مەرگ بە پاساوی شەرەف؛ كوشتنی ژنان لە سەدا ٤٠٠ زیادیكردووە - پەرەگراف\nمەرگ بە پاساوی شەرەف؛ كوشتنی ژنان لە سەدا ٤٠٠ زیادیكردووە\nخۆپیشاندانی چالاکانی ژنان لە هەولێر لە دژی زیادبوونی توندوتیژی دژی ژنان/ ٨-٣-٢٠٢٢. وێنە؛ فەرمان سادق- پەرەگراف\nسەروین خورشید؛ بە مانگێك پێش ئەوەی بدرێتە بەر دەستڕێژی گولـلە بۆ جاری دووەم هانا بۆ پۆلیس دەبات؛ بەڵام نە یاسا، نە حكومەت و نە خێزانەكەی خۆی فریای ناكەون.\nكاتژمێر 9ـی بەیانی تێدەپەڕێت؛ سەروین خورشید (26 ساڵ) بەڕێگاوەیە بۆ دادگا و دەیەوێت لەڕێی یاساوە مافی پەروەردەكردنی كچە تاقانەكەی وەربگرێتەوە، بەڵام لە شەقامێكی شاری كۆیە و بە ڕۆژی ڕوناك، زیاتر لە 10 فیشەكی كڵاشینكۆفی پێوەدەنرێت و كۆتایی بە ژیانی دێت.\nئەو روداوە لە 9ـی شوباتی 2022ـدا بوو؛ یەكێكە لەو ١٠ روداوەی كوشتنی ژنان كە لە سەرەتای ئەمساڵەوە لە هەرێمی كوردستان تۆماركراوە و سێ هێندەی رابردوو زیاترە، دواینیان ماریای تەمەن ٢٠ ساڵ چالاکوانی دیاری تیک تۆک و ڕەخنەگری دابونەریتی کۆمەڵگە بوو کە ٧-٣-٢٠٢٢ لە هەولێر کوژرا.\nلە مانگەكانی كانونی دوەم و شوباتی ئەمساڵدا ١٠ ژن لە هەرێمی كوردستان كوژراون، لەكاتێكدا لە هەمان دوو مانگی سەرەتای ساڵی رابردودا تەنیا دوو ژن كوژرابون، ئەگەر بەراوردی ئەو دوو ئامارە بكرێت ئەوا رێژەی كوشتنی ژنان لەسەدا ٤٠٠ زیادیكردووە، ئەوەش بەپێی ئامارەكانی بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بە ئافرەت و خێزان.\nچیرۆكی سەروین؛ یەكێكە لە روداوە "تراژیدییەكان"ـی مانگی شوبات، لەكاتێكدا بەردەوام لەلایەن هاوسەرەكەیەوە روبەڕوی لێدان و توندتیژی دەبێتەوە، دوای جیابونەوەش، دوو ساڵ لەمەوبەر، كچە تاقانەكەی لێ زەوت دەكەن و نایدەنەوە، بێ ئەوەی خێزانەكەیشی پشتگیری تەواوی دۆسیەكەی بكەن، بەوتەی زیاتر لە هاوڕێیەكی بۆ پەرەگراف.\nلە رۆژی روداوەكەدا، سەروین لە هەولێری شوێنی نیشتەجێبونییەوە دەچێتە دادگای كۆیە، بۆ دادبینی دۆسیەی وەرگرتنەوەی كچەكەی، بەڵام بە یەكجاریی لە منداڵەكەی دەبێت.\nسەروین مانگێک پێش کوژرانی بۆ دووەمجار لە بنکەی پۆلیسی عەنکاوەی هەولێر سکاڵای لەسەر دوو کەس تۆمارکردووە، کە یەکێکیان مامیەتی و ئاماژەی بەوەداوە "هێرشیکردووەتە سەر ماڵی و وازی لێ ناهێنێت و مەترسی لەسەر ژیانی دروست بووە"، هاوڕێیەكانی ئەو ژنە وادەڵێن.\nئەو دوو كەسە لە سەرەتای روداوەكەدا دەستگیركراون و دواتر ئازاد كراون، چونكە پەیوەندییان بە كوشتنەكەوە نەبووە، بەڵام دواتر تۆمەتی سەرەكی لەسەر هاوسەرەكەی چڕدەبێتەوە، كە هێشتا دەستگیرنەكراوە و هەڵاتووە.\nبەپێی ئامارە رەسمییەكان لە 12 مانگی ساڵی رابردودا 24 ژن لە هەرێمی كوردستان كوژراون، لەگەڵ تۆماركردنی 62 خۆكوشتن، 86 سوتان، 131 دەستدرێژی سێكسی و زیاتر لە 12 هەزار سكاڵا.\nئاری رەفیق، جێگری بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتی گشتی بەرەنگاربونەوەی توندوتیژی دژ بە ئافرەت و خێزان لە هەرێمی کوردستان بۆ پەرەگراف وتی "بەشێکی پاڵنەرەکانی کوشتنی ژنان بە هۆکاری شەرەفە و سۆشیال میدیاش رۆڵێکی خراپی بینیوە لەم بوارەدا، هەندێک پەیج رۆژانە و بە مەبەست هانی کۆمەڵگە دەدات بۆ بڵاوکردنەوەی توندوتیژی و یەکێکە لە هۆکارەکانی کوشتنی ژنان بەبیانووی پاراستنی شەرەف".\nئەوەش لەكاتێكدایە پەرلەمانی كوردستان لە ساڵی 2015ـەوە كاركردنی بە ماددەی 409ـی یاسای سزادانی عێراق راگرتووە، كە وەك رێگایەك بۆ هاندانی كوشتنی ژنان بەناوی شەرەف لێكدەدرایەوەو سزای كەمتر لە سێ ساڵ زیندانی داناوە بۆ بكوژ.\nڤێنا بەکر، پارێزەر بۆ پەرەگراف وتی "شێواز و جۆری کوشتنەکە کاریگەری دەبێت لەسەر سزاکە، بەڵام بە گشتی کوشتن بەبیانووی شەرەف بەپێی مادەی 406 لە یاسای سزادانی عێراقی کە کوشتنی ئەنقەستە سزا دەدرێت، حوكمەكەی لە سێدارەدان یان بەندکردنی هەتاهەتاییە کە ماوەکەی 20 ساڵە".\n"هەر کە ناوی شەرەف دەبرێت ژنێک دەچێتە مێشکی تاکەکەس نەک پیاوێک، لەکاتێکدا ئەگەر بەراستی شتێک هەبێت بەناوی شەرەف دەبێت ژنیش و پیاویش وەک یەک بەرپرسیارێتییەکەی هەڵبگرن و نابێت شەرەف تەنیا لە ژندا کورت بکرێتەوە" ڤێنا وای وت.\n8ـی مارس(ئادار) رۆژی جیهانی ژنانە؛ رێكخراوەكانی مافی مرۆڤ و بەرگریكار لە ژنان دەیانەوێت "بزوتنەوەی وەستاندنی ژنكوشتن لە كوردستان" رابگەیەنن لەو رۆژەدا، بە ئامانجی كەمكردنەوە تا نەهێشتنی یەكجاریی كوشتنی ژنان بەناوی شەرەفەوە.\nسەروین خورشید، تا لە ژیاندا بوو بە دەست تۆمەتی كۆمەڵگە و خێزانەوە نەیتوانی بحەسێتەوە، بۆیە ماوەیەك لە شێڵتەر ژیا و گیانی خۆی پاراست، پێش ئەوەی بێتە دەرەوە و لە هەولێر نیشتەجێ بێت، هەر ئەو هۆكارانەش وایكردبوو زیاتر لە هەفتەیەك تەرمەكەی لە پزیشكی دادی هەولێر بمێنێتەوە و كەسوكاری وەرینەگرنەوە.\nسەیران نەخشین، چالاکوانی مافەكانی ژنان بە پەرەگراف-ـی وت "پاش دەستپێکردنی رێکارە یاساییەکان و بڵاوبوونەوەی لێدوانێكم لە راگەیاندنەکان کە خاوەندارێتی لە وەرگرتنەوە و بەخاکسپاردنی تەرمی سەروین دەکەم، ئینجا خێزانەکەی چوون تەرمەکەیان لە پزیشکی داد وەرگرتەوە و بە خاکیانسپارد" سەیران تا خێزانەكەی سەروین تەواوی بەڵگەکانی بەخاکسپاردنەكەیان بۆ نەناردووە وازی لە کەیسەکە نەهێناوە.\nلە شەش ساڵی رابردودا نزیکەی پێنج هەزار ژن لە شێڵتەرەکانی هەولێر و سلێمانی و دهۆک داڵدە دراون.\nجێگری بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتی بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژ بە ئافرەت و خێزان دەڵێت "دەزانین شێڵتەرەکان زیندانێکی موحتەرەمە و زۆربەی ئەو ژنانەی رووی تێدەکەن هەر لە یەکەم رۆژەوە پەشیمانن، بەڵام ناچارین بیانپارێزین، لە خزمەتیاندابین و بەدواداچوون بۆ کێشەکانیان بکەین تا ئەوکاتەی توندوتیژییەکەی لەسەر نامێنێت و خێزانەکەی قبوڵی دەکەنەوە".\nلە كۆتاییەكانی شوباتی ئەمساڵ لە پارێزگای سلێمانی، ژنێك بەناوی شنیار هونەر (21 ساڵ) گیانیلەدەستدا، دوای چەند رۆژێك مانەوەی لەژێر چاودێری پزیشكیدا و بەهۆی سوتاویی زۆرەوە، ئەو بەر لە مەرگ، هاوسەرەكەی تۆمەتباركرد، "نەوتی پێداكردم و سوتاندمی" بەپێی قسەی خۆیی و كەسوكاری و پۆلیسی سلێمانی.\nشنیار پێنج ساڵە هاوسەرگیری كردووە، دوو منداڵی هەیە و هاوسەرەكەی دەستگیركراوە.\nبەشێك لەو ژنانەی كوژراون پێشتر سكاڵایان لای پۆلیس هەبووە، لایەنی ئەمنی لە مەترسی سەر ژیانیان ئاگاداربون و هەندێكیان لە شێڵتەرەكانی داڵدەداندا بون و دەرچون.\nسەیران نەخشین پێیوایە "شێڵتەرەکان هۆکارێکن بۆ کوشتنی ژنان"، چونكە کۆمەڵگەی کوردی قبوڵی ئەوە ناكات ژنێکی خێزانەکەی بۆ پاراستنی گیانی و رزگاربوون لەو توندوتیژییانەی بەرامبەری دەکرێت روبکاتە شێڵتەر، "چەندین دۆسیە هەیە کاتێک چووەتە شێڵتەر زیاتر گیانی کەوتووەتە مەترسییەوە".\nئەو داوایكرد هەر ژنێک لەكاتی روبەڕوبونەوەی توندوتیژیدا راوێژ بە کەسانی یاسایی و پسپۆڕ بکات، نەك راستەوخۆ ماڵەکەی بەجێبهێڵێت و بچێتە شێڵتەر.\nبەرەنگاربونەوەی توندوتیژی لە رێی نوسینگەكانی پێدانی رێنمایی و هاوکاریکردنەوە رۆژانە نزیکەی 20 دۆسیەی یاسایی تایبەت بە ژنان وەردەگرن و کاریان لەسەر دەکەن.\nئاری رەفیق بەپێچەوانەی بۆچونەكانی سەیران نەخشین، پێیوایە هەبونی شێڵتەر گرنگە "ئەگەر بەراوردی ژمارەی رزگاربووەکان لە شێڵتەر بکەین لەگەڵ قوربانیەکان بۆمان دەردەکەوێت کە بونی شێڵتەرەکان پێویستییە و دۆخی کۆمەڵایەتی وادەخوازێت بوونیان هەبێت".\nلە زۆربەی روداوە تاوانكارییەكاندا، بە تایبەت كوشتنی ژنان چەك بەكاردەهێنرێت و بە هۆكارێكی سەرەكی توندوتیژی لە هەرێمی كوردستان دادەنرێت.\nسەرکەوت ئەحمەد، وتەبێژی پۆلیسی سلێمانی بۆ پەرەگراف وتی "زۆرێك لە هۆکارەکانی کوشتنی ژنان بۆ بونی چەک لەناو ماڵەکاندا دەگەڕێتەوە و زۆربەی ماڵان چەکی بێ مۆڵەتیان هەیە".\nبەپێی ئامارە ڕەسمییەكانی حكومەتی هەرێم لە ڕاپەڕینەوە تائێستا، لە هەرێمی كوردستان زیاتر لە 20 هەزار و 700 مۆڵەتی هەڵگرتنی چەك دەرچووە.\n"بێکاریی و قەیرانەکانیش وایکردووە مرۆڤەکان بەردەوام دەرونیان ناجێگر بێت، لەجیاتی سەرقاڵیی، کەسەکان بە ژیانی تایبەتی یەکترییەوە خەریکن و ئەوەش وادەکات بیرکردنەوەی خراپ بێت بە مێشکیاندا و کوشتن رووبدات" بەوتەی چۆمان ئەحمەد، توێژەری کۆمەڵایەتی.\nلە هەرێمی كوردستان جگە لە قەیرانی موچە، خەڵك بە دەست كێشە و گرفتی سوتەمەنی، ئاو، كارەبا، رێگەوبان و چەندین قەیرانی دیكەوە دەناڵێنن.\nچۆمان لە باسی هۆكارێكی دیكەدا بۆ پەرەگراف رونیكردەوە زۆربەی كێشەكانی خێزان بەهۆی خراپ بەکارهێنانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و لە یەک تێنەگەیشتنیان لە یەکتری روودەدات، دواتر دەبێتەهۆی رووداوی کوشتن و نەخوازراو.\nهەرچەندە لە هەرێم یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی و یاسای خراپ بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندیكردن هەن كە سزای توندیشیان تێدایە.\n"پێویستە وەک بەشێک لە وڵاتە پێشکەوتووەکان بە یاسا رێگری بکرێت لە بڵاوکردنەوەی هەواڵ و بەبازاڕکردنی کوشتن جا هەر کەس و رەگەزێک بێت، لەبەر ئەوەی بڵاوکردنەوەی هەواڵەکە و شێوازی کوشتنەکە هانی دەیان کەسی ئامادەی تر دەدات هەمان کار دووبارە بکاتەوە" ئاری رەفیق وای وت.


3224 جار خوێندراوەتەوە\nمارلین ڤان دێر بۆور مێژوویەک بۆخۆی دروست دەکات بە مەزادکردنی تاجی شاجوانی ئەمەریکا بۆ یەکەم جار لە مێژوودا، لەپێش یادی ١٠٠ ساڵەی پێشبڕکێکە بە مەبەستی یارمەتیدانی مامۆستایان کە بەهۆی بڵاوبوونەوەی کۆرۆناوە توشی قەیرانی دارایی بوون.\nماڵپەڕی یەوم سابع لە هەواڵێکدا ئاماژەی بەوەکردووە ڤان دێر بۆور ٨٤ ساڵ بە ڕۆژنامەی واشنتن پۆستی ئەمریکی ڕاگەیاندووە تاجەکەی یەکێکە لە "بەرنخترین موڵکەکانی" و تاجی شاجوانی ئەمەریکا شتێکە کە زۆر تایبەت بەو کەسەی نازناوی شاجوانی بردووەتەوە.\nمارلین کە براوەی نازناوی شاجوانی ساڵی ١٩٥٨ بوو، تاجەکەی بۆ فرۆشتن داناوە کە بەکریستاڵ ڕووپۆشکراوە و بڕیار وایە لە زیادکردنێکی ئاشکرادا کە ٢٠ هەزار دۆلارەوە دەست پێ دەکات بیفرۆشێت.\nهاوکات، بڕیار وایە فان دیبۆر ئەو بڕە پارەیە دەستی دەکەوێت لە فرۆشتنی تاجەکەی بیدات بە کچەکەی وکچەکەی دابەشی بکات بەسەر ئەو مامۆستایانەی بێکاربوون بەهۆی بڵاوبوونەوەی پەتای جیهانی کۆرۆنادا لە ناوچەکانی دێنفەر و کۆڵۆرادۆ.\nبڕیارەکەی ڤان دیبۆر بۆ فرۆشتنی تاجەکەی لەدوای ئەوە دێت دەرهێنەری بواری فیلمسازی گای بیتس هانیدا بۆ فرۆشتنی دوای ئەوەی گفتوگۆی ئەوەی لەگەڵداکردووە کە بڕیار وایە فلمێکی دۆکیۆمێنتاری لەسەر تاجی شاجوانی ئەمریکا دروست بکات.


ڕاگواستنی دوو به‌ندیی زیندانی ورمێ بۆ نه‌خۆشخانه – چاونیوز\nچاونیوز: ڕۆژی چوارشەممە ٢١ی ڕەشەمە، دوو زیندانی به‌ندیخانه‌ی ورمێ به ناوه‌کانی “کوورش موحیبی و سەجاد حەمیدی” بە گومانی تووشبوون بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لە بەندی ١ و ٢ی زیندانی ناوەندیی ورمێ، بۆ نەخۆشخانەی دەرەوەی زیندان گوازرانەوە.\nئەو دوو زیندانییە سەرەتا بۆ بێهداریی زیندان و دواتر بە گومانی تووشبوون بە ڤایرۆسی کۆرۆنا بەپەلە ڕەوانەی نەخۆشخانەی دەرەوەی زیندان کران.\nلەو پەیوەندییەدا، ڕۆژی سێشەممە، ١٣ی ڕەشەمە، زیندانییەک بە ناوی “سەلمان سلێمان نژاد”، بە گومانی تووشبوون بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لە بەندی ٣ و ٤ی زیندانی ناوەندیی ورمێ بۆ نەخۆشخانەی دەرەوەی زیندان گوازرایەوە.\nڕۆژی دووشەممە، ١٢ی ڕەشەمە، زیندانییەکی سوننی مەزهەب بە ناوی “محەممەد قەنبەردوست” کوڕی “ئەبووبەکر” بە گومانی تووشبوون بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لە بەندی زیندانییانی سیاسیی زیندانی ورمێ، گوازرایەوە بۆ نەخۆشخانەی دەرەوەی زیندان.\nهەروەها، ڕۆژی پێنجشەممە، ٨ی ڕەشەمە، یەکێک لە زیندانییانی بەندی ١٤ بە ناوی “ڕەشید” کە تووشی ڤایرۆسی کۆرۆنا ببوو، لەلایەن پەرستارەکانی بێهداریی زیندان بۆ نەخۆشخانەی دەرەوەی زیندان ڕەوانە کرابوو.\nلەو پەیوەندییەشدا، ڕۆژی هەینی، ٩ی ڕەشەمە، زیندانییەک بە ناوی “مەهدی رەسووڵی”، لەگەڵ دوو زیندانیی دیکە لە بەندی لاوانی زیندانی ورمێ بۆ ئەنجامدانی تاقیکاریی ڤایرۆسی کۆرۆنا، بۆ درەوەی زیندان گوازرانەوە.\nکوروش، موحیبی، سه‌جاد، حه‌میدی، زیندانی، ورمێ\t2020-03-12\nتاگەکانی بابەتکوروش، موحیبی، سه‌جاد، حه‌میدی، زیندانی، ورمێ


هەواڵ / کوردستان :: 17/01/2020 :: 1694 جار بینراوە\nتاگ :: کارەبا كه‌ركوك\nقایمقامی کەرکوک هۆکاری گرانبونی نرخی موەلیدەی ئاشکراکرد و وەزارەته‌كانی کارەبا و نەوت تۆمه‌تبارده‌كات.\nفەلاح یایچەلی، قایمقامی کەرکوک بەوەکالەت (ئه‌مڕۆ هه‌ینى 17ى كانونى دووه‌مى 2020) بە دواڕۆژی راگەیاند: نرخی ئەمپێری موەلیدە لەرێگەی ئامێرێکی هەستیارەوە بۆ ژماردنی کاتژمێرەکانی کارپێکردنی موەلیدە دادەنرێت، کە لە سەرجەم موەلیدەکان دانراوە و بەر لە کۆتایی مانگ کۆدەکرێتەوە و بەپێی کاتژمێرەکانی کارپێکردنی پارەکە دادەنرێت.\nقایمقامى كه‌ركوك هه‌ریه‌ك له وەزارەته‌كانی کارەبا و نەوتی تۆمەتبارکرد کە بونەتە هۆکاری خراپبونی دابینکردنی کارەبای کەرکوک بەشێوەیەک 10 بۆ 12 کاتژمێر کارەبا دەدرێت و ئەرکە قورسەکەش کەوتوەتە سەرشانی موەلیدە ئەهلییه‌کان.\nئاماژەی بۆ ئەوەشکرد: وەزارەتی نەوت لەرێگەی بەروبومە نەوتیەکانی کەرکوکەوە بڕی 10 لیتر گاز بۆ هەر کەیڤیەک بۆ موەلیدەکان بەنرخی 400 دینار دابیندەکات، کە تەنها بەشی هەفتەیەک کارپێکردنی موەلیدە دەکات و ناچاردەبن لیترێک گاز بە 700 دینار بکڕن.\nفەلاح یایچەلی ئەوەشی خستەڕوو: ئەگەر وه‌زارەتی نەوت 30 لیتر گاز بۆ هەر کەیڤیەک دابینبکات دەتوانین نرخی ئەمپێر لە ئاستێکی قبوڵکراودا دابنێین.\nئاشکراشیکرد: هەوڵدەدەن ئەو بڕە پارەیەی کە 3 هەزار دینارە و وەکو هەڵگرتنی خۆڵ و خاشاک لە هاووڵاتیان وەردەگیرێت لەگەڵ پارەی موەلیدەدا هەڵوەشێننەوە بەوەش نرخی ئەمپێر کەمتر دەبێتەوە.\nبۆ مانگی کانونی یەکەمی 2019 لەلایەن قایمقامیەتی کەرکوکەوە نرخی 9 هەزار دینار دانراوە بۆ هەر ئەمپێرێک کارەبای موەلیدەی ئەهلی کە نیگەرانی هاووڵاتیانی لێکەوتوەتەوە.


وێنە فەرمییەکانی مۆبایلی گالەکسی Note 10 دزەیان پێکرا – کەی ئای تی ئێن\nسامسۆنگ 11, ته‌مموز 2019\nئەگەر کەمێک ئاگاداری هەواڵەکانی تایبەت بە تەکنەلۆژیا بیت، دەزانیت کە لە مانگی داهاتوودا سامسۆنگ مۆبایلی گالەکسی Note 10 ڕادەگەیەنێت. هەرچەندە ماوەیەکی زۆر تێنەپەڕیوە بەسەر بڵاوبوونەوەی وێنە دزەپێکراوە زیندووەکانی مۆبایلی گالەکسی Note 10 ـدا، دوێنێش چەند وێنەیەکی فەرمی مۆبایلەکە دزەیان پێکرا.\nچەند وێنەیەکی مۆبایلە نوێیەکەی سامسۆنگ بەردەستی پێگەکانی WinFuture و MySmartPrice کەوتووە، پێگەکان وێنەکان بە وێنەی فەرمی ناو دەبەن، بەمەش ڕەنگە کۆتایی بە بڵاوبوونەوەی وێنە دزەپێکراوەکانی مۆبایلەکە بێت. وێنە فەرمییەکان دووپاتی دەکەنەوە کە مۆبایلی گالەکسی Note 10 خاوەن 3 دانە کامێرا دەبێت لە پشتەوە، هەروەها لە پێشەوە خاوەن کامێرایەک دەبێت لە ناوەڕاستی بەشی سەرەوەی ڕوونما و لەسەر چاڵی ڕوونمادا.\nبە پێچەوانەی پڕوپاگەندەکانەوە کە باسیان لەوە دەکرد مۆبایلەکە خاوەن هیچ دوگمەیەکی فیزیایی نابێت، لە وێنەکاندا دەردەکەوێت مۆبایلەکە خاوەن دوگمەکانی کۆنتڕۆڵکردنی دەنگ دەبێت لە بەشی چەپدا لەگەڵ دوگمەیەکی دیکە، بەڵام ئەوەی سەیرە ئەوەیە کە مۆبایلەکە خاوەن دوگمەی هەڵکردن و داگیرساندن نییە لە بەشی ڕاستدا، هەر بۆیە ڕەنگە کۆتا دوگمەی بەشی چەپ تایبەت بێت بە کردارەکانی هەڵکردن و داگیرساندن.\nوا بڕیارە سامسۆنگ لە ڕێکەوتی 7 ـی مانگی داهاتوودا و لە بۆنەیەکی تایبەت لە ژێر ناوی Unpacked ـدا، کۆمپانیاکە مۆبایلی گالەکسی Note 10 و چەند بەرهەمێکی نوێی دیکە ڕابگەیەنێت.\nتاگەکان Galaxy Note 10 Samsung Unpacked 2019 سامسۆنگ وێنەی دزەپێکراو


بەناو نوێنەرانی مەجلیسی رێژیم، دەسدرێژی دەکەنە سەر کچانی ئێران\n12:11 - 21 بەفرانبار 2718\nکوردستان میدیا: دامەزراوە ئیسلامییە خوێندکارییەکانی ٤ زانکۆی ئێران، خوازیاری بەدواداچوون بۆ دۆسییەی دەسدرێژی بەناو نوێنەرێکی مەجلیس بۆ سەر کچێک بوون، که بە بڵاوکردنەوەی فیلمێک باسی لە ڕوودانی ئەم دەستدرێژییە کردبوو.\nنامە نیووز، لە ڕاپۆرتێکدا باسی لەوە کردووە، کە چوار دامەزراوەی خوێندکاریی ئیسلامی، سەبارەت بەم دۆسییەیە نامەیەکیان بۆ عەلی لاریجانی، بەرپرسی مەجلیسی ئێران ناردووە.\nئەوان لە نامەکەی خۆیاندا، داواین لە لاریجانی کردووە، که بابەتی ئەخلاقیی پێوەندیدار بەم نوێنەرەی مەجلیس تاوتوێ بکات و ڕاستبوون یان ناڕاستبوونی ئەو بابەتە بە بیروڕای گشتی ڕابگەینێت.\nزەهرا نەویدپوور بە بڵاوکردنەوەی فایلێکی ڤیدئۆیی باسی لەوە کردبوو، که "سەلمان خودادادی"، بەناو نوێنەری مەلەکان، لە مەجلیسی ڕێژیمدا، دەسدرێژی کردووەتە سەری.\nپێشتر هەواڵدەریی هێرانا سەبارەت بەم بەناو نوێنەرە ڕایگەیاندبوو، که سەلمان خودادادی پێشینەی ئازاردان و دەسدرێژی هەبووە؛ ناوبراو ماوەیەک بە تۆمەتی دەسدرێژی به مۆنشییەکەی خۆی دەسبەسەر کراوە، هەر بۆیە شیاوەتیی بۆ هەڵبژاردنەکانی مەجلیس ڕەت کراوەتەوە، کە دواتر به دەستێوەردانی شۆرای نیگابان بەشداریی لە هەڵبژاردنەکاندا کردووە.\nڕۆژی ١٨ی بەفرانبار، دۆزگەری شاری مەلەکان، به بڵاوکردنەوەی ڕاگەیەندراوێک باسی لەوە کردبوو، که زەهرا نەویدپوور لە مەلەکان خۆکوژی کردووە؛ ئەمە لە حاڵێکدایە که هەندێ کەسیش لەسەر ئەو بڕوایەن کە مردنی ئەم کچە پاش تۆمارکردنی سکاڵا به دژی ئەم بەناو نوێنەرەی مەجلیسە ڕووی داوە و پێیان وایە کە بە شێوازێکی گوماناوی مردووە و پێدەچێت کە کوژرابێت.


ئەحلام مەنسوور – سه‌رده‌م\nئەحلام مەنسوور لە ساڵی (١٩٥١)، لە گەڕەکی هەژارنشین و لانکەی خەباتی شیوعی، (عەبدوڵڵا بەگی خانەقین) لە تەنیشت پیسی (کۆردەوە) لەدایک بووە، بەڵام نزیک لە باخی هەنار و پرتەقاڵ و لیمۆ و خورما و توو و گوڵەباخەکەی (مەحمود مەسعود) لەدایک بوو، لەو گەڕەکەدا کە چەندین ڕابەری شیوعیی وەک (نەسرەدین مەجید، محیدین دای زادە، کەمال یاسین و ئیبراهیم نایف) لەدایک بوون و ژیان. ئەڵوەن ڕۆحی یاخیبوونی بە ناوی (نان و ئاو و کاری هاوبەش) لە گیانی کچەکەیدا ڕواند و ئەمیش هەر لە منداڵییەوە ڕوخساری قێزەونی زوڵم و زۆرداریی ناسییەوە و لە نێو ئازار و نەهامەتییەکانی هەژاراندا پێ گەیشت و پاشان جانتاکەی پێچایەوە و ملی ڕێگەی هاتونەهاتی گرتە بەر. باوکی ئەحلام (مەنسوور عەلی ئەکبەر) لە (پاڵاوگەی ئەڵوەن کارمەند بوو، دایکیشی (ڕەسمیە محەمەد ساڵح) کچی (حاجی محەمەد ساڵح بەزاز) بووە، چوار برا و خوشکێکی هەیە. ئەحلام لە ساڵی (١٩٥٦) دەخرێتە بەر خوێندن و لە ساڵی (١٩٦٢) قۆناغی سەرەتایی و ساڵی (١٩٧٠) قۆناغی ناوەندیی و ئامادەیی لە (خانەقین) تەواو کرد و هەر لەم دەمەیشدا بوو بە ئەندامی حزبی شیوعیی عێراق.\nلە ساڵانی خوێندنی ئامادەیدا لەگەڵ هاوڕێکەی (لەیلا قاسم) پێکەوە چالاکیی قوتابخانەیان بە ڕێوە دەبرد. پاشان ساڵی (١٩٧٠) لە بەشی زمانی کوردیی زانکۆی (بەغدا) وەرگیرا و هاوڕێکەیشی (لەیلا قاسم) لە بەشی کۆمەڵناسی وەردەگیرێت. ئیدی لەوەیش بەدواوە ئەحلام هۆگری ئەلفبای زمانی کوردی بوو، هاوڕێکەیشی ئاشنایەتیی لەگەڵ کتێبەکانی (عەلی ئه‌لوردی) پەیدا کرد و لە بەشی ناوخۆیی کۆلێژی ئاداب پێکەوە درێژەیان بە خوێندنەکەیان داوە.\nشاعیری عێراقی، حەمید قاسم لەبارەی ئەحلامەوە دەڵێت: “ئەحلام زۆر ماندوو بوو، وەکو هەر جەنگاوەرێک لە زۆر بەرەدا دەجەنگا، بەدبەختیی زۆر پاڵی پێوە نا بەرەو بێدەنگی و سەرقاڵبوون دوور لە داهێنانەکەی.”\nوەک یەکەمین ژنەڕۆژنامەوانی کورد لە ساڵی (١٩٧٤-١٩٧٥)دا لە دەزگای هاوکاری بۆ بڵاوکردنەوەی کوردی دامەزراوە و دەستی بە کاری ڕۆژنامەوانی کردووە. لە ساڵانی هەشتاکانیشدا دەستی کردووە بە نووسینی چیرۆک و ڕۆمانی کوردی. یەکەم نەوبەرەشی بە ناوی (ئامە ڕەش)ەوە بڵاو کردەوە کە باسی لە ڕووداوەکانی شاری (خانەقین)ی کردووە.\nلە ساڵی (١٩٨٥)دا کۆمەڵەچیرۆکێکی کورتی نووسی و لەژێر ناونیشانی (پرد)دا، کە وەک ڕۆمان لە قەڵەم دراوه، بڵاوی کردەوە، بەڵام لەبەر ئەوەی ناحەزی زۆر بوون، پێی نەکرا بەرهەمەکانی لە چاپ بدا.\nلە ساڵی (١٩٨٨)یشدا ڕۆمانێکی بە ناوی (ئەڵوەن)ەوە نووسی کە دەتوانین بڵێین یەکەمین بەرهەمە بە زمانی کوردی لە بواری (ڕۆمانی فێمینستیی سۆسیالیستی)دا. لەم ڕۆمانەدا قارەمان (ئامە ڕەش) و دەیان ژن و کچی هەژار بە هەموو کێشە و ئاریشەکانیانەوە لە سەرتاسەری ڕۆمانەکەدا دێنە گۆ.\nئەحلام لە ساڵی (١٩٨٦)دا هەگبەکەی هەڵگرت و ڕووی لە دەرەوەی وڵات کرد. چوو بۆ (پاریس) و لە زانکۆی (سۆربۆن) وەرگیرا کە ماوەی دوو ساڵ لەوێ لە خوێندن بەردەوام بوو، وەلێ بە هۆی دەستکورتی و سەرنەکەوتن و بێزاربوونیەوە (پاریس)ی جێ هێشت و گەڕایەوە بۆ (عێراق).\nپاش ڕاپەڕینی بەهاری (١٩٩١) لە شاری (سلێمانی) جێگیر بووە و هەر لە (زانکۆی سلێمانی) لە بەشی ڕاگەیاندن و کۆمەڵناسی دامەزراوە و درێژەی بە بەرگریکردن لە ژنان و هەژاران دا.\nئەحلام مەنسوور جگە لە ڕۆمانی (ئەڵوەن) و (پرد)، چەند کتێبێکی تریشی بڵاو کردووەتەوە، وەک: (خەون و خوێن)، هەروەها (دیس تۆپیا) و کتێبی (ئەزموون). ساڵی ١٩٩١ بڕوانامەی ماجستێری لە کورتەچیرۆکدا وەرگرتووە و دواتریش دەزگەی چاپ و پەخشی سەردەم بۆی بڵاو کردووەتەوە.\nپاشان لە ساڵەکانی (٢٠٠٠) بەدواوە وەکو نووسەر لە ڕۆژنامەی (هاوڵاتی) دادەمەزرێت و پاشان دەست دەکات بە نووسینی وتار، لە ساڵی (٢٠٠٩)ەوە لە دەزگای (چەتر) بەردەوام دەبێت و گۆشەیەک بە ناوی (خەون و خوێن)ەوە دەنووسێت.\nئەحلام وەک خۆی لە کتێبی (ئەزموون)دا دەڵێت: “لووتم بەرزە، لە کەلی شەیتان نایەمە خوارەوە، خاوەن قسە و هەڵوێستی خۆمم.” کچەکەی ئەڵوەن هەر بەو شێوەیە و بە لووتبەرزی لە بەرانبەر پارە و دەسەڵات مایەوە، تا لە ڕێککەوتی (١٠/١/٢٠١٣) دڵە گەورە و میهرەبانەکەی لە لێدان ڕاوەستا و ماڵئاوایی لێ کردین.\nدەتوانن تەواوی ژیان و بەرهەمەكانی ئەحلام مەنسوور لە ژمارە (90)ی بڵاوكراوەی ڕۆڤاردا بخوێنەوە.


کەجەکە: هیچ هێرشێکی تورکیا و سەرکووتکردنى گەلى کورد بێ وەڵام نامێنێتەوە\n22/07/2021 1505 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nکۆنسەى بەڕێوەبەرى کەجەکە رایدەگەیەنێت کە هێرشەکان لە دژی کوردان لەلایەن ئاکەپەو مەهەپەوە ئەنجام دەدرێن و هێرشەکانیش بۆ سەرکوتکردن و پاکتاوکردنی گەلی کورد هەرگیز بەبێ وەڵام نابن.\nلە راگەیەنراوێکدا کەجەکە رایگەیاند، تێکۆشانی ئازادیی گەلی کورد بەرەوپێش رۆیشت و لە کوردستان و تورکیا سەرهەڵدان زۆر بوون، لە شار و ناوچەکانی تورکیا هێرش لە دژی کوردان ئەنجام دەدرێت. سەدان رووداوی لەو شێوەیە هەیە و زۆرێک لەوانە بە شێوەی گەلەکۆمەکێ و بێکەس کوژکردن ئەنجامدراون. ئەو هێرشانە، کە دەبنە هۆی کوشتن و بریندارکردنی مرۆڤەکان، لەمدواییانەدا زیادیان کردووە.\nئاماژەى بەوەشکردوە، پێش جەژن و لە جەژندا رووداوی لەو شێوەیە لە ناکاو زیادیان کرد و ئەوەش نیشانەى ئەوەیە، کە بە شێوەیەکی رێکخستنکراو ئەنجام دەدرێن. هێرشەکان کە بە کوشتننی دەنیز پۆیراز لە بارەگای هەدەپە لە ئیزمیر دەستیپێکرد، بە بریندارکردن و کوشتنی مرۆڤەکان بەردەوامیی هەیە و روونیکردەوە، چەند رۆژ پێش جەژن لە ئافیۆن هێرشکرایە سەر بنەماڵەیەکی کورد و لێیاندان و گەلەکۆمەکییان لە ژنان – پیاوانی کورد کرد. لەو هێرشەدا مرۆڤەکان ئەشکەنجە دران و هەندێکیان بریندار بوون.\nهەر پیش جەژن لەناوەندی ئەنقەرە جارێکیتر هێرشیان کردە سەر کوردان و ژمارەیەکی زۆر کوردیان بریندار کرد و دۆخی تەندروستیی دوو کەسیان قورس و ناجێگیرە. لە گوندێکی قۆنیا لە هێرشکێ تردا حەکیم داڵ لەلایەن دەیان هێرشبەری فاشیستەوە بە بەرچاوی خزمەکانیەوە کوژرا. هەر بە ماوەیەکی کورت پێش ئەوە لە قۆنیا جارێکیتر هێرشکرایە سەر بنەماڵەیەکی تری کورد و زۆر بە قورسی برینداریان کردن".\nهەروەها کەجەکە روونیکردەوە، هێرش لە دژی کوردان لە شار و ناوچەکانی تورکیا پێوەندیی بە سیاسەتی دەسەڵاتی فاشیستیی ئاکەپە – مەهەپەەوە هەیە. ئەو کوردانەى داکۆکی لە کوردایەتی دەکەن و داوای ئازادی دەکەن، بە دوژمنیان لە قەڵەم دەدەن. هەدەپە، کە چارەسەریی دیموکراتیکی بۆ کێشەى کورد دەوێت، بە دوژمن لە قەڵمیانداوە و ناساندوویانە و بە بەردەوامی دەیکەنە ئامانج و هێرشیان دەکەنە سەر.\nکەجەکە دەشڵێت، زۆر جار هەڕەشە لەو کوردانە کراوە، کە دەنگیان بە هەدەپە داوە، هەڕەشە لە هێزە دیموکراسییەکانی گەلانی تورکیا کراوە، هەر خۆی ئەوە روونە و دەزانرێت، دوژمنایەتی بەرامبەر بە پەکەکە و رێبەرایەتی، کە نزیکەى نیو سەدەیە بۆ ئازادیی گەلی کورد تێدەکۆشن، دوژمنایەتیکردنە بەرامبەر بە کوردان. رێبەر ئاپۆ لەبەر ئەوەى هۆشمەندیی ئازادیی بە گەلی کورد بەخشیووە، لە ژێر گوشار و گۆشەگیریی قورس دا راگیراوە.\nلە راگەیەنراوەکەی کەجەکەدا هاتووە، دەسەڵاتی ئاکەپە – مەهەپە هەر کات هەڕەشە لە کوردان، لە هەدەپە و هێزە دیموکراسییەکان دەکات، هەندێک هەڵدەستن ئەو هەڕەشانە بۆ خۆیان بە ئەرک و فەرمان دەزانن و دەست بە هێرش دەکەن. ناوەندێکی شەڕی تایبەت هەیە، کە پلانەکانی سەرکەوتکردنی کوردان ئامادە دەکات، رێکیدەخات و فەرمانەکان دەردەکات. میت و مەهەپە ئەو هێزانەن، کە ئەو پلانسازییانەى شەڕی تایبەت جێبەجێ دەکەن.\nکەجەکە دەشلێت، ئێمە دەمانەوێت لەگەڵ گەلانی تورکیادا لە هەموو شوێنەکاندا بە برایانە بژین. ئێمە دوژمنایەتیی هیچ گەلێک ناکەین. کاتێک هێرشمان کرایە سەر، ئێمەش وەڵامیان دەدەینەوە. بۆ ئەوەش دەبێت ئێمە لە هەموو شوێنێکدا خۆ بە رێکخستنکردنی خۆمان گەش و بەهێز بکەین. خۆ بە رێکخستن کردن گەورەترین هێزی خۆپاراستنە.\nلە کۆتایشیدا کەجەکە جەختیکردوەتەوە کە ئەو هێرشانە بۆ پاکتاوکردنی کوردان هەرگیز بێ وڵاەم نابن، ئەو کەسانەى ئەو ھێرشانەیان رێکخستووە و ئەنجامیانداوە، بە دڵنیاییەوە دەبێت حسابی ئەو کارەیان بدەن. ئێمە داوا لە گەلی کورد دەکەین، کە لە دۆخی وەهادا یەکگرتوویی خۆیان بەهێز بکەن و بۆ کۆتایهێنان بەو هێرشانە تێکۆشانی ئازادی و دیموکراسی لە هەموو شوێنێکدا گەشتر و بەهێزتر بکەن.


با دۆڕانی سوننەکان لە لوبنان ببێتە وانەیەک بۆمان – ئیسلامی\nسه‌ره‌تا/ كــوردستان/با دۆڕانی سوننەکان لە لوبنان ببێتە وانەیەک بۆمان\nدوێنێ هەڵبژاردنی پەرلەمانی لوبنان ئەنجامدرا کە تیایدا حیزبوڵا و هاوپەیمانەکانی زۆرینەی پەرلەمانیان بردەوە.\nبەڵام لەگەڵ یەکەم چرکەی راگەیاندنی ئەنجامەکان، حیزبوڵا و لایەنگرانی بە ئاڵای حیزبەکەیانەوە رۆشتنە ناوچە سوننی نشینەکانی بەیروت و بەرەو شارە سوننیەکانی دیکە بەرێکوتن و شیعاری تائیفیان گوتەوە.\nحیزبوڵا و شیعەکان شیعاری دژ بە حەزرەتی عومەریان گوتەوە و هاواریشیان کرد “لوبنان هەموی شیعەیە .. بەیروت هەمووی شیعەیە”\nلەرااستیدا شیعە زۆرینە نین لە لوبنان بەڵام بەهۆی بێ سارد و سڕی سوننەکانی لوبنان و تێنەگەشتن لەو مەترسیەی لەسەریانە ، حیزبوڵا زۆرینەی بردەوە. هۆکاری ئەمەش ئەوەیە حیزبی باڵادەستی ناو سوننەکان حیزبێکی عەلمانیە و هۆشیاری ئایینی لەدەست داوە لەکاتێکدا حیزبوڵا سەرکردایەتی شیعەکان دەکات کە ئەجێندای ئایین هەیە و وەک سوننەکان گێلانە سیاسەت ناکات.\nلە عێراق شیعە زۆرینەیە بەڵام کوردستان تاکە جێگەی عێراقە کە میلیشیا شیعەکان ناتوانن تیایدا بە ویستی خۆیان تەراتێنی تیا بکەن بەڵام حەشدی شەعبی ئێستا بەهێز بوە و کوردستانیش لاواز بوە. هەستی نەتەوەیی و هۆشیاری ئایینی تاکی کوردیش لەژێر هێرشدایە .\nلیستی یەکگرتووی ئیسلامی بە هۆشیاریەکی قوڵەوە بەشداری هەڵبژاردن دەکات و تاکە لیستی کوردیە کە بە مەبەستی دژایەتی هەژموونی تائیفی و شۆڤێنی دەرواتە بەغداد. ئەگەر دەمانوێت کوردی سوننە نوێنەر و بەرگریکاری هەبێ، گرنگە رۆژی هەڵبژاردن بە زۆرترین ژمارە برۆینە سەر سندوقی دەنگدان و دەنگ بە کاندیدە ئیسلامیەکان بدەین.\nدواتر پەشیمانبوونەوە دادی کەس نادات\nسەرۆکی لیستی ئیسلامی لە هەولێر حاجی کاروان: بە دەنگەکانتان دز و خاکفرۆش و دوژمنانی ئیسلام تێکبشکێنن\nئیسماعیل خورماڵی ئەو پیاوەی پێش هەمووان تەزویرەکەیە ئاشکراکرد\nد.موئمین زەڵمی : کاتی ئەوەیە داوای لێبوردن لە یەکگرتوو بکرێت\nبەسەرهاتێکی مستەفا زەڵمی و جوولەکەیەکی سپڵە


Monday, 05.25.2020, 13:40\nلەهەمووهەل ومەرجێکدا قەیرانێك دەگوزەرێت چەندەها گۆڕین بەدوای خۆیدا دێنێت. لەم سەردەمەدا، واتە سەردەمی ئەم مانگەی ڤایرۆسی کۆڤید19، قەیرانێکی سەرانسەری لە تەواوی جیهان و لە بوارە جیاوازەکانی ژیان، سەری هەڵداوە. ئەم قەیرانە، تەنها و تەنها ڕووی لە مرۆڤەکان کردووە وەك بوونەوەرێکی سەنتراڵ. لەگەڵ سەرهەڵدانی هەر قەیرانێكیشدا چەندین پرسیاری ئەخلاقی سەرهەڵدەدەن، ئاراستەکردنی ئەم پرسیارانەش وروژاندنی هزری ئەخلاقیمانە کە ناچارمان دەکات بە خوێندنەوەیەکی نوێ وە بە خۆماندا بچینەوە.\nیەکێك لەو کتێبانەی لەم رۆژگاری کۆرۆنادا بۆ خوێندنەوە زۆر گونجاو بوو کتێبی ``گەشتێك بە ناو ژوورەکەم`` . خوێندنەوەی ئەم کتێبە تێی گەیاندم کە گەشتکردن بەناو ژوور یان ماڵەکەمان، گەشتێکە بەناو خودی خۆمان وەك مرۆڤێکی خاوەن هەست. زۆرینەی ئێمە، لەم رۆژانەی قەیرانی کەرەنتینە یان زیندانیکردنی خۆمان لەناو ماڵەکەماندا، ناهۆشیارانە سەرنجی گەورە دەخەینە سەر کەرەستەیەکی دێرین، یان پەراوێز کراوی گۆشەیەکی ماڵەکەماندا. هەنگاوەکانمان لەم ژوور بۆ ئەو ژوور. سەرنج و تێڕوانینمان لەم تاق بۆ ئەو تاق، لەم دۆڵاب بۆ ئەو دۆلاب، لەم چەکمەچە بو ئەوچەکمەچە، چاوەڕوان نەکراوون و لەناکاو کەرەستەیەك چەندە بچووك و بێ نرخی ماتەری هەبێت وەک سەنتەری سەرنج و یادەوەریەکانمان دێنە بەرچاومان؛ وێنە کۆنەکانمان، ئەو یادگاری و بیرەوەریانەی کە هەڵگری ڕابردووی خۆشی و تاڵییەکانمان بون. هەرگیز ناتوانین سەرنجی خۆمانی لێ لابدەین. ئەو کەرەستە ''بێ نرخانەی'' کە لە گۆشە و پەنا شاردراوەکانی ماڵەکەماندا پشتگوێ خرابوون، جارێکی تر لە ئاستماندا زیندوو دەبنەوە و ڕۆح و ناوەرۆکمان ڕادەچڵەکێنن و هۆشیارمان دەکەنەوە، وەک ئەوەی پێمان بڵێن: ئەوە ئێمەین، بەشێکین لە بوون و مێژووی ئێوە!\nVoyage au tour de ma chambre” Xavier de Maistre.1794


کەسایەتی، حزب، نەتەوە! برایم فەڕشی – Giareng\nکەسایەتی، حزب، نەتەوە! برایم فەڕشی\nگەر ناسیۆنالیسم ڕەنگدانەوەی لایەنە بێزڕەکانی مرۆڤ بێ، هەر لە خۆشەویستنی زێد و زمان و فەرهەنگ هەتا موسیقا، هونەر و…، سوودمەند و ڕاگریی سرووشت و بایخەکانی مرۆڤی هەمە ڕەنگی سەر گۆی زەوییە. ڕەنگینی کۆمەڵگا بە درێژایی ژیانی چەند دەهەزار ساڵە، بایخی باوەڕپێکراوی دانیشتووانی مێزۆپۆتامیا(ناوچۆمان) و کوردستان بووە، کە هەر ئێستا ڕەنگدانەوەی لە ڕۆژئاوای کوردستان سەرەڕای شەڕ ووێرانی دەبیندرێ.\nلە پاش شەڕیی دووهەم، حزب جێگای کەسایەتییەکانی گرتەوە، هەرچەند دەوری کەسایەتییەکان بێڕەنگ نەکرا، بەڵام حزب وەک دەزگایەکی فکریی، سیاسی، بەرنامەڕێژیی، ئیدارەکردن، جێگای بە دەوری کەسایەتی لەق کرد و ناسیۆنالیسمی ڕەگەزپەرەستانە و دژبەری ناسنامەی بەرانبەر، دەوری لە سیاسەت کەم کرایەوە و کۆمەڵگا بەرەو ڕەنگاوڕەنگی کێشرا، کە بەرهەمی سیستەمی ئابووریی و نیازی بازاڕ بوو، بەڵام ناسیۆنالیسم نە تەنیا کوێر نەکرایەوە، بەڵکو لە زۆر وڵاتی جیهان بوو بە مایەی داسەپاندنی دیکتاتۆریی و چەوساندنەوە لە بەرگی نژادپەرەستی، شوونیستی. چارەنووسی کورد، کە نەیتوانی خۆی لە ناسیۆنالیسمی کورددا ببینێتەوە، بە دەستەڵاتی نیژادپەرەستەکانی سێ نەتەوەی فارس و عاڕەب و تورک گرێدرا.\nمنۆپۆل بەشی زمان، فەرهەنگ، هونەر، زانیاریی و لایەنەکانی تریشی گرتۆتەوە، کە هەمیسان دژایەتی ئەو لایەن و خەڵکانەی لێدەکەوێتەوە کە زەرەرمەند دەبن. بە پێی ئامار ٣٤٠ میلیۆن کەس بە زمانی ئینگلیسی لە تۆی چەند وڵات قسە دەکەن، بەڵام زۆرینەی دانووستاندنی سیاسی، بازرگانی، زانستی، هونەریی، فەرهەنگی و… بەو زمان دەکرێ. بە ساڵانە لە وڵاتێکی وەک ئاڵمان بەربەرەکانی لە گەڵ هێرشی ڕۆژانەی زمانی ئینگلیسی دەکرێ، بەڵام کەمترین دەرەتان بۆ ئەو دام ودەزگایانە ماوەتەوە کە لە بەستێنی زمانی ئاڵمانی بەربەرەکانی لە گەڵ ئەو هێرشە دەکەن.\nگەڕانەوە بۆخۆ، بۆتە هۆی ئەوەی کە زمانە ناوچەییەکانی زمانی ئاڵمانی گرنگی زۆرتریان پێدەدرێ و ئەدەبیاتیان بژێندرێتەوە و بازاڕی خۆیان پەیدا بکەن. ئەم تێگەیشتنە تەنیا زمان ناگرێتەوە، بەڵکو جارێکی تر دەبیندرێ کە خەڵک هێدی هێدی سرنجیان بۆ لای ناوچەکەی خۆیان و تایبەتمەندییەکانی ڕادەکێشرێت و بەرهەمی ناوچەکان گرنگی پێدەدرێت و بازاڕی ناوچەیی گەرمتر پێشوازی لێدەکرێ، ئەم تێگەیشتنە خۆی لە بۆچوونی سیاسی، ژینگە و زۆربەی لایەنەکانی ژیان دەرخستوە و مرۆڤی بەرەو ژیانی دوور لە ژیانی غەریزی و ئۆتۆمات بردووە و بیرکردنەوە و بڕیاردانی تاکە کەسی زیاتر کردووە. ناسینیەوە و خۆناسین، ژینگەپارێزیی و خۆییبوون و ناوچەپاراستن، ڕێگای بۆ گەشەی ناسیۆنالیسمی سەدەی بیست و یەک و هەروەها دژایەتی لە گەڵ “ئەویتر” خۆش کردووە. واتە ناسیۆنالیسمێک کە ئاوڕ لە نڕخەکانی خۆی و ژینگە و ناوچەکەی و بەرهەمەکانی و بەرژەوەندی گشتی تاک و کۆی خۆی دەداتەوە و ناسیۆنالیسمێک کە لە ڕاسیسم و فاشیسم نزیک دەبێتەوە.\nگلۆبالیسم و سیاسەتی گەردوونی و کۆسمۆپۆلیتیک بۆتە هۆی بوژانەوەی ناوچەگەرایی و ناسیۆنالیسم و بۆتە هۆی قەیران لە ناو حزبە کلاسیکەکان. بۆ وێنە حزبەکانی کۆمۆنیست بە دەگمەن دەوری سیاسی و ڕێکخراوەییان لە ئووروپا و ڕۆژئاوا ماوە، حزبەکانی سوسیال دێمۆکرات و دێموکرات مەسیحی کە پاش کۆتایی شەڕ ئاڵترناتیوی سەرەکی سیاسەتی ئووروپا بوون، بەردەوام دەوریان دادەبەزێ و کورسییەکانی پاڕلەمان و پۆستەکانی حکوومەتی دەدۆڕێنن. لە بەرانبەردا حزبەکانی ناسیۆنالیست و ئولتراناسیۆنالیست دەوری تازە پەیدا دەکەن و تەنانەت فاشیستەکان لە هێندێک وڵات بیست و پێنج هەتا چل لە سەتی دەنگی خەڵکیان وەرگرتووە.\nئەم گۆڕانکارییانە جارێکی تر پرسیارێکی مێژوویی بێ وڵام، دەخەنە بەردەمی کورد، وەک نەتەوەیەکی پەنجا میلیۆنی بێ وڵات، کە خۆی چۆن دەبینێ و داهاتوی خۆی لە کوێ دەبینێتەوە؟ کورد لەو سەردەمە، نە حزبێکی هەمەگیریی ناسیۆنالیستی هەیە، نە کەسایەتی هەمەلایەنی نەتەوەیی، نە دام و دەزگای هەمەگیریی نەتەوەیی و نە پڕۆژەیەکی ڕوونی نەتەوەیی.


بۆچی یاریزانان لەكاتی قسەكردندا دەمی خۆیان دەگرن؟\n27/04/2021 206 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nكاتێك دوو یاریزان لەیاریگادا قسە بۆ یەكتر دەكەن، یاخود یاریزانێك قسە لەگەڵ ناوبژیوان دەكات، دەمی خۆیان دەگرن، ئەمە بووە بەدیاردەیەك لەتۆپی پێدا.\nكلارنس سیدۆرفی ئەستێرەی پێشووی هەڵبژاردەی هۆڵەندا لەسەر دیاردەی دەستخستنەسەر دەم لەكاتی قسەدا دەڵێت:"پێویستە ئەو یاریزانانەی لەكاتی قسەكردندا دەمی خۆیان دەگرن، سزابدرێن".\nلەماوەی ڕابردوودا سیدۆرف جەنگێكی دژی ڕەگەزپەرستی ڕاگەیاند، دەڵێت:"زۆرجار یاریزانان لەكاتی یاریدا هێرشی ڕەگەزپەرستانە دەكەنەسەر بەرامبەر، بەڵام بەهۆی ئەوەی دەمی خۆیان دەگرن هیچ سزایەك نایانگرێتەوە".\nیوسف دەهبی ڕاهێنەرێكی مەغریبیەو لەئێستادا ڕاهێنەری یانەیەكی باكورە لەمەغریب دەڵێت:"كەسە شارەزاكانی میدیا دەتوانن تەنها لەڕێگای جوڵەی دەمەوە بزانن یاریزانان چی دەڵێن".\nدەهبی كە ڕاهێنەرایەتی زۆرێك لەیانەكانی مەغریب‌و كەنداوی كردووە دەڵێت:"یاریزانان لەكاتی قسەكردندا دەستدەخەنەسەر دەمیان، بۆ ئەوەی نەبن بەكەرەستەی میدیاو گرفتیان بۆ دروستنەبێت".\nلەیاری نێوان مانچسته‌رسیتی‌و بروسیا دۆرتمۆند لەخولی پاڵەوانێتی ئەوروپا، گفتوگۆیەك لەنێوان فیل فۆدینی ئەستێرەی مانچستەرسیتی‌و هالاندی ئەستێرەی بروسیا دۆرتمۆند دروستبوو.\nزۆرێك لەیانە گەورەكانی جیهان بەهۆی ئەو ئاستە بەرزەی كە هەیەتی چاویان لەهالاندی نەرویجی بڕیوەو دەیانەوێت بیگوازنەوە ڕیزی یانەكانیان، لەگفتوگۆكەدا فۆدین‌و هالاند دەستیان لەسەر دەمیانە، بەڵام بۆ شارەزایان ئەوە ڕوونە فۆدین دەیەوێت هالاند ڕازیبكات بێتە مانچستەرسیتی.\nدەهبی وتیشی:"دانانی دەست لەسەر دەم ڕەفتارێكی خۆڕسكی یاریزانان نییە، بەڵكو لەلایەن ستافی یانەوە وەكو وانە فێردەكرێن، چونكە بۆ هەر یارییەك 36 كامێرا هەیە، پێویستە یاریزانان فێرببن چۆن ڕەفتار لەگەڵ كامێرا دەكەن بۆ ئەوەی نەبنە نێچیری هیچ میدیایەك".


گەشتیاری یان توریزم بەگشتی بە واتای سەفەرکردن دێت. هەرچەند لە ساڵەکانی ڕابردوودا هەرجۆرە سەفەرێک لەخۆ دەگرێت کە تاک لەو ڕێگایەوە شوێنی کار یان ژیانی خۆی بۆ ماوەیەکی دیاریکراو بەجێ بهێڵێت. هەروەها مەبەست لە توریزم دەتوانێت کار و پیشەی پەیوەندیدار بە ڕاکێشانی گەشتیار و میوانداری لەوانیش لەخۆ بگرێت.\nبە کەسێک کە سیاحەت دەکات، گەشتیار یان توریزم دەڵێن. گەشتیاری دەتوانێت لە نێوخۆی وڵاتێک بێت یان دەرەوەی هەمان وڵات. زۆربەی گەشتیاران زۆرتر لە هەر شتێک گرینگی بە ئاو و هەوا، فەرهەنگ یان سروشت و ژینگەی شوێنی مەبەست دەدەن. هەروەها گەشتیاری لە ئەمڕۆدا بووەتە پیشەیەکی زۆر گرینگ بۆ هەموو جیهان.\nڕۆژگار گۆڕاوە، هەرچەند درەنگ بەڵام بەم باوەڕەی گەیشتووین کە کەڵک وەرگرتن لە ژینگە و سروشت، سنوور و ئاستێکی هەیە و ئەگەر باڵانسەکەی تێک بدەین، لەگەڵ پیسیی ژینگە و کەمیی سەرچاوە سروشتییەکان بەرەڕوو دەبینەوە.\nگەشتیاری لە ئەمڕۆدا، یەکێک لە ئامرازەکانی پێگەیشتن و گەشەی سەقامگیرەو ڕۆژ لەگەڵ ڕۆژ لە دونیادا پەرە دەستێنێت. گەشتیاری لە ڕاستیدا لە هەستی گەڕان و پەیجووری مرۆڤەکانەوە سەرچاوەی گرتووە. لە ئەمڕۆدا زۆرینەی ئەو وڵاتانەی کە بیر لە گەشەی ئابووری و کۆمەڵایەتیی خۆیان دەکەنەوە، وەکوو پێویستییەکی گرینگ و سەرەکی سەیری پیشەی گەشتیاری دەکەن.\nبۆ گونجاندنی ئەم بابەتە لە مێشکدا، بەرزکردنەوەی ئاگایی کۆمەڵگە لەبارەی گەشەی سەقامگیر و بەرتەسکبوونی کەڵک وەرگرتن لە وزە پێویستە. هەروەها پێویستە لەبارەی سەرچاوە سروشتییەکان و ڕوانگەی کۆمەڵگە لەبارەی ژینگە و پەیوەندییەکەی لەگەڵ گەشتیاری، زانیاری پێشکەش بکرێت.\nبە فراوانبوونی پێشەی گواستنەوە، کەمتر ناوچەیەک لەسەر گۆی زەویدا بوونی هەیە کە وەک خۆی مابێتەوە و دەستێوەردانی تێدا نەکرابێت و جێ پێی مرۆڤی تێدا نەبێت. بێگومان چالاکییە گەشتیارییەکان لە ناوچە گەشتیارییەکاندا، ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆ لێکەوتەگەلێکی ژینگەیی لێدەکەوێتەوە کە لێکۆڵینەوە و شێکاریی ئەم لێکەوتانە، دەتوانێت یارمەتیی بەرنامەداڕشتنێک بدات کە هاوتەریبی گەشەی سەقامگیری پیشەی گەشتیاری و پاراستنی ژینگە بێت.\nلە لایەکی دیکەوە، ئابووریی جیهانی بە شێوازێکی دانەبڕاو لەگەڵ ژینگە لە پەیوەندیدایە و ئەم پەیوەندییە دەبێ بە جۆرێک دروست بکرێت کە بە شێوازێکی بەرابەر، پێداویستییەکانی هەنووکە و بەرەکانی داهاتوو لە بواری گەشە و پاراستنی ژینگە، دابین بکات.\nهەرچەند پیشەی گەشتیاری یارمەتیی ڕەخساندنی هەلی کار و گەشەی ئابووریی سەقامگیر دەدات، بەڵام کاریگەریی ژینگەیی و کۆمەڵایەتیی وێرانکەری لێدەکەوێتەوە، بەتایبەت لە وڵاتانی لە حاڵی گەشەدا. ئەم کاریگەرییە وێرانکەرانە بریتین لە: "پیسیی ئاوە ژێرزەوینییەکان، بڕینی داری دارستانەکان، بەرهەمهێنانی پاشماوە و پرسگەلی ئەخلاقی و شتانێکی لەم بوارانەدا".\nپاراستنی ژینگە نەتەنیا وەکوو بەشێکی دانەبڕاو لە گەشەی سەقامگیر، بەڵکوو وەکوو یەکێک لە ئەرزشە سەرەکییەکانی بەرەی ئەمڕۆ و بەرەکانی داهاتووش وەرگیراوە و لەسەری جەخت کراوەتەوە. شتانێکی وەکوو کەڵک وەرگرتنی نەگونجاو لە وزە یان وزە خراپەکان، زیادبوونی حەشیمەت، بەرزبوونەوەی پیسکردنی ئاو و هەوا و خاک، وێرانکردنی سەرچاوەکان و هەژاری و... لە کێشە ژینگەیی و مرۆییەکانە و لەم نێوانەدا "پاراستنی ژینگە" هاوتەریب لەگەڵ گەشەی سەقامگیر، گرینگی پەیدا دەکات.\nبەم پێیە، ئەو کەسانەی کە بیر لە داهاتووی گۆی زەوی دەکەنەوە، لە هەوڵی باشتربوونی چۆنیەتیی ژینگەدان. بە سەرنجدان بەو شتانەی کە باسمان لێوە کرد، هەموو ڕێکخراوە پیشەیی و خزمەتگوزارییەکان، لە کارخانەیەکی گەورەوە بگرە تاکوو کارخانەیەکی بچووک، یان ئێمە و ئێوە کە لە خانووەکانمان و لە دەرەوەدا زبڵ بەرهەم دەهێنین، هەر هەموومان لەهەمبەر کۆمەڵگەکەمان بەرپرسیارین. پێویستە کە لە پەیوەندی لەگەڵ فەرهەنگی کەڵک وەرگرتن و بەهرەبەرداری، لە ئاستی گشتیدا کاری فێرکاری بکرێت، چونکە هەر تاک لە ئێمە گەر دەرفەتێکمان بۆ بڕەخسێت، دەڕۆینە داوێنی سروشتەوە.\nوشە و چەمکی ژینگە لە کاتی منداڵی و مێرمنداڵیماندا، ڕەنگە تەنانەت جارێکیش نەمانبیستبێت. لەو کاتانەدا، کەسێک نیگەرانی سروشت و ژینگە نەبوو و هەموومان بیرمان دەکردەوە کە ئازادین هەر جۆرێک کە پێمان خۆشە و پێمان دەکرێت لە سروشت کەڵک وەربگرین، لەڕاستیدا واماندەزانی کە بەکارهێنانی زۆرتر بە واتای ئاسایشی زۆرترە؛ بە جۆرێک، پشکی داهاتووەکان لە سروشت، بۆ زۆرێک لە ئێمە هیچ واتایەکی نەبووە.\nئێستا ڕۆژگارێکی ترە. هەرچەند درەنگ، بەڵام بەو باوەڕەی گەیشتووین کە کەڵک وەرگرتن لە ژینگە، سنوورێکی هەیە و ئەگەر باڵانسەکەی تێک بدەین، لەگەڵ پیسیی ژینگە و کەمیی سەرچاوە سروشتییەکان بەرەوڕوو دەبینەوە. هەروەها مەترسیگەلێکی زۆر هەڕەشە لە مرۆڤەکان دەکات، وەکوو: کونکردنی توێی ئۆزۆن، بارانە ئەسیدییەکان، گەرمبوونی زەوی و تواندنەوەی سەهۆڵی جەمسەرەکان کە دەتوانێت ببێتە هۆی ژێر ئاو کەوتنی کەنارەکان لە زۆرینەی ناوچەکانی جیهاندا. ڕێکارگەلێک کە لە ئەمڕۆدا پسپۆڕانی بواری گەشتیاری و ژینگە بۆ پێشگرتن لە خەسارە مرۆییەکان لەسەر سروشت، پێشکەشی دەکەن، لەسەر ئەساسی "گەشتاریی سەوز"ە. لەم جۆرە لە گەشتیاریدا، تاکەکان وێڕای گەڕان و کەڵک وەرگرتن لە جوانییەکانی سروشت و... هەوڵ دەدەن کە سەفەرەکەیان لانیکەم خەسارێک بە سروشت و ژینگە و فەرهەنگی ناوچەکە نەگەیەنێت.\nڕێکخراوەی نەتەوە یەکگرتووەکان، پێوەرگەلێکی دیاریکراویان بۆ "ئێکۆتوریزم" ڕێک خستووە، بەڵام گەشتیاریی سەوز یان هەمان "گرین توریزم"، دەتوانێت ستاندارد و دۆخگەلێکی تایبەت لەخۆ بگرێت. بۆیە دەرفەتگەلێکی زۆر بۆ گەشتیاریی سەوز لە سەرتاسەری جیهاندا بوونی هەیە.\nڕێژەی گەشتیارگەلێک کە دەوری دونیا دەدەنەوە، ڕوو لە زیادبوون دەکات، بۆیە گەشتیاریی سەوز بابەتێکە کە دەبێ زۆرتر لە هەر کاتێکی تر سەرنجی بدرێتێ. گەشتیاریی سەوز، بە واتای سەفەرێکی سەخت نییە، بەڵکوو بەپێچەوانەوە، زۆر کەس لەو باوەڕەدایە کە گەشتیاریی سەوز زۆریش خۆش و پڕ لە زیچە و ئەم بژاردانەی لەگەڵە: "وەبەرهێنانەوەی ماددەکان، مانەوە لە خەیمە و خانووە درەختییەکان، خواردنی چێشتی خۆماڵی و سەردانکردنی ناوچە فەرهەنگییەکان".\nلەم سەفەرانەدا بە بەرنامە داڕشتنێک کە ئەنجام دەگرێت، گەشتیار سەردانی شوێنگەلی سروشتی، کۆن و مێژوویی دەکات، بێ ئەوەی کە کاریگەرییەکی خراپی لەسەر ژینگە هەبێت. ئەمە خۆی دەبێتە هۆی ڕەخساندنی هەلی کار و هەروەها کەمکردنەوەی هەژاری.\nبە تێپەڕبوونی نزیکەی ٢٥ ساڵ لە دەستپێکی کاری ئەنجومەنی جیهانیی "ئێکۆتوریزم"، بە لێکدانەوەی ئوسووڵی "ئێکۆتوریزم"، دەبینین کە ٣ ئەسڵی سەرەکی لە ئەدەبیاتی ئەودا دیارە و پڕڕەنگە:\n١- سواوی و دەرهێنانی نییە. مەبەست لە دەرهێنانی و بەکارهێنانی، ئەو جۆرە چالاکییانەیە کە دەبێتە هۆی دروستبوونی خەسارە ڕەفتاری و فیزیکییەکان لەسەر جۆرەکانی گیانلەبەری لە سروشتدا.\n٢- پێبەندی بە ئەخلاقی ژینگەییەوە دروست دەکات.\n٣- لە پەیوەندی لەگەڵ سروشتدا، ئەرزشەکانی سازاو لەگەڵ ژینگە لە سەرەتیدایە. بە شێوەیەکی پوختە، گەشتیاریی سەوز شتێک نییە جگەلە پاراستنی ژینگە، کۆمەڵگە ئیتنیکییەکان و سەفەری بەرپرسانە بە ئامانجی دروستبوونی سەقامگیری لە ژینگەدا.\nکەسانێک کە دەیانەوێت لە بواری گەشتیاریی سەوزدا چالاکییان هەبێت، دەبێ ئەم ئەسڵانە وەکوو ئەسڵە سەرەکییەکان لە گەشتیاریی سەوزدا، لەبەرچاو بگرن:\n١- خەسارنەگەیاندنی فیزیکی، کۆمەڵایەتی، ڕەفتاری و دەروونی لە درێژەی سەفەردا.\n٢- پەرەدان بە ئاگایی ژینگەیی و فەرهەنگی ڕێزگرتن لە سروشت.\n٣- خولقاندنی ئەزموونێکی پۆزەتیڤ و پڕ لە خۆشی لە سەفەرەکان بۆ موسافیرەکان و خەڵکی ناوچەکان.\n٤- دروستکردنی بەرژەوەندیی ڕاستەوخۆ بۆ پاراستنی ژینگە.\n٥- هەوڵدان بۆ دروستکردنی ئەزموونێکی خۆش بۆ موسافیران، بە جۆرێک کە ئەوان بەنیسبەت ئەو ناوچەیەی کە سەفەری تێدا کردووە هەستیار بکاتەوە و گرینگی بە ژینگەکەی بدات.\n٦- تەڕاحی و دروستکردنی خزمەتگوزاریی گونجاو و سازاو لەگەڵ سروشت و فەرهەنگی ناوچە، بە جۆرێک کە کەمترین خەساریش بە ئێکۆسیستم نەگەیەنێت.\n٧- دروستکردنی یاسا و باوەڕگەلێکی دەروونی لە نێوان خەڵکی ناوچە گەشتیارییەکان لەگەڵ گەشتیاراندا.\nپۆتانسییەلی کوردستان لەبارەی ئێکۆتوریزمەوە\nکوردستان مەڵبەندێکی بەش بەش کراوە، بەڵام بەو حاڵەشەوە هەر بەشێک بۆ خۆی خاوەن تایبەتمەندیی ڕاکێشانی گەشتیارە. کوردستان تا ئێستا نەبووەتە دەوڵەت و تەنیا لە باشووری کوردستان حکوومەتێک فێدێراڵ بوونی هەیە و چارەنووسی ڕۆژاوای کوردستانیش هێشتا ناڕوونە و باکوور و ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش لەژێر دەسەڵاتی داگیرکەردایە. ئەم نەبوونی دەوڵەت- نەتەوەیە لە کوردستان، ئەم مەڵبەندەی لە زۆر ڕەهەندەوە تووشی کێشەی جیددی کردووە و لەم بابەتەدا تەنیا دەمانەوێت ڕەهەندی گەشتیارییەکەی لەبەرچاو بگرین.\nکوردستان کە خاکێکی داگیرکراوە، بەردەوام لەلایەن داگیرکەرەوە پێش بە پێشکەوتنی گیراوە و بە هەموو شێوازێک نەیانهێشتووە گەشە بکات و لە پۆتانسییەلەکانی کەڵکاوەژۆ وەرگیراوە. بۆ نموونە ساڵانێکی دوورودرێژە کە سامانەکانی کوردستان بە تاڵان دەبرێت و داهاتەکانی لە شوێنگەلی تردا سەرف دەکرێت و هەمووی لە بەرژەوەندیی داگیرکەردا بووە. داگیرکەریش باش دەزانێت کە ئەگەر کورد دەوڵەتی هەبێت، هەموو دەرگاکانی بۆ تاڵانکردن لێ دەبەسترێت.\nبەڵام ئەگەر کوردستان دەوڵەت بێت، لە بواری ئێکۆتوریزمەوە چۆن وڵاتێک دەبێت؟\nئاماژەی پێکرا، کوردستان وێڕای فەرهەنگە تایبەتەکەی، خاوەن سروشتێکی تایبەتە و چونکە زۆربەی گەشتیاران زۆرتر لە هەر شتێک گرینگی بە ئاو و هەوا، فەرهەنگ یان سروشت و ژینگەی شوێنی مەبەست دەدەن، کوردستان لە بواری ئێکۆتوریزمەوە ئەو پۆتانسییەلەی هەیە کە گەشە بکات و لە هەموو جیهانەوە گەشتیاران ڕووی تێ بکەن، ئەمە دەبێتە هۆی گەشەی ئابووری و کوردستان دەبێتە جەمسەرێکی گرینگی گەشتیاری لە ناوچەکەدا.\nچەند تایبەتمەندییەکی جوگرافیایی کوردستان بۆ ڕاکێشانی گەشتیارانی سەوز\nکوردستان ناوچەیەکی شاخاوییە بە کەش و ھەوای ساردەوە، بەڵام ئەوەندە بارینی ئاستی بارینی ھەیە کە دارستان پەرە بستێنێت (ڕێژەی باران لە تەختایی و دەشتەکاندا: ٢٠٠ تا ٤٠٠ میلیمەتر لە ساڵدا - ڕێژەی باران لە بەرزاییەکاندا: ٧٠٠ تا ٣٠٠٠ میلیمەتر). بە سەرجەم مێرگ و دارستانەوە، کوردستان ١٦٠ هەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە سەوزایی تێدایە؛ "کاج، سنەوبەر، بەڕوو، چنار، شۆڕەبی و سپیدار" زۆرینەی جۆرەکانی دارن لە کوردستاندا.\n"چیا" ھێما و تایبەتمەندییەکی جۆگرافیی ژیانی کوردەکانە؛ ھەر بۆیە وتراوە: "کورد دۆستێکی نییە، جگە لە چیاکان". چیاکانی "ئارارات، جوودی، زاگرۆس، شینگەر، قەندیل، شاھۆ، پیرمەگروون و حەمرین" لە ناسراوترین کێوەکانی کوردستانن.\nبەرزاییەکان و چیاکانی کوردستان کە بارینی باران و بەفری زۆری تێدا ڕوو دەدات، وەک سەرچاوەی ڕووبارەکانی نزیک خۆی و ڕۆژھەڵاتی ناوینن، هەروەها یەکێکن لە سەرچاوەکانی دیجلە و فورات و سەرچاوەی ژمارەیەکی زۆر ڕووباری بچووکن، وەک: "خابوور، ئاراز، کەرخە و سفیدڕوود". هەروەها سەرچاوەی ئەو ڕووبارانەیە کە گرینگایەتیی مێژووییان بۆ کوردان ھەیە (ئاراز، خابوور، زابی گەورە، سیراون، جەغەتوو و زەھاب). ئەم ڕووبارانە کە لە بەرزایی سێ تا چوار ھەزار مەتر بەرزتر لە ئاستی دەریادان، وەک سەرچاوەی ئاو و سەرچاوەی وەرگرتنی وزە بەکار دێن.\nهەروەها کوردستان خاوەن چەندین دەریاچەی گەورە و گرینگە کە هەر کام لە جێی خۆیدا، خاوەن تایبەتمەندی و پوتانسییەلی ڕاکێشانی گەشتیارە. گۆلی ورمێ لە باکووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان، زەریاچەی زرێبار لە مەریوان و دەریاچەی وان لە باکووری کوردستان، تەنیا سێ دانە لەوانەن. دەریاچەی وان گەورەترین دەریاچەی کوردستان و خۆرهەڵاتی نێوەڕاستە کە ڕووبەرەکەی ٦٠٧ کیلۆمەتری سێجایە و پلەی شازدەیەمی هەیە لە دەریاچەکانی جیهاندا.\nوێڕای ئەمانە سەدان تایبەتمەندیی تر، کوردستان دەکاتە جەمسەرێکی گرینگی گەشتیاریی سەوز لە ناوچەکە و جیهاندا، بەڵام تەنیا یەک شت دەتوانێت ئەم ئامانجە بەدێ بێنێت، ئەویش دەربازبوون لە ژێردەستەیی و بوون بە دەوڵەتە؛ چونکە داگیرکەر قەت ڕێگە بە وەها پێشکەوتنێک بە کوردستان نادات.


مەسرور بارزانی: پارتی پارێزەری دەستکەوت و مافەکانی خەڵکی کوردستانە – لڤین پرێس\nسەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان رایگەیاند، پارتی دەیان ساڵە، هەمیشە چاوگەی هیوا و پارێزەری ڕاستەقینەی دەستکەوت و مافەکانی خەڵکی کوردستانە و فاکتەرێکی بەهێزی دڵنیایی و ئارامی و ئاوەدانییە.\nلە پەیامێکدا بە بۆنەی ساڵیادی شۆڕشی ئەیلولەوە مەسرور بارزانی دەڵێت “یەکێک لە دەستکەوتە گرنگەکانی شۆڕشی ئەیلوول، رێککەوتننامەی مێژوویی یازدەی ئادار بوو، کە رژێمی بەعس ناچاربوو دان بە هەندێک لە مافە نەتەوەییەکانی گەلی کوردستاندا بنێت”.\nسەرۆکی حکومەتی هەرێم دەشڵێت: دڵنیاین خەڵکی کوردستان متمانەی بەهێزی خۆیان بە پارتی و پەیامە نەتەوەیی و نیشتمانییەکەی دووپات دەکەنەوە.\nدەقی پەیامی مەسرور بارزانی :\nیادکردنەوەی شۆڕشی مەزنی ئەیلوول، يادكردنەوەی مێژووی بەرگری و تێکۆشان و قوربانیدان و داکۆکیکردنی گەلی کوردستانە لە بوون و ناسنامەی نەتەوەیی و مافە ڕەواکانی. هەرچەندە گەلی کوردستان، هەمیشە لەگەڵ ڕێگەچارەی ئاشتییانە و گفتوگۆ بووە بۆ بەدەستهێنانی مافە نەتەوەییەکانی، بەڵام بە ئیرادەیەکی بەهێزیشەوە، بەرگری لە مافەکانی کردووە، کە سەرەنجام بەهۆی خۆڕاگری خەڵکی کوردستانەوە، یەکێک لە دەستکەوتە گرنگەکانی شۆڕشی ئەیلوول، رێککەوتننامەی مێژوویی یازدەی ئادار بوو، کە ڕژێمی بەعس ناچاربوو دان بە هەندێک لە مافە نەتەوەییەکانی گەلی کوردستاندا بنێت.\nئێرە پەنجشیر نیە (خۆشناوەتیە)


"هیچ به‌رپرسێك له‌سه‌ر بازرگانیكردن به ماده‌ى هۆشبه‌ر نه‌گیراوه"\n:: AM:10:29:28/04/2019 \nبه‌ڕێوه‌به‌ری گشتى نه‌هێشتنی ماده هۆشبه‌ره‌كان رای ده‌گه‌یه‌نێت كه ماده‌ی هۆشبه‌ر مه‌ترسی له‌سه‌ر كوردستان دروست كردووه و رێژه‌ى تووشبووانیش ساڵ به ساڵ زیاد ده‌كات.\nلیوا كه‌یوان میرزا تۆفیق له‌م دیمانه‌یه‌ی "وشه"دا داوای هه‌مواری یاسای 14ى ماده‌ی هۆشبه‌ر ده‌كات و پێی وایه دروستكردنى ناوه‌ندێكی چاكسازی چاره‌سه‌ری زۆر له كێشه‌كان ده‌كات. دووپاتیشی ده‌كاته‌وه، "هیچ به‌رپرسێكیش له‌سه‌ر تێوه‌گلان به بازرگانی به‌و ماده‌یه نه‌گیراوه".\nئه‌و به‌رپرسه‌ى نه‌هێشتنی ماده‌ى هۆشبه‌ر له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌دایه سزاكان توندتر بكرێن به‌وه‌ى مه‌ترسی له‌سه‌ر تێكدانی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تى هه‌یه، به‌ڵام ده‌ڵێ، گرتن چاره‌سه‌ری كێشه‌كه ناكات ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵگه هۆشیار نه‌كرێته‌وه.\nماده‌ى هۆشبه‌ر به گشتى بووه‌ته هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی گه‌وره بۆ سه‌ر عێراق، هه‌رێمی كوردستان وه‌ك به‌شێك له عێراق له كوێی ئه‌و هاوكێشه‌یه‌دایه و بڵاوبوونه‌وه‌ی له‌ناو خه‌ڵك بووه‌ته هه‌ڕه‌شه‌ی گه‌وره بۆ سه‌ر ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تى؟\nماده‌ى هۆشبه‌ر، ماده‌یه‌كی كوشنده‌یه و له كوردستانیشدا خواستى له‌سه‌ر دروست بووه. سنوورمان له‌گه‌ڵ ئێران و توركیا و عێراق فراوانه، ئێرانیش سنووری له‌گه‌ڵ ئه‌فغانستان هه‌یه كه هێڵی كه‌وانه‌ى زێڕین دروست ده‌كات و ماده‌ی هۆشبه‌ر ده‌گه‌یه‌نێته ئه‌وروپا، پرۆسه‌كه هه‌ر هه‌مووی به قاچاخ ئه‌نجام ده‌درێت.\nله مه‌رزه فه‌رمییه‌كانی هه‌رێمی كوردستان هیچ حاڵه‌تێكی هێنانه ژووره‌وه‌ی ماده‌ى هۆشبه‌ر تۆمار نه‌كراوه مه‌گه‌ر به ده‌گمه‌ن كه‌سێك بڕێكی كه‌می به ده‌سته‌وه بگیرێت، ئه‌گه‌رنا بۆ كاری بازرگانی زۆر كه‌مه، بۆیه ئه‌وه‌ى دێته كوردستان به‌وه‌ى عێراقیشه‌وه، به رێى قاچاخ و كۆڵبه‌رییه، له‌مه‌شدا پاسه‌وانی سنوور وه‌ك پێویست نین و لاى ئێرانیش وه‌ك پێویست نین، ئه‌مه وای كردووه قاچاخچییه‌كان سوود له‌و بۆشاییه وه‌ربگرن و به ئاسانی ماده‌ی هۆشبه‌ر بهێننه ناوه‌وه، ئه‌مه‌ش زیانی له كوردستان داوه و گه‌نجی ئێمه‌یش بێبه‌ری نییه له‌و ئافاته‌ى دووچاری هاتووه.\nبه‌گوێره‌ى ئاماری 2018 بێت بوونی ئه‌و مادانه گه‌یشتووه‌ته ئاستى مه‌ترسی؟\nبێگومان ماده‌ی هۆشبه‌ر مه‌ترسی دروست كردووه. به‌پێی ئاماری رۆژانه‌ى له به‌رده‌ست ئێمه‌دایه و به‌پێی یاسای ژماره 14ى ماده‌ى هۆشبه‌ر، ئێمه وه‌ك تاوانبار مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كه‌ین و ده‌یانگرین، بۆیه به‌گوێره‌ى رێژه‌كان خه‌ڵكێكی زۆر تووش بوون و ساڵ دوای ساڵیش زیاد ده‌كات.\nپێتان وایه گرتن چاره‌سه‌ری كێشه‌كه ده‌كات؟ له وه‌ختێكدا چاكسازییه‌كی تایبه‌ت به ماده‌ى هۆشبه‌ر نییه، هه‌روه‌ها زانیاری وا ده‌گوترێت كه له گرتووخانه‌كانیش تا دێت زیاتر بڵاو ده‌بێته‌وه و خه‌ڵكی تریش كه له‌سه‌ر تاوانی تر گیراون، ئێسته ئالووده بوونه؟\nله گرتووخانه‌كانی سه‌ربه ئێمه به‌هیچ شێوه‌یه‌ك یه‌ك گرامیش ماده‌ى هۆشبه‌ر نه‌چووه‌ته ژووره‌وه، له گرتووخانه‌كانی چاكسازی سه‌ربه وه‌زاره‌تى كار و كاروباری كۆمه‌ڵایه‌تى و وه‌زاره‌تى ناوخۆ، جارجار ئه‌و حاڵه‌تانه روویان داوه و كه‌سه‌كانیش گیراون و به نووسراوی فه‌رمی بۆ ئاسایش هاتووه.\nپێوه‌ند به دروستكردنى چاكسازییه‌كی تایبه‌ت به ماده‌ى هۆشبه‌ر كه بتوانێ خه‌ڵك چاره‌سه‌ر بكات، زۆر گرنگ و پێویسته. پێشتریش داوامان كردووه و له هه‌ولێر زه‌وی دابین كراوه، به‌ڵام به‌هۆی ته‌نگژه‌ى داراییه‌وه نه‌توانراوه باڵه‌خانه‌كه‌ی دروست بكرێت، ده‌خوازین له كابینه‌ى نوێدا ئه‌مه ئه‌نجام بدرێت. چونكه ئه‌گه‌ر ئه‌و چاكسازییه دروست بكرێت، زۆر له كێشه‌كان پێوه‌ند به ماده‌ى هۆشبه‌ر چاره‌سه‌ر ده‌بن، به‌هۆی ئه‌وه‌ی ره‌نگه خه‌ڵك هه‌بێت كوڕی یان كچی ئالووده‌ی ماده‌ى هۆشبه‌ر بووبێت، پێی نه‌نگی بێت ئاسایشی لێ ئاگادار بكاته‌وه كاتێك دڵنیایه ده‌گیرێت، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌و سه‌نته‌ره هه‌بێت بۆ چاره‌سه‌ر، ره‌نگه خۆی منداڵه‌كه‌ی بباته ئه‌وێ.\nكه‌واته له‌گه‌ڵ كردنه‌وه‌ی سه‌نته‌ری چاكسازی، پێویست ده‌كات یاسای 14ى چاكسازیش هه‌موار بكرێت به‌وه‌ى به‌پێی ئه‌و یاسایه كه‌سی ئالووده و بازرگان هه‌ردووكیان تۆمه‌تبارن؟\nله عێراق یاسای نوێ ده‌رچووه و ئێمه‌یش پڕۆژه‌مان پێشكه‌ش به خولی پێشووی په‌رله‌مان كردبوو كه فریا نه‌كه‌وتن بیكه‌ن به یاسا، به‌ڵام به بۆچوونی من ده‌بێت یاسای به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ماده‌ی هۆشبه‌ر هه‌موار بكرێته‌وه و سزاكه‌ی توندتر بكرێت، چونكه ماده‌ی هۆشبه‌ر مه‌ترسیداره و ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تى ئێمه له بنه‌وه هه‌ڵده‌ته‌كێنێت.\nهه‌ندێك زانیاری هه‌ن باس له بڵاوبوونه‌وه‌ی ماده‌ى هۆشبه‌ر له به‌شی ناوخۆیی كچان ده‌كه‌ن، یان به دیوێكی تردا زیاتر كچان ده‌كرێنه ئامانج؟\nیه‌ك دوو حاڵه‌ت له‌ناو قوتابخانه‌ى دواناوه‌ندی كوڕان هه‌بووه نه‌ك له كچان، له به‌شه ناوخۆیی كچان و زانكۆكانیش هیچ حاڵه‌تێك تۆمار نه‌كراوه، به‌ڵام ژن هه‌ن كه گیراون، ژنى ئێرانی و عه‌ره‌ب و بیانی و كوردیش، ئه‌وانه له گرتووخانه‌كاندان.\nده‌ڵێی مه‌ترسییه‌كان زیادیان كردووه، به‌پێی ئه‌زموونی ئێوه ده‌بێ چی بكرێت؟\nده‌بێت گرنگی به‌لایه‌نی هۆشیاركردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه بدرێت له رێى رێكخراوه‌كانی كۆمه‌ڵى مه‌ده‌نی، یان بۆردی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ماده‌ى هۆشبه‌ر كه وه‌زیری ته‌ندروستى سه‌رۆكیه‌تى، یان له رێی قوتابخانه و مامۆستایانی ئاینی، هه‌رچی پێویستیش بێت ئێمه ئاماده‌ین هاوكارییان بكه‌ین.\nئاماره‌كان رۆژ دوای رۆژ زیاد ده‌بن، مه‌ترسی بوون به دیارده‌ى لێ ده‌كرێت؟\nنه‌خێر، بڵاوبوونه‌وه‌ی ماده‌ى هۆشبه‌ر هێشتا نه‌بووه به دیارده، به‌ڵام ئه‌گه‌ر وا به‌رده‌وام بێت ده‌بێته دیارده و ئاماره‌كانیش زۆر مه‌ترسیدارن. چونكه گرتنی خه‌ڵك چاره‌سه‌ری كێشه‌كه ناكات و گه‌نجی ئێمه‌ش هۆشیاری نییه و هه‌رچی بیده‌یتێ وه‌ریده‌گرێت و به‌كاری دێنێت، ته‌نانه‌ت له‌سه‌ر ئاستى خێزانیش ئه‌و هۆشیارییه نییه.\nده‌نگۆ هه‌یه ماده‌ى هۆشبه‌ر تێكه‌ڵ به كه‌ره‌سته‌ی نێرگه‌له ده‌كرێت، به دیوه‌كه‌ی تردا كامانه‌ن ئه‌و رێیانه‌ی بڵاوكردنه‌وه‌ی ماده‌ى هۆشبه‌ر له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌دا؟\nله سنووری هه‌ولێر تا ئێسته 370 تا 400 كافتریا هه‌ن و زیاتر له 250 كافتریا پشكنینیان بۆ كراوه و سه‌ردان كراون، ئه‌مه‌ش به‌رده‌وامی ده‌بێت، به‌ڵام تا ئێسته له هیچ كافتریایه‌ك ماده‌ى هۆشبه‌ر نه‌گیراوه. بۆ زانیاریت ئه‌گه‌ر خاوه‌ن كافتریاكه ماده‌ى هۆشبه‌ر بخاته ناو نێرگه‌له، ئه‌وا هه‌ر بۆی ده‌رناهێنێت، یه‌ك گرامیش بێت زۆری له‌سه‌ر ده‌كه‌وێت له دیوه داراییه‌كه‌ی، له كاتێكدا نێرگه‌له‌یه‌ك به پێنج تا 10 هه‌زار دیناره.\nئه‌وانه‌ى ماده‌ی هۆشبه‌ر به‌كار دێنن به‌نهێنی ده‌یكێشن نه‌ك له كافتریا و شوێنی گشتى، ئه‌وانه‌ى تا ئێسته ئێمه گرتوومانن، زیاتر له‌وانه‌ن كه له براده‌ره‌كانیان یان خزمێكیان فێری بوون، ئه‌مه‌ش زۆرترین رێى بڵاوبوونه‌وه‌یه تا ئێسته له كوردستان.\nبه‌مدواییه بڕیاری هه‌ڵگرتنی ڤیزا له نێوان عێراق و ئێران ده‌رچوو، پێت وایه چه‌نده مه‌ترسی هێنانی بڕی زیاتری ماده‌ى هۆشبه‌ر ده‌كرێت به‌وه‌ی ئه‌گه‌ری زۆره ژماره‌ى گه‌شتیاران زۆر زیاد بكات؟\nئه‌و مه‌ترسییه دروست ناكات، چونكه وه‌ك جاران پشكنینیان بۆ ده‌كرێت.\nهیچ ئامارێكتان هه‌یه له‌باره‌ی ژماره‌ى بازرگانانی ماده‌ى هۆشبه‌ر له كوردستان؟\nبۆ زانیاریتان بازرگانی ماده‌ى هۆشبه‌ر له كوردستان نییه، ئه‌وه‌ی هه‌یه زیاتر ورده فرۆشن كه بڕی چه‌ند گرامێك تا نیو كیلۆ له‌گه‌ڵ خۆیان دێنن. بازرگانه‌كانی كوردستان ئه‌وانه‌ن كه ره‌نگه چه‌ند گه‌نجێك گرووپێك دروست بكه‌ن و دابه‌شی سه‌ر یه‌كتری بكه‌ن.\nبه‌پێی راپۆرته میدیاییه‌كان، عێراق بووه‌ته سه‌نته‌رێكی باشی گواستنه‌وه‌ی ماده‌ى هۆشبه‌ر، كوردستان له كوێی ئه‌و هاوكێشه‌یه‌دایه؟\nسنووری كه‌وانه‌ى زێڕین له ئێران بۆ عێراق و پاشان توركیا، ماده‌ى هۆشبه‌ر ده‌گوازرێته‌وه و به خاكی كوردستاندا تێناپه‌ڕێت تا لێی به‌رپرس بین و كۆنتڕۆڵی بكه‌ین، ئه‌و سنووره نێوده‌وڵه‌تییه و تا ئێسته له‌لایه‌ن هیچ كام له‌و ده‌وڵه‌تانه كۆنتڕۆڵ نه‌كراوه.\nقسه له‌سه‌ر تێوه‌گلانی به‌رپرسان له بازرگانی ماده‌ى هۆشبه‌ر ده‌كرێت، به‌دیوه‌كه‌ی تر ده‌گوترێت ماده‌ى هۆشبه‌ر گیراوه و ده‌ركه‌وتووه به‌رپرسێكی له پشته‌وه بووه؟\nكه‌سێك ئه‌گه‌ر به‌رپرس بێت و پاڵپشتى ماده‌ى هۆشبه‌ر بكات، ئه‌وه به‌رپرس نییه، به‌رپرس نابێت پشتگیری ماده‌ى هۆشبه‌ر بكات.\nببووره راتده‌گرم. ئه‌و قسه‌یه وه‌ك بنه‌ما راسته، به‌ڵام قسه له‌سه‌ر تێوه‌گلانی به‌رپرسانیش ده‌كرێت؟\nتا ئێسته نه‌مبیستووه له سنووری ده‌سه‌ڵاتی ئێمه به‌رپرس هه‌بووبێت ده‌ستى له ماده‌ى هۆشبه‌ر تێكه‌ڵ كردبێت، چونكه قبووڵی ناكه‌ین و ئه‌و كه‌سه لاى ئێمه تاوانباره نه‌ك به‌رپرس، ئێمه به‌وانه ده‌ڵێین خه‌ڵكی نابه‌رپرس و چاوپۆشییان لێ ناكه‌ین و نایشارینه‌وه، به‌ڵام تا ئێسته هیچ به‌رپرسێك لاى ئێمه له‌سه‌ر ماده‌ى هۆشبه‌ر نه‌گیراوه.\nله سنووری سلێمانی ده‌زگه‌یه‌كی تری هاوشێوه‌ى ئێوه هه‌یه، ناكۆكی و ململانێ سیاسییه‌كانی نێوان حزبه‌كان كاریگه‌ری له‌سه‌ر هاوئاهه‌نگی نێوانتان دروست كردووه؟\nپێوه‌ندیمان هه‌یه و رۆژانه پێوه‌ندی به یه‌كتره‌وه ده‌كه‌ین، هه‌ر زانیارییه‌ك هه‌بێت پێوه‌ندی ده‌كه‌ین، بۆیه ململانێی سیاسی كاریگه‌ری له‌سه‌ر پێوه‌ندییه‌كانی ئێمه نه‌كردووه.\nله‌گه‌ڵ به‌غدا پێوه‌ندیتان چۆنه؟\nبه‌ڵێ هه‌مانه و یه‌كتر ده‌ناسین، به‌ڵام كارمان نه‌بووه تا به‌یه‌كه‌وه كار بكه‌ین.\nئه‌وان له ماوه‌ى رابردوودا هاوئاهه‌نگییان له‌گه‌ڵ سعوودیه و وڵاتانی تریش دروست كردووه بۆ راهێنان و ئاڵوگۆڕی زانیاری، ئێوه له كوێی ئه‌و هاوكێشه‌یه‌دان؟\nهێشتا نه‌چووینه‌ته ناو ئه‌و هاوكێشه‌یه و ئه‌و هاوئاهه‌نگییه‌مان نییه و ئیشمان له‌سه‌ر نه‌كردووه.\n*ماده‌ی هۆشبه‌ر مه‌ترسی دروست كردووه و ساڵ دوای ساڵیش زیاد ده‌كات.\n*بازرگانی ماده‌ى هۆشبه‌ر له كوردستان نییه، ئه‌وه‌ی هه‌یه زیاتر ورده فرۆشن.


سەعەد حەریری بۆ پـێکهێنانی حکومەتی نوێی لوبنان ڕادەسـپـێـردرێت\nسەعەد ئەلحەریری ڕێبەری ڕەوتی "المستقبل" پشـتیوانی پەرلەمانی لوبنانی بەدەستهێنا بۆ گرتنەدەستی پـۆستی سەرۆک وەزیر و پـێکهێنانی حکومەتی نوێی وڵاتەکە.\nپەرلەمانی لوبنان ئەمڕۆ پـێنجشەممە بە دەنگی 111 پەرلەمانتار لە کۆی 128 ئەندامەکەی بۆ پـۆستەکە پەسەندی کرد، بەڵام 14 پەرلەمانتار دەنگیان پـێ نەدا، لەوانە سیازدەیان لە قەوارەی "الوفاء للمقاومة" ی سەر بە حزبوڵڵا.\nپاشان میشێل عۆن سەرۆکی لوبنان بە فەرمی داوای لە حەریری کرد حکومەتی نوێ پـێکبهێنێت.\nحەریری لای خۆیەوە گوتی دەبێت حکومەتی داهاتوو بە زووترین کات پـێکبهێنرێت بەهۆی بارودۆخی ناهەمواری ناوچەکە و ئەو ڕەوشە ئابوری و دارایـیە قورسەی لە وڵاتەکەدا هەیە. جەختی لەوەش کرد کە دەبێت حکومەتی نوێ خۆی بە دوربگرێت لە ناکۆکیـیەکانی ناوچەکە.\nبەپـێی ئەو سیستەمەی لە لوبنان دانراوە بۆ دابەشکردنی دەسەڵاتەکان، دەبێت سەرۆک کۆمار کرستیان بێت و سەرۆک وەزیر لە سووننە و سەرۆکی پەرلەمان لە شیعە.\nسەعەد حەریری تەمەن 48 ساڵ بەشی کارداری لە زانکۆی جۆرج تاونی واشنتنی پایتەختی ئەمەریکا تەواوکردووە و کوڕی ڕەفیق حەریری سەرۆک وەزیری پـێشووی لوبنانە، ئەوەی ساڵی 2005 بە تەقینەوەیەکی ئێجگار بەهێز لە بەیرووتی پایتەخت کوژرا، دایکی ناوی نضال بوستانیـیە و بە ڕەچەڵەک خەڵکی شاری موسڵی عێراقە.


بەم ڕێگایانە خۆت ڕزگار بکە لە قەلەقی\n2018-02-20 [11:16 AM]\nقه‌له‌قی حاڵه‌تێكی ده‌روونیه و زۆرێك به خه‌ڵكی به‌هۆی توش بوونیان به كێشه‌یه‌ك یان ئازارێكی ده‌روونی توشیان ده‌بێت ، بۆیه مه‌ترسی زۆری بۆ كه‌سه‌كه ده‌بێت و توشی نه‌خۆشی و ده‌رده‌سه‌ری زۆری ده‌كات .\nبۆ ڕزگاربوونیش له‌م قه‌له‌قیه ده‌بێ په‌نا بۆ دكتۆری تایبه‌ت ببات و ده‌رمانی پێویستی بۆ وه‌ربگرێت ، به‌ڵام چه‌ند ڕێگایه‌ك هه‌یه به بێ ده‌رمان به سرووشتی ده‌بنه هۆی چاره‌سه‌ر بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی تووشی قه‌له‌قی ده‌روونی بونه‌ته‌وه:\n1-باوه‌ش پێدا گرتن: یه‌كێكه له‌و ڕێگایانه كه كاریگه‌ری ئه‌رێنی ده‌بێ بۆ چاره‌سه‌ری قه‌له‌قی چونكه كه‌سه‌كه هه‌ست به ئارامی ته‌واو ده‌كات به‌هۆی ده‌ردانی هۆڕمۆنه‌كانی وه‌كو ئه‌ندرۆفین و سیڕۆتۆنین له‌م كاتانه‌دا.\n2- مۆبایل: مۆبایل و ئامێره ئه‌لیكتڕۆنیه‌كان هۆكاری خه‌مۆكی و قه‌له‌قین ئه‌مه به گوێره‌ی لێكۆڵینه‌وه نوێكان كه پسپۆڕان له زانكۆی ئیلینوێی ئه‌مریكی ئه‌نجامیان داوه . بۆیه دوور كه‌وتنه‌وه بۆ ماوه‌یه‌ك له‌م ئامێرانه گۆڕانكاری به‌سه‌ر هه‌سته‌كانیشت دادێت.\n3-خه‌وتن: خه‌وتنی چه‌ند كاتژمێرێكی پێویست له شه‌ودا دوپات كراوه‌ته‌وه كه یارمه‌تیه‌كی ته‌واو ده‌دات بۆ ڕزگار بوون له قه‌له‌قی و خه‌مۆكی.\n4- جۆری خواردن: ڕۆڵێكی گرنگی هه‌یه ، وه به‌گوێره‌ی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك كه گۆڤاری ( فارماكۆڵۆجی) به‌ریتانی بڵاوی كردۆته‌وه ڕایده‌گه‌یه‌نێ كه‌م كردنه‌وه‌ی خواردنه چه‌وریه‌كان و شه‌كری یارمه‌تی كه‌م كردنه‌وه‌ی ئاستی قه‌له‌قی و خه‌مۆكیش ده‌دات.\n5- یۆگا: ده‌بێته هۆی حه‌سانه‌وه ، وه قه‌له‌قی و خه‌مۆكیش ناهێڵێ.\n6- هه‌ناسه‌دان: هه‌ناسه‌دانی قووڵ و به هێواشی مێشك هێور ده‌كاته‌و و په‌ستانی زۆری كه‌سه‌كه ناهێڵێ.\n7- فیلمه ڕه‌نگاو ڕه‌نگه‌كان: چه‌ندی ئه‌م جۆره فیلمانه ڕه‌نگی زۆر و جیاوازی تێدا بێت زیاتر كه‌سه‌كه هه‌ست به ئارامی و هێمنی ده‌كات ، وه قه‌له‌قی و په‌ستانی ده‌روونیشی نامێنێت .\nئەم هەواڵە 8635جار خوێندراوەتەوە


گرفتی ئابووری و بەرزبوونەوەی ڕێژەی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە ئێران\nئێران بە قۆناغێکی سەختی ئابووریدا تێدەپەڕێت. دابەزینی بەرچاو و بەردەوامی دراوی ئێران و کێشەی گەمارۆی ئابوری، کێشەی کۆرۆنا لە هەموو لایەکەوە وڵاتی ئێرانیان خستوەتە باردۆخێکی نالەبارەوە.\nدۆخی ژیان و گوزەرانی خەڵک بە ڕادەیەک قورس بووە کە زۆرێک لە چاودێرانی سیاسی دەڵێن لەوانەیە گەر حکومەت بەرنامە و پلانی نەبێت بۆ چارەسەری هەندێ لەم کیشانە ئەوا لەوانەیە شوڕشێک دروستبێت یان بە لانی کەمەوە ناڕەزایی و خۆپیشاندانەکان دەستپێبکەنەوە.\nچینی ناوەندی ئێرانی لەم ساڵانەی دواییدا تەواو بەرەو هەژاری ڕۆشتووە و دۆخێکی دژوار و قورس بە سەر خەڵکدا سپێندراوە. ئایا دەوڵەت بەرنامە و پڕۆگرامێکی ڕوونی هەیە بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی ئابووری و باشترکردنی دۆخەکە؟\nبە پێی هەواڵەکان گوزەرانی خەڵک لە ئێراندا ئێستادا بە شێوەیەک سەخت و دژوار بووە کە خەڵک لە دابینکردنی سەرەتاییترین شتەکانی ژیانیاندا ماونەتەوە و تواناییان نییە. ئایا ئەم زەخت و فشارانە گەیشتونەتە ئاستێک کە ببێتە هۆی سەرهەڵدانی دووبارەی ناڕەزایی خەڵک لە شارەکانی ئێراندا؟\nجیا لە گەمارۆ و سزا ئابوورییەکان، کێشەی کۆرۆناش بە تەواوی سیستمی تەندروستی و بازاڕی کاری لە ئێران خستۆتە ژێر گوشارێکی گەورەوە. پێدەچێت بەو شێوەیە لە هەواڵەکاندا باس دەکڕیت و دەڵێن زۆربەی پارێزگا و شارەکانی ئێران لە دۆخێکی خراپدان و ژمارەی تووشبوان لە بەرزبوونەوەدایە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ و بۆیە لە پاییزی ئێستا و زستانیشدا چاوەڕوانی دۆخێکی خراپتر دەکرێت. ئایا سیستمی تەندروستی و ئابووری ئێران بەرگەی ئەم شەپۆلە توندانەی نوێی کۆرۆنا دەگرێت؟\nلەم بارەیەوە بەفراو نوری وتووێژێکی لەگەڵ حامد عەزیزی شارەزای کاروباری سیاسی لە کوردستانی ئێرانەوە ساز داوە.


لامەركەزیەت لە عێراق: پێشكەشكردنی مۆدێلێكی نوێ بە دروومانێكی خۆماڵی | MERI\nلامەركەزیەت لە عێراق: پێشكەشكردنی مۆدێلێكی نوێ بە دروومانێكی خۆماڵی\nدابەزاندنی پوختە بە PDF\nدەیان ساڵە دەوڵەتی عێراق بەرەو ناسكی و لەرزۆكی زیاتر دەڕوات و بە دەست نەمانی سەقامگیری و قەیرانی كۆمەڵایەتی و شەڕ و جەنگەوە ناڵاندوویەتی. كۆمەڵێك فاكتەری پاڵنەر هەن كە بوونەتە هۆكاری ئەو ناسكی و لەرزۆكیەی ئەو وڵاتە پڕ كێشەیە. یەكێك لەوانە پەیوەستە بە پەیڕەوكردنی سیستەمێكی حوكمڕانی مەركەزیانەی ئەوتۆ كە هێشتا بەدامەزراوە نەكراوە و شكستی هێناوە لە چارەسەركردنی قەیران و كرژیەكانی نێوان بەغدا و شارەكان و لە ئاوێتەكردنی كۆمەڵگا خۆجێییەكان لە چوارچێوەی پۆڵەسیەكانی دەوڵەتدا. ئیتر سەرلەنوێ داڕێژتنەوەی سیستەمی حوكمڕانی لە عێراق، لەسەر بنەمای دەستوورە دیموكراسیەكەی كە لە ناوەرۆكدا سیستەمێكی لامەركەزی لەخۆ گرتووە، دەبێتە هەنگاوێكی یەكلاكەرەوە بەرەو بەرجەستەكردنی سەقامگیری و نۆژەنكردنەوە و بوژانەوەی كۆمەڵایەتی و ئابووری.\nلە ساڵی 2008، پەرلەمانی عێراق دوو یاسای زۆر گرنگی لەخۆ گرت، كە بریتین لە یاسای ژمارە 21 بۆ ئەو پارێزگایانەی كە لە چوارچێوەی هەرێمدا رێكنەخراون، وە یاسای ژمارە 36 بۆ هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا و شارۆچكە و ناحیەكان. ئەو دوو یاسایە عێراق دەخەنە سەر رێچكەیەكی لامەركەزی بەجۆرێك كە هێشتا لە گەشەكردندایە. لەگەڵ ئەوەشدا، دوای زیاتر لە دە ساڵ لە تاقیكردنەوە، پرۆسەكانی لامەركەزیەت شكستیان هێناوە لە چارەسەركردنی قەیرانە بەردەوامەكانی شەرعیەت و نەبوونی متمانە بە حكومەت و كێشەی گەندەڵی بەربڵاو؛ وەیان لە چارەسەركردنی كێشەی كارایی یان بێتوانایی لە چاكردنی ژیانی هاوڵاتیان. بۆیەش، چاوپێخشاندنەوە بە سیستەمی ئێستای عێراق و پێشنیازكردنی رێگاچارەی نوێ بووەتە پێشینەیەكی هەرە گرنگ، كە ئەوەش مەبەستی سەرەكیە لەو توێژینەوەیە و لەو كاتوساتەدا. لێرەدا نەینەوا وەك نموونەیەك وەیان مۆدێلێكی پارێزگاكان بەكارهێنراوە بۆ پێداچوونەوەی ئەو بەربەست و ئالنگاریانەی كە بەرەوڕووی لامەركەزیەت دەبنەوە و بۆ رووماڵكردنی ئەو مۆدێلانەی كە دەكرێ تاقی بكرێنەوە.\nبە رەچاوكردنی سروشتی سیاسی و ئابووری عێراق، چەندین مۆدێل و نموونەی لامەركەزی جیاواز رەچاو كراون، لەوانە:\nگەشەپێدانی ئەو مۆدێلەی ئێستا كاری پێ دەكرێ و جیاكردنەوە و دابەزاندنی دەسەڵات هەنگاو بە هەنگاو.\nسەرلەنوێ داڕێژتنەوەی پەیكەری كارگیڕی و ئاوێتەكردنی ناوچەكانی نەینەوا، وە بەرزكردنەوەی شارۆچكەكان بۆ ئاستی پارێزگا.\nبەڵام ئەو بژاردە سەر بەرەو خوارانە كەموكورتی خۆیان هەیە و لە راستیدا شكستیان هێناوە لەوەی كە ئامانجە سەرەكیەكانی دەستوور بەجێ بگەیەنن، لەوانە پاراستنی یەكپارچەیی و تێكهەڵكێشراوێتی وڵاتەكە و بەتواناكردنی كۆمەڵگا لۆكالیەكان و بەدەستهێنانی شەرعیەت. هاوكات، شكستیان هێناوە لە قووڵكردنەوەی پرۆسەی لامەركەزیەت و دابەزاندنی دەسەڵات لە ناوەوەی پاێزگاكان، واتە لە ئاستی پارێزگاكانەوە بۆ ئاستی شارۆچكە و ناحیەكان.\nبۆیە لەو راپۆرتەدا مۆدێلێكی چوارەم، خوارەوە بەرەوسەر، پێشنیازكراوە كە لەسەر بنەمای كەڵتور و مێژووی لامەركەزیەتی عێراقی و تێگەیشتنە خۆماڵیەكەی بونیادنراوە، وە بە جۆرێك داڕێژراوە كە ببێتە رێگاچارەیەك بۆ ئەو كێشە و ئالینگاریە زۆرانەی رووبەڕووی حكومەتی خۆجێیی دەبنەوە، وە بۆ ئەوەی حكومەتی خۆجێیی كاراتر و بەتواناتر بكات و وای لێ بكات كە تەركیزی لەسەر هاوڵاتیان بێ و میكانیزمەكانی دڵنیابوون لە كاربەجێگەیاندن تۆكمەتر بكات. ئەو مۆدێلە هاوئاهەنگە لەگەڵ ئەو پرۆسە لامەركەزیەی كە ئێستا لە ئارادایە و لەگەڵ ئەو چوارچێوە یاساییەی كە لە مەودای دە ساڵی رابوردوودا گەشەی كردووە، لەنێویشیاندا هەردوو یاسای 21 و 36 ی ساڵی 2008 (كە رەنگە پێویستیان بە هەمواركردنەوە هەبێ).\nئەو مۆدێلە نوێیە ئەنجومەنی شارۆچكەكان (نەك پارێزگاكان) دەكاتە بەردە بناغەی پەیكەری دامەزراوەیی، كە سەرجەم لق و پۆپەكانی باڵی تەشریعی و جێبەجێكاری حكومەتی خۆجێیی لەسەر بونیاد بنرێ.\nپێویستە بازنەی هەڵبژاردنەكانی ئەنجومەنی شارۆچكەكان لەسەر بنەمای ناحیەكان پێناسە بكرێنەوە، بە پێی رێژەی دانیشتوانەكانی، ئەویش بۆ دڵنیابوون لە نوێنەرایەتیان. باشتریشە ئەگەر لە هەر بازنەیەكدا پیاوێك و ئافرەتێك هەڵبژێردرێن، بەوەش پێویستی بە پاراستنی كۆتا بۆ ئافرەتان نامێنێ.\nلەدای هەڵبژاردن، ئەنجومەنی شارۆچكەكان (قەزایەكان) سەرپەرشتی دامەزراندنی بەڕێوەبەرە جێبەجێكارەكانی ئاستی شارۆچكە و ناحیەكان دەكەن. ئەوانەش دەبنە رووی حكومەت و تاكە پەنجەرەی مامەلەكردن لەگەڵ پێداویستی هاوڵاتیان.\nئەنجومەنی شارۆچكەكان سەرۆك و جێگری سەرۆك هەڵدەبژێرن، وە هەر ئەو دوانەش دەنێردرێنە پارێزگا بۆ پێكهێنانی ئەنجومەنی پارێزگاكان، كە ئەویش سەرپەرشتی دامەزراندنی لایەنی جێبەجێكاری ئاستی پارێزگا دەكات، بە پارێزگارەوە. بۆیە، پێویست بە هەڵبژاردنی ئەنجومەنی پارێزگا ناكات.\nپێویستە دەسەڵات و فەرمانی حكومڕانی جیابكرێتەوە و دابەزێندرێتە ئاستی جێبەجێكارانی شارۆچكە و ناحیەكان، هەتا توانایان پێ بدرێ كە خزمەتگوزاریە گشتیەكان بە سەربەخۆیی پێشكەش بكەن بەبێ گەڕانەوە بۆ بەرپرسەكانی ئاستی پارێزگا وەیان حكومەتی فیدرال.\nپێویستە رۆڵی قایمقام لە بنەڕەتەوە بگۆڕدرێ، لە بەڕێوەبەری رۆژانەی كارە ووردەكانەوە بۆ پێشڕەوێتی ستراتیژی شارۆچكەكەی، بۆ ئەوەی بەكاری دانانی ستراتیژ و پلان و هەماهەنگی و پشكنینی لە سنووری دەسەڵاتەكەی هەڵبستێ. پێویستە كاری بەڕێوەبردنی رۆژانە و پێشكەشكردنی خزمەتگوزاریەكان بۆ هاوڵاتیان لە لایەن بەڕێوەبەرایەتیە خزمەتگوزاریەكانی ئاستی شارۆچكە و ناحیەكان ئەنجام بدرێت. قایمقام بەرپرسیار دەبێ بەرامبەر بە یاسا و رێسا و پۆڵەسیەكانی لەلایەن ئەنجومەنەكانی یاسادانان (هی پەرلەمان و پارێزگا و شارۆچكەكان) و لەلایەن حكومەت (فیدرالی و ئاستی پارێزگا) دەردەكرێن.\nبەهەمان شێوە، پێویستە پارێزگار لە بەڕێوەبردنی كاری رۆژانە بپارێزرێ و تا خۆی بۆ پێشڕەوێتی پارێزگاكەی تەرخان بكات و ئازاد بكرێ بۆ ئەوەی رۆڵی سەفیرێك ببینی لە ئاستی ولاتەكە و لە شانۆی نێودەوڵەتیدا تاوەكو وەبەرهێنان لە دەرەوە بۆ ناو پارێزگاكەی بێنێ.\nلە ئێستادا، جێبەجێكارانی حكومەتی خۆجێیی لە ژێر چاودێری پەرلەمان و دادگا و كۆمیسیۆنی باڵای هەمانەنگی نێوان پارێزگاكانن. بەڵام، سیستەمەكە پێویستی بە میكانیزم و رێكاری تۆكمە هەیە بە جۆرێك كە جێبەجێكارانی ئاستی شارۆچكەكان ملكەچی پشكنین و هەڵسەنگاندنی كاربەجێگەیاندن بن لەلایەن ئەنجوەمەنی پارێزگا و پەرلەمان و ئەنجومەنی شارۆچكەكان و قایمقامەكان و وەزارەتە پەیوەندیدارەكان و دیوانی چاودێری دارایی و داواكاری گشتی و كۆمەڵگی مەدەنی.\nداهێنانی سیستەم و گۆڕانكاریەكانی كە لێرەدا پێشنیازكراون نە رادیكالین و نە نامۆنە بۆ خەڵكی عێراق چونكە بیرۆكە و تێگەیشتنەكان لە هەناوی كەڵتوری كارپێكراودانە و دەكرێ لە چوارچێوەی یاسا كارپێكراوەكاندا جێگەیان بۆ بكرێتەوە.\nمێتۆدە پەیڕەوكراوەكان لەو توێژینەوەیەدا\nداتاكانی ناو ئەو راپۆرتە لە نێوان ئابی 2019 هەتا شوباتی 2020 كۆكراونەتەوە. بۆ خاتری هەڵێنجانی قووڵترین و بڵاوترین زانیاری كۆكراوە، تێكەڵێكی مێتۆدی جۆریی بەكار هاتووە كە تێیدا: پێداچوونەوە و شیكردنەوەی بڵاوكراوە پەیوەندیدارەكان لەگەڵ 28 دانە چاوپێكەوتنی نیمچە داڕێژراو لەگەڵ بەرپرسانی حكومەتی خۆجێیی و فیدراڵی، قایمقام و بەڕێوەبەری ناحیەكان، سەركردە كۆمەڵایەتی و ئاینیەكان و پسپۆڕانی بوارە پەیوەندیدارەكان. هەروەها، پێنج مێزگردی تاوتوێكردنی بابەت لە هەولێر و بەغدا ئەنجامدران بۆ سوود وەرگرتن لە تێگەیشتن و ئەزموونی نوێنەرانی نەینەوا، بەرپرسانی حكومەتی عێراق و حكومەتی هەرێمی كوردستان، بیرمەندانی كۆمەڵگای مەدەنی لۆكالی و شارەزایانی دیكەی پەیوەندیدار. ئەو نەخشەڕێگایەی لەو راپۆرتەدا پێشنیازكراوە پێشتر خراوەتە بەردەام بەشدارانی مێزگردەكان و بۆ خاتری دڵنیابوون لە چوارچێوە و شیكردنەوەی واقیعبینانە بڕگەكانی لەگەڵیاندا تاوتێكراوە.\nکلیک لێرە بکە بۆدابەزاندنی پوختە بە PDF\nکلیک لێرە بکە بۆ دابەزاندنی درێژەی راپۆرت بە زمانی ئینگلیزی یان عەرەبی.\nعێراقێكی لاواز چۆن بەرەنگاری پەتای كۆرۆنا دەبێتەوە\nدابینكردنی مافی پێكهاتەی رۆماكان و ئاوێتەكردنیان لە عێراقدا


هەندێك جار بەزەییم بە ئاستی رۆشنبیریی خۆمدا دێتەوە – Knwe.org\nسەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » هەندێك جار بەزەییم بە ئاستی رۆشنبیریی خۆمدا دێتەوە\nهەندێك جار بەزەییم بە ئاستی رۆشنبیریی خۆمدا دێتەوە\n*لە رووی بابەتەوە چۆن دەتوانین لە چیرۆك بڕوانین، ئایا بۆ ئەوەی دەقێكی گەورە و گرنگ بنووسین پێویستە بابەتێكی گەورە و گرنگمان هەبێت؟ بە ڕای تۆ چیرۆك تا چەند دەرەقەتی بابەتەكانی دنیای مۆدێرن هاتووە؟\n-بێگومان دەق پێكهاتەیەكی پێكەوەبەستراو و ئاوێتەیە، هەموو ئەو رەگەزانەی دەق پێكدەهێنن، پێكەوە دەخوڵقێن و گەشە دەكەن و بەرجەستە دەبن. ئەگەر چیرۆكێك بە تەنها گرنگی بە لایەنێك بدات و لایەنەكانی تری دەق فەرامۆش بكات، ئەوا ئەو دەقە بۆشایی تێدایە. (بابەت) یەكێكە لە رەگەزە گرنگەكانی دەق و لە دوای خوێندنەوە، سەرەتا دەستنیشانی ئەوە دەكەین كە ئەو دەقە لەسەر چ بابەتێكە. نووسەر ئازادە لە دەقدا لەسەر چ بابەتێك كاردەكات، بەڵام گرنگ ئەوەیە بە چ شێوەیەك بابەتەكەی دەخاتەڕوو و چ ڕەهەندێكی فیكری پێ دەبەخشێت.\n*لە شێوازی چیرۆك نووسینتا بە چ چیرۆكنووس و شێوازێك لە چیرۆكنووسین سەرسامیت و لەبەر چییە بەو شێوازە سەرسامیت. تۆ لە نووسیندا ناوەڕۆكت بەلاوە گرنگە یان تەكنیك؟\n-ئێمە لەكاتی خوێندنەوەدا بە زۆر دەق سەرسام دەبین، بەڵام سەرسامبوون لە بونیادنانی دەقەكاندا. مەرج نییە هەموو كاتێك ئەو سەرسامبوونە بەتەواوی پێكهاتەی دەقەكان بێت، بەڵكو هەندێكجار بە جۆرێك لە ئیشكردنی تایبەتی نووسەرێك سەرسام دەبین لە بەشێك لە پێكهاتەی دەقەكەیدا. زۆر جار بە گێڕانەوەی نووسەرێك سەرسام دەبین، هەندێكجار بە بابەت و روانین و لایەنی هونەری و تەكنیكی نووسەرێك. رەنگە نەتوانم ئاماژە بە هەموو ئەو دەقانە بدەم كە سەرسام بووم پێیان، یان شێوازی نووسینی ئەو نووسەرانە بخەمەڕوو، بەڵام وەك نموونە من سەرسامم بەو توناوتوونەی (بۆرخیس) لە دەقەكانیدا دروستیان دەكات، یان سەرسامم بەو رووداوانەی (ماركیز) دەیانخوڵقێنێ، كە نازانم راستین یان خەیاڵی نووسەرن.\n*تۆ بە پێچەوانەی زۆرێك لە چیرۆكنووسەكانی دیكەوە كەم دەنووسیت و كەمیش بڵاودەكەیتەوە و كەمیش دیداری ڕۆژنامەنووسی دەكەیت هۆكاری ئەمە چییە؟\n-زۆرجار ئەو پرسیارەم لێ دەكرێت كە بۆچی من كەم دەنووسم، ئەوەی خۆم تێبینیم كردووە هۆكاری ئەو كەم نووسینە پەیوەندی بە چەند لایەنێكەوە هەیە. لایەنی سەرەكی ئەوەیە كە من هەر بە سروشت لە نووسیندا سستم و ئەو بابەتەی كە نووسەرێكی تر بە دوو رۆژ دەینووسێت، رەنگە من بە دوو هەفتە یان زیاتر بینووسم. ئەو بیرۆكانەی بە خەیاڵمدا دێن بۆ نووسینی دەق، یان ئەو بابەتانەی وەك لێكۆڵینەوە و رەخنەی ئەدەبی دەمەوێت بیاننووسم، بەردەوام دوایاندەخەم و بەنێوەچڵی بەجێیان دەهێڵم. بابەت هەیە وەك لێكۆڵینەوە، سەرچاوەكانم بۆ خوێندووەتەوە و چەند لاپەڕەیەكم وەك تێبینی نووسیوە و هەموو نەخشەی بابەتەكەشم داناوە، بەڵام چوار یان پێنج ساڵ دەبێت دامناوە و ناچمەوە سەری. چەند بابەتێكی لەو شێوەیەم هەیە و هیچیانم تەواونەكردووە.


ئیرەج مەسجدی نوێنەری ئێران لە ڕێوڕەسمی سوێند خواردنی نێچیرڤان بارزانی\nباڵوێزی ئێران لە عێراق وەک نوێنەری تاران بەشداریی کرد لە ڕێوڕەسمی سوێندخواردنی سەرۆکی هەرێمی کوردستان.\nڕێبەری هاوپەیمانی فەتحی عێراق جەختی کرد کە نە ئێران خوازیاری شەڕە و نە ئەمریکا.\nهاوکاری ئێران و عێراق ناپچڕێت؛:\nمەرجی ئەمریکا بۆ بەری کردنی عێراق لە سزاکانی سەر ئێران\nباڵوێزی ئێران لە لەندەن ڕایگەیاند کە هەندێ سەرچاوەی سیاسی عێراقی ڕایانگەیاندووە کە دەوڵەتی ئەمریکا بۆ درێژەدان بە هاوکاری ئابووری دەوڵەتی عێراق لەگەڵ ئێران مۆڵەتی بەری بوون دەردەکات.\nبە بەشداریی ۷ وڵات؛\nکۆبوونەوەی پەرلەمانیی وڵاتانی دراوسێ عێراق لە بەغدا دەستیپێکرد\nکەمێک پێش ئێستا لوتکەی پەرلەمانی وڵاتانی دراوسێی عێراق لە شاری بەغدای پایتەخت دەستیپێکرد.\nزەریف لە کۆبوونەوە لەگەڵ چاووش ئۆغڵۆ جەختی کرد:\nهاوکاری تۆکمەی ئێران و تورکیا لە بواری ئەمنی/ئاسایشی تورکیا بۆ تاران گرینگە\nوەزیری دەرەوەی ئێران وتی: ئەمنیەت و ئاسایشی تورکیا بۆ ئێران زۆر گرینگە و لەم بوارەدا هاوکاری زۆر باش لە نێوان دوو وڵاتدا هەیە.\nئەمریکا لە هەوڵدایە چیەتی کۆماری ئیسلامی ئێران بگۆڕێت\nوەزیری دەرەوەی ئەمریکا ڕایگەیاند کە ئەمریکا بە گوشار خستنە سەر ئێران، هەوڵ دەدات چیەتی کۆماری ئیسلامی بگۆڕێت.\nبڕیاری لێژنەی بەرپرسانی ئەمریکا بۆ گواستنەوەی باڵوێزخانەی خۆیان بۆ قودسی شەریف و بە فەرمی ناساندنی دەسەڵاتی ئیسرائیل لە سەر بەرزاییەکانی گوڵان کە پێشێل کردنی ئاشکرای یاسا و ڕێسا نێودەوڵەتییەکانە.\nئێرانی ئیسلامی ئەمڕۆ هێزێکی جیهانییە\nسەرۆکی حەشیمەتی "قولنا و العمل"ی لوبنان وتی کە ئێرانی ئیسلامی ئەمڕۆ هێزێکی جیهانییە کە هیچ کەسێک ناتوانێت نەیبینێت.\nبۆ بەرز کردنەوەی توانای بەرگری لە هیچ هێزێک ناترسین\nوەزیری بەرگری وتی: بۆ بەرز کردنەوەی توانی بەرگریمان لە هیچ وڵات و هێزێک ترسمان نییە و بە دلێری و هاودڵی نەتەوە، دەوڵەت و لاوان و بەستێنی زانستی وڵاتمان درێژە دەدەینە پێشکەوتنەکانمان.


بانگەوازی پارتی سەربەستی بۆ خەڵکی رۆژهەڵاتی کوردستان، بۆ پێشوازی لە ڕێفراندۆم.\nسێ‌شه‌مه 1 ره‌زبه‌ر 2720\nبانگەوازی پارتی سەربەستی بۆ خەڵکی رۆژهەڵاتی کوردستان، بۆ پێشوازی لە ڕێفراندۆم. بانگەوازی پارتی سەربەستی بۆ خەڵکی رۆژهەڵاتی کوردستان، بۆ پێشوازی لە ڕێفراندۆم.\nهاونیشتیمانیانی خۆرهەڵاتی کوردستان.\nتامەزرۆیانی سەربەخۆیی یەکجاری.\nوا بە خۆشحاڵییەوە بەشێک لە کوردستانی گەورە بەرەو ڕاپرسی و پاشان سەربەخۆیی خۆی ئامادە دەکات، لە ماوەی ٢٤ کاتژمێری دیکەدا بەشی باشووری وڵاتەکەمان، کە لە درێژایی مێژوودا دەیان کارەساتی دڵتەزێنی تێپەرکردوە بەرەو سندووقی چارەنووسساز دەرۆن. هەر وەک دەبینن، هە لە بادینانەوە تا گەرمیان شایی خۆشی و هەڵپەرینە.\nهەروەها ٤ وڵاتی داگیرکەری کوردستان سەرقاڵی پلانگێری کۆسپ دروستکردنن بۆ ئەم دەسکەوتە پێشهاتەی گەلەکەمان. ئەوان هەرگیز بە رەوا نابینن ئێمەی زیاد لە ٥٠ ملۆین ببینە خاوەنی کیانی خۆمان. بە تایبەت ڕێژیمی کۆنەپەرەستی ئیسلامی ئێرانی فارسی شۆفێەنیست، کە داگیرکەری خاکی بەشێکی گەورەی کوردستان و هەروەها خاکی چەندین نەتەوەی دیکەیە. زیاتر ترسی لێنیشتووە وپەلاماری هەموو شۆێنێکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەدەن، و لەهەولێ زۆریشدان بۆ نا ئارامکردنی ئەو بەشەی کوردستان کە بەرەو سەربەخۆیی دەروات.\nپارتی سەربەستیی کوردستان کە نزیک بە ١٢ ساڵ پێش وەک پارتێکی نەتەوەیی و سەربەخۆ و ڕزگاریخوازی کوردستانی دامەزراوە. داوا لە گشت ئێوەی بەرێز خەڵکی تێکۆشەرو نیشتیمانپەروەری خۆرهەڵاتی کوردستان دەکات، کە لە رۆژی ٢٥ سەپتەمبەر کە دەکاتە ٣ی ڕەزبەر، ئەو رۆژە بەپۆشینی پووشاکی کوردی، بکەن بە رۆژی خۆشێ و شادی و سەردانی ماڵی یەکترکردن بەمەبەستی پیرۆزبایی ئەم رۆژە خۆشە، بە تایبەت بە سەرکردنەوەی ماڵی شەهیدان و بەندییە سیاسییەکان. بەوە دڵخۆشیان کەن کە ناخۆشییەکانی پێشوویان خەریکە بەرەو شادی دەروات.\nخەڵکی پارێزگاکانی کرماشانی پایتەخت، موکریان مەکۆی یەکەم دەوڵەتی سەربەخۆیی مۆدێرنی کوردی، ئیلامی بووکی زاگرۆس، سنەی قارەمان، ورمێی هەمیشە کوردستان. هەورامانی بەهەشتی کوردستان، لورستانی پر لە مێژوو، بەو شێوە پەیامێکی چدی بە گۆی داگیرکەرانی کوردستان دەگەیەنن و پێیان دەڵێن چاوەرێێ رۆژی ئێمەش بکەن و چاوەرێێ ئاخری خۆشتان وەک دیکتاتۆر بکەن.\nهەر شەکاوەبێت برایەتی و یەکریزی ماڵی کورد بەرەو سەربەخۆیی یەکجاری.\n٢٣ / ٩ / ٢٠١٧\nڕێکه‌و 2017-09-23 04:49:33


ئەم کاتەت باش کوردستان، ئەگەر بەخەبەری - پرس میدیا\nHome وتار ئەم کاتەت باش کوردستان، ئەگەر بەخەبەری\nپرس میدیا 7/20/2020 11:58:00 am وتار,\n٣٠ ساڵە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە ڕابەریی ئەمریکا، بەدەوری کورد‌و کوردستاندا بوون بە پەرژین. هەرچەندە کوردستان بە دوژمنی سەرسەخت‌و بەهێز -فارس، عەرەب‌و تورک- دەورەدراوە. بەڵام نزیکەی ٦٠ دەوڵەتە هەرە بەهێزەکەی دنیا، بەکردەوە نیشانیان دا کە ڕێگە نادەن، کەس، چیتر دەست بۆ کورد درێژ بکات. ٣٠ ساڵە ڕۆژ نەبوە فڕۆکەی شەڕکەری هاوپەیمانان بە ئاسمانی کوردستاندا نەفڕیبێ. لە سەر زەویش هەزاران ڕۆڵە، لە کوڕ‌و کچی ئەم گەلانە، ساڵانی گەنجێتیان لە ناوقوڕ‌و چڵپاوی زستان‌و تەپوتۆزی هاوینی کوردستان بەسەر برد. ساڵانی پێش داعش، بێ ئەوەی یەک گەنجمان پاسەوانی سنوور بێ، چوار دەوری سنوری پڕ دوژمنمان لەلایەن ڕۆڵەکانی ئەمریکاوە پارێزرا بو. کوڕ‌و کچی خۆمان لەماڵەوە دانیشتبوون. مەسرەفی ئەم پاراستنە تاکو ئێستا، تەنها لەسەر ئەمریکا -لە زاری دۆناڵد ترەمپەوە- پێنج ترلیۆن دۆلار بوە. ڕەنگە تەنها کورد خۆی نەزانێ ٥ ترلیۆن دۆلار پارەیەکی چەند زۆرە. ئەوەی هاوپەیمانان بۆ کوردی عێراق کردیان، لە مێژوی دوای دووەم جەنگی جیهانەوە بۆ کەسیان نەکردوە. وێنەی نیە. لەم نووسینەدا دەمەوێ لە دیدی خۆمەوە باسی بکەم کە هاوپەیمانان بۆچی‌و چۆن ئەم پەرژینەیان بە چواردەوری کورددا دامەزراند؟ کوردیش سەلامەتیی ناو ئەو پەرژینەی چۆن بەکارهێنا؟ چی بە چی کرد؟ دەمەوێ ئەوەش بەیان بکەم کە لە ئێستادا هاوپەیمانان ئەم پەرژینەیان پێچاوەتەەوە. لەمەودوا کورد دەبێ خۆی پەرژینی خۆی بێت. خۆی خۆی لە دوژمنانی بپارێزێ. ئایا پێی دەکرێ؟\nلە سایەی ئەم سیاسەتەوە ژمارەیەک میللەت لە جەور‌و ستەم ڕزگاریان بوو. لە کۆتایی هەشتاکان، وڵاتانی ڕۆژاوا پشتیوانیی ماندێلایان کرد، کە هێشتا لە زینداندا بوو. لە ١٩٩٠ ئازاد کرا. بۆ یەکەمجار، ڕەشێک بوو بە سەرۆکی ئەمریکای باشور. لە ٢٠٠١ ڕژێمی تاڵیبان لە ئەفغانستان‌و لە ٢٠٠٣ ش سەدامی عێراقیان ڕوخاند. ساڵی ١٩٨٩ یۆگۆسلافیا هەڵوەشایەوە، شەڕێکی قورسی ناوخۆ دروست بوو. (سربەکان) کە نەتەوەی سەردەست بوون، بە زەبری ئاگر‌و ئاسن، نیازیان نەبو مافی سەربەخۆیی هیچ کام لە پێنج نەتەوەکەی تر بدەن. ووڵاتانی ڕۆژاوا چوون بە هانایانە وە. بە ماوەیەکی کورت، هەر پێنجیان بێ فەرق‌و جیاوازیی ئاین‌و ڕەگەز، بە پشتیوانیی ڕۆژاوا، بوون بە ووڵاتی سەربەخۆ. زۆرترین پشتیوانی بەر (بۆسنیا) کەوت کە ئیسلامی بو. پاشان (کۆسۆڤۆ)ش بوو بە وڵاتێکی سەربەخۆ. جێگەی خۆیەتی بڵێین ئەو هیلاکی‌و مەسرەفەی ڕۆژاوا لە سەربەخۆ کردنی ئەم ٦ نەتەوەیە کردی، بە هەمووی لە هەزارا یەکی ئەوە مەسرەفە نەبو کە بۆ کورد کردیان. کەچی ئێستا کورد لە کوێیەو بۆسنە‌و کرواتیا…و ئەوانی تر لە کوێن؟!\nهەڵپەی کاسبی بە جۆرێکی لێهات تەنانەت مامەڵەی نەوت لەگەڵ داعش کرا. لە ١٥ی دیسەمبەری ٢٠١٥، ئەو ڕۆژە لە مێژوو دا دەمێنێ کە پوتین خۆی‌و وەزیری بەرگریەکەی، بە ڤیدیۆی سەتەڵایت، قافڵەی تانکەرە نەوتەکانی داعشی ، هەر لە (حەسەکە)وە تا( ئیبراهیم خەلیل)بەناو هەرێمی کوردستاندا نیشاندا، تا بە ئەمریکا بڵێ؛ ئەمەیە دۆستەکەت؟ کوڕ‌و کچی خۆت بۆ کێ بەکوشت دەدەی؟ تۆ بڵێی لەو ڕۆژەدا ئەمریکا‌و هاوپەیمانان، چەندێک ئارەقەی شەرمەزاریان ڕشتبێ؟چەن هەستیان بە ڕەنجبەباچوونی خۆیان کردبێ لەگەڵ کورد؟ ئەمان لە ئەرز‌و ئاسمانەوە کورد دەپارێزن، کوردیش کاسبی لەگەڵ دوژمنەکانیان دەکات. ئەمان مەسرەف دەکەن، کوردیش پارەپەیدا دەکات!\nکە نەوتیشی لە کوردستان دەرهێنا، کورد نەوتەکەی بە کێ دەفۆشت؟ بە ئێران‌و چین‌و ڤەنزوێلا ، دوژمنەکانی ئەمریکا. ئەوانەی ئەمریکا حەساری لەسەر داناون! هەر وتیان قەیناکا با کورد ئابوری هەبێت‌و خەڵکەکەی برسی نەبێ.\n٢)نەک تەنها کوردستان، بەڵکە هەموو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لای ئەمریکا، بایەخی جارانی نەماوە. ئەمەش لە ئەنجامی سێ گۆڕانی گەورە کە لە دنیا ڕوویانداوە. یەکەم؛ جاران ٪٦٠ی نەوتی جیهان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە دەفرۆشرا. بەڵام ئێستا، هەم سەرچاوەی تری وزە -با، هەتاو‌و هیتر..- پەیدا بوە، هەمیش لە شوێنی تر نەوتی زۆر دۆزراوەتەوە بە تایبەتی لە ئەمریکا. بۆیە نەوتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گرینگیی جارانی نەماوە. دوهەم؛ بەم دواییە ئەمریکا دوچاری ململانێیەکی ترسێنەر هاتوە. مەترسیی دوژمنێکی نوێی کەوتۆتە سەر. هەڕەشەی خستۆتە سەر تەواوی کیانی. بۆ ئەو ململانێیە، پێویستە تەواوی توانای سەربازیی، ئابوری، دیبلۆماسی خۆی‌و هاوپەیمانەکانی تەرخان بکات. ئەم هەڕەشەیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست نیە. لە ڕۆژهەڵاتی دوورە. وڵاتی چینە. شەڕی ئەمریکا لەگەڵ چین، شەڕی مان‌و نەمانە. ئەمریکا ئامادە نیە چیتر سەرنج‌و مەسرەف لە پڕۆژە فاشیلەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست سەرف بکات. دەستی کردوە بە کشانەوە لە کوردستانی سوریا، لە ئەفغانستان‌و لە عێراق. سێهەم؛ ئەوەیە کە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، هەندێ زلهێزی ئیقلمی وەک تورکیا‌و ئێران پەیدابوون. شەڕکردنیان وەک جاران هەرزان‌و ئاسان نەماوە. تەماعی پەلهاویشتنیان هەیە‌و چالاکانە ئیشی بۆ دەکەن. ئەوەتا هەموو دنیا مۆڕە‌و هەڕەشە لە ئێران دەکا کەچی نەیانتوانیوە لە یەمەن، سوریا، عێراق‌و لوبنان پاشەکشەی پێ بکەن. تورکیا، بەهەمان جۆر، پەلی هاویشتۆتە ناو سوریا، عێراق‌و لیبیا. ئەمریکا ناوچەکەیان بۆ چۆڵ دەکا چونکە شەڕەکەی پێناکرێت.\nبۆیە، کوردستان ئەو بەهایەی نەما. ئیتر کورد دەبێ بە ڕەنجی شانی خۆی‌و بە بازویی ڕۆڵەکانی خۆی‌و بەو ئابوریی خۆی‌و بە حیکمەت‌و دڵسۆزی ڕابەرەکانی فیدراڵیەکەی بپارێزێ. کەس چیتر بەکرێگیراوی کورد نیە. ئەم کاتەت باش کوردستان، ئەگەر بەخەبەری!\nBy پرس میدیا at 7/20/2020 11:58:00 am


وەرگێرانی : شەماڵ\nسەبارەت بە مۆدێرنیتە و گرینگیی ئەم بابەتە تا ئێستا باسێكی زۆر كراوە, هەر بۆیە من ئەو باسە بەجێدێڵم و لە بری ئەوە, هەوڵ دەدەم باسی ئەمجارەم بە پێچەوانەی باسەكانی پێشوو بە شێوەیەكی جیاواز دەست پێبكەم. مەبەستم لە شێوەیەكی جیاواز بەراوەژوو كردنەوەی باسەكەیە, هەڵبەت نەك وەك ویستێكی شەخسی, بەڵكو وەك پێداویستییەك بۆ بەفراوانكردنەوە و پەرەپێدان بە بیری رەخنەگرانە. چونكە بیری رەخنەگرانە لە بنەڕەتدا بیرێكە كە بتوانێ خۆی لەبەرامبەر و لە دژی خۆی دابنێ و لە روانگەیەكی دژی خۆیەوە بتوانێ سەیری خۆی بكات. هەربۆیەش بەراوەژووكردنەوەی بنەما تیۆرییەكانی ئەم بابەتە بۆ تێگەیشتن لە ناوەڕۆكی فەلسەفی و تیۆریكی ئەم بابەتە بە پێویست دەزانم.\nهەروەك دەزانن پێناسە و واتایەكی یەكگرتوو بۆ مۆدێرنیتە نییە و بە گوێرەی جیاوازی تیۆریكی روانگەكان پێناسەی جیاواز ئاراستەی ئەم چەمكە كراوە. بەڵام ئەگەر ئێمە بە مەبەستی كردنەوەی باسەكە بمانەوێ رەهەندێكی هاوبەش لەم باسانەدا بۆ پێناسەی مۆدێرنیتە هەڵبژێرین, دەتوانین بە كورتی بڵێین كە مۆدێرنیتە دەربڕینی سەروەری عەقڵ یان حاكمییەتی عەقڵە. ئەم سەروەری (Sovereignty) و حاكمییەتی عەقڵەش بە شێوەیەك لە دیسكۆرس (Discourse) و پراكتیكە كۆمەڵایەتی و لە دامەزراو (Institution)ە سیاسی, فەرهەنگی و زانستییەكاندا رەنگ دەداتەوە و خۆی بەرجەستە دەكاتەوە. ئەم پێناسەیە خۆی لە خۆیدا هەڵگری ماكێكی بەهێزە بۆ رەخنەیەكی توندی ناوخۆیی لە خودی مۆدێرنیتەدا. هەڵبەت كە باسی حاكمییەتی عەقڵ لە مۆدێرنیتەدا دەكەین مەبەست هەموو جۆرە عەقڵێك نییە, بەڵكو تەنیا ئەو عەقلە كە پێوەندییەكی پتەو و راستەوخۆی بە ئازادییەوە هەیە.\nیەكێك لەو تێڕوانینانەی كە رەخنەیەكی توند و تیژی ئاراستەی مۆدێرنیتە كردووە و پێوەندی نێوان عەقڵ و ئازادی لە مۆدێرنیتەدا خستۆتە بەر رەخنەوە, بیر و روانگەی پۆست-مۆدێرنیستییە. هەڵبەت بەر لەوەی پۆست-مۆدیرنیزمیش بە شێوەیەكی هاوپەیوەستە (Coherent) رەخنەی خۆی ئاراستەی مۆدێرنیتە بكات, بیر و روانگەگەلی وا لە نێو خودی مۆدێرنیتەدا هەبوون كە رەخنەیان لە مۆدێرنیتە گرتووە. بۆ وێنە ئەو رەخنانەی كە لە لایەن قوتابخانەی فرانكفۆرت (Frankfurt School) و بە تایبەت لە لایەن ماكس هۆركهایمێر (Max Horkheimer) و تیۆدۆر ئادۆرنۆ (Theodor Adorno ) ، ئاراستەی مۆدێرنیتە كراوە, گرنگییەكی زۆریان هەبووە. ئەوانیش لە ئاماژە بە پێوەندی نێوان عەقڵ و ئازادیدا پێیانوابوو كە مۆدێرنیتە خۆی بۆتە قوربانی ئەو شتەی ئەوان بە دیالێكتیكی رۆشنگەری (Dialectic of Enlightenment) ناودێریان كردووە. واتە دیالێكتیكێك كە ئەنجامی ناتەبایی نێوان دوو خولیا و ئاراستەی جیاوازی نێو خودی مۆدێرنیتەیە. ئەم ناتەبایی یە, ناتەباییەكە لە نێوان بەرجەستەبوون و خۆدەربڕینی ئەو عەقڵە لە زانست و تەكنۆلۆژی و هەروەها لە فەلسەفە و فەرهەنگدا. بەرجەستەبوونی ئەم عەقڵە لە نێو زانست و تەكنۆلۆژیدا لە دیدی هۆركهایمێر و ئادۆرنۆوە بنەماكانی پێشكەوتنی ئەم فیكر و ئەندێشە فەلسەفی و فەرهەنگییەی بەرەو ئازادی گرتووە و بۆتە هۆكاری هەڵگەڕانەوەی ئەم ناتەباییە و لە ئەنجامدا بنەماكانی ئازادی لە چوارچێوەی مۆدێرنیتەدا نەفی كردۆەتەوە. ئەمە بنەمای ئەو باس و رەخنە ناوخۆیی یەی ئادۆرنۆ و هۆركهایمێر بوو لە مۆدێرنیتە كە بە ناوی دیالێكتیكی رۆشنگەری هێنایانە ئاراوە. دیارە ئەمانە و هەمووی ئەو كەسانەی لە چوارچێوەی خودی مۆدێرنیتەدا رەخنەیان لە مۆدێرنیتە گرتووە, نەیانتوانیوە ئەم سنوورە ببەزێنن و لە ئەنجامدا ئەمەكداری خۆیان بەرامبەر بە پرۆژەی ئازادی لە مۆدێرنیتە پاراستووە.\nبەڵام چوارچێوەی ئەو باس و رەخنانەی لە لایەن پۆست-مۆدێرنیزمەوە هاتووەتە ئاراوە بە تەواوی لەگەڵ ئەو رەخنە نێوخۆییانەی مۆدێرنیتە جیاوازن. خاڵی دەستپێكی پۆست-مۆدێرنیزم, نەفی پێوەندی نێوان عەقڵ و ئازادییە. پێوەندی ئازادی و عەقڵ لە دیدی ئەوانەوە لە بنەڕەتدا پێوەندییەكی مێتافیزیكییە. كاتێك ئێمە عەقڵ لە پێوەندی لەگەڵ ئازادیدا دەبینین, ئەم ئازادییە تەنها دەتوانێت لە چوارچێوەی دیاریكراوی مێژوویی, لە داهاتوویەكی دیاریكراو و بەدەستی هەندێك هێزی دیاریكراو بەدی بێت. واتە ئێمە بنەمایەك بۆ ئەو فیكر و ئەندێشە فەلسەفی و سیاسییە قایلین كە چیكڵدانی ئەوەی نییە ببێتە بنیاتنەری خۆی و خۆی وەدی بێنێت. ئەو ئازادییەی لە مۆدێرنیتەدا باسی لێدەكرێت و بە عەقڵ پێوەند دەدرێت, ناتوانێت بنەمایەك بێت بۆ ئەوەی عەقڵ لەسەری كار بكات. هەر بۆیەش لە لێكدانەوە و رەخنەی پۆست-مۆدێرنیستیدا, پێوەندی نێوان عەقڵ و ئازادی نەفی دەكرێتەوە. بە بۆچوونی ئەوان هیچ تیۆرییەكی دامەزراوە یان رەوتێك ناتوانێ دەربڕی روحی زمانێك بێت و هەموو ئەم دیسكۆرس و نووسراوانەی كە وێنایەكی وایان هەیە و ئەم كارە بە مومكین دەبینن دەبنە حیكایەت و گێرانەوە ناراتیڤ Narrative)) ێك كە توانستی شیكردنەوەی ئامانج, جیاوازی (Difference) و ناوێكچوویی یە كۆمەڵایەتی و مێژووییەكانیان نییە.\nئەگەرچی رەخنەی پۆست-مۆدێرنیستەكان لە مۆدێرنیتە هەندێ ئەنجامی دروستی هەیە, بەڵام من دژی شێوەی تیۆریكی رەخنەی ئەوانم. راستە ئێمە دەبێ لە بنەمای جەوهەرگەرایانە (Essentialism)ی مۆدێرنیتە دووربكەوینەوە كە بەم شێوەیە ئازادی بە عەقڵەوە پێوەند دەدا, بەڵام ئەوە نابێ بمانگەیەنێتە ئەو ئەنجامەی كە ئەم پێوەندییەی نێوان عەقڵ و ئازادی دەبێ بە تەواوەتی نەفی بكرێتەوە, بەڵكو دەكرێ لە بری نەفی كردنەوەی ئەم پێوەندییە ئێمە راڤە و لێكدانەوەیەكی جیاوازمان لەم پێوەندییە هەبێت.\nبە بڕوای من ئەم چەشنە لێكدانەوەیە خودی پۆست-مۆدێرنیستەكان تووشی چەشنە جەوهەرگەراییەكی دیكە دەكات. چونكە كاتێ روانگەیەكی فیكری بانگەشەی ئەوە دەكا كە هیچ پێوەندییەك لە نێوان عەقڵ و ئازادیدا نییە, خۆی جەوهەرگەراییەكی نوێ لە شوێن ئەوەی كۆن دادەنێ و ئەو فیكرەی خۆی وەك روحی زەمانی ئێمە دەناسێنی. (ئەمە هەروەها بەم مانایەیە كە لە دوای رۆشنگەرییەوە ئەم پێوەندییەی نێوان عەقڵ و ئازادی تەنها لە گوتەدا هەبووە و هیچكات لە كردەوەدا بوونی نەبووە). واتە لە روانگەی پۆست-مۆدێرنیزمەوە, ئەوە پێوەندی نێوان عەقڵ و ئازادی نییە كە روحی زمان دەردەبڕێ, نەبوونی ئەم پێوەندییەیە كە ئەو روحە دەردەبڕێ. ئەمە خۆی چەشنێكی دیكەیە لە جەوهەرگەرایی و بنیاتگەرایی (Foundationalism)ی فەلسەفی و چەشنە بەراوەژووكردنەوەیەكی بنەما فیكرییەكانی مۆدێرنیتەیە.\nهەروەك ئاماژەم پێكرد, من لەگەڵ ئەو بنەما فیكرییەی پۆست-مۆدێرنیستەكان دام كە دەلێن ئەوە ئەم ناتەباییەی خودی ئازادییە كە مۆدێرنیتەی لاواز كردووە. لە مۆدێرنیتەدا ئازادی لە لایەكەوە بە ئامانجی هەموو رەوتە فیكری و كردەوەییەكان دادەنرێت و لە لایەكی دیكەشەوە ئەم ئازادییە تەنها وەك ئامانجێك ناژمێردرێ, بەڵكو خۆی دەبێتە بنەمای خودی فیكرەكە. بەم چەشنە, هەر دیاردەیەك بیەوێ هەم لە نێوەوەی رەوتی مێژووییدا ببێتە بنەمای بزافێكی كۆمەڵایەتی, سیاسی یان زانستی و فەرهەنگی و هەم لە دەرەوەی ئەم رەوتە زەمانییەدا ببێتە مەبەست و ئامانجی خودی رەوتەكە, هەمیشە بنەمایەكی مێتافیزیكی دەبێ.\nهەر لەسەر ئەم بنەمایەش بوو كە زۆر كەس هەر لە سەرەتاوە, ماركسیزمیان بە دیسكۆرسێكی مێتافیزیكی دەزانی, چونكە سەرەڕای توانستە شیكاری و سیاسییەكەی لەسەر بنەمای ئامانجێك (واتە كۆمۆنیزم) دامەزرابوو كە لە دەرەوەی رەوتی مێژوودا هەڵكەوتبوو, ئەگەرچی ماركسیزم جەختێكی زۆری لەسەر ماتریالیزم دەكردەوە, بەلام خۆی لە هەمانكاتدا بە دوای ئامانجێكەوە بوو كە ئازادی تێیدا هەم لە دەرەوەی رەوتی مێژوودا بوو و هەمیش بنەما, سنوور و چوارچێوەی هەموو بزووتنەوەیەكی سیاسی, فیكری و كۆمەڵایەتی دیاری دەكرد. ئەم ناتەباییە كە لە فەلسەفەدا بە ناتەبایی یان پارادۆكس (Paradox)ی ئازادی ناسراوە, لە پێوەندی لەگەڵ ماركسیزمدا زۆر ئاشكرا بوو.\nهەڵبەت ئەمە لیبرالیزمیش دەگرێتەوە و ئەویش لەم كەموكۆڕییە بێبەری نییە, لیبرالیزمیش ئاماجێكی هەبووە, كە لە دەرەوەی رەوتی كۆنكرێتی زەمانی و شوێنیدا, وەك مەبەستێك دەناسرا و دەناسرێ و لە هەمانكاتیشدا لە رەوتێكی زەمانی و مەكانیدا بنەما و چوارچێوە و و سنووری بزاڤە فیكری, سیاسی و ئابوورییەكانی دیاری دەكرد. ئەگەر دیاردەیەك تایبەتمەندییەكی مێژوویی هەبێت و بتوانێ لە رەوتێكی زەمانی و مێژووییدا بنەمای دیاردەكانی دیكە دیاری بكات و لە هەمانكاتیشدا لە دەرەوەی ئەم رەوتەدا ببێت بە ئامانجێك, ئەوە دەبێتە باوەڕێكی ئایینی و بە هەر چەشنێكیش بمانەوێت بنەمایەكی ماتریالیستی بدەین بەم فیكرە, دیسانیش ئەم فیكرە لە چوارچێوەیەكی جەوهەرگەرایانەی ئایینی دەرناچێت. جا بۆیە من سەرەڕای هابیریم لەتەك هەندێك لە ئەنجامەكانی بیری پۆست-مۆدێرنیزمدا پێموایە ئەم فیكرە نەیتوانیوە و ناتوانێ بەم رەخنانە خۆی لە شێوەیەكی دیكەی جەوهەرگەرایی رزگار بكات . ئەوەش تەنها پۆست-مۆدێرنیزم ناگرێتەوە, بەڵكو هەر بزاڤ یان فیكرێك دیكەش كە بیەوێت ئامانجی خۆی لە دەرەوەی رەوتی مێژوویی و لە داهاتوویەكی نادیاردا (واتە كە جارێ لە دەرەوەی رەوتی مێژوو دایە) دیاری بكات و بیەوێ ئێستا و رابردوو لە پێوەندی لە تەك ئەم داهاتووە نامێژووییەدا هەڵسەنگێنێ تووشی گرفت دێت. ئەم گرفتەش بریتییە لە گرفتی ناكۆكی نێوان بەرپرسیارێتی و رەوایەتی, یان گرفتی ناكۆكی نێوان زانست و ئیمان (باوەڕ). من پێموایە هیچ فیكرێك ناتوانێ ئیدیعای زانستیبوون بكات كاتێك خۆی بە داهاتوویەك شیدەكاتەوە كە لە دەرەوەی رەوتی ئێستا دایە, ئەمە پتر لە باوەڕێكی ئایینی دەچێت تا بیرێكی زانستی.\nهەر فیكر یان بزووتنەوەیەكی فیكری كە لە ئێستادا خەریكی چالاكی بێت, بەڵام بیەوێ رەوایەتی خۆی لە ئامانجێك وەرگرێ كە لە دەرەوەی زەمانی مێژوویدا هەڵكەوتووە, بێگومان لە رووی بەرپرسیارێتییەوە تووشی گرفتێكی ئەخلاقی دەبێت. لە بارێكی ئاوادا كەس ناتوانێت رەوایەتی و شەرعییەتی كار و كردەوەی خۆی لە ناوەڕۆكی خودی كار و كردەوەكە وەرگرێ, بەڵكو ئەم رەوایەتییە دەبەستێتەوە بە شتێك كە لە دەرەوەی رەوتی مێژوو و لە داهاتوویەكی نامێژوویی دایە. بۆ نموونە سەیری چەمكی كۆمۆنیزم یان ئازادی رەهای لیبرالیزم بكەن كە هەردووكیان بە شێوەیك نامێژوویین. هیچكام لە كردەوە و نووسراوەكانی ئەوان ناتوانێ ببێتە سەرچاوەیەك بۆ بەرپرسیارێتی, چونكە ئەوان رەوایەتی خۆیان لە ئامانجێكدا دەبینن كە لە داهاتوویەكی نامێژوویی دایە و بۆیەش هیچكام لەو كردەوە تاوانكارییانەی ئەوان نابێتە قورساییەكی ئەخلاقی و بەرپرسیارییەتییەكیان بۆ ساز ناكات.\nئینجا ئەگەر ئێمە پێمانوابێ رەخنەی پۆست-مۆدێرنیستەكان, سەرەڕای كۆمەڵێك گرفتی بنەمایی دەكرێ هەندێك ئەنجامی دروستیان لێهەڵبنجرێت و ئەگەر ئێمە لەسەر ئەو باوەڕە بین كە لە مۆدێرنیتەدا, پێوەندییەك لە نێوان عەقڵ و ئازادیدا هەیە, دەبێ بزانین كە بە چ شێوەیەك ئەو پێوەندییەی نێوان عەقڵ و ئازادی پێناسە بكرێت و رێكبخرێت؟\nبە بڕوای من پێناسەیەكی دیكە بۆ ئەم پێوەندییە مەیسەرە و ئێمە دەتوانین لە بری ئەو پێوەندییەی كە مۆدێرنیتە لە نێوان عەقڵ و ئازادیدا سازی كردووە, جۆرە پێوەندییەكی دیكە جێگیر بكەین. بۆ ئەم كارەش پێویست ناكات بە تەواوی نكۆڵی لە پێوەندی نێوان ئەم دوو چەمكە بكەین, بەڵكو دەبێ راڤە و تەعبیرێكی جیاواز لە شوێنی تەفسیرە كۆنەكە دابنێین و لەسەر بنیات (Foundation)ێكی جیاواز ئەم پێوەندییە نوێیە لێكبدەینەوە. یەكەم هەنگاو بۆ ئەم مەبەستە ئەوەیە كە ئێمە ئەو پاشخانە رەت بكەینەوە كە مۆدێرنیتە ئەو پێوەندییەی تێدا ساز كردووە. ئەم پاشخانە دەبێ نەفی بكرێتەوە و پێوەندی نێوان عەقڵ و ئازادی لەم چوارچێوەیە وەلابنرێت تا ئیمكانی لێكۆڵینەوەیەكی جیاوازی تیۆریك لەم دوو چەمكە (عەقڵ و ئازادی) هەبێت. لە رۆژئاوادا, دوای ئیمانوێل كانت (Immanuel Kant), پێوەندی ئازادی و عەقڵ بەردەوام لە چوارچێوە و پاشخانی "پێشكەوتن (Progress)ی مێژوویی"دا هەڵسەنگێندراوە . بەم جۆرە نەك هەر بەردەوام پێوەندییەك لە نێوان ئازادی و عەقڵدا بینراوە, بەڵكو ئەم پێوەندییەش بەردەوام لە رەوتێكی مێژووییدا بینراوە كە بەرەو پێشكەوتن و گەشەسەندن دەڕوات. ئەم زەمینە مێژووییە (بە تایبەتی لە فەلسەفەدا) ئاڵۆزییەكی زۆری خستۆتە پێوەندی نێوان عەقڵ ئازادییەوە. بەو مانایەی كە ئەم پێوەندییە لە چوارچێوەی فەلسەفەدا بە باسێكی مێژوویی بەستراوەتەوە كە تیایدا بنەمای ئەو پێوەندییە هەمیشە لە چوارچێوەی رەوتی پێشكەوتن و پەرەسەندندا بینراوە. بۆیە بەشێكی زۆر لە رەخنەكانی پۆست-مۆدێرنیزم لەجێی خۆیەتی و بە پێی ئەم رەخنانە دەكرێ سەرهەڵدانی دیاردەگەلی وەك ستالینیزم و فاشیزم لەم چوارچێوەیەدا روون بكەینەوە. كەواتە هەنگاوی یەكەم لە باری تیۆرییەوە ئەوەیە كە ئێمە باسی عەقڵ و ئازادی لە چوارچێوەی فەلسەفەی مێژوو (Philosophy of History) دەرهاوێژین كە پێیوایە مێژوو بە شێوەیەكی ئوتوماتیكی بەرەو پێشكەوتن دەڕوات. كاتێك ئەم كارە كرا, باسی فەلسەفە و پێوەندی نێوان عەقڵ و ئازادی دەبێتە باسێكی هەنووكەیی و ئێستایی و چیتر ئەم باسە شەرعییەتی خۆی لە ئامانجێكی بان-مێژوویی (Transhitorical)ی مێتافیزیكی وەرناگرێت. ئێستا با بزانین ئەم تەفسیر و پێناسە نوێیە چۆن كاریگەرییان لەسەر باسەكانی هاوچەرخدا (وەك دێموكراسی, كۆمەڵگای مەدەنی, هاووڵاتی دێموكراتیانە و ... هتد) دەبێت.\nئەگەر ئێمە عەقڵ و ئازادی لە فەلسەفەی مێژوو جیا بكەینەوە و وەك مەسەلە و پرسێكی زەمانی ئێستا هەڵیبسەنگێنین, ئەگەر ئێمە پێوانەكانی تەعبیر و راڤە و پێوەرەكانی شەرعییەت و ئەخلاقی ئەمانە لە زەمانی ئێستا وەربگرین, تەواوی بنەما تیۆریك و فەلسەفییەكانی ئەم پێوەندی و چەمكانە بەراوەژوو دەبنەوە, ئەوسا ئیتر ناتوانین عەقڵ بە حاكمییەتی گشتی و سەربەست بزانین. ئەم عەقڵە ئەوسا تەنها و تەنها لە پێوەندی لەگەڵ هەندێك پراكتیكی كۆمەڵایەتی, فەرهەنگی, ئابووری و سیاسیدا مانا دەبەخشێ و دەبێتە گشتێكی پلوراڵ كە خاوەنی جەوهەرێكی هاوچەشن نییە. ئەوسا ئەو هاوچەشنییە تەنها لە تەك ئەو ستراتێژیانەدا دەبێ كە ئەم رەوت و پراكسیس (Praxis)ە كۆمەڵایەتی و ئابوورییانە لە نێویاندا روودەدەن. ئەم ستراتێژییانە كە ئێمە دەتوانین بە ستراتێژی عەقلانی (عەقڵمەندانە) نازەدیان بكەین, بریتین لەو ستراتیژییانەی كە سیاسەت و فەرهەنگ لە ئاراستەی رەوتێكی عەقڵانی و لە چوارچێوەی چەمكی عەقڵدا دەبەنە پێش. هەڵبەت ئەوە خۆی دەبێتە سەرچاوەی پرسێكی دیكە: ئێمە چۆن دەتوانین عەقڵانی بوون یان ناعەقڵانی بوونی ئەم ستراتێژی و رەوتانە لێك هەڵاوێرین؟\nبە بڕوای من تاكە رێگا بۆ ئەم كارە ئەوەیە كە ئێمە تەعبیرێكی غەیری جەوهەرگەرایانەمان لە ئازادی هەبێت و ئازادی تەنها لە چوارچێوەی ئەو پراكتیكانەدا ببینین كە لە ئێستادا لە نێو رەوتی مێژوودا روودەدەن. بەم چەشنە ئازادی چیتر لەسەر بنەمای ئامانجێكی مێژوویی پێناسە ناكرێت و نابێتە ئایدیاڵێكی مێژوویی (Historical Ideal). بە گوێرەی ئەم پێناسەیە, ئازادی لە چوارچیوە و قاڵبی ئەو رەوت و كردەوە كۆمەڵایەتییانەدا دەبینرێت و هەروەها وەك گشتێك, هیچ هاوچەشنییەكی زاتی و جەوهەرییان بەیەكەوە نابێ. ئەم چەشنە ئازادییە تەنها لە بەراورد لە تەك نەبوونی ئازادیدا (لە بەراورد لەتەك سەرەڕۆیی و دیكتاتۆریدا) مانا دەبەخشێت. كە دەڵێین نێوەڕۆكی ئازادی لە بەرانبەر یان لە بەراوردی دوو ماكی ناكۆكدا شی بكرێتەوە, مەبەستمان ئەوەیە كە هەر چەشنە پێوەندییەك لە نێوان ئازادی و نائازادیدا (لە نێوان ئازادی سەرەڕۆییدا) دەبێت بە پێوەندییەكی ناكۆك و دژانە. لە ئاستی فەلسەفی و تیۆری سیاسییەوە ئەوە دەرخەری ماكێكی نوێیە و ئەوە دەردەخات كە ئەم ئازادییە چیتر پێوەندی بە ئامانجێكی مێژووییەوە نییە, بەڵكو لە زەمانی ئێستادا و لە پراكتیكە كۆمەڵایەتییەكاندا دەبینرێت.ئەم ئازادییە تەنها لە بەرامبەر و لە ناكۆكی لەگەڵ نەبوونی ئازادیدا, یاخود لە كردەوانەدا كە پێش لە ئازادی دەگرن, مانا دەبەخشێت. ئەمەش ئێمە دەگەیەنێتە ئەو ئەنجامەی كە (بە پێچەوانەی بڕوای پێشوو كە بەردەوام ئازادی لە دژی دەسەڵاتدا دەبینی) ئازادی بە بێ- و لە دەرەوەی دەسەڵاتدا ناكرێت وێنا بکرێت . وێناكردنی ( imagin) ئازادی دایم لە زەمانی ئێستادا مانا دەدات و خۆی لە بەرانبەر دەسەڵاتدا دادەنێت, بەڵام نەك بۆ نەفی كردن و هەڵوەشاندنەوەی دەسەڵات, بەڵكو بۆ گرتنەدەستی دەسەڵات و بۆ ئەوەی بتوانێت بنەمایەك بۆ خۆی ساز بكات. ئەوە تەنها دەسەڵاتی سیاسییە كە دەتوانێت ببێتە بنیاتێك بۆ ئازادی و ئازادی خۆی هەرگیز ناتوانێت بنەمای خۆی پێكبێنێت (وەك ئەوەی لە فەلسەفەی رۆشنگەریدا گریمانە دەكرا). باوەڕ بەو ئەسڵە كە ئازادی خۆی بنەما بنیاتی خۆی پێكدێنێ, دەبێتە هۆی ئەو گرفتە كە من لێرەدا بە ناتەبایی و پارادۆكسی ئازادی ئاماژەم پێیكرد.\nبە گوێرەی ئەم پێناسە غەیرە-جەوهەرگەرایانەیە, ئازادی لە پێوەندییەكی بە ناچار لە تەك دەسەڵاتدایە و هیچ دەسەڵاتێك بە بێ ئازادی و هیچ ئازادییەك لە دەرەوەی پێوەندییەكانی دەسەڵاتدا ناكرێ وێنابكرێت. ئەنجامێكی دیكەی ئەم چەشنە تەعبیرە لە ئازادی دەتوانێ وەلامێك بێت بۆ ئەو پرسیارە گرینگە كە چ شتێك بنیات و بنەمای عەقڵ یاخود كۆمەڵگایەكی ئازاد دیاری دەكات؟ چ شتێك سترۆكتۆر و بنەمای عەقڵ لە كۆمەڵگادا و لە پێوەندی لەگەڵ ئازادیدا دیاری دەكات؟ یاخود شوێنگە و بنەمای ئەسڵیی عەقڵ و بنەمای پێوەندی ئەو عەقڵە لەگەلچ ئازادیدا چییە؟ ئەم پرسیارانە ئاماژەن بۆ یەكێك لە سەرەكیترین كێشەكانی فەلسەفەی هاوچەرخ, واتە ئاماژەن بۆ نێوەڕۆك و سترۆكتۆری سوژەی مێژوو و سیاسەت و شوێنی ئەم سوژەیە لە سترۆكتۆری دیسكۆرس و پراكتیكی فەلسەفی و سیاسیدا (كە بە تیۆری سوژە یاخود سوژایەتیەوە پەیوەستە) . شیكردنەوە و پێناسەی نێوەڕۆكی سوژە و هەڵسەنگاندنی رۆڵەكەی لە رەوتی مێژوویی و سیاسی و فەرهەنگیدا نێوەڕۆكی زۆربەی ئەم تیۆرییانە پێكدینێ.\nئێستا ئەگەر ئێمە بگەڕێینەوە سەر پرسیاری پێشوو دەبێ بلێین كە نێوەرۆكی سوژە (جا ئەم سوژەیە چ تاك بێت یان كۆ, چ مرۆڤ, چ چینێكی كۆمەڵایەتی یان نەتەوە بێت) و چۆنێتی پێوەندی لەگەڵ ئازادی و نەبوونی ئازادیدا دایم لە رێگەی پێوەندییەكانی دەسەڵاتی مەوجوود و زاڵ بەسەر كۆمەڵگادا دیاری دەكرێت. ئەوە دەسەڵاتە كە بنەمای ئەو سوژایەتییە دروست دەكات: ئەوە دەسەڵاتە كە بنەمای تاكیەتی كۆمەڵایەتی و بە گشتی شوناسی ئەمانە دیاری دەكات.\nبا ئێستا لەبەر تیشكی ئەم باسەدا بێینە سەر مەسەلەی شوناس (Identity) و بزانین چ جیاوازییەك لە نێوان ئەم پێناسەیە لەگەڵ پێناسە باوەكاندا هەیە. ئەگەر ئازادی پێناسەیەكی ئاوها دژی جەوهەرگەرایانەی هەیە, پێوەندی نێوان ئازادی و عەقڵ چی بەسەر دێت؟ تەعبیرێكی دژی جەوهەرگەرایانە لە عەقڵ دەتوانێ ببێتە سەرچاوەی سازدانی پێوەندییەكی جیاواز لە نێوان عەقڵ و ئازادیدا, بە مەرجێك ئەم تەعبیرە خۆی لە تەعبیری جەوهەرگەرایانەی عەقڵی سیاسی دووربخاتەوە و عەقڵ وەك دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی بە نێوەڕۆكێكی هاوشێوە نەبینێت. بە واتایەكی دیكە عەقڵ نابێ وەك جەوهەرێكی هاوشێوە هەڵسەنگێنرێ كە نێوەڕۆكی دیاردە مێژوویی و سیاسییەكان دیاری دەكات. ئەم چەشنە تەعبیرە دیاردەناسانانە (Phenomenological) كە هەموو دیاردەیەكی دەرەكی بە رەنگدانەوەی جەوهەرێكی یەكە و هاوشێوە لە چەشنی عەقڵی سیاسی و مێژوویی دەزانن, جەوهەرگەرایانەن. عەقڵ یان عەقڵی سیاسی دەبێ بە پێچەوانەی ئەم روانگانە خاوەنی نێوەڕۆكێكی رەخنەیی و رەخنەگرانە بێت .\nبە گوێرەی رەخنەی پۆست-مۆدێرنیستەكان لە مۆدێرنیتە عەقڵ یان رەخنەیەكی عەقڵانی دەبێ تەنها سنوورەكانی دیاردەیەك دیاری بكات و كاری بە روح و جەوهەری دیاردەكەوە نەبێت, چونكە ئەم جەوهەرە خاوەنی تەواوەتی (Totality) یەكی هاوچەشن و شیاوی تێگەیشتن و دەرك نییە. بە رای من ئەم رەخنەیە دەبێ دەوڵەمەنتر بكرێت و بگوترێت: عەقڵێك كە لە پێوەندی لەتەك ئازادی دایە, جگە لە خەسڵەتی رەخنەگرانەی دەبێ بتوانێ ناوەندەكانی پووكانەوە (Decadence) انحطاطی فیكری و فەرهەنگی لە كۆمەڵگادا دەستنیشان بكات و توانای ئەوەی هەبێ (لە ئاستی تاك یان كۆمەڵدا) ئەو شتەی لە فەلسەفەدا سنووربەزاندن (Transgression)ی پێدەڵێن, دیاری بكات.\nعەقڵ دیاردەیەكی پلوراڵە و جەوهەرێكی هاوچەشنی نییە, هەر بۆیەش عەقڵی سیاسی (ئەگەر پێناسەیەك بۆ ئەم چەمكە هەبێت) دەبێ لە چوارچێوەی ئێستا و لە بواری كاركرد, پراكتیك و دیسكۆرسە سیاسی و كۆمەڵایەتییەكاندا بێت. عەقلێك كە خۆی لە دەرەوەی ئەم پراكتیكە كۆمەڵایەتییەدا ببینێ ناتوانێ عەقڵێكی مێژوویی بێت. ئەم چەشنە پێناسە جیاوازانە بۆ ئازادی و عەقڵ دەتوانن ببنە ئامرازێك بۆ رەخساندنی تەفسیرێكی جیاواز لە مۆدێرنیتە. كاتێك من جەخت لەسەر بنەمای پلورالیستی ئازادی و عەقڵ دەكەمەوە و دژی ئەوە رادەوەستم كە ئەم دوو ئەسڵە بنەمایەكی بان-مێژوویی و هاوشێوەیان هەبێت (بۆ نموونە وەك ماركسیزم و لیبرالیزم) مەبەستم پڕوپاگەندە كردن بۆ لیبرالیزم نییە. بە پێچەوانەوە! ئەوەی من مەبەستمە, جیاوازییەكی جیددی لەتەك لیبرالیزمی فیكریدا هەیە. با بەر لەوەی بچینە سەر مەسەلەی كۆمەڵگای مەدەنی و دێموكراسی, هەندێك ئەم خاڵە روون بكەینەوە.\nلیبرالیزم هەمیشە پلورالیزم وەك فاكت ( (Fact واقیع دەبێنێت, فاكت بوونێكی مەوجودە. فاكت یان واقیع لە باری فەلسەفییەوە باسی بوون (Existence) دەكەن, بەڵام هەرگیز باس لە بوونایەتی (being) وەك رەوتێك ناكەن. كە من باسی پلورالیزم دەكەم مەبەستم پلورالیزمێكە كە بوون بە شێوەی رەوت دەبێنێ. جیاوازی بوونایەتی و بوون لەوەدایە كە لە بوونایەتیدا دەتوانین دیاردەكان لە پێوەندییەكی شوناسی و جیاوازیدا (Identity & Difference) ببینین (هەروەك من پێشتر لە باسەكانمدا ئاماژەم پێكردووە). ئەگەر ئێمە باس لە پلورالیزم دەكەین نابێ وەك فاكتێك(واقیعێك)ی كۆمەڵایەتی و سیاسی جەختی لەسەر بكەینەوە, بەڵكو دەبێ ئەم پلورالیزمە وەك رەوتێكی بوونایەتی ببینین, رەوتێك كە تێیدا نەك هەر ئامادەیی (حوزوور) پیشان دەدرێ, بەڵكو دەربری نائامادەیی (غیاب)یشە. بۆیە بوون ناتوانێ خۆی لە خۆیدا وەك واقیعێك, هاوكات ئامادەیی و نائامادەیی (حوزوور و غیاب)ی دیاردەیەك بەیەكەوە پیشان بدات, یاخود ئەگەر حوزووری دیاردەیەكی پیشاندا, غیابی دیاردەی بەرامبەریشی پیشان بدات. بۆیە تەنها پلورالیزمێكی دیموكراتیك ئەو پلورالیزمەیە كە دەتوانێ رێزی جیاوازی بگرێ و جیاوازی بكات بە بنەمای چالاكی و كاری خۆی. ئەوە جیاوازییە كە نێوەڕۆك و سنوورەكانی پلورالیزم دیاری دەكات. بە بێ ئامادەیی جیاوازی و پەسند كردنی ئەم جیاوازییە هیچ چەشنە شوناسێك ناتوانێ بوونی هەبێت, چونكە شوناس تەنها و تەنها لە جیاوازیدا و لە پەسند كردنی ئەم جیاوازییانەدا مانا دەبەخشێ (جا ئەم شوناسە چ شوناسێكی نەتەوایەتی و چینایەتی بێ یان شوناسێكی جنسی و فەرهەنگی).\nپلورالیزمێك كە نەتوانێ ببێتە بنەمایەك بۆ ئەم شوناسانە و بۆ پەسندكردنی ئەم جیاوازانە, دەبێتە پلورالیزمێكی وەستاو و قەتیسماو. ئەم چەشنە پلورالیزمە دەبێتە هەمان پلورالیزمی لیبرالی كە لە زۆربەی وڵاتە دێموكراتەكاندا هەیە كە تێیاندا بنەماكانی هاووڵاتی بوون بە گوێرەی تێگەیشتنێك بۆ شوناس دیاری كراون كە نێوەڕۆكیان وەك واقیعێكی ستاتیكی و مەند وەرگیراوە. ئەم چەمك و تێگەیشتنانە هەرگیز ناتوانن جیاوازییەكانی بەرامبەر و ناتەبایی دیاردەكان لە چوارچیچوەی پلورالیزمدا پیشان بدەن . بە كورتی پلورالیزم بە بێ پەسند كردنی جیاوازییەكان ناتوانێ بنەمایەك بێت بۆ شوناسی جیاواز و تەنها دەتوانێت یەك شوناسی وێكچوو پەسند بكا كە شوناسەكانی دیكە دەبێ لەودا بتوێنەوە یاخود سەروەری ئەو پەسند بكەن و لە ژێر ناو یان لە ژێر سێبەری دەسەڵات و شەرعییەتی ئەو شوناسەدا درێژە بە ژیانی خۆیان بدەن.\nئەم تەفسیرە لە ئازادی و عەقڵ و پێوەندییان بە پلورالیزم و شوناسەوە (كە لەسەر بنەمای شوناس و جیاوازی ساغ بۆتەوە, نەك لەسەر بنەمای ئامادەییەكی مەییو و تەعبیرێكی واقیعگەرایانە لە بوون) دەتوانێ ببێتە بنەمایەكی پتەو بۆ رەخنە لە دێموكراسی یان چەمك گەلێكی وەك كۆمەڵگای مەدەنی و فەزای گشتی (Public Sphere) یان یاساكانی هاووڵاتیبوون. ئەگەر ئەو باسانەی سەبارەت بە كۆمەڵگای مەدەنی دەكرێن بخرێنە نێو قاڵبێكی نۆرماتیڤەوە كە خەسڵەتی مۆدێرنیتەیە, ناتوانن ببنە باسێكی دێموكراتیك. تەواوی ئەو تەعبیرانەی كە لە كۆمەڵگای مەدەنی دەكرێن بە شێوەیەك (هەموویان) دەگڕێنەوە سەر پێناسە نۆرماتیڤەی مۆدێرنیتە (كە ریشەی لە ناو فەلسەفەی رۆشنگەریدایە). ئەم باسانە سنوور و چوارچێوەی كۆمەڵگای مەدەنی بەم جۆرەی ئاماژەم پێكرد (واتە بە پێی ئامادەیی كە ناتەبایی و جیاوازی تێیدا نابینرێت) دیاری دەكەن. بەم پێیەش ئەم كۆمەڵگا مەدەنییە هەر چەند دێموكراتیكیش بێت, ئەگەر نەتوانێت بنەمایەك بێت بۆ دەربڕینی جیاوازییەكان (نەتەوایەتی, جنسی, فەرهەنگی, چینایەتی و ...هتد), ئەگەر نەتوانێت بنەمایەك بێت بۆ رێزگرتن لەم جیاوازییانە و پەسند كردنی مافە جۆربەجۆرەكانی شوناسە جیاجیاكان, هەرگیز ناتوانێ ببێت بە كۆمەڵگایەكی دێموكراتیك.\nلەم گۆشەنیگایەوە پێوەندی ئەم كۆمەڵگا مەدەنییە لەتەك دەسەڵاتی سیاسی دا تووشی گرفتێكی جیددی دەبێت. چونكە لە پێناسە جیاوازەكانی كۆمەڵگای مەدەنیدا (كە زۆربەیان پێناسەیەكی دامەزراوەیین, واتە كۆمەڵگای مەدەنی وەك دامەزراوەیەكی سەربەخۆ لە دەوڵەت دەبینن) جەخت لەسەر رۆڵی یاسا و حكومەتی یاسا دەكرێتەوە. بۆ وێنە لە تەعبیری رۆشنبیرانی ئایینی ئێراندا, جەخت سەرەكی لەسەر حكومەتی یاسا و یاسایی بوون دەكرێتەوە, لە كاتێكدا زۆربەی رۆشنبیرانی نا-ئایینی رێگایەكی تر هەڵدەبژێرن و جەخت دەخەنە سەر سەربەخۆیی ئەم دامەزراوانە لە دەسەڵاتی سیاسی (دەوڵەت). بە رای من هەردووكی ئەم فیكرانە تووشی هەندێك گرفتن كە سەرچاوەیان لە چەشنە تێگەیشتنێكی تایبەت لە مۆدێرنیتەدایە.\nكۆمەڵگای مەدەنی لە فەلسەفەدا تەنها مێتافۆر(metaphor)ێكە, ئەوە شتێك نییە كە بكرێ دەستی لەسەر دانێی و بڵێی لێرەوە هەتا ئێرە كۆمەڵگای مەدەنییە (و سنوورەكانی دیاری بكەی), كۆمەڵگای مەدەنی مێتافۆرێكە كە سنوور و چوارچێوەی دەسەڵاتی سیاسی پیشان دەدا. ئەگەر ئێمە سەرنجی ئەو پێناسەیە بدەین, دەبینین چوارچێوە و مەودای دەسەڵاتی سیاسی (بە گوێرەی ئەو پێناسانەی لە ئازادی و عەقڵمان كرد) تووشی ئاڵۆزییەكی زۆر دێت. ئازادی ناتوانرێت لە دەرەوەی دەسەڵاتی سیاسی دا ببینرێت, بۆیە ئەگەر ئێمە پێمانوابێ كۆمەڵگای مەدەنی بنەما یان پێگەیەكە بۆ ئازادی كە تێیدا ئازادی بە دیسكۆرسی پێشكەوتن نەبەستراوەتەوە و لە ئامانجدارێتییەكی مێتافیزیكی رزگاری بووە, دەبێ بڵێین كە پێوەندی دەسەڵاتی سیاسی لە خودی كۆمەڵگای مەدەنی و لە تەواوی دامەزراوەكانیدا رەنگ دەدەنەوە. كەوایە ئێمە ناتوانین هیچ كۆمەڵگایەكی مەدەنی لە دەرەوەی دەسەڵاتی یاسادا وێنا بكەین (كاتێك یاسا زاڵە ئەوە بەو مانایەیە كە كۆمەڵگای مەدەنی خۆی لە ژێر دەسەڵاتی ئەم یاسایە دایە). ئەم ئازادییە دیاردەیەكی نایەتی و نێگاتیڤ نییە كە لە بەرامبەر دەسەڵاتدا بێت و شوناسی خۆی لە نەفی دەسەڵات وەربگرێ, بەڵكو ئازادییەكە كە لە پێوەندی لەگەڵ دەسەڵات دایە و شوناسی خۆی لەم پێوەندییەدا دەبێنێ. جەختكردن لەسەر ئەوەی كە ئازادی دەبێ نەفی دەسەڵات بێت, یان ئازادی لە پێوەندی لەگەڵ دەسەڵاتدا بێ, باسێكی بەرفراوانی سیاسی دەكاتەوە. ئەم باسەش تەنها باسێكی فەلسەفی نییە, بەڵكو زۆر لایەنی كردەوەیی و سیاسی هەیە. ئازادی بەبێ (و لە دەرەوەی) دەسەڵاتی سیاسیدا شیاوی لێكدانەوە و لێتێگەیشتن نییە, چونكە دەسەڵاتی سیاسی چوارچێوە و بوارێكی جوگرافی نییە, بەڵكو دەسەڵاتی سیاسی لە پراكتیكە جیاوازە كۆمەڵایەتییەكاندا دەبینرێت و هیچ شوناسێكی جەوهەری لە دەرەوەی پێوەندییە ئامادەكانی كۆمەڵگادا نییە. ئازادی نایەتی و نێگاتیڤ, ئەساسێك نییە كە بتوانێت ببێتە بنەمایەك بۆ كۆمەڵگایەكی دێموكراتی و رادیكاڵ كە لەوێدا پلورالیزم بوونایەتییەكی زاڵی ببێت. ئازادی نایەتی و ئەو واقعییەتە وەستاو (Static)ەی كە بەوەوە بەستراوەتەوە, ناتوانێ هەلومەرجی پێویست بۆ دەربڕینی جیاوازی و ناوێكچووییە سیاسی, فەرهەنگی, ئیتنیكی, و نەتەوەییەكان برەخسێنێ و ئامادەیی چالاكانە و كاریگەری ئەم ناوێكچووییانە لە رەوتی سیاسەتی دێموكراتیكدا دەستەبەر بكا. دیارە ئەم چەشنە تێگەیشتنە (بوونایەتییە) لە ئازادی و رەوتی سیاسەتی دێموكراتیكدا پێویستی بە تێگەیشتنێكی تایبەتە لە هاووڵاتیبوون, كە بتوانێ ئەم بوونایەتییە دینامیكییە (Dynamic)ی شوناس-جیاوازی لە پێوەندییەكی نەوەستاو و بزاڤمەند (Fluid) لە نێوان دەسەڵاتی سیاسی و كۆمەڵگای مەدەنیدا پیشان بدات.\nئەگەر سەرنج بدەینە چەمكی هاووڵاتیبوون (نەك هەر لە ئێران, بگرە تەنانەت لە بریتانیا, فەرەنسا و ئەڵمانیشدا) دەبینین یەكێك لە ئامانجەكانی ئەو خەباتەی لەم وڵاتانەدا هەیە ئەوەیە كە ئەم چەمكە (هاووڵاتیبوون) بتوانێ بە شێوەیەكی دیكە جیاوازی و شوناسە جیاوازەكان پیشان بدات. واتە بە گوێرەی پێناسەیەكی نوێ, رێزی جیاوازییەكان بگرێ و مافی شوناسە جیاوازەكان لە چوارچێوەی یاساكانی هاووڵاتیبووندا بە رسمییەت بناسێت. كەوابێت هیچكام لەم خەبات و گۆڕانكارییانە (چ فیكری و چ سیاسی) خۆیان لە دەرەوەی دەسەڵاتدا نابینن. ئەو ئازادییەی ئەوان خەباتی بۆ دەكەن, ئازادییەكە لە چوارچێوەی زەمانی ئێستادا كە حاڵەتی ململانێ و ناتەبایی تێیدا پەرەی پێدەدەرێ, نەك ئازادییەك كە دەیەوێت لە پێوەندی لە تەك مەبەست و ئامانجێكی دەرەوەی رەوتی مێژوودا بە رزگاری بگات.\nمن لەسەر ئەو باوەڕەم كە ئەو رێگایەی باسم لێكرد, تاكە رێگای داڕشتنەوەی پرۆژەی مۆدێرنیتە و ساخكردنەوەی پێوەندی نێوان عەقڵ و ئازادییە. پێوەندییەك كە بكرێ لە چوارچێوەی بیری سیاسی و ئەندێشەی فەرهەنگی و فەلسەفیدا بگونجێت و ببێتە پێگەیەك بۆ خەباتێكی نوێی فكری.\ni. واتە لە جیاتی ئەوەی بڵی پێوەندی نێوان ئازادی و عەقڵ لە لایەن روحی زەمانەوە دیاریی دەكرێت, دەلێ نەبوونی ئەم پێوەندییە نێوەڕۆكی ئەم پێوەندییە پێك دێنیت. لە سەردەمی پۆست-مۆدێرندا پێوەندییەك لە نێوان ئازادی و عەقڵدا نابێت.\nii. چەمكی پێشكەوتن نابێ بە مانای رۆژانەی وەربگیرێت, ئەم چەمكە بایەخێكی یەكجار زۆری بۆ تێگەیشتن لەو باسانە هەیە كە سەبارەت بە مۆدێرنیتە دەكرێت. پێشكەوتن بە مانا فەلسەفییەكەی, ئاماژەیەكە بۆ پێشكەوتن لە چوارچێوەی رەوتێكی ئامانجدارانەی مێژوویی. واتە پێشكەوتن لە فەلسەفەی رۆشنگەری و بەدوای ئەواندا , هەمیشە وەك ئامانجێكی مێژوو دانراوە (واتە مێژوو خۆی ئۆتۆماتیكی بەرەو پێشكەوتن دەڕوات). بۆیە ئێمە, بۆ ئەوەی بتوانین پێوەندییەكی دیكە لە نێوان ئازادی و عەقڵدا دروست بكەین, دەبێ تێگەیشتنێكی ئەوا رەت بكەینەوە كە تێیدا پێشكەوتن هەمیشە ئامانجی مێژووە.\niii. مەبەست لە سوژە (Subject یان Subjectivity) هەمان هەڵگر(Bearer)ی وشیاری مێژوو, سیاسەت و فەرهەنگە. سوژە سەربەخۆ و خۆ-خولچقێنەر نییە. بەڵكو بەرهەمی دەسەڵاتە و كردەوەكانی ئامانجدارانەی سوژە چ لە پیچوەندی لەگەڵ ئازادیدا بێت یان نەبوونی ئازادیدا, هەر لە ژێر رۆشنایی پێوەندییەكانی دەسەڵاتدا شیاوی شیكردنەوەن دیارە ئەم رەخنەیە ئامانجێكی دیاریكراوی هەیە و ئەم ئامانجەش سنووری چاوەڕوانی مۆدێرنیتە و فەلسەفەی رۆشنگەری پێدەپەڕێنێ كە لەودا پێیانوابوو بیری رەخنەگرانە تەعبیری لە روحی ئازادی دەكرد. بۆ وێنە سەیرێكی ناوەڕۆكی هاووڵاتی لە وڵاتێكی وەك ئاڵمان و گرفتەكانی ئەم چەمكە بكەن كە بۆ شوناسە جیاوازەكانی كەسانی دیكەیان دروست كردووە كە ئەتنیسیتی (قەومییەتێك)ی جیاوازییان هەیە: یاخود سەیری باری ژنان و یاساكانی باجی ئەو ولاتانە بكەن كە بە شێوەیەك پێوەندی بە مەسەلەی شوناسەوە هەیە. ئەم چەشنە پلورالیزمە ناتوانێ خۆی لەم حاڵەتی قەتیسماوەییە رزگار بكات كە لە مۆدێرنیتەدا هەیە. هەر ئەم چەشنە پلورالیزمەشە كە ئێستا لە رۆژئاوادا كەوتۆتە بەر رەخنەی جیددییەوە و ئەم چەشنە تەعبیرەی كە من لێرەدا باسم لێكرد, شوێنێكی تایبەتی لەم باسەدا هەیە.\nتێبینی : ئەم بابەتە دەقی ووتارێکی پرۆفێسۆرعەبباس وەلی یە کە لە ساڵی ٢٠٠٢ لە سێمینارێک دا کە لە لایەن 'ئەنجومەنی دێهخودا ' لە بێرلین بەڕێوە چووە بە زمانی فارسی پێشکێش کراوە.\nدواتر دوکتور شەماڵ کاوە دەقی ئەو ووتارەی لە فارسییەوە کردووە بە کوردیی سۆرانی و یەکەم جار بە ناوی 'مۆدێرنیتە و ئاوەزی سیاسی' لە ژمارەی ١-ی گۆڤاری ' سیاسەت ' لە سێپتامبری ٢٠٠٢ لە سوێد بڵاو کراوەتەوە. بە ئاگاداری نووسەر هەمان ووتار بە ناوی ' ئازادی و عەقڵی سیاسی ' دوو جاری دیکە لە ماڵپەڕی سبەی ( ٢٠٠٨) و ماڵپەڕی کوردیش پێرسپێکتیڤ (٢٠١٠ ) دا چاپ کراوەتەوە. زۆر لە دۆست و هۆگرانی بابەتی زانستی و تیوری داوایان کردووە ئەو نووسینە بخوێننەوە ، بۆیە ئەوە جارێکی دیکە دا بڵاو دەکرێتەوە.