەروەی تاوانکاری(criminal justice) و ڕێکخستنی سزاکان پێش زیاتر لە ٢٠٠ ساڵ.\nیەکەم کۆکردنەوەو بەکارھێنانی ئامار لە بواری تاوانناسیدا لە سەدەی نۆزدەیەمدا بوو بە بەکارھێنانی ئامرازو شێوازی پێشکەوتوو. بەلام شێوازی تازە و مۆدێرن کە بەکاردەھێنرێت بۆ توێژینەوە لە تاوانناسیدا لەرێگەی ئاماری وێنەیی ڕوون و خوێندنەوەی حاڵەتەکان و پۆلێنکردنیان و شیکردنەوەیانەوە ئەنجامدەدرێت. لە سەدەی بیستەمدا ڕێبازێکی نوێ سەریھەڵدا کە لەسەر بنەمای ھۆکاری تاوان دامەزرا، وەک ململانێی چینایەتی و ئابوری کە دەبێتە ھۆی ڕاسانی (اضطرابات) کۆمەڵایەتی. وەک ئەوەی لە JRank دا روونکراوەتەوە. بێگومان تاوانناسی یا تاوانکردن کردارێکی کۆمەڵایەتییە، و کرداری تاوانکاری دەلالەتە لە ڕەفتارێک کە خەڵک فێریدەبێت بەھۆی کاریگەری یا ئەو کارلێک(تفاعل)ـانەی کۆمەڵگە وا تاکەکان لەسەر یەکتر جێی دەھێڵن.\nتێڕوانینی بەشیێک لە تاوانناسان بۆ ھەمەجۆریی تاوانەکان و خوێندنەوەیان و پۆلێنکردنیان، کۆمەڵێک بابەتی پەیوەندیدار بە تاوان دەستنیشان دەکەن:\n• کەسێتیی ئەو کەسانەی ھەڵدەستن بە ئەنجامدانی تاوان.\n• بۆچی یاخود ئەو ھۆکارە چییە پاڵ بە کەسێکەوە دەنێت بۆ تاوان.\n• شوێنەوارەکانی تاوان لەسەر تاک و کۆمەڵگە.\n• شێوازەکانی ڕێگریکردن لە ئەنجامدانی تاوان.\nبەڵام تاوانکاری لە یاسادا دیوێکی تر وەردەگرێت سەرەڕای پەیوەندیداربوونی تاوان بە زانستەکانی ترەوە. بەنیسبەت یاساوە تاوان کردارێکی نایاساییە لە کۆمەڵگەدا و لەبەرامبەر کردنی ئەم کردارانە سزادان ھەیە کە لە شێوازی(النظام)ـى حکومەتەکاندا دیاریکراوە. توێژەران ھەوڵدەدەن ھۆکاری تاوانەکان و ڕێگری لێکردنیان. بۆ دیاری کردنی ھۆکار زیاتر پشت بە زانستەکانی تر دەبەسترێت، بەڵام بۆ ڕێگریکردن لە تاوان پشت بە یاسا بەستراوە، بە جارێک بۆ ھەر تاوانێک سزایەکیان بۆ دیاریکردووە.\nھەروەھا بەپێی سەردەمە جۆراوجۆرەکان چەندین بیردۆز ھەبوون بۆ شیکردنەوەی کرداری تاوانکاری و ھۆکار و پاڵنەرەکانی. ھەندێک بیردۆز گەڕاندوویانەتەوە بۆ جیناتی خێزانی و ھەندێک بیردۆزی تر بەپێی شکڵى کەسەکان و ھەندێک بیردۆز قووڵتر ڕۆیشتووە و سەرچاوەکانی تاوانی بە ھۆکارە جیاوازەکانەوە بەستوەتەوە. کەواتە تاوانناسی یەکێکە لە زانستە گرنگەکان بۆ ناسینی ڕەفتاری لادەرانەی تاکەکانی ناو کۆمەڵگە, و ھەڵسەگاندنی ھەر کۆمەڵگەیەک بەپێی جۆری ئەو تاوانانەی لەو کۆمەڵگەدا ھەیە. بۆ نمونە لەم دواییانەی کۆمەڵگەی کوردیدا خۆکوشتن و ژن کوشتن بە ڕادەیەکی باوەرپێنەکراو ھەڵکشابوو. ئەمەش ئاماژە بەو فەوزاو ئاڵۆزى و نائاسایشە دەکات کە کۆمەڵگەی تێکەوتووە. ئێمە لە ڕێگای تاوانناسییەوە دەتوانین ھەنگاو بە ھەنگاو برۆین بۆ دۆزینەوەی کێشە و ھۆکارە بنەرەتییەکانی ئەم لادانانە. ھەروەھا دەتوانین لەرێگەی تاوانناسییەوە ئاستی ھۆشیاریی ھەر کۆمەڵگەیەک دیاری بکەین.\nبەرتیل (ڕەشوە) بریتییە لە کاریکی رێگەپێنەدراو و نایاسایی کە پەیوەندیدارە بە پارە و ئەو شتانەی سوودێکیان ھەیە(مادی-مەعنوی). بنەڕەتى وشەکە لە وشەی (الرشاء)ـەوە ھاتووە بەمانای گەیشتن بە ئاو دێت، یاخود بەخشینی بەرژەوەندییەک یا پێداویستییەک. بە مانایەکى فراوانتر بریتییە لە پێدان و وەرگرتنی پارە یاخود ھەر سوودێکی (ماددی-مەعنەوی) لەلایەن کەسێک یاخود دەستەیەک یا دامەزراوەیەک بەمەبەستی بەدەستھێنانی شتێک بە ڕێگایەکی نایاسایی وناحەق. بەگشتی وشەکە بەمانای پێدانی شتێکە بەبێ ئەوەی مافت بەسەریەوە ھەبێت و دەبێتەھۆی سەرخستنی ناحەقی و نەمانی ماف.\nبەدرێژایی مێژوو بەرتیل وەرگرتن یەکێک بووە لەو کارەسات و گەندەڵییانەی ڕووبەڕووی کۆمەڵگە جۆراوجۆرەکان بووەتەوە، تیایدا کەسێک ھەڵدەستێت بە پێدانی سودێک بە کەسێک بەمەبەستی بە ئەنجامدانی کارێک لەبەرامبەریدا جا پارە بێت یا پلەی کۆمەڵایەتی و ...ھتد بێت، کە ئەو کەسەی تر فەرمانبەرێکی حکومی بێت یاخود ھەر کارێکی تری بەدەست بێت. ئەم دیاردەیە یەکێکە لەو دیاردانەی کە بنەماکانی کۆمەڵگە گەندەڵدەکات و فەوزا و پشێوی دەخاتە ناو کاروبارەکانی وڵات و متمانە و سەقامگیرى (استقرار) و ئاسایش دەخاتە مەترسییەوە. ھەر بۆیە کردەی بەرتیلپێدان لە سەرجەم وڵاتانی جیھاندا بە تاوان دانراوە و سزای بۆ بریاردراوە، بۆ ئەو کەسەی بەرتیلدەدات و ئەو کەسەش کە وەری دەگرێت. جگە لە چەندین ڕێوشوێن بۆ بەرەنگاربوونەوەی.\nبەرتیل جگە لەوەی تاوانە و نایاساییە، دژ بە ئەخلاق و بەھاو نەریتی مرۆڤە، نەخۆشیی کۆمەڵگە جیاوازەکانە و پەیوەندیدارە بە گشت بوارەکانی تری ژیانی مرۆیی وەک یاسا و بنەماکانی دادپەروەری، دەسەڵاتی سیاسی و کۆمەڵایەتی، دەروونی، بازرگانی و ئابوری، تەندرووستی گشتی، بودجە، بەرھەمھێنان، بەکاربردن، ئاستی خوێندن، ھوشیاری ...ھتدەوە. ھەر بۆیە کاتێک دیاردەی بەرتیلخواردن لە شوێنێک ئامادەیی ھەبێت ئەوا ھەموو بنەما کۆمەڵایەتی و ژیارییەکان دەکەونە ژێرمەترسییەوە. چونکە کاریگەرییەکانی تاکو ناو خێزانەکان کە بچووکترین یەکەی کۆمەڵایەتییە درێژدەبێتەوە و خۆی لە پەیوەندییەکانی ڕۆژانەدا مانیفێستدەکات. بە مەترسیی سەرەکی دادەنرێت بە تایبەت لەو دەوڵەت و ھەرێمانەی دەسەڵاتی سیاسیان بەپێی دەستور ڕێکخراوە و تازەپێگەیشتوون، چونکە گرنگترین بنەمای ئەم دەسەڵاتە دەشوێنرێت کە بریتییە لە بنەمای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان. ھەروەھا لەو وڵاتە تازەپێگەیشتووەکاندا و ئەوانەی سەرچاوەی کەرەستەی خاوی وەک نەوت یا ئاڵتونیان ھەیە کردەی بەرتیلخۆری یارمەتیدەر و ئاسانکاری کردووە بۆ بڵاوبوونەوەی ناعەدالەتی و درووستبوونی سیستەمی بەرخۆری و گەندەڵبوونی سەرجەم بەھاکانی کۆمەڵگە.\nبەرتیلیش دەکرێت بەچەند جۆرێکەوە بەپێی پۆڵێنکارییەکان دەگۆڕێت. بەڵام بەگشتی دوو جۆرە یا بەشێوەیەکی ڕوونە کە ئەمەیان دیارە ئەو کەسەی بەرتیل دەدات لەبەر ئامانجێکی دیاریکراوە. بەڵام جۆری دووەمی کە ڕوون نییە بەھۆی تێکەڵبوونی سرووشتی بەرتیلە لەگەڵ دیارى(بەخشش)دا، چونکە ھەندێجار بەرتیل دەبەخشرێت لەژێر ناوی دیارى و بەخششدا کە ئەمەش ھەم لەرووی یاسای تاوانکاری و سرووشتی کردارەکەش ناروون دەبێت، چونکە نییەتی پشت ئەو کەسەی بە کردارەکە ھەڵدەستێت بۆمان ڕووندەکاتەوە، کە ئەمەش سەلماندنی قورسە. زۆر جاریش بەرتیل لەگەل چەمکی گەندەڵی تێکەڵ دەبێت، بەڵام بەرتیلخۆری بەشێکە لە گەندەڵی و گەندەڵی مانا و مەفھومێکی گشتیتری ھەیە.\nبریتییە لە جۆرێک ناپاکی یاخود تاوان کە لەلایەن کەسێکەوە ئەنجامدەدرێت خاوەن پلەیەکە یاخود دەسەڵاتە لەبەرژەوەندیی خۆی و ھەڵنەستان بەئەنجامدانی ئەرکەکانی( بەکارھێنانی پیشەکەی بۆ مەبەستی کەسی خۆی). و زیان بە بەرژەوەندی گشتی. وشەی گەندەڵی لە عەرەبیدا بەمانای شتێکە زەرەربدات و پێچەوانەی چاکسازییە.\nگەندەڵی ڕووبەڕووی کۆمەڵگە جیاوازەکان دەبێتەوە و سەرجەم خانە گشتییەکان(کلیات) و بەشەکییەکان(جزئیاتەکان) دەتەنێت. پێناسە و شیکردنەوەی گەندەڵی دەگۆرێت بەپێی ئەو لایەنەی لێوەی پێناسەدەکرێت و دەکەوێتە بەر پۆلێنکاری جیاوازەوە. بۆ نمونە گەندەڵی لە کاری بازرگانی و گەندەڵی لە دەسەڵاتدا دەکەوێتە بەر دوو پۆلێنکاریی جیاواز. بەڵام دەتوانین بلێین بەگشتی دوو جۆرە؛ گەندەڵی (الثانوي) یاخود بچووک، گەندەڵیی گەورە. گەندەڵیی بچووک ئەو گەندەڵیانەن کە بچووکن و کۆمەڵێک کاریگەری نەبینراو بچووک لەکۆمەڵگەدا جێدەھێڵن و بۆ ماوەیەکی کەم. لەسەرئاستی پارەیەکی کەمە و پەیوەندیدارە بە تاکەکانی کۆمەڵگەوە؛ بۆ نمونە پێدانی پارە بۆ کۆرسی خوێندن، یا زوو پلە بەرزکردنەوە یاخود گواستنەوە لە دادوەرێکەوە بۆ دادوەرێکی تر بۆ دەرکردنی بڕیاری پێچەوانە و ھتد.\nبەڵام گەندەڵیی کاریگەر یاخود بەھێز، ئەو گەندەڵکارییەیە دەبێتەھۆی ئەوەی کاریگەرییەکی نەرێنی و راستەوخۆ لەسەر کۆمەڵگە جێدەھێڵێت, و بۆ ماوەیەکی درێژ شوێنەوارەکانی دەمێننەوە کە لەسەر ئاستی پارە و داھاتی گەورە دەکرێت. ئەو کەسانەی پێی ھەڵدەستن کەسانی بەرپرس و پلە بەرزەکانی وڵاتن.\nلە جۆری یەکەمدا گەندەڵی وەک دیاردەیەکی بێزراوی ناو کۆمەڵگە دەبینرێت و بەشێوەیەکی فراوان نابینرێت. بەڵام لە دۆخی دووەمدا بە پێچەوانەوە بە مەترسی دادەنرێت و زۆرجار دەبێتە ھۆی کودەتا و ھەڵگەرانەوە لە دەسەڵات، چونکە دەبێتەھۆی درووستکردنی چینایەتییەک لە کۆمەڵگەدا و دابەشبوونەوەی چینەکانی کۆمەڵگە بەسەر دووانەی چەوساوە و سەرمایەداردا. لەم حاڵەتەدا سرووشتی گەندەڵی لە دیاردەیەکەوە بۆ تاوانێک دەگۆڕێت لەسەر بنەمای ئەوەی زیانگەیاندنە بە بەرژەوەندیی گشتی.\nلە یاسا جیاوازەکانی جیھاندا ئاماژە بەم تاوانە کراوەو سزای بۆ دیاری کراوە ، ھەرچەند وەک چەمک نەھاتووە بەڵام خراوەتە ژێر ناونیشانی (تاوانەکانی زیانگەیاندن بە بەرژەوەندیی گشتى) و تیایدا ئاماژە بە جۆر و ڕێگا جیاوازەکانی گەندەڵی کراوە و سزای بۆ دانراوە.\nبەشێک لە جۆرەکانی گەندەڵی :\n-ڕەچاونەکردنی مەرجە یاسایی و پێویستەکان و ئاسانکاری و کەمکردنەوەی نرخەکان بۆ بەرپرسانی دەولەت لەبەرامبەر بەرتیلدا.\n-بەرتیل وەگرتن و پێدان و پێشنیاری و داواکردنی.\n-تەزویرکردن و ساختەکاری لە رێسا کارپێکراوەکان بۆ ڕاییکردنی کاروبارەکان.\n-واستەکردن(نێوەندگیریی نایاسایی) بە بەکارھێنانی پلەی وەزیفی یا خزمایەتی.\n-ھەڵنەستان بە کرشنێ کاروبارەکان.\n-مۆنۆپۆلکردن و قۆرخکردن.\n-دزین و بەفیرۆدانی سامانی گشتی.\nفەلسەفەی یاسا ( philosophy of law)\nفەلسەفەی یاسا یاخود ( الفقە، jurisprudence ) ، لقێکە لە لقەکانی فەلسەفە کە لە سرووشتی یاساکان دەکۆڵێتەوە؛ بەتایبەت پەیوەندیی یاسا بە بەھای مرۆڤایەتی و ھەڵوێست و پیادەکردن (الممارسات) و کۆمەڵگەی سیاسی. فەلسەفەی یاسا لە سەردەمی کۆندا پیشکەوت و چەند بیردۆزێکی لە بارەوە دانا وەک بیردۆزی دابەکردنی بۆ یاسای گشتی و ئەبستراکت(التجرید). چەندین فەیلەسوف لەم بوارەدا دەرکەوتن وەک (سوکرات، ئەفلاتون، ئەرستۆ، تۆماس ئەکویناس) ھەر یەک لەم فەیلەسوفانە لەسەر گرنگی و بەھای ئەم بابەتە وەستاون و تیۆرەکانی خۆیانیان لەسەر بنیاتناوە. بۆ نمونە ئەرستۆ پێی وایە بنەڕەتی ئایدیاى فەلسەفەی یاسا ئەوەیە یاسا بە سرووشتی خۆی بریتییە لە مافی دەسەڵات بەسەر ئەوانی تردا( السلطة علی رعایة) و پەیوەندی لەگەڵ بابەتەکانی ترداو ئەو ڕێگایەی بەھۆیەوە یاسا ھێزی پابەندکردنی (التزام) ھەیە.\nلە کۆمەڵگە کۆنەکاندا شێوازێکی سیستەم(نظام)ـى یاسایی دیاریکراو پیادەنەدەکرا بۆ کاتێکی دیاریکراو، بەڵام لە ئێستادا بە پێچەوانەوە (نظامە) یاساییەکان لە ھەر کۆمەڵگە و وڵاتێکدا دیاریکراوە.\nئامانجی فەلسەفەی یاسا بەتایبەت جیاوازیکردنە لەنێوان یاسا (أنظمة) و ڕێساکانی تری کۆمەڵگە وەک ئەخلاق و بەھاکانی دیکەی کۆمەڵگە. بۆ وردبوونەوە لە سرووشتی یاسا و وەڵامدانەوەی کۆمەڵێک پرسیاری فەلسەفی، سەرنج دەخرێتە سەر ئەو بابەتانەی پەیوەندیدارن بە بنەماکانی ئەخلاق و دادپەروەری و مافەکانەوە؛ هەروەها سرووشتی کاری مرۆڤ و نیاز (النیة)؛ پەیوەندیی نیوان پیادەکردن (ممارسة) و بەھا کۆمەڵایەتییەکان؛ سرووشتی زانین و ڕاستی (الحقیقة) ؛ پاساوهێنانەوە(تبریر)ـەکانی حوکمی سیاسی (کە ئەمیان لێرەدا ھاوکات پەیوەندیدارە بە فەلسەفەی سیاسیەوە) . لەبەرئەوە فەلسەفەی یاسا لقێکە لە لقەکانی فەلسەفە و ناکرێت لێی جیابکرێتەوە .\nلەسەر ئەم بنچینانە فەلسەفەی یاسا دابەشدەکرێت بۆ دوو بەش (فقە تحلیلی ) و (فقە فلسفة معیاري). (فقە تحلیلی) پرسیاردەکات دەربارەی چییەتيی یاسا و تایبەتمەندییە بنەڕەتییەکانی یاساو گرنگیدان بە بوونی مەرجە زەرورییەکان و پێویستەکان بۆ ئەوەی بتوانرێت جیاوازی بکرێت لە نێوان یاساییبوون و یاسایینەبووندا.\nبەڵام ( فلسفة معیاري) کۆمەڵێک پرسیاری(معیاري) وھەڵسەنگێنەر لە خۆی دەگرێت، جگە لەو بابەتانەی لە ھێزی پابەندکردنی (إلزام) یاسا دەکۆڵنەوە. لە سێ بابەتی سەرەکی دەكۆڵێتەوە:\n١-تا چەند و کوێ یاسا دەتوانێ کۆتی( تقید) ئازادی ھاونیشتمانیان بکات.\n٢-سرووشتی پاپەندکردنی تاکەکان بۆ ملکەچی یاسا.\n٣-پاساوهێنانەوە (تبریر)ـی سزاکان بەپێی یاسا.\nپەیمانی کۆمەڵایەتی( social contract)\nتیۆری پەیمانی کۆمەڵایەتی بەپێی فەلسەفەی سیاسی گرێبەستێکە، گرێبەستێکی فیعلی یاخود گریمانەیی لە نێوان ئەوانەی حوکمدەکەن و ئەو کەسانەشی حوکمدەکرێن و حوکمدەکەن(المحکومین و حکامھم)، تیایدا ماف و ئەرکی ھەریەک لە لایەنەکان دیاریدەکرێت. بەپێی ئەم تیۆرە مرۆڤەکان لە سەرەتادا لە حاڵەتی سرووشتی و فەوزادا بوون. پاشان بەھۆی بەکارھێنانی توانای عەقڵی سرووشتی و بەرژەوەندی بۆ پاراستن و ھتد... پاشان ژیانی مرۆڤ گەشەیکردوو کۆمەڵگە و حکومەتی پێکھێنا. لەم پەیمانەوە ژیانی مرۆڤایەتی پێی نایە قۆناغی سیاسیبوون لەبەرئەوەی تیۆرەکە وەستان بوو لەسەر پەیوەندیی دەسەڵات لە نێوان دەستەی فەرمانڕەواکان و ئەوانەی فەرمانرەوایی دەکرێن و دیاریکرنی ماف و ئەرکیان.\nھەرچەندە توانای بینینی بیرۆکەى ئەم پەیمانە لای سۆفستاییەکانی یۆنان دەبینرێت، بەڵام تیۆرەکە لە سەدەی ھەژدەیەم و حەڤدەیەمدا لە سەردەمی ڕۆشنگەریدا کاری گرنگی لەسەر کرا لەلەلایەن ھەریەک لە فەیلەسوفانی ئینگلیز ھوبز و جۆن لۆک و ڕۆسۆ. سەرەتا ھۆبز ئاماژەی پێ کرد و پاشان لەلایەن ھەریەک لە جۆن لۆک و ڕۆسۆوە پەرەی پێدرا. ھەرچەندە ھەرسێ فەیلەسوف ھاوڕا بوون لەسەر بوونی پەیمانی کۆمەڵایەتی بەڵام لەڕووی وردەکاری و دیاریکردنی ماف و ئەرکەکان و شێوازی بەستنی پەیمانەکە و ئەو ڕێژە لە دەسەڵات ومافەکان کە تاکەکان لەدەستیدەدەن لە بەرامبەر ئەو کەسەی کە حوکمیان دەکات ناکۆک بوون.\nپەیمانی کۆمەڵایەتی پاڵپشت بوو بۆ دەسەڵاتی سیاسی و دیاریکردنی سنورەکانی؛ لەسەربنەمای بەرژەوەندیی تاکەکان و ڕێکەوتنى عقڵانی. ئامانجی ئەم تیۆرە بە شێوەیەکی سەرەکی لێدان بوو لە ھزری ثیۆکراتی، زیاتر وەک تیۆرێکی تاکگەرایی سیاسی گەڵاڵە بووەو ئەو ئایدیایەی پێشکەشکردن کە ھەموو حکومەتەکان دەسەڵات و سەڵاحیاتی خۆیان لە گەلەوە وەردەگرن و تا دەسەڵاتدار نەتوانێت بە شێوەیەکی سەرەرۆیانە حوکم بکەن و باڵا بن؛ دژی ئەوە بوون تاکەکان بەبێ رامان پەیرەوەی لە دەسەڵات بکەن.\nسەرەرای چەندین ڕەخنە کە لەم پەیمانە گیراوە و گرنگترینیان ئەو رەخنەیە کە لە خودی پەیمانەکە گیراوە؛ بەوەی شتێکی ئەستەمە ھەموو خەڵک بتوانن لە کات و شوێنێکی دیارکراو ئامادە بووبن و پەیمانێکی لەو شێوە ببەستن. بەڵام ئەم ڕەخنەش وەڵامدراوەتەوە. ئەم ڕەخنە و سەرجەم ڕەخنەکان نەیانتوانیوە لە گرنگی و بەھای پەیمانەکە لە ھزری سیاسی و مێژوویدا کەمبکەنەوە.\nپەراوێزەکانى ناو چەمکەکان:\n . اھلیەی أداء بریتییە لە توانای کەسێک بۆ ھەستان بە ئەنجامدانی کاروباری قانونی بەو شێوازەی قانون دیاری کردووە.(یقصد بأهلية الأداء صلاحية الشخص للقيام بالتصرفات القانونية بنفسه. على وجه يعتد به قانونآ).\n . بێگومان چەمکى مرۆڤ و ئەوەی پەیوەندی دارە پێیەوە لە یاسای ئینگلیزدا فراوانترە وەک لە یاسای وڵاتە خۆرھەڵاتییەکان. چونکە لەم خۆرھەڵاتدا ھێشتا بە مانایەکی فراوان تاک و سنورەکانیمان نییەو زیاتر بە خێزان و کۆمەڵگەوە بەستراوەتەوە، تاکو بڕیار دان لە سەر جەستەی خۆت و ھەڵبژاردنی شێوازی ژیان و لەم دوایانەدا کاریان کرد بۆ دروستکردنی ھاوسەرگیری مدنی، کە بریتی بوو لەوەی ژن و پیاو لە دوای ھاوسەرگیری ھیچیان نەتوانن میراتی و ئەوەی پەیوەستە پێوەی لە یەکتری بەرن. لە کاتێکدا ئەمە لە یاسای عێراقیدا مافێکی ئەساسی تاکەکانی ھاوسەرو مناڵە. تەنانەت وەسیەت کردنی مولک و مال بۆ کەسی تری خەیری ورثە گەر ڕێژەکەی لە یەک لەسەر سێ زیاتر بێت، ئەو وەسیەتە پووچەڵ (باطل) دەبێت.\n. شێوەی دەوڵەت ( بسیطة، مرکبة)، شێوازی حوکم ( نیزامی مەلیکی ، جمھوری)، شێوازی حکومەت ( پەرلەمانی ، سەرۆکایەتی).\n . (الأموال) ھەر مافێکە کە بەھایەکی مالی ھەبێت\n لێرەدا مەبەستمان لە گرێبەست، گرێبەستە نێودەوڵەتییەکانە.\n . بەھەمان شێوە لە یاسای عێراقیشدا بەرتیل بە یەکێک لە تاوانە ئەنقەستەکان دانراوەو ماددەکانی (٣٠٧تا ٣١٤ ) ی تایبەت کردووە بە داڕشتنی ئەحکامەکانی تاوانی بەرتیل و سزادانی ئەو کەسانەی پێی ھەڵدەستن. بەیەکێک لە تاوانە\n (النیة) لە یاساد نیازی کەسەکان پێوەرێکە لە زۆربەی کاتەکاندا کاری پێدەکرێت و لە ئەسڵیشدا وا دەدەنرێت ھەموو کەسێک ( حسن النیة) ھەموو کەسێک نیازێکی باشی ھەیە جگە لەوەی پێچەوانەکەی بسەلمێنرێت، بەشێکیش لە فەیلەسوفان بڕوایان بە روحی باش یاخود چاکە لە روحی مرۆڤدا کردووە تەنانەت گەر خراپترین کەس بێت. بە پێچەوانەی دەرونشیکاری فرۆیدی کە پێی وایە تەنانەت لە دەمدەرچوون و نوکتەکانیش نیازەکان دەردەکەن و ھیچ کردارێک بەبێ ھۆ نابێت.


خەڵاتی ٢٠١٧ی ماملێ لە کۆی فێستیڤاڵێکی کولتووری لە ستۆکهۆڵم پێشکەشی مامۆستا مەزهەر خالقی دەکرێت. – ماڵپەڕی فەرمی مەڵبەندی هونەریی ماملێ، Mamle, Mamlê\nخەڵاتی ٢٠١٧ی ماملێ لە کۆی فێستیڤاڵێکی کولتووری لە ستۆکهۆڵم پێشکەشی مامۆستا مەزهەر خالقی دەکرێت.\nApril 24, 2017 مەڵبەندئ هونەری ماملێMamlê\nهەر وەک پێشتر ڕامانگەیاند، مەڵبەندی هونەریی ماملێ بڕیاری دا خەڵاتی ماملێ بۆ ساڵی ٢٠١٧ی خۆی پێشکەشی پاشای هونەری گۆرانیی کوردی، مامۆستا خالقی بکات. بەپێی نەریتی خۆی، باوە کە ساڵانە ئەم خەڵاتە دە مەراسیمێکی ڕێزلێنانی شایان دا و دە ساڵیادی ماملێ دا پێشکەش بە هونەرمەندان دەکریت.\nئەمساڵ لەبەر چەند هۆکارێکی تایبەت، کاتی مەراسیمەکەمان وەپاش کەوت. ئەم پاشکەوتنە بوو بە هۆی ئەوە کە کاتێکی زۆرترمان هەبێت بۆ خۆئامادە کردن بۆ مەراسیمێکی تەسەلتر و کۆکتر . بۆیە بریارمان دا تا بۆنەی ڕێزلێنان لە مامۆستا خالقی لە کۆی فێستیڤاڵێکی پڕناوەرۆکی کوردی دا لە ستۆکهۆڵم، پێتەختی وڵاتی سوئێد بەرێوە بچێت.\nبۆ ئەم مەبەستە کۆمیتەیەکی ئامادەکار لە دڵسۆزانی هونەری کوردی پێکهاتووە و لە سێبەری زەحمەتکێشان و هاوفکری ئەوانەوە بڕیار وایە ڕۆژی یەکشەممۆ ۲۱ی مانگی مای کاتژمێر ۹:۳٠ بەیانی، دەستپێکی فێستیڤاڵەکە، پێشانگایەکی هونەری/ کولتووری بێت. لەم پێشانگایە دا بەرهەمی چەندین ساڵەی تێکۆشانی خەباتکارانی ئەنستیتیۆتی کەلەپووری کورد لە باشووری کوردستان دەخرێتە بەر چاو. ئەم ئەنستیتیۆتەی کە مامۆستا مەزهەر خالقی دامەزرێنەر و بەرێوبەری ئەم بنکەیە بووە و هەیە. شایانی گوتنە کە لەم پێشانگایەدا.وێنەی تایبەت بە دیاردە کولتوورییەکان دەخرێنە پێش چاوی میوانان.\nهەروەها فیلم و ویدیۆی تایبەت کە بەرهەمی تێکۆشانی ئەم ئەنستیتۆتەیە پێشان دەرێن و ئەو بەرهەمە دەنگییانەی کە بە ئاڵبۆمی “یادگارییەکان” ناسراوە و ئەنستیتیۆتی کورد لە هونەرمەندان و دەنگبێژانی ناوچە جۆراوجۆرەکانی کوردستان کۆی کردۆتەوە، لەبەردەست دا دەبێت.\nلە بڕگەیەکی تری فێستیڤاڵەکە دا سێمینارێک بەرێوە دەچێت لە ژێر ناوی کارتێکەریی موزیکی کوردی لەسەر “زیندوومانەوەی ناسنامەی نەتەوەیی گەلی کورد” کە مامۆستا خالقی و دوو کارناسی تر بەشداربووی ئەم سێمینارە دەبن.\nپاشان مەراسیمی ڕێزلێنان لە مامۆستا خالقی و بەخشینی خەڵاتی ماملێ بە بەرێزیان بەرێوە دەچێت. لەم ڕێ‌وڕەسمەدا کورتە فێلمێک لەسەر ئەنستیتیۆتی کەلەپووری کورد و مەڵبەندی هونەریی ماملێ پێشان دەدرێت و هەروەها بە خوێندنەوەی هەڵبەست، پەخشان، بابەت و نووسراوە، درێژە بە فێستیڤاڵەکە دەدرێت. دوابەشی بەرنامەکە پێشکەشکردنی خەڵاتی ۲٠۱۷ ی ماملێ بە مامۆستا مەزهەر خالقی یە کە دەبێتە دوا بەشی فێستیڤاڵەکەشمان.\nبەشداریکردنی ئێوەی هێژا لەم فێستیڤاڵەدا بێ بەرانبەرە و بڵیت و تیکێت نافرۆشرێ. هاتنتان جوانی دەبەخشێتە بۆنەکەمان.\nهەموو لایەک بە خێر بێن!\nکاتژمێر: ۹:۳٠ــ ۱٥:۳٠\nABF – HUSET\n11183 – Stockholm