پشتگوێخستنی کەرتی پەروەردە لەھەرێمی کوردستان\nپەروەردە و فێرکردن بە کردەوە یان پڕۆسەیەک دەوترێت کە لەو ڕێگایەوە زانست،لێزانی،لێھاتویی و چۆنێتی ھەڵسوکەوت یان ئاکاری شیاو فێری تاک دەکات. بە شێوەیەکی گشتی پەروەردە پڕۆسەی گونجاندنە لە نێوان تاک و ژینگەدا ، فێرکردنیش ڕاگواستنی زانستییە. لە چەرخەکانی پێشوودا ئەرکی پەروەردە و فێرکردن لە ئەستۆی بنەماڵەبوو . بە جۆریک کە لە ڕێگەی بنەماڵە و ھاوڕێ و کۆمەڵگەوە ، تاک دەبووە کەسێکی کۆمەڵایەتی و فێری داب و نەریتەکان دەبوو . زۆرجار شارەزایی لە پیشەیەکدا پشتاو پشت بۆ تاکەکانی ئەو خێزانە دەمایەوە و لەو ڕێگەیەوە دەبووە خاوەن پیشەی خۆی .\nلەو سەردەمەدا تاک بەو شێوەیە پەروەردە دەبوو و فێری پیشەیەک دەبوو . بەڵام بەھۆی پێشکەوتنی و ئاڵۆزبوونی زانستەوە ئەندامانی بنەماڵە بەرە بەرە توانای خۆیان لە پەروەردەی پێویستی منداڵەکانیان لەدەستدا. بۆیە دامەزراندنی سیستەمێکی زانستی لەلایەن گروپێک لە زانایان و شارەزایانەوە بووبە پێویستی. لا ئەنجامدا سیستەمی پەروەردە دامەزرێندرا کە خۆی لە دوو وەزارەتدا دەبینێتەوە ، وەزارەتی پەروەردە و خوێندنی باڵە ، کە ھەردوو وەزارەت پێویستە لێکتێگەشنی تەواو لە نێوانیاندا ھەبێت . تاک لە مەودای خوێندنی پەروەردەدا بە کۆمەڵایەتی دەکرێت و ئاشنا دەبێت بە زانست و زمان و داب و نەریتەکان . لە مەودای خوێندنی باڵاشدا زانستیانە فێری پیشەیەک دەبێت .\nتاکو دوای تەواو کردنی خوێندن تاکێکی کۆمەڵایەتی خاوەن پیشە بەرھەمبھێنرێت. ئەرکی دامودەزگاکانی حکومەتە کە پێداویستیەکانی خوێندن بۆ فێرخواز فەراھەم بکات . کە ئەویش فەلسەفەیەکی پێشکەوتووی پەروەردە و کەرەستەکانی ناو سیستەمەکەیە( مامۆستا ، قوتابی،بینا،مەنھەج،ڕێکخستن..ھتد) . کەواتە بە شێوەیەکی گشتی پێشکەوتن و ھۆشیاری کۆمەڵگە پەیوەستە بە سیستەمی پەروەردەوە . بەڵگەش وڵاتانی پێشکەوتوو و سیستەمی خوێندنیانە کە لە ڕانکینگی زانکۆکاندا ڕەنگی داوەتەوە .\nبە داخەوە لە کوردستان گەورەترین قەیران ڕووبەڕووی کەرتی پەروەردە بووەتەوە. دوو بنەماڵەی دەسەڵاتدار یاخود دوو کۆمپانیای دەسەڵاتدار ئەو کەرتەشیان بە حیزبی کردووە و بازرگانی پێوە دەکەن . ساڵانە بڕێک پارەی زەبەلاح بۆ ئەو کەرتە دابین دەکرێت و کەمترین خزمەتی دەکرێت و پارەکەی دەچێتە سەر حسابی دوو کۆمپانیاکە . نەبونی ڕێکخستن وایکردووە کە لێکتێگەیشتن لە نێوان وەزارەتی پەروەردە و خوێندنی باڵادا نەبێت ، چونکە ھەر وەزارەتە و لەلایەن کۆمپانیایەکەوە بەڕێوەدەبرێت. دابیننەکردنی پێویستیەکانی خوێندن لە قوتابخانە و پەیمانگا و زانکۆکاندا یەکێکیترە لە ھۆکارەکانی پاشکەوتنی کەرتی پەروەردە.نەبوونی فەلسەفەیەکی پەروەردەی پێشکەوتوو ، بە شێوەک کە خوێندکار دوای تەواوکردنی خوێندنی بە باشی فێری ھیچکام لە زمانە بیانیەکان نابێت، کە ئەمە سەرەتاییترین پێویستییە .\nسیستەمی وەرگرتنی خوێندکار لە زانکۆکاندا ، فێرخواز توشی نائومێدی دەکات چونکە ناتوانێت ئارەزوومەندانە ئەو بەشەی ئارەزوویەتی ھەڵیبژێرێت و درێژە بە خوێندن بدات تێیدا . دوای وەرگرتنی خوێندکار لە زانکۆ و پەیمانگاکان دووبارە تووشی نا ئومێدی دەبێتەوە بەھۆی نەبونی کەرەستەی پێویست لە ناوەندەکانی خوێندندا و پشتگوێخستنی پراکتیکەکردنی بابەتەکان . بۆیە دوای تەواوکردنی خوێندنی زانکۆ و پەیمانگاکان ، کەسی ئەکادیمی و پراکتیکزان بەرھەمناھێنرێت و تاکی خاوەن بڕوانامە کاری لە بوارەکەی خۆیدا دەست ناکەوێت و بە ناچاری کارێکی تر دەکات ، کە ناتوانێت داھێنان لەو بوارەدا بکات . بەمشێوەیە کۆمەڵگەیەکی دواکەوتوی بێئومێد دروستبووە . بە نمونە لە ئێستادا گەورەترین پرسیار لەسەر پەروەردەی وەزیری پەروەردە ھەیە ، کە ناتوانێت پۆشاکی خوێندکارێکی سەرکەوتووی سیستەمەکە قبوڵبکات و لە بەردەم زوومی کامێراکان دووریدەخاتەوە !جێگەی داخە کەسێک بەو پەروەردەیەوە لەو پۆستە باڵایەدا بێت !\nئەو پارت و لایەنانەی خەڵکی فریودەدەن و بە ناوی چاکسازیەوە بەژداری لە حکومەتدا دەکەن ، ئەگەر مەبەستیان چاکسازی بووایە ئەوە لە جێگەی داواکردنی وەزارەتی دارایی و کشتوکاڵ و پێشمەرگە و ..ھتد ، داوای وەزارەتی پەروەردە و خوێندنی باڵایان دەکرد و ھەوڵی ڕزگارکردنی ئەو کەرتەیان لەژێردەستی ئەو دوو بنەماڵەیە دەکرد ، لە پێناو خزمەت و بەرەو پێشبردنی کۆمەڵگەدا . بەڵام بەداخەوە ئەوانیش سەرقاڵی سەرمایەدارین !


شەمسەدینی شارەزووری، گەورە راڤەكار\n06:01 - 30/11/2020 250 جار خوێندراوەتەوە\nپڕۆفیسۆر سەباح بەرزنجی\nتایبەت بە کولتووری زەمەن\nرەوتی فەلسەفە لە جیهانی ئیسلامدا لە ئەنجامی تەرجەمەی بەرهەمە فەلسەفییەكانی یۆنان و بیر و بیرۆكە عیرفانییەكانی هیندستان و ئێران، لە كۆتاییەكانی سەردەمی ئەمەویی و سەرەتای عەبباسییەكاندا دەستیپێكرد، لە كاردانەوەی سەرهەڵدانی فەلسەفە بە ریوایەتە عەرەبییەكەی كە ژمارەیەك مەسیحیی دانیشتووی حەرران و بەغدا تۆماریان كرد، بزاڤێكی عەقڵانی لە هەناوی شارستانێتی ئیسلامەوە پەیدا بوو، بۆ داكۆكیكردن لە بڕوا ئاینییە بنەڕەتییەكان و پێدانی فۆرمێكی ژیربێژانە بە سیستەمی تێگەیشتنی فیقهی و ئەخلاقی، بۆ ئەوەی باشتر و خێراتر وەربگیرێت .\nناوەندیی زانا مسوڵمانەكان بە حەزەرەوە مامەڵەیان لەگەڵ ئەم رەوتە كرد و چەمكی حیكمەت كە بۆخۆی چەمكێكی قورئانییە، بوو بە چەتری ئەو زانایانەی پێشوازییان لە فەلسەفە و مەنتیقی یۆنان كرد . لەبەرامبەردا شەرعزانەكان، هاتن وتیان مەبەست لە حیكمەت سوننەتی پێغەمبەرە نەك فەلسەفەی هاوردە لە یۆنانەوە!\nبەهەر حاڵ، سەرەنجام فەلسەفەی ئیسلامیی لەسەر دەستی كیندیی و فارابی دامەزرا و بە راڤە و داهێنانەكانی ئەبوعەلی سینا، گەیشتە لوتكە. تا ئەو ئەندازەیەی غەزالیی لێیهاتە دەنگ و تەهافوتی فەیلەسووفان، واتە داڕمانی ئەوانی راگەیاند .\nئەوەی گرنگە لێرەدا بگوترێ لە رەوتی فەلسەفەی ئیسلامییدا، كوردان رۆڵێكی گەورەیان بینی، ئەویش لە سەردەستی شێخ شیهابودینی سوهرەوەردیی، یەحیای كوڕی حەبەشی كوڕی میرەك (549-587ك) لەبەرامبەر فەلسەفەی سەردەستی ئەو زەمانە، واتە فەلسەفەی مەششائییان، حیكمەتی ئیشراقی هێنایە مەیدان و توانی لێكدانەوەیەكی فەلسەفییانەی نوێ بۆ جیهانی بوون و خیلقەت بكات، بە پشتبەستن بە توراسیی كۆنی ئێرانیی و سودوەرگرتن لە ئیلهاماتی عیرفانیی .\nفەلسەفەی ئیشراقیی سوهروەردیی، دواتر لەلایەن زۆرێك لە بیرمەندانی جیهانی ئیسلامەوە پەسەندكرا و بڵاو بوویەوە و تەكانێكی گەورەی بە هزری فەلسەفییدا، لە دوای سەدەی حەوت و شەش رێی خۆشكرد بۆ فەلسەفەی موتەعالیی صەدرایی كە سەدرەدینی شیرازیی، محەممەدی كوری ئیبراهیمی قەووامیی(980-1050ك) دایڕشت . كە ئەمیش تێكەڵەی چوار رەوتی فەلسەفیی پێش خۆیەتی: حیكمەتی مەششائی ، حیكمەتی ئیشراقی ، عیرفانی ئیبن عەرەبی و كەلامی ئیسلامی .\nكەواتە ئەگەر حیكمەتی ئیشراقی نەبا فەلسەفەی ئیسلامیی بەمرۆ نەدەگەیشت. خۆ ئەگەر لە پاش سوهرەوەردیی، فەیلەسووفێكی وەك شەمسەدینی شارەزووری نەهاتبا راڤە و لێكدانەوە و شیكاریی بۆ بكات، ئەوا ئەمیش نەدەناسراو بەو شێوەیە بڵاونەدەبوەوە!\nمێژوونووسانی فەلسەفە، هەر چەند زۆر لەسەر شارەزووریی نەوەستاون و تەنها ئاماژەیەكیان بۆ مێژووی فەلسەفەكەی كردووە، بەڵام هنری كۆربان، لە نووسینەكانیدا باسی هەر دوو كتیێبی ( شەرحی حیكمەتی ئیشراق ) و (شەرحی تەلویحات) ی شارەزووری كردووە و یەكەمین كەس لە ئیشراقییەكان ناو دەبات كە هاوهۆز و هاورەگەزی سوهرەوەردییە . بەداخەوە تا كوو ئێستا ئەم فەیلەسووفە كوردە بەگومناوی و بێناونیشان ماوەتەوە، جگە لە چەند ئاماژەیەكی كورت لێرەیو لەوێ زانیارییەكی ئەوتۆ لەسەری نییە. نە ساڵی لەدایكبوون ومردنی دەزانین، نە ناوی مامۆستا و شاگردەكانی . هەر ئەوەندە دەزانین لە گوندێكی دێرینی شارەزوور لە دایكبووە و لە ساڵی 687 كۆچیدا لە ژیاندا بووە . لەگەڵ ئەوەدا كە هیچ زانیارییەكمان لە سەر ژیانی تایبەتی ئەو نییە، بەڵام بەرهەمە فەلسەفییەكانی ناسێنەری پلەی بەرزی فەلسەفیی و عیرفانیی ئەون . كاریگەریی ئەو بەتەواویی لەسەر فەیلەسووفێكی گەورەی وەكوو قوتبەددینی شیرازی ( كۆچ 710 ك) یەوە تەواو دیارە . پاش ئەویش كتێبەكانی ئەو دەستاودەست لە ناوەندە زانستییەكاندا خوێندراوە و كەسانی وەكوو میرفندرسكی (970-1050ك) میرداماد (كۆچ 1041 ك) و مەلا سەدرا لێی بەهرەمەند بوون .\nبەرهەمەكانی شارەزووری ئەوەی كە بەدەستمان گەیشتووە بریتین لە:\n1-نزهە ارواح و روچە الافراح ، كە مێژووی فەلسەفەیە و یەكەم جار لە 1976 لە هیندستان چاپكراوە .\n2-شەرحی حیكمەتی ئیشراق بە زمانی عەرەبی كە 1993 لە تاران چاپكراوە .\n3-رسائل الشجرە الالهیە فی علوم الحقائق الربانیە .كە بۆ یەكەمجار لەمیسرو پاشان بە ساغكردنەوەی دكتۆر نجفقلی حبیبی ساڵی 2004 لە تاران چاپكراوە.\n4-التنقیحات شرح التلویحات .\n5-الرموز و الامپال اللاهوتیە فی اڵانوار المجردە الملكوتیە .\nئەم دوانەی كۆتاییان هێشتا چاپ نەكراون .\nئەم فەیلەسووفە كوردە بەم رەسەنایەتییە فیكریی و فەلسەفییە مافی ئەوەی هەیە بەسەر زانكۆكانی كوردستانەوە، كە ئاوڕ لەبەرهەمەكانی بدەنەوە و كار بۆ توێژینەوە و ناساندنیان بكەن. بەو هیوایەی لە داهاتوودا بتوانین، پوختەیەك لە سەر حیكمەتی ئیشراقیی بدوێین و جیایبكەینەوە لە رەوتەكانی دیكەی فەلسەفە، لە جیهانی ئیسلامییدا!\nهه‌ڵویستی سیاسیی نووسه‌ر یان ده‌قه‌کانیان کامیان بە نەمری دەمێنێتەوە؟


Thursday, 05.06.2021, 23:30\nمردنی من گەشتکردن نییە کۆچکردنە ، لەو سەرزەمینەی کەخۆشم ناوێت ، لەبەرخاتری ترسنۆکەکان "شاملۆ"\nئەوەی بۆ من گرنگە لەژیاندا جێگە نییە بەڵکو مرۆڤەکانە ، ئەو مرۆڤانەی شوێن سەرەڕۆیەکانیان دەکەون کە بڕوایان پێیەتی .\nمستۆی برام وابوو ئەو شوێن سەرەڕۆیەکانی کەوتبوو ، بە ڕیشێکی سپێوە کە لە بەفردەچوو ، هەمیشە وەک گەنجێک لەهەموو جێگەیەک بوو ، ئەو ماندووبوونی نەدەزانی ، پشووی نەبوو ڕانەدەوەستا و دەیووت: کە ئەم دنیایەمان جێهێشت ئەوسا بە کاوەخۆ پشودەدەین .\nمستۆ هاوڕیەک بوو، کە دڵێکی گەورە و سادە و ڕوویەکی خۆشی هەبوو، بەردەوام نوکتە و گاڵتەی تازەی لە هەگبەدابوو ، سادە بەڵام خاوەنی کۆمەڵێ پرەنسیب بوو، کە ژیانی لە پێناودا دادەنا ، ئەم وینەیە من گرتوومە کە لەشاری ئۆپسالابووین سەرگەرمی کەڵەکەکردنی خەونێک بووین کە سبەینێیەکی باشتری لێفەراهەم بێت.\nدەیان جار و لە زۆر ووڵات و لە نیشتمان دەیان شەو و ڕۆژمان بەسەربردووە ، ناتوانم باسی کارەکان بکەم، بەڵام ڕۆژێک دێت لەجێگەیەکی تر باسەکان فراوانتر بکرێت.\nهەمان ڕۆژ شەوەکەی گەشتمان کردەوە بۆ نیشتمان، دوو ڕۆژ دوایی گەیشتنمان بۆ نیشتمان ، کوردەکانی ڕۆژئاڤا و شاری کۆبانی گەیشتنە سلێمانی لای عەربەت لە ئۆردوگایەک بوون، ڕێخراوی کۆبانیمان دروستکرد و بەو بەیانیە خۆراکمان برد بۆ نانی فراڤین. مستۆ ڕۆڵی سەرەکی هەبوو لە کارەکاندا.\nئەو پیاوە لاوازە وەستانی نەدەزانی ، ئەو نیشتمان و خەڵکەکەی هێندە خۆشدەویست کە ئامادەبوو ژیانی بکاتە قوربانی . ڕۆژێک لە کۆبنهاگن لەگەڵ کۆمەڵێک کەسدا بووین، هاتە دەرەوەو ووتی :\n"گەرچی ئێمە لەناو قەرەباڵغیداین، بەڵام هەست بەتەنهاییەکی سەیردەکەم".\nیادت بەخێر هاوڕێ و برای ئازیز


کورد و میلیشیا شیعەکان لە قەزاى خورماتوو رێککەوتنێک ئیمزا دەکەن. بەپێى ئەو رێککەوتنە بۆ لەمەودوا نابێت میلیشیا شیعەکان بەبیانووى "تیرۆر" خەڵک بکوژن و بڕفێنن، بەڵام هەر لە ئێستاوە میلیشیاکان رێککەوتنەکەیان پێشێلکردووە.\nمەلا کەریم شکور بەرپرسى بازنەى حەمرین‌ى یەکێتى نیشتیمانى کوردستان، بە دەنگى ئەمەریکاى راگەیاند"رێککەوتنى نێوان کورد و میلیشیا شیعەکان دەبێتە هۆى کەمکردنەوەى دەسەڵاتى میلیشیاکان و نەمانى جموجۆڵیان لە نێو قەزاى خورماتوودا."\nناوبراو دەڵێت"رێککەوتنە دەسەڵاتى حکومەت لە ناوچە باڵادەست دەکات و دەبێتە مایەى سەروەربوونى یاساش."\nلە کاتێکدا ماوەیەکى کەم بەسەر ئیمزاکردنى ڕێکەوتنى نێوان کورد و میلیشیا شیعەکاندا تێپەریووە، بەڵام لەماوەى 24 کاتژمێرى رابردوودا چەندین حاڵەتى کوشتن و ڕفاندن لە قەزاى دووز ئەنجامدراون و پەنجەى تۆمەتیش بۆ میلیشیاکان درێژ دەکرێت.\nنەقیب فاروق ئەحمەد بەڕێوەبەرى ئاسایشى قەزاى خورماتوو، بە توندى رەتیدەکاتەوە میلیشیا شیعەکان پابەندبووبن بە رێکەوتنەکەى نێوانیانەوە لەگەڵ کورددا، دەڵێت" لەماوەى 24 کاتژمێرى رابردوو لە خورماتوو دوو کەس کوژراون و کەسێکیش ڕفێنراوە و 2 ماڵیش تەقێنراونەتەوە."\nنەقیب فاروق، جەخت لەسەر ئەوەش دەکاتەوە" کەسوکارى کوژراو و رفێنراوەکان بە بەڵگەوە سکاڵایان لەسەر میلیشیا شیعەکان تۆمارکردووە."\nدرێژه‌ی ڕاپـۆرته‌که‌ی دڵشاد ئه‌نوه‌ر له‌م فایله ده‌نگیـیه‌دایه.


ئەو سەرۆككۆمارە نوێنەری كوردستان نییە، نوێنەری فرتوفێڵی تاقمێك و خەڵكی غەیری كوردە\nSUN, 23 FEB 2020 13:20 Erbil, GMT +3\nTHU, 4 OCT 2018 19:47 | KDP.info\nپاش 2003 و نووسینەوەی دەستوور، وەك عورفێك سێ سەرۆكایەتییەكەی عێراق درا بە نوێنەر و هەڵبژێردراوی سێ پێكهاتە سەرەكییەكەی عێراق. سەرۆك كۆمار بۆ كورد، سەرۆك پارلەمان بۆ عەرەبی سوننە و سەرۆكی حكوومەت بۆ عەرەبی شیعە. بەم پێیە سەرۆك كۆمار ئیستحقاقی سیاسیی خەڵكی كوردستانە نەك حزبێكی دیاریكراو، یان تاقم و عائیلەی ناو حزبێكی دیاریكراو.\nلە یەكەم گەڕی سیستەمی سیاسیی تازەی عێراق بەپێی ڕێككەوتنی لایەنە كوردستانییەكان پۆستی سەرۆك كۆمار درا بە مام جەلال و دوو گەڕی تریش هەر بەپێی ڕێككەوتنی لایەنە كوردستانییەكان ئەو پۆستە لای یەكێتی مایەوە. بەڵام بەداخەوە ئەو پۆستە لەم سێ گەڕەدا لەپێناو بەرژەوەندییەكانی گەلی كوردستان بەكار نەهێندرا. پرسیار ئەوەیە لەم سێ دەورەیەدا كە سەرۆك كۆمار لای یەكێتی بوو چ دەستكەوتێكیان بۆ گەلی كوردستان بەدەست هێناوە؟ لەو سێ دەورەیەدا با سێ دەستكەوت بژمێرن تەنیا سێ دەستكەوت نەك زیاتر... ئەوەی لەو سێ دەورەیە بینراوە كۆكردنەوەی پارە و بەرژەوەندیی شەخسی و بنەماڵەیی و بیزنس كردن و بەكارهێنانی نەسرییەی دوو لیوای سەربازیی بەناو حەرەس جمهوری بووە. لە موئەسەسەی سەرۆك كۆمارێتی جگە لە كەوادیر و خەڵكی سەر بە یەكێتی كام كورد بەشداریی پێ كراوە و ئەو پۆستە چ سوودێكی بۆ خەڵكی كوردستان هەبووە؟\nداكۆكیی ئەم جارەی پارتی لەسەر بابەتی سەرۆككۆمار بۆ ئەوە بوو چونكە لەكاتی پەلاماردانی كوردستان بە سوپا و لەكاتی بڕینی بوودجەی هەرێم و لەكاتی سڕكردنی یارمەتی چەك و یارمەتییەكانی پێشمەرگە لە بەرانبەر دوو لیوای حەرەس جمهووری و هەروەها چەندین هەڵوێستی تری دژی گەلی كوردستان، سەرۆك كۆمار بێدەنگ و بێ هەڵوێست بووە، بۆیە پارتی پێداگیریی كرد كە دەبێ كە ئەم پۆستە بگەڕێتەوە بۆ خاوەنیحەقیقیی خۆی كە گەلی كوردستانە نەك هەر لە دەستی تاقمێكی بازرگاندا بمێنێتەوە. پارتی كە بە دەنگی گەلی كوردستان بووە حزبی یەكەمی عێراق و كوردستان لە هەردوو هەڵبژاردندا ئامانجی سەرەكی ئەوە بووە كە هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار لەدەستی كورد بمێنێتەوە. یان كوردێك لەنێو گەورەترین كوتلەدا كاندید بكرێت یانییش فڕاكسیۆنە كوردستانیەكان كاندیدێكی هاوبەشیان هەبێ. پارتی ئەو جارە هەوڵی دا بە ئالیەتیێكی كوردستانی كەسێك بۆ سەرۆك كۆمار كاندید بكرێت بەڵام یەكێتی ئەوەی تێكدا و وای كرد خەڵكی غەیری كورد قسە لەسەر كاندیدەكەی سەرۆك كۆمار بكەن. ئەوە كردەیەكی قێزەوەنی نانیشتیمانییە. ئەوە سابیقەیەكی خەراپ دروست دەكات كە لە هەموو شتێكدا زمانی زۆرینە و كەمینە لە دژی ماف و داواكاری و ئیستحقاقاتی گەلی كوردستان بەكار بهێنن. ئەوەی كرا لە بابەتی سەرۆك كۆمار بە ڕوونی سەندنەوەی ئەو ئیستحقاقەیە لە خەڵكی كوردستان، هۆكارەكەیشی ئەوەیە كە یەكێتی بەچاوی ئیستحقاقی كورد سەیری ئەو پۆستە ناكات بەڵكو بە چاوی سەفەقە و بیزنەس و سەرچاوەی پارە سەیری دەكات.\nڕۆژی دووی ئۆكتۆبەر هەندێك ئەندامی شاندی یەكێتی چوونە لای شاندی پارتی و داوایان كرد لەبەرانبەر دوو ساڵ سەرۆكایەتیی حكوومەتی هەرێم كاندیدەكەیان لە پۆستی سەرۆك كۆماری دەكشێننەوە و پارتیش لەسەر ئەو پێشنیارە ڕازی بوو. چونكە تەعلیماتی سەرۆك بارزانی بۆ شاندەكەی پارتی ئەوە بوو كە هەتا ڕێككەوتنێك نەكرێ و لەسەر یەك كاندید ڕێكنەكەون نابێ بچنە ناو هۆڵی پارلەمان و كاتێك یەكێتی ڕایەگەیاند كە كاندیدی خۆیان كشاندووەتەوە، بەپێی تەعلیمات شاندی پارتی ڕۆییشتنە ناو پارلەمان بەڵام لەوێ یەكێتی ڕایگەیاند كە كاندیدمان هەیە. نازاندرێ كە ئەوە فێڵبازیی شاندەكەی یەكێتی بووە یان تەنیا چەند كەسێكی ناو شاندی یەكێتی لەگەڵ پارتی ڕێككەوتنیان كردووە كە كاندیدیان بكشێننەوە؟ هەر چۆنێك بێت ئەوەی یەكێتی كردی تێكدانی تەوافوقی كورد بوو لە بەغدا و سەندنەوەی ئەو پۆستە لە لایەنە كوردستانییەكان.\nئەگەر لە شازدەی ئۆكتۆبەری پار خاكی كوردستان و كەركووكیان لەبەر پارە و دەستكەتی ماددی فرۆشت لە دووی ئۆكتۆبەری ئەمساڵ ئیرادەی میلەتەكەیان لەبەر خاتری یەك كورسی فرۆشت. ئیرادەی گەلی كورد بابەتێكی گرانبەهایە و پارتی چۆن ڕووبەڕووی پیلانەكەی شازدەی ئۆكتۆبەر بوویەوە ئەوهایش ڕووبەڕووی پیلانەكەی دووی ئۆكتۆبەر دەبێتەوە. با هەموو لایەك بزانێ بەرهەم ساڵح نوێنەری گەلی كوردستان و تەنانەت هەموو یەكێتیش نیە و بە غەیری ئیرادەی كورد و بە فێڵ و پیلان دانراوە.\nبیریشمان ناچێت كە بۆ شكاندنی د. فواد حوسێن هەر ئەوانە بوختانی زۆریان بۆ هەڵبەست و گوتیان خێزانی جوولەكەیە و بارزانی سكرتێری خۆی كاندید كردووە بۆ سەرۆك كۆمار و هەروەها لەناو شیعەكان و عەرەبەكانی تر ئەوەیان بڵاو كردبوو كە ئەگەر د. فواد ببێتە سەرۆك كۆمار ئەوە دەچێتە UN و لەوێ ئیستقالە دەدات و سەربەخۆیی كوردستان ڕادەگەیێنێت. هەر بۆیەش ئەو لایەنە عەرەبانەی بەڵێنی پشتگیریی د. فواد حوسێنیاندا بوو لە ترسی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی لە پشتگیرییەكەی پەشیمان بوونەوە.\nگومانیش لەوەدا نییە كە شۆڤێنییەكان و نەیارانی گەلی كوردستان حەز دەكەن كەسی لاواز و كوردستان فرۆش سەرۆك كۆمار بێت و كەسێ بێ حورمەت و هەرزان تەفزیل دەكرێ بە كەسی موحترەم و دەسپاك و نیشتیمانپەروەر كە ڕێزی میللەتەكەی خۆی دەگرێ. خۆشی و شادیی وەفیق سامرایی كۆنە بەعسی و دوژمنی كوردستان شەهادەتێكی زۆر باشە بۆ بەرهەم، دوژمنی بێ حورمەت و قین لە دڵ تەفزیلی بەرهەم دەكات بە خەباتگێڕ و تێكۆشەران و ڕاشكاوانە مەدحی پاڵەوانانی ئۆكتۆبەر دەكات (و شهد شاهدوا من اهلها).\nپارتی و مێژوووە پڕ لە شانازییەكەی ئەوەیە كە دوژمن سزای پارتی دەدات بەڵام گەلی كوردستان پاداشی پارتی دەدات و ئەنجامی هەڵبژاردنەكانیش گەواهیی ئەو حەقیقەتەن.


سەروەت تۆفیق 07/05/2020\nبیرۆكەی سەرهەڵدانی یاسایی ئیداریی دەگەڕێتەوە بۆ دوایی شۆڕشی فەڕەنسا ساڵی (1789). واتە دەسەڵاتەكانی فەرمانڕەوایەتیكردن پێشتر لە فەڕەنسا هەمووی لە دەستی پاشادا كۆكرابوونەوە و بەشێوەیەكی مەركەزی هەموو كاروبارەكان لەژێر دەستی خۆیدابوون، هەروەها دەوڵەتیش ملكەچ نەبوو بۆ لێپرسینەوە، یان چاودێریكردن قەزایی.\nپێناسەی یاسای كارگێری:"لقێك لە لقەكانی یاسای گشتی، كۆمەڵێك رێسای یاسایی لە خۆی دەگرێت، كە تەحەكوم بە (ئیدارەی گشتی)یەوە دەكات، لە رووی رێكخستن و چالاكی و چاودێریكردنەوە"، مەدلولی گشتی بۆ یاسای كارگێڕی:"بە كۆمەڵە قاعیدەیەكی قانوونی دادەنرێت، كە تەحكوم بە چالاكی ئیدارەی گشتییەوە دەكات، كە جیاوازتر نییە لەو قواعیدانەی كە تەحكوم بە چالاكی تاكەكانەوە دەكات، لە بازنەی یاسای تایبەتدا".\nواتە لە رێگەی پشكنینی یاسای هەر وڵاتێكەوە جۆری سیستمی بەڕێوەبردنی سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی، ئاستی تێگەیشتن و فكری ئەو وڵات و كۆمەڵگەیەت بۆ دەردەكەوێت. دواتر تێدەگەین كە كام رێگەیەیان بۆ ئیدارەدان و خۆبەرێوەبەری هەڵبژاردووە. جا ئەو خۆبەرێوەبەرییە سیستمەكەی مەركەزی بێت، یان لا مەركەزی.\nلەم پەیپەرەدا زیاتر سیستمی مەركەزی و لامەركەزی، پێناسە و چەمك، لایەنی یاسایی و سیاسی و هۆكارو پاڵنەر بۆ جێبەجێكردنی و لایەنی باشە و خراپەی هەر یەكەیان بەجیا دەخەینەڕوو. لەبەرچاوگرتنی ئەوەی كە تائێستا هەرێمی كوردستان دەستووری نییە، بەڵكو تائێستا بە رەشنووسی ماوەتەوە. بۆیە دەبێت لە دوای دەستوور پەنا ببرێتەبەر یاسای ئاسایی (تەشریع)، ئەوانیش یاسای شارەوانییەكان ژمارە (6 ی ساڵی 1993)، هەروەها هەردوو یاسای ژمارە (3ی ساڵی 2009) یاسایی پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان _ عێراق، هەروەها یاسای ژمارە (4 ی ساڵی 2009) هەڵبژاردنەكانی ئەنجومەنەكانی پارێزگاكان و قەزاو ناحیەكان لە هەرێمی كوردستان _ عێراق.\nلە لایەكی ترەوە لامەركەزی ئیداری زۆر جیاوازە لە دوو ئیدارەیی، چونكە بە لامەركەزی كردنی دامودەزگا مەركەزییەكان و دابەشكردنی دەسەڵات لەنێوان پایتەخت و یەكە ئیدارییەكاندا پڕۆسەیە و پێویستی بەوەیە بخرێتە ناو پلانی نیشتمانی بە لامەركەزی كردنی سیستەمی ئیداری وڵاتەوە و سەقفی زەمەنی بۆ قۆناغەكانی جێبەجێكردنی ئەو پلانە نیشتمانییە دابنرێت، تاكو لامەركەزیەت دێتەپێش و بەناو دەقەكانی دەستور و یاسا و بڕیار و رێنماییەكاندا تێدەپەڕێت، بۆ ئەوەی دواتر جێ دەستی خۆی بەسەر كۆی پڕۆسەی بە لامەركەزی كردنەوە بەجێبهێڵێت. واتە باسەكە لە شۆڕبوونەوەی دەسەڵاتەكانە، نەك دوو دەسەڵاتی یاسادانان و دوو ئەنجوومەنی وەزیران دوو دەسەڵاتی یاسادانان. چوارچێوەی یاسایی ئەو وڵاتانەی دەستیانداوەتە پرۆسەی بە لامەركەزیكردنی پەیكەری سیستمی ئیداری هاوشێوە نین، هەیانە سەرەتا لا مەركەزیەتیان لە یاسای ئاسایدا رێكخستووە، بەڵام دواتر لەبەر رۆشنایی ئەزموون و دەقە یاساییەكاندا دەستوریان بۆ هەمواركردۆتەوە. یاخود هەیانە لە پڕۆسەی بەجێگەیاندنی لامەركەزیەتدا لە سەرەتادا لامەركەزیەت لە دەستوردا دەق نوسكراوەو دواتر لەبەر رۆشنایی دەقە دەستوررییەكاندا یاسایەك، یان زیاتر دەردەچوێنن، كە بەشێوەیەكی دوورو درێژ چۆتە ناو وردەكارییەكانی سیستمی لامەركەزییەوە.یان هەیانە تەنها یاسا و تەشریع دەبێتە بربڕەی پشتی دیزاینكردنی سیستمی لامەركەزی، بە هۆكاری ئەوەی لەناو دەستوردا باسی لامەركەزیەت نەكراوە.\nچوارچێوەی یاسایی لامەركەزیەت لە هەرێمی كوردستان سەر بە شێوازی سێیەمە، بۆ دیزاینكردنی سیستمی لامەركەزی تەنها پشت بە (تەشریع و یاساكان) بەستراوە، بەڵام ئەمە بەهۆی ئەوەوە نییە لە دەستورەكەیدا باسی بنەما و پڕەنسیپەكانی لامەركەزیەت نەكرابێت، بەڵكو لەبەر ئەوەیە تائێستا هەرێمی كوردستان خاوەنی دەستور نییە. بۆیە بەپێی میتۆدی (كارین) لە پێوانەكردنی لامەركەزیەتدا و بەپێوەری دیاریكردنی ئەو سەرچاوە یاساییەی كە لامەركەزیەتی تێدا دەق نوسكراوە، گەر رێكخستنی لامەركەزیەت بە دەستور بوو، ئەوا لامەركەزیەت بەهێزە. گەر رێكخستنی لامەركەزیەت بە یاسای ئاسایی بوو، ئەوا ئاستی لامەركەزیەت مام ناوەندە. گەر رێكخستنی لامەركەزیەت بە بڕیاڕو رێنمایی بوو، ئەوا ئاستی لامەركەزیەت لاوازە.\nهۆكارە كاریگەرەكان لە دیاریكردنی جۆری رێكخستنی ئیداری\nهەندێك لە فقیهەكان پێیانوایە لەبەرئەوەی رێكخستنی ئیداری لە دەوڵەتێكەوە بۆ دەوڵەتێكی دیكە جیاوازە، تەنانەت لەنێو دەوڵەتێكیشدا لە هەرێمێكەوە بۆ هەرێمێكی دیكە جیاوازە، ئەوا ئەم بابەتە ئەگەر بەڵگەبێت لەسەر هەر شێك بەڵگەیە لەسەر ئەوەی كە شێوازی رێكخستنی ئیداری دەكرێت كاریگەر بێت بە كۆمەڵە هۆكارێك، كە ئەوانیش بریتین لە:\n1.هۆكارە جوگرافی و سروشتییەكان: ئەم هۆكارە كاریگەری دروست دەكەن، لەسەر جۆری رێكخستنی ئیداری كارپێكراو لە دەوڵەتدا، واتە هەر لە رووبەری دەوڵەت و بونیاتی بەرزو نزمییەكانیدا، كە كاریگەری بەرچاو دادەنێن لەسەر دیاریكردنی جۆری رێكخستنی ئیداری. بە نمونە رووبەری دەوڵەت گەر هاتوو بچووك بوو، ئەوا ئاڕاستەكە زیاتر بەو ئاقارەدا دەڕوات كە كار بە رێكخستنی ئیدارەی مەركەزی بكرێت. بە پێچەوانەشەوە گەر هاتوو رووبەری دەوڵەتەكە گەورەو بەرفراوان بوون. ئەوا كار بە هەردوو سیستەمەی ئیداری مەركەزی و لا مەركەزی بكرێت. ئەمەش دەكەوێتە سەر بارودۆخی سیاسی، كۆمەڵایەتی، ئابووری بەربڵاوی دەوڵەت .\nهەروەها بوونی بەرزی و نزمیش بەهەمانشێوە كاریگەری لەسەر جۆری ریكخستنی ئیداری دەبێت. كە ناوچە شاخاوییەكان زیاتر ئارەزوویان بە لای رێكخستنی نامەركەزیدا دەڕوات، چونكە ناوچەكەیان سەخت و شاخاوییە، بە پێچەوانەشەوە ناوچە بیابانەكان زیاتر ئارەزوویان بە لای كۆكردنەوەی هەردوو رێكخستنی ئیداری مەركەزی و لامەركەزیدا دەڕوات، لەبەر ئەوەی ناوچەكانیان ژمارەی دانیشتوانیان كەم و زۆرتر هاتوچۆ دەكەن.\n2.هۆكارە سیاسییەكان: رێكخستنی ئیداری لە هەر وڵاتێك بە گوێرەی ئایدۆلۆژی رژێمی سیاسی ئەو وڵاتە و سروشتی رژێمی حوكمڕانی بەربڵاو لەو وڵاتەدا دیاری دەكرێت.\nبۆنمونە لە یەكێتی سۆڤیەتی جاران مەركەزیەتی دیموكراتی باڵادەست بوو، بەسەریدا كە هانی بەشداری میللی دەدا شانبەشانی پارێزگاریكردنی لە چاودێریكردنی مەركەزی تەواو و ئاڕاستەكردنی مەركەزی بۆ سیاسەتە گشتییەكان، بەڵام گەر هاتوو فیكری دەوڵەتەكە لەسەر بنەمای ئازادی دیموكراتی دامەزرابوو، ئەوا رەنگدانەوەی دەبێت بەسەر جۆری رێكخستی ئیداری كارپێكراو لە وڵاتدا.\n3.هۆكارە تەكنەلۆژییەكان : شێوازە تەكنەلۆژییەكان كاریگەری دادەنێت لەسەر دیاریكردنی رێكخستنی ئیداری, واتە ئامڕازە پێشكەوتووەكانی تەكنەلۆژیا بووەتە هۆی جۆرێك لە تەواوكاری رێكخستن. بۆنموونە پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا دەبێتە هۆی كۆكردنەوەی چەند وەزارەتێك لە یەك وەزارەتدا. روونتر بڵێین ئەم شێوازە رووكردنە مەركەزیەتە، چونكە كۆمپوتەر و ئینتەرنێت بووەتە هۆی لاوازكردنی نامەركەزیەتی دەركردنی بڕیارەكان. لە لایەكی ترەوە ئەم شێوازە لە ئامڕازەكانی گەیاندندا بۆتە هۆی دەستكاری كردنی قەبارەی یەكە سەرەكییەكان لە ئیدارەی مەحلیدا، كە دەكرێت هۆكارێك بێت بۆ ئەو دەستكاری كردنانەی كە لە زۆرێك لە سیستمە محەلییەكاندا روویداوە و كراوە. ئەوەش لە رێگەی دامەزراندنی سەندیكاكان كە هەر یەكەیان ژمارەیەك لە گرووپی محەلی بچووك لە خۆ دەگرێت. بۆ ئیدارەدانی ئەو خزمەتگوزارییانەی پێویستیان پێیەتی.\n• مەركەزیەتی ئیداری :\nبە وێنەیەك لە وێنەكانی رێكخستنی ئیداری دادەنرێت، بە واتای یەكخستن و بەش بەش نەكردن، بەڵام لە بواری رێكخستنی ئیداریدا. واتە بریتییە لە كۆكردنەوەی سەرجەم وەزیفە ئیدارییەكان لە دەستی حكومەتی مەركەزیدا لە پایتەخت، بەبێ ئەوەی كە نوێنەرانی حكومەت لە ناوچە جیاوازەكان لەگەلیدا بەشداربن .(1)\nسێنترالیزم: بە واتایی ناوەندێتی (مەركەزییەت). بە مانایەكی تر ناوەندێتی چڕ دەبێتەوە لە كۆكردنەوەی دەسەڵات لە دەستی حكومەتی مەركەزیدا.\n•رەگەزەكانی مەركەزی ئیداری:\n1.كۆكردنەوەی ئەو تایبەتمەندییانەی كە پەیوەنییان بە وەزیفەی ئیدارییەوە هەیە لە دەسەڵاتی مەركەزدا: چڕكردنەوەی دەسەڵاتەكانی ئاسایش و پۆلیس: ئەم وەزیفانەی پارێزگاریكردنی ئاسایش لەنێو تەواوی دەوڵەتدا بەردەوام لە هەرە گرنگترین وەزیفەكانی دەوڵەت بووە، مادام ئەم دەسەڵاتانە دابەشكراون لەنێوان تاكەكان، یان دامەزراوەكانی دیكەی جگە لە دەوڵەت، ئەوا بیرۆكەی دەوڵەت، وەك یەكەیەكی یاسایی و سیاسی تەواوكار دەچێتە حوكمی مەحاڵەوە.\nچڕكردنەوەی تایبەتمەندییە هونەرییەكان: وەك دەسەڵاتەكانی پلاندانان و توێژینەوەی هونەری و پێویست بۆ ئامادەكاری پرۆژەی بڕیارە جیاوازەكان، كە پەیوەندیدارن بە مومارەسەكردنی وەزیفەی ئیداری.\nچڕكردنەوەی دەسەڵاتی تێڕوانینی كۆتایی بۆ دەسەڵاتی دامەزراندن لە وەزیفە گشتییەكاندا: بەو ئیعتبارەی كە ئەو فەرمانبەرانەی هەڵدەستن بە كاروبارەكانی ئەم وەزیفانە كۆمەڵێك یاریدەدەری سەرۆكایەتین .\n1.مەركەزیەت واتایی چڕكرنەوەی وەزیفە نییە لە لوتكەدا، بەڵكو رێگە دەدات بەشۆڕبوونەوەی هەندێك رواڵەتی ئەم وەزیفەیە لە لوتكەی هەرمی ئیدارییەوە بەرەو بنكەكەی، هەروەها یەكەكانی دەزگای ئیداری دەتوانن مومارەسەی بەشێك لەو وەزیفەیە بكەن، لە چوارچێوەی دەسەڵاەتەكانیاندا بەو مەرجەی لەنێوان خۆیاندا ملكەچ بن، بۆ بیرۆكەی پاشكۆیەتی ئیداری بۆ ئەو یەكەی لەسەرووی خۆی دێت. مەبەستیش لە دەسەڵاتی سەرۆكایەتی، ئەوەیە كە هەموو پلەیەك لە پلەكانی دەزگای ئیداری لەسەریەوە سەرۆكێكی باڵا هەیە، بەدوای ئەویشدا ئەو فەرمانبەرانە دێن، كە لەو پلەیەدا كاردەكەن.\nباشیەكانی مەركەزیەتی ئیداری:\n1.پەیڕەوكردنی ئیدارەی مەركەزی وا دەكات، كە ئیدارەكان یەكگرتووبن لەناو دەوڵەت و جێگیری پایەبەرزی حكومەتی مەركەزییە.\n2.ئاسان پەیوەندی یەكێتی ئیدارە و رێككەوتنیان لەگەڵ یەكێتی هەڵسوكەوت و چالاكییە ئیدارییەكان لە دامودەزگا جیاجیاكان.\n3.وەرگرتنی ئیدارەی مەركەزی ئەو شێوازە ئیدارییە تەنهایەیە كە گونجاوە بۆ بەڕێوەبەرایەتییە گشتییە نیشتمانیەكان، ئەوانەی كە ئامانجیان خزمەتگوزارییە لە چوارچێوەیەكی فراوان بۆ هەموو تاكەكانی كۆمەڵگا بە هەمان مەرج و هەمان وێنەی رێكخراو.\n4.یەكێتی بڕیارەكان. واتە رێگری لە ناچوونیەكی بڕیارەكان دەكات .\n5.دادپەروەری لە دابەشكردنی پێویستی .\n6.ئاسانكاری دەكات، بۆ چاودێری و رێوشوێنەكانی .\nخراپییەكانی مەركەزیەتی ئیداری :\n1.دەبێتە هۆی رێگری و لەناوبردنی رۆحیەتی منافەسە و پێشكەشكردنی باشترین، سیفەتی سیستەمێكی جامدی دروست دەكات، لەگەڵ ئەوەشدا شێوازەكانی راگۆڕینەوە ناهێڵێت.\n2.سەرقاڵكردنی سەركردایەتی لە دەسەڵاتی مەركەزی لە كردارە سەرەتاییەكان لەسەر حسابی بابەتە گرنگ و سەرەكییەكان.\n3.بڕیارەكان بەپێی گونجاندن لەگەڵ هەرێمەكان و بارودۆخی هەرێمەكان و ناوچەكان نادات، كە ئەمەش وا دەكات سەركەوتوونەبێت لە بەدیهێنانی ئامانجەكان.\n4.خاوی لە ئەنجامەگەیاندنی كاروبارەكان، لە ئەنجامی هەبوونی رۆتینی ئیداری.\n5.دەكرێت خراپ دەسەڵاتەكان بەكاربهێندرێت، بۆ مەرامی تایبەتی لە دەست سەركردەكان .\n6.دەربرین و رێگەیەكی نا دیموكراسییە.\n7.رەچاوی بارودۆخی هەموو ناوچەكان ناكات.\n8.جیاوازی لە پێشكەشكردنی خزمەتگوزاری گشتی ئیدارە و زیادبوونی خەرجی.\nنامەركەزیەتی (ناسەنتڕاڵ)ی ئیداری :\n•لامەركەزیەت وەك چەمك:\nلامەركەزیەت بنەماكانی بەڕێوەبردنی سەردەمیانەیەی زۆربەی دەوڵەتانی هاوچەرخە، لە هەردوو شێوەی دەوڵەتی سادەو فیدراڵشیدا بەشێوەو میكانیزمی جیواز پەیڕەو دەكرێت. باوترین پێناسەی لامەركەزییەت لە زانستی بەڕێوەبردندا بریتییە: لە داڕشتنی هەیكەلی بەڕێوەبردن بەشێوەیەكی ئاسۆیی، تا ئەو رادەیەی دەگاتە بچوكترین یەكەی ئیداری.\nلامەركەزییەت چەمكێكە و لەخۆیدا سێ رەهەندی (كارگێڕی، دارایی، سیاسی) كۆكردۆتەوە، بە هەرسێكیان چەمكی لامەركەزی پێكدەهێنن، بەڵام توێژەران بە مەبەستی توێكاری و شیتەڵكردن، هەر رەهەندێك لەو سێ رەهەندە بەشێوەیەكی جیاو سەربەخۆ دەردەخەن، بە جۆرێك لە هەندێك توێژینەوەكاندا، وەك سێ جۆری جیاواز دەیناسێنن.\nلامەركەزی ئیداری: بریتییە لە دابەشكردنی دەسەڵاتە كارگێرییەكان لەنێوان حكومەتی ناوەند و یەكە كارگێڕییەكان، بە ئامانجی ئەوەی بتوانرێت بە ئاسانترین شێواز و كەمترین رۆتین كاروبارەكانی هاووڵاتیان رای بكرێت، لە كاتێكدا لامەركەزییەتی دارایی دەسەڵاتی یەكە كارگێڕییەكانە بۆ خەرجكردنی بەشێك لە داهاتە ناوخۆییەكانیان و بەشێكی تر لەو داهاتە نیشتمانییەی كە بۆ پەرەپێدانی ئەو ناوچانە تەرخان دەكرێت.\nلامەركەزی سیاسی: بریتییە لە رووە دیموكراسییەكەی لامەركەزیەت، كە خۆی لە هەڵبژاردنی نوێنەران و فەرمانڕەوایانی یەكە ئیدارییەكاندا دەبیتێتەوە. لەلایەن هاووڵاتیانی یەكە ئیدارییەكانەوە، بەو مەرجەی ئەنجومەنە خۆجێیە هەڵبژێردراوەكان توانای گۆڕینی دەنگی هاووڵاتیانی هەبێت، بۆ پێشكەشكردنی پرۆژەی خزمەتگوزاری و گەشەپێدانی ناوچەیی.\nتێكەڵییەك هەیە لەنێوان رەهەندی سیاسی و یەكە ئیدارییەكان و فیدراڵیەتی ناوچەو هەرێمەكاندا، خاڵی هاوبەشی نێوانیان زۆرە، بەڵام جیاوازی سەرەكی نێوانیان لەوەدایە كە لامەركەزی سیاسی لە یەكە ئیدارییەكاندا پیادە دەكرێت و لە دەستوری وڵاتدا ناو لەیەكە ئیدارییەكان نانرێت، لەكاتێكدا فیدڕاڵیەتی هەرێمەكان یەكەیەكی دەستورین، لەبەرئەوەی ناویان لەناو دەستوردا دەهێنرێت.\nبەشێوەیەكی گشتی پاساو پاڵنەرەكان بۆ لامەركەزی :\n1.لە زۆربەی دەوڵەتاندا ناوچەی دیاریكراو هەیە، كە دانیشتوانەكەی پەیوەندی تایبەت پێكەیان دەبەستێتەوە، كە خۆی لە بەرژەوەندی هاوبەشی ئەو دانیشتوانەدا دەبینێتەوە.\n2.زۆربوونی گەشەی چالاكییەكانی دەوڵەت، ئیتر لە ئیدارەدانی حكومەتدا بێت، یان لەبواری ئابووری، كۆمەڵایەتی ، ... هتد .\n3.سەرهەڵدانی بیرۆكەی كاركردن بە پیلاندانان لە تەواوی بوارەكاندا، هەروەها ئیمكانیەتی سوود وەرگرتن لەم پلاندانانە لە بواری ئابووری، كۆمەڵایەتی، كە دەوڵەتی نوێ هەوڵی چڕوپڕی بۆ كۆنتڕۆڵكردنی و ركابەری تاكەكان لەوبارەیەوە.\n4.زیادبوون و ئاڵۆزبوون و فرەچەشنی وەزیفەكانی دەوڵەت، بەشێوەیەك كە بووەتە هۆی مەحاڵبوونی چڕكردنەوەی چالاكی حكومی لە مەركەز، یان لە پایتەخت. ئەمە سەرەڕای ئەو كۆسپ و تەگەرانەی كە ئەم چڕكردنەوەی دەسەڵاتە لە مەركەز دروستی دەكات، لەسەر رێگەی ژیانی دیموكراتیەت و پلانەكانی گەشەپێدانی ئابووری و كۆمەڵایەتی .\nلامەركەزیەتی سیاسی: بریتییە لە دۆخێكی دەستوری كە لەسەر بنەمایی دابەشكردنی وەزیفە جیاوازەكانی حكومەت (جێبەجێكردن، تەشریعی، قەزایی) دادەمەزرێت لەنێوان حكومەتی مەركەزی و حكومەتە هاوشێوەكانی لە ناوچەكان، یان هەرێمەكان، یان ولایەكان، لەلایەن خۆشیانەوە لێكۆڵەرانی یاسای دەستوری دەڵێن سیستمی ئیتیحادی مەركەزی (فیدڕاڵی)، هەروەها ئەو وڵاتانەش كە بەم سیستمە كاردەكەن، ناودەبرێن بە وڵاتانی (مركبە) وەك (ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا، سویسرا، ئەڵمانیا، كەنەدا).ئەو دۆخە لەگەڵ قەبارەی دەوڵەتانەی دەوڵەتە گەورەكاندا دەگونجێت، یان ئەو دەوڵەتانەی كە فرە نەتەوەن، یاخود ئەو دەوڵەتانەی كە جیاوازی ئاشكرایان هەیە، لە زمان و كولتورو نەریتی دانیشتوانەكەیدا .\nدابەشكردنی ئەو سێ دەسەڵاتە لە یەكێتییەكی فیدراڵیدا بە گوێرەی دەستور دەبێت، هەروەك دامەزراوەیەكی باڵاش هەیە، بۆ یەكلاكردنەوەی كێشەو ناكۆكیانەی كە لەنێوان حكومەتی فیدراڵی و حكومەتی هەرێمەكاندا روو دەدەن.\nلامەركەزیەتی مەسڵەحی(مەرفەقی): شێوازێكە لە رێكخستنی دابەشكردنی وەزیفی ئیداریی، بەگوێرەی ئەم شێوازە وەزیفەی ئیداری دابەش دەكرێت لەنێوان دەسەڵاتی مەركەزی و دامەزراوە سەربەخۆكاندا كە دەسەڵاتەكانیان لەسەر بنەمایی بابەتی دیاریكراوەو مومارەسەی ئەو دەسەڵاتانە دەكەن، لەسەر ئاستی دەوڵەت. كە ئەمەش ناسراوە بە دامەزراوە گشتییەكان و هەڵدەستێت بە مومارەسەكردنی تایبەتمەدی دیاریكراو لەسەر بنەمایی وەزیفی. ئەم شێوازە شێوازێكی نوێیە و بە مەبەستی ئیدارەدانی ئەو دامەزراوە گشتیانە لەسەر بنەما بازگانیەكان دامەزراوە.\nبەڵام دەربارەی نامەركەزیەتی ئیدارەی هەرێمی، ئەوا ئەم جۆرە كار دەكات لەسەر ژمارەك لە كەسێتی ئیداری گشتی شانبەشانی دەوڵەت، كە هەریەكەیان زیمەی دارایی سەربەخۆو قەوارەی یاسایی تایبەتیان هەیە. ئەسڵ لە پێكهێنانی ئەم كەسێتییە ئیدارییە محەلیانەدا ئەوەیە، كە لەلایەن ئەو ئەنجومەنانە بەڕێوە ببرێت، كەلێی پێكدێن و هەموو ئەندامەكانی، یان زۆرینەیان لە لایەن گەلەوە هەڵبژێردراون.\nباشیەكانی لامەركەزی :\n1.راسپاردنی ئیدارە مەحلییەكان، بەرێوەبەرایەتییەكان لە بڕیارە گرنگەكان و سەرقاڵ نەكردنی بە ئاڵۆزیە لاوەكییەكان.\n2.خێرایی لە شیكاری كێشەكان و بڕیاریاردانەكان.\n3.بڕیاردانەكان باشتر و پێویست لەسەر بابەتەكان دەكات.\n4.راهێنانی سەركردەكان و ئیدارە مەحلییەكان و بەڕێوبەرایەتییەكان لەئاستی كەمتر لەوەی لە سیستمی مەركەزیدا هەیە.\n5.هاوسەنگی دەسەڵاتەكان و ئاستەكانی بە ئامانجگەیاندووە، كە یەكێكە لە گرنگترین مەبدەكان.\n6.متمانەی هاووڵاتیان بە دەنگدان و بەشداری لە پرۆسەی دیموكراتی زیاد دەكات، بەوپێیەی هاووڵاتی راستەوخۆ بەرهەمەكەی وەردەگرێت، بەپێچەوانەشەوە راستە.\nخراپییەكانی لامەركەزی :\n1. كاریگەری لەسەر دەسەڵاتی ناوەندی دەبێت.\n2. دژیەكی لە بڕیارەكاندا دروست دەكات، لەنێوان دەسەڵاتی ناوەندو هەیئاتە محەلیەكان.\n3. ئارەزووی سیاسەتی خۆجێی بۆ سەربەخۆی زیاترو نەگەڕانەوە بۆ دەسەڵاتی ناوەند.\n4. كاریگەری لەسەر لاوازكردنی سیاسەتی وڵات و لە رێگەی تێپەڕاندنی بەڕێوەبردنی سیاسەتی هەرێمەكان و ناوەند.\n5. قورسی لە پەیوەندیی ئاسۆیی و ستونی، چونكە بەڕێوەبەرایەتییەكان جیاوازن و سەربەخۆن، بۆیە لاواز دەبن لە گەیاندنی زانیارییەكان بەسەرووخۆیان.\n6. گرنگی نەدانی بەڕێوبەر بۆ ئەو راوێژكاریانەی كە پێشكەش دەكرێن لەلایەن شارەزایان.\n7. قورسی چاودێری و لاوازی پەیوەندی لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتی باڵا بەتایبەتی لە لقەكان و شوێنە جیاوازەكان .\n8. رەهەندەكانی لامەركەزیەت لە هەموو یەكە ئیدارییەكانی وڵاتدا بە یەك ئاست هەنگاو نانێت.\n1.بنەما گشتییەكان لە یاسای كارگێریدا. (د. زانا رەئوف، د. دانا عەبدولكەریم ) وەرگێڕانی _ عەبدولقادر صالح _ چاپی یەكەم ساڵی 2017 _ (چایخانەی كارۆ) .\n2.بنەماكانی یاسای دەستوری و گەشەكردنی سیستەمی سیاسی لە عێراق_(حمید حنون خالد) وەرگێرانی _ یادگار عەبدولكریم حسین _ چاپی یەكەم ساڵی 2016 _ (چاپخانەی كارۆ) .\n3.پشكنینی چێوەی یاسایی لامەركەزیەت لە هەرێمی كوردستاندا _ (ئا. پەیمانگەی كوردی بۆ هەڵبژاردن) _ شوباتی ساڵی 2017 .\n4.پەیپەری چارەسەری یاسایی بۆ قەیرانی سیستمی كارگێڕی لە هەرێمی كوردستاندا _ ( ئا. ئەندامانی لیژنەی ئامادەكاری پەیپەر لە پەیمانگەی كوردی بۆ هەڵبژاردن) _ كانونی یەكەمی ساڵی 2015 .\n6.المركزیە واالامركزیە فی اتخاد القرار و علاقتها بالادا‌و الوڤیفی _ (خالد بن فیحان المندیل)_ اشراف د. خالد بن محمد العیبان _ سنە 2004. دراسە میدانیە علی الاصلاحیە بمدینەالریاض .\n7.دلیللك المبسط اللامركزیە فی الاردن _ د. احمەد فایز العجارمە _ سنە 2016 .\n8.یاسای ژمارە (3)ی ساڵی 2009 یاسایی پارێزگاكانی هەرێمی كوردستان _ عێراق .\n9.یاسای ژمارە (4)ی ساڵی 2009 هەڵبژاردنەكانی ئەنجومەنەكانی پارێزگاكان و قەزاو ناحیەكان لە هەرێمی كوردستان _ عێراق .\n10.یاسای شارەوانییەكان ( ژمارە 6 ی ساڵی 1993) .\n11.پڕۆژەی پیادەكردنی سیستمی لامەركەزی بۆ پارێزگای سلێمانی _ (ئا. رێكەوت زەكی) .\n12.فەرهەنگی رامیاری _ (ئا. گەیلان عەباس) .


ڕەشکەی بیرەوەریەکان-بەشی سێهەم - هەوارگەی دڵا ن\nبۆم گێڕانەوە کە بووم بە مودیری مەدرەسەی دزڵی و چووم بۆ ئەو دێ‌یە کە خاوەنی عەبدۆللا خان کوڕی مەحمووخان بوو.\nجا با بەکورتی مێژوولکەی دزڵی و خانی گەورەی ئەو دێ‌یەتان بۆ باس بکەم.\nعەبدۆڵلا خان، کوڕی مەحمووخان، کوڕی عەزیزخان، کوڕی بارام بەگە. هەر لە بنەڕەتا خانەدان بوون وه گەورەی هەورامان. پیاوی گەورە و هەرە ناوداری ئەو بنەماڵەیە مەحمووخانە کە هاوچەرخی شێخ مەحمودی مەلیکە.\nپاش تێشکانی ئێمپێراتوری عوسمانی، ئینگلیزیەکان عێراقیان داگیر کرد و گەیشتنە کوردستان. لە سەرەتاوە گەلێک بەڵێن یان بە شێخ مەحمود دا بەڵام لە بەڵێنەکانیان پاشگەز بوونەوە.\nشێخ کە زانی ئینگلیزیەکان فێڵی لێ دەکەن و ئەیانەوێ کات بکوژن، بەپەلە نامەیەکی بۆ مەحمووخان نووسی کە بە هانایەوە بچێت. هەر کە نامەکە بەدەستی مەحمووخان گەیشت، بە خۆی و پێنج هەزار تفەنگچی یەوە، سوار بوو لە شارباژێڕەوە بەرەو سلێمانی چوو.\nمیجرسۆن، حاکمی سیاسی بریتانیا، لە هاتنی مەحمووخان و هێزەکانی ئاگادار کرابووەوە، بەپەلە چوو بۆ لای شێخ مەحمود وە لێ پرسی کە ئەوانە بۆچی بەو هەموو هێزەوە هاتوون. شێخ لە وەڵامدا وتی هاتوون بۆ زیارەتی کاک ئەحمەد. میجرسۆن وتی دەی خەبەری بۆ بنێرە با بە تەنیا، بە یاوەری چەن کەسێکەوە بێت، شێخ لە وەڵاما وتی من ناتوانم وەها داواکاریەکی لێ بکەم.\nلەشکری مەحمووخان لە بیستی ئایار(گوڵان)ی ١٩١٩ دا دەگاتە سەر شاخی گوێژەی نێزیکی سلێمانی. میجرسۆن لە سلێمانی بوو بەرەو کەرکوک هەڵ هات. بۆ سبەینێ مەحمووخان شاری سلێمانی لە بارەگا و بنکەی ئنگلیزیەکان پاک کردەوە و ڕادەستی شێخ مەحمودی کرد. شێخ مەحمودیش هەر ئەو ڕۆژە نامەیێکی بۆ ویلسۆن حاکمی گشتی عێراق بەڕێ کرد و پێی ڕاگەیاند: کورد لە وزەیدا نەماوە تەفرەی بەڵێنەکانی بریتانیا بخوات.\nڕەفیق حلمی ئەنووسێت ئەم پیاوە شۆڕشگێڕە، واتە مەحموو خان، لە ژیانی پڕ سەروەری خۆیدا دو مەسئەلەی گرنگی داهێنا، یەکێ سنورە دەستکردەکانی ڕەت کردوەتەوە و یەکێکیش یەکەم کەس بوە بنەمای شەڕی پارتیزانی داناوە وە بەو شێوەیە هێزەکانی بریتانی شپرزە کردووە.\nئەم پیاوە ناوداری کوردە یەکێ بووە لە ئەندامانی حیزبی هیوا وە دۆسایەتی بووە لە گەڵ شێخ مەحمود، سمکۆی شکاک ، سەردار ڕەشیدی ئەردەڵان، حەمە ڕەشی خانی بانە، کەریم بەگی فەتاح بەگی هەمەوەند، شێخانی تاڵەبانی و کەس نەزان و بیارە.\nساڵی ١٩٤٦ لە لایەن ئێرانەوە دەرمان خوارد کرا وە لە گوندی هانەی قوڵ بەخاک سپێردرا.\nلەو ماوەیەدا کە مەحموو خان لە خزمەتی بزوتنەوەی کوردستان و مەلیک مەحمودا ئەبێت، لە دزڵی دا، عەبدۆڵلا خانی کوڕی لە جێگەی خۆی دا ئەنێت تا کار و بار هەڵ‌سوڕێنێ، ئەویش ئەکەوێتە بەر شاڵاوی کوشتن و بڕینی ڕەزاشایی و لەگەڵ هەموو خان و خانزادە و بەگ و بەگزادەکانی کوردستان و کرماشان و لوڕستان و ئیلام ئەگیردرێ و ئەکەوێتە زیندان و بەتێکڕایی لە زیندانی قەسر لە تارانا دەس بە سەر ئەکرێن.\nبۆی ئەگێڕامەوە، ئەیوت یازدە ساڵی ڕەبەق زیندانی “لەسەرپێ و دانیشتوو” بووین، وتم تێ ناگەم، وتی ئاویان ئەکردە ژێرمان بۆ ئەوە ڕانەکشێین، هەموو کاتێ یا بە پێوە بووین یا بە جیجکانەوە دا ئەنیشتین.\nیەکێ لەو کوردانە کە پاوەیی بوو و لەگەڵ حەمەومین سانی پاوە گیرابوو، بۆی ئەگێڕاینەوە ئەیوت رۆژێکیان زیندان‌بانەکە هات وتی بۆ دانیشتوون، هەستن بچنە دەرەوە وڵات شێواوە و ڕەزا شا نەماوە لێرە دانیشن لە برسا ئەمرن. ئەوا منیش ئەچم و ئیتر نایمەوە. ئێمە لە ترسا بڕوامان نەئەکرد، کە هاتینە دەرەوە دیمان گرتووخانە چۆڵ و هۆڵە و هەموو هەڵاتوون. ئێمەیش هاتینە دەرەوە. لەگەڵ برادەرێ بووین نە فارسی‌مان ئەزانی و نە تارانمان ئەناسی. دۆستەکەم روی تێ کردم وتی من چوار تمەنم هەیە، دوو تمەنی بۆ تۆ، دوو تمەنیشی بۆ خۆم. با بگەڕینەوە بۆ پاوە. وتم وەڵلا من کەسم نیە و نایمەوە، تۆ کەیفی خۆتە ئەتەوێ بگەڕێوە. دەسەپاچە بووین، نەمان ئەزانی چی بکەین، من تەنیا ناوی مزگەوتی سپا سالارم بیستبوو، وتم با سواری دروشکە بین و بڕوین بۆ ئەوێ. چوین لەبەر مزگەوتەکە دابەزین، ئەو چوو بۆ گاراژ و ڕۆیشتەوە.\nمنیش پینەچی گەریم ئەزانی، چووم سندانێک و مشتەیەک و درەۆشێک و بڕێ مۆم و دەزووم کڕی و لە بەر دوکانێ دەستم کرد بە کار. لە بەر دوکانەکەشا، لەوبەری مزگەوتەکەوە، ئەنوستم.\nپاش چەن ڕۆژ خاوەن دوکانەکە پرسی برا گیان تۆ خەڵکی کوێی؟ وتم کوردم. وتی کەست نیە؟ وتم نا وەڵلا. وتی کلیلەکەت پێ ئەدەم شەو وەرەنێو دوکانەکە بنوە، وتم ماڵت ئاوابێ.\nکاتێ کە ئاڵمانی‌یەکان لە ئێران بوون و ناچار کران ئێران بەجی بێلن، زۆر چادر واتە برزنت‌یان لێ بە جێ مابوو، دوکاندارێ پڕ هەمارێ گەورە برزنتی کۆنی هەبوو ئەی‌هێنا، من بەشە دڕاوەکانیم فڕێ ئەدا، باقیم ئەدروو وەکو خەیمە وە ئەویش ئەی برد ئەیفرۆشت. ئەو کارە دوو سێ مانگی خایاند، ڕۆژێکیان پینەچی‌یەکی تر، لەگەڵ دۆستێکی کە ئەوانیش وەکوو من کاریان ئەوە بوو هاتن وتیان پارەت هەیە؟ وتم بۆ چیتانە؟ وتیان کابرایێ سێ دوکان برزنتی هەیە ئەیەوێ بیفرۆشێ بچین بیکڕین وتم باشە. چووین کڕیمان وتیان پشک بهاوین هەرکام دوکانێکی هەڵ گرین، ئەو کارەمان کرد، دوکانێ لە من کەوت تا بنمیچ پڕ بوو لە چادرە کۆنە. دەسم پێ‌کرد، دەرم ئەهێنا و لەسەریەکم ئەکرد و ئەم فرۆشت تا ڕۆژێ چوومە نێو هەمارەکە، سەیرم کرد ئیتر برزنت و چادرە کۆنە نەماوە. باقی هەموو فەردە چادری نوێ و تازەیە. گورجێ چووم دوکانێکی گەورەم بەکرێ گرت و تابلۆیەکی پان و پۆڕم لێ خست و بۆم بە تاجری هەرەگەورەی ئەو شەقامە.\nهەروا کە وتم، شەڕی دووهەمی جیهانی کۆتایی پێ‌هاتبوو و ئاڵمانی نازی و حکومەتی ڕەزا شا لە نێو چووبوو و خان و بەگ و ئاغەواتەکانیش گەڕابوونەوە وڵات و سەر جێگە و رێگەی خۆیان و عەبدوڵلا خانیش بۆ دزڵی گەڕابووە وە سەر دەسەڵات.\nجاری یەکەم کە چوم بۆ دزڵی، نەچوومە ماڵی عەبدوڵلا خان. دوا جار کە گەڕامەوە، یەکسەر چووم بۆ دیواخانەکەی و چوومە ژوورەوە سەلامم کرد و جوابی دامەوە و نەختێ لە جێ خۆی بزوت و وتی بەخەیر بی. وتم زۆر سپاست ئەکەم، ئەبوری خان ئەو سەفەر نەهاتمە خزمەتت چون بە پەلە بووم بگەڕێمەوە، ئەوا ئێستە ئیتر هاتوومە خزمەتت، با خۆم باشتر پێت بناسێنم من کوڕەزازای حاجی ماموسای نۆدشە و بە ئەسڵ و نەسەب هەورامیم. هەر کە وام وت، کتوپڕ هەستایەوە سەر پێ و وتی خەجاڵەت خۆم، ڕوو ڕەش خۆم. هات لە ئامێزی گرتم و بردمی لە ژوور خۆیەوە دای نام. تاو نە تاو سەیری ئەکردم و ئەی وت تۆ ئەرواحی باوکت ببورە، خەریکم دا ئەڕزم و منیش ئەم وت خان تاوانی من بوو، ئەبوا ڕۆژی هەوەڵ کە هاتم، بەهاتایمە خزمەتت، تۆ تاوانت نیە. ئیتر عەبدۆڵلاخان لەوپەڕی گەورەیی‌یەوە زۆر ڕیزی لێ ئەگرتم و خۆشی ئەویستم.\nلە دیواخان وێنەیەکی شا و سورەیای هەڵواسیبوو، هەرکاتێ خۆمان بواین، ڕوی لێ ئەکرد و ئەی وت: ئاخ دەستم پێت بگەیشتبا کوڕی سەگ، کوت کوت تم بکردبای هەر کوتێکم دابای بە سەگێ بیخواردبا.\nعەبدوڵلا خان، بە پێچەوانەی باقی خانەکان، لەگەڵ دێهاتی‌یەکانی خەڵکی دزڵی زۆر میهرەبان بوو و باج و پیتاکی لێ وەر نەئەگرتن. زۆریش قسە خۆش و ئەهلی بەزم بوو، دیواخانی هەموو ڕۆژێ پڕ بوو لە بەگ و بەگزادەکانی دەوروبەر.\nکوڕی گەورەی، عیزەت بەگ بوو، پیاوێکی نەرم و نیان و ئەهلی نوێژ و تاعەت و میهرەبان و بێ‌دەنگ. ڕۆژێ وتی مودیر بەخان بڵێ تفەنگمان پێ بدا بڕۆین بۆ ڕاو. وتم ئەی خۆت بۆ پێ ناڵێی؟ وتی بە گوێم ناکا بەڵام تۆی خۆش ئەوێ لە قسەت دەرناچێ، وتم باشە. کە بە خانم وت، بە پێکەنینەوە وتی باشە، ئەزانم ئەوە عەیزەت تۆی هەڵ ناوە.\nتفەنگچی‌یەکی بوو بە نێو سڵێمان، بانگی کرد و تفەنگی بڕنەوی پێ‌دا و پێنج تیرێکی ئاڵمانیشی دا بەمن و سێ تیرێکی رووسی یشی دا بە عەیزەت بەگ.\nئەو ڕۆژە نێزیکی بانگی شێوان کەوتینە ڕێ، چوینە ئەشکەوتێ. تاریک و لێڵی بەیان سلێمان ئێمەی بەجێ هێشتبوو و چووبوو، کتوپڕ تەقەی تفەنگێ هات، وتیان کوشتی، وتم جا چۆن؟ بەڵکو نەی پێکابێ، وتیان چۆن شتی وا ئەبێ تا ئێستا سڵێمان تیری هەڵەی نەکردووە. سڵێمان لە دوورەوە بانگی پیاوەکانی کرد، چوون و لاشی کەڵێکی چواردەساڵانیان هێنا کە شاخی لەو ئاسمانە بوو.\nسڵێمان پرسی مودیر تۆ کەبابی مغۆلیت خواردووە؟ وتم نا وەڵلا. وتیان ئێستە کەبابی مغۆلیت بۆ دروس ئەکەین، هاتن کەوڵی کەڵەکەیان کەندو و گۆژدەکەیان هێنا باش شوشتیان و نێو کەوڵەکەشیان خاوێن کردەوە و گۆژدەکەیان تێ هاویشت و لەگەڵ گیای کێوی وەکوو مەرزە و بەڕەزا تێکەڵیان کرد و سیم پێچیان کرد و هاویشتیانە بنی ئاوردانەکەوە و سەریان پڕ کرد لە پێڵوی ئاور واتە سکڵ. وتیان ئەوە ئیتر تا نیوە ڕو ئامادە ئەبێت، جا ئێستە هەستن ئێوەش بڕون بۆ ڕاو.\nئێمەیش هەستاین لەگەڵ عەیزەت بەگ چووین لە بنارەکانەوە زۆر کەڵ و بزن مان دی، یەک دوو تەقەمان کرد، هیچمان نەپێکا و گەڕاینەوە بۆ خواردنی کەبابی مغۆلی.\nجێگاتان خاڵی، زۆر کەبابێکی بەتام و بە لەزەت بوو.\n← Previous ...دوا گین ڕەشکەی بیرەوەریەکان-بەشی دووهەم\nNext → ...بەرگین شارەکەم سنە


مایکڕۆسۆفت بووە دووەم بە نرخترین کۆمپانیای ئەمریکی – کەی ئای تی ئێن\nمایکرۆسۆفت 31, تشرینی یه‌كه‌م 2018\nمایکڕۆسۆفت بووە دووەم بە نرخترین کۆمپانیای ئەمریکی\nلە سەرەتای مانگی ڕابردوودا، ئەمەزۆن بە فەرمی بووە دووەم بە نرخترین کۆمپانیای ئەمریکی کە نرخی گەیشتبێتە ١ ترلیۆن دۆلار. بێگومان، یەکەم جار ئەپڵ لە مانگی ٨ گەیشتە ئەو نرخە. لەو کاتەوە ئەپڵ بە ڕێژەی ٤.٤% نرخی بەرزبۆتەوە، بەڵام هی ئەمەزۆن بە ڕێژەی ٢٠% دابەزیووە. لە ئەنجامدا، ئەمەزۆن چیتر دووەم بە نرخترین کۆمپانیا نییە لە ئەمریکادا و ڕۆیتەرز دەڵێت ئەم شکۆیە لە ئێستادا بۆ مایکڕۆسۆفتە.\nپشکەکانی مایکڕۆسۆفت بە ڕێژەی ١٣% بەرزبوونەتەوە، کە لەسەرەتای مانگی ٥ی ئەمساڵ ٩٥ دۆلار بووە و ئێستا ١٠٦.٩٦ دۆلارە. مایکڕۆسۆفت، کۆمپانیا گەورەکەی بواری نەرمەکاڵا، نرخی ئێستا ٨٢١ بلیۆن دۆلارە، لە کاتێکدا ئەمەزۆن نرخی ٨٠١.٣ بلیۆنە.\nشایەنی باسە، دوایین داهاتەکانیان مایکڕۆسۆفت، کە لە هەفتەی ڕابردوو ڕاگەیاندران، جێگەی دڵخۆشی بوونە بۆ کۆمپانیا. بەم بۆنەیەوە، ئەگەر کۆمپانیا بیەوێت ببێتە سێیەم کۆمپانیای ئەمریکی کە نرخی بگاتە ١ ترلیۆن دۆلار، دەبێت پشکەکانی بە ڕێژەی ٢٢% بەرزببێتەوە و نرخیان بگاتە ١٣٠ دۆلار.\nئەمەزۆن توانی بۆ ماوەیەکی کەم ببێتە بە بەهاترین کۆمپانیای ئەمریکی - کەی ئای تی ئێن 7 کانونی یەکەم 2018 / 11:59 AIM:\n[…] ڕۆژێک لەمەوبەر مایکڕۆسۆفت توانای ئەو پێوانەیە تۆماربکات و ببێتە بە بەهاترین کۆمپانیای ئەمریکی، و توانی ئەو […]


چۆنێتی دروستکردنی کفتەی سلێمانی - Yeane.Org ماڵپەری یانی\nکەرەستەکان بۆ ٤ کەس:\n١ کوپ بڕوێش\nنیو کوپ برنج\nنیو کیلۆ گۆشت (دەبێت بە دەست ورد بکرێت)\n٢ سەلک پیاز\nبەهارات و خوێ بە پێی ئارەزوو\nگوێز و کشمیش بە پێی ئارەزوو\nبرنجەکە بە بێ رۆن و چەوری دەکوڵێنیت و دواتر وەک هەویری کوبە دەیشێلیت.\nلە کاتێکدا خەریکی کوڵاندنی برنجەکەیت بڕوێشەکە لە ناو ئاودا دابنێ تا بخوسێت و دواتر بیگوشە و ئاوی پێوە مەهێڵە و لەگەڵ برنجەکەدا بیشێلە.\nگۆشتەکە دەبێت بەدەست لەتبکرێت و بکوڵیندرێت.\nپیاز و کەرەوزەکە ورد دەکرێت و لە کاتێکدا کە گۆشتەکە خەریکە ئاوەکەی هەڵدەچنێت کەمێک زەیت بکە بەسەریدا و دواتریش پیاز و کەرەوزەکەی لەگەڵدا سوربکەرەوە، و ئەگەر ئارەزووت لە گوێز و کشمیشەکەش بوو بۆی زیادبکە و پاشان بەهارات و خوێیەکەش بکە بەسەریدا.\nپاش ئامادەبوونی کەرەستەکان ئینجا دەست بکە بە پێچانەوەی کفتەکە و لەو سوپەدا بیکوڵێنە کە بۆی ئامادە دەکەیت.\nچۆنێتی ئامادەکردنی سوپ:\nئەگەر ئارەزوت لێبێت دەتوانیت سپێناخ لەناو رۆن و پیازدا سوربکەیتەوە و پاشان دۆشاوی تەماتەی بۆ زیاد بکەیت و دواتریش بە پێی پێویست ئاو و خوێ و بیبەری رەش بکەیت بەسەریدا و بیکوڵێنیت.\nدواتریش کفتەکان دەکەیتە ناوی تاوەکو دەکوڵێت و ئامادە دەبێت بۆ پێشکەشکردن.


لەساڵیادی ریفراندۆمدا؛ ریفراندۆم لەنێوان ئایدیالیزم‌و تراژیدیادا - ئاوێنه\nلەساڵیادی ریفراندۆمدا؛ ریفراندۆم لەنێوان ئایدیالیزم‌و تراژیدیادا\n■ د.سەردار عەزیز\nلەحەفتاکانی سەدەی رابوردوەوە دۆزی کورد بەتراژیدیا وەسف دەکرێت، بەجۆرێک دەتوانین بڵێین کە چەمکێک هەیە بەناوی تراژیدیای کوردیەوە. کیسنجەر یەکێكە لەوانەی کە وەهای باس ئەکات. چەمکی تراژیدیا لای کیسنجەر جێگەی تێڕامانە، چونکە بۆ ئەو هەمو کەسێک تراژیای هەیە! بەڵام چەمکی تراژیدیا وەک هەمو چەمکێکی تری گریکی رون نیە!\nلەبەر دۆخی شەڕی ناوخۆی قوڵی کوردی ئەستەمە بتوانرێت لەروداوێک تێبگەین بەشێوازێکی زانستی. بەگشتی هەمو روداوێک لای نیوەی سەرتاپا خراپەو لای نیوەکەی تری سەرتاپا چاکەیە، لەکاتێکدا هیچ لایەکیان خاوەنی راستیەکە نین. ئەم دۆخە لەچەند لایەکەوە زیان بەخشە، یەکەم، رێگە نادات ئێمە لەمێژومان بگەین هەمیشە بەرهەمهێنانەوەی رابوردو بەئامانجی درێژەپێدان دەبێت بەشەڕی ناوخۆ.\nدوەم، بەردەوامی دەدات بەدۆخی شەڕی ناوخۆی کوردی کە ئێستا زیاتر ئاڵۆزە، چونکە لایەنە شەڕکەرەکان لەکاتێکدا دژ بە یەک دەجەنگن، بەڵام ئەم جەنگەیان زیاتر بۆ ئیدارەدانی جەماوەرەکەیانە نەک بۆ ململانێی یەکتری.\nسێیەم، ئێمە ناتوانین داببڕێین لەو دۆخە هەتا نەتوانین لە راستی دۆخەکە بگەین.\nچوارهەم، هەمو ئەمانە وەها دەکات ئێمە هەمیشە چاوەڕێی ئەوەبین کە بیانیەک پێمان بڵێت ئێمە چیمان کردو چیمان بەسەرهات و مێژومان چیە.\nبەهەوڵدان بە ەرچون لەم دۆخە لێرەدا چەند سەرنجێک تۆمار دەکەم، کە تێکەڵەیە لە زانیاری و شیکاری.\nیەکەم، خەسڵەتی سەرەکی ئەوەیە ئایا کێ ئەکتەری سەرەکی روداوەکەیە، ئایا ریفراندۆم روداوێکی کوردی بو، حیزبی بو، یان تاکەکەسی؟ لێرەدا حەز ئەکەم ئاماژەیەک بە دیدی ئەوانیتر بکەم بۆ مێژوی ئێمە. هەتا ئێستا لە هەمو ناوەندەکانی بڕیاری دونیادا مێژوی ئێمە وەک مێژوی دەستەجەمعی ئێمە نابینرێت، بەڵکو وەک مێژوی کەسەکان دەبینرێت. بڕیارو روداوی ئێمە لە ئەنجامی بایۆگرافیاو خەون و فەنتازیایی کەسەکانە نەک نەست و خواستی کۆی ئێمە. ئایا دەکرێت ریفراندۆم بە روداوی مەسعود بەرزانی ناو بنێنین؟ بەم جۆرە ئێمە میتۆدێکی تایبەتمان هەیە، لەوەی کە کێ بڕیاردەربو.\nبێگومان زۆر زانیاری هەیە کە بڕیاردەری سەرەکی روداوەکە مەسعود بەرزانی بو، هەروەها خوێندنەوەی مێژوی تایبەتی ئەو پەیوەستە بە سروشتی روداوەکەوە. ئەم بە بایوگرافیابونەی مێژوی ئێمە، دەرخەری راستیەکی تاڵە کە ئێمە خاوەن سیستەم و کۆمەڵگا و شوناسی گشتی نین.\nدوەم خەسڵەت ئەوەیە کە ئایا لە چ کاتێکدا رویدا، کاتی ریفراندۆم تەنها پەیوەستە نەبو بە مانگی ئەیلولەوە لە روی رەمزیەوە، بەڵکو پەیوەست بو بە هەڵبژاردنی ئەمەریکا، بە دۆخی دوای داعش. بارزانی دوا زانیاری لە ئەمەریکاوە وەها بو کە ئیدارەی ئەمەریکی دژ بە ریفراندۆمە، بەڵام هیچ کارێك دژی ناکات. لە واشنتۆنەوە پەیامی وەها درا کە ئەگەر تێپەڕێنرێت و بکرێت بە واقیع ئەوا پاشان ئەمەریکا لە گەڵیدا دەسازێت. بەڵام من هەست دەکەم لێکدانەوەی پارتی لە سەر ئەم بنەمایە نەک هەر هەڵوێستی ئەمەریکای نرخاندوە، بەڵکو لە سەر ئەم بنەمایە هەڵوێستی ئێرانیشی نرخاندبو. بەم پێیە پارتی وەهای لێکداوەتەوە کە ئەگەر ئەمەریکا خۆی هیچ نەکات، ئەوا ئێران یەکەم، هیچ هەنگاوێک نانێت لە بەر ئەمەریکا، دوەم، ئەگەر هاتو هەر هەنگاوێک بنێت ئەوا ئەمەریکا قبوڵی ناکات. هەردو ئەم تێگەیشتنە هەڵەبو، چونکە ئێران کارەکەی بە عێراق کرد. ئەم جوڵە عێراقیە ئێرانیە، وەهای لە ئەمەریکا کرد نەتوانێت هیچ بکات. پلانی ئەمەریکا بە هیچ جۆرێک ئەوە نەبو کە لە 16ی ئۆکتۆبەر رویدا، بەڵکو ئەوەبو کە سوپای عێراق بێتە ناو کەرکوک لە گەڵ کورددا بە هاوبەشی. بەڵام دەستپێکردنی پلانەکە هەمو بەشدارانی حەپەساند، چونکە یەکێتیش کە ئاگاداری جوڵەی حەشدبو، ئاگاداری تەواوی هەمو پلانەکە نەبو.\nسێیەم خەسڵەت ریفراندۆم و یاری جیوپۆلەتیکی. بۆ ئەمەریکا کوردستان لە عێراقدا گرنگە، کوردستان تەنها وەک خۆی هێندە بایەخی نیە. ئەمە تێکەڵکرا لە گەڵ خیتابی ئەمەریکی، کە هەمیشە خیتابێکی فریودەرە. لە ئاستە جیوپۆلەتیکیەکەیدا کوردستان، وەک هەر وڵاتێكی تر، گرنگی پەیوەستە بە پێگەی، بە ئەو دەرفەت و ئامرازانەی کە زلهێزەکان دەتوانن سودی لێببینن. ئەمە بە هەڵە خوێندرابوە. لە هەمانکاتدا یەکپارچەیی خاکی عێراق بەشێکە لەو فانتازیا ئاینیەی کە ئەمەریکا هەیەتی بەرامبەر عێراق ئەویش رۆژێک عێراق دەبێتە وڵاتێکی فرە کەلتوری، عەلمانی، دیموکراسی، بەهێز، کە دۆستی رۆژئاوا دەبێت. ئەمە لە بازنەی رەخنە لە ئەمەریکادا بە wishful thinking ناسراوە. لە لایەکی ترەوە پەیوەندییەکی ئاڵۆز هەیە لە نێوان ریفراندۆم و خواستی باڵادەستی ئێران لە ناوچەکە. ئەم پەیوەندییە لە روی کات، میتۆد، پانتایی، هەمو کاریگەرییان هەیە. کورد و ئێران هەردو وەها دەبینن کە ئێستا لە ساتەوەختی قەیراندا کاتی ئەوەیە کە هەنگاو بنێیت، بۆیە بەریەککەوتن هەیە لە نێوان هەنگاوی کورد و هەنگاوی ئێراندا، چونکە کاتێک هەردو بە گونجاوی دەزانن ئەوا بەریەک دەکەون.\nئەمە دیسانەوە لە ئاستی گەیشتن بە دەریای ناوەڕاست، بە شیعەکردنی عێراق، رێگری لە هەر پشتیوانییەک بۆ کوردی رۆژهەڵات، فراوانبونی پانتایی نفوزی وتورکی و سوننی هەبو پەیوەست بو بە ریفراندۆمەوە. دیارە ئامانجی ئێرانیەکان گرنگ نیە، هێندە ئەوەی کە ئامرازەکانیان. ئەوان ئامرازی فرە چەشنییان هەیە لە ئیدارەکردنی عێراق، بە جۆرێک کە ئەمەریکایان سنوردارکردوە.\nبە تێگەیشتن لەم ستراتیژە، ریفراندۆم بەبێ پشتیوانی وڵاتێکی کاریگەر، ئەگەری سەرکەوتنی هەر لە سەرەتاوە دیاربو کە سفرە.\nدیارە هەر وڵاتێک بە شێوازی خۆی پەیوەست بو بە روداوەکەوە، ئەوروپاییەکان هەریەک بە جۆرێک دژی بون، بەڵام بێ کاریگەربون، روسەکان دۆستی نەبون بەڵام ویستیان یاری پێوەبکەن، چونکە ئەوان رۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەک پانتاییەکی داهاتوی خۆیان دەبینن، بە پێچەوانەی ئەمریکاییەکانەوە، بۆیە کورد کاریگەر دەبێت وەک ئامرازێکی جیوپۆلەتیکی. بەڵام ئەوەی گرنگە لێرەدا، یاریەکەیە، ئایا هەر یاریکەرێکی جیوپۆلەتیکی ئامانجی چیە لە پانتایی کوردستان. شتی سەیر دەبینین لێرەدا، چۆن لە شەڕی داعشدا ئەمەریکاو ئێران بە ناراستەوخۆ هاوکاربون، هەردو بە هەندێک جیاوازییەوە هەمان دیدیان هەبو کە مانەوەی عێراقە.\nبەڵام ئەمەریکاییەکان نەرم بون، وەک لە بەیاننامەی 15ی سیپتەمبەردا دیارە، بەڵام ئەم نەرمیە لە خیتابدا زیانی زیاتر بو، لە کاتێکدا لای کورد وەها لێکدرایەوە کە مانای ئەوەیە کە دەرفەت هەیە بۆ ئەنجامدانی. وەک لە بەیاننامەکەدا دیارە ئەوان جیاکارییان دەکرد لە نێوان ناوچە جێناکۆکەکان و کوردستان. زیاتر دژ بە ئەنجامدانی ریفراندۆم بون لە ناوچە جێناکۆکەکان.\nیەکەم، کورد ناتوانێت پراگماتیست نەبێت. ریفراندۆم یەکەم هەنگاوی ئایدیالیزمیانەبو، دەرئەنجامەکەی تراژیدیابو. ئەم دیدە لە زۆر ناوەندەوە تەعبیری لێکرا، کە کورد بۆ یەکەمجار ناپراگماتیست بون.\nدو، نوخبەی سیاسی کوردی توانای ئەوەی نیە کە پێکەوە یاری جیوپۆلەتیکی بکات، هەرزو درزی تێئەخرێت و پەرت دەکرێت. دەبێت بڕیاری جیوپۆلەتیکی بە پرۆسەیەکی جیاوازبێت.\nسێ، ماف و واقیع دەبێت پێکەوە گرێبدرێن، بە تایبەت لە دونیایەکدا کە ریاڵ پۆلەتیک زاڵە، نەک ئایدیالیزم.\nچوار، پرسی نیشتیمانی دەبێت زەمینە سازی بۆ بکرێت، بە تایبەت لە کۆمەڵگایەکدا کە پرسی نیشتیمان و نەتەوە و چاکەی گشتی لاوازە.


سەبارەت بە پرسی سەرکردایەتیی.. هۆگر برایم – Dengekan\nbyHogir Braim\tDecember 20, 2020\tGeneral, Opinion\nلە هەموو ئەو قۆناغانەدا کە کۆمەڵگە توشی قەیران یان چەقبەستوویی دەبێت، پێویستیی بە دیدگا و چەمکی سیاسیی نوێ هەیە کە دەرچەیەک پێشنیاربکات. ئەوەی رۆڵی سەرەکییش لە طەرحکردنی ئەو دیدگایە دەبینێت، هەبوونی ڕێبەرایەتییێک یان سەرکردایتییێکە کە خوێندنەوەیەکی وردی سۆسیۆسیاسیی، سۆسیۆسایکۆلۆجیی و سۆسیۆئیکۆنۆمیی کۆمەڵگەکەی خۆیکردبێت و مێژوو لەناو دەستیدابێت و پێیەکانی لەسەر ئێستا وەستابن و رووی لە داهاتووبێت. بۆیە نابینین شۆڕشێک یان گۆڕانکارییێک لە وێستگەیەکی مێژووییدا روویدابێت و ناوێک، چەند ناوێک یانیش رێکخستنێک رۆڵی پێشەنگایەتیی و ڕێبەرایەتیی نەبینیبێت.\nلەم نوسیینەدا دەمەوێت بەرچاوڕونییەک بدەم، لەبارەی چەمکی سەرکردایەتیی. بەتایبەت لەم کاتانەدا کە لە کوردستانی عێراقدا ناڕەزایەتییەکان گەیشتوونە لوتکە. ئەمەیش دەرئەنجامی ئەوقەیرانە هەمەلایەنەیە کە ئەو هەرێمە و سیستمە سیاسییەکەی کەوتوونەتە ناوی و لەهەرکات زیاتریش، ئەم هەرێمە پێویستیی بە سەرکردایەتیێک هەیە کە بتوانێت ئەو ناڕەزایەتیانە لە چوارچێوەی کۆمەڵێک چەمک و بەهای نوێدا کەنالیزە بکات. بۆیە لەم نوسیینەدا مەبەست سەرکردەی سیاسییە. هەروەها دەمەوێت ئەوەش گفتوگۆبکەم کە ئایا سەرکردایەتیی و سواربوونی شەپۆلی ناڕەزایەتییەکان هەمان شتن؟\nتیۆریسەنی بواری رێکخستن گاری یوکەل (Gary Yukel)، لە کۆی ئەو پێناسانەی کە بۆ چەمکی سەرکردایەتیی کراون، پێناسەیەکی ئاوا دەخاتە روو: مەبەست لە سەرکردایەتیی کردن ئەو پرۆسەیەیە کە لەناو رێکخستنێکدا، کەسێک یان سەرکردەیەک هەوڵدەدات کاریگەریی لەسەر ئەوانیتر، یان شوێنکەوتەکانی دابنێت بەو مەبەستەی ستروکتورێک بدات بە چالاکیی و پەیوەندییەکان و ئاسانکارییان بۆبکات.\nدیارە ئەو پێناسەیەی یوکەل تا راددەیەک سنوردارە، لەبەر ئەوەی رۆڵی سەرکردە وەکو کۆکەرەوە و سەرپەرشتیار دیاری دەکات و تەنیا لە کۆنتێکستی رێکخستن (Organization)دا بابەتەکە هەڵدەسەنگێنێت. لەگەڵ ئەمەیشدا یەکێک لەو چەمکانەی لەو پێناسەیەدا بەگرینگ دەبینرێت، کاریگەریی دانان یان کارتێکردنە. سەرکردایەتیی واتا رێنیشاندانیان و ئاڕاستەکردنی ئەوانیتر. نابێت بە پێچەوانەوە سەرکردە ئاڕاستەبکرێت.\nشتێکیتر لە بابەتی سەرکردایەتیی لەناو سیاسەتدا ئەوەیە کە رێبەر هەم رایگشتیی ئاڕاستەدەکات و هەمیش دەبێتە ئاوێنەی رایگشتیی. واتا ئاڵوگۆرێکی بەردەوام و نەپچڕاو لە نێوان ئاڕاستەکردنی رایگشتیی و بوون بە ئاوێنەی رایگشتیی، لە ئارادایە. هەندێک جار لە پێشەوەیە و هەوڵدەدات گوێ لە بۆچوونەکانی بگیررێت. هەندێک جاریش، بۆ پاراستنی یەکگرتوویی، بەتایبەت لەوکاتانەی کە شوێنکەوتووەکانی ئامادەنین کە لەگەڵ هەنگاوەکانی ئەودا رێبکەن، ئەو خۆی لەگەڵیاندا دەگونجێنێت، سەرنجدەدات و دەبێتە گوێگر. واتا سەرکردە لە پەیوەندیەکی سیمبوڵیی دایە لەگەڵ شوێنکەوتەکانی. هەرکاتێ سەرکردە نەیتوانی ئەو ریتمەی کە لەنێوان ئەو دوو ڕۆڵەدا هەیە بیپارێزێت، ئەوا سەرکردایەتییەکەی دەکەوێتە ژێر مەترسییەوە. دیارە بەبێ هەوادار و شوێنکەوتووش شتێک بەناوی سەرکردە جێگەی باس نییە.\nماکس ڤێبەر(Max Weber)یش باسی لە گرینگیی پەیوەندیی کاریگەریی دانان و کاریگەربوون لە سەرکردایەتیی سیاسییدا، کردووە. هەروەها جەیمس ماک گریگۆر بونس(James MacGregor Burns)یش پێیوایە کە سەرکردایەتیی سیاسیی لەناو کۆمەڵێک چەمکدا ڕوودەدات، کاتێک رێبەر توانای ئەوەی هەبێت کە لایەنگرانی خۆی مۆبالایزبکات و وایان لێبکات قەناعەتیان بەو بەهاو نرخانە هەبێت کە ئەو طەرحیان دەکات.\nلێرەدا دەردەکەوێت کە زۆربەی شارەزا و لێکۆڵەرانی بواری رێبەرایەتیی یان سەرکردایەتی(Leadership)، لەسەر چەمکی کاریگەریی دانان کۆکن. گرینگە ئاماژە بەوەش پێبکرێت کە لەو پێناسەیەدا هەبوونی رێکخستنێک مەرجە. واتا بەبێ رێکخستنیش سەرکردایەتیی ناکرێت؛ لەهەمانکاتدا رێبەر دەبێ خاوەن کۆمەڵێک چەمک و بەهای تایبەت بێت کە ئەو طەرحیان دەکات، کاریان بۆ دەکات و هەوڵی سەرخستنیان دەدات.\nئەگەر لەو پێناسەیە وردبینەوە و سەرنجی ئەو نارەزایەتییانەی خەڵکی هەرێمی کوردستان بدەین، کە لەو ١٠ ساڵەی دواییدا زیاتر زەقبوونەوەتەوە و لەم چەند ساڵەی دواییشدا گەیشتونەتە لوتکە، بۆمان دەردەکەوێت کە سەرکردایەتییێک بۆ ئەو نارەزایەتییانە لەئارادانییە. چالاکییەکان دەرئەنجامی کارێکی لەپێشینەی رێکخراوەیی نیین بەڵکو زیاتر خۆڕسک و پچڕ پچڕن. ئەمەش هۆکاری سەرەکیی پارچە پارچەیی، نابەردەوامیی و لە کۆتاییشدا بێ ئەنجامییەکەیانە.\nخاڵێکی تری لاواز لەو چالاکییە ناڕەزایەتییانە ئەوەیە کە ئامانج و دروشمەکان رۆژانەیی و بەرتەسکن. واتا مانیفێستێکی هەمەلایەنەی گشتگیر لە ئارادانییە کە خەتێک و ئاڕاستەیەک بداتە ئەو ناڕەزایەتییانە و لەناو کۆمەڵێک چەمک و بەهای هاوبەشدا کۆیانبکاتەوە کە ئەمەش کاری سەرکردایەتییە.\nقەیرانێکی کشتگیری سیاسیی، ئابوریی، کۆمەڵایەتیی، پەروەردەیی و بەڕێوەبەرایەتیی لەئارادایە و لەناو سیستمی هەییدا بچوکتریین دەرفەتی چارەسەریی بۆ ئەو قەیارانانە بەدیناکرێت. بۆیە، نەوەک هەر کاتی ئەوە هاتووە ئەو هەرێمە دەستبداتە شۆڕشێکی هەمەلایەنە، بەڵکو درەنگیش کەوتووە.\nدیارە هۆکارەکانی ئەو وەدرەنگ کەوتنە زۆرن، بەڵام لە هەر هەموویان گرینگتر، بە رای من، نەبوونی رێکخستنێک و سەرکردایەتییێکە کە روئیە و روئیای نوێی هەبێت و مەودایەکی لە نێوان خۆی و ئەو سیستمە فیکرییە چەقبەستوو و بێ چارەییەی کوردایەتییدا دانابێت. دەبێ ئەو چەمکانە توڕبدرێن کە نزیک بە سەدەیەکە لە بزوتنەوەی سایسیی کوردییدا دەکاردەبرێن و ئەنجامەکەشیان ئەوەیە کە لەبەردەستدایە.\nخۆشبەختانە ئێستا لەناو گەنجانی کوردستانی عێراقدا، هۆشیاربوونەوەیەک لە ڕوی فیکرییەوە پەیدابووە و باوەڕی بەو خورافیاتانە نەماوە کە بزوتنەوەی کوردایەتیی مرۆڤی کوردی پێخستووەتە خەوی موگناتیسیی و دواجار هەموو شتێکی لێدەکات و پێیدەکات، بەڵام ئەوەی کە گرینگە و تا ئێستاش غائیبە، نەبوونی سەرکردایەتییێکی سیاسییە. وەکو رەخنەیەکیش کە من ئاڕاستەی ئەو گەنجانەی بکەم ئەوەیە کە جیاوازیی لە نێوان رۆشنبییر و ئایدیۆلۆگ و سەرکردەی سیاسییدا دانانێن. هەڵبەتا، دەبێ هەموو سەرکردەیەکی سیاسیی رۆشنبییریی هەبێت، بەڵام مەرج نییە هەموو رۆشنبییرێک بتوانێت ببێتە سەرکردەی سیاسیی، چونکە سەرکردایەتیی هەر زانین نیە بەڵکو کارێکتەریشە، بەڵام زۆربەی گەنجانی ئێمە هەوڵدەدەن ببنە رۆشنبییر نەوەکو سەرکردەی سیاسیی. من هۆکاری ئەوەش بۆ ئەو ئاوە دەگێڕمەوە کە رەهەندییەکان ڕشتیان و نەوەکانی دوای ئەوانیش پێیان تێخست. ڕەهەندییەکان کاریان لەسەر ئەوەدەکرد کە گەنجەکان لە روی چالاکییەوە پاسیڤ بکەن، کە هەندێکیان تا ئێستاش لەسەر ئەو نەهجە بەردەوامن و هەندێکیشیان کاریان ئەوەیە کە دەبێ ئەوان قسەکەر و موفەکیربن و ئەوانی تریش گوێگر.\nلە باشتریین حاڵەتیشدا خۆیان بوون بە ڕاوێژکاری نەوشیروان مسطەفا و بەرهەم صالح و خەڵکیشاین هاندەدا لەدەوری ئەوان کۆببنەوە تا ڤێرژنێکی تری کوردایەتیی (مەدەنیی) بەرهەمبهێننەوە کە پێشتر لە جەلال طالەبانییدا تاقیکرابوویەوە. ئەوان نە خۆیان هاتن رۆڵی سەرکردەی سیاسیی ببینن و نە کاریشیان بۆ ئەوەکرد کە لەناو نەوەی دوای خۆیاندا ئەو گەرایە دابنێن. هەر کەوتنەوە بەباکردنی کای کۆن تا نانی خۆیانی لێ حاصڵکەن؛ دیارە تا ئێستاش هەر بەردەوامن و خەریکن لە کۆمەڵێک پاشماوەی خانۆچکەکەی نەوشیروان قەڵاکەی کوردایەتیی مەدەنی ئاوابکەن. بۆیە زۆر گرینگە کە گەنجانی ئێستا لەسەر کارێکی رێکخراوەیی جددیی رابوەستن و کەرەستەکانیشیان، لە ڕوی فیکریی، سیاسیی و مرۆییشەوە، تازەبن و تەپوتۆزی ئەو حەرەکە فیکریی و سیاسییە بۆگەنەی کوردایەتیی نەبێت کە سەرچاوەی هەموو ئەو نەهامەتییانەن کە باو و باپییر، دایک و نەنکیشیان توشی بوون و بە میرات بۆ ئەوانیش ماوەتەوە.\nلێرەدا گرینگە ئەوە بخەمە ڕوو کە گەرەنتی سەرکەوتن لە خۆ بەرێکخستندایە. رێکخستنێک کە خاوەن چالاکیی بێت، لەبەر ئەوەی رێکخستنی بێ چالاکیی، وەکو هەموو ئەو حیزبۆکانەی کوردستانی عێڕاق کە هەر ناون، مردووە و گەشە ناکات. رۆڵی چالاکیی هەر ئەوەنییە کە فشار دەخاتە سەر دەستەڵات، بەڵکو لەوە گرینگتر هۆشیارکردنەوە و بە ڕێکخستن کردنە. چەند چالاکیی زیاتر بێت، رێکخستن گەورەتر دەبێت و چەندە رێکخستن گەورەبێت چالاکییش گەورەتردەبێت و ئامانج دەپێکێت.\nئامانج لە رێکخستن نابێ ئەوەبێت کە لە رۆژێکدا هەموو شت بگۆڕدرێت، یانیش تەنها کۆمەڵێک پەرلەمانتار بگەیەنییە ناو پارلمان، (کە دیارە ئەوەش بەشێکە لە کاری سیاسیی) بەڵکو دەبێ کارکردنێکی پشودرێژانە و پتەوبێت. ئەمە کارێکە کە بەلایەنی کەمەوە دەبوایە ٢٥ ساڵ پێش ئێستا، جیلی ئێمە دەستیپێبکردایە، بەڵام ئەو کات، نە ئەو هۆشیارییە فیکرییە لە ئارادابوو نە قەیرانەکانیش وەکو ئێستا بوون و نە خەڵکیش پاشای کوردایەتیی ئاوا رووت دەبینیی. ئەگەر ئەم جیلەش هێزی روبەڕوبوونەوەی خۆی نیشاننەدات ئەوا ناتوانن نە ژیانی خۆیان و نە هی نەوەکانی دوای خۆیشیان بگۆڕن. ئەمەش رێگە لەبەردەم کۆمەڵێک خەڵکی هەلپەرست و دەمگەرم و بەرژەوەندییخواز و دەستەڵاتخواز دەکاتەوە کە سواری شەپۆلەکان ببن و هەموو ئەو بەردانە بخەنەوە شوێنی خۆیان کە لەدیواری دەستەڵات دەترازێن. جیاوازیی نێوان سەرکردە و ئەوانەیشی تەنیا سواری شەپۆلی نارەزایەتیی خەڵک دەبن ئەوەیە کە سەرکردە دەست بەکار دەکات، بناغەیەک دادەڕژێت و لە پێشەوەیە، ئینجا داوا لە خەڵک دەکات لەگەڵیدابن. هەر کەسێک گوتی، ئەگەر خەڵک لەگەڵمدابێت وادەکەم و وادەکەم، بێ ئەوەی روئیەیەکی رونی هەبێت و هیچ طەرحێکی فیکریی و سیاسیی نوێی پێبێت و هیچ چالاکییێکی هەبێت، ئەوە هەلپەرستە و دەیهەوێت خەڵک کورسییەکەی بۆ دروستبکەن و ئەویش لەسەری دانیشێت.\nPrevious حەسەن زیرەک وەک ئەفسانەبێژێک .. دکتۆر مەولود ئیبراهیم حەسەن\nNext شیعرێکی (نادیا ئەنجومەن)ی جوانەمەرگ.. ئامادەکردن و وەرگێڕانی: ناسری حیسامی


عەقڵانییەتی بژێویانە و کاریگەری لەسەر دەنگدان بە دیکتاتۆری\nزایینی: ٢٢-٠٤-٢٠١٢ - هەتاوی: ١٣٩١/٠٢/٠٣ - ١٧:٥٩ تاران قه‌باره‌ی فۆنت:\nیەکەم پرسیار ئەوەیە کەوا ئەقڵانییەتی بژێویانە چیە و چۆن و لە چ جۆرە کۆمەڵگایەک ساز دەبێ؟ بەستێنە کۆمەڵایەتییەکانی ئەو ئەقڵانییەتە چیە؟ ئایا سیاسەتی دەوڵەت ڕۆڵێکی لە سازبوونی ئەم ئەقڵانییەتە هەیە؟ ئەقڵانییەتی بژێویانە چۆن دەتوانێ کاریگەری لەسەر دەنگدان بە دیکتاتۆری دابنێت؟\nعەقڵانییەتی بژێویانە لە بەرانبەر عەقڵانییەتی زانستی یان مۆدێرن پێناسە دەکرێ. عەقڵانییەتی بژێویانە تەنیا لە دوای هەلپەرەستی و بەرژەوەندیی تاکەکەسیدایە و بەها بە بیرکردنەوەی نێوان ماوە و دوورماوە و کاری بەکۆمەڵ (جمعی) و بەرژەوەندیی گشتی نادات. ئەو عەقڵانییەتە زۆرتر لە غەریزە فەرمان وەردەگرێ و بیرکردنەوەی زانستی لێرەدا واتایەکی نیە. بەڵگەهێنانەوەی زانستی و بیرکردنەوەی مۆدێرن تەنیا بۆ رازاندنەوەی کەسایەتیی ڕواڵەتی تاکەکانە نەوەک باوەڕی قووڵ بە مۆدێرنیتە و کەسایەتیی راستەقینەی مۆدێرن. بە واتایەکی دیکە ژمارەیەکی زۆر لە تاکەکانی ئێرانی و کوردستانی بیرێکی مۆدێرن بەڵام کەسایەتییەکی نامۆدێڕنیان هەیە. ریشە و سەرچاوەی ئەم جۆرە عەقڵانییەتە بۆ کۆپیکردنی ژیانی ماددی رۆژئاوا و تێنەگەیشتن یان خۆگێلکردن لە ناوەڕۆکی کولتووری مۆدێرن کە بەرهەمی کاری چەند سەد ساڵەی رۆژئاواییەکانە، دەگەڕێتەوە. عەقڵانییەتی بژێویانە تەنیا دەیهەوێ لە دەسکەوتە مادییەکانی جیهانی مۆدێڕن کەڵک وەرگرێ و خۆی بۆ پێکهێنانی بنەما فکری، کولتووری، ئابووری و سیاسییەکانی مۆدێرنیتە ماندوو ناکات.\nلە نەبوونی کۆمەڵگای مەدەنیی چالاک و ستراتیژییەکی نەتەوەیی راستەقینە و کردەیی، کەسایەتیی مۆدێڕن و خاوەن بڕیار و نەترس ساز نابێت. کۆمەڵگای مەدەنی دەتوانێ نێوبژیوان بێت لە نێوان شارۆمەندان و دەسەڵات و تاکەکان دەتوانن بەبێ ترس لە سزادان و بێبەشبوون لە ئیمکاناتی وڵاتەکەیان، ناڕەزایەتی و رەخنەی خۆیان لە دەسەڵات دەربڕن و دەنگ بە نوێنەرانی راستەقینەی خۆیان لە هەڵبژاردنێکی راستەقینە بدەن. ئەندیشە و دیسکۆرسی مۆدێرن بەبێ بوونی کۆمەڵگای مەدەنی و کەسایەتیی مۆدێرن ئەنجامێکی لێ ناکەوێتەوە.\nزۆربەی تاکەکانی ئێرانی و کوردستانی ئاگادار بە بابەتی عەقڵانییەتی مۆدێرن و کولتووری مۆدێڕن هەن بەڵام هیچ هەوڵێک بۆ چەسپاندنی بنەما کردەییەکانی مۆدێرنیتە تەنانەت لە کەم تێچووترین ئاستییدا وەک مافی دەنگنەدان یان مانگرتن و بایکۆتی هەڵبژاردنی دیکتاتۆری نادەن. رەنگە زۆر لە دەنگدەران بڵێن دەنگی پووچمان داوە بەڵام ئەوە کڵاوێکی گەورەیە کە دەیکەنە سەری خۆیان و رێژیم بۆ هەر کام لەو دەنگانە گەرچی پووچیش بێت کەڵکی تایبەتی لێ وەردەگرێ. ئەو چەشنە دەنگدانە رێژیم تەیار دەکات بە سەرکوت و ترساندنی زیاتری خەڵک بۆ پێشبردنی پڕۆگرامە دژەمرۆڤییەکانی لە داهاتوودا. عەقڵانییەتی بژێویانە بیر لەو خاڵە ورد و گرنگانە ناکاتەوە و دەکەوێتە داوێکەوە کە رێژیم بۆی داڕشتووە. ئەو عەقڵانییەتە بیر لەو بڕە پارەیە دەکاتەوە کە وەکوو یارانە وەریدەگرێ، بەبێ سەرنجدان بەوەی کە هەر شارۆمەندێک مافی کەڵکوەرگرتن لەو شتەی هەیە سا دەنگ بدات یان نا. هەروەها کارکردن و دامەزران و کەڵکوەرگرتن لە ئیمکاناتی وڵات لە سەرەتاییترین مافەکانی هەر شارۆمەندێکە و پەیوەندی بە بەشداری لە هەڵبژاردنی دیکتاتۆریدا نیە.\nلە مێژە لە ئێران هەژاری لە رادەی قاتوقڕی نەماوە (فقرزدایی). هەر تاکێکی ئێرانی بە ئاسانی دەتوانێ قومە ئاوێک و سێ نان و کەوچکە چایەک بە دەست بێنێ و لەبرسان نەمرێ. ئەی بۆ خەڵک پێیان وایە لە ئەفریقای ڕەش گیریان کردووە و ئەگەر نەچنە سەر سندوقی دەنگدان بۆ نانی شەو دادەمێنن. ئایا بەڕاستی خەڵک تا ئەو ڕادە برسی و داماون یان ئەوە وەهمێکە کە لە لایەن دەسەڵاتدارەکانەوە پڕوپاگاندەی بۆ دەکرێ و خەڵکی پێ دەترسێندرێ؟ عەقڵانییەتی بژێویانە ئەو عەقڵانییەتەیە کەوا ئێمەی خەڵکی ئێران و کوردستان بەو ڕادەیە لە عەقڵ و بیرو هزرمان کەڵک وەرگرین کەوا تاکێکی ئەفریقایی لەبرسان مردوو لە عەقڵی کەڵک وەردەگرێ. عەقڵانییەتی بژێویانە تەنیا تایبەت بە چینی هەژار نیە و لە نێو خەڵکی هەژار تاکی زۆر رووناکبیرمان هەیە کە خاوەن کەسایەتییەکی بەرزن. عەقڵانییەتی بژێویانە دەتوانێ لە سەرجەم چینەکان بوونی هەبێت و تاکەکانی کۆمەڵگا لە مامۆستای زانکۆوە بگرە تا کاسبکار و کرێکار و کارمەند و بازاڕی و خوێندکار لە خۆ بگرێت. پرسیاری گرنگ لەو بابەتەوە ئەوەیە کەوا لە نەبوونی کۆمەڵگای مەدەنی و کەسایەتیی مۆدێڕن و نەترس، چوارچێوەی داڕێژراو لە لایەن رێژیم تا چ رادەیەک کاریگەری لەسەر سازبوونی عەقڵانییەتی بژێویانە و بەلاڕێدابردن و رووخاندنی ورەی خەڵک بۆ دەنگدان بە دیکتاتۆری دادەنێت. بۆ وەڵامدانەوە بەم پرسیارە، سەرەتا پێویستە کورتە باسێکمان لە بابەت کۆمەڵگای مەدەنی هەبێت و بەراوردێکی ئەو کۆمەڵگایە لەگەڵ کۆمەڵگای ئێران بکەین.\nبە پێی لێکۆڵینەوە مێژوویی و کۆمەڵناسییەکان، بنەما فەلسەفییەکانی کۆمەڵگای مەدەنی لە سەردەمی یونانی کۆن (باستان) و بنەما یاساییەکانی لە سەردەمی ئێمپڕاتوری رۆم پێک هاتووە و لە سەنتێزی ئەو دوو بنەمایە، کۆمەڵگای مۆدێرنی رۆژئاوا ساز بووە. بەو پێیە دەتوانین بڵێین کەوا لە رۆژئاوا پێش سازبوونی دەوڵەتی مۆدێرن، کۆمەڵگای مۆدێرن بوونی هەبووە. کەوایە دەوڵەتەکانی ئێستای رۆژئاوا سەرچاوەی رەوایی خۆیان لە کۆمەڵگای مەدەنی دۆزیوەتەوە کە ئەزموونی یونانی کۆن، بنەما فەلسەفی و ئەخلاقییەکانی، ئەزموونی ئێمپڕاتوری ڕۆم، بنەما یاساییەکانی، ئەزموونی سەدە ناوەڕاستەکان، بنەما ئایینییەکانی و دواتر ئەزموونی سەدەی بیستەم، بنەما رێکخراوەییەکانی ئەم کۆمەڵگایەی پێک هێنا. ئەوە لە حاڵێکدایە کەوا کۆمەڵگای مەدەنی لە ئێران لە پێش سازبوونی دەوڵەت بوونی نەبووە، دەوڵەت سەرەتا ساز بووە و دواتر کۆمەڵگای مەدەنی دڵخوازی خۆی ساز کردووە. لە ڕاستیدا دەوڵەت لە ئێران و زۆر لە وڵاتانی ڕوو لە گەشە،رۆڵی سەرەکی لە سەرجەم بوارە کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابوورییەکان دەگێڕێ. بێ هۆ نیە کەوا زۆر لە تیۆریداڕێژەرانی وڵاتانی ڕوو لە گەشە جەخت لەسەر گەشەی ستونی یان گەشە لە سەرەوە (دەسەڵات) بۆ خوارەوە (کۆمەڵگا) دەکەن.\nبە هەر حاڵ، کۆمەڵگای مەدەنی چەشنێک لە شێوازی ژیان و هێمایەک لە گەشەی شارستانییەتی مرۆڤییە کە لە بەرانبەر دەوڵەت ڕووبەرێک لە پەیوەندییەکان لە خۆ دەگرێ و دەوڵەت لەوێدا ناتوانێ دەستێوەردان بکات. کۆمەڵگای مەدەنی کۆمەڵێک لە رێکخراوە تایبەتییەکان، دەزگا بەشدارییە یاساییەکان و رێکخراوە مەدەنییەکان لە خۆ دەگرێ و پڕنسیبگەلێکی هەیە کەوا تەنیا بە جێبەجێکردنی ئەوان ،کۆمەڵگای مەدەنی راستەقینە ساز دەبێ.\nگرینگترین دەرکەوتەکانی کۆمەڵگای مەدەنی بریتین لە:\nئازادی، یاسامەندی، فرەچەشنی، دیاربوونی سنوورە گشتی و تایبەتییەکان، تلۆرانس و لێکحاڵیبوون. لەو کۆمەڵگایانەدا سیستمی دەسەڵاتدار سیستمێکی فرەچەشنە و لەوێدا گرووپە لابییەکان، گرووپەکانی گوشار، سەندیکاکان، رێکخراوەکان، راگەیەنە گشتییەکان، پارتە سیاسییەکان و گرووپە سیاسییەکانی دیکە بۆ بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات لەگەڵ یەکتر رکەبەری دەکەن. هەر ناوەندێکی دەسەڵات لە بەرامبەر ناوەندەکانی دیکەی دەسەڵات و دەوڵەتی ناوەندی سەربەخۆیە. بە هۆی ئەو ناوەندی دەسەڵات و دەزگا رەسمی و رێکخراوە نادەوڵەتییانەیە کە دەسەڵاتی سیاسی لە پاوانی چین یان گرووپ و دەستەیەکی تایبەت ناکەوێت. رێککەوتنی کۆمەڵایەتی (قرارداد اجتماعی) لە نێوان خەڵک و دەسەڵاتداران دڵخوازانە و بە پێی کۆدەنگی نێوان ئەوانە. لە لایەکەوە گرووپە کۆمەڵایەتییەکان، پارتە سیاسییەکان و تاک بە تاکی شارۆمەندان چاودێری دەسەڵاتداران و بژاردەکان (الیت ها) دەکەن و لە لایەکی دیکە سەرجەم شارۆمەندان، پارتەکان و دەستە سیاسییەکان لەسەر ئەو باوەڕەن کەوا سیستمی حوکمڕانی بۆ بەڕێوەبردنی بڕیارەکان و پێشکەشکردنی پڕۆگرامە کۆمەڵایەتی، سیاسی و ئابوورییەکان پێویستی بە ئازادیی پێویست هەیە و بۆیە لەسەر ئەوە رێک کەوتوون کە ئازادیی پێویست بە رێبەرە هەڵبژاردەییەکانیان بدەن.\nلە کۆمەڵگای مەدەنی شارۆمەندان ناچنە ژێر گوشاری ئەوە کە دەبێ لایەنگریی خۆیان لە پارتێکی تایبەت و یان رێبەرێک رابگەیەنن، بەڵکوو خەڵک ئازادن لەوەی کە دەنگ بە پارت و لایەنی جۆربەجۆر بە مەبەستی راگەیاندنی وەفاداری و لایەنگریی خۆیان بدەن. ئەو دەوڵەتانەی کە ڕووبەڕووی هێز و دەسەڵاتە ئۆپۆزیسیونە نێوخۆییەکان نەبنەوە هەوڵێک بۆ دابینکردنی ئازادییە مەدەنی و یاساییەکان نادەن. کۆمەڵگای مەدەنی وێڕای پاراستنی سەربەخۆیی لە دەوڵەت، پەیوەندیی نێوان دەسەڵات و خەڵک رێک دەخات، هێوری دەکاتەوە و رەوایی پێ دەدات و لە رووبەڕووبوونەوه لەگەڵ دەسەڵات ناترسێ.\nئێستا پرسیار ئەوەیە کە پرۆسەی کولتووری شارۆمەندی و عەقڵانییەتی مۆدێڕن لە ئێران لە چ ئاستێکدایە؟ و ئایا دەتوانین لە کۆمەڵگایەک کە یاسا بنەڕەتییەکەی جەختی لەسەر «دیسکۆرسی نەریتگەرایی ئایدیۆلۆژیک»ە و چینی رووحانییەکانی لە سەرجەم چینەکان پێ سەرترە و مانەوەی کۆمەڵگا لە پێناو گوێڕایەڵی بێئەملاوئەولای خەڵک لە رێبەر دەزانێ، چاوەڕوانی جێبەجێبوونی کۆمەڵگای مەدەنی بین؟ بۆ وەڵامدانەوە بەو پرسیارە و چۆنیەتیی سازبوونی عەقڵانییەتی بژێویانە لە نەبوون یان لاوازبوونی یەکجار زۆری کۆمەڵگای مەدەنی لە ئێران وا باشە چاوخشاندنێکمان بە چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی سیاسەت لە ئێران و کاریگەرییەکەی لەسەر کۆمەڵگای مەدەنی هەبێت.\nپێشەکییەک لە سەر چۆنیەتیی سیاسەت لە کۆماری ئیسلامیی ئێراندا\nکۆماری ئیسلامی لەسەر بنەڕەتی یەککەوتن (وحدت) و نە جیاوازی دامەزراوە. ئەم رێژیمە بنەڕەتێکی جەوهەری لە ئیسلام ساز کردووە و بۆچوونی ئەقڵانی و هیرارشی رەت دەکاتەوە. هەروەها چاوی لە ئاوێتەکردنی هەرچی زیاتری مافەکان و یاسای خودایی (بە تەفسیری بەرژەوەندخوازی خۆی) بڕیوە و ئەوان جیا لە یەک نازانێ.\nهێمای کولتووری ئیسلامی پێش هەمو شتێک لەسەر «مونیسم» دامەزراوە و باوەڕی قووڵی بە یەککەوتن (وحدانیت) هەیە. ئەم یەککەوتنە (وحدانیت)، جیاوازە لەگەڵ «دوالیزم» یان دوانەیی کەوا لە ئایینی مەسیحی هەیە.\nبیرۆکەی ئۆمەت (امت) واتە بۆچوونی یەکگرتوو لە بابەت کۆمەڵی مرۆڤی (اجتماع بشری) کە هەم لایەنی کۆمەڵایەتی هەیە و هەم لایەنی سیاسی، نیزامی و مەزهەبی لە خوێندنەوەی تایبەتی کۆماری ئیسلامی بۆ ئیسلامەوە سەرچاوەی گرتووە. ئەوە بە واتای رەوایی نەبەخشین بە جیاوازیی بوارە جۆربەجۆرەکانی چالاکی ئینسانییە.\nرکەبەریی سیاسی لە کۆماری ئیسلامی وەکوو تەکلیف و ئەرکێک بۆ بڕوادارەکان (مومنان) وایە. ئۆتۆپیا یان ئارمان شاری کۆماری ئیسلامی، قۆم و مەشهەد و تاران و بە گشتی ئێرانی ژێر دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامییە. بە بۆچوونی «خامنەیی» ئەم ئارمان شارە هەمیشە لە مەترسیی داڕمان و لاوازبوون لە لایەن دوژمنان و دژبەراندایە، بۆیە جەخت لەسەر یەککەوتن و لابردنی جیاوازی- یەکان و ناکۆکییەکانی نێوان لایەنە ئوسولگەراکان (اصول گراها) دەکات. هەروەها هیچ دەرفەتێک بە پێکهاتنی حیزب و سازمان و گرووپی رێفۆرمخواز یان ئۆپۆزیسیۆن لە ئێران نادات و تا بتوانێ سەرکوتیان دەکات.\nلە ئارمان شاری خامنەیی بیرۆکەی «تەکامولگەرایی رۆژئاوایی» بوونی نیە، چونکە تەکامولگەرایی ئێمە بەرەو لای دۆزینەوە و چوارچێوەبەندی شارێکی ئەقڵانی رێنوێنی دەکات. بیرۆکەی شاری خودا باسی سیاسی لە چوارچێوەیەکدا پێشکەش دەکات کەوا بە تەواوی خۆی دەبوێرێ لە ناکۆکی و دژایەتیی نێوان کۆنسێرڤاتیو و پێشکەوتنخواز.\nلە بەرامبەر مەترسیی داڕمان و لێکهەڵوەشانی نێوخۆیی (ئانترۆپی) تەنیا ڕێگەچارەی ئەوان فورموڵی گەڕانەوە (اعادە) بۆ دواوەیە. ئەم گەڕانەوەیە یان بنەماگەرایانەیە (بنیادگرایانە) یان زیندووکەرەوەیە (احیاگرایانە)، بە واتایەکی دیکە یان شێوازی کۆمەڵگای سەردەمی پێغەمبەر دەگرنە بەر یان بە پێچەوانە ئەو جۆرەی کەوا سەید جەماڵەدینی ئەفغانی یان عەبدۆ گرتبویانە بەر چەشنێک ئاشتی لەگەڵ مۆدێرنیتەیە. لە هەر دوو چەشنەکە ئارمان شاری ئیسلامی بە تەواوی لەگەڵ ئاڕمان شاری رۆژئاوایی جیاوازی هەیە. ئارمان شاری ئیسلامی چاو بۆ داهاتوو ناگێڕێ بەڵکوو لە دوای دووپاتکردنەوە و بەڕۆژکردنەوەی شێوازێکە کە پێشتر بوونی بووە و هەموان لێی ئاگادارن. بەو پێیە سیاسەت ئیتر، بواری داهێنان نیە، بەڵکوو شوێنێک بۆ ئاشکراکردن و پتەوکردنی وەفادارییەکانە. بیر لە داهاتوویەکی باشتر و گۆڕینی ڕەوشی هەنووکە بە ڕەوشی دڵخواز لەو بیرۆکەیەدا جێگایەکی نییە.


بەهرۆز جەعفەر: یەکێتی نیشتیمانی کوردستان، بۆچی؟ – WTARIKURD\nبە لیبراڵێک بڵێ تۆ بۆچی هەیت؟. ئەڵێ دەرفەت دروست ئەکەم و بایەخ بە تاک ئەدەم و بنەمای فەلسەفەکەم هاریکارییە.\nبە ڕیالیستێک بڵێ تۆ کێیت؟. ئەڵێ لە پێناو ( هێز) دا تێدەکۆشم و (دەوڵەت) جێی بایەخی ئێمەیە کە بەرژەوەندییەکانی بەرز ڕابگرین و لە ناکۆکیداین لەگەڵ دەوڵەتانی تر بۆ ئەوەی هێزی خۆمان مسۆگەر بکەین.\nبە مارکسیستەکان بڵێ ئێوە چین؟ ئەڵی جەوهەری تێگەیشتن لە ئێمە باسی «چینایەتی» یەو دژی دروستکردنی چینایەتین لە کۆمەڵگەدا.\nبە ئیخوانییەک بڵێ ئێوە چۆن دونیا ئەبینن، ژین و دین پێکەوە ئەبەستێتەوەو بۆ قەناعەت پێ هێنان ئەتکا بە کۆڵانەکانی سەید قوتب و حەسەن بەننا دا…\nبە ڕژێمی مەلاکانی ئێران بڵێ،،، فەلسەفەی ئایەتوڵڵاکان و ئیمامەت بەنمونە وەرئەگرن بۆ حکومڕانی و کار لەسەر درێژکردنەوەی مەداکانی شیعەگەرێتی ئەکەن لە ناوچەکەدا…\nئیتر سودو زیانی ئەو جیهانبینی یە کە ئەو لایەنانە هەیانە گرنگ نییە، گرنگ ئەوەیە هەریەکەیان بونی خۆی ڕاگەیاندوەو بیانویەکی بۆ ئەو (بوون) ەی هەیە. مەسەلەن ئێستا خۆت بکە بە ناوچەیەکی پارتیدا کابرایەک قاتێکی کەتافی لە بەرکردوە و بە خاس یان خراپ ئەڵێ ئێمە کوردایەتی ئەکەین و قسەکەری کورد ئێمەین.\nبە سەوزەکانی سویدو ئەڵەمان بڵێ ئێوە کێن و چی پێشکەش ئەکەن؟. باسی پیسبونی گۆی زەوی و خراپبونی کەشوهەواو کونبونی بەرگە هەواو … تادوایی ئەکەن.\nفێمێنیستەکان، ئەڵێن ئەم جیهانە خۆ هەر پیاو بەڕێوەی نابات، ئەم هەموو جەنگە هەموی پیاو دروستی ئەکات، هاتوین باسی ژن و مناڵ ئەکەین…تەنانەت داعش دوو هەفتە دوای دروستبونیان سەنتەری « ئاسایشی فیکریی و پیشەسازیی» یان دروستکرد، ئەو هێزە پەڕگیرە کە بە چەندین کیلۆمەتر تونێلی بە ژێر زەوی دا دروست ئەکرد شتێکی هەبو بڕوای پێی بو..\nئەمما بە یەکێتی بڵێ بۆچی هەیت!؟. بۆچی کۆنگرەت کرد؟. ئێوە کێن و ئەتانەوێ چی بکەن؟!.\nیەکێتی وێرای ئەو پانتاییەی لە ئازادیی کە خوالێخۆشبو مام جەلال دروستی کرد، یەکێک لە هەرە کێشە سەرەکیەکانی لە دوای ڕاپەرینی 1991 ەوە بریتی یە لەوەی ئەم حیزبە ئایدۆلۆجیایەکی نییە، ڕووئیای نییە، دیدگای نییە…فەلسەفەی حوکمڕانی تۆ چیە؟!. لەوەش ڕوونتر لەسەر چی بنەمایەک ڕەسمی سیاساتی گشتی ئەکەی!؟.. لەوەش ڕوونتری بکەینەوە، ئێستا مەسەلەن ئەگەر من هیچ بەرنامەو ڕووئیایەکم نەبێت، ئەوە هەموو ڕۆژێ تۆ دێی ئەڵێی یەڵڵا با بڕۆین، منیش شوێنی تۆ ئەکەوم. سبەی کەسێکی ترو،،، دوو سبەی ئەویتریش دێ هەتا ئێوارە ئەملاولام پێ ئەکات .. هەر ڕۆژەی لە شوێنێک و لەگەڵ کەسێلێکدا دێمەوە!.\nحیزب چۆن بە بێ دیدو تێڕوانین ( بە بێ ڕوئیاو فەلسەو ئایدۆلۆجیەتی کارکردن) ئەبێ!!؟.\nڕۆژێک یەکێتی سۆشیال دیموکراتە، ڕۆژێ سەلەفیەت پەرە پێ ئەدا، ڕۆژێ میراتگری میراتەکەی کاک ئارامن، ڕۆژێ ماو، ڕۆژێ ڕیفراندۆم ئەکەن ڕۆژێ لە دژین، ڕۆژێ باسی دوو ئیدارەیی لە کوردستان و ڕۆژێک یەکخستنەوەی ناو ماڵی کورد، ڕۆژێ لامەرکەزیی، ڕۆژێ لەگەڵ پارتیم .. ڕۆژێ لەگەڵی نیم، ڕۆژێ چاکسازیی ئەکەم، ڕۆژێ قاچاخچێتی ئەکەم.. ڕۆژێ تەریقەتی قادری و تەسەوفم، ڕۆژێ سیکۆلارو مافی چارەی خۆ- نوسین م…!. ڕۆژێ لەگەڵ خۆپیشاندانین، ڕۆژێ تەقەیان لێ ئەکەم. ڕۆژێ لەگەڵ پەکەکەم و هاوسۆزم،، ڕۆژێ ئەڵێم بونەتە بارگرانی بەسەر ناوچەکەوە. ڕۆژێ نوێبونەوە ڕۆژێک ڤیستیڤاڵی خێڵەکان…\nلە بەرئەوە پێویست ئەکات یەکێتی بە کۆمەڵگا بڵێ من ئەمەم و ئەمەتان بۆ ئەکەم!. بڵێ ئێمە ئەمە هێڵی بیرکردنەوەمانە، ئەمە ڕوئیای ئێمەیە بۆ ئابوریی، بۆ پرسی کورد، بۆ سامانی مرۆیی و سروشتی، بۆ ڕۆشنگەریی و وەرچەرخانی سیاسی، بۆ خەباتی مەدەنیانە، بۆ ژن، بۆ پرسە هەرێمایەتیەکان، بۆ وەرزش، تەنانەت بۆ دیاردە جیهانی و یۆنیڤێرساڵیەکانی وەکو؛ پیسبون و خراپبونی کەشوهەوا، نا یەکسانی، تیرۆر و … تادوایی. لە هەموو دونیادا حیزب پەیڕەوو پرۆگرامێک ئەنوسێتەوە، ئینجا بە پێی ئەو پەیڕەوو پرۆگرامە هەڵبژاردن ئەکات و سەرکردایەتی هەڵ ئەبژێرن، کەچی یەکێتی سەرکردایەتی هەڵبژاردوە ئینجا پەیڕەوو پرۆگرامی نوسیوەتەوە…!. ئیتر بەم شێوەیەیە کە حیزب ئایدیاو فەلسەفەیەکی نەبو بۆ سیاسەتکردن، هەر ڕۆژەی بەدوای دیاردەیەک ئەکەوێت.\nشەڕی میدیایی و سۆشیال میدیاو هاتوچۆی شێخ و مەلا هیچ لایەک ناگەیەنێت بە هیچ کوێ. سەردەمی ئەقڵ و زانست و کرانەوەو ئارگیۆمێنتسازیی و پێکەوەژیان و داهێنان و پیشەسازیی و دوای پیشەسازیشە.\nئینجا ئەگەر وێنەکە گەورەتر بکەین، بۆ هەموو کوردیش ئەمە ڕاستە، جیهان ئاشنایە بەوەی نەتەوەیەکی بێدەوڵەت هەیە، بەڵام هێشتا نازانن کورد کێن و چییان ئەوێت؟.\nتێ بی نی/ ئەزانم زۆرێکتان وەک بارە هێڵکەو دووگ و وەرگرتنی مۆڵەت بۆ هێنانە ناوەوەی کاڵای زۆرو زەوەندو داگیرکردنی موڵکی گشتی بەناوی جیاجیا سەیری هەموو شت ئەکەن. بەڵام خەڵکی دیکەش هەیە وەکو خۆی ڕاستیەکە ئەبینێ و ئەملاولای پێ ناکات.\nكەمال محەمەد: پێویستە ئەم گرفتە چارەسەر و تێپەڕ بكەن.


2021-02-25 [01:54 AM]\nپرۆتین یەكێكە لە پێكهاتە گرنگ و پێویستەكانی لەش، كە بۆ دروستكردنی ماسولكە و قژ و نینۆك زۆر گرنگە، هاوكات بونی لە لەشدا چەندین سودی دیكەی هەیە، بێگومان ئەگەر زیاد لە بڕی پێویست نەبێت.\nگۆشت بە سەرجەم جۆرەكانییەوە بە تایبەت گۆشتی سور، بە سەرچاوەی سەرەكی دەستكەوتنی پرۆتین دادەنرێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەندێك كەس هەن، چەند گۆشت بخۆن بڕی پێویستی پرۆتینیان دەست ناكەوێت، یاخود بە هۆكاری جیاواز خواردنی گۆشتیان لێ قەدەغە دەكرێت و نازانن پێویستی پرۆتینی لەشیان بە چی پڕ بكەنەوە.\nپسپۆڕەكان دەڵێن دەكرێت لەبری گۆشت پشت بەچەند سەرچاوەیەكی خۆراكی ببەسترێت بۆ دەستكەوتنی پرۆتین بەتایبەت سەرچاوە ڕووەكییەكان، بۆ ئەوەش پێنج جۆریان دیاركردووە كە بە باشترین و دەوڵەمەندترین دادەنرێن، ئەوەش سودێكی زۆری بۆ تەندروستی ئەو كەسانە دەبێت.\nسەرچاوەكاتنی پرۆتین جگە لە گۆشت بریتین لە:\n1- پاقلە و نیسك و فاسۆڵیا: دەوڵەمەندن بە پرۆتینە ڕووەكییەكان لەگەڵ ڕیشاڵەكان و ڤیتامین بی، هەروەها بڕێكی زۆری ئاسن و ترشی فۆلیك لە پێكهاتەكەیاندا هەیە، ئەمە جگە لەوەی بڕێكی كەم چەوریان تێدایە ئەوەش سودەكانیان زیاتر دەكات.\n2- چەرەساتەكان: سەرچاوەیەكی سەركی پرۆتینن و دەتوانرێت سودێكی زۆریان لێوەربگیرێت بەتایبەت، گوێز و فستق و بادەم، لەگەڵ گازۆر و ناوكی گوڵە بەڕۆژە.\n3- هێلكە: خواردنی یەك هێلكە تەنها 75 كالۆری بە لەش دەبەخشێت، لەبەرامبەردا بڕی حەوت گرام پرۆتینی تێدایە، ئەوەش وایكردووە ببێتە یەكێك لە سەرچاوە سەرەكییەكانی پرۆتین.\n4- شۆفان: خواردنی لە ژەمی بەیانیاندا زۆر گرنگە چونكە بڕێكی زۆر پرۆتینی تێدایە، هەروەها دەتوانرێت بۆ هەمان مەبەست سود لە برنج و ئاردی بۆر وەربگیرێت.\n5- سەوزەكان: بەشێوەیەكی گشتی سەوزە و میوە بڕێكی كەم پرۆتینی تێدایە، بەڵام بروكلی و كەلەرمی برۆكسل و هیلیۆن و ئارتیشوو، سێیەكی كالۆرییەكەیان لە پرۆتین پێكهاتووە.


لەسایەی درەوشانەوەی پۆپۆلیزمدا برایم زەبۆکەکان‌و نمایشکارانی میدیاو سۆشیال میدیا؛ لەبرەودا ئەبن!\nپۆپۆلیزم دیاردەیەکە؛ لەڕابردوودا زیاتر لەناو کایەی سیاسیی و ئایدیۆلۆژییدا، لەسەر ئاستی گرووپ و پارتی سیاسیی سەریهەڵدا بوو ، بەڵام لەقۆناغی تازەی سەرهەڵدانەوەیدا، بەتایبەتیی لەکۆمەڵگەی ئێمەدا و لەسەردەمی سۆشیال میدیادا، بەدەر لەدروستبوونی گرووپ و ڕێکخراوی سیاسیی؛ پۆپۆلیزم بە دوو جیاوازیی تازەوە سەریهەڵداوەتەوە، لەلایەک لەناو ئاراستەی پۆپۆلیزمدا، تاک و گرووپە بچووکە کاریگەرەکان؛ توانیویانە هەژموون و باڵیان بکێشن بەسەر هێز و پارتی سیاسییدا، لەلایەکی تر ئەم دیاردەیە بەدەر لەکایەی سیاسیی؛ پەلی هاویشتووە بۆ ناو چەندین کایە و جوومگەی تری سەرەکیی و گرنگی ناو کۆمەڵگە؛ لەنموونەی ئابووریی و کۆمەڵایەتیی و ئایینیی و میدیایی و... هتد.\nئەم دیاردەیە بەدیارییکراویی لەئێستادا و لەناو ئەو کایە و جوومگانەی کۆمەڵگەی ئێمەدا، توانیوویەتی زەفەر بە بیر و هۆش و هەستوسۆز و باری سایکۆلۆژیی؛ بەشێک لەکۆمەڵگەی ئێمە ببات، توانیویەتی ژمارەیەکی بەرچاو، لەکارەکتەری پۆپۆلیستیی و کارەکتەری (برایم زەبۆک)یی ڕەفتار ئاسای ناو ڕۆمانەکەی (عەزیز نەسین)؛ چ لەناو پارتەکانی ئۆپۆزسیۆن و پارتەکانی فەرمانرەوا، چ لەناو هێزەکانی ڕەوتی ئیسلامی سیاسیی و ڕەوتی عەلمانیی، لەناو هەر دوو ڕەگەزدا و بە ڕێژەی زیاتر؛ لەناو ڕەگەزی نێری، بە سیناریۆ و بە چەواشەکاریی و بە وەهم؛ لێکردووینەتە خاوەن گۆچانی سیحریی و جوامێر، مژدەبەخش و فریشتە، فریاگووزار و چاکەخواز، ڕادیکاڵ و گۆڕانخواز، فریاگوزار و ڕزگارکەر، دادپەروەر و میهرەبان و چی و چی و ...هتد!.\nئەو کارەکتەرانە لەسایەی قەدەری قۆناغی پۆپۆلیزمیی کۆمەڵگەی ئێمەدا؛ بوونەتە خاوەنی پلە و پۆستی باڵا و پایەدار و هەستیار، هەر لەپلە و پۆستی باڵای ناو پارتە سیاسییەکانەوە، بۆ پەرلەمانتار و وەزیر و خاوەن پۆستی باڵا و پێگەی بەهێز؛ لەناو حکومەت و سیستەمی کارگێڕیی و کۆمپانیاکان و مزگەوتەکان و ناوەندەکانی میدیا و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنیی و عەشیرەت و تیرە و ...هتد.\nئەم ئاراستەیە وەک دەرەنجامەکان و لێکەوتەکان دەریانخستووە و دەریئەخەن؛ ئەوەندەی ئاراستەیەک بووە بۆ هێنانەدی دەستکەوتی تایبەتیی و پاراستنی بەرژەوەندیی تایبەتیی، ئەوەندە ئاراستەیەک نەبووە؛ بۆ هێنانەدی دەستکەوتی گشتیی و داکۆکییکردن و چەسپاندنی ماف و دادپەروەریی و بەرژەوەندیی گشتیی.\nئامراز و میکانیزمەی کارکردنی ئەو کارەکتەرە پۆپۆلیست و ئەو کارەکتەرە (زەبۆک)ییانە؛ زیاتر لەسەر بنەمای کاردانەوەی (خۆیی)، هەروەها بۆ پەردەپۆشکردنی ویست و حەز و مەیلە پەنگخواردووە تایبەتییەکانی تاک و گرووپە بەرژەوەندییخوازەکان بەرجەستە بووە.\nڕێبازی کارکردنی پۆپۆلیست و (زەبۆک)ییەکان؛ بەتایبەتیی لەناو پرۆسەی سیاسیی و فەرمانڕەواییدا، ئەوەندەی کارکردنە بۆ خەم و ویست و ئەجێنداکانی تاک و گرووپی خاوەن بەرژەوەندیی سنووردار، ئەوەندە کارکردن نییە بۆ خەم و ئازار و داواکاریی و بەرژەوەندییە گشتییەکان، هەر بۆیە لەئێستادا ئەو کارەکتەرانە نەیانتوانیوە؛ بەدەر لەدەستکەوت و قازانجە تایبەتییەکان؛ هیچ خزمەتێکی گەورە و دیار، بە بەرژەوەندییە گشتییەکان بکەن، بگرە زیانی گەورەشیان لێداوە و سەرکێشیی و مانۆڕ و موزایەدەی زۆریان؛ بە خواست و خەم و هیوا و داواکارییە ڕەواکانی کۆمەڵگەوە کردووە.\nئەم کارەکتەرانە لەسەر بنەمای هەلپەرستیی و قۆستنەوەی دەرفەت و زەمینە، هەنگاو بۆ چنینەوەی دەرهاویشتە و کاردانەوەکانی ناو ناخ و باری دەروونی تاکە بێشوومارە یاخیی و ڕەتکەرەوەکان؛ لەبەرامبەر باری دیفاکتۆ و ڕەوشی جێگیری نەخوازراو ئەدەن، هەوڵ بۆ بوونە پێشەوا و بوونە شۆڕەسوار و سواربوونی شەپۆلی ئەو مەیلە فراوانە ئەدەن، کە لەهەر بار و ڕەوشێکی نەخوازراو، یان لەناو هەر کایە و جوومگەیەکدا لەئارا بێت، یان سەرهەڵبدات بۆ بەدەستهێنانی ئامانجی داخوازییە ڕەواکان، یان بۆ ڕیفۆرم و گۆڕانکاریی ڕادیکاڵیی.\nلەم دەروازەیەوە ئەمان دێنە ناوەوە و لەژێر دەمامکی گفتی درەوشاوە و دروشمی قەبەی بریقەدار و پەیامی ڕازاوە و بەڵێنی فریودەرانە دێنە جۆش و مەیدان، یان لەکات و بارودۆخە هەستیار و ڕووداوە گەرم و ورووژاو و دژوار و ڕۆشنایی لەسەرەکاندا؛ ئەکەونە نمایش و خۆنواندن!.\nبەگشتیی ئەم کارەکتەرانە؛ بۆ دەرکەوتن و ناووبانگ پەیداکردن و دروستکردنی پێگە و سەرنجڕاکێشان بۆ خود و دروستکردنی ڕۆشنایی پۆزەتیف و جوان لەسەر خۆیان، هەروەها بۆ خۆ بەسیمبوڵکردن و کۆکردنەوەی دەنگ و کەسبکردنی زۆرترین هەوادار و لایەنگر؛ هوونەرییانە نمایش ئەکەن.\nلەم سۆنگەیەوە شانۆگەریی لەپەردەی کوورتخایەن و درێژخایەندا نمایش ئەکەن؛ سوود لەمیدیا و سۆشیال میدیا وەرئەگرن، هاوکات لاوازیی میمۆریی بەشێکی کۆمەڵگە و بێ ئاگایی و نە شارەزاییان؛ لەسەر باکگراوەند و ڕەفتاری ئەو کارەکتەرانە ئەقۆزنەوە، لەلایەکی تریش درکنەکردنی ئەو بەشەی کۆمەڵگە؛ بە دیوی شاراوەی شانۆگەرییەکە و ئامانجە دەمامکراوەکان و ناڕوونیی پاڵنەرەکان، ئەوەندەی تر بە بەرژەوەندیی ئەم کارەکتەرانەدا ئەگەڕێتەوە.\nلەم ڕووەوە کارەکتەرەکان لەشانۆگەرییەکاندا؛ ئەبنە سیناریست و دەرهێنەر و ئەکتەر، تیمساح ئاسا فرمێسک بۆ قووربانییەکان ئەڕێژن و بۆیان ئەلاوێنەوە، بەشێکی کۆمەڵگەش لەژێر کاریگەریی ئەو شانۆگەرییانەدا؛ کارەکتەری تاوانکار و ڕاستەقینەی گەندەڵ و دەستدرێژیکار بۆ سەر ماف و زەوتکەر بۆ سەر موڵکی گشتیی؛ لێ ئەبێتە فریشتە و چاکساز و خەمخۆر و میهرەبان!.\nلەم شانۆگەرییانەدا؛ کارەکتەری دەستبڕ و مافیا و دابڕاو لەبەها مرۆییەکان و هەوڵدەر بۆ ئەتککردنی مۆڕاڵی ئەوانی تر؛ دێت و خۆی ئەکاتە مژدەبەخش و ڕزگارکەر و ئەلتەرناتیڤ، ئەیەوێت بە خەون و خەیاڵێکی یۆتوبیایی، کۆمەڵگە چەواشە بکات و فریوویان بدات؛ تاکو خۆی تیا ببێتە خاوەنی دەسەڵات و خاوەن شکۆ و خاوەن پارێزبەندیی یاسایی و لەپاڵیدا؛ گەندەڵیی و ستەم و دەستدرێژییەکانی بۆ سەر ماف و موڵکی گشتیی و یاسا و بەرژەوەندیی گشتیی بشارێتەوە و درێژەیان پێبدات.\nبۆ بەرەنگاربوونەوەی دیاردەی زیانبەخشی بێ بەرهەمی پۆپۆلیزم، بۆ ڕێگرتن لەبەردەوامیی و تەشەنەسەندنی دیاردەی زۆربوونی کارەکتەرە پۆپۆلیست و (برایم زەبۆک)ییەکان، پێویستە زەمینە و هۆکارە بابەتیی و خۆییەکانی سەرهەڵدانی ئەم دیاردەیە، دەستنیشانبکرێت و تێگەیشتنێکی بابەتیی و لۆژیکیی هەبێت؛ بۆ شیکردنەوەی ئەو فاکتەرو پاڵنەرانەی کە فوو بە باڵۆنی ئەو کارەکتەرە پۆپۆلیست و (زەبۆک)ییانەدا ئەکات، بۆ بن تەبەقەی ئاسمان.!\nبۆ تێگەیشتن لەم دیاردەیە، ئەتوانین بڵێین بێ ئومێدیی و بێ متمانەیی بە نەوەی یەکەمی سەرکردەکان؛ بە حکومەت و دەسەڵات و گەڕان بە شوێن ئەلتەرناتیڤ، بەتایبەتیی لەلایەن گەنج و لاوەکانی قۆناغی نوێوە؛ یەکێکە لەهۆکارە سەرەکییەکان.\nلەلایەکی تریش ئەتوانین بڵێین ئەم دیاردەیە؛ بەرهەمی سادەیی و خۆشباوەڕیی بەشێک لەکۆمەڵگەکەی ئێمەیە؛ ئەویش پاش زاڵبوونی فاکتەری هەستوسۆز و کاردانەوەی دەروونیی، بەسەر فاکتەری هۆشمەندیی و لۆژیکدا، ئەمە زیاتر لەو کاتەی کە ستەم و گەندەڵیی و نادادپەروەریی؛ بە ناڕاستەوخۆ پاڵیان پێوە ئەنێت و ئەیاننێرێت بۆ ژێر دەواری ئاراستە و کارەکتەرە پۆپۆلیست و (زەبۆک)ییەکان، ئەمانیش میدیا و سۆشیال میدیایەکی فراوانیان، بۆ چاوبەستەکیی و فریودان و خۆشەکردنی ئەو بەشە لەکۆمەڵگە خستۆتەگەڕ و چۆنیان بووێت؛ ئاوا نمایشی تیا ئەکەن، بە دەمامکەکانی سەریان؛ خۆیان ئەکەنە (کەریمی عەلەکە) و (گاندیی) و (ماندێللا) و (دایە تریزا) و (مارتن لۆسەر) و (مارتن لۆسەر کینگ) و (خدری زینە) و (بابەنوئێل) و (ئیمامی مەهدیی) و ...هتد.!


کاتێک وێنەیەکی جوان پێشکەشدەکەی لەحوکمڕانی، دەوڵەتداری، دیمۆکراسی، سیاسەت، پێکەوەژیان، عەدالەت‌و مافی ئینسان، هیچ پێویستیت بەشەکانەوەی ئاڵا نییە چونکە ئەمانە خۆیان دەبنە ئاڵاو وێردی سەر زمانی خەڵک. ئەمانە لەسەر روخساری هەر نیشتیمانییەک دەشەکێنەوەو ناسنامەی وڵات دەبن. بەڵام کاتێک هیچ لەمانەت نین، ناشتوانی وەڵامدەرەوەی دروستکردنی دۆخێکی وا بی، هەڵبەتە ناتوانی ئاڵا بەبەرزی رابگری‌و دەبێ هەوڵی گەوجاندن بدەیت.\nبۆئەوەی ئاڵامان شەکاوە بێ، پێویستمان بەئیشە ئیش نەک خۆنماییشکردن. پێویستمان بەمەعریفەیە لەزانکۆکان نەک حیزبایەتی. پێویستمان بەعەدالەتی کۆمەڵایەتییە تا نیشتیمانییان هەستنەکەن "چه‌ندین ساڵە لەژێر ئاڵای کوردستان ئازار دەچێژن".\nئێمە ئازاترین نەتەوەین لەکروزانەوەو خۆنیشاندان بەزەلیلی‌و چەوساوەیی. کارامەترین نەتەوەین لەشاردنەوەی کەموکوڕییەکانمان بەگوتاری قەبەقەبەو پفدراو. چالاکترین نەتەوەین کە بەمۆب دەجوڵێین بۆ کاری سادە.\nئێمە کاری گەورەمان لەدەستنایێ هەربۆیە بە کاری بچوک تێنویەتیی گەورەیی شکۆمان دەشکێنین. ئەو کۆمەڵگە روکەشە و ئەو گەنجە سادە-بیر و ئەو زانکۆیە پڕ جەهلانە و ئەو سەرکردە بێ ستراتیژ و ئەو رۆشنبیر و میدیایە بێ مەعریفانەمان کە تا ئێستا نەیانتوانیوە شکۆی ئینسانی کورد دروستبکەنەوە، نەیانتوانیوە تا ئێستا ناسنامەی کوردیی دروستبکەنەوە، نەیانتوانیوە تا ئێستا زمانی کوردیی دو هەنگاو پێشبخەن، نەیانتوانیوە هەنگاوێک دەوڵەتداریی کوردیی پێشبخەن و پڕۆژەی نیشمانیی کوردستانیی وێنەبکەن، هەڵبەتە زۆر لەسەر پێ دەبن بۆ "رۆژی ئاڵا" کە تا ئێستاش پێیانوایە تیشکەکانی رۆژەکەی ناو ئاڵا دەبێ بیست و یەک بن چونکە "٢١ی ئادار" سەرەتای دەستپێکردنی ساڵی کوردییە!\nبەر لەهەر شتێک، پێویستە ئەوە یەکلایی بکەینەوە ئەم ئاڵایە ئاڵای کوردستانی باشور/کوردستانی عێڕاق/باشوری کوردستانە نەک ئاڵای چوار پارچەی کوردستان. ئێمە ناکرێ ئاڵای ئەو پارچەیەی کوردستان بسەپێنین بەسەر پارچەکانی دیکەی کوردستان دا، پارچەکانی دیش هەقی خۆیانە ئاڵای خۆیان هەبێ لایکەم ئێستا پڕۆژەی کوردستانی گەورە لای هیچ هێزێکی سیاسیی و رۆشنبیریی کوردیی نییە. هەوڵدان بۆئەوەی ئەو ئاڵایە بکرێتە ئاڵای هەمو کورد جگە لە ئاژێندایەکی پاوانخوازیی هەندێ سەرکردە و هێزی هەرێمی کوردستان، هیچی تر نییە.\nبۆ من رۆژی ئاڵا، واتا رۆژی دوبارە تێڕامان لەو ئاڵایە؛ دەبێ چی بکەم بۆ ئەو ئاڵایە بەبەرزی بشەکێتەوە و تا بەبەرزی بمێنێتەوە، بەرزییەک بەقەد باڵای دیمۆکراسییەکی راستەقینە، عەدالەتێکی دروست، حوکمڕانییەکی ژیاندۆست، سیستەمێکی سیاسیی کە تێیدا مافی ئینسان و ئازادیی رادەربڕین رێزلێگیراون.


پلە وپایەی تەندروستی لەسوننەتی پێغەمبەردا صلی اللە علیه وسلم: ماڵپەڕی وەڵامەکان\nپزیشکىپلە وپایەی تەندروستی لەسوننەتی پێغەمبەردا صلی اللە علیه وسلم\nپلە وپایەی تەندروستی لەسوننەتی پێغەمبەردا صلی اللە علیه وسلم\nپلە وپایەی تەندروستی چیە لەسوننەتی پێغەمبەردا صلی اللە علیه وسلم ؟ وە ئەو شتانەی کە دەبنە هۆکاری پاراستنی تەندروستی و پێغەمبەری خودا ﷺ ڕوونی کردوونەوە کامانەن؟\nپلە وپایەی تەندروستی لەسوننەتی پێغەمبەردا صلی اللە علیه وسلم:\n- بێگومان پاراستنی تەندروستی واجبێکی شەرعیە ، و موسوڵمان داوای لێ کراوە پێنج زەروڕیاتەکە بپارێزێت: کە ئەوەش پاراستنی دین و نەفس و ماڵ و عقڵ و نەوەیه ، جایەکێک لەبنەماکانی پاراستی نەفس و عەقڵ پارێزگاری کردنە لە تەندروستی .\n- تەندروستی نیعمەتێکە پێویستی بەشوکر کردنە ، پێغەمبەری خوا ﷺ فەرموویەتی: (نعمتان مغبون فيهما كثير من الناس الصحة والفراغ) .\nواتە: دوو نیعمەت هەن زۆربەی خەڵک لێی بێئاگان : ئەوەش لەش ساغی و دەست بەتاڵی یە .\nواتە: ئەم دوو جۆرە نیعمەتە زۆر خەڵک لێی بێئاگان ، ئەوەش بۆیە کاتێ کە لەشی ساغە و دەستی بەتاڵە دەتوانێ زۆر کاری خێر وچاکە ئەنجام بدات کەچی کەم تەرخەمی دەکات.\n- تەندروستی نیعمەتێکی گەورەیە و واپێویست دەکات مرۆڤ دوعا بکات بەڵکو بەردەوام بێت : عەباسی کوڕی عبد المطلب خودا لێی ڕازی بێت دەڵێت : گوتم: ئەی پێغەمبەری خودا شتێکم فێر بکە داوای بکەم لەخودا ئەویش فەرمووی: (سل الله العافية) واتە: داوای لەش ساغی لەخودا بکه ، ماوەیەک مامەوە وچەند ڕۆژێکی بەسەردا چوو وپاشان هاتم و گوتم : ئەی پێغەمبەری خودا شتێکم فێر بکە داوای بکەم لەخودا ئەویش پێی فەرمووم : (يا عباس!يا عم رسول الله سل الله العافية في الدنيا والاخرة).\nواتە:ئەی عەباس! ئەی مامی پێغەمبەری خودا داوای لەش ساغی و پارێزراوی لە خوا بکە لە دونیا و دواڕۆژدا .\nئەو شتانەی کە دەبنە هۆکاری پاراستنی تەندروستی و پێغەمبەری خودا ﷺ ڕوونی کردوونەوە:\nئەوەش بەخواردنی بڕێک خواردنی پێویست دەبێت.\nچۆنیەتی واردنی پێغەمبەر ﷺ:\n1. عبداللەی کوڕی جەعفەر خودا لێیان ڕازی بێت دەڵێت: پێغەمبەرم ﷺ بینی خورمای بەخەیارەوە دەخوارد .\n2. جابری کوڕی عبدالله خودا لێیان ڕازی بێت دەڵێت: ڕۆژێکیان پێغەمبەری خودا ﷺ دەستی گرتم و بردمی بۆ ماڵی خۆیان و هەندێک نانییان بۆ هێنا و فەرمووی: مەرگە نییە؟ گوتیان: نەخێر تەنها هەندێ خەل نەبێ فەرمووی: خەل باشترین مەرگەیە .\n3. عبداللەی کوڕی عومەر خودا لێیان ڕازی بێت دەڵێت: لەتەبوک پەنیرێکیان بۆ پێغەمبەر ﷺ هێنا ئەویش بانگی کرد و چەقۆیەکیان هێناو پێی بڕی .\n4. پێغەمبەر ﷺ فەرموویەتی: ( كلوا الزيت وادهنوا به فإنه من شجرة مباركة)\nواتە: زەیتی زیتوون بخون و خۆتانی پێ چەور بکەن چونکە لەدارێکی موبارەکە .\nئەمەش لەبەر ئەوەیە زەیت دەوڵەمەندە بەڤیتامینات و توانا بەلاشە دەبەخشێت ودەبێتە هۆکاری چارەسەری نەخۆشیەکان .\n5. عائیشە خودا لێیان ڕازی بێت دەڵێت: پێغەمبەری خوا ﷺ حەزی لەحەلوا وهەنگوین بوو .\nدووەم : پاک وخاوێنی:\nپاکوخاوێنی ئاکارێکی ئیمانیە و هۆکارێکە بۆ خۆشەویستی خودا .\n- لەسوننەتی پێغەمبەردا ﷺ چەندین ئامۆژگاری وڕێنوێنی لەم بارەیەوە هاتوون وەک فەرمان کردن بەدەست نوێژ شوشتن وخۆشوشتن وپارێزگاری کردن لەپاکی جەستە .\nهەندێ لەو بوارانەی کە لە ئیسلام دا گرنگی پێ دراوە:\n1. ئەبوهورەیرە خودا لێی ڕازی بێت دەڵێت: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: ( خمس من الفطرة: الاستحداد والختان وقص الشارب ونتف الابط وتقليم الاظافر)\nواتە: پێنج شت لەفیتڕەتەوەیە:\nتاشینی توکی بەر وخەتەنە کردن وکورت کردنەوەی شوارب وهەڵکەندنی موی بن باڵ ونینۆک کردن.\n2. ئەبوهورەیرە خودا لێی ڕازی بێت دەڵێت: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: ( إذا توضأ العبد المسلم أو المؤمن فغسل وجهه خرج من كل خطيئة نظر إليها بعينيه مع الماء او مع آخر قطر الماء فإذا غسل يديه خرج يديه كل خطيئة كان بطشتها بداه مع الماء او مع آخر قطر الماء فإذا غسل رجليه خرجت كل خطيئة مشتها رجلاه مع الماء او مع آخر قطر الماء حتى يخرج نقيا من الذنوب).\nواتە: کاتێ کەبەندەی موسوڵمان یاخود بڕوادار دەس نوێژ دەگرێت ودەم وچاوی دەشوات ئەوا هەر تاوانێک کەبەچاو کردبێتی لەگەڵ ئاوەکەدا نامێنێت یاخود لەگەڵ کۆتا قەترەی ئاودا و کاتێ کەدەستەکانی دەشوات هەموو ئەو تاوانانە کەبەدەست کردوونی لەگەڵ ئاوەکەدا نامێنێت یاخود لەگەڵ کۆتا قەترەی و کاتێ کە پێیەکانی دەشوات هەموو ئەو تاوانانە کەبەپێ کردوونی لەگەڵ ئاوەکەدا نامێنێت یاخود لەگەڵ کۆتا قەترەی تاوەکو لەهەموو تاوانێک پاک دەبێتەوە.\n3. ئەبوهورەیرە خودا لێی ڕازی بێت دەڵێت: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: (يميط الأذى عن الطريق صدقة)\nواتە: لابردنی ئەزیەت وئازار لەڕێگای خەڵکی سەدەقەیە.\n4. جابری کوڕی عبدالله خودا لێی ڕازی بێت دەڵێت: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: (أتانا رسول الله ﷺ فرأى رجلاً شعثاً قد تفرق شعره فقال: اما كان يجد هذا ما يسكن به شعره) ورأى رجلا آخر وعليه ثياب وسخة فقال: أما كان يجد ماء يغسل به ثوبه).\nواتە: پێغەمبەری خوا ﷺ هات بۆ لامان و پیاوێکی بینی پرچی لول و بژ بوو بوو و فەرمووی: ئایا ئەمە شتێکی دەست ناکەوێت پرچی پێ ڕێک بکاتەوە ، و پیاوێکی تری بینی جلێکی پیسی لەبەردا بوو و فەرمووی: ئا ئەمە ئاوی دەست ناکەوێت جلەکانی پێ بشوات ؟.\n5. ئەبوهورەیرە خودا لێی ڕازی بێت دەڵێت: پێغەمبەری خوا ﷺ فەرمووی: (حق لله على ككل مسلم ان يغتسل في كل سبعة أيام يغسل رأسه و جسده).\nواتە: مافی خودایە بەسەر بەندەکانیەوە کەهەر حەوت ڕۆژ جارێک خۆیان بشۆن.\nسێیەم : خۆپاراستن:\nلەسوننەتدا دوو جۆر خۆپاراستن هاتووە :\nخۆپاراستن لەنەخۆشی پێش ڕوودانی ، وڕێگری کردن لەبڵاو بوونەوەی نەخۆشی ئەوەش بەجۆرەها ڕێگای جیاواز وەک شێوازی خواردن وپاکوخاوێنی و وەرزش وجۆری نوستن . . .هتد .\nهەندێ لەو ڕێگایانەی کەلەسوننەتدا هاتووە بۆ خۆپاراستن لەنەخۆشی:\n1. پێغەمبەری خوا صلى الله عليه فەرموویەتی: (إذا سمعتم بالطاعون بأرض فلا تدخلوها و إذا وقع بأرض وأنتم بها فلاتخرجوا منها).\nواتە: کاتێ کە گوێتان لێ بوو تاعون لە جێگەیەک بڵاو بۆتەوە ئەوا مەچنە ئەو جێگەیە ، وە ئەگەر لە جێگەش بوون و تاعون تیایدا بڵاو بووەوە ئەوا لێی دەر مەچن .\n2. پێغەمبەری خوا صلى الله عليه فەرموویەتی: (لا يورد الممرض على المصح).\nواتە: با کەسی نەخۆش تێکەڵی ساغەکان نەبێت .\n3. پێغەمبەری خوا صلى الله عليه فەرموویەتی: (إذا تثاب أحدكم فليمسك بيده على فيه فان الشيطان يدخل)\nواتە: گەر یەکێک لە باوێشکى دا با دەستی بنێت بەسەر دەمی دا چونکە شەیتان دەچێتە ژوورەوە .\nچوارەم : وەرزش کردن:\nئەمەش ئەنجام دانی کۆمەڵێ وەرزشە و دەبێتە هۆکاری پارێزگاری کردن لەجەستە و بە بەهێزی دەیهێڵێتەوە.\nئەو وەزرشانەی کە لەسوننەتدا ئاماژەیان پێ دراوە:\n1. عوقبەی کوڕی عامر خودا لێی ڕازی بێە دەڵێت گوێم لەپێغەمبەری خودا ﷺ بوو کاتێ کەلەسەر میمبەربوو دەیفەرموو: (وأعدوا لهم ما استطعتم من قوة) ألا أن القوة الرمي ألا أن القوة الرمي ألا أن القوة الرمي\nواتە: ] وه چه‌ندێك له هێز له تواناتاندا هه‌یه بۆیان ئاماده بكه‌ن، كه پێغه‌مبه‌ر ﷺ فه‌رمووی: هێز له‌م ئایه‌ته مه‌به‌ست پێى ڕه‌مییه، وه هه‌موو ئامێره‌كانی جه‌نگیان بۆ ئاماده بكه‌ن.\nئاگادار بن مەبەست لەقوە هاوێشتنی تیرە .\nئەم فەرموودەیە هاندانە بۆ تیر هاوێژی و وەزرش.\n2. پێغەمبەری خودا ﷺ فەرموویەتی: ( الخيل في نواصيها الخير إلى يوم القيامة)\nواتە: لەنێو چاوانی ئەسپ خێر هەیە تاوەکو ڕۆژی دوای\nئەمەش هەڵنانە بۆ فێر بوونی ئەسپ سواری .\n3. عائیشە خوا لێی ڕازی بێت دەڵێت: لەسەفەرێک دا لەگەڵ پێغەمبەردا صلى الله عليه سلم بووم وپێشبڕکێم لەگەڵی کردو پێشی کەوتم ودوای ئەوەی کەقەڵەو بووم وپێشبڕکێم لەگەڵی کرد پێشم کەوت وفەرمووی: ئەمە لەبەرانبەر ئەوەی پێشوو .\n4. عەلی کوڕی ڕەکانە خوا لێی ڕازی بێت دەڵێت: ڕەکانە پیاوێکی بەهێز بوو و زۆرانی لەگەڵ پێغەمبەردا ﷺ کرد وپێغەمبەر ﷺ دایبەئەرزدا .\n5. پێغەمبەر ﷺ بەلای کۆمەڵێک دا تێپەر بوو بەربەردێنیان دەکرد بەڵکو ئەوەی بەهێزە بیباتەوە و ئینکاری لێ نەکردن .\nچۆن ده‌كرێ هاوسه‌نگی جنسی نێوان ژن و مێرد دروست ببێت؟ ئایا لەڕووى تەندروستى یەوە زیانەكانى دەستپەڕكردن بۆ کوڕان و کچان چى یە ؟ هۆکارەکانى ئارامگرتن لەسەر نەخۆشی زیانەكانی یاری ئەلیكترۆنی لەسەر تەندروستی منداڵان و هەرزەكاران چیە؟ دوو ساڵە خێزانم پێک هێناوە کە جیماع دەکەین خێزانم ڕەحەت نابێ هۆکار و چارەسەرى چیە؟\nسەردان: ٨٦٠ بەش: پزیشکى\nپرسیاری دواترباشترین چارەسەر و خۆپارێزی لە نەخۆشی کۆرۆناپرسیاری پێشترچۆنیەتی پارێزگاری کردنی پێغەمبەرى خوا صلى الله عليه وسلم لە تەندروستی خۆی\nسێ شەممە ٨ / رمضان / ١٤٤٢ ٢٠ / نیسان / ٢٠٢١


"کۆمەڵەی کوردستانی سەوز" ناڕەزایەتییان بە ئاوگیریی بەنداوی "ژاوە" دەربڕی\n17:04 - 22 بەفرانبار 2720\nبڕیارە بەنداوی "ژاوە" لە ٢٥ی بەفرانبار ئاوگیریی بکرێت و ئەوەش کارەساتێکی ژینگەیی لێ دەکەوێتەوە؛ لەم پێوەندییەدا "کۆمەڵەی کوردستانی سەوز" ناڕەزایەتییان بە نەپاڵاوتنی ئەو زێراوانەی دەڕژێنە ناو ئەو بەنداوە دەربڕیوە .\nهاووڵاتییان دەڵێن ئاوەڕۆ و زێراوەکانی زیاتر لە ٨٠ گوندی دەوروبەری دوو ڕووباری "قشڵاق و گاوەرۆ" بە بێ پاڵاوتن دەڕژێنە نێو بەنداوی" ژاوە" ئەوەش دەبێتە هۆی پێسبوونی ئەو بەنداوە و لە ئاکامدا بۆنی پیسی بەنداوەکە کێشە بۆ ژینگە و خەڵک دروست دەکات.\nڕژانی زێراوی گوندەکان بۆ نێو بەنداوی " ژاوە" مەترسیی بۆ سەر گیانلەبەرانی ئاوژی دروست دەکات.\nئەنجومەنی "کۆمەڵەی کوردستانی سەوز" ناڕەزایەتیی خۆیان لەگەڵ ئاوگیریی ئەو بەنداوە دەربڕیوە و لە بەیانییەیەکەدا بڵاویان کردووەتەوە ئەگەر چۆڕاوەی زبڵی ماڵەکان، نەخۆشخانە و کارخانەکان بێ پاڵاوتن بڕژێنە نێو ئەو بەنداوە، کارەساتێکی ژینگەیی لێدەکەوێتەوە.\nلە ئێستاشدا کە بەشێکی زۆر لە وەرزێڕان و باخداران بۆ ئاودانی زەوی و زارەکانیان کەڵک لەو زێراوانە کە دەڕژێنە ناو بەنداوەکە بۆ بەرهەمەکانیان کەڵکی لێوەر دەگرن؛ دەبنە هۆکاری ژەهراویبوونی بەرهەمەکان.\nهاووڵاتییان دەڵێن ئەگەر ئەو بەنداوە ئاوگیری بکرێت بەهۆی گلدانەوەی ئاوەکە ئەو بەنداوە دەبێتە سەرچاوەی بۆنی پیس و گوندەکانی دورووبەری ئەو بەنداوە دەبێ چۆڵ بکرێن.


پێنج کەس بۆ وەزیری نەوتی عێراق کاندید کراون\nپێش 2 هەفتە ژمارەی بینراو 100\nئەندامێکی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق لە پارێزگای بەسرە ئەو مەرجانە ئاشکرادەکات کە دەبێت لە وەزیری نەوتدا هەبن. دەشڵێت، ناوی پێنج کەسیان رادەستی مستەفا کازمی کردووە بۆ ئەوەی ببێتە وەزیری نەوتی عێراق.\nعامر فایز، رایگەیاند، وەك نوێنەرانی بەسرە، چوار مەرجیان هەیە بۆ ئەو كەسەی دەبێتە وەزیری نەوت، دەبێت خەڵكی بەسرە بێت، بڕوانامەی باڵای هەبێت، پێویستە پسپۆڕی و لێهاتوبێت لەبواری نەوتدا و نابێت سەر بەهیچ حزبێكی سیاسی بێت.\nئەو ئەندامەی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق ئاماژەی بەوەشکردووە: "ئێستا ئەوان ناوی پێنج کاندیدیان رادەستی مستەفا کازمی کردووە کە کۆدەنگی سەرجەم پەرلەمانتارانی پارێزگاکەی لەسەرە و دەیانەوێت یەکیک لەو کەسانە ببێتە وەزیری نەوت."\nشه‌وی 6ی ئه‌م مانگه، ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق متمانەی بە کابینەکەی مستەفا کازمی بەخشی و تێیدا 15وەزیر متمانەیان پێبەخشرا و كاندیدی پێنج له وه‌زاره‌ته‌كان ره‌تكرانه‌وه، کاندیدی هه‌ریه‌ك لە وه‌زاره‌ته‌كانی ده‌ره‌وه و نه‌وت ئاماده‌نه‌بوون بۆ ده‌نگدان.


2021.01.28 - 11:19\nلیژنەى پەروەردە لە پەرلەمانى عێراق داواى جێبەجێیکردنى یاساى تایبەت بەپێدانى دەرماڵە بۆ قوتابیان و خوێندکاران دەکات و ئەندامێکى لیژنەکەش دەڵێت، بڕى 2 ملیار دینارى مانگانەى تێدەچێت و زۆر لەسەر حکومەت ناکەوێت.\nسەفا غانم، ئەندامى لیژنەى پەروەردە لەپەرلەمانى عێراق (28ى کانوونى دووەمى 2021)\nلەلێدوانێکیدا بۆ ڕۆژنامەى سەباحى فەرمى کە "ناس کورد " بەدواداچوونى بۆ کردووە ڕایگەیاند، دەرماڵەى قوتابیان و خوێندکارانى سەرەتایى و ناوەندەى و ئامادەیى پێشتر لەپەرلەمانەوە دەنگى لەسەر دراوە بەڵام کابینەکەى پێشوو و ئێستاش جێبەجێى ناکات.\nدەشڵێت، پێویستە حکومەت پابەندى بەڵێنەکانى بێت و ئەو دەرماڵەیە بۆ قوتابیان و خوێندکاران خەرج بکات چونکە مافى خۆیانە و دەنگیشى لەسەر دراوە.\nئاماژەى بۆ ئەوەش کرد، ئەگەر ئەو پارەیە خەرج بکرێت دەکاتە نزیکەى 2 ملیار دینارى مانگانە و زۆر لەسەر دەوڵەت ناکەوێت و ئەوەش دەبێتە هاندەرێک بۆ گەڕانەوەى قوتابییە دەرنەچووەکان بۆ خوێندن.\nبەپێى ياساکە کە لەمانگى کانوونى دووەمى ساڵى 2013 پەسەند کرا، بۆ قوتابیانى پۆلەکانى بنەڕەتى مانگانە 30 هەزار دینار خەرج دەکرێت و بۆ قوتابیانى پۆلەکانى ناوەندى و دواناوەندیش بۆ هەر قوتابیەک مانگانە 50 هەزار دینار خەرج دەکرێت لەقوتابخانە حکومییەکاندا.\nهەر بەپێى یاساکە لەکاتى دەرنەچوونى قوتابى و خوێندکار یاخود وازهێنان لەقوتابخانە ئەو دەرماڵەیەى دەبڕدرێت.\nوردەکاریى سەپاندنى باج بەسەر موچەى فەرمانبەران و پێدانى پێنج ساڵ مۆڵەت\n2021.01.29 - 11:13


هه‌ڵبژاردنی بێوێنه له ئه‌فغانستان: هه‌ڕه‌شه‌ی توندڕه‌وه‌کان بێ ئاکام بوو – زاگرۆس پۆست\nماڵەوە / جیهان / هه‌ڵبژاردنی بێوێنه له ئه‌فغانستان: هه‌ڕه‌شه‌ی توندڕه‌وه‌کان بێ ئاکام بوو\nهه‌ڵبژاردنی بێوێنه له ئه‌فغانستان: هه‌ڕه‌شه‌ی توندڕه‌وه‌کان بێ ئاکام بوو\nشه‌ممه 5 نیسان 2014\tجیهان, هەواڵ 91 جار خوێنراوه‌ته‌وه\nئه‌مڕۆ له ئه‌فغانستان سێیه‌مین خولی هه‌ڵبژاردنی سه‌رکۆماریی ئه‌و وڵاته سه‌ره‌ڕای گوشاره ئه‌منییه‌کان‌و چه‌ند هێرشی توندڕه‌وه‌کان به به‌شداریی زۆرینه‌ی خاوه‌ن ده‌نگه‌کان به‌ڕێوه‌چوو.ئه‌مڕۆ شه‌مه هه‌واڵنێرییه‌کان هه‌واڵی به‌ڕێوه‌چوونی سێیه‌مین خولی هه‌ڵبژاردنی سه‌رکۆماریی ئه‌و وڵاته‌یان راگه‌یاند، که هاوکات بوو به هه‌ڕه‌شه‌ی توندو چه‌ند کرده‌وه‌ی تێکده‌رانه‌ی توندڕه‌وه ئیسلامییه‌کان‌و به تایبه‌ت تاڵیبان.\nهه‌واڵده‌ریی 8ی به‌یانیی ئه‌فغانستان رایگه‌یاندووه هه‌ر له گه‌ڵ هه‌ڵهاتنی هه‌تاودا ژماره‌یه‌کی زۆر له ده‌نگده‌رانی ئه‌فغان له به‌رده‌م ناوه‌نده دیاریکراوه‌کان ئاماده بوون‌و به‌و شێوه‌یه روبه‌ڕوی مه‌ترسیی هه‌ڕه‌شه‌کانی تاڵیبان بوونه‌ته‌وه. هاوکات تا نیوه‌ڕۆ له ناوه‌نده‌کانی ده‌نگدان له رۆژاوای کابول، له‌وانه شاره‌کانی فه‌یزاوا، ولایه‌تی تخارو هه‌رات به‌رگی ده‌نگدان ته‌واو بووه‌و دواتر به‌رگیان بۆ براوه. وێنه‌کانی ئه‌و هه‌واڵده‌رییه له دوانیوه‌ڕۆی ئه‌مڕۆ باس له ژماره‌ی زۆری ده‌نگده‌ران ده‌که‌ن.\nله لایه‌کی تره‌وه ئه‌و هه‌واڵده‌رییه باسی له به‌شداری به‌رچاوو بێوێنه‌ی ژنانی ئه‌فغان کردووه له ده‌نگدانه‌که‌داو ئاماژه‌ی به‌وه داوه که ته‌نانه‌ت له ناوچه گوندنشینه‌کانیش ژنانی ئه‌فغانستان به گه‌رم‌و گوڕی به‌شداریی هه‌ڵبژاردنه‌که‌یان کردووه. هاوکات باسی له ده‌ستبه‌سه‌رکردنی شه‌ش که‌ش کردووه به تاوانی ده‌ستێبردنه ناو ده‌نگه‌کان‌و هه‌وڵی نووسینی ده‌نگ بۆ ئه‌و ده‌نگده‌رانه‌ی خوێنده‌وارییان نه‌بووه.\nسه‌باره‌ت به ژماره‌ی ده‌نگده‌رانی ئه‌فغانستان له‌م ده‌نگدانه‌دا، هه‌واڵده‌ریی ئه‌فغان نیوز بڵاویکرده‌وه زیاتر له 12ملیۆن ده‌نگده‌ر له‌م هه‌ڵبژاردنه‌دا به‌شدارییان کردووه. سه‌رچاوه‌یه‌کی تر له زاری ئه‌حمه‌د زیا ره‌فعه‌ت، ئه‌ندامی کۆمیسیۆنی سه‌ربه‌خۆی هه‌بژاردنه‌کانی ئه‌فغانستانه‌وه راگه‌یاندووه که زیاتر له 2هه‌زار سکاڵایان پێ گه‌یشتووه.\nهه‌واڵده‌ریی ئه‌فغان نیوز هه‌روه‌ها رایگه‌یاندووه توندڕه‌وه‌کانی تاڵیبان له ناوچه‌ی قه‌ندوزی باکووری رۆژهه‌ڵاتی هێرشیان کردووه‌ته سه‌ر ناوه‌ندێکی ده‌نگدان‌و له ئاکامی پێکدادان له‌گه‌ڵ هێزه ئه‌منییه‌کاندا شه‌ش که‌سیان کوژراون. به گوێره‌ی سه‌رچاوه‌کان ژماردنی به‌شی به‌رچاوی ده‌نگه‌کان ده‌ستی پێکردووه‌و له ماوه‌ی یه‌ک رۆژدا ئاکامی به‌رایی ده‌نگه‌کان بڵاو ده‌بێته‌وه.


528 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nنێچیرڤان بارزانی زیاد لە ٢٠ ساڵە سەرۆكوەزیرانە، نیوەی ئەوەی ئەنجام نەدا كە بەرهەم ساڵح تەنها لە ٢ ساڵدا ئەنجامیدا. لەكاتێكدا بەرهەم ساڵح یەك لەسەر دەی ئەو دەسەڵاتەی نەبوو كە نێچیرڤان بارزانی هەیەتی. هەردوو بنەماڵەكە كەسێكی وەك ئاشتی هەورامی تێدا نیە بۆ ئیدارەی مەلەفی نەوت، بەڵام چونكە لە خۆیان نیە، دوای تەمەنێك سووكی دەكەن و فڕێی دەدەن.\nدوو بنەماڵەكە هەوڵێكی زۆر دەدەن كە ئەو وێنەیە دروست بكەن كە حوكمدارێتی كوردستان لەلایەن ئەوانەوە رووداوێكی سروشتی و خۆرسكە و خۆی شتەكە هەر ئەبێ وابێ. ئیشی ئەم دو بنەماڵە لەڕێی میدیا دابەستەكانیانەوە لێدانە لە هەر كەسایەتیەك كە لە خۆیان نەیێ و توانای ململانێی هەبێ. بەڵام زیاتر رقیان لەوانەیە كە توانای ئیدارەیان هەیە. ئیستا تۆ لەوە ئەچێ پێت وابێ ئەوان حەز بە بوونی وەزیری سەركەوتوو و مەسئولی سەركەوتوو بكەن، هەرگیز! ئەوان هەموو تەجروبەیەكی ئیداری سەركەوتوو بە لێدان لە خۆیان ئەبینن. ئێستا هەر لە خۆیشیانەوە رقیان لە شاسوار عەبدولواحیدە، نەك لەبەر ئەوەی مەترسیە لەسەر كورسیەكانیان چونكە ئەزانن لە كوردستان كورسی پەرلەمان و خیتابی تەلەفزیۆن دەسەڵات ناگۆڕێ، بەڵام پێیان ناخۆشە ئەو چاڤی لاندی هەیە و ئەوانیش هیچیان نیە.\nئەو دو بنەماڵە ئەگەر پییان بكرێ، ناهێڵن كەس خۆی پاك كاتەوە. حەزدەكەن كوردستان مێش و مەگەز تێیدا. ترسی ئەوەیان نەبوایە خۆیشیان توش ئەبن، كۆلێرایان بلاودەكردەوە. تەنانەت رقیان لەو مەسئولانەی یەكیتی و پارتیشە كە قسەزانترن لە خۆیان. راستە ئەوانەیان قبوڵ دەكەن كە ئەزبەنین و دەست بە سنگەوە ئەگرن، بەڵام تەنانەت رقیان لەوانیشە ئەگەر سەركەوتوو بن.\nئەم سایكۆلۆجیایە سایكۆلۆجیای زۆربەی بنەماڵە حاكمەكانی ئەم ناوچەیەیە. چونكە تێگەشتنی ئەوان لەسەر بنەمای خوێنە نەك مێریت واتە شیاوی و لیاقە، ئیدی هەركەسێك لە خوێنی خۆیان نەبی، مەترسیە. مەترسیەكەیشی زیاترە ئەگەر سەركەوتوو بێ. زۆر زیاتریشە ئەگەر لە ئیدارەدا سەركەوتوو بێ.\nبەرهەمی ئەم جۆرە سیستەمە ، دەسەڵات و حوكمرانیەكی فاشیلە. چونكە تەنها ئینسانی نالایەق و فاشیل ئەتوانێ سەركەوێ. ئەگەر زمانت هەبێ و توانات هەیێ مەترسیت، زمانەكەتیان ئەوێ، خزمەتەكەتیان ئەووێ، بەبێ تواناكانت بۆ ئیدارە و بەریوەبردن.\nتاڵەبانیەكان لەم یاریەدا تازەن، چونكە مام جەلال بڕوای پێی نەبوو. مام جەلال فیعلەن قەبەلی و بنەماڵەچی نەبوو. راستە خزمەتی بنەماڵەی خۆی كرد و زۆربەی هێنانە پێشەوە، بەڵام مۆدێلی سیاسەتكردنی ئەو جیاواز بوو. بەڵام تاڵەبانیەكانی دوای خۆی و خزمەكانی ئیمانیان بە مۆدێلی بارزانی هەیە نەك تاڵەبانی. ئەزانن بۆ ئەوەی بەبەهێزی بمێننەوە، بنەماڵەچێتی لە حیزبایەتی باشترە. جا بارزانیەكان ساڵانێكی زۆرە ئەمە لەناو پارتیدا پیادە دەكەن. سەرنج بدەن، هیچ كەسایەتیەكی دەرەوەی خۆیان ناتوانێ لە سكرتیری مەكتەبی سیاسی پارتی زیاتر تەجاوز بكات. وەك ئەزموونی سیاسەتكردن، كەسێكی وەك فازل میرانی بەئەزمونتر و شارەزاتر و ژیرتریشە لەبەشێكی زۆری ناو بنەماڵە، بەڵام ئەم پیاوە تا ئەمرێ لەو پۆستە زیاتر وەرناگری و هەر دەقەیەكێش زانیان زیاتر لەوەی پێی دراوە داوای دەكات، یەكێكی تر دەخەنە جێی.\nبڕوانە ئەو ئاشتی هەورامی كە لەراستیدا وەك شەخس زۆر سەركەوتووە دەیەوێ تا ئەو كاتەی خزمەتی دەكات، دواتر هەر خۆی سووكی دەكات و فڕیی دەدات. هێمن هەورامی دەوێ چونكە گەنجێكە قسە زانە و ئەو بەرگریەی ئەو لە پارتی دەكات، هەموو بنەمالە حاكمەكە نایكات، بەڵام هەر رۆژێ بزانێ خەریكی دروستكردنی كوتلەی خۆیەتی ، پولێكی پێوە دەنێ\nكێشەكە لێرەدایە سایكۆلۆجیای تاكی كورد و لەناوئەوانیشدا یەكێتی و پارتی بەجۆری تیكشكێنراوە كە ئەوان ، بەوانەشیانەوە كە تەمەنیكیان هەیە، قبوڵیانە وایان بەرامبەر بكرێ. دوای ماوەیەكیش رازی ئەبن كە 'خۆشی ژیان بەرامبەر ژێردەستەیی' قبوڵ بكەن. هەربۆیە ئەبینین مەسئولینی یەكێتی گەورە گەورە قبوڵیانە كە ببنە غوڵامی گەنجانی بنەماڵەی تالەبانی مادەم لەوەڕەكەیان دابین بكری و ریگەیان بدرێ دەست بۆ كچی ئەم و ئەو ببەن.\nئەم مۆدیلە لە حوكمڕانی ئەیێ تێكبشكێنرێ، كورد شایەنی لەمە باشترە.


جايير بۆلسۆنارۆ، سەرۆكى بەڕازيل چاكبوونەوەى خۆى لە ڤايرۆسى كۆرۆنا ڕاگەياند، ئەوەش دواى چەند هەفتەيەك لە كەرەنتينە لە كۆشكى سەرۆكايەتى و ئەو دەرمانەش ئاشكرا دەكات كە پشتى پێبەستووە و بەهۆيەوە چاكبووەتەوە.\nبۆلسۆنارۆ وێنەيەكى لە تۆڕە كۆمەڵايەتيەكان بڵاوكردوەتەوە كە پاكەتێك لە دەرمانى هايدرۆكسى كلۆرۆكوينى بەدەستەوەيە كە دژە مەلاريايە و ئاماژە بەوەدەدات كە بەهۆى ئەو دەرمانەوە چاكبووەتەوە، ئەوەش سەرەڕاى ئەوەى كە بەڵگەيەكى زانستى لەسەر كاريگەرى ئەو دەرمانە بوونى نييە.\nسەرۆكى بەڕازيل لە نوسينێكدا كە لەگەڵ وێنەكە بڵاويكردوەتەوە باسى لەوەكردوە: "ئەنجامى پشكنينى كۆرۆنا بە سلبى هاتووەتەوە و چاكبووەتەوە"، بەڵام كاتى پشكنينەكەى ئاشكرا نەكرد و باسى لە هيچ وردەكاريەكى تر نەكرد.\nجايير بۆلسۆنارۆ لەم مانگەدا چەندين پشكنينى بۆ كۆرۆنا ئەنجامداوە سێ جاريان ئەنجامەكەى ئەرێنی (توشبوو) بووە، بۆيە خراپە كەرەنتينەى ڕێژەيى لە كۆشكى سەرۆكايەتى و لەوێوە كارەكانى لەڕێگەى كۆبونەوەى ڤيديۆييەوە دەكرد، بەڵام ناوبەناو لە شوێنى نيشتەجێبوونى دەهاتە دەرەوە.\nلەدواى ولايەتى يەكگرتوەكانى ئەمريكا زۆرترين توشبوو لە وڵاتى بەڕازيلە و زياتر 2 مليۆن و 355 هەزار توشبووى تۆمار كردووە، هەروەها زياتر لە 85 هەزار و 500 كەس گيانيان لەدەستداوە و زياتر لە يەك مليۆن و 590 هەزار توشبووش چاكبونەتەوە.\nئەنجومەنى باڵاى دادوەرى عێراق داوایەک لە دادگاکان دەکات


ሆሴዕ 12 NASV – هۆشەع 12 KSS | Biblica\nሆሴዕ 12 NASV – هۆشەع 12 KSS\n1ئەفرایم لەسەر با دەلەوەڕێت،\nدوای بای ڕۆژهەڵات کەوتووە،\nهەموو ڕۆژێک درۆ و توندوتیژی زیاد دەکات.\nلەگەڵ ئاشوردا پەیمان دەبەستن و\nزەیتی زەیتوون بۆ میسر دەنێرێت.\n2یەزدان لە دژی یەهودا سکاڵای هەیە،\nسزای یاقوب بەپێی ڕەفتارەکەی دەدات،\nکردەوەکانی بەسەر خۆیدا دەداتەوە.\n3لەناو سکدا پاژنەی براکەی گرت و\nبە هێزی خۆی لەگەڵ خودا کەوتە زۆرانێ.\n4لەگەڵ فریشتەکە زۆرانێی کرد و سەرکەوت،\nگریا و پاڕایەوە، بۆ ئەوەی لەگەڵی میهرەبان بێت.\nلە بێت‌ئێل تووشی بوو،\nلەوێ قسەی لەگەڵی کرد12:4 قسەی لەگەڵیدا کرد: بڕوانە، بۆ نموونە، پەیدابوون 32:30..\n5یەزدانی پەروەردگاری سوپاسالار،\n6تۆش بۆ لای خودات بگەڕێوە،\nخۆشەویستی نەگۆڕ و دادپەروەری پەیڕەو بکە و\nهەمیشە چاوەڕوانی خودای خۆت بە.\n7بازرگان تەرازووی ساختەی لە دەستدایە،\nحەز دەکات ستەم بکات.\n«من دەوڵەمەند بووم و سامانم بۆ خۆم پێکەوەنا،\nلە هەموو سامانەکەم خراپەیەکم تێدا نابیننەوە\nکە گوناه بێت.»\n9«من یەزدانی پەروەردگاری ئێوەم،\nئەوەی لە خاکی میسرەوە تۆی دەرهێنا،\nدووبارە لەناو چادرەکان نیشتەجێت دەکەم،\nوەک ڕۆژانی جەژن.\n10قسەم لەگەڵ پێغەمبەرەکاندا کرد و\nبینینی زۆرم بۆ ئاشکرا کردن،\nهەروەها لە ڕێگەی پێغەمبەرانەوە نموونەم هێنایەوە.»\n11ئایا خراپەکاری لە گلعاد هەیە؟\nبێگومان دانیشتووانەکەی پووچن!\nلە گلگال گا دەکەن بە قوربانی،\nبەڵێ، بەڵام قوربانگاکانیان وەک کۆمەڵە بەرد دەبن\nلەسەر هێڵەکانی جووتی کێڵگەدا.\n12یاقوب بۆ دەشتودەری ئارام12:12 میسۆپۆتامیا، وڵاتی نێوان دجلە و فورات. بڕوانە پەیدابوون 28:2. هەڵات و\nئیسرائیل لە پێناوی ژنێکدا خزمەتی کرد،\nلە پێناوی ژنێکدا شوانایەتی کرد.\n13یەزدان لە ڕێگەی پێغەمبەرێکەوە ئیسرائیلی لە میسر دەرهێنا و\nلە ڕێگەی پێغەمبەرێکیشەوە چاودێری کرد.\n14بەڵام ئەفرایم زۆر بە خراپی یەزدانی پەست کرد،\nپەروەردگارەکەشی تاوانی ئەو خوێنەی لەسەریەتی دەیهێڵێتەوە و\nسووکایەتییەکەی بەسەر خۆیدا دەداتەوە.\nKSS : هۆشەع 12