پەیوەندییەکانی تورکیا و عێراق لە چوارچێوەی خاڵی سنووریی ئۆڤاکۆی | CFS Center\nHome / بڵاوکراوەکان / توێژینەوە / پەیوەندییەکانی تورکیا و عێراق لە چوارچێوەی خاڵی...\nلە ژمارە 2ی تەمووزی2020ی گۆڤاری ئایندەناسی دا بڵاوکراوەتەوە\nنووسین: فاتیح موسلو\nوەرگێڕان: هێمن محەمەد قادر\n(تێبینی: لەبەر درێژی توێژینەوەکە و ناپێویستی و پەیوەستنەبوونی بە دۆسێی ئەم ژمارەیەی ئایندەناسییەوە، هەندێ بەشی ئەم توێژینەوە وەرنەگێڕدراوە )\nلەم توێژینەوەیەدا کاریگەریی کردنەوەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی(OVAKÖY) لەسەر پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا و عێراق، کاریگەریی لەسەر ئاسایشی هەرێمی تورکیا؛ بەوردی شیکردنەوە و هەڵسەنگاندنی بۆ کراوە. پڕۆژەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی لەگەڵ ئەوەی پڕۆژەیەکی نوێ نییە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لەم ماوانەی دواییدا دووبارە هاتۆتەوە بەر باس و بووە بە پرسێکی هەنووکەیی. زۆرێک لە بەرپرسان لە کاتی باسکردنی ئەم خاڵە سنوورییەدا، ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە پێویستە بە زووترین کات دەست بە کارکردن لەم پڕۆژەیەدا بکرێت. لە دۆخی جێبەجێکردنی ئەم پڕۆژەیەدا، لە زۆر ڕووەوە کاریگەریی ڕاستەخۆی لەسەر پەیوەندییەکانی نێوان ئەنکەرە و بەغداد دادەنێت.\nلە ڕووی ئابوورییەوە جێبەجێکردنی ئەم پڕۆژەیە، دەبێتە هۆی ڕەخساندنی دەرفەتی زیاتر بۆ گەشەسەندنی ئاڵوگۆڕی بازرگانی لەنێوان تورکیا و عێراق، لە ڕێگەی پێکەوەبەستنی هەردوو وڵات لە ڕێگای هێڵێکی ڕاستەوخۆوە. بونیادنانی خاڵێکی سنووری نوێ کە ببێتە جێگرەوەی خاڵی سنووریی «خابور»، هەر بەتەنیا نابێتە هۆی کەمکردنەوەی کرێی گواستنەوە، بەڵکوو لە هەمان کاتدا دەبێتە هۆی ڕەخساندنی دەرفەت بۆ ئاڵوگۆڕی دوو لایەنە و زیادبوونی دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق لە ناوچەکە.\nجێبەجێکردنی ئەم پڕۆژەیە، بێگومان ڕەنگدانەوەی سیاسییشی دەبێت. ئەم دۆخە نوێیە لەپاڵ کاریگەریی لەسەر پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا و دەوڵەتی ناوەندیی عێراق، لە هەمان کاتدا چاوەڕوان دەکرێت کاریگەریی لەسەر پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا و حکومەتی هەرێمی کوردستان(١) لە لایەک و پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغداش لە لایەکی دیکەوە هەبێت. بونیادنانی هێڵێکی بازرگانیی نوێ و پاراستنی ئاسایشی ئەم هێڵە لەلایەن هەردوو وڵاتەوە کە لە ئۆڤا کۆییەوە تا بەغداد درێژ دەبێتەوە، لەپاڵ زیادبوونی دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق، ڕێگا بۆ چالاکبوونی زیاتری تورکیاش لە ناوچەکە خۆش دەکات.\nچالاکبوونی زیاتری تورکیا لە ناوچەکە و بەهێزبوونی پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندیی عێراقدا، ڕێگە بۆ پێداچوونەوە و سەرلەنوێ ڕێکخستنەوەی پەیوەندییەکانی لەگەڵ حکومەتی هەرێمی کوردستاندا خۆش دەکات. گەر بێتوو لە ڕوانگەی هاوسەنگیی سیاسییەوە لە نێوخۆی عێراقدا بنۆڕینە ئەم دۆخە، دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە پەیوەندیی ڕاستەوخۆی نێوان ئەنکەرە و بەغداد، پێگەی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق لەبەرامبەر حکومەتی هەرێمی کوردستاندا بەهێزتر دەکات. بەم جۆرە لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین، جێگیری و بەردەوامیی پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا و عێراق، دەبێتە هۆی دانانی خاڵی دەستپێکێکی نوێ لە بەگژداچوونەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان (K.K.P) لە ناوچەی شەنگال، کە ماوەیەکی درێژە گفتوگۆی لە بارەی ئەنجامدانی چالاکی لەو ناوچەیە دەکرێت.\nئۆڤا کۆی لە ڕووی جوگرافییەوە دەکەوێتە نزیک خاڵی سنووریی خابور لە ناوچەی بەیەکگەیشتنی سنووری نێوان دەوڵەتانی تورکیا، عێراق و سووریا. ئەم ناوچەیە لە ڕووی جیۆپۆلەتیکەوە بە ناوچەیەکی ستراتیژیی گرنگ دادەنرێت. لە بەری ئەم بەرەوەی ناوچەی ئۆڤا کۆی، ناوچەی «فیشخابور» دێت کە دەکەوێتە نێو سنووری حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە. ماوەیەکی درێژە تورکیا پرسی کردنەوەی خاڵێکی سنووریی نوێی لە ڕێگای دەروازەی ئۆڤا کۆییەوە لەگەڵ عێراقدا هێناوەتە بەر باس و بۆ هێنانەدیی ئەم ئامانجەش، لە پەیوەندیی بەردەومدایە لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندیی عێراقدا(1).\nجێبەجێکردنی پڕۆژەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی، دەرفەتی کرانەوەی ئابووری و ئاڵوگۆڕی بازرگانی لەنێوان هەردوو وڵاتی تورکیا و عێراق لە ڕێگای هێڵێکی ڕاستەوخۆوە دەڕەخسێنێت. بەگوێرەی لێکدانەوەکان، ئەم ڕێگا بازرگانییە بە ناوچەکانی ئۆڤا کۆی، فیشخابور، تەلەعفەر، موسڵ و بەغدادا تێدەپەڕێت و تاوەکوو بەسڕە لە باشووری عێراق درێژ دەبێتەوە. ئەم کارەش دەبێتە هۆی ئازادکردنی بازرگانیی نێوان هەردوو وڵات لە خاڵی سنووریی خابور کە لەژێر کۆنترۆڵی حکومەتی هەرێمی کوردستاندایە، لە هەمان کاتدا دەرفەت بۆ هەردوو وڵات دەڕەخسێنێت تاکوو بە شێوازێکی باشتر مامەڵە لەگەڵ یەکتردا بکەن.\nلە ڕووی سیاسییشەوە، پێویستە چاوەڕوانی ئەوە بکەین کە ئەم پڕۆژەیە کۆمەڵێک دەرهاویشتەی نوێ لەگەڵ خۆیدا بهێنێتە كایەوە. ئەم پڕۆژەیە لە سەرەتادا دەبێتە هۆی ڕەخساندنی دەرفەت بۆ دەوڵەتی ناوەندیی عێراق، تاکوو پێگەی خۆی بەرامبەر حکومەتی هەرێمی کوردستان بەهێزتر بکات. ئەم بابەتە لە ڕوانگەی پەیوەندییەکانی نێوان هەردوو وڵاتەوە گرنگیی زیاتری بەدەست هێناوە، بەتایبەتی دوای ئەنجامدانی گشتپرسی، بە مەبەستی سەربەخۆیی لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە لە 25/9/2017. زیاد لەوەش دابینکردنی ئاسایش بە درێژایی ئەم هێڵە لەلایەن هەردوو وڵاتەوە، دەبێتە هۆی فراوانکردنی ڕووبەری دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندی و بەهێزکردنی پێگەکەی لە ڕووی سیاسییەوە لە نێوخۆی عێراقدا. بۆ ئەم مەبەستە پێویستە لەسەر حکومەتی بەغدا كە ئاسایشی ناوچەکانی موسڵ و تەلەعفەر بپارێزێت، کە ژمارەیەکی زۆر لە شانە نووستووەکانی سەر بە دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام (داعش) و گرووپە جیاوازەکانی سەر بە هێزەکانی حەشدی شەعبی لەخۆ گرتووە، بە پێچەوانەی ئەمەوە تەنانەت بە جێبەجێکردنی ئەم پڕۆژەیەش، کێشەی ئەمنی لە ناوچەکەدا بەردەوام دەبێت. گەر لە ڕوانگەی تورکیاوە بنۆڕینە ئەم بابەتە، ئەوا بونیادنانی هێڵێکی نوێی بازرگانی کە لەلایەن هەردوو وڵاتەوە پارێزگاریی لێ بکرێت، بە هۆی سەقامگیریی زیاتری سنوورەکانی باشووری تورکیا، دەرگا بۆ کۆمەڵێک پەرەسەندنی نوێ دەکاتەوە.\nپاش ئەوەی ناوچەکە لەلایەن دەوڵەتی ناوەندیی عێراقەوە کۆنترۆڵ دەکرێت، تورکیاش دەتوانێت کۆمەڵێک هەنگاوی نوێ بنێت بۆ بەگژداچوونەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان لە ناوچەی شەنگال، ئەمەش دەبێتە سەرەتایەکی گرنگ بۆ تێکشکاندنی ئەم ڕێكخراوە و پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییە ئەمنییەی ناوچەکە کە لەلایەن ئەم پارتەوە دەقۆزرێتەوە. کۆنترۆڵکردنی ناوچەی شەنگال کە بە خاڵی سەرەکیی پێکەوەبەستنەوەی قەندیل و باکووری سووریا دادەنرێت، لە پلانی ماوەدرێژی تورکیادا بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان، چانسێکە کە بە هیچ شێوەیەک ناکرێت دەستبەرداری بێت.\nئەم توێژینەوەیە لە سێ بەش پێک هاتووە: لە بەشی یەکەمدا تیشک خراوەتە سەر پەیوەندییە بازرگانییەکانی نێوان تورکیا و عێراق، ئەو هۆکارانە خراونەتە ڕوو کە کار دەکەنە سەر پەیوەندیی دوو لایەنەی نێوان هەردوو وڵات. لە بەشی دووەمدا کاریگەرییەکانی کردنەوەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی لەسەر پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا و عێراق و ڕۆڵی ئەم پڕۆژەیە لە ڕووی ئابووری و دابینکردنی ئەمن و ئاسایش لە ناوچەکە خراوەتە بەر باس و لێکۆڵینەوە. لە بەشی سێیەم و کۆتاییشدا تیشک خراوەتە سەر کاریگەریی ناوچەی شەنگال و پارتی کرێکارانی کوردستان لە ڕوانگەی ئاسایشی تورکیاوە.\nپەیوەندیی بازرگانیی دوو لایەنەی تورکیا و عێراق\nلە ڕووی پەیوەندیی ئابووری و بازرگانییەوە، عێراق بە یەکێک لە گرنگترین ئەو وڵاتانە ئەژمار دەکرێت کە پەیوەندییەکی بەهێزیان لەگەڵ تورکیادا هەیە و جێگەی گرنگیپێدانی ئەو وڵاتەیە. بە ڕوانین لە قەبارەی پەیوەندییە بازرگانییەکانی نێوان هەردوو وڵات لەم ساڵانەی دواییدا، دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە ئەم پەیوەندییانە گەشەسەندنی دیاری بەخۆیەوە بینیوە. لە کاتێکدا قەبارەی هەناردەکردنی کاڵای تورکی بۆ عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥، تەنیا نزیکەی ٧٥,٢ ملیار دۆلار بووە، ئەوا لە ساڵی ٢٠١٧ قەبارەی هەناردەکردنی کاڵای تورکی بە ڕێژەیەکی بەرچاو زیادی کردووە و بۆ نزیکەی ١,٩ ملیار دۆلار بەرز بۆتەوە(2). وەک دەبینین لە ماوەیەکی کەمدا ئاڵوگۆڕی بازرگانی لەنێوان هەردوو وڵاتدا، بە هۆی پلانی گونجاو و پەیڕەویکردنی سیاسەتی دۆستانەوە، بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە و چاوەڕوانی گەشەسەندنی زیاتریشی لێ دەکرێت(3). بەتایبەتی پاش پڕۆسەی داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکاوە، بەردەوامیی کردەوە توندوتیژییەکان بە شێوەیەکی بەرچاو تاکوو ساڵی ٢٠١٠، زیانێکی زۆری بە ژێرخانی ئابووریی ئەو وڵاتە گەیاندووە. هەوڵدان بۆ دووبارە بونیادنانەوە و سڕینەوەی شوێنەواری ئەو کاولکارییانە لە ڕوانگەی پەیوەندییە ئابورییەکانی نێوان هەردوو وڵاتەوە، دەرفەتێکی گونجاوە بۆ زیاتر پەرەپێدان و گەشەسەندنی ئەو پەیوەندییانە. گەر بێتوو هەنگاوی پێویست لەم بارەوە بنرێت، ئەوا بێگومان بە سوودی هەردوو وڵات کۆتایی دێت.\nلەم ساڵانەی دواییدا هەندێک ڕووداو کاریگەرییان هەبووە لەسەر چالاکییە بازرگانییەکانی نێوان تورکیا و عێراق، لەوانە: سەرهەڵدانی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش لە ساڵی ٢٠١٤ و دروستکردنی هەڕەشە بۆ سەر ئەمن و ئاسایشی عێراق و دەوڵەتانی ناوچەکە، هۆکار بوو بۆ کەمکردنەوەی چالاکییە ئابووری و بازرگانییەکانی نێوان هەردوو وڵات. دەستبەسەرداگرتنی موسڵ و فراوانبوون و درێژبوونەوەی نفوزی دەسەڵاتی ئەم ڕێکخراوە تیرۆریستییە تاوەکوو بەغدا، هۆکاری سەرەکی بوو بۆ نەمانی ئاسایشی ڕێگا وشکانییەکان و وەستانی جموجووڵ و چالاکیی ئابووری و بازرگانی.\nبەر لە سەرهەڵدانی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش، کۆمپانیا تورکییەکان لە ڕێگەی هێڵی زاخۆ، موسڵ، تکریت، بەغداد و بەسڕەوە، کاڵا و کەلوپەلەکانیان دەگواستەوە بۆ ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق. بەڵام پاش بڵاوبوونەوەی ئەم ڕێکخراوە تیرۆریستییە لە ساڵی ٢٠١٤ لەسەر خاکی عێراق و ڕووبەڕووبوونەوەی چەکدارانی سەر بەم ڕێکخراوە لەلایەن هێزە ئەمنییەکانی عێراقەوە، ڕێگای زاخۆ-موسڵ–تکریت–بەغداد-بەسڕە چیتر پارێزراو نەبوو بۆ ئەنجامدانی کار و جووڵەی بازرگانی. بۆیە کۆمپانیا تورکییەکان ناچار بوون کە چالاکییە بازرگانییەکانیان لە ڕێگەی هێڵی زاخۆ، دهۆک، هەولێر، کەرکووک، بەغدا و بەسڕەوە بەرەو ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق ئەنجام بدەن. واتە ئەو ناوچانەی کە لەلایەن ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعشەوە کۆنترۆڵ کرابوون، چیتر بۆ ئەنجامدانی چالاکیی بازرگانی بەکار نەدەهێنرا.\nبە درێژایی ئەم ماوەیە، چالاکییە بازرگانییەکانی تورکیا لەگەڵ حکومەتی هەرێمی کوردستاندا لە ڕێگای خاڵی سنووریی خابورەوە بەردەوام بووە و هیچ گۆڕانکارییەکی ئەوتۆ ڕووی نەداوە تێیدا کە جێگەی باس بێت. لە قۆناغی یەکەمدا چالاکییە بازرگانییەکان لە ڕێگەی هێڵی زاخۆ و دهۆک و هەولێرەوە ئەنجام دەدرا، لە قۆناغی دواتردا تورکیا چالاکییە بازرگانییەکانی لەم هێڵەوە بەرەو سلێمانی و خانەقین و لەوێشەوە بەرەو ناوچەکانی بەغداد و بەسڕە درێژ کردۆتەوە.\nلەگەڵ ئەوەشدا ململانێ و ناکۆکییەکانی نێوان حکومەتی ناوەندیی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ کۆنترۆڵکردنی دەروازە سنوورییەکان و جیاوازیی بڕی گومرگ بۆ هەر جۆرە کاڵایەکی دیاریکراو، بۆتە هۆکاری زیادبوونی کرێ و درێژبوونەوەی ماوەی گواستنەوەی کەلوپەل و کاڵا هەناردەکراوەکان، بە جۆرێک ئەو کۆمپانیا تورکییانەی کە لە عێراق کار دەکەن، ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە ململانێ سیاسییەکانی نێوخۆی عێراق بۆتە هۆی زیادبوونی خەرجییەکانیان. ئەم کۆمپانیایانە ناڕەزایەتییان نیشان داوە لەبەرامبەر وەستاندنی بارهەڵگرەکانیان بە درێژایی ڕێگاکان و چاوەڕوانیکردنیان بۆ ماوەیەکی درێژ لە خاڵە گومرگییەکان.\nکۆمپانیا تورکییەکان، چ لە ئەنجامی ململانێ سیاسییەکانی نێوخۆی عێراقەوە بێت یاخود بەسنەبوونی خاڵی سنووریی خابور بۆ ڕاییکردنی کارەکانیان، هەوڵیان داوە بۆ گرتنەبەری ڕێگای نوێ وەک شوێنگرەوەیەک بۆ خاڵی سنووریی خابور، بە مەبەستی بەردەوامیدان بە پەیوەندییە بازرگانییەکانی نێوان تورکیا و عێراق لە ڕێگەی تێپەڕین بەو خاڵە سنوورییانەی کە لەلایەن دەوڵەتی ناوەندیی عێراق و ئێرانەوە کۆنترۆڵ کراوە. بۆ ئەم مەبەستە لە ساڵی (٢٠١٦)ەوە کۆمپانیا تورکییەکان لە ڕێگای بەکارهێنانی خاڵی سنووریی «جوربولاک» كە لە ناوچەی «ئاگری»ەوە دەچنە خاکی ئێران و دواتر لە ڕێگای خاڵی سنووریی «مێهران» لە خاکی ئێران، شمەک و کاڵاکانیان دەگوازنەوە بۆ عێراق. لە کاتێکدا ئەم هێڵە کە وەک جێگرەوەیەک بۆ خاڵی سنووریی خابور تەماشا دەکرێت، لە ڕووی درێژیی ماوەی ڕێگا و زۆریی خەرجیی گواستنەوەوە؛ کەمتر گونجاوە بۆ ئەنجامدانی کاری بازرگانی.\nیەکێکی دیکە لەو گرفتانەی کە ڕووبەڕووی کۆمپانیاکانی هەناردەکردن دەبێتەوە، بریتییە لە گرفتی دڵنیایی جۆری و پشکنینی کوالێتی بۆ جۆری کاڵاکان و پێدانی بەڵگەنامەی ڕێگەپێدان بە مەبستی هاتنەناوەوە، ئەم کردارە بە «پشکنینی کوالێتیی کاڵا بەر لە گواستنەوە» ناسراوە. هەر چەندە تێکڕای شمەک و کاڵاکان لەلایەن پەیمانگای ستانداردی تورکییەوە بۆ کوالێتیی كۆنترۆڵ؛ بەڵگەنامەی ڕێگەپێدانیان هەیە، بەڵام ئەم بەڵگەنامانە لەلایەن هەریەک لە دەوڵەتی ناوەندیی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە پەسەندکراو نییە و گرفتی بۆ دروست دەکرێت. سەرباری ئەمە، هەریەک لە دەوڵەتی ناوەندیی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان؛ سیستمی جیاواز بۆ پشکنینی کوالێتیی کاڵاکان بەکار دێنن و پەیڕەوی لە سیستمێکی یەکگرتووی دڵنیایی جۆری ناکەن(4).\nدەوڵەتی ناوەندیی عێراق لە ڕێگەی کۆمپانیاکانی «Bureau Veritas» و «TÜV Rheinland»، بۆ کوالێتیی کاڵا کار دەکات(5). هەر چی حکومەتی هەرێمی کوردستانە، لە (1/7/2017)ەوە بۆ ماوەی سێ ساڵ لەگەڵ کۆمپانیای «Intertek Test»دا گرێبەستی کردووە و پشت بە بەڵگەنامەی ڕێگەپێدانی ئەم کۆمپانیایە دەبەستێت بۆ هاتنەناوەی شمەک و کاڵا(6). کۆمپانیا تورکییەکان بەگوێرەی بڕی بەهای کاڵای گواستراوە، ناچارن بڕێکی دیاریکراو لە باج بدەن بەم کۆمپانیایانە لەبەرامبەر پشکنینی شمەک و کاڵاکانیان. بۆ نموونە؛ ئەگەر بێتوو بەهای کاڵای گواستراوە لەنێوان ١٠ بۆ ٦٠ هەزار دۆلار بێت، ئەوا پێویستە بڕی ٧٥٠ دۆلار بە کۆمپانیای «Intertek Test» بدرێت. بەڵام ئەگەر بێتوو بەهای کەلوپەل و کاڵاکان لەسەروو ١٠٠ هەزار دۆلارەوە بێت، ئەوا بڕی باجی دیاریکراو بۆ ١١٠٠ دۆلار بەرز دەبێتەوە.\nتورکیا بۆ ڕێگریکردن لەم دۆخە، دەتوانێت لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندیی عێراقدا ڕێک بکەوێت و بڕی تێچوو لە بەرژەوەندیی کۆمپانیاکانی کەم بکاتەوە. بۆ نموونە؛ تورکیا بە مەبەستی ئاسانکاریکردن بۆ پەسەندکردنی بەڵگەنامەکانی پەیمانگای ستانداردی تورکی بۆ کوالێتیی کاڵا لەلایەن دەوڵەتی ناوەندیی عێراقییەوە، دەتوانێت هاوکاریی عێراق بکات لە دامەزراندنی پەیمانگایەکی هاوشێوە لە ڕێگەی دابینکردنی پێدانی مەشقی پێویست و بونیادنانی ژێرخانی دامەزراوەکە. سەرباری هەموو ئەمانە، پێویستە تورکیا لە بازرگانیکردنی لەگەڵ عێراقدا خۆی لەو باجانە ڕزگار بکات کە لەلایەن دەسەڵاتە جیاوازەکانەوە سەپێنراوە. کردنەوەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی وەک هێڵێکی بازرگانیی نوێ لەنێوان تورکیا و عێراقدا، خزمەتێکی باش بە بەدیهێنانی ئەم ئامانجە دەکات. واتە پێویستمان بە گرتنەبەری هەنگاوێکە، کە ئەنجامگیریی سیاسیی نوێ بەرهەم بێنێت و پێگە و دەسەڵاتی سیاسیی هەولێر لاواز بکات.\nیەکێکی دیکە لەو هۆکارانەی کە کاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر جووڵەی بازرگانی لەنێوان تورکیا و عێراقدا هەیە، بریتییە لە ناجێگیری و بەرز و نزمیی نرخی نەوت. لە ٨٥٪ی بودجەی بنەڕەتیی دەوڵەتی فیدراڵیی عێراق، پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت. بەرز و نزمیی بەردەوامی نرخی نەوت، وای کردووە بودجەی دەوڵەتی عێراق ناجێگیر بێت(7). بڕی بودجەی تەرخانکراوی عێراق بۆ ساڵی ٢٠١٨، بریتی بووە لە ٨٥ ملیار دۆلار، كە نزیکەی ٧٠ ملیار دۆلاری لە ڕێگای داهاتی فرۆشتنی نەوتەوە هاتووەتە خەزێنەی دەوڵەت(8). لە ماوەی نێوان ساڵانی ٢٠١٤-٢٠١٧، بە هۆی کۆنترۆڵکردنی بەشێک لە کێڵگە نەوتییەکان و تەقاندنەوەی هەندێک لە بۆرییەکانی گواستنەوەی نەوت لەلایەن ڕێکخراوی تیرۆرستیی داعشەوە، زیانێکی گەورەی بە ئابووریی عێراق گەیاندووە. بە جۆرێک لە ماوەی نێوان ئەم ساڵانەدا، عێراقی لە ملیارەها دۆلاری داهاتی نەوت بێبەش کردووە.\nپاش جێبەجێکردنی بەشی دووەمی سزاکانی سەر ئێران لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکاوە، دەوڵەتی عێراق لە مانگی ١١ی ساڵی (٢٠١٨)ەوە توانیویەتی داهاتی زیاتر دەست بخات لە ڕێگەی هەناردەکردنی نەوتی کەرکووکەوە بۆ بەندەری «جەیهان»ی تورکی لە ڕێگای هێڵی هەناردەی بۆریی نەوتی حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە. سەرباری هەموو ئەو زیانانەی کە لە پێشووتردا بەر داهاتی نەوتی عێراق کەوتووە، ئەم دۆخە نوێیە گرنگییەکی زۆری هەبووە لە گەشەسەندنی ئابووریی عێراقدا. تەنها لە مانگی ١١ی ساڵی ٢٠١٨، دەوڵەتی عێراق لەبەرامبەر ناردنی ٢٦٠ هەزار بەرمیل نەوت بۆ بەندەری جەیهان، بڕی ١٦ ملیۆن دۆلار داهاتی دەست کەوتووە، لە هەمان ماوەدا عێراق بڕی ١٠٠ هەزار بەرمیل نەوتی لە ڕێگای بەسڕەوە هەناردە کردووە و توانیویەتی نزیکەی ٦ ملیار دۆلار بەدەست بێنێت(٩). ئەگەر بێتوو بڕی نەوتی هەناردەکراوی کەرکووک بۆ ١٠٠ هەزار بەرمیل نەوتی ڕۆژانە بەرز ببێتەوە، وەک پلانی بۆ دادەنرێت، ئەوا لە ماوەیەکی زۆر کورتدا کاریگەریی ئەرێنی لەسەر پەیوەندییە بازرگانییەکانی نێوان تورکیا و عێراق بەجێ دەهێڵێت.\nیەکێکی دیکە لەو پەرەسەندنانەی کە هۆکار بوو بۆ تێکچوونی هاوسەنگیی هێز و خراپیی دۆخی ئابووری لە عێراق، بریتییە لەو گشتپرسییەی کە لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە بە مەبەستی سەربەخۆیی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ ئەنجام درا، كە ئەمەش بە سوودبینین بوو لەو بۆشاییە سیاسی و کارگێڕییەی کە لە ئەنجامی سەرهەڵدان و پەرەسەندنی دەسەڵاتی ڕێکخراوی تیرۆرستیی داعش لە ناوچەکە دروست ببوو. هاوتا لەگەڵ ئەنجامدانی گشتپرسیدا، حکومەتی هەرێمی کوردستان بە گەڕانەوە بۆ مادەی ١٤٠ لە دەستووری فیدراڵیی عێراق، شاری کەرکووکی خستە ژێر دەستەڵاتی خۆیەوە، بەو پێیەی کەرکووک بەشێکە لە ناوچە جێناکۆکەکان(10). بەم شێوەیە داهاتی نەوتی دەرهێنراوی کەرکووک لەبریی دەوڵەتی ناوەندی؛ کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئیدارەی هەولێرەوە، بەڵام پاش ئەوەی هێزەکانی سوپای عێراق و میلیشیاکانی حەشدی شەعبی لە ئۆکتۆبەری ٢٠١٧ توانییان ئەو ناوچانە کۆنترۆڵ بکەنەوە کە لەژێر دەستی هێزەکانی پێشمەرگەدا بوو، کەرکووکیان گەڕاندەوە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق.\nئەم ڕووداوانە سەرباری ئەوەی بوون بە هۆی دەستلەکارکێشانەوەی مەسعوود بارزانی لە پۆستی سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان، لەگەڵ ئەوەشدا پەیوەندییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستانی لەگەڵ هەریەک لە تورکیا و دەوڵەتی ناوەندیی عێراق گەیاندە خاڵی بنبەست. پاش هاتنەئارای ئەم دۆخە نوێیە، دەوڵەتی ناوەندیی عێراق داوای لە حکومەتی هەرێمی کوردستان کرد کە سەرجەم دەروازە سنوورییەکانی ڕادەست بکات، بەڵام ئەم داوایەی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە ڕەت کرایەوە. زیاد لەوەش حکومەتی هەرێمی کوردستان بەفەڕمی ئەوەی ڕاگەیاندووە کە هەر جۆرە دەستتێوەردانێک ڕەت دەکاتەوە کە ببێتە هۆی زیانگەیاندن بە ئۆتۆنۆمییەکەی(11).\nلێرەدا دەگەینە ئەو ئەنجامەی ئاڵۆزیی پەیوەندییە سیاسییەکانی نێوان حکومەتی هەرێمی کوردستان و دەوڵەتی ناوەندیی عێراق، کاریگەریی خراپی هەبووە بۆ سەر پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییەکانی نێوان تورکیا و عێراق. بۆ نموونە؛ لە ئەنجامی ئەو لێکتێنەگەشتنانەی کە لەنێوان هەولێر و بەغدادا هەیە، لە ئێستادا لەنێو خودی عێراقدا زیاد لە باجێکی گومرگی وەردەگیرێت. دەسەڵاتی كارگێڕیی بەغداد بە دانانی خاڵی گومرگیی زیادە لەسەر ڕێگای هەولێر-کەرکووک و سلێمانی-کەرکووک، جگە لەو باجەی کە لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە وەرگیراوە، دووبارە باج لەو شمەک و کاڵایانە وەردەگرێتەوە کە لە دەروازە سنوورییەکان هەرێمەوە هاوردەی عێراق دەکرێت. ئەنجامی ئەم جۆرە مامەڵەیە، سەپاندن و وەرگرتنی باجی گومرگییە لە دوو جێگەی جیاواز لە نێوخۆی یەک وڵاتدا، ئەمەش کاریگەریی نەرێنیی دەبێت بۆ سەر زۆرێک لەو کۆمپانیایانەی کە لە بواری هەناردەکردندا کار دەکەن.\nلەگەڵ ئەوەی کاربەدەستانی هەردوو لا لە چەندین بۆنەدا بەڵێنی ئەوەیان داوە کە خاڵە گومرگییەکان کەم بکەنەوە بۆ یەک خاڵ و کار بۆ پەیڕەوکردنی شێوازێکی گومرگیی هاوبەش بکەن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا تا ئێستا نەتوانراوە ئەم بابەتە چارەسەر بکرێت(12). سەرباری هەبوونی خاڵە گومرگییەکان، کۆمپانیاکانی هەناردەکردن کە لە ناوچەکەدا کار دەکەن، جەخت لەوە دەکەنەوە لە کاتی گواستنەوەی بەرهەمەکانیان، ڕووبەڕووی کردەوەی توندوتیژ دەبنەوە، ئەمەش لە ڕووی دەروونی و ئابوورییەوە دەبێتە هۆی دروستکردنی گرفت بۆیان. تەنانەت لە هەندێک لەو ناوچانەی کە بۆشایی ئەمنییان تێدایە، شۆفێرە تورکەکان لەلایەن هەندێ گرووپی چەکدارەوە ڕووبەڕووی هەڕەشە دەبنەوە و بەزۆر سەرانەیان لێ وەر دەگیرێت. سەرباری سەرجەم هەوڵەکانی کەناڵە فەڕمییەكانی تورکیا لەگەڵ هەریەکە لە حکومەتی هەرێمی کوردستان و دەوڵەتی ناوەندیی عێراق بە مەبەستی دۆزینەوەی چارەسەرێک بۆ ئەم گرفتانە، بەڵام تا ئێستا سەرجەم هەوڵەکان بێسوود بوون و بەردەوامیی ئەم دۆخەش؛ زیان بە بازرگانیی تورکیا لەگەڵ عێراق دەگەیەنێت.\nلە ئێستادا پەیوەندییە بازرگانییەکانی نێوان تورکیا و عێراق کەوتۆتە ژێر کاریگەریی چەندین هۆکار، لەوانە: کێشەی ئەمنی و ناسەقامگیریی ناوچەکە، قەیران و ململانێ سیاسییەکانی نێوخۆی عێراق، کە بە شێوەیەکی دیار کاری کردووەتە سەر پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییەکان. تورکیا بە مەبەستی دوورکەوتنەوە لەم کاریگەرییانە، پێویستە بەدوای دەروازەیەکی نوێدا بگەڕێت. لەم ڕووەوە پڕۆژەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی زۆر بەسوود دەبێت، ئەم پڕۆژە یارمەتیی تورکیا دەدات تا بە شێوەیەکی ئاسانتر دەستی بگات بە نێوخۆی عێراق. بۆ جێبەجێکردنی ئەم پڕۆژەیە، پێویستە پاش ئەوەی حکومەتی تورکیا ئەو ئەرکانە جێبەجێ دەکات کە دەکەوێتە سەرشانی، دەوڵەتی ناوەندیی عێراقیش بە ئەرکی خۆی هەستێت و هەنگاوی هاوشێوە بنێت بۆ سەرخستنی پڕۆژەکە. بە مانایەکی تر: بەهێزبوونی پەیوەندییەکانی تورکیا لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندیی عێراقدا، ڕۆڵێکی گەورە دەگێڕێت بۆ سەرکەوتنی ئەم پڕۆژەیە.\nبەگوێرەی ئەو پێشنیارەی کە تورکیا بۆ حکومەتی عێراقی کردووە، ئەم خاڵە سنوورییە لە ئۆڤا کۆییەوە دەست پێ دەکات و پاش تێپەڕین بە ناوچەکانی تەلەعفەر و موسڵ تاوەكوو بەغداد و بەسڕە درێژ دەبێتەوە. بەم شێوەیە دەتوانرێت هەردوو لا لە ڕێگەی هێڵێکی ڕاستەخۆوە پێکەوە ببەسترێنەوە، بەبێ ئەوەی پشت بە هەرێمی کوردستان ببەسترێت. لەبەرامبەر ئەمەشدا، حکومەتی هەرێمی کوردستان هەوڵ دەدات بازرگانیی نێوان تورکیا و عێراق لە ڕێگای خاڵی سنووریی خابورەوە بەردەوام بێت و لەژێر کۆنترۆڵی خۆیدا بمێنێتەوە.\nبە پێچەوانەی ئەو دەنگۆیانەی کە پێی وایە دەروازەی سنووریی خابور بەس نییە بۆ ئەنجامدانی پەیوەندیی بازرگانی لەنێوان تورکیا و عێراقدا، بەرپرسانی حکومەتی هەرێمی کوردستان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە پێویست بە کردنەوەی دەروازەی سنووریی دیکە ناکات و دەتوانرێت لە ڕێگەی دەروازەی سنووریی خابورەوە بەردەوامی بە چالاکییە بازرگانییەکانی نێوان هەردوو وڵات بدرێت. بەڵام ئەگەر بێتوو لە ڕوانگەی تورکیاوە سەیری دۆخەکە بکەین، ئەوا دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە چالاکیی بازرگانیی ساڵانە بە بەهای ملیارەها دۆلار لەنێوان دوو وڵاتدا بەتەنیا لە ڕێگای یەک دەروازەی سنوورییەوە، کارێکی پڕ گرفتە و خزمەت بە بەرژەوەندییەکانی ئەو وڵاتە ناکات.\nسەرباری ئەمە، جێبەجێکردنی پڕۆژەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی دەبێتە هۆی ڕەخساندنی دەرفەت بۆ هێزە چەکدارەکانی تورکیا و سوپای عێراق، بە مەبەستی ئەنجامدانی ئۆپەراسیۆنی سەربازیی هاوبەش. لە ڕێگەی گرتنەبەری ئەم هەنگاوە هاوبەشانەوە، لەپاڵ زیادکردنی دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق لە بەری ڕۆژئاوای ڕووباری دیجلە كە لە ڕێگەی فشار خستنەسەر حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە دەتوانرێت هەوڵەکانی دەسەڵاتی کوردی بۆ سەربەخۆیی بوەستێنرێت. وەک ئەوەی زۆرێک لە سەرکردە سیاسیەکانی بەغداش ئاماژەی بۆ دەکەن، گرتنەبەری ئەم هەنگاوانە دەبێتە هۆی زیادبوونی هەژموون و نفوزی دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق لەبەرامبەر حکومەتی هەرێمی کوردستان. هەر چەندە لەپاش گشتپرسیی هەرێمی كوردستان، «مەسعوود بارزانی» لە ڕێگەی سەردانیکردنی بۆ بەغدا؛ هەوڵی ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدادی دابێت، بەڵام دەسەڵاتدارانی بەغداد پێیان وایە پێویستە سوور بن لەسەر هەڵوێستە توندەکانیان بەرامبەر بارزانی(13).\nبە کردنەوەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی، جگە لە تورکمانەکانی ناوچەی موسڵ و تەلەعفەر، تورکمانەکانی کەرکووکیش دەتوانن سوودمەندبن لە جووڵە و چالاکییە بازرگانییەکانی ناوچەکە. ئەو هەنگاوانەی کە تورکیا دەیگرێتە بەر بە مەبەستی پاراستنی ئەم هێڵە، لە ماوەیەکی درێژدا دەبێتە هۆی زیادبوونی دەسەڵات و نفوزی تورکیا لە ناوچەکە. لە کاتی هاتنەئارای پڕۆسەی دووبارە ئاوادانکردنەوە و بونیادنانەوەی ئەو ناوچە سوننەیانەی کە لە ئەنجامی چالاکییەکانی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعشەوە زیانیان بەر کەوتووە، دووبارە کاریگەریی تورکیا لەسەر دانیشتووانی سوننیی ناوچەکە دەردەکەوێتەوە. بێگومان ئەم دۆخە کاریگەریی دیاری دەبێت لە ڕێگریکردن لە بەردەوامیی هەژموونی دەسەڵات و فراوانخوازیی شیعە لە ناوچەکە.\nکاریگەریی پڕۆژەی ئۆڤا کۆی لەسەر پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا و عێراق\nکردنەوەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی، لە زۆر ڕووەوە کاریگەریی دەبێت بۆ سەر پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا و عێراق. گەر لە ڕووی ئابوورییەوە لەم پڕۆژەیە بڕوانین، ئەوا بێگومان دەبێتە هۆی پێشکەوتن و گەشەسەندنی زیاتری پەیوەندییە بازرگانییەکانی نێوان هەردوو وڵات، بەتایبەت دوای ئەوەی لەم ساڵانەی دواییدا ئەم پەیوەندییانە نزیکبوونەوەی زیاتری بەخۆیەوە بینیوە. لە ڕوانگەی تورکیاوە، عێراق بە یەکێک لە گرنگترین دەوڵەتە هاوردەکارەکانی ناوچەکە دادەنرێت. لە ڕوانگەی عێراقەوە، تورکیا لەپاڵ هەریەک لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا، چین و هیندستان بە یەکێک لە گرنگترین دەوڵەتە بازرگانییەکانی جیهان دەژمێردرێت(14). سەرباری هەبوونی ئەم دەرفەتە باشە لە بواری کار و بازرگانیدا، بەڵام نەبوونی چەند دەروازەیەکی سنووری بۆ گەیاندنی بەرهەمەکان بە عێراق، بە مەبەستی دابەشکردن و ساغکردنەوەیان، گرفتی لەبەردەم کار و جووڵەی بازرگانیدا دروست کردووە.\nگواستنەوەی شمەک و کاڵاکان بۆ عێراق، لە ڕێگەی وشکانییەوە ئەنجام دەدرێت. بەکارهێنانی ئەم ڕێگایە بە هۆی بارودۆخی ئەمنیی عێراق، وەرگرتنی باجی گومرگی لەلایەن هەریەک لە هەولێر و بەغدادەوە، گەڕانەوەی بارهەڵگرەکان لە عێراقەوە بەبەتاڵی؛ دەبێتە هۆی زیادبوونی تێچووی گواستنەوە. لەبەر ئەوە کردنەوەی ڕێگایەک کە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ تورکیا و عێراق پێکەوە ببەستێتەوە، کارێکی زۆر گرنگە. کردنەوەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی کە لەم ساڵانەی دواییدا زۆر باسی لێوە دەکرێت، لەم ڕووەوە کارێکی گرنگە. تورکیا لە ڕێگەی هێڵێکی ڕاستەوخۆوە کە بە ناوچەکانی ئۆڤا کۆی، تەلەعفەر و موسڵدا تێدەپەڕێت، دەرفەتی پەیوەندیی ڕاستەوخۆی لەگەڵ بەغدادا بۆ دەڕەخسێت. هەر چی عێراقیشە، بە کردنەوەی ئەم پڕۆژەیە، سەرباری ئەوەی لە ڕێگەی هێڵێکی ڕاستەخۆوە دەرفەتی پەیوەندیکردنی لەگەڵ تورکیادا بۆ دەڕەخسێت، لە هەمان کاتدا بە هۆی کەمبوونەوەی بڕی تێچووەوە، نرخی ئەو شمەک و کاڵایانەی کە لە تورکیاوە دێت، دابەزین بەخۆیەوە دەبینێت.\nئەنجامدانی پڕۆژەیەکی لەم شێوەیە کە دەبێتە هۆی دەستەبەرکردنی بەرژەوەندیی ئابووری بۆ هەردوو وڵات، پێویستی بە جێبەجێکردنی کۆمەڵێک مەرج هەیە. وەک دەزانرێت ئۆڤا کۆی دەکەوێتە ناوچەی «شرناخ»ەوە، ئەم ناوچەیە بە هۆی نزیکیی لە سنووری عێراقەوە، خاوەنی پێگەیەکی ستراتیژییە و دەکرێت ببێتە شوێنگرەوەیەک بۆ خاڵی سنووریی خابور. بەڵام بەری ئەوبەری ئەم خاڵە سنوورییە کە ناوچەی فیشخابورە، لەژێر کۆنترۆڵی حکومەتی هەرێمی کوردستاندایە. بۆ ئەوەی ئەم پڕۆژەیە بە شێوەیەکی کرداری بکەوێتە بواری جێبەجێکردنەوە، پێویستە سەرەتا دەوڵەتی ناوەندیی عێراق فیشخابور بخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە و وەک هەنگاوی دواتر پێویستە هەردوو دەوڵەتی تورکیا و عێراق سوور بن لەسەر وەرگرتنی هەڵوێستی هاوبەش بەرامبەر ئەو ناڕەزایەتییانەی کە بەم هۆیەوە لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستان و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکاوە دێتە ئاراوە.\nوەرگرتنی هەڵوێستێکی لەم چەشنە، ڕەنگە بۆ دەوڵەتی ناوەندیی عێراق کارێکی قورس بێت، بە هۆی ئەو فشارانەی کە لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستان و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکاوە دەکرێتە سەری، لەبەر ئەوەی فیشخابور بە یەکێک لەو دەروازە سەرەکییانە دادەنرێت کە لەلایەن ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکاوە بەکار دەهێنرێت بە مەبەستی ناردنی هاوکاریی سەربازی بۆ هێزەکانی پارتی یەکێتیی دیموکراتی کورد لە سووریا (PYD)(15). لەبەر ئەم هۆکارە، پێویستە لە سەرەتادا چاوەڕوانیی ئەوە نەکرێت کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا هەڵوێستێکی ئەرێنیی هەبێت بەرامبەر کردنەوەی پڕۆژەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی، چونکه لە ئەنجامدا هەرێمی كوردستان لە چەندین ڕووی جیاوازەوە گرنگیی زۆری هەیە بۆ ئەمەریکا. لە دۆخی کردنەوەی هێڵی بازرگانیی «ئۆڤا کۆی»ی موسڵ، کۆنترۆڵکردنی ئەو ناوچانەی ئەم هێڵەی پێدا تێدەپەڕێت لەلایەن تورکیا و عێراقەوە، دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی هاتوچۆی گرووپە تیرۆریستییەکان لە ناوچەکە.\nناوچەکانی موسڵ و تەلەعفەر کە دەکەونە باکووری ڕۆژئاوای عێراقەوە، لە دیارترین ئەو ناوچانەن کە کاریگەریی شاڵاو و پەلامارەکانی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعشیان لەسەر بووە. بەتایبەتی شاری موسڵ زۆری نەمابوو بەتەواوی وێران بێت، بە هۆی ئۆپەراسیۆنی بەردەوامی هێزەکانی هاوپەیمانان بە سەرکردایەتیی ئەمەریکا بۆ سەر ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش. لە ڕووی ئابوورییەوە ناوچەکە زیانێکی گەورەی بەر کەوتووە و بەگوێرەی وتەی بەرپرسانی ئیدارەی موسڵ، دووبارە بونیادنانەوەی شارەکە پێویستی بە نزیکەی ٥٠ ملیار دۆلار هەیە(16)، هەروەها ئاوەدانکردنەوەی تێکڕای عێراقیش، پێویستی بە ٨٨ ملیار دۆلارە .(17) بۆ ئەوەی دووبارە ئەم ناوچانە بخرێنەوە سەر نەخشەی بازرگانی، پێویستە بەبێ لەدەستدانی کات؛ وەبەرهێنان لە چەندین بواری جیاوازدا ئەنجام بدرێت، وەک بونیادنانەوەی ژێرخانی ناوچەکە، کردنەوە و پاراستنی ئاسایشی هێڵەکانی گواستنەوەی وشکانی و دابینکردنی جێگەی حەوانەوە. پڕکردنەوە و جێبەجێکردنی ئەم پێداویستییانە، دەبێتە هۆی دووبارە بونیادنانەوەی ئابووریی ناوچەکە و سەرلەنوێ بووژانەوەی. واتە تورکیا دەتوانێت لە پڕۆسەی دووبارە بونیادنانەوەی موسڵدا، بەرپرسیارێتیی گرنگ لەئەستۆ بگرێت. بەم جۆرە دەتوانین بڵێین کردنەوەی هێڵێکی نوێی بازرگانی بۆ عێراق لە ڕێگەی «ئۆڤا کۆی»یەوە، یەکەمین هەنگاوی ئەم دووبارە بونیادنانەوەیە.\nلەپاڵ تێچووی ماددیی ئەم پڕۆژەیەدا، پێویستە گۆڕانی دیمۆگرافیای ناوچەکە بەهەند وەربگیرێت. ناوچەی موسڵ وەک دووەم گەورەترین شاری عێراق، بە یەکێک لە گرنگترین ناوچە سوننەنشینەکان دادەنرێت. بەر لە سەرهەڵدانی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش، بەگوێرەی ئامارە سەرەتاییەکان؛ ژمارەی دانیشتووانی ناوچەی نەینەوا نزیکەی ٣ ملیۆن و ٧٠٠ هەزار کەس بووە، لە کۆی ئەم ژمارەیە، نزیکەی ٦٥٪ی دانیشتووانی ناوچەکە لە عەرەبە سوننەنشینەکان پێک دێت. شاری موسڵ وەک ناوەندی ناوچەی نەینەوا و لە کۆی ئەو ژمارەی ئاماژەمان بۆ کرد، بە نزیکەی ٢ ملیۆن خێزان دادەنرێت(18). چالاکییە تیرۆریستییەکانی داعش، هاوتا لەگەڵ جێگیرکردنی هێزەکانی حەشدی شەعبی لە ناوچەکە، بۆتە هۆی هێنانەئارای گۆڕانکاری لە پێکهاتەی دیمۆگرافیی دانیشتووانی ناوچەکە. ئەو تورکمانە شیعییانەی کە لەدوای بڵاوبوونەوەی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعشەوە بەرەو ناوچەکانی بەسڕە و نەجەف کۆچیان کردبوو، پاش تێکشکانی داعش و دەستبەسەرداگرتنەوەی ناوچەکە لەلایەن هێزەکانی حەشدی شەعبییەوە، دووبارە گەڕاونەتەوە ناوچەکانیان. لەبەرامبەر ئەمەدا، باس لە کەمبوونەوەی ژمارەی دانیشتووانی سوننەنشین دەکرێت(19).\nلەگەڵ تەشەنەکردنی مەترسییەکانی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش لە موسڵ و دەوروبەری، بەشێک لە هاوڵاتیانی سوننە مەزهەبی ناوچەکە ناچار بوون کۆچ بکەن بۆ ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی حکومەتی هەرێمی کوردستان و تورکیا. پاش شکستی ڕێکخراوەکەش، بەشێکی کەم لەم هاوڵاتییانە گەڕاونەتەوە بۆ ناوچەکانی خۆیان. لە کاتێکدا بە تێڕوانین لە پێکهاتەی مێژوویی و کولتووریی شاری موسڵ، لەپاڵ پێکهاتەی دیمۆگرافیی شارەکەدا، دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە تورکیا دەتوانێت لە ڕێگەی ئەنجامدانی چالاکیی جۆراوجۆرەوە، ڕووبەری نفوزی خۆی لە ناوچەکە فراوان بکات و گەشەی زیاتری پێ بدات. ئەو پڕۆژانەی کە بڕیارە بە هاوکاری و پشتیوانیی تورکیا لە ناوچەکەدا ئەنجام بدرێت لەپاڵ بووژانەوەی ئابووریدا، دەرفەت بۆ گەشەپێدانی لایەنی کۆمەڵایەتییش دەڕەخسێنێت. بۆیە پێشبینی دەکرێت پڕۆژەیەکی گشتگیری وەک ئۆڤا کۆی؛ گۆڕانكاریی سیاسیی نوێ لەگەڵ خۆیدا بهێنێتە کایەوە.\nسەرباری ئەوەی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق لەم قۆناغەدا نزیکەی ١٠٠ ملیار دۆلاری خەرج کردووە(28)، لەگەڵ ئەوەشدا بە هۆی کۆنترۆڵنەکردنی تەواوی هێزەکانی حەشدی شەعبییەوە نەیتوانیوە دەسەڵاتی خۆی لەو ناوچانە بسەپێنێت. حەشدی شەعبی لە تەلەعفەر لەگەڵ گرووپە تورکمانییە شیعەکاندا لە پەیوەندیدایە و لە ناوچەی شەنگالیش بەهاوبەشی لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان کار دەکات(29). لەگەڵ کردنەوەی ئەم دەروازە سنوورییەدا، پێویستە دەوڵەتی ناوەندی دەسەڵاتی خۆی لەم ناوچانە بسەپێنێت. بە ئەگەرێکی زۆرەوە، ئەم کارەش دوو ئەنجامی لێ دەکەێتەوە:\nیەکەم: دەوڵەتی ناوەندی دەتوانێت دووبارە دەسەڵاتی خۆی لەو ناوچانانە بسەپێنێت کە بۆشایی دەسەڵاتیان تێدا دروست بووە.\nدووەم: دەوڵەتی ناوەندی دەتوانێت گرووپە جیاوازەکانی سەر بە هێزەکانی حەشدی شەعبی بخاتە ژێر کۆنترۆڵی خۆیەوە.\nلە ئەگەری جێبەجێکردنی ئەم دوو خاڵەی سەرەوەدا، وەک تورکیاش ئارەزووی جێبەجێکردنیان دەکات، پێویستە دەوڵەتی ناوەندیی عێراق بە ئەرکی دابینکردنی ئاسایشی هێڵی فیشخابور-تەلەعفەر-موسڵ هەستێت. پاش جێبەجێکردنی ئەم ڕێکارانە لەلایەن دەوڵەتی ناوەندییەوە، تورکیاش ئامادە دەبێت بۆ پێشکەشکردنی پاڵپشتی و دابینکردنی هاوکاری بۆ سەرجەم ئەو بوارانەی کە پێویستە بۆ جێبەجێکردن و سەرخستنی پڕۆژەکە، هەر لە دانانی پلانەوە تاکوو ئەنجامدانی کاری وەبەرهێنان. لە کۆتاییدا دەتوانین بڵێین جێبەجێکردن و سەرکەوتنی ئەم پڕۆژەیە، بەستراوە بە شێوازی کارکردن و بەدەمەوەهاتنی دەوڵەتی ناوەندیی عێراقەوە. دەوڵەتی ناوەندی بە گرتنەبەری هەر هەنگاوێک بۆ جێبەجێکردنی ئەم پڕۆژەیە، دەتوانێت پێگەی سیاسیی خۆی بەهێزتر بکات.\nبێگومان کردنەوەی دەروازەیەکی سنووریی نوێ وەک شوێنگرەوەیەک بۆ خاڵی سنووریی خابور، دەبێتە هۆی دروستکردنی فشاری سیاسی بۆ سەر حکومەتی هەرێمی کوردستان. لەبەر ئەوە حکومەتی هەرێمی کوردستان نایەوێت ئەو هێزە سیاسی و ئابوورییەی کە لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی چالاکییە بازرگانییەکانی نێوان هەردوو وڵاتی تورکیا و عێراقەوە بەدەستی دێنێت، لەدەست بدات. بەرپرسانی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە هەر دەرفەتێکدا کە بۆیان دەڕەخسێت، ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە بابەتی کردنەوەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی؛ هێڵی سوورە بۆ ئەوان.\nوەک ئاشکرایە پڕۆژەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی هەر بەتەنیا نابێتە هۆی بەهێزکردنی پێگەی سیاسیی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق بەرامبەر بە حکومەتی هەرێمی کوردستان، بەڵکوو لە هەمان کاتدا هێزی دەسەڵاتی جێبەجێکردنی دەوڵەتی ناوەندی بۆ سەر حکومەتی هەرێمی کوردستان بەهێزتر دەکات. بێگومان ئەم دۆخەش لە سوود و بەرژەوەندیی تورکیا دەبێت، چونکە بەهێزبوونی پێگەی سیاسیی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق وا دەکات تورکیا بتوانێت بە متمانەی زیاترەوە مامەڵەی لەگەڵدا بکات. سەرباری هەموو ئەمانەش، بەهێزبوونی پێگەی دەوڵەتی ناوەندی زۆر گرنگە بۆ ڕێگریکردن لە گەشەسەندن و بڵاوبوونەوەی بنکەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان لە باکووری عێراق. ئەگەر بێتوو حکومەتی بەغداد بتوانێت کۆنترۆڵی ناوچەی شەنگال لە باکووری ڕۆژئاوای وڵاتەکەی بکات و ئاسایش لەم ناوچەیە بەرقەرار بکات، دەتوانرێت هەنگاوی گرنگ بنرێت لەلایەن تورکیاوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان.\nوەک دەزانرێت پارتی کرێکارانی کوردستان بە بیانووی پاراستنی «ئێزیدییەکان» لە داعش، لەو ناوچانە جێگیر بووە. دامەزراندنی چەندین بنکەی سەربازی و بڵاوبوونەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان لە ناوچەکە، بەدەستهێنانی هاوکاری و پاڵپشتیی نێودەوڵەتی؛ وای کردووە ئەم ڕێکخراوە ببێتە سەرچاوەی هەڕەشە و مەترسی بۆ سەر هەریەکە لە تورکیا و عێراق. سەرباری سەرجەم بانگەشەکانی تورکیا لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان، بەڵام تا ئێستا ئەم ڕێکخراوە لە لایەکەوە بەردەوامە لە چالاکییە سەربازییەکانی، لە لایەکی دیکەوە لە ڕێگەی چەکدارکردنی ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی ناوچەکەوە، لە هەوڵی سڕینەوەی سەرجەم ئەو لایەنانەدایە کە وەک مەترسی بۆ سەر خۆی دەیانبینێت(30). لەگەڵ ئەوەشدا دەسەڵاتی سیاسیی هەولێر تا ئێستا نەیتوانیوە هیچ هەنگاوێکی کرداری دژ بەم ڕێکخراوە بنێت، لەگەڵ ئەوەی بەرپرسانی باڵای حکومەتی هەرێم و پارتە کوردییەکانیش بەردەوام جەخت لەوە دەکەنەوە کە تورکیا دراوسێیەکی گرنگە بۆ ئەوان و لە هەستیاری و کاردانەوەکانی لە ڕووی ئەمنییەوە تێدەگەن، بەڵام سەرەڕای ئەوەش هەنگاوی پێویست نانێن و پێیان وایە کە پێویستە ئەم کێشەیە بە شێوازی ئاشتی چارەسەر بکرێت.\nداخستنی سەرجەم ئۆفیسەکانی ڕێکخراوی پارتی تەڤگەری ئازادیی کوردستانی سەر بە پارتی کرێکارانی کوردستان لە ناوەندی شاری سلێمانی و دەوروبەری(31)، گەرچی وەک هەوڵێک بۆ ڕێگریکردن لە پارتی کرێکارانی کوردستان پیشان درا، بەڵام بێگومان هیچ ئەنجامێکی ئەوتۆی نابێت کە جێگەی باس بێت، لەبەر ئەوەی داخستنی ئۆفیسەکانی ئەم ڕێکخراوە بە مانای وەستانی چالاکییەکانی نایەت، هەر چەندە بە مانای ئەوە دێت کە لەلایەن وەزارەتی ناوخۆی حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە مۆڵەتی کارکردنیان پێ نەدراوە(32).\nلە ڕاستیدا ئەو دیمەنەی کە لە هەولێرەوە دەبینرێت ئەوەیە کە ئیدارەی بارزانی، نە نیازێکی ڕاستەقینەی هەیە و نە هێز لە بابەتی ڕووبەڕووبوونەوەی پارتی کرێکارانی کوردستاندا. لە شاری سلێمانی کە بە دووەم گرنگترین شاری هەرێم دادەنرێت لەدوای هەولێر، پارتی کرێکارانی کوردستان ئازادانە چالاکییەکانی خۆی لەم شارە ئەنجام دەدات. ئەو ڕۆژنامەنووسانەی کە لە ناوچەکەدا کار دەکەن، تەنانەت باس لەوە دەکەن کە لەنێو شارەکەدا لەلایەن پارتی کرێکارانی کوردستانەوە باج (ئابوونە) کۆ دەکرێتەوە. لەژێر ڕۆشنایی هەموو ئەمانەدا، دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە بارزانی لە مەسەلەی ڕووبەڕووبوونەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان لەلایەن تورکیاوە وەک هاوبەشێکی باش دەرناکەوێت و کەوتۆتە ئەو هەڵەیەی کە پێی وایە تورکیا پێویستی بە ئەوە، هۆکاری سەرەکیی ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە تورکیا تا ئێستا ناچار بووە پەیوەندییەکانی خۆی لەگەڵ عێراقدا لە ڕێگای بارزانییەوە ئەنجام بدات. کردنەوەی دەروازەیەکی نوێ، دەبێتە هۆی ئەوەی کە ئەنکەرە و بەغدا زیاتر لێک نزیک ببنەوە و ببنە هاوبەشێکی ڕاستەقینە و بەهێز، بەتایبەتی لە سایەی ئەو هەنگاوانەی کە بەهاوبەشی بۆ هێنانەدیی ئاشتی و ئارامی لە ناوچەکە دژ بە پارتی کرێکارانی کوردستان دەیگرنە بەر، بۆ ئەم مەبەستە تورکیا دەتوانێت سوود لە بەهێزبوونی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق وەربگرێت. ئەو هەنگاوانەی کە لە داهاتوودا لەلایەن دەوڵەتی ناوەندیی عێراقەوە بۆ ڕێگریکردن لە گەشەسەندن و بڵاوبوونەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان دەیگرێتە بەر، گرنگییەکی لەئەندازەبەدەریان هەیە بۆ تورکیا. بەم واتایە، پڕۆژەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی دەکرێت ببێتە خاڵی وەرچەرخان لە ڕوانگەی پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا و عێراقەوە.\nپارتی کرێکارانی کوردستان و ناوچەی شەنگال\nماوەی چەند ساڵێکە جموجووڵەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان لە ناوچەی شەنگال بە جۆرێک زیادی کردووە، کە دەتوانرێت بەئاشکرا هەستی پێ بکرێت(٣٣). بەگوێرەی ئەو هەواڵانەی کە لە ناوچەکەوە دێن، تەنانەت دوای تێکشکاندنی داعش لە ڕووی سەربازییەوە، پارتی کرێکارانی کوردستان بەردەوامە لە گەشەسەندن و بڵاوبوونەوەی زیاتر لە ناوچەکە. پێویستە لێرەدا ئاماژە بۆ دوو هۆکار بکەین کە ڕۆڵی سەرەکییان هەبووە لە دروستکردنی ئەم دۆخە، ئەوانیش:\nیەکەم: دەستبەسەرداگرتنی شاری موسڵ کە بە دووەم گەورەترین شاری عێراق دادەنرێت، لە مانگی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٤ لەلەلایەن ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعشەوە بەبێ هیچ ڕووبەڕووبوونەوەیەک.\nدووەم: بەرگرینەکردن و کشانەوەی هێزەکانی پێشمەرگە لەبەرامبەر هێرش و پەلامارەکانی داعش بۆ سەر ناوچەی شەنگال.\nلە ئەنجامی ئەم دوو هۆکارە، ناوچەی شەنگال زۆر بەخێرایی لەلایەن هێزەکانی ڕێکخراوی داعشەوە کۆنترۆڵ کرا. بە هۆی کردەوەكانی ئەم ڕێکخراوە، دانیشتووانی ناوچەی شەنگال ڕووبەڕووی کارەساتێکی مرۆیی گەورە بوونەوە، لە کاتێکدا ژمارەیەکی زۆر لە هاوڵاتیان بە دەستی تیرۆریستانی داعش کوژران، هەزاران هاوڵاتییش ناچار بوون کۆچ بکەن بۆ ناوچەکانی دیکە(34). پاش هێرش و پەلامارەکانی داعش لە ٣ی ئابی ٢٠١٤ بۆ سەر دانیشتووانی ناوچەی شەنگال، هێزەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان بە بیانووی پاراستنی ئێزیدییەکانەوە، لە سووریا و قەندیلەوە ڕوویان کردە ناوچەکە و بە سوودبینین لە بۆشایی دەسەڵات کە لە ئەنجامی کشانەوەی هێزەکانی سوپای عێراق و پێشمەرگە لە ناوچەی شەنگال دروست بووبوو، توانییان زۆر بەخێرایی دەست بکەن بە خۆجێگیرکردن و بڵاوبوونەوە لە ناوچەکە.\nیەکەمین کاری پارتی کرێکارانی کوردستان لە ناوچەکە، بریتی بوو لە دامەزراندنی «یەکینەکانی بەرخودانی شەنگال» (YBŞ) نزیک لە خۆی، لە ڕێگەی چەکدارکردنی ئێزیدییەکانی ناوچەکەوە (35). لە درێژەی کارەکانیدا، ئەم ڕێکخراوە لە ڕێگەی دامەزراندنی چەندین بنکەی سەربازییەوە؛ خۆجێگیرکردن و بڵابوونەوەی لە ناوچەکە خێراتر کردووە(36) ، بە جۆرێک کە لە ئێستادا دوای قەندیل، ناوچەی شەنگال بە گرنگترین ناوچەی نفوزی پارتی کرێکارانی کوردستان دادەنرێت. لە هەمان کاتدا بە سوودبینین لەو بارودۆخە نێودەوڵەتییەی کە لەئارادایە، ئەم ڕێکخراوە بە ناوی ڕووبەڕووبوونەوەی داعشەوە توانیویەتی هاوکاریی سەربازی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا وەربگرێت(37). ئەم دۆخە لە ڕووی سیاسییەوە بۆتە هۆی بەهێزبوونی پارتی کرێکارانی کوردستان و لقە درێژکراوەکانی سەر بەم پارتە لە ناوچەکە. زۆرێک لە بەرپرسانی باڵای حکومەتی هەرێمی کوردستان کە لە شاری هەولێر چاوپێکەوتنیان لەگەڵ ئەنجام دراوە، ئەم هەواڵە پشتڕاست دەکەنەوە و ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە پارتی کرێکارانی کوردستان لەپاڵ هێزە چەکدارەکانیدا، لە ڕووی سیاسییشەوە دەستی کردووە بە فراوانکردنی ڕووبەری دەسەڵاتی خۆی. ڕێگریکردن لە گەڕانەوەی بەرپرسانی ئیداریی شەنگال بۆ ناوچەکە لە چەند مانگی ڕابردوودا لەلایەن هێزەکانی پارتی کرێکارانی کوردستانەوە، دەتوانرێت وەک نموونەیەکی زیندوو پیشان بدرێت(38).\nهەر چەندە لەم ماوانەی دواییدا، بە هۆی فشارەکانی تورکیا، باس لە کشانەوەی هێزەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان دەکرێت لە ناوچەکە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا تا ئێستا ئەم ڕێکخراوە بوونی هەیە لە ناوچەکە(39). لە یەکێک لە ناوەندەکانی توێژینەوە کە سەنتەرەکەی دەکەوێتە شاری بەغدا، توێژەرێک وای دەبینێت کە بەردەوامیی جموجووڵەکانی ئەم ڕێکخراوە، بەزاندنی سەروەریی خاکی عێراقە و هەڕەشەیە بۆ سەر ئاسایشی ناوچەکە. بە هەمان شێوە ئەو ڕۆژنامەنووسانەی کە بەدواداچوون بۆ بارودۆخی ناوچەکە دەکەن، ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە سەرباری کەمبوونەوەی مەترسییەکانی ڕێکخراوی تیرۆریستیی داعش و تێکشکاندنی لە ڕووی سەربازییەوە، پارتی کرێکارانی کوردستان بەردەوامە لەسەر بڵاوبوونەوەی لە ناوچەکە. ئەم ڕۆژنامەنووسانە بە پێویستی دەزانن کە دەوڵەتی ناوەندیی عێراق هەنگاوی پێویست بنێت بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم دۆخە.\nزۆرێک لەو سەرچاوانەی کە باس لە بوونی پارتی کرێکارانی کوردستان دەکەن لە ناوچەکە، لە لێدوانەکانیاندا باس لەوە دەکەن کە ئەم ڕێکخراوە لەگەڵ هێزەکانی حەشدی شەعبیدا لە پەیوەندیدان و بەهاوبەشی کار دەکەن(40)، تەنانەت زانیاری هەیە کە گەریلاکانی پارتی کرێکارانی کوردستان لەلایەن دەوڵەتی ناوەندیی عێراقەوە مووچەیان پێ دەدرێت. زۆرێک لە بەرپرسان و ڕۆژنامەنووسانی بەغدا لە کاتی وەڵامدانەوەی ئەو دەنگۆیانەی کە باس لە پەیوەندیی هاوبەشی نێوان هێزەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان و هێزەکانی حەشدی شەعبی دەکەن، ئەو ڕاستییە دووپات دەکەنەوە کە هێزەکانی حەشدی شەعبی لە چەندین گرووپی چەکداریی جیاواز پێک هاتوون و پێویستە دەوڵەتی ناوەندی تەواوی ئەم گرووپە جیاوازانە بخاتە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە. هەروەها سەرباری ئاماژەکردن بە سەختیی جوگرافیای ناوچەکە، باس لە ڕکابەری و ململانێی نێوان هەریەکە لە ئێران و ئەمەریکا دەکەن بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچەکە.\nبەگوێرەی زانیارییەکان، ئێران لە هەوڵی کردنەوەی ڕێڕەوێکی شیعەدایە (هیلالی شیعی)، بە مەبەستی پێکەوەگرێدانی شیعەکانی ناوچەکە و دەستگەیشتن بە خاکی سووریا و لوبنان. زۆرێک لە سەرچاوەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە پاش تێکشکاندنی ڕێکخراوی داعش و کۆنترۆڵکردنی بەشێکی زۆری ناوچە سوننەنشینەکان لەلایەن هێزەکانی حەشدی شەعبییەوە، پڕۆسەی بەشیعەکردنی ناوچەکە خێراییەکی زیاتری بەخۆیەوە بینیوە(41). لەگەڵ ئەوەشدا بە هۆی بەکارهێنانی ناوچەکە لەلایەن ئەمەریکا وەک دەروازەیەک بە مەبەستی گەیاندنی هاوکاریی سەربازی بە پارتی یەکێتیی دیموکرات (PYD)، هەستیارییەکانی تورکیا بەرامبەر بە پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK)، پرسی کۆنترۆڵکردنی ناوچەکەی لە لایەن تەنیا هێزێکەوە کردووە بە کارێکی ئێجگار دژوار.\nمەسەلەی شەنگال لە ڕوانگەی تورکیاوە، بە یەکێک لە هەستیارترین بابەتەکان دادەنرێت لە ماوەی داهاتوودا. جێگیربوون و بەردەوامیی کار و چالاکییەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان لە ناوچەکە، هەڕەشە و مەترسیی ڕاستەوخۆ بۆ سەر ئاسایشی تورکیا و ناوچەکە دروست دەکات.\nلە ڕوانگەی داهاتووی پەیوەندییە ئابووری و سیاسییەکانی تورکیا لەگەڵ عێراقدا، پێویستە هەنگاوی بەپەلە و جددی بنرێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕێکخستنەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان لە ناوچەی شەنگال. بە گەڕانەوەمان بۆ دوایین ڕوونکردنەوە، هەڵسەنگاندنی هەڵوێستی حکومەتی هەرێمی کوردستان لەم بارەیەوە کارێکی قورس نییە. بەگوێرەی وتەی بەرپرسانی باڵای هەرێم، بوونی پارتی کرێکارانی کوردستان لە ناوچەی شەنگال؛ «کارێکە جێگەی قبووڵکردن نییە». بەرپرسان ئەماژە بۆ ئەوەش دەکەن کە بە مەبەستی دووبارە گەڕانەوەی ژیان بۆ ناوچەکە، پێویستە ڕێگە بە گەڕانەوەی هاوڵاتیان و بەرپرسانی ئیداریی ناوچەکە بدرێت. بۆ ئەنجامدانی ئەم ئەرکەش، بانگهێشتی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق دەکەن (42).\nپاكکردنەوەی ناوچەکە لە هێزەکانی پارتی کرێکارانی کوردستان و گرووپە چەکدارەکانی سەر بە حەشدی شەعبی، پەیوەستە بە چۆنیەتیی جێبەجێکردنی ئەو هەنگاوانەی کە لەلایەن دەوڵەتی ناوەندیی عێراقەوە بۆ ئەم مەبەستە دەگیرێنە بەر. هەڵوێستی بەرپرسانی بەغداد لەم بارەیەوە، نزیکە لە وتەی بەرپرسانی حکومەتی هەرێمەوە. لەژێر کاریگەریی ئەم هەلومەرجەدا، پێویستە تورکیا بەردەوام بێت لە هەنگاوەکانی لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندیی عێراقدا. لەم ڕووەوە پڕۆژەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی دەتوانرێت وەک کلیلی کردنەوەی دەرگای بەردەوامیی پەیوەندی و دانوستانەکانی نێوان هەردوو وڵات سەیر بکرێت. گەشەسەندنی پەیوەندییە ئابوورییەکانی نێوان هەردوو وڵات، لە ڕووی سیاسییشەوە دەرفەتی گرتنەبەری هەنگاوی هاوبەش دەڕەخسێنێت. کردنەوەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی، ئەگەری کردنەوەی ڕێڕەوێکی پارێزراو کە لە سنووری باشووری تورکیا تا بەغداد درێژ دەبێـــــتەوە، زیاتر دەکات.\nلە هەمان کاتدا تورکیا و دەوڵەتی ناوەندیی عێراق دەتوانن لە ڕێگەی بونیادنان و کردنەوەی ئەم ڕێگا بازرگانییەوە، ئەمن و ئاسایش لە ناوچەکەش بەرقەرار بکەن. ئەم هەنگاوە وەک چۆن توانای تورکیا لە ئەنجامدانی چالاکی بۆ بەگژداچوونەوەی پارتی کرێکارانی کوردستان لە ناوچەکە زیاد دەکات، لە هەمان کاتدا دەرفەتی فراوانکردنی نفوز و دەستەڵاتی خۆی لە ناوچەکە بۆ دەڕەخسێنێت.\nلەم توێژینەوەیەدا سەرباری هەڵسەنگاندن و خستنەڕووی کاریگەریی پڕۆژەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی لەسەر پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا و عێراق، شیکردنەوە بۆ کاریگەرییەکانی ئەم پڕۆژەیە لەسەر ئاسایشی ناوچەی تورکیا ئەنجام دراوە. یەکێک لەو ئەنجامانەی کە لە ڕێگەی ئەم توێژینەوەیەوە بەدەستمان هێناوە، بریتییە لە فراوانبوون و گەشەسەندنی پەیوەندییە ئابووری و بازرگانییەکانی نێوان هەردوو وڵاتی تورکیا و عێراق لە ڕێگەی هێڵێکی ڕاستەوخۆوە. کۆمپانیا تورکییەکان لە سایەی ئەم هێڵەوە کە بە ئۆڤا کۆی دەست پێ دەکات و لە ڕێگەی تەلەعفەر-موسڵەوە تا بەغداد و بەسڕە درێژ دەبێتەوە، دەتوانن بە شێوەیەکی ڕاستەخۆ دەستیان بگات بە ناوچەکانی ناوەڕاست و باشووری عێراق، بەم شێوە دەتوانین ڕزگارمان ببێت لە سەرجەم ئەو کێشە و گرفتانەی کە لە کاتی ئەنجامدانی کاری بازرگانی لە ڕێگەی خاڵی سنووریی خابورەوە ڕووبەڕوومان دەبێتەوە.\nبە تێڕوانین لە پێکهاتەی دیمۆگرافیی ناوچەی موسڵ و تەلەعفەر، لە دۆخی دووبارەکردنەوەی کونسوڵخانەی تورکیا لە موسڵ و دامەزراندنی هێڵێکی بازرگانیی پارێزراودا، چالاکی و جموجووڵەکانی تورکیاش لە ناوچەکە زیاد دەکات، بەمەش دەرفەت دەڕەخسێت بۆ ئەنجامدانی چالاکیی زیاتر بە مەبەستی ڕێگریکردن لە بڵاوبوونەوە و تەشەنەسەندنی زیاتری نفوزی شیعە لە ناوچەکە.\nکردنەوەی ئەم دەروازە سنوورییە، بێگومان كاریگەریی سیاسییش بەدوای خۆیدا دێنێت. بۆ نموونە؛ دەرفەت بۆ دەوڵەتی ناوەندیی عێراق دەڕەخسێت تاکوو ئەم دەروازە نوێیە وەک کارتێکی فشار دژ بە حکومەتی هەرێمی کوردستان بەکار بهێنێت. لە ڕوانگەی تورکیاشەوە، سەرباری گەشەسەندن و فراوانبوونی پەیوەندییە بازرگانییەکانی لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندیی عێراقدا، دەرفەتی ئەوەی بۆ دەڕەخسێت لەسەر کۆمەڵێک بنەمای نوێ کە لە بەرژەوەندیی خۆیدا بێت، دووبارە پەیوەندییەکانی لەگەڵ حکومەتی هەرێمی کوردستاندا ڕێک بخاتەوە. بەم شێوەیە تورکیا لە ڕووی ئابووری، سیاسی و ئاسایشەوە؛ دەتوانێت کۆمەڵێک سەرکەوتنی نوێ بەدەست بهێنێت.\nبۆ جێبەجێکردنی ئەم پڕۆژەیە بە شێوەیەکی کرداری، پێویستە دەوڵەتی ناوەندیی عێراق ئەم ناوچەیە کە دەکەوێتە نێو سنووری حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە؛ کۆنترۆڵ بکات و ئاسایش و سەقامگیری دابین بکات، بۆ ئەم مەبەستە پێویستە ئامادە بێت بۆ زاڵبوون بەسەر ئەو گرفتانەی کە ڕەنگە لەنێوان خۆی و حکومەتی هەرێمی کوردستاندا سەر هەڵبدات. کۆنترۆڵکردن و دابینکردنی ئاسایش بە درێژایی ئەم هێڵە، لە ڕووی سیاسییەوە پێگەی دەوڵەتی ناوەندیی عێراق لەسەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوەش بەهێزتر دەکات.\nلەگەڵ ئەوەی گفتوگۆکان سەبارەت پڕۆژەی خاڵی سنووریی ئۆڤا کۆی نوێ نییە، بەڵام تورکیا لەم ماوانەی دواییدا لە دانیشتنەکانیدا لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندیی عێراق، دووبارە ئەم بابەتەی هێناوەتەوە بەر باس و لە ئێستادا بووە بە پرسێکی هەنووکەیی. بەتایبەتی پاش ئەنجامدانی گشتپرسی لە ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ لەلایەن حکومەتی هەرێمی کوردستانەوە، بابەتی کردنەوەی خاڵێکی سنووریی نوێ خێرایی زیاتری بەخۆیەوە بینیوە. بە هاوکاری و پشتیوانیی وەزارەتی دەرەوەی تورکیا و وەزارەتەکانی دیکە، لە دانیشتنەکاندا لەگەڵ دەوڵەتی ناوەندیی عێراق بۆ تاوتوێکردنی ئەم پرسە، خۆشبەختانە هەڵوێستی ئەرێنی وەرگیراوە.\nلەگەڵ ئەمەشدا بۆ ئەوەی ناوچەکە بە شێوەیەکی کرداری ببێتە ڕێگایەکی بازرگانی و چالاکیی تێدا ئەنجام بدرێت، پێویستە هەردوو وڵات بە زووترین کات دەست بکەن بە ئەنجامدانی کاری وەبەرهێنان لەم پڕۆژەیەدا. گەرچی لە ئێستادا هەر لە تواناکانی ژێرخانی ئەم دەروازە سنوورییەوە تاکوو پاراستنی ئاسایش و سەقامگیریی ئەم ڕێگا بازرگانییە و زۆر بابەتی تر، هێشتا لەسەر مێزی گفتوگۆکان لە چاوەڕوانیدان.\nداگرتنی بابه‌ت به PDF


دەستدرێژی بۆ سەر گڵکۆی هونەرمەندی نەتەوەیی کورد محەمەد ماملێ مەحکووم دەکەین – ماڵپەڕی فەرمیی ماملێ\nڕۆژی هەینی ٢٠/١٠/١٣٩٩هەتاوی، گڵکۆی هونەرمەندی نێودار کاک محەمەد ماملێ بە هۆی نادیار و لایەنی نەناسراو، تووشی خەسار هات.\nیادزیندوو کاک محەمەد ماملێ، کەسایەتی ناوداری هونەر و مۆسیقای کورد، سەربەرزانە ژیانی خۆی لە پێناو گەشە پێدانی مۆسیقا و ئەدەبی کوردیدا بردە سەر و توانی وەک کەسایەتیێکی نیشتمانپەروەر ببێتە خاوەنی پێگەیێکی بەرز و بەڕێز لە دڵی نەتەوەکەیدا.\nنێوبراو ٥٤ ساڵ لە تەمەنی خۆی لەو پێناودا تێپەڕ کرد و بە دەنگێکی تایبەت، سەدان ستران و بەرهەمی بەنرخی پێشکەش بە بواری مۆسیقای کوردی کرد.\nلایەنێکی تایبەتی دیکەی ژیانی یادزیندوو محەمەد ماملێ، هەستی نەتەوایەتی و مێژینەی خۆڕاگریی لە ئاست نەیاران و دەسەڵاتدارانی دژی گەلیی ئێران بوو. نێوبراو بە شنەی کۆماری کوردستان پشکوت و هەتا دوایین هەناسە بە ئامانجە پیرۆزەکانی وەفادار مایەوە. بەو هۆیەوە لە لایەن ڕێژیمی شا و دواتریش ڕێژیمی مەلاکانەوە دەستبەسەر و زیندانی کرا.\nکوڕێکی ۱٦ ساڵەی کاک محەمەد بە نێوی کاک نەجات، لە ساڵی ۱۳٦۲ و لە گەڵ ۳٨ کەسی دیکە لە لاوانی مەهاباد لە لایەن ڕێژیمی ئێران و لە شاری تەورێز ئێعدام کران.\nگڵکۆی کاک محەمەد ماملێ لە شوێنێکی تایبەت بە کەسایەتیە هونەری، نووسەران و شاعێرانی کورد هەڵکەوتوە کە یادزیندوان مامۆستا حەمەدەمین شێخولسلامی “هێمن”، مامۆستا عەبدولڕەحمان شەرەفکەندی “هەژار” و وەرگێڕی بەناوبانگ محەمەد قازیشی لە باوش گرتوە. ئەمڕۆکە ئەو شوێنە بووەتە جێژوانی ڕووناکبیرانی کورد و ئەویندارانی نیشتمان و مەکۆیێک بۆ بیرەوەری و ڕێزگرتن لە ڕێبوارانی ڕێگای ئازادی.\nئەو دەستدرێژیە بوو بە هۆی هەڵوێستی توند و تووڕەیی بەرینی کۆمەڵگای کوردستان. دیارە یەکەم جار نیە کە ئەو کردەوە چەوت و نامرۆڤانە ڕوو دەدەن! سووکایەتی بە گڵکۆی گیانبەختکراوانی گەلی کورد، شکاندنی کێلی ئەحمەد شاملوو، محەمەد عەلی سەپانلوو، هوشەنگ گوڵشیری و کەسانێکی دیکەیش دەکەونە بازنەی ئەو کردەوە قیزەونانەی ڕێژیمی ئێران و گۆپاڵبەدەستەکانی!\nدڵنیاین کە ئەو چەشنە دەستدرێژیانە دەبنە هۆی ڕێز و خۆشەویستی پتری ئەو کەسایەتیانە کە لە دڵی خەڵک دان، هاوکاتیش ڕق و تووڕەری پتری خەڵکی لێ دەکەوێتەوە.\nکۆڕی کوردەکانی دانیشتووی فەڕانسە دەستدرێژی بۆ سەر گڵکۆی هونەرمەندی خۆشەویستی کورد، یادزیندوو محەمەد ماملێ بە توندی مەحکووم دەکات و هاودەنگی و هاوبەشی خۆی لەو ڕووداوەدا تاڵەدا، لە گەڵ بنەماڵەی سەربەرزی ماملێ بە گشتی و هاوڕێی بەڕێز و تێکۆشەر کاک عەزیز ماملێ بە تایبەت، هەروەها هەموو خەڵکی کوردستان دەردەبڕێت.\nکۆڕی کوردەکانی دانیشتووی فەڕانسە


سوپەرکۆمپیوتەرێکی نوێ بە ١ ملیۆن پێواژۆکەرەوە، گەورەترین ماشینی دنیا کە هاوشێوەی مێشک کار بکات | ڕێکخراوەی زانستی فەرهەنگیی هۆژان\nخەزەڵوەر ۱۴, ۲۷۱۸ Hojan ئەندازیاری و تەکنۆلۆژی, زانیاری, هەواڵ و زانیاری 0\nزانایان گەورەترین مێشکی دنیایان وەگەڕ خست: سووپەرکۆمپیوتەرێک بە یەک ملیۆن پێواژۆکەر (پرۆسێسۆر) و ١٢٠٠ بۆردی خولگەی پێکبەستراو کە پێکەوە وەک مێشکی مرۆڤ کار دەکەن.\nپاش دە ساڵ کار کردن گەورەترین کۆمپیوتەری شێوەدەماری –جۆرێک کۆمپیوتەر کە چالاکیی دەمارەخانەکان مۆدێل دەکات- لە ٢ی نۆڤەمبردا خرایە کار.\nناوی ئەم کۆمپیوتەرە سپاین نایکێرە و لە زانکۆی مەنچستەر لە بریتانیا دروست کراوە. سپاین نایکێر تەنیا وەک مێشک بیر ناکاتەوە بەڵکوو دەمارەخانەکانی مێشکی مرۆڤ مۆدێل دەکات و لە هەر کۆمپیووتەرێکی تری سەرزەوی ژمارەیەکی زۆرتر و خێراتر لە دەمارەخانەکان هاوشێوەسازی دەکات.\nلە ساڵی ٢٠١٦ەوە سپاین ناکێر بە ٥٠٠،٠٠٠ پێواژۆکەرەوە کاری هاوشێوەسازی نۆرۆنەکانی دەکرد بەڵام لە ئێستادا ژمارەی پێواژۆکەرەکانی دوو بەرامبەر کراوەتەوە و گەیەنراوەتە یەک ملیۆن دانە. ئەم کۆمپیوتەرە بەشێکە لە پڕۆژەی مێكشی مرۆڤ کە یەکیەتیی ئەوروپا پشتیوانی لێ دەکات و هەوڵێکە بۆ ئەوەی ماشینێک دروست بکرێت کە هاوشێوەی مێشکی مرۆڤ کار بکات، ئێستا ماشینەکە دەتوانیت ٢٠٠ کوادریلیۆن ئەرک بە شێوەی هاوکات جێبەجێ بکات.\nمێشکی مرۆڤ لە ڕێگەی ١٠٠ ملیارد دەمارەخانەوە سیگناڵەکان بۆ هەزاران شوێن دەگوازێتەوە، سپاین ناکێر بە ژمارەیەکی زۆر پەیوەندی لە نێوان پێواژۆکەرەکانیدا تا ڕادەیەکی باش لەم ڕوانگەشەوە وەک مێشکی مرۆڤ کار دەکات.\nپێشتر سپاین ناکێر کە ٥٠٠،٠٠٠ پێواژۆکەری بوو، دەیتوانی ٨٠،٠٠٠ دەمارەخانەی توێخی مێشک مۆدێل بکات، توێخی مێشک ئەو بەشەی مێشکە کە پەیوەندی هەیە بە وەرگرتنی دراوە لە ڕێگەی هەستەکانەوە.\nئایا بەم کۆمپیوتەرەوە چەندە توانیومانە ماشینێک دروست بکەین کە کارەکانی مێشک جێبەجێ بکات؟ لە ڕاستیدا، ئەم کۆمپیوتەرەش تەنیا بەشێکی بچووک لەو کارە ئاڵۆزانەی مێشک دەتوانێت جێبەجێ بکات. فاوبر کە پڕۆفیسۆری زانستی کۆمپیوتەرە لە زانکۆی مەنچستەر دەڵێت “سپاین ناکێر تەنیا یەک لە سەدی کارەکانی مێشک ڕادەپەڕێنێت”. هێشتا ڕێگەیەکی دوورمان لەبەرە ماشینێک دروست بکەین کە بتوانێت بە تەواوەتی وەک مێشک کار بکات.\nSpiNNaker سپاین ناکێر


میوانداری سەردەمی کۆرۆنا یا کۆڤید١٩! … عبدالرحمن محمد(مەلا رەحمان ئاوارەکان) – Dengekan\nدایکم، ئەم جەژنە، کە تەلەفۆنم بۆی کرد، پەڵمە گریانی بوو!؟ پرسیارم کرد ئەوە چیە؟ چی ڕوویداوە؟ لە وەڵامدا گوتی: یەک منداڵ سەری لێم نەداوە و منیان خۆش ناوێت و منیان لە ماڵەکەدا بە تەنیا فڕێداوە!\nدایکم، ئەوەندە سادە و ساکارە، ئەگەر ڤایرۆسەکەش بکەی بە میوانی باوەشی پیادا دەکات و خزمەتیکی باشی دەکات و بەڕێی دەکات، بۆ ئەوەی دوایی گلەیی نەکات!\nکۆمەڵگای ڕۆژهەڵاتی بە گشتی و خەڵکە کرێکار و زەحمەتکێشەکە، بە سروشت خەڵکانێکی سادە و ساکارو بە خزمەتن، هەموو کار و کردوەکانیان تەنها کۆمەک و یارمەتی و دەستگرتنی بەرامبەرەکانیانە، پاروەکانی دەمی خۆیان لە گەڵ دراوسێ و هاوڕیکانیاندا بەش دەکەن!\nڕۆژانە هەر ئەم هەژارانەن، ئەم چینی زەحمەتکێش و کرێکارانەن، بە سەر و ماڵ و منداڵەکانیان، لە بەرەکانی جەنگدا دەبەخشن لە پیناو سەروەریەکاندا، لە پێناو ڕزگاری کۆمەڵگادا لە دەست هەموو شێوازەکانی چەوساندنەووە، میللی بێت، چینایەتی بیت، ڕەگەزی بێت. بێ ئەوەی خۆیان هەڵکێشن و لە بەرامبەدردا، داوای ئیمتیاز و پارە وپولێک بکەن، کە بە شایستەی خۆیانی نەزانن!\nبۆیە، ڕۆژانە، دەیان و سەدان هەواڵی دڵتەزێن دەبیستین، لەم خێزانانەوە، کە خۆشەویستێکیان لە دەست داوە یا چەند خۆشەویستیک، کە لە کۆمەڵایەتی بوونەوە و تێکەڵاوی و سادەیی و ساکاریان، کە پەیڕەوی یاساکانی خۆپاراستن ناکەن\nمنیش دەڵێمـ دایە گیان(مەبەستم هەموو دایکان و خۆشەویستانە):\nمیوان لەم ڕۆژەدا، لە پێش چاوی خانەخوێدا یا خاوەن ماڵدا، لە ڤایرۆسی کۆرۆنا دەچێت!\nکام ماڵ، دوایی ڕۆشتنی میوانەکە:\nناو ماڵەکەی بە سپرای دژە ڤایرۆس، سپرای ڕێژ ناکات!؟\nشوێن دانیشتنی میوانەکە، بە فاس و پاککەرەوەکانی تر، ناسڕێتەووە!؟\nقاپ و کەوچک و پەرداخی میوانەکە، بۆ سێ ڕۆژ ناخاتە بەر خۆر، تا ڤایرۆسەکانی لێ بڕوات!؟\nئاودەست و حەمامەکەی لی دەبێت بە لوغم ، لەوەیە پێیدا بتەقێتەووە!؟\nلە زستاندا، هەموو پەنجەرەکانی نەخستۆتە سەر پشت، تا هەوای ناو ژورەکە ئاڵوگۆڕ بکات!؟\nئینجا، بۆ ماوەی دوو هەفتە، دوایی ڕۆشتنی میوانەکە، هەر\nخاوەن ماڵەکە، لە سەر ئاوازی، ئەرێ ناردبووم بە دواتدا، کە ئەم بەڵایەت بۆمان هێنا! کۆمەڵێک ڕەحمەت و گازندە بۆ میوانەکە دەنێرێت و لە گەڵ هەر کۆکە و پژمەیەکدا،بەڵێنی قوربانیەکیش دەدات، ئەم جەژنە شایەتی ئەو قورابانیدانە بوون، کە گۆشت وەک گرد لە شارو شارۆچکەکان و لادیکان هەڵدرابونەووە.کۆرۆنا هێرش دەکاتە سەر مرۆڤ و لە بەرامبەریشدا، مڕۆڤ بۆ سەر ئاژەڵەکان!\nPrevious خۆشه‌ویستی دوو زه‌مه‌نی جیاواز … شیعری: شارا موستەفا\nNext کوشتارگای بەنی قوڕەیزەو ئەزداییەکان دوو وەحشیگەریی هاوشێوەن، بەڵام لەدوو سەردەمی جیاوازدا ….تاهیر عیسا


هاتوچۆی هه‌ولێر سیستمێكی نوێ بۆ كامێرای چاودێری جێبه‌جێده‌كات\nیەکێتی ئەوروپا: رێکەوتنی دەریایی تورکیا-لیبیا ھیچ نرخێکی یاسایی نیە\nنەبەز گۆران - 24-05-2017 - 5867 جار خوێندراوەتەوە\nلەگەڵ ئەوەشدا، هەنگاونان بەسەر ئەم رێگایەدا، قورسترین و زەحمەترین هەنگاونانە. چونكە رێگایەكە پێش ئەوەی بڕیاربدەیت بەسەریدا بڕۆیت، دەبێت بڕیاری ئەوەتدابێت خۆت لەهەموو ئەوشتانە مەحكوم بكەیت، ئارەزوەكانت لێت دەخوازن. هەموو ئەوانەی دەیانەوێت ببنە میراتگری ئەم فیكرەیە، پێویستە لە شوێنی خۆیاندا بووەستن و لە خۆیان بپرسن: ئایا من بیركەرەوەیەكی باشم؟ ئایا خەونەكانم گەورەن؟ ئایا ئارەزوەكانم بەهێزترن یان، خەونەكانم بۆ میللەت؟ ئایا رابردووم چییە و داهاتووم چی دەبێت؟ بۆئەوەی ببمە میراتگری ئەو فیكرە و بتوانم رێبوارێكی باشی ئەو ڕێگایەبم، پێویستە چۆن بژیم؟ پێویستە چۆن سیاسەت بكەم و، چۆن ئاكار و سیاسەت بكەم؟\nبۆئەوەی ڕێگاكە بۆ خۆمان ئاسان بكەین، پێویستە سەرەتا كەمێك وردبینەوە لەو ڕێگا راست و دروستەی (نەوشیروان مستەفا) دایرێژا.\nئەم سەركردەیە، بڕوای بە حوكومەتی هاوڵاتی بوو. بڕوای بە سیستەمی پەرلەمانی، بڕوای بە سەروەری یاسا و حورمەتگرتنی یاسابوو. بڕوای بە هێزێكی نیشتیمانی بوو. بڕوای بە دادپەرەوەری، یەكسانی ماف، شكۆی هاوڵاتی بوون بوو. بڕوای بە دژبوون بوو لەگەڵ (گەندەڵی، پیسخۆری) بڕوای بە دژبوون بوو لەگەڵ شكانی یاسا، دەسەڵاتی خۆسەپێن بوو. ئەمانەو چەندین بنەمای دیكە بڕوا و بیركردنەوەی بوون.\nكەسێك شەیدای كۆشك بێت، ناتوانێت میراتگری ئەم فیكرەیە بێت. كەسێك شەیدای پۆست و پلەبێت، ناتوانێت ببێتە میراتگری ئەو فیكرەیە. كەسێك شەیدای ژیانێكی شاهانە، شەیدای كەلوپەلی ناوماڵ و ئۆتۆمبێلی گرانبەهابێت، هەرگیز ناتوانێت ببێتە میراتگری ئەو فیكرەیە. كەسێك شەیدای خۆنوێنی و زۆر وتن و كەم بیركردنەوەبێت، میراتی ئەم فیكرەیەی پێ ناكرێت. كەسێك نەتوانێت لایەك بۆ رابردووی خۆی بكاتەوە و هەموو ژیانی بووبێتە تێركردنی ئارەزوەكانی و، هێشتا سەرسام بێت بەو مۆدێلە كۆنەی بەرپرسیارییەتی، میراتگری ئەم فیكرەیە لە شانی ئەودا هەڵناگیرێت. كەسێك قاچێكی لەناو دەسەڵاتە پیسخۆرەكە و، قاچێكی لەناو خەڵكدابێت، ئەگەرچی بتوانێت بۆ ماوەیەك فریوی هەندێك خۆشباوەربدات، بەڵام لە كۆتاییدا رووندەبێتەوە میراتگری ئەم فیكرەیەی لەئەستۆ نابێت. كەسێك لەبری ئەوەی ئەهلی كتێب و بیركردنەوە بێت، ئەهلی قسەكردن و ژیانە تایبەتییەكەی خۆی بێت، چۆن دەبێتە میراتگری ئەم فیكرەیە. كەسێك هێشتا خۆی یەكلایی نەكردبێتەوە، كوشتەی دەستی ئارەزوەكانی خۆیەتی، یان ژیانی تەرخانكردوە بۆ خەڵك، نابێتە میراتگری ئەو فیكرەیە.\nئەم رێگاو فیكرە مرۆڤی خۆی دەوێت. مرۆڤێك جەسارەتی بریاردانی هەبێت. مرۆڤێك خۆی داماڵیبێت لەهەموو ئەو ئارەزوانەی ماهیەتی مرۆڤ وێراندەكەن. مرۆڤێكی بە ئیرادە و، بە بروای دەوێت. زەحمەتی ئەم ڕێگایە لەوەدایە، كاتێك بڕیارتدا ببیتە میراتگری ئەم فیكرەیەو بتەوێت بەسەریدا برۆِیت، پێویستە خاڵی ببیتەوە لەهەموو ئەو ویستە بچوكانەی تایبەتن بە خۆتەوە. پێویستە دەست لەهەموو ئەو شتە كاتی و خۆنوێنانە هەڵگریت، بوونەتە هۆی مەست بوونت.\nرشتنی ئاوەكەی (نەوشیروان مستەفا) رشتنی ئاوێكی پاك و ڕوونە. ئەو خەڵكە پاك و خۆنەویستانەی باس لەوەدەكەن دەبێت بە ڕێگاكەی ئەودا برۆن تا ئەم وڵاتە ببێتە وڵاتێك، مرۆڤەكان تێدا بە سەربەرزی، بە ئازادی، لە سیستەمێكی تەدروستەدا بژین، دەنگی ئەو خەڵكە دەنگە راستەقینەكەی ئەو میراتەیە. هەموو ئەوانەی، پاكن، شەیدای ناو كورسی دەسەڵات نین، شەیدای پۆست و پارە نین، شەیدای ژیانی شاهانە و خۆنوێن نین، هەموو ئەوانە میراتگری ئەو فیكرەیەن. ئەو ئومێدەی ئێستا هەیە، ئومێدێكی زۆر گەورەیە. ئومێدێكە خەڵكێكی زۆر دور لە شەیدابوونەوە، هاتوون دەیانەوێت دور لە ویستە تایبەتییەكانی خۆیان. دور لە ئارەزووە تایبەتییەكانی خۆیان، دور لە خەونی بچوك ، ببنە رێبواری ئەو رێگایە و لە پێناو وڵاتدا فیكرەكەی (نەوشیروان مستەفا) بگەیەننە مەنزڵی خۆی.\nكەسێك هێشتا پاكە. هێشتا خاوەن ئیرادەیە. هێشتا سەرسام نییە بە دەسەڵات و دەسەڵاتداران. هێشتا نایەوێت بۆ یەك ساتیش ببێتە ستایشكەری ئەو دەسەڵاتدارانەی سامانی ئەم وڵاتە دەخۆن، هێشتا نایەوێت خۆی لە ریزی دەسەڵاتداراندا ببینێتەوە، هێشتا هێندەی خەمی فیكرەكەیەتی خەمی خۆی نییە، ئەو كەسە میراتگری فیكرەكە و رێبواری سەر ڕێگاكەیە. كەسێك هێشتا ئۆتۆمبێل و پاسەوان و كۆشك لە ژیانیدا نین و، كەیفیشی نایەت پێیان، ئەو كەسە رێبواری سەر ئەو رێگاییە. كەسێك لەبەر خاتری خۆنوێنی خەریكی كار و خەریكی بیركردنەوە و خوێندنەوەیە تا بیربكاتەوە بۆ خەڵك، ئەو كەسە ڕێبواری ئەو رێگاییە. كەسێك خەمی خەڵكی بەلاوە گرنگترە لە خەمی خۆی و ژیانی خۆی، ئەو كەسە هەڵگری ئەو فیكرەیە. ئەگەر تەنانەت یەكێك لەو خاڵانە لە ژیاندا نەبێت، ئەگەر كەسێكی جەماوەریش بیت، هەرگیز ئەو نەوەیە رێگات نادەن ببیتە میراتگری ئەو فیكرەیە. بۆئەوەی خۆت تەیاربكەین و ببیتە رێبواری راستەقینەی سەر رێگاكە، پێویستە خۆت داماڵیت لەهەموو ئەو شتانەی لێرەدا باسكراون.\nچونكە تاقە میراتگری فیكری (نەوشیروان مستەفا) تەنها و تەنها، پاكەكان، بە ئیرادەكان، خاوەن جەسارەتەكان، ئەهلی كتێبەكان. خۆنەویستەكانن. كەسانێك ناتوانن ئاڵاكەی نەوشیروان مستەفا هەڵبگرن، كە لەتەمەنیاندا هەر رۆژی لەسەر پەتێك و لەسەر بروایەك خەریكی یاریكردن بوون. ئەوانەش ناتوانن میراتگری ئەو بیركردنەوەیەبن، كە لە رێگەی خۆنمایشكردنەوە خۆیان لێبوە بە پاڵەوان، و پێیان وایە ئیدی ئەوانە هەڵگری ئەو میراتە فیكرییەن. لەگەڵ ئەوەشدا ئەو كەسانەش ئەمەیان پێناكرێت، كە بەشوێن بۆشاییەكدا دەگەڕان تاكو لەشوێنی تر خۆیان ببینەوە. ئەوانەش نابنە میراتگری ئەو فیكرەیە كە خۆیان هەلدەواسن بەسەر دەنگی نارازییەوە و، كاتێكیش خۆیان لە پۆستێكدان، ئومێدیان ئەوەیە لەگەڵ دەسەڵاتداراندا دابنیشن و خۆیان ببینەوە.(لە هەرشوێنێكەوە بابێت شەن دەكەن) .\nبە دڵنیاییەوە... بە دڵنیاییەوە.. خاوەن هەڵگرانی ئەو فیكرەیە، رێگە نادەن ئەم جۆرە مەخلوقانە هەڵگری ئەو میراتەبن ، چونكە ئەوانە بەرابردویاندا دەناسرێنەوە و، گروپ گەری، هەرگیز نابێتە پشتوپەنایان تا ببنە میراتگر. (هەركات پێویستیكرد تەرازووی رابردوو خوێندنەوە، دەست بە هەڵسەنگاندن دەكات.)


هاواری ئازادی و پەرلەمانتاران\nئەبو کاروان (عەبدولرەحمان فارس)\nلە شارەكانی هەولێرو دهۆك، جارێكی تر چەندین ڕۆژنامەنووس و چالاكوان ڕاپێچی زیندانكران. پێشتریش چەندین كەیسی تری پێشێلكاری بە بریاری فەوقی یٔەنجامدرابوو. پاشەكشەی یٔازادی رادەربڕین یەكێكە لە بابەتە هەستیارەكان، كاتێك رۆژنامەنوسێك، چالاكوانێك، خۆپیشاندەرێك هتد .. دەستگیر دەكرێت، یٔەوە تەنیا دەستگیر كردن و بێ دەنگكردنی یٔەوان نیە بەڵكو یٔەوە هەولێكە بۆ بێ دەنگكردنی هەمووان، بۆ رێگریكردن لە هەمووان كە تەنانەت مافی دەربڕینی بیرو راشمان نەبێت. یٔەمەیە جەوهەری یٔەم جۆرە لە م سیستەمە سیاسیانە، كاتێك قەیران دەگاتە لوتكە بەهۆی سیاساتەكانیان لە جێگای بیر لە چارەسەركردن بكەنەوە، لە بڕی یٔەوە لە رێگای حوكمی پۆلیسەوە بیر لە بێ دەنگكردنی ھەمووان دەكەنەوە. دەنگە دەنێگێك بەرهەمی یٔەو واقیعەیە كە یٔەوان دروستیانكردووە و بەرهەمیان هێناوە، مێژوو زۆر وانەی گرنگی تێدایە لەو بارەیەوە، بێ گومان كۆمەكی زۆرمان دەكات .\nیٔەوەی جێگای پرسیاری گەورەیە یٔەوەیە، بۆچی رای گشتی لەسەر یٔەم پرسە وەك پرسێكی گشتی دروست نابێت بۆ بەرەنگاری ؟ یٔەرێ پارتە سیاسیەكان و سەندیكای رۆژنامەنوسان و رۆژنامەوانان و چالاكوانانی بواری مافەكانی مرۆڤ لەكوێن ؟ كوا كۆبونەوە و بەڕنامەكانیان لە هوتێلە پێنج یٔەستیرەكان !\nلە هەموو دونیا تەنانەت لە وڵاتانێكی وەك سودان و تونس و مصر و هتد .. سەندیكاكان رۆڵی گرنگ دەگێرن لە داكۆكی كردن لە مافی چین و توێژەكان، لە كوردستان سەندیكاكان بێدەنگن لەیٔاست پێشیلکردنی یٔازادییەکان و یاسا بەرکارەکان و تاڕادەیەک داکۆکیکردن لەدەسەڵات.\nلە بارەی رۆڵی پەرلەمانەوە\n١٠ پەرلەمانتار یاداشتێكییان یٔاراستەی سەرۆكایەتی پەرلەمانكردووە، داوای دیاریكردنی چارەنووسی ڕۆژنامەنوس شێروان شێروانی دەكەن، یٔەم پەرلەمانتارانە پەرلەمانتاری چەندێن فراكسیونن، یٔەوەی جێی پرسیارە، هیچ كام لەو فراكسیونانە خۆیان نەكردوەتە خاوەنی یاداشتەكە، یا موبادەرەی فراكسیونێك نین چونكە سەرۆك فراكسیونێك تەنانەت خۆی واژوویكردوە بە غیابی یٔەندامەكانی تری، یەكێكی تر تەنیا یٔەندامێكی فراكسیونەكەی لە گەڵیدایە ، نازانیین بۆ چی دەبێ چەند فراكسیونێكش هەر وا ژووی نەكەن؟ لە كاتێكا لە پێگەی یٔۆپۆزسیۆن بوون دان، یٔەری كەیس هەیە لەوە گەورەتر تا پێوەی سەرقاڵ ببن ؟\nیٔێوەی پەرلەمانتاران، گوایە نۆینەرانی خەڵكی كوردستانن ، ڕێز لە یاساكانی پەرلەمان دەگرن؟ دەپرسن یاسای ژمارە ٣٥ ی ساڵی ٢٠٠٧ ی ڕۆژنامەگەری لە هەرێمی كوردستان بۆ جێبە جێ ناكرێت ، یٔەركی كێیە بەدواداچوون بۆ جێ بەجێ كردنی یاساكان بكات كە خۆتان تەشریعتان كردووە؟ بۆچی و لەسەر چی ڕۆژنامە نوو سان ڕاپێچی زێندانە كان دەكرێت و دەسەڵاتە یٔەمنییەكان هیچ حیسابێكتان بۆ ناكەن، تەنانەت بۆ بریارەكانی دادگاش .\nلە كۆتاییدا دەڵێم و دەپرسم یٔێوە لە كوێن، لەو لەشكرە گەورەیەی بەناو رۆژنامەنوس ، چالاكی بواری مافەكانی مرۆڤ ، هەڵسوراوی سیاسی ؟ یٔەرێ كوا دەنگی یٔەو حزب ولایە نانەی یەكێك لەدروشمە سەرەكییەكانیان یٔازادی و دادپەروەری و سەروەری یاسایە؟\nهیچ یٔاماژەی تر و رووداوی ترمان پێویستە تا بیسەلمێنێت دەسەڵات بەرەو لوتكەی تاكڕەوی و ستەم و خۆسەپێنی و نەهێشتنی یٔەو پەراوێزە لە یٔازادیەش هەنگاودەنێت كە بە خوێنی هەزاران شەهید بەدەست هاتوون.\nیٔەرێ كاتی یٔەوە نەهاتووە بەیەكەوە بیر لە خاوەندارییەتی نیشتمانە ستەم لێكراوەكەمان بكەینەوە، بەدەنگ هاواری رۆژانەی رۆڵەكانی و هاواری یٔازادییەوە بچین ؟ .\nمەترسی لەسەر كیانی ھەرێم یان دەسەڵاتی پارتی و یەكێتی؟\nكۆیلایەتی و تەكەتول لە حزبی سیاسیدا\nتاکتیک و ستراتیژ لە حزبی سیاسییدا\nئەمە حزبایەتیە یان خان جغان؟\nئەو عەرەبە تێی ھەڵدە !\nلە پەراوێزی گێڕانەوەی حوكمڕانی (شعیگ )و (معیگ)دا\nمۆسیقا گۆڕاوە و لەسەر ھەمان ڕیتم ھەڵدەپەڕێ!\nخۆپیشاندانی چەپەکان و دەرخستنی ڕووی ڕاستی دەسەڵات\nچەپی نەتەوەیی و سروودی ئەی ڕەقیب\nخەتای خەڵك ، یان حزبەكان\nزیندان ته‌مه‌نی هیچ ده‌سه‌ڵاتێك درێژ ناكاته‌وه\nشوڕش و خۆپیشاندانەکانی ئۆکتۆبەر و بەراوردێک\nقسه‌یه‌ك لە باره‌ی تاپۆڕه‌شه‌كه‌وه


دوای کڕینی لەلایەن مەسکەوە چارەنوسی تویتەر بەچی دەگات؟\n1988 جار خوێندراوەتەوە\nدوای ئەوەی کۆمپانیای تویتەر رایگەیاند، کڕینی سەکۆی تویتەری لەلایەن ئیلیۆن مەسکی بە بەهای ٤٤ ملیار دۆلاری قەبوڵ کردووە. ترس لەسەر چارەنوسی سیاسی تویتەر دروستبووە. هاوکات، کۆشکی سپی رایگەیاند، "نیگەرانییەکانیان نوێنین و بەردەوامدەبین لە هەڵوەشاندنەوەی یاسای ژمارە٢٣٠ی پاراستنی تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان بە تویتەریشەوە".\nئەمڕۆ سێشەممە، کۆمپانیای تویتەر راگەیەنراوێکی بڵاوکردەوە و تیایدا هاتووە، تویتەر لەگەڵ ئیلیۆن مەسک ملیاردێر و خاوەنی هەردوو کۆمپانیای تێسلا و سپەیس ئێکس گەیشتوونەتە رێککەوتنێک بۆ فرۆشتنی سەکۆی تویتەر.\nئاماژەی بەوەشکردووە، ھەر پشکێکی کۆمپانیاکە بە بڕی ٥٤،٢ دۆلار بە مەسک کراوە.\nئەوەشی خستوووەتەڕوو، دوای کۆتایی ھاتنی رێکارەکانی فرۆشتن تویتەر دەبێـت بە کۆمپانیایەکی تایبەت.\nلە راگەیەندراوەکەدا، لێدوانێکی ئیلیۆن مەسک بڵاوکراوەتەوە کە ئاماژەی بەوەداوە: "ئازادی رادەربڕین، بەردی بناغەی دیموکراسییەکی کارایە و تویتەر بۆ داھاتووی مرۆڤایەتی ناوەندێکی دیجیتاڵیی شارە بۆ گەنگەشەکردنی پرسە گرنگەکان".\nئیلیۆن مه‌سک، ئەوەشی خستووەتەڕوو، دەیەوێت تویتەر لە ھەموو سەردەمێک باشتر بکات و رایگەیاند تویتەر خاوەنی توانای مەزنە و بەپەرۆشەوە چاوەڕوانی کارکردن لەگەڵ کۆمپانیا و بەکارھێنەرانی دەکات.\nشارەزایانی بواری تەکنەلۆجیا و لێکۆڵەرانی سیاسی ترسیان هەیە لە گەڕانەوەی کۆمارییەکان بۆ تویتەر و گەڕانەوەی جارێکی دیکەی دۆناڵد تڕەمپ سەرۆکی پێشووی ئەمریکا بۆ تویتەر و کردنەوەی هەژمارەکەی.\nلەلایەن خۆیەوە، جین ساکی وتەبێژی کۆشکی سپی رایگەیاند، "نیگەرانییەکانمان نوێ نین، ئەم جۆرە سەکۆیانە پێویستە بخرێنە ژێر بار".\nئاماژەی بەوەشدا، پێشتریش جۆ بایدن سەرۆکی ئەمریکا نیگەرانییەکانی خۆی بەرامبەر تۆڕەکۆمەڵایەتییەکان دەربڕیوە لە نێویشیاندا تویتەر، لەبارەی بڵاوکردنەوەی هەواڵی نا دروست و چەواشەکارانەوە.\nوتەبێژی کۆشکی سپی ئەوەشی ئاشکرا کرد، کۆشکی بەردەوام دەبێت لە هەڵوەشاندنەوەی یاسای ژمارە ٢٣٠ کە کۆمپانیاکانی تۆڕی ئینتەرنێت دەپارێزێت لە لێپێچینەوەی ناوەرۆکی ئەو بابەتانی بەکارهێنەرانی تۆڕەکۆمەڵاتییەکان بڵاوی دەکەنەوە، هاوکات پشتیوانی دەکات لە گرتنەبەری رێکاری شەفاف و نەهێشتنی قۆرخکاری لە کۆمپانیاکانی تەکنەلۆجیادا.\nئەمە لەکاتێکدایە، پێشتر ئیلیۆن مەسک ٩.٢٪ی پشکەکانی تویتەری کڕیبوو لە پەیامێکیدا لە ١٤ی نیسان پێشکەش کردنی پێشنیارێک لەسەر کڕینی تەواوی تویتەر بە بڕی ٥٤،٢ دۆلار بۆ ھەر پشکێکی راگەیاندبوو.


کوردستانی سەربەخۆ. جەماڵی عەڵیاڵی – Giareng\nلە 1 ئیلول , 2013\nقەیرانەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوین هەر دەڕوات و قووڵتر دەبن، ریزەکانی ناو کۆمەڵگاکانی زۆر جار بە خەلت جیاواز هەر دێت و تەسکتر دەبنەوە. لەو ناوەدا ئەو بەشەی بە ڕواڵەت نەگۆڕی ڕۆژهەڵاتی ناوین کە لە جێی خۆیەتی و چ ئاڵ و گۆڕێکی بە سەرا نایەت کوردستانە. دژایەتییەکانی ناوبەین ئایینەکان و کۆمەڵگاکان بەرەو ژ‌وورە و شمشیری دژبەرایەتییەکان هەر دێتو تیژتر دەبێت. قووڵی دژبەرایتییەکان هەر دە کوشت و بڕ و تەقینەوەکانی ناو مزگەوتەکان و کەنیسەکاندا بەدی ناکرێ بەڵکوو لە بەکارهێنانی چەکی کیمیاییشەوە خۆی ئاشکرا دەکات. ئێستا پرسیار ئەوەیە کە ڕۆڵی کوردستان وەکوو کۆمەڵگەیەکی پێش وەڕوو لەو ناوەدا دەبێ چی بێت؟ هەوڵی نووسەر ئەوەیە کە لەو چەند دێرەدا ڕوانگەی خۆی بخاتە بەر چاوی خۆێنەری “رەخنەگر”.\nئێستا با بچینە سەر کاکڵی بابەتەکە. ڕۆژهەڵاتی ناوین بەرەو قۆناخێکی (هەڵدێرێکی) مەترسیدار دەڕوات. لەو قۆناخەدا گەلانی دانیشتووی ئەو ناوچەیە بۆ ماوەیەکی زۆر دوور و درێژ (بە بوێرییەوە دەکرێ زۆر زیاتر لە ١٠٠ ساڵ مەزەندە بکرێت) چ چاریان بۆ نامێنێ جگە لە کۆیلەتی و چاولەدەستی زلهێزەکان. لەو ناوەدا ئەو گەلە “براوەیە” کە پێشەکی پلان و بڕیاری خۆی ئامادە کردووە. لەو بارەوە پلان و بڕیاری سەرجەمی هێڵە سەرەکییەکان بۆ بەرەوڕوو بوونەوەی ئەو ڕۆژە ڕەشەی ئاوێتەی ڕۆژهەڵاتی ناوین دەبێت ڕوون و ئاشکرا نیە، ئەو ڕاستییەش لە داگیرکەران شاراوە نیە. کوردستان لە ناو پانتایی ڕۆژهەڵاتی ناوین خاوەنی بەرفراوانترین و قووڵترین کولتوری خەبات، سیاسەت و دێمۆکراسییە بەڵام لە هەمان کاتدا شۆێن پێی کولتوری ژەهراوی داگیرکەرانی لە سەرا دیارە، ئەوە هۆکاری سەرەکی ناتەبایی ناوبەین گشت هێزەکانی سیاسی کوردستانە کە هەر یەکەو لە یەک لەو سێ هێڵە سەرەکییانە خۆ دەدۆزێتەوە.\nبە پشت بەستن بە کاکڵی بابەتەکە دەکرێ باسی “داخوازی کوردستانی سەربەخۆ” بخرێتە ڕۆژەڤەوە! بۆچی نا؟ ئەی کۆنگرەی نەتەوەیی کورد بۆچی دەگیرێ؟ ئایا بۆ ئەوەیە کە لایەنێک سەرۆکایەتی خۆی بە سەر ئەوانیترا داسەپێنێ؟ ئایا بۆ ئەوەیە کە لە نەوتی بابەگوڕگوڕ پشکی مەهاباد و عەفرین بدرێ؟ هەڵبەت خۆێنەری بەرێز بۆی هەیە کە رەخنەگرانە “داخوازی کوردستانی سەربەخۆ” بەپەرچ داتەوە بەڵام نەک بە شێوازی داگیرکەران. ئیتر کاتی ئەوەی هاتووە (ئەگەر درەنگ نەبووبێ!) کە سەرۆکایەتی سیاسی کۆمەڵگای کوردستان هەنگاوی ژیرانە هەڵگرێ، ئەوکات بە بێ بانگەواز هێزی گەلیان دەگەل دەکەوێ.


خانم ڕایس و به‌ڕێز بارزانی\nوه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا كۆنده‌لیزا ڕایس له هه‌ولێر چاوی به سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستانی عێراق مه‌سـعود بارزانی كه‌وت بۆ تاووتوێـكـردنی هه‌وڵه‌كان بۆ ئاشـتكردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵـگای جۆراوجۆری نه‌ژادی و ئاینی.\nخانم ڕایس گوتی ئێمه ئێسـتا ده‌توانین بارودۆخێـكمان هه‌بێت كه تیایدا عێراقێـكی دیموكراتیكمان هه‌یه نه‌ك هه‌ر به ته‌نیا هه‌رێمێـكی كوردی دیموكراتیك. خانم ڕایس گوتیشی گه‌ره‌نتی هه‌یه له ده‌سـتوری ئه‌و عێراقه یه‌كگرتووه‌دا و خه‌ڵكی له گرنگی ئۆتۆنۆمی لێره له هه‌رێمی كوردی تێده‌گه‌ن.\nخانم ڕایس هه‌روه‌ها گوتی كورده‌كانی عێراق چیدیكه له چه‌وسـانه‌وه ناترسێن كه له زه‌مانی سه‌دام حسێن به‌سه‌ریان هاتبوو. خانم ڕایس گوتی به ڕای من ئه‌و پـرۆسه‌یه‌ی كه ئێسـتا له به‌غدا به‌ڕێوه ده‌چێت پـرۆسه‌یه‌كه كه له‌چوارچێوه‌ی عێراقێـكی یه‌كگرتوو مافه‌كانی ته‌واوی گه‌لی عێراق ده‌پارێـزێت و به‌رگریان لـێده‌كات.\nسه‌رۆك بارزانی گوتی ئه‌و پابه‌ندی ئاشـتبوونه‌وه‌ی نیشـتیمانیـیه. به‌ڕێز بارزانی گوتی ئێمه له‌سه‌ر هه‌وڵه‌كانمان به‌رده‌وام ده‌بین بۆ جێبه‌جێـكردنی ئه‌و پـرۆسه‌یه‌ی ده‌سـتمان پـێـكردووه تا عێراقێـكی فیدراڵ و دیموكراتیك و فره لایه‌نه پـێـكدێت.\nوه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا ڕایس هه‌روه‌ها داوای كرد هه‌وڵی چالاكانه بكرێن بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی پارتی كرێـكارانی كوردستان یاخود كۆمه‌ڵی تیرۆریستی په‌كه‌كه.\nخانم ڕایس گوتی هه‌موو لایه‌نێـك پـێویسـته ڕۆڵی خۆی بـبینێت. كورده‌كان پـێویسته ڕۆڵ بـبینن، عێراقیـیه‌كان پـێویسـته ڕۆڵ ببینن، توركیاش پـێویسـته ڕۆڵ بـنوێنێت.\nخانم ڕایس گوتی من زۆر دڵخۆشم كه ئۆفیسه‌كانی په‌كه‌كه له سه‌رانسه‌ری وڵات داخراون. ئه‌و گوتی به ڕای من ئێسـتا هاوكاری باش ده‌بینـین له نێوان عێراق، توركیا، وڵاته یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا له‌سه‌ر ئه‌م مه‌سه‌له‌یه. به‌ڕێز بارزانی به‌ڵێنی هاوكاری به‌رده‌وامیدا بۆ مسۆگه‌ركردنی عێراقێـكی بێ تیرۆریزم و تیرۆریسـتان.\nوه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا ڕایس گوتیشی ئه‌مریكا پـشـتیوانی له عێراقـێـكی یه‌كگرتوو و دیموكراتیـك ده‌كات كه سه‌قامگیر بێت و به ئاشـتی بژیت و له‌گه‌ڵ دراوسـێـكانیدا له ئاشـتی دا بێت.\nئه‌م گــوتاره بـیروبۆچوونی واشــنـتـۆنه


پێشمەرگە و هاوپەیمانان هێرشیانکردە سەر داعش\nهێزەکانى هاوپەیمانان چەند ناوچەیەکى نێوان قەزاى کفرى سەربە ئیدارەى گەرمیان و قەزاى خورماتوى پارێزگاى سەڵاحەدینیان بۆمبارانکرد، کە چەکدارانى داعش لەو ناوچانەدا بوونیان هەبووە.\nمحەمەد فایەق بەرپرسى پێشوى راگەیاندنى قایمقامیەتى خورماتو، بەدەنگى ئەمەریکاى راگەیاند"لەگەڵ بۆمب بارانکردنى ناوچەکەدا لەلایەن فرۆکەکانەوە، پێشمەرگە بەهەمانگى لەگەڵ هێزێکى هاوپەیمانان ئۆپەراسیۆنێکیان دەستپێکردووە."\nوتیشى"چەند چەکدارێکى داعش لەناوچەکەدا و بەبریندارى بینراون کە هەوڵى هەڵاتنیان داوە، بەڵام ژمارەى کوژراوەکانیان دیارنیە."\nئەو ناوچەیەى ئەمڕۆ هاوپەیمانان بۆردومانیانکرد، نزیکە لە گوندى پەڵکانەوە، ئەو گوندەى لەدواى 16 ى ئۆکتۆبەرەوە هێزێک چەکدارى داعشى تێدابووە و بە هێزە ئاڵاسپیەکە دەناسران.\nفەرماندەیەکى پێشمەرگە کە داوایکرد ناوى بڵاونەکرێتەوە، بەدەنگى ئەمەریکاى راگەیاند"فرۆکەکانى هاوپەیمانان سێ جار مۆڵگەکانى داعشیان بۆمبارانکردووە."\nوتیشى"دواتر پێشمەرگە ئۆپەراسیۆنى دەستپێکردووە و کێوماڵى ناوچەکە دەکات."\nلاى خۆشیەوە عەلى حسێنى وتەبێژى حەشدى شەعبى، ئاماژەى بەوەکرد چەکدارانى داعش لەسنورى پەڵکانە و قوڕى چاى لەنێوان کفرى و خورماتو بوونیان هەیە، بەڵام لەناوچەکەدا جێگیرنین، وتى"چەکدارەکان چەکدارى گەڕۆکن و بەناوچەکەدا دەسورێنەوە."\nلەدواى 16 ى ئۆکتۆبەرى ساڵى رابردووەوە، ناوچەى پەڵکانەى نێوان قەزاکانى کفرى و خورماتو وەکو ناوچەیەکى قەدەغەکراو لەنێوان پێشمەرگەو هێزە عێراقیەکاندا ماوەتەوە، داعش سودى لە بۆشایى ئەمنى لەو ناوچانە وەرگرتووە و هێزى بردووەتە ناوچەکە.


لاھۆر جەنگی دیوارێ سەر بەفرێ - دارکا مازی\nلاھۆر جەنگی دیوارێ سەر بەفرێ\nئەڤە نێزیکی 15 رۆژانە کو لاھۆر جەنگی ژ لایێ پۆلیتبورۆیا یەنەکێ ڤە ژ کار ھاتییە لادان. گەلێ باشوور سەدەمێن ژ کار لادانا لاھۆر و پراکتیکا وی گەلەک باش دزانن. ژ بۆ ڤێ یەکێ، ژ بلی بەرژەوەندی پەرەستێن دۆرا وی ھەڤکار و مەدیایا وی، چ رۆژەڤەک تایبەت ل سەر لاھۆر جەنگی نینە. لێ یێن کو دخوازن مەسەلێ گەرم بکەن و بێخنە د رۆژەڤا کوردان دا ژی نە کێمن. ھەر وەھا تشتێ بالکێش ئەوە کو یێن ڤیێ چەندێ دکەن ئەون یێن ژ دەستھلاتداریا حکوومەتا ھەرێما کوردستانێ عاجز و دژبەر.\nد ڤێ مژارێ دا سەرکێشییا ڤێ کۆمێ پەکەکە دکەت. ھەر چەند پەکەکە خوە وەکی دەرڤەیی مژارێ نیشان ددەت ژی، ووسا دیار دبیت کو لاینگرێن مەدیا جڤاکی و کۆمێن نێزیکی پەکەکێ ب تایبەتی ھاتنە وازیفەدار کرن. ژ بەر کو مژارەک ب بەردەوامی ل سەر لاھۆر جەنگی دهێتە قۆرغکرن. ب تایبەتی، ئەڤ دەردۆر ب نڤیساندنا مەقالان ب زمانێن بیانی ھەول ددەن کو باندۆرێ ل سەر رایا گشتی یا بیانی بکەن. د ڤان گۆتاران دا، دبێژن کو ترکیا و ئیران حەز ژ لاھۆر جەنگی ناکەن، لاھۆر جەنگی ژ لایێ ژن و جوانان ڤە دهێتە پشتگری کرن، و لاھۆر جەنگی پشتگریێ ددەتە بەشێن دی یێن کوردستانێ. ب تایبەتی ل رۆژئاڤا، ووسا دهێتە پرۆپاگاندە کرن کو ب ئالیکارییا لاھۆر ل وێ دەرێ گەلەک تشتێن مەزن ھاتنە کرن. ژ بۆ کو ڤێ رەوشێ خورتتر بکەن، وێنەیێن لاھۆر جەنگی و برایێ وی پۆلات جەنگی یێن کو لگەل فەرماندارێ قەسەدێ مەزلووم عەبدی دا ھاتنە کێشان گەلەک دهێنە پارڤەکرن. لاھۆر جەنگی ھەما ھەما وەکو کەسایەتەکێ گەلەک دییارکەر یێ شۆرەشا کوردستانێ دهێتە نیشاندان. لێ بەلێ، د راستیێ دا، لاھۆر جەنگی کەسەکە کو مفا ژ شەرت و مەرجان وەرگرتیە و سیفەتەک سییاسی ب خوە ڤەکرییە. ھێزێن تایبەت یێن یەنەکێ ژ بۆ شەخسێ خوە پەروەردە کربوون و ئەو وەک ھێزەکا پارامیلیتەر ب کار د ئانین. دەما کو ب کێری بەرژەوەندییێن وی بان وی ئەڤ ھێزە ژ بۆ ئیران و ھێزێن جودا ژی، بکار دئانین. لاھۆر جەنگی نە کەسایەتەک سیاسییە. ئەو مافیایەک سیاسی یە. یێن کو دبێژن باشوورێ کوردستانێ دێ ب لاھۆر جەنگی دەمۆکراتیک بیت، ئەون یێن کو مفا ژ ڤێ مافیا سیاسی وەردگرن.\nیا راست ئەڤەیە کو ھێژ هەموو خیانەتێن لاھۆر جەنگی و گرووپا وی یا ل دژی گەلێ کورد ئەنجام داین، باش نەھاتینە ئاشکەرا کرن. خیانەتێن لاھۆر جەنگی ھندە یێن مەزنن کو ب وێنەیێن مەزلووم عەبدی و کۆبانی ڤە ناھێتە نخافتن.\nپێدڤیە رۆلا لاھۆر جەنگی د داگیرکرنا کەرکووکێ دا قەد نەهێتە ژبیر کرن. ل کەرکووکێ پلانا سەرەکی ئەو بوو کو پردێ بگرن و رێیا د ناڤبەرا ھەولێر و سلێمانیێ دا بێخنە بن کۆنترۆلا خوە. گاڤا کو ئەڤ پلانە پێک بهێت وی دەمی ستاتویا حکوومەتا ھەرێما کوردستانێ ژی دێ ھێتە بەتال کرن. لێ ئەڤ پلانە پێک نەھات. تەڤی ھەموو ئاستەنگیان، دەما کو کابینەیا 9ێ یا حکوومەتا ھەرێما کوردستانێ د بن سەرۆکاتیا مەسروور بارزانی دا ھاتیە ئاڤاکرن، ڤێ جارێ ئەڤ پلانا ھەلوەشاندنا ھەرێما کوردستانێ ل کەرکووکێ کوورتر و ب دزی ڤە پێک ھات. لاھۆر جەنگی و گرۆپا وی ب ھەڤکارییا دەولەتا ئیراقێ و پێکھاتەیێن وێ ژ بۆ نەیارییا ھەرێما کوردستانێ چ پێویست بوو ئەو ئەنجامدا. ب گۆتنەکا ھێسان، د 19ێ ئادارێ دا، دادگەھا فەدەرال یا ئیراقێ بریارا د بەرژەوەندیا ئیرانێ دا دەرخست، کو ئەندامێن ئۆلی ژی بەشداری لژنەیا دادگەھێ ببن و ھاتە پەسەند کرن. د ھەمان بریارێ دا، دەستەواژا نوونەرێ ھەرێما کوردستانێ ل دادگەھا فەدەرال ھاتە راکرن و ل شوونا وێ دەستەواژەیا نوونەرێ ھەرێمان ھات بجیھکرن. ھەموو پارتیێن سیاسی یێن کو دخواستن مافێن ئابۆری یێن ھەرێما کوردستانێ بهێنە سنۆردار کرن، لگەل لاھۆر جەنگی رێکەفتن ئەنجامدا.\nئارمانج و بەرژەوەندییێن وان لایەنێن سییاسی یێن کو لاھۆر جەنگی ئاراستە دکر ل ئالیەکێ، لاھۆر ب خوە ژی دخواست شوونا ھەبوونا کوردستانێ یا قانوونی، سازوەری و مەشروع دەستھلاتا خوە دامەزرینیت. ئەڤە نە تەنێ ژ بۆ یەنەکێ مەترسیدار بوو، ئەڤە ژ بۆ ھەر چار پارچێن کوردستانێ مەترسییەک مەزن بوو. ئەڤ پلانسازی ھێژ ژی ب داوی نەبوویە تەنێ ئەڤ “کورمێ دارێ” ژ سییاسەتێ کێمەک ھاتیە پاشڤەبرن.\nخالەکا کو ھەر کەس بزانیت ھەیە ئەو ژی ئەڤەیە کو: نێزیکی یەک دوو بوونا یەنەکێ و پەدەکێ ئانکو ھەڤکارییا وان د بەرژەوەندییێن ھەموو کوردان دایە. تەوازنا ڤان ھەر دو پارتییان د وارێ ناڤدەولەتی دا کورد دانە ناسکرن. ھلوەشاندنا ڤان دەسکەفتا خییانەتا ھەری مەزنە کو ل گەلێ کورد بهێتە کرن. ب ھێزکرنا ھەرێما کوردستانێ ب ھێزبوونا ھەموو کوردانە.\nپشتی خیانەتا 16ێ جۆتمەھێ یا گرووپا لاھۆر جەنگی ل کەرکووکێ، ئەنداما کۆنسەیا سەرۆکاتیێ یا پەکەکێ ب ناڤێ زلار ستێرک د بەرنامەیەکا تەلەڤیزیۆنێ یا کو ئەو بەشدار ببوو دا گۆت: “خەتا پەدەکێ ل کوردستانێ شکەست، خەتا پەکەکێ ب سەر کەت.” ئەو یا ب دەڤێ ب کەنی بوو دەما کو ئەڤ پەیڤە دگۆتن و کێفا وان دھات، ب راستی خیانەتەکا مەزن بوو ل دژی کوردان. ئەو ژ بۆ کەرکووکێ کەیفخوەش بوون، لێ پشتی دەمەکێ گەلەک کێم، ڤێ جارێ عەفرین ژ دەست دا، سەرێکانیێ و گرێسپی ژ دەست دان. یا کو ئەم دخوازین بێژین ئەڤەیە کو دەستکەفتا باشوورێ کوردستانێ، ئانکو وەک حکوومەتا ھەرێما کوردستانێ، بنگەھێ دەستکەفتیێن دیترە ژی. ل سەر ھەلوەشاندنا وی بنگەھی چ دیوار ناهێنە ئاڤاکرن. ھەر وەھا، ب دژمن دیتنا ئاڤاکەرێن ڤی بنگەھی، شێوازەکا دی یا دژبەریا کوردستانێ یە. تێکۆشینا پەدەکێ کەڤرێ بناغە یێ تێکۆشینا سەرخوەبوونا کوردستانێ یە. ھەولدانا ژناڤبرنێ ب واتەیا ھەولدانا تێکبرنا تەکۆشینا سەرخوەبوونا کوردستانێ دهێت. رەخنە کرن تشتەکە، لێ بەلێ ھەولدانا ژھۆلێ راکرنێ و نەیارتیێ تشتەکێ دی یە. ھەموو کەسێن دژمناتیا تێکۆشینا سەرخوەبوونا کوردستانێ دکەن د ھەمان دەم دژمناتییا کەڤنەشۆپیا بارزانیان و بارزانی ژی دکەن. ئانکو ب راستەراست نەوێرن ببێژن ئەم دژی سەرخوەبوونا کوردستانێ نە لێ ل سەر ڤێ نییەتێ دژمناتییا بارزانی و ھەرێما کوردستانێ دکەن. ژ بەر ڤێ سەدەمێ، ل ناڤخوە و دەرڤە گەلەک جاران ئێریش تێنە کرن. د ڤان ئێریشان دا، ڤێ جارێ لاھۆر جەنگی وەک یاریکەر دەرخستە مەیدانێ. ب راستی مەبەستا لاھۆر جەنگی نە سییاسی یە ئەو هەرتشتەکێ فەدا دکەت تەنێ داکو خوە بهێز بکەت.\nلاھۆر جەنگی ژ بۆ کو خوە بگەهینیتە ڤێ ھێزێ چاڤسۆرییەک مەزن نیشان دا. بەری ھەر تشتی، وی دەست دانا سەر ھەموو دەریێن سنۆری یێن سلێمانیێ ژ بۆ کو ژ لایێ ئابۆری ڤە خورتتر ببیت. بودجەیا دەرییێن سنۆری ژ بۆ حکوومەتا هەرێمێ نەھاتە شاندن، لاھۆر جەنگی دەرییێن سنۆری کرنە دەریێن قاچاخچیتیێ. ژ سالا 2018ێ و هێرڤە ناهێتە زانین کا داھاتێ ڤان دەریێن سنۆری کیڤە دچیت. وەکی دی، یا گرنگتر، لاھۆر جەنگی ئەڤ دەریێن سنۆری کرنە رێیێن بازرگانیکرنا مادەیێن هشبەر دا کو ھێزا خوەیا دارایی زێدە بکەت. رێیەکا بازرگانیا تریاکێ ژ بۆ ئیران-سلێمانی-کەرکووک-مەخموور-مووسل-شنگال و رۆژئاڤا-سووریێ ھاتە ئاڤاکرن. ب ڤی رەنگی تریاک خستە ناڤا بازاری دا. بێ گومان، ھێژایی گۆتنێ یە کو ھێزێن پەکەکێ و حەشدا شەعبی ژی ل سەر ڤێ خەتا تریاکێ ھەڤکار و شریک بوون.\nھەڤکاریا سیاسی یا ھەرسێ دەستەبرایان حەشدا شەعبی، پەکەکێ و لاھۆر جەنگی ژی لایەنەکێ خوەیێ ئابۆری یێ ووسا ژی ھەیە. ژ بەر ڤێ یەکێ، یا شاش نابیت کو ئەڤ ھەر سێ ھێزە چاڤدێرییا هەڤدوو بکەن.\nیێن کو ب راستی دخوازن د ناڤ یەنەکێ دا ریفۆرم و گوھەرینەکێ بکەن، دڤێت یەکەمجار کریارێن نەباش یێن کو لاھۆر جەنگی کرین دیار بکەن. مژارێن وەکی گەندەلیا ئابۆری، شاندنا چەکێن قاچاخ ژ بالافرگەھا سلێمانیێ، شرکەتێن گەفکرنێ ژ خەلکی و ھتد. ئەو جوانێن 20 سالی یێن ژ سلێمانیێ، ژ بەر جودابوونا ژ پەکەکێ ھاتینە کوشتن، ھەتا نھا لێپرسین لێ نەھاتیە کرن و ئەڤ جینایەتێن سیاسی نەھاتنە زەلال کرن. ھندەک کەسێن باکوری و رۆژھلاتی ل سلێمانیێ وەندا بوون. وەکی دی، مژارێن جڤاکی یێن کو وژدانا رایا گشتی دئێشینن، وەک میناک رۆلا برایێ لاھۆر جەنگی د کوشتنا خێزان و زارۆکێ رۆژنامەگەر ئامانج بابان ڤە گرێدایی، دڤێت بهێتە لێپرسین و رایا گشتی بهێتە ئاگەھدارکرن.\nدەما کو ئەڤ راستیە ھەموو دەرکەڤنە ھۆلێ، درەوا کو دبێژیت “لاھۆر جەنگی سیاسەتمەدارەکێ کورد یێ خوەدی سۆزە کو پشتگریێ ددەتە رۆژئاڤا” دەردکەڤیتە ھۆلێ و دیار دبیت کو لاھۆر جەنگی تەنێ مافیایەک سیاسی یە.


نیکـۆل بار کچـۆڵەیەکی بلیمەتی جیهـانە.\nنیکۆل جێمس بار کچۆڵەیەکی ته‌مه‌ن (١٢) ساڵانی جوان و رووخۆش و خوێن شیرینە. لەدایکبووی ئینگـلتەرایە. لە خێزانێکی قەرەجی کۆچەرییە. باوکیشی هەر لە ئینگـلتەرا لەدایکـبووە. بەڕەسنیش هـیندین و زۆر لە مێـژەوە بنەماڵەکـەیان هـاتوونەتە بریتـانیا.\nنیکـۆل بـار لەگەڵ دایک و باوکی خوشکە بچووکەکەیـدا، لە کەرەڤانەیەکدا، لە کەمپێکی قەرەجەکـان لە (هـارلـۆ) لە (ئیسیکـس) لە بـریتانیـا دەژیـن، کە بەشێکە لە کۆمەڵـگـای قـەرەج و کۆچەرییەکـان. خێزانەکەی نیکۆل لەناو بـرتانیادابۆ گەلێ شوێن کۆچدەکەن. نیکۆلـیش لەگەڵ ئەم ژیانە سەختە و هاتوچۆیە زۆرەدا راهـاتـووە و ئاساییە بەلایـەوە.\nنیکۆل بار، وەک هەر منداڵێکی قەرەجەکان، درەنگ چووە قوتابخانە. لە چاو هاوڕێیانی هاوپۆلییەوە زۆر درێژ بوو.بەڵام لە هەموو قوتابییەکانی پۆلەکەی زیرەکتر و زۆرزانتر بـوو. هەر لە یەکـەمین رۆژی قـوتابخـانەیـدا، مامۆستاکـان بۆیـان دەرکەوت، کە نیکـۆل قوتابییەکی زیرەک و چالاکە. زۆر بە پەرۆش و چالاکانە، ئەرک و کارەکانی بە جوانی و بە خێرایی ئەنجام دەدان، گەرچی زۆر لە قوتابخـانە دوادەکەوت و ئامادە نەدەبوو، بەڵام زیرەک بوو. پێش ئەوەی کە تەمەنی بگات بە (١٠) ساڵان لە ئەنجامدانی راهـێنانەکانی (جەبـر) دا زۆر زیرەک و خێرا ئەنجامدەر بوو. جێی سەرسووڕمانی مامۆستاکانی بوو.\nنکیۆل بار، هەردەم گەشبین بوو، متمانەیەکی زۆری بەخۆی هەبوو، زۆر سەرسەخـتانە هەوڵی دەدا و سووربوو لەسەر ئەوەی، کە خۆی بسەلمێنێ و تواناکانی خۆی دەربخـات و سەرنجی مامۆستاکـان و هـاوڕێکانی بەلای خـۆیـدا رابکـێشێت. کێ بـڕوای دەکـرد کە کچۆڵە قەرەجێکی هەژار، کە لەکەمپـدا بژی، هەڵـدەکەوێت و دەبێت بە یەکێک لە هەرە بلیمەتەکـانی جیهـان و تێکڕای پلەی زیـرەکی لە ئەنشـتاین و لە هـۆکینگ باڵاتر دەبێت.\nسەرۆکی ئاکادیمیای (بیرت میل) خاتوو (هێلینا میلز) دەڵێت: "نیکۆل قوتابییەکی زیرەکی بـاڵایە، هەر لە یەکەمین ساڵی خوێندنـدا، لە زۆربەی چالاکییە جیاوازییەکانـدا بەشـداری دەکرد. بە گـوڕ و تینێکی ئەوتۆوە، لەو بڕوایەدا نەبـووین وابێت. بۆ نموونە بەشـداری لە خێوەتگای دیدەوانی و بەشداری لە پێشبڕکێی نووسینی قورسی بیرکاری و هەر کار و چالاکییەی تری قورسدا دەکـرد" کاتێک کە مامۆستاکـان بەهـرە و لێهاتـوویی نیکۆل باریانلە چارەسەری کێشەکان زانی، هەموویان یارمەتیان دا و هـانیان دا بۆ ئەوی کە زیاتـر هـەست و بەهـرە و تـوانـاکـانی خـۆی دەربخـات.\nبەم ئەنجامە نیکـۆل بـار بوو بە یەکێک لە هەرە بلیمەتەکـانی جیهـان. بوو بە ئەنـدامی (مینـسا) و چـووە ریـژی لە (١%)،کە رێـژەی زیـرەکەکانی هەمـوو جیهـانە. ناوەنـدی تێکـڕای زیرەکی (١٠٠) پلەیە. هەر کەسێک تێکـڕای پلەی زیـرەکی لە سەرووی پلەی (١٤٠) پلـەوە بێت. دەچـێـتە ئاسـتی بلـیمەتی. مینـسا تا ئێـستا (١١٠) هـەزار ئەنـدامی زیرەکیان لە هەموو جیهاندا هەیە. کە (٢٠) هـەزاریان لە بـریتانیا دایە. لە (٣٥%)ی ئەندامەکانی مینسا مێینەن. تەنیا لە (٨%) ی ئەندامەکانی تەمەنیان لەژێر(١٦) ساڵان دایـە.بەڵام نیکـۆڵی تەمەن (١٢)وایکـردووە، کە لـەو یاسـایە بەدەربێـت.\n(ئـان کلاکـسۆن) وتەبێـژ بە ناوی (مینسا)ەوە، وتی:"تەنیا منـداڵان دەتوانن پلەی زیاتر لە (١٦١) پلە بەدەستبهێنن" چونکە ئەم پلەیە ئەوپەڕی پلەی بلیمەتی کەسێکی کامڵە.\n(مینـسا) ئەوەشـیان وت: "منـداڵە بلـیمەتـە ئـەکـادیمـیەکـان، لـە رووی تـەمـەنیـانـەوە پێگەیشـتوون. شارەزاییـەکی باشـیان لە بابەتێکی دیـاری کـراودا هـەیە. بیرتیـژییـەکی ئەوتۆیـان هـەیە، کە رەنگە جـێی بـڕوا نەبـن. ئەو منـداڵانە حەزیشدەکـەن کە لەگـەڵ گەورەکانـدا گـفـتۆگـۆبکـەن و کـات بەسەربـەرن".\nنیکـۆل بـار، لە لێدوانێکـیدا بۆ رۆژنـامەی (ویسـترن دێـلی) وتی: "کـاتێ کە زانـیم ئـەم پلەیـەم بەدەستهـێـناوە، سەرسـام بـووم، ئەنجـامـێکی چـاوەڕوان نـەکـراوبـوو"\nنیکۆل بار، بۆ رۆژنامەی (دێـلی میـل) دوا و وتی:"لە قوتابخانەی سەرەتاییدا، بە رێکی دەوامـم نەدەکرد. هەر لە یەکەمین رۆژەوە، دایـکم هـەوڵی ئەوەی دەدا، کە بمگەیەنێـتە ئەکـادیمـیای (بـیرنـت میـل) ئـەم قـوتـابخـانەیە ژیـانی گـوڕیـم".\nنیکـۆل بـار وتیـشی: "لـە بیـرمە کە لە قـوتـابخـانەی سەرەتـاییـدا بـووم، بەشـداریـم لـە شانـۆیەکـدا کـرد، رۆڵـی فـریشـتەیـەکم دەنـوانـد، کچـێکی تر، رۆڵـی فـریشـتەیـەکی تری پێ درابـوو، لە کـاتی نمـایـشـدا ئـەو نەهـاتبـوو. رۆڵـەکـەی ئەویـش هـەر مـن نـوانـد".\nبابـزانین دایک و باوکی نیکۆل لەبارەی ژیان و زیرەکی کچـۆڵەکەیانەوە چی دەڵـێن.\nدایكی نیكۆل، خاتوو (دۆللی بوکلانـد)ی تەمەن (٣٤) ساڵ، یاریـدەدەری سەرپەرشتیاری هـوتێـلە و بە شەوانیـش خەریکی جـوانکاری ئارایشـتی ژنـانە. تا قـۆنـاغی سەرەتـایی خوینـدووە. دەرباری نیکۆلی کچی دەڵێ:"کچێکی منـداڵی کۆششکەری زیـرەکە، زۆر بە پەرۆشەوە کاردەکا، لە دوای قوتابخانە لە یانەی قوتابخانەکەیدا دەمێنێتەوە، ئەرکەکانی ماڵەوەی جێـبەجێ دەکا. هـیچ رۆژێکیش بە فـێڕۆ لە دەست نادا" خاتوو دۆللی وتیشی: "لە منداڵـییەوە بـژاری هەڵەکانیئەو پەرتووک و گۆڤارانەی دەکرد. کە دەیخوێندنەوە. کچـێکی رووخـۆشە و حەزی لە خۆشییە. هەمیشە داوای ئەرکی ماڵەوەی زیـاتر دەکا".\nدۆللی بوکلاند وتیشی:"لە قـوتابخانەدا، رووبەڕووی جـیاوازی رەگەزی بوومەوە. زۆر لە هاوڕێ کچەکانم لە تەمەنی (١٢) ساڵاندا، بە هۆی جیاوازی و دڕندەییەوە وازیان لە قوتابخانە هـێنا. بە داخەوە کە نیکـۆلیش لە قـوتابخـانەی سەرەتاییـدا، بە هەمان دۆخـدا تێـپەڕی و دەردی مووبەکـردن و جـیاوازی چـێشت، لـە پـۆلـدا پەراوێـز کـرابـوو.. هـیچ هـاوڕێیەکی لە پـۆلـدا نەبـوو" .\nدایکی وتیشی:"ئەوپەڕی شانازی بە نیکۆلی کچمەوە دەکەم.. سوورە لەسەر ئەوەی کە قوتابخـانە تـەواو بکـات و لە زانکـۆدا وەربگـیرێت و کۆلـێژی پـزیشکی تـەواو بکـات و ببـێت بە پـزیـشکی منـداڵان".\nجـێمس وتی:"چـیرۆکەکە ئەوەبوو، کە باس لە کۆمەڵێک قەرەج دەکرا، بە تایبەتیش لە بەشداریکـردنی نیکـۆل لە تاقـیکردنەوەکانی (میـنسا) دا. بەلای ئێمەوە مایـەی خۆشی و شادییە، کە بچینە تاقیکردنەوەوە بۆ بەدەستهێنانی شتێک کە سوودمەن بێت بۆ گۆڕیـن. ئەمەش ئەوە دەردەخـا، کە هـیچ جیـاوازییەک لەوەدا نییە کە لە کوێ لەدایک بـوویتە و پێـگەیشـتوویت. دەشـێ هـەرکەسێک لە خـوێنـدنـدا هـەڵکـەوتـووبێـت".\nجێمس بـار وتیشی:" نیکـۆل پرسیاری زۆری لێدەکـردم و پرسیارەکـانی تەواو نابـوون. زۆر جـاریـش دەیبـەزانـدم".\nجـێمس بار وتی:"هەردەم حـەزی لە ژمـارە و مەتـەڵ بوو، لە بیرکاریـدا زۆر زیـرەکە. لە تـەمەنی دوو ساڵیدا، زۆر بە ئاسانی و خێرا کاری بیرکاری ئەنجام دەدا. بە ئاسانیش مامەڵەی لەگەڵ هەرشتێکی تەکـنیکیدا دەکرد"باوکی نیکۆل هـێشتاهەر سەرسامە، کە ئەوەی زانی کچەکەی خاوەنی ئەقـڵێکی ئەوتـۆیە، کە بلـیمەترە لە (٩٩%) ی خەڵکی.\nحەزدەکەین ئەوەش بزانن، کە خودی (جێمس بار)ی باوکی نیکۆل، لە تاقیکردنەوەکانی (مینسا) دا بۆ پلەی زیرەکی،بەشداری کرد، توانی ئاستی (زۆر باشە) بەدەستبهـێنـێت.\nنیکۆڵ دەڵێت: "پێـش ئەوەی کە بچـم بۆ پێشانگایەکی ناوخۆیی، راپۆرتی کەش و هەوام شیکـردەوە، ئەوەم زانی کە بـاران دەبارێ. لە فرۆشگایەکدا چەتـرێکی هەرزانکراوم بە (٢٠) جونەیهـ کڕی. دوایی فـرۆشتم بە (٦٠) جونـەهـ . (٤٠)جونەیهـم قـازانج کرد".\nبێجگە لە نیکـۆل بـار، هەر لە هەمان هەرێمـدا لە (ئیسیکـس) لە بریتانیا، کچـۆڵەیـەکی بلیمـەتی تری (١٢) ساڵان هـەیە، کە نـاوی (لیـدیا سیـباستیان) ە. لیدیا لە تەمەنی (٦) مانگانـدا قسەی دەکـرد. لـە تەمەنی (٤) ساڵانـدا ئامـێری مـوزیکی کەمـانجـەی لێـدەدا. لیـدیا سیباستیان هـەموو بەرگەکانی پەرتـووکی رۆمانی (هـاری پوتـه‌ر)ی خوێندۆتەوە.\nشایـەنی باسیشە، لیـدیـا سیباستیان و نیکـۆل بـار، دوو هـاوڕێی دڵسـۆزی یەکـترین. لە تاقـیکردنەوەکانی (مینسـا) دا، لیـدیا سیباستیان تـوانی (١٦٢) پلـە بەدەستبهـێنـێت. بەم ئەنجامەش لیـدیـا دوو پـلە لـەسەرەوەی پلەی بلیمەتیدایە. لیـدیاش بـوو بە ئەنـدامی میـنسا و بە یـەکـێک لە هـەرە بلیـمەتـەکـانی جـیهـان.\n* بۆ نووسیـنی ئەم بابـەتە، سـوودم لە چـەنـد سایتـێکی ئینگـلـیزی وەرگـرتـووە.


تەپە تاڵیبەباد - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nTepe - تپە - Ţālebābād\nدیمەنی گوندی تەپە تاڵیبەباد\nپۆتانەکان: 37°28′35.5″N 45°14′16.5″E / 37.476528°N 45.237917°E / 37.476528; 45.237917پۆتانەکان: 37°28′35.5″N 45°14′16.5″E / 37.476528°N 45.237917°E / 37.476528; 45.237917\n١٬٢٧٦ مەتر (٤٬١٨٦ پێ)\nتەپە تاڵیبەباد گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری تورکەمان، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.\nتەپە تاڵیبەباد ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:\nلە باکوورەوە لەگەڵ گوندی تەبەت.\nلە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی خەنجەر قشڵاقی.\nبە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٢٣) کەس و (٤) خێزان بووە.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=تەپە_تاڵیبەباد&oldid=909906»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٦:٤٢ی ١٠ی شوباتی ٢٠٢٢ نوێ کراوەتەوە.


بۆچی نوسین لەسەر سەردەشت واتای لە دەست داوە؟!\nهەرکاتێک لە ساڵیادی شەهیدی پێنوس سەردەشت عوسمان وتارێکم بەرچاو دەکەوێت، بە هەڵەداوان کلیکی لەسەر دەکەم و، بە نیەتی ئەوەی ئاوێک بکات بەو سوێیەی لە دڵمدایە، دەست بە خوێندنەوەی دەکەم. بەڵام زۆر نابات لە نیوەیدا تاقەتم لە خوێندنەوەی دەچێت و حەوسەڵەی بەردەوامی پێدانیم نامێنێت. زۆرجار لە خۆشم پرسیوە، ئاخۆ هۆکەی چیە، هەرچی دەنوسرێت و دەوترێت، ناگاتە دڵ و تێر ئاوی پێ ناخواتەوە؟! لە کاتێکدا بەو نیەتە دەستم داوەتە خوێندنەوەی؟\nهەربۆیە بەڵێن نادەم، ئەم وتارەی منیش شتێکی جیاواز بێت، لەو وتارانەی کەوا خۆیشم لە ناوەڕاستیدا، لە خوێندنەوەیان بێزار دەبم!\nوشە کە دەگاتە دوا ترۆپکی واتای ڕاستەقینەی خۆی، ئیدی زیاکردنی پەراوێزێک و ڕوونکردنەوەی دەبێتە درێژدادڕی. بۆ نمونە ئەو کاتەی قورئانی کەریم لە نیمچە دوورگەی عەرەبیدا دادەبەزێت، هەتا پەنجا ساڵێک باوی شیعر نامێنێت و، شاعیرەکانی سەردەمی جاهیلی بێ ئیش دەکەون. هۆکارەکەی ئەوەیە قورئان بە پڕی بەر واقعی ژیانی ئەو کاتەی کۆمەڵگاکەی دەکەوێت و چیدی وتنی قسەیەکی تر لەسەر ئەو واقعە سوودێکی نیە. چونکە شیعرەکانی ئەو سەردەمە، جگە لە کڵێشە و پیاهەڵدانێکی دووبارە بە کەسانی خاوەن هەژمون و پارەدا، شتێکی تر نەبوون!\nهەربۆیە نوسینی وتارێک لە دوای ئەو وتارەی سەردەشت دەینوسێت، وەک زیاترکردنی پەراوێزێک وەهایە و لە باشترین ئەگەریدا درێژدادڕییە و هیچی تر.\nواتە لەم وڵاتەدا، بە پێچەوانەی سەردەمی جاهیلی عەرەبەوە، کاتێک وشە دەگاتە دوا ترۆپکی واتای ڕاستەقینەی خۆیی و بەر واقعی تاڵ دەکەوێت، لە جیاتی ئەوەی تەواوی شیعر و وتارەکانی تر سەری نەوازشی بۆ دابنێن، سەر بە نوسەرەکەی دادەنرێت و بۆ هەتا هەتایە بێدەنگی دەکەن!\nدوای سەردەشت هەرکەسێک وتارێک بنوسێت و هێشتا لە ژیاندا مابێت، تەنیا یەک واتای هەیە، ئەو وتارە و وشەکانی ناوی نەگەشتوونەتە دوا ترۆپکی واتای خۆیان. چونکە وتنی وتەیەک لە دوا ترۆپکی واتای راستەقینەی خۆیدا، لەم وڵاتەدا یەکسانە بە مەرگ!\nهەربۆیە کاتێک شتێک لەسەر ئەو کارەساتە قێزەونە دەخوێنینەوە، کەف و کوڵی ناو دڵمان دانامرکێنێتەوە و، بگرە لە سوێی ناوئاخنەکەی زیاتر دەکات.\nچونکە دوای وتارەکەی سەردەشت، وتنی قسەیەکی تر بە دەسەڵات و دووبارکردنەوەی ڕەخنەکانی ئەو لە کڵێشەیەکی جیاوازدا، وەک خیانەتێکە لە وشە دەکرێت و، پێدەچێت ڕۆحی ئەو چنارەی قەڵای هەولێریش بڕەنجێنێت!\nیەکێکی تریش لە هۆکارەکانی بێ واتایی ئەو جۆرە وتارانە، بریتیە لە باسکردنی ئەوەی دەسەڵات سەردەشتی کوشتووە و، خۆ سەغڵەتکردنێکی بێ هودەیە لە پێناو سەلماندنی ئەم ڕاستیە کەوا هەموومان دەیزانین.\nلە ڕاستیدا هەموومان دەزانین کێ بکوژەکەیە و بۆچی کوژرا، بەڵام بەڵگەیەکمان لەسەر ئەو ڕاستیە پێ نیە. وەک ئیمان بە خودا، بە هەموو دڵ و ویژدان و ڕۆحت دەزانیت خودایەک لەم بوونەدا هەیە، بەڵام گەر بتەوێت ماتماتیکیانە بیسەلمێنیت، کۆڵەوار و کەلەپاچە دەبیت.\nخۆ گەر بەڵگەشمان پێبێت، نە دادگایەک هەیە نە پەڕلەمانێک، هەتا بتوانێت ئەو بەڵگە و سەرەداوانەی باسی لێوە دەکرێت، ساغیان بکاتەوە و بەرپرسەکانی ئەو تاوانە قێزەونە بە سزای خۆیان بگەیەنێت. ئیدی هەوڵدان بۆ سەلماندی ڕاستیەکی سادەی ئاشکرای لای هەمووان، جگە لە خۆ سەغڵەتکردن هیچی تر نیە.\nهەروەها بە پێچەوانەی ئەوانەی هەمیشە لەم باسەدا دەستی تۆمەت بۆ دەسەڵات ڕادەکێشن، پێموایە بێدەربەستی و گوێمەدەرەیی خەڵکی ئەم وڵاتە و شارەکەی گیانیان لێسەند!\nچونکە ئەم خەڵکەی لەم وڵاتەدایە، بە رادەیەک کەلتوری مێگەلی تێدا زاڵە، تەنانەت لە کاتی بڕینی پێداویستە سەرەکیەکانی ژیانی خۆیشی هەڵوێستێکی مەردانە و شایستەی نیە.\nئیدی چاوەڕێی ئەوەی لێبکەیت، لەسەر دیموکراسیەت و مافی ئازادی و ژیانی خەڵک و گەنجان هەڵوێست بگرێت، لە خۆ خڵەفاندنێکی کاڵفامانە زیاتر نیە.\nبە کورتی و کوردی، سەردەشت لە بەرامبەر دەسەڵاتی نادادی ئەم وڵاتە وتەیەکی سادە وەها دەوڵەمەندی وت، چیدی وتەیەکی تر نەماوە. وەک هێگڵیش ئاماژە بەم راستیەی وشەکان دەدات، وتەکان لەو کاتەدا لە سادەترینی فۆرمەکانی خۆیاندان، لە دەوڵەمەندترین ساتەکانیاندان.\nوتەکانی سەردەشت لەوپەڕی سادەیدا بوون، بەڵام لە هەمان کاتدا لەوپەڕی دەوڵەمەندی خۆیشیاندا بوون و، ئەو هەر لەو کاتەوە هەستی بەو زوڵم و نادادیەی ئەمڕۆمانی کردبوو.\nئەوەی جێگەی داخە لام، سەردەشت لە وڵاتێکدا لەسەر گوزەرانی خەڵک دێتە قسە و سوقراتیانە بە ئاگاییەوە بەرەنگاری مەرگ دەبێتەوە، گەر ئێستا موچەکەی بێ پاشەکەوت پێبدەیتەوە، وەها هەست دەکات ئەم وڵاتە شامی شەریفە و هەست بە هیچ نەنگیەک و کەموکورتیەکی حوکمرانیەکەی ناکات.\nواتە باسکردن لە دیموکراسیەت و شەفافیەت و سەروەری یاسا بۆ زۆرینەی خەڵکی ئەم وڵاتە، کۆمەڵێک نوکتەی ناخۆشن نەک هەر پێکەنینی پێنایەت، بەڵکو گریانیشی پێیان دێت!\nهەربۆیە پێویست ناکات هەزاران وشە لەسەر زوڵم و نادادی ئەم دەسەڵاتەی وڵاتی خۆمان بنوسیت، تەنیا بڵێ "سەردەشت عوسمان"، بۆ کەسێک ئەلفێکی بەس بێت دەزانێت دەڵێی چی!\nمنیش لێرەدا قسەکەی ئوستاد سەعید نورسی دووبارە دەکەمەوە کە دەڵێت" هەر بژی ئاگری دۆزەخ لە بۆ زاڵمان!" و، پێدەچێت هۆنراوەکەی عەبدوڵا پەشێو، لەم یادەدا وەک خیتامی میسک بێت:\nلەو ساتەوە کە هاتن و دار چنارە شیکەکە...یان لولدا و ڕفاند\nلەو ساتەوە کە هاتن و گوڵە جۆیە گڕتێزاوەکەیان کرتاند\nکۆتری خەم هەتا ئێستاش هەر گمەی دێ\nکۆڕی پرسەی هەموان تەواو\nپرسەکەی من بەردەوامە و هەر جمەی دێ\nداخی ئەوەم لە دڵدایە\nنەیگەیشتمێ تا پێی بڵێم\nئاگادار بە لەم وڵاتە ئەوەی قەڵەم چۆڕە چرا و ئاورگی بێ\nدەبێ زمان چەقۆی تیژی سەر قورگی بێ\nنە دەزانم نە دەشپرسم کێ بوون دابارینە سەری\nئیدی بۆ من وەک و یەکە بنیادەم بوون یان کەمتیار\nبە چی هاتن\nبە جام ڕەشێک یان بە جام ڕوون\nبێ نمرە بوون یان نمرەدار\nئیدی بۆ من وەکویەکە\nپرسیم و دیسان دەپرسم\nئەو سبەینەی نرکە و بۆڵەی ئەو هەورەیان مت وکڕ کرد\nئەو سبەینەی ئەو تەلارە نەخشینەیان خاشەبڕ کرد\nئەوێ ڕۆژێ یاسای سەروەر\nبۆ کام بەرخی کەڕەواڵە چوو بۆ کەمین\nگیرفانی کێی دەپشکنی\nلە ئاسمان بوو یان لە زەمین؟\nهەر پرسیم و پرسیمەوە\nیاسای سەروەر مایەسیری گیری دابوو دوورەدەست بوو\nهەندێک دەڵێن زۆر سەرقاڵ بوو\nشورەی دەوری کۆشک و قەڵای هەڵدەچنی خەمی خەست بوو\nهەندێ دەڵێن ئاسمانی ژوور باخەکەی خۆی تەلبەند دەکرد\nلە چریکە و فڕکەی باڵی باڵدار پەست بوو\nهەندێ دەڵێن نەخێر\nبێشکەی حکومەتە ساوایەکەی ڕادەژەنی\nناوە ناوە دایبیەکی لەپێ دەکرد\nناوە ناوە دایبیەکی دادەکەنی\nنا ئەو ڕۆژە\nبە شەرابی زەماوەندی بە شودانی کەرکوک مەست بوو\nهەندێ دەڵێن لە بانکێکا پارەی دەژمارد\nلە بەرچاوی (ڕژدیاندا زڕ و زڕت و) لەسەر هەست بوو\nمنیش دەڵێم کەس نەیزانی\nسکچووی لێبوو لە ئاودەست بوو\n1 ئایاسۆفیا: تیمسالی دووڕوویی ئیسلامگەراکانی تورکیا و میسر


2018/11/17 - 7:41 PM\nئەندامێكی لیژنەی وزە و سەرچاوە سروشتیەكانی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی ڕایدەگەیەنێت، ئێمە هیچ ئاگاداری هەرزانبوونی نرخی بەنزین نین لە سلێمانی، خاوەنی بەنزینخانەیەكیش دەڵێت: “ئەمڕۆ نرخی لیترێك بەنزین 25 دینار دابەزیوە”.\nخاوەنی بەنزینخانەیەك لە سلێمانی بە ( خەڵك)ی ڕاگەیاند، ئەمڕۆ شەممە 17-11-2018 نرخی لیترێك بەنزین لە هەموو جۆرەكانی (سوپەر و موحەسەن و نۆرماڵ) بە بڕی 25 دینار هەرزان بووە.\nڕێكەوت زەكی، ئەندامی لیژنەی وزە و سەرچاوە سروشتیەكانی ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی بە (خەڵك)ی ڕاگەیاند، ئێمە نە لەئەنجومەن و نە لیژنەی پەیوەندیدار هیچ ئاگاداری دابەزینی نرخی بەنزین نین لە سنوری پارێزگای سلێمانی و بێ ئاگاین لەو بڕیارە.\nئەمە لەكاتێكدایە، كە هەڤاڵ ئەبوبەكر، پارێزگاری سلێمانی شەوی ڕابردوو لە لێدوانێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، لەگەڵ كۆمپانیاكانی هاوردەكردنی بەنزین كۆبووینەوە و ڕێكەوتین لەسەر ئەوەی لە ڕۆژی شەممەوە نرخی بەنزین بۆ هەر لیترێك بڕی 25 دینار دابەزێت.\nوتیشی، “دابەزینی نرخی بەنزین لە سلێمانی بە چەند قۆناغێك دەبێت و لە شەممەوە دەست بە قۆناغەكانی دابەزینی نرخی بەنزین دەكەین”.\nبەپێی بەدواداچوونێكی (خەڵك) بۆ چەند بەنزینخانەیەكی سلێمانی، نرخی لیترێك بەنزینی سوپەر لە 900 دینارەوە دابەزیوە بۆ 875 دینار و لە هەندێك بەنزینخانەش بۆ 850 دینار، هەروەها موحەسەن لە 850 دینارەوە دابەزیوە بۆ 825 دینار و بەهەمان شێوە نرخی بەنزینی نۆرماڵ-یش دابەزیوە.\nئەنجومەنی پارێزگای سلێمانیبەنزینبەنزینخانەپارێزگاری سلێمانی


دەرچوون 25 – Kurdi Sorani Standard (KSS) | Biblica\nدەرچوون 25 – Kurdi Sorani Standard (KSS)\nپیتاک بۆ پێداویستییەکانی چادری پەرستن25:1 چادری پەرستن: پەرستگایەکی گواستراوە بووە کە گەلی ئیسرائیل لەگەڵ خۆیان دەیانگواستەوە؛ بڕوانە 36:8-38.\n1یەزدان بە موسای فەرموو: 2«بە نەوەی ئیسرائیل بڵێ با بەخشینم پێشکەش بکەن، هەر یەکێک کە لەسەر دڵی بێت ببەخشێت.\n3«ئەمانەش ئەو پێشکەشکراوانەن کە لێیان وەردەگرن:\n«زێڕ و زیو و بڕۆنز؛\n4ڕیسی جوان و باریک بە ڕەنگی مۆر و ئەرخەوانی و سووری ئاڵ،\nکەتانی ناسک و مووی بزن؛\n5پێستی بەران کە بە ڕەنگی سوور ڕەنگکرابوو و پێستی مانگای دەریا25:5 مانگای دەریا: جۆرە گیاندارێکە کە تەنها لە قەراغی دەریادا دەژیێت بە تایبەتی لە دەریای سوور هەتا ئەندۆنیزیا. ئەم گیاندارەیان بەکارهێناوە چونکە پێستێکی ڕەقی هەیە.\nو داری ئەکاسیا25:5 داری شەتیم.؛\n6زەیتی زەیتوون بۆ چرا؛\nبۆنوبەرام بۆ زەیتی دەستنیشانکردن و بۆ بخووری بۆنخۆش؛\n7بەردی عاشقبەند و بەردی گرانبەهای دیکە بۆ ئێفۆد25:7 بەرسینەیەکی تایبەت بووە بە سەرۆکی کاهینان، بڕوانە 28:6-30؛ 39:2-21. و بۆ بەرسینە.\n8«پیرۆزگایەکیشم بۆ دروستدەکەن بۆ ئەوەی لەنێویاندا نیشتەجێ بم، 9وەک هەموو ئەوەی پیشانت دەدەم لە نموونەی چادری پەرستن و نموونەی هەموو کەلوپەلەکانی، بەم شێوە دروستی بکەن.\n10«سندوقێکیش لە داری ئەکاسیا دروستبکرێت، درێژییەکەی دوو باڵ و نیو25:10 دوو باڵ و نیو: نزیکەی 1,1 مەتر. و پانییەکەی باڵ و نیوێک25:10 باڵ و نیوێک: نزیکەی 70 سانتیمەتر. و بەرزییەکەی باڵ و نیوێک بێت، 11ڕووی ناوەوە و دەرەوەی بە تەواوی بە زێڕی بێگەرد ڕووکەش بکرێت و بە چواردەوریشیدا چوارچێوەی زێڕینی بۆ دروستبکرێت. 12چوار بازنەی زێڕینیشی بۆ دابڕێژرێت و لەسەر چوار پایەکەی دابنرێت، دوو بازنە لەلایەک و دوو بازنەش لەلایەکەی دیکەی. 13دوو داریش لە داری ئەکاسیا دروستبکرێت و بە زێڕ ڕووکەش بکرێن. 14دارەکانیش بخرێتە ناو بازنەکانی سەر هەردوو لای سندوقەکە، بۆ هەڵگرتنی سندوقەکە پێیان. 15دارەکان لەناو بازنەکانی سندوقەکە دەبن، لێیان دەرناهێنرێن. 16لەناو سندوقەکەش25:16 بڕوانە نامە بۆ عیبرانییەکان 9:4. ئەو دوو تەختەی پەیمان25:16 مەبەست لە دوو تەختەی ڕاسپاردەکانی خودایە وەک شایەتێک لەناو ئەو سندوقە پارێزراوە. بڕوانە 16:34 و 40:20. دادەنێیت کە پێت دەدەم.\n17«قەپاغی کەفارەتیش25:17 قەپاغێکە بۆ داپۆشینی سندوقی پەیمان، لە ڕۆژی کەفارەت خوێنی قوربانی لەسەر ڕژاوە بۆ لێخوشبوونی گوناه. لە زێڕی بێگەرد دروستبکرێت کە دوو باڵ و نیو درێژییەکەی و باڵ و نیوێک پانییەکەی بێت. 18دوو کەڕوب25:18 دوو کەڕوب: جووتێک پەیکەری بوونەوەری ئاسمانی باڵدارە، لە شێوەی مرۆڤ و ئاژەڵ، بۆ پارێزگاریکردنی سندوقی پەیمان دانرابوون، بڕوانە عیبرانییەکان 9:5. لە زێڕی کوتراو دروستبکرێت، بە هەردوو لای قەپاغی کەفارەتەکەوە بکرێت. 19کەڕوبێک لەلایەک دروستبکرێت و کەڕوبەکەی دیکەش لەلایەکەی دیکە، هەردوو کەڕوبەکان لەگەڵ قەپاغەکەی کەفارەت یەک پارچە بن. 20دەبێت کەڕوبەکانیش باڵیان بۆ سەرەوە لێک کردبێتەوە و بە باڵەکانیان سێبەریان بەسەر قەپاغی کەفارەتەکە کردبێت. کەڕوبەکان ڕووبەڕوو بن و ڕوویان لە قەپاغی کەفارەتەکە بێت. 21قەپاغی کەفارەتەکە لەسەر سندوقەکە و لەلای سەرەوە دابنرێت، لەناو سندوقەکەش ئەو دوو تەختەی پەیمان دادەنێیت کە من پێت دەدەم. 22لەوێ لەگەڵت کۆدەبمەوە و لەگەڵت دەدوێم، لەسەر قەپاغی کەفارەتەکە لەنێوان دوو کەڕوبەکەی سەر سندوقی پەیمان25:22 عیبری: سندوقی شایەتی.، سەبارەت بە هەموو ئەو شتانەی فەرمانت پێدەدەم بۆ نەوەی ئیسرائیل.\n23«هەروەها مێزێک لە داری ئەکاسیا دروستبکرێت، کە درێژییەکەی دوو باڵ25:23 دوو باڵ: نزیکەی 90 سانتیمەتر. و پانییەکەی باڵێک25:23 باڵێک: نزیکەی نیو مەتر. و بەرزییەکەی باڵ و نیوێک25:23 باڵ و نیوێک: نزیکەی 70 سانتیمەتر. بێت. 24بە زێڕی بێگەردیش ڕووکەش بکرێت و چوارچێوەیەکی زێڕینیشی لە چواردەوری بۆ دروستبکرێت. 25لێوارێکیشی بە پانی چوار پەنجە لە چواردەوری دروستبکرێت و چوارچێوەیەکی زێڕینیش بۆ لێوارەکە لە دەوری دابنرێت. 26چوار بازنەی زێڕینیشی بۆ دروستبکرێت، بازنەکان لەسەر هەر چوار گۆشەکەی چوار پایەکەی دابنرێت. 27بازنەکان لەلای لێوارەکەوە دەبن بە گیرە بۆ دوو دار بۆ هەڵگرتنی مێزەکە. 28دوو دارەکەش لە داری ئەکاسیا دروستبکرێن، بە زێڕ ڕووکەش بکرێن، بەوان مێزەکە هەڵدەگرێت. 29لەگەن و قاپەکانی لە زێڕی بێگەرد دروستبکرێت، هەروەها دۆلکە و تاسەکانیش کە پێشکەشکراوەکانی پێ دەڕژێنرێت. 30لەسەر مێزەکەش نانی تەرخانکراو بەردەوام لەپێشم دادەنرێت.\n31«هەروەها چرادانێک لە زێڕی بێگەرد دروستبکرێت، ژێر چرادانەکە و قەدەکەی لە زێڕی کوتراو دروستبکرێت، کاسەکانی و گرێیەکانی و خونچەکانی لە خۆی دەبێت. 32شەش لقیش لە هەردوو لایەوە دەردەچێت، سێ لق چرادان لەلایەک و سێ لق چرادان لەلایەکەی دیکە. 33سێ کاسەی بادەمی لە لقێک بە گرێ و خونچەوە و سێ کاسەی بادەمی لە لقێکی دیکە بە گرێ و خونچەوە، ئاوا هەتا لقی شەشەم کە لە چرادانەکەوە دەردەچن. 34هەروەها لە چرادانەکە چوار کاسەی بادەمی بە گرێ و خونچەکانیانەوە هەیە. 35هەر جووتێک لق لە شەش لقەکە گرێیەکیان لەژێر بوو، هەتا شەشەم لق کە لە چرادانەکە دەردەچن. 36گرێ و لقەکان لە خۆی دەبن، هەمووشیان لە زێڕی بێگەردی کوتراو دەبێت.\n37«حەوت چراشی بۆ دروستبکرێت و چراکانی بەرز دەکەیتەوە هەتا پێشی ڕووناک بکاتەوە. 38مەقاش و مەقەڵییەکانیشی لە زێڕی بێگەرد دەبن. 39چرادانەکە و هەموو کەلوپەلەکانی لە تالنتێک25:39 تالنتێک: نزیکەی 34 کیلۆگرام. زێڕی بێگەرد دروستبکرێت. 40بڕوانە ئەو شتانە لەسەر ئەو نموونەیە دروستبکەی کە لەسەر کێوەکە پیشانت دراوە.\nKSS : دەرچوون 25


به‌ڕێز ترامپ، ئێران کۆریای باکوور نییه - Mehr News Agency\nAP ١٣٩٧ Mordad ١٠ ١٠:٠٦\nNews Code 20683\nبه‌ڕێز ترامپ، ئێران کۆریای باکوور نییه\nفه‌رمانده‌ی سوپای پاسدارانی ئێران، به بڵاو کردنه‌وه‌ی نامه‌یه‌ک وڵامی داواکاری سه‌رۆک کۆماری ئه‌مریکا بۆ دیدار و گفتوگۆ له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی ئێرانی دایه‌وه.\nبه ڕاپۆرتی ئاژانسی مێهر، له نامه‌که‌ی سه‌رله‌شکه‌ر محه‌مه‌د عه‌لی جه‌عفه‌ری، فه‌رمانده‌ی گشتی سوپای پاسدارانی ئێراندا هاتووه: به‌ڕێز ترامپ ئێران کۆریای باکوور نییه که وڵامی ئه‌رێنی به گفتوگۆ و دانوستانی ئێوه بداته‌وه. بزانن که خه‌ڵکی ئێران دین و ئیمانیان به ده‌ستی ئیمام خومه‌ینی و به ئیسلام به‌هێز بووه و جیاوازی زۆریان له‌گه‌ڵ ئه‌و گه‌لانه هه‌یه سته‌م قبوڵ ده‌که‌ن، ئه‌وان هه‌رگیز مۆڵه‌ت به دانوستان و گفتوگۆ له‌گه‌ڵ شه‌یتانی گه‌وره ناده‌ن.\nبه‌رپرسانی ئێران کڵاوی سیناریۆ فریوده‌رانه‌که‌ی ئێوه ناخۆن و به باشی ده‌تانناسن و ئه‌زمونی شتی وایان هه‌یه.\nبه‌ڵام ئێوه سه‌رۆک کۆمارێکی بێ ئه‌زموون له گۆڕه‌پانی سیاسه‌ت دان که له جێگه‌ی سیاسه‌ت کردن هه‌مان ڕێوڕه‌سمی کۆن و سووکی بازه‌رگانیتان له به‌ر گرتووه و نائاشنان له‌گه‌ڵ ئه‌لف و بێی خۆڕاگری و ئازادیخوازی. سه‌رۆک کۆماره پێشووه‌کانی ئه‌مریکا که یان سیاسی بوون یان که‌سایه‌تی سه‌ربازی، زۆر باشتر له ئێوه ده‌یان زانی که ئێران و ئێرانی هه‌ڕه‌شه‌ی لێ ناکرێت و له به‌رانبه‌ر هه‌موو هه‌ڕه‌شه و گوشارێکی بیانی یه‌کگرتوو و یه‌کدڵن.\nله شاره‌زایان و لێهاتووه‌کانی وڵاته‌که‌تان بپرسن ئایا ئه‌م گه‌مه‌ی ئێوه‌یان قبووڵه و دانی پێدا ده‌نن که ئه‌نجامێکی ده‌بێت؟ زانیارییه نه‌هێنی و ئاشکراکانی ئێمه ئه‌م بابه‌ته پشت ڕاست ناکاته‌وه.\nئێوه ئه‌م خه‌ونه ده‌به‌نه ناو گۆڕ که به‌رپرسانی ئێران له ئێوه داوای دانوستان بکه‌ن یان مۆڵه‌تی دیدار له‌گه‌ڵ ئێوه له خه‌ڵکی خۆیان وه‌ربگرن. هه‌رگیز وه‌ها ڕۆژێک نابینن. به‌رده‌وام بن له چاوه‌ڕاوانی له کۆشکه ڕه‌شه‌که‌تان و له خه‌ونی دیدار له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی ئێران بگه‌وزن. دڵنیا بن که ئه‌مه خه‌ونێکه تاکوو کۆتایی سه‌رۆک کۆماریتان له‌گه‌ڵ ئێوه ده‌مێنێته‌وه و ته‌نانه‌ت بۆ سه‌رۆک کۆماره‌کانی داهاتووش هه‌ر ده‌بێته خه‌ون.\nده‌وڵه‌ت و خه‌ڵکی گه‌وره‌ی ئێران پشتیان له پشتی یه‌کتره و به ئیمان به خودای گه‌وره و بوونی ڕێبه‌ری باڵا و سامانه ناوخۆیی و سروشتییه‌کان گه‌ماڕۆ سته‌مکارانه‌که‌ی ئێوه تێده‌په‌ڕێنن تاکوو به ڕاوه‌ستان و خۆڕاگری خۆیان به سه‌رکه‌وتنی کۆتایی و شکستی سیستمی سته‌مکاری و داگیرکاری جیهانی ده‌گه‌ن.


ھوشیار ئەحمەدی: بە بۆنەی 23 هەمین ساڵی گیرانی بەڕێز” ئۆجالان ـەوە. – WTARIKURD\nھوشیار ئەحمەدی: بە بۆنەی 23 هەمین ساڵی گیرانی بەڕێز” ئۆجالان ـەوە.\nجارێ ھاوڕێیەکمان لە سێمینارێکا وتبووی: PKK تیرۆریستە.!\nساڵی 2006 پێشمەرگەی حیزبی دیمۆکرات بووم کە لە پەزیرش بانگھێشتی سێمینارێ لە سەر بابەتی”تیرۆریزم” کرابووم. زیاتر لە کاتژمێرێ لە سەر تیرۆریزم و رەھەندە جۆراوجۆرەکانی لە روانگەی حیزبی دیمۆکراتەوە بە نمونە و دیکیۆمێنتەوە قسەم کرد.\nگەییشتە نۆبەی بەشداربووانەوە کە پرسیار، بۆچوون، تێبینی و رەخنەکانیان بخەنەڕوو. یەکێ لە ھاوڕێیانی بەشدار بە ھەندێ تووڕەییەوە وتی: مامۆستا من رەخنەیەکم ھەیە و ھەڵبەت ئەوە تەنیا رەخنەی منیش نیە. ئەگەر جوابێکی قەناعەت پێ ھێنەر وەرنەگرین، ناڕۆینە فێرگە و ھەر لێرەوە حیزبی دیمۆکرات بەجێ دەھێڵین!\nوتم فەرموو کاکە، جارێ پرسیارەکەت بکە، ئەگەر وەڵامەکەی لە دەسەڵاتی منیشا نەبوو، داوا و قسەکەتان بە ئەمانەتەوە بە شوێنی پێوەندیدار رائەگەیێنم و سروشتی حیزبی دیمۆکراتیش ئەوەیە، بەپێی توانا ھیچ پرسیارێ بێ وەڵام ناھێڵێتەوە.\nوتی: چەند رۆژ پێش، مامۆستایەکی دیکە لێرە بوو[ناوەکەی ھێنا] ولە روانگەی حیزبی دیمۆکراتەوە PKKی بە گروپێکی تیرۆریستی ناوبرد. ئێمە رەخنەمان لێ گرت و تووڕە بووین، بەڵام ئەو وتی: ئەوە سیاسەتی حیزبەوە تەواو!\nمن سەرەتا داوام کرد کە ھێور ببنەوە و پاشان بە پێکەنینەوە وتم: ئەو ھاوڕێیە ھەڵەی کردووە و تەنیا ناشارەزایانە رای خۆی دەربڕیوە، چونکی دڵنیاتان ئەکەمەوە ئێمە وەک حیزبی دیمۆکرات نە بە PKK و نە بە ھیچ ھێزێکی دیکەی کوردی ناێژین تیرۆریست. ئەمەش سەرەڕای ئەوەی کە سیاسەتەکانی PKK لە روانگەی ئێمە و زۆربەی لایەنە سیاسییەکانی کوردستانەوە رەخنەی زۆری لەسەرە.\nپاشان ئەو ھاوڕێیەم ئاگادار کردەوە کە تۆ چۆن رۆیشتووی و قسەی وات بە ناوی حیزبەوە کردووە؟! ھاوڕێ بە جێی راستکردنەوەی ھەڵەکەی رۆیشتبوو و منی وەک عامیلی نفوزیی پەکەکە ناساندبوو و وتبووی خەریکە لۆبیگەرییان بۆ ئەکا!\nمنیش لە لایەن چەند بەرپرسێ نابەرپرسیارەوە بانگ کرام و دیتم بەجیدی خەریکن ئاوەکە لێڵ ئەکەن. ھەڵبەت ھەستم کردبوو کە جەماعەتێ خەریکن PKK و حیزبی دیمۆکرات لێک بکەنە دوژمن و قازانجەکەشی بۆ ئەوان چی بوو، منیش بە روونی نەمزانی! بەڵام من لەوان تووڕە بووم و وتم دڵنیام کە حیزبی دیمۆکرات، PKKی پێ تیرۆریست نیە. بۆ ئەو مەبەستەش کاتێکم وەرگرت و رۆیشتمە سەردانی بەڕێز کاک”مستەفا ھیجری” و پرسیم حەز ئەکەم بەڕوونی بزانم ئێمە PKKەمان پێ تیرۆریستە؟\nکاک مستەفا بە ڕاشکاوی وتی: نەخێر، کێ شتی وای وتووە؟! منیش بابەتەکەم لەگەڵ باسکرد. دیسانەوە جەختی کردەوە و وتی: ئێمە ھیچ ھێزێکی کوردی و لەوانەش PKKەمان پێ تیرۆریست نیە و بە پێچەوانەوە بە ھێزی شۆڕشگێڕ و خەباتکاری کوردییان ئەزانین، بەڵام رەخنەی زۆرمان لە سیاسەتەکانی بەتایبەت دەستوەردان لە کاروباری پارچەکانی دیکەی کوردستان ھەیە و بەڵێنیشی دا کە لەو بابەتە بکۆڵێتەوە. ھەقیش بێژم، بەدواداچوونی بۆ بابەتەکە کردبوو و پاشان کە لەگەڵ ئەو ھاوڕێیانە باسم کردەوە، خۆیان لێ ئەدزیەوە و خواخوایان بوو باسی نەکرێتەوە.\nئەمەش وانەیەک بوو بۆ من لە ھەست بە بەرپرسیاریەتی کردنی حیزبی دیمۆکرات لە پێوەندی لەگەڵ ھێڵە نەتەوەیی و نیشتمانییەکان لە سیاسەتەکانیدا.\nتێبینی: لە پەراوێزی هەندێ دەربڕینی نابەرپرسانەی کۆمەڵێ کۆمێنت نووسی حیزبی دا لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان سەبارەت بە ئۆجالان و پەکەکە.\nبورهان شێخ ڕەئوف: توركیا و ئیمارات له یه‌ك نزیكبوونه‌وه.