هۆركهایمەرو قوتابخانەی فرانكفۆرت – سه‌رده‌م\nهۆركهایمەرو قوتابخانەی فرانكفۆرت\nنووسینی: ئالان تۆرین\nوەرگێڕانی: بڕوا عەلائەدین\nگرنگترین كۆمەڵە رۆشنبیرێك كە بۆ ماوەیەكی زۆرو بەهۆی دوورخستنەوەیانەوە كاریگەرییان زۆر سنووردار بوو، تەنها پاش گەڕانەوەیان لە تاراوگە كاریگەرییان بڵاو بۆوە، گرووپی پەیمانگەی لێكۆڵینەوەی كۆمەڵایەتی بوو كە ساڵی 1923 لە فرانكفۆرت دامەزراو هۆركایمەر لە ساڵی (1931)ەوە تاكو گەڕانەوەی لە پاش جەنگەوە بۆ ئەڵمانیا بەڕێوەبەری بوو. (مارتن جای) و كۆمەڵە كەسێكی تریش مێژووی ئەم پەیمانگەیەو بیروڕای لێكۆڵەرەوە سەرەكیەكانیان نووسیوەتەوە. قوتابخانەی فرانكفۆرت لەو جیابوونەوەیەوە دەست پێدەكات كە لە نێوانی فیكرو پراكیس، كاری سیاسیو فەلسەفەدا هەیە. هۆركایمەرو هاوەڵەكانی چۆن دەسەڵاتی بەلشەفیزمیان لە یەكێتی سۆڤیەت رەتكردەوە، وەهایش ئەو ریفۆرمیستە سۆشیال دیموكراتەیان رەتكردەوە كە لە كۆماری ڤایمەردا (Weimar) بوون.\nلەبەر ئەوەی ئەمانە وەكو لۆكاش دەیویست باوەڕیان بەهیچ بزوێنەرێكی مێژوو نەبوو (نە حیزب و نەپرۆلیتاریا) كەوتنە رەخنەیەكی سەراپاگیر لە كۆمەڵگەی تازەو كلتوورەكەی بەتایبەتی. ئەمانە هێندە لە واقعیە كۆمەڵایەتی و سیاسیەوە دوور بوون، بەڕادەیەك كە خۆیان بەڕەچەڵەك یەهوودی بوون و راونرابوون بۆ تاراوگە، بەڵام زۆر بەكەمی دەربارەی كێشەی یەهوودیەكان شتیان دەنووسی، تەنانەت ئەو شیكردنەوە گرنگانەی دەربارەی دژایەتیكردنی رەگەزی سامی بڵاویان كردەوە لە چوارچێوەی ئەو لێكۆڵینەوە بەناوبانگەدا بوو كە دەربارەی كەسایەتی دەسەڵاتخواز نووسیان نەوەك تایبەت بێت بە كێشەی یەهوودیەكان. ئەم لێكۆڵینەوەیەش هێندەی قەرزاری زانستە مرۆڤایەتیە ئەمریكیەكانە، هێندە مۆركی رەنجی خۆیانی پێوە دیارنیە. رەنجێك كە لە (1944)ەوە دەستی پێكردو لە (1950)دا بڵاوبۆوە.\nئەمانە باوەڕیان وابوو لە جیهانێكدا دەژین كە جیهانی هەرەسهێنانی عەقڵی بابەتیە، واتە هەرەسهێنانی تێڕوانینێكی عەقڵانی بۆ جیهان. دەكرێ بڵێین ئەمانە خەفەتیان بۆ ئەو سەرمایەداریە كۆنە دەخوارد كە هەڵگری بزووتنەوەی هەرە گەورەی عەقڵانیەت بوو. بەڵام جیهانی سەرمایەداری ئەمڕۆكە جیهانی قەیرانی ئابووری، جیهانی تایلوریزم و لەهەمان كاتدا جیهانی ستالینینزم و نازیەتە، لەتێڕوانینی ئەمانەدا جگە لە جیهانی هێزی پارە كە بەبێ پرەنسیپێكی باڵای عەقڵانی هەوڵا بۆ بەرژەوەندی مادی دەدات، هیچی دیكە نیەو ئەمەش دەبێتە مایەی روخاندنی ژیانی عەقڵا. تاكگەریی دوژمنی عەقڵە وەك وێنەیەكی جەوهەریی بوون، عەقڵی زاتی هەر لە لۆك و سودگەریەكانیشەوە تەنها سەرقاڵی بەكارهێنانی ئایدیۆلۆژیاكانە لە خزمەتی قازانجدا وەك ئەلتەرناتیڤی بیروڕاكان.\nهەروەها سەركەوتنی تایبەتمەندیەكان و لە پێش هەموویانەوە ناسیۆنالیزم لە جێگەی گەردوونیبوونی سەردەمی رۆشنگەری دادەنێ. ئیدی ئەو پەیوەندیەی نێوان تاك و كۆمەڵگە بزربوو كە عەقڵا زامنی بوو. ئەم دابڕانەش لە سەردەمی سوكراتەوە دەستی پێكردو، پاشتر لە سەردەمی تازەدا بەتایبەتی لەگەڵا كەسایەتی (هاملێت)دا زیادی كرد. بەڵام لەسەدەی بیستەمدا هەموو شتێكی گرتەوە. ئیدی مرۆڤی تازە پەیڕەوی بنەما گەردوونیەكانی عەقڵی نەدەكرد.\nهۆركایمەر لە كتێبەكەیدا (رەخنەكردنی عەقڵا ئامێری) دەڵێ: بۆ ماوەیەكی زۆر وشەی عەقڵا بریتی بوو لە چالاكی ناسینی بیروڕاو نەمرەكان و تێگەیشتنیان، هەر ئەمەش ئامانجی مرۆڤ بوو. بەڵام ئەمڕۆ بە پێچەوانەوە رۆڵا و كاری سەرەكی عەقڵا بریتیە لە گەڕانی هەر تاكێك بەدوای دۆزینەوەی ئامرازێكی گونجاودا بۆ بەدیهێنانی ئامانجێك لە ساتێكی دیاریكراودا. هۆركایمەر فیبەر بەوە تاوانبار دەكات كە باوەڕی وایە عەقڵانیەتی وەزیفی بەسەر عەقڵانیەتی بابەتیو سەركەوتنی عەقڵا ئامێری دەگەیەنێ. (ڤالتەر بنیامین Walter Benjamin)یش كە یەكێكە لە هاوەڵەكانی قوتابخانەی فرانكفۆرت هەمان بڕوای هەیەو پێی وایە دەبێ ئەزموونێكی داهێنەرانە بخەینە جێگەی ژیانی رۆژانە. چونكە كاتێ تاك واز لە عەقڵا دەهێنێ دەبێتە پاشكۆی دەسەڵاتی سیاسیو ئابووری، ئامرازەكانیش دەچنە جێگەی ئامانجەكان، لە كاتێكدا تیۆرەكانی عەقڵی بابەتی ئامانجیان پێكهێنانی سیستەمێك بوو هەموو بوونەوەرەكان بگرێتەوەو رێكیان بخات، چ جای مرۆڤ و ئامانجەكانیشی، وە دەشی پلەی عەقڵانیەت لە ژیانی مرۆڤدا بە پێی پلەی گونجانی ژیان لەگەڵا ئەم گشتگیریەدا دەستنیشان بكرێ (عەقڵا گیران، وەرگێڕانە فەرەنسیەكەی، لا14).\nنەهێشتنی ئەفسوون لە جیهانی هاوچەرخدا تەنها بە نەمانی ئەفسانەو شتە پیرۆزەكان نایەتەدی وەك ئەوەی ماكس فیبەر ئەیبینی، چونكە ئەفسانەو شتە پیرۆزەكان لە بنەرەتدا خۆیان بەرهەمی عەقڵن، بەڵكو ئەوەی كە مرۆڤ بە ڕاستی لە دەستی داوە یەكێتی جیهانە. دەبێ مرۆڤ ئەو ئازادیە پۆزەتیڤە بەدوور بزانێ كە هەریەك لە هیگڵا و ماركس لە پێناوی مرۆڤدا خەونیان پێوە دەبینی, نابێ تەنیا بەو ئازادیە نێگەتیڤەشەوە بوەستێ كە لۆك و كانت بەرگرییان لێدەكرد، ئەو ئازادیەی تاكەكان لە كاریگەری دەسەڵات دەپارێزێ.\nئازادی پۆزەتیڤ بریتیە لە توانای رەفتاركردن بە پێی یاسا گەردوونیەكانی عەقڵ، هەروەها بە پێی دەربڕینی هۆركایمەر لە ساڵی (1942)دا ئازادی پۆزەتیڤ بریتیە لە شاری (polis)ی یۆنانی بەڵام بەبێ كۆیلایەتی. هۆركایمەر بە چەند وشەیەك ئیدانەی بزووتنەوەی بەدیهێنانی خودی كرد لە سەردەمە تازەكاندا كە مژدەدەر بوون بۆ هاتنی میشیل فۆكۆ: رێنسانسی خود لە سەر حسابی دان نان بە دەسەڵاتدا وەك پرەنسیپی هەموو پەیوەندیەكان دێت (دیالەكتیكی ملكەچی، لا26-27). هەموو فەلسەفەكانی خود بەرەو ملكەچیمان دەبەن. هیچ شتێكیش لەوە ترسناكتر نیە بانگەشە بۆ تاكگەرییەكی بێپەروای وا بكەیت كۆمەڵگە رێكبخات كە رەوشتی ئەبستراكت بخاتە تەنیشتی توندوتیژیەوە بە پێچەوانەوە، وەك هۆركایمەر لە (عەقڵا گیران)دا دەڵێ: (تاكی پێشكەوتوو بە شێوەیەكی تەواو، بریتیە لە رێكوپێكی كۆمەڵگەیەكی پێشكەوتوو بە شێوەیەكی تەواو) (لا144). مێژووی مۆدێرنیتی مێژووی دابڕانێكی لەسەرخۆو حەتمی نێوان تاك و كۆمەڵگەو سروشتە.\nئۆگەستینیزم بەسەر تۆماویزم و مەسیحیەتدا سەركەوت و، هەر لەوكاتەوە پشتگیری لە سەركەوتنی تاكەكەس دەكردو سوودی لەمە وەردەگرت بۆ سەقامگیركردنی دەسەڵات لە پێناوی بڵاوكردنەوەی رەوشت و لێرەوە بۆ ملكەچ كردنی تاك بۆ كۆمەڵگە. تاكی دابڕاوی ئەم كۆمەڵگەیەش بەهۆی لەبەریەك هەڵوەشانی خێزانەوە، دەكەوێتە ژێر رەحمەتی دەسەڵاتە كۆمەڵایەتیەكانەوە، وەك ئەو بینەری سینەمایەی كە پیشەسازیە كلتووریەكان گەمەی پێدەكەن، بەڵام شانۆ پێویستی بە عەقڵە، لە كاتێكدا سینەما بەڕادەیەكی زۆر خێرا دەڕوات كە بوار بە تێڕامان نادات. بەبڕوای هۆركایمەر چالاكی عەقڵا بریتیە لە تێگەیشتن لە سیستەمی جیهان نەوەك جووڵەی جیهان. سینەماش ئەو ماوانە رەتدەكاتەوە كە كارە گەورەكان لە شانۆگەریو مۆسیقادا دەیخولقێنن و، ئامانجی سەرەكیشی تواندنەوەی تاكە لەناو جەماوەردا. راستە (لیولوینتالLeo Lowenthal) لەو نووسینانەیدا كە ساڵی (1961) بەناوی (ئەدەب و كلتووری میللی و كۆمەڵگە)وە بڵاوی كردنەوە وا دەركەوت زۆر سەختگیر نیە، چونكە ئەو پێی وابوو لە سینەماو كلتووری جەماوەردا هەستكردن بە شادی هەیە، لە كاتێكدا هەموو فەیلەسووفەكانی قوتابخانەی فرانكفۆرت كلتووری جەماوەر بە ئامرازێك دادەنێن كە لە خزمەتی سەركوتكردندایە نەوەك باڵانمابوون. لێرەوە كلتووری جەماوەری ئامرازێكی دەست بەسەرداگرتنە.\nئەم بیروبۆچوونە تەنها بەرەو رەخنەكردنێكی گشتی مۆدێرنەمان نابات، بەڵكو لەگەڵا ئەمەشدا خۆی وەكو مێژووی وازهێنانێكی لە سەرخۆ لە بۆچوونی گەشبینانەی ماركسیزم نیشان دەدات. پێش ساڵی 1933 هۆركایمەر وەكو ماركس باوەڕی وابوو كارو بەرهەمهێنان ئیش بۆ سەركەوتنی عەقڵا دەكەن كە ئەمە خۆی ناكۆكە لەگەڵا قازانجی سەرمایەداریدا. كەواتە مێژووی سیاسی بریتیە لە مێژووی وازهێنان لەو كۆسپە كۆمەڵایەتیانەی دێنە بەردەم سەركەوتنی عەقڵا، بەڵام دەستەوسانی بزووتنەوە كرێكاریەكان و پاشتر لەناوچوونیان و بەدوای ئەویشدا سەرهەڵدانی ستالینیزم لە جێی نازیزم وەك فاكتەرێك بۆ وێرانكردنی هەردوو بزوێنەرە مێژووییەكە، هەموو ئەمانە وایان لە هۆركایمەر كرد مەملەكەتی پێویستی بە باشتر بزانێ و واز لە هەر وێنەیەك بهێنێ كە بۆ مەملەكەتی ئازادیی دروستكردبوو.\nئەم وازهێنانە یەكێكە لە خەسڵەتەكانی تیۆرەی رەخنەگرانە كە نكوڵی لەوە دەكات تیۆرەیەكی پۆزەتیڤ بێت بۆ ئازادیو رزگاربوون. لەگەڵا هۆركایمەردا ئەو تەوژمە مێژووییە پاكتاوكرا كە متمانەی بەڕەوتی ئازادیو خۆشبەختی هەبوو لەبەرئەوەیش كە هۆركایمەر نایەوێ دەستبەرداری ئەو ئومێدە بێت كە بە رۆشنگەریو عەقڵی هەبوو، پێی وایە ئەم عەقڵە كاتێ تاك ئازاد دەكات و وێرانیشی دەكات، چونكە دەیكاتە پاشكۆی پێشكەوتنی تەكنیكی. لێرەوە ئەوكاتەی عەقڵئامێری زاڵا دەبێ خودگەرایی تێكدەشكێ.\nرەخنەی هابرمازیش لە هۆركایمەرو ئادۆرنۆ ئەوەیە كە خۆیان لەناو رەشبینیەكدا زیندانی كردووە بەوەی عەقڵی وەكو ئامێرێك دەبینین. بەڵام تێڕامانە سەرەكیەكانی هۆركایمەر پەیوەندیان بە سەركەوتنی تەوژمی تەكنیكیەوە نیە، بەڵكو پەیوەستن بە سەركەوتنی ئەو دەسەڵاتە تۆتالیتاریەوە كە كۆمەڵگە دادەبەزێنێ بۆ ئاستی وەرشەو سەربازگەیەكی زۆرەملێ، ئەم تەماهیەتی نێوان عەقڵا و تەوژمی تەكنیكی و دەسەڵاتدارێتی رەها پرەنسیپی سەرەكی فیكری هۆركایمەرەو لە پشت فیكری هەر ئەندامێكی قوتابخانەی فرانكفۆرتیشەوە پەنهانە، سەرەڕای جیاوازیەكانی نێوانیان.\nتەنها بەرگریەكی شیاو كە دژی ئەم زاڵبوونەی دەسەڵاتی تەكنیكی هەبێ، لەناو فیكر خۆیدایە. نە رەوشت، نە یاساو نە هونەر لەم لەبەریەكهەڵوەشانە رزگاریان نابێ. تەنها فیكر دەتوانێ لە چەپۆكی دەسەڵات رزگاری ببێت (فیكر بە مانای ئەزموونكردن واتە توانای دروستكردنی گرفت Denken، هەروەها بەمانای ئەزموونكردن واتە دووبارە بەرهەمهێنانەوە لە پرۆسەیەكدا كە مەحكومی دیاردەكانە)، ئەمەش هیچ لەبەردەمی ئەو كەسانەدا ناهێڵێتەوە، كە پشت و پەنای لێهاتوویەكی كلتووریان نیە.\nئێستا با چاو بە هەردوو هێڵی سەرەكی ئەم رەخنەیەدا بخشێنینەوە. بە پێی هێڵی یەكەمیان تەوژمی پیشەسازی لەناو هەناوی خۆیدا كۆنترۆڵی كۆمەڵایەتی هەڵگرتووە، تەنها لە ئاكامی تایلۆریزمەوە نا، بەڵكو لە ئاكامی نازیەت و ستالینیزمیشەوە كە كۆمەڵگە دەگۆڕن بۆ كارگەیەكی گەورەو دیسپلینێك بەسەر هەموو لایەنەكانی ژیانی گشتیدا دەسەپێنن كە لە دیسپلینی كارگەكان دەچێت. زیاد لە جارێكیش ئادۆرنۆ و هۆركایمەر داخیان بۆ جیهانی بازرگانی كۆن خواردووە كەتێیدا چالاكی ئابووری پشتی بە حسابكردن و پێشبینی كردن (واتە چالاكی عەقڵا) بەستبوو نەوەك كۆنترۆڵكردنی ئەوانی تر. چەندە سەرمایەداری پێشدەكەوێ هێندەش فیكری عەقڵانیو هەست و سۆزو مرۆڤایەتی پاشەكشێ دەكات. نموونەی كۆمەڵگەی تازە ئەوەیە كە ماركیز دوساد لە رۆمانی (جۆلیت)دا پێشكەشی دەكات: ئافرەت –سروشت دەبێتە ملكەچی پیاو- عەقڵا كە لە پێناوی چێژدا خۆشەویستی لە بیرچۆتەوەو جگە لە كۆمەڵێ ئامانجی ئامرازگەری هیچ ئامانجێكی تری نیە.\nزۆر سەرم دەسوڕمێ كە دەبینم ئەم بیروڕایانە قبوڵكراون. راستە میتۆدەكانی تایلۆریزم و فۆردیزم بۆ بەرهەمهێنان لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاو یەكێتی سۆڤیەت و فەرەنساو ئەڵمانیای نازیزمدا بەكارهێنراون، هەروەها راستە كۆنترۆڵێكی پیشەییو كۆمەڵایەتیان بەسەر هەموو كرێ‌گرتەكاندا سەپاندووەو لە بەرامبەریا بزووتنەوە كرێكاریەكان سەریان هەڵداوەو بەرگری رەمەكیانەی كرێكارانیان رێكخستووە. بەڵام تەنها ئەمە بەرپرسیار نین لە سیستەمە سیاسیە ستەمگەرەكان (دێسپۆتیزمەكان)، چونكە ئەم میتۆدانە لەچەند سیستەمێكی جیاوازو هەمەچەشندا بەكارهێنراون.\nبیرۆكەی ئەوەی كۆمەڵگە ببێتە كارگەیەكی گەورەو كەسی بەرخۆ ببێتە بابەتی سەركوتكردن و گەمەپێكردن وەك كرێكارێك، بابەتی كەسێكی ئەخلاقیە و كۆمەڵناسێك ناتوانێ قبوڵی بكات. مەحاڵە ئەم جۆرە رەخنە ئەرستۆكراتیانە لە كۆمەڵگەی جەماوەر قبوڵبكرێ، وەك ئەوەی بڵێی گەیشتنی زۆرینە بە بەرهەمهێنان و فێركردن و بەرخۆری بەرەو ئاستێكی نزممان ببات و سیستەمە ستەمگەرەكان بخولقێنێ. دەمێكە مێژوونووس و كۆمەڵناسەكان هەڵەی ئەوانەیان سەلماندووە كە نازیزم وا لێكدەدەنەوە گوایە لە ڕەگوڕیشەوە كۆمەڵگەی جەماوەری پیشەسازی و ئاوەدانی هەڵكێشاوە، لە كاتێكدا بە پێچەوانەوە ئەو بەشانەی پەیوەست بوون بە ڕەگوڕیشەی كۆمەڵگەی پیشەسازیەوە، بەوپەڕی حەماسەوە پاڵپشتی دیكتاتۆریەتیان كردووە.\nدەبێ واز لەو باوەڕە بهێنین كە پیشەسازی بە بەرپرسیار دەزانێ لە ئاژاوەو توندوتیژی لە سەدەی بیستەمدا. دیارە هیچ شتێك رێگر نیە لەبەردەم ئەوەدا كە رەخنەگرتن لە كۆمەڵگەی پیشەسازی هاوشانی بیرۆكەی پێشكەوتنە. بەڵام هەڵەیە وابزانین هەموو رەگەزەكانی كۆمەڵگەی مێژوویی پەیوەستن بە یەكەوە. تەنها تەفسیر بۆ پەرەسەندنی فیكرێكی رەخنەیی رووت، بە تایبەتی ئەو بیرۆكەیەی دەڵی دەبێ كۆمەڵگەی تازەو پیشەسازی هەردوو وەكو یەك پارچە رەت بكرێنەوە، دەگەڕێتەوە بۆ بزربوونی ئەو بزوێنەرە مێژووییانەی توانای گۆڕینی لایەنە گرنگەكانی ئەم كۆمەڵگەیەیان هەیە.\nڤالتەر بنیامین لە لێكۆڵینەوەكەیدا دەربارەی كتێبی (ئارەزووە هەڵبژاردەكان)ی گۆتە دەنووسێ: (بێ‌هیواكان هیوایان بە ئێمە بەخشیوە) ]كارەكانی ڤالتەر بنیامین I، ئەفسانەو توندوتیژی، لا260[. ئەم دەستەواژەیە زۆر ترسناكە: ئایا دەبێ بەوە ڕازی بین كە تاوەكو رۆشنبیران لە جیاتی كرێكارو كۆڵۆنیكراو و هەژارە بێ دیفاعەكان بەرگری نەكەن، هیچ كام لەمانە ناتوانن ببنە بكەری مێژوو؟ ئایا بەپێی ئەم قسەیە نەبوو كە رۆشنبیرە شۆڕشگێڕو پێشڕەوەكان خۆیان كردە زمانحاڵی ئەو گەلانەی بەشێوەیەك نامۆبوون كە نەیاندەتوانی تەعبیر لە خۆیان بكەن؟ ئەگەر كرێكاران لە قوربانی زیاتر نەبن ئەوا دیموكراسیەت مەحاڵە، كەواتە دەبێ مل بۆ دەسەڵاتی ئەو كەسانە كەچ بكرێ كە پەیامی ژیانیان بریتیە لە تێگەیشتن و دەستێوەردان.\nبەم پێیە ئەو دووریەی بە بۆچوونی تایلۆریزم لەنێوان بیركەرەوەو ئەنجامدەرەكاندا هەیە تەنها یاریەكی مناڵانەیە لەچاو ئەو دووریە بێ پایانەی لەنێوان گەل و ئەو كەسانەدا هەیە كە خۆیان بە بیریاری ناو مێژوو دەزانن. بیرۆكەی سەرەكی دووەمی ئەم بیروبۆچوونە رەخنەییە بریتیە لەوەی بانگەشەكردن بۆ خودگەرایی بەرەو ملكەچی تاكمان دەبات لە بەردەم دەسەڵاتدارانی كۆمەڵگەدا، وەك ئەوەی تاك بێ هیچ پشت و پەنایەك لەلایەن خودا یا لۆگۆسەوە جێهێڵرابێت و لەپەڕەیەكی بۆش زیاتر نەبێ كە هێزە باڵادەستەكان بەرژەوەندیەكانی خۆیانی تیا تۆمار دەكەن. بەڵام بۆچی ئەو بیرۆكەیە بە دوور بزانین كە تاك دەتوانێ شتێكی جیاواز بێ لەوەی تەنها بەرخۆرێك بێت ولە پێناوی ئازادیو توانای خۆیدا بتوانێ لە پەیوەندیەكی كلتووری و فیكریدا پەیوەندی لەگەڵا تاكێكی تردا ببەستێ؟ من پێم وایە ئەم جۆرە دەربڕینانە زیاتر دەبنە مایەی كێشە دروستكردن نەوەك كێشەكان چارەسەربكەن. بەڵام من پێم قبوڵ ناكرێ تاكگەرایی كورتبكرێتەوە بۆ گەمە پێكردن و بەرخۆریەكی نێگەتیڤ.\nمرۆڤ زۆر ملكەچی ئەوانە بووە كە بەناوی خوا یا عەقڵا یا مێژووەوە قسەیان كردووە. ئەوانەی داخ بۆ نەمان و بزربوونی ئەو پرەنسیپانە دەخۆن كە لە پشتیی كۆمەڵگەوەن، بەچ هەقێ پێ لەسەر ئەوە دادەگرن كە تاك ناتوانێ ببێتە خودێكی داهێنەر بۆ خۆیو شێوە جۆراوجۆرەكانی پەیوەندی لەگەڵا خۆیو ئەوانی تردا بخولقێنێ؟ هۆركایمەر لەبەر نەمانی متمانەی بە ماركس و هیگڵا تەرمی مێژوو بەڕێ دەكات و جگە لە هاتوهاوار و توندوتیژی هیچی دیكە لە مۆدێرنەدا نابینێ. رووش دەكاتە بوون و عەقڵی بابەتی كە هەردووكیان سیستەمی جیهان دەپارێزن، لە كاتێكدا مۆدێرنیتی بریتیە لە وێرانكردنی بوون ئەویش بە راكێشانی بۆ ناو جووڵەیەك كە پێویست نیە. بێگومان ئەم رەشبینیە هەڵقوڵاوی ئەو بێهیواییەیە كە تراژیدیای ئەڵمانیای لەسەردەمی ژێردەستی كەسێكی نازی وایلێكردووە ناواقعی بێت. هۆركایمەر لەم پەرەگرافەدا باسی ئەم بوونە دەكات: سووكایەتی كردنی فرۆید بە مرۆڤ یەكێكە لە دەركەوتەكانی ئەو خۆشەویستیە بێ ئومێدانەیەی لەوانەیە تەنها فۆرمێكی ئومێدە كە رێگەمان پێدراوە پەنای بۆ ببەین. ]لە كتێبی زانستی كۆمەڵایەتیو ئاراستە كۆمەڵایەتیەكان لە دەروون شیكاریدا).\nتا ئێستاش قوتابخانەی فرانكفۆرت كاریگەریەكی مەزن و گەورەیان هەیە، چونكە ئەو كۆمەڵگەیەی بەرهەمهێنان و بەرخۆریی پەیوەندی جەماوەری تیایە تاكەكان كورتدەكەنەوە بۆ نمایشكردنی كۆمەڵێ رۆڵا كە ئەوانی تر بۆیان دیاریكردوون. ئەم فۆرمە تازەیەی پاشكۆیەتی تەواو جیاوازە لە پاشكۆیەتی ئەو كۆمەڵگە تەقلیدیانەی كاتی خۆی تاكیان ملكەچی رێساو سرووتە قورسەكان دەكرد. بەڵام دەبێ دان بەوەدا بنێن كە ئەم فۆرمە تازەیەیان كەمتر ناچاركەرە. وێنەی كۆمەڵگەی ئامێری زیاتر خۆی لە بۆچوونە كۆنەكانی زانستدا دەبینێتەوە نەوەك دەربڕینە تازەكانی ئێستای. هۆی سەرەكی رەشبینی هۆركایمەرو هاوەڵەكانی دەگەڕێتەوە بۆ بزربوونی و لادانی بكەرە مێژووییەكان بەتایبەتی لە ماوەیەكی ئەڵمانیادا كە بەهیچ جۆرێك ناتوانین باسی بزووتنەوە كرێكاریەكان بكەین.\nلەلایەكی تریشەوە رەوا نیە دیكتاتۆرەكانی كرملین ناوبنێین ڕێبەرەكانی پرۆلیتاریا. بەڵام ئایا ئەو وێنەی ئەمانە بۆ كۆمەڵگەی دروست دەكەن وێنەی لایەنێكی تاریكی بێ‌بەش نیە لە بكەرو بزووتنەوە كۆمەڵایەتیو دیموكراتیەكان؟ ئایا لە جیاتی رەتكردنەوەی ژیاری تەكنیكی باشتر نیە رەخنەكردنی كۆنترۆڵی كۆمەڵایەتیو رەخنەی سیاسی لە پێناو تێكشكاندنی دیموكراسیەتدا بەرەو مەودایەكی دوورتر ببرێت؟ داخی هۆركایمەر بۆ ئومێدە گەورەكانی تەوژمی مێژووییانەی هیگلیزم كەمترە لەداخی بۆ سەقامگیربوونی جیهانێكی بۆرژوازی كە لەسەر پرەنسیپی متمانەكردن بە عەقڵا و زانست راگیربووە.\nئەو تیۆرە رەخنەییەی قوتابخانەی فرانكفۆرت دایڕشت و پاشتر وەك پاڵپشتی تیۆری لەلایەن زۆربەی ئەوانەوە بەكارهێنرا كە رووبەڕووی سەرمایەداری گەورە بوونەوە، بەتایبەتی ئەوەی ئەڵمانیەكان ناوی دەنێن سەرمایەداری دوایی Spat Kapitalismus، كە زیاتر هەوڵ دەدات دەسەڵاتی سیاسیو دەسەڵاتی ئابووری بەیەكەوە كۆبكاتەوە، بەڵام لە پشت تێكەڵكردنی رەخنەی كۆمەڵایەتیو رەخنەی رۆشنبیریەوە بەهەڵە تێگەیشتنێكی ترسناك هەیە. ئەتوانین بڵێین تاڕادەیەكی زۆر لە فیكری هۆركایمەردا رەخنەی كۆمەڵایەتی ونە، لە كاتێكدا بە ئاشكرا رەخنەی كلتووری لە نووسینەكانی هۆركایمەرو ئادرۆنۆو كارەكانی (تۆماس مان)ی هاوچەرخیاندا دەبینین. ئەو رۆحی رۆشنگەریە وێران بوو كە تێیدا تاكگەرایی پەیوەست بوو بە عەقڵەوەو، ئازادی پەیوەست بوو بە دۆگمای فیكر نقومكردنی زانستەوە لە ئاژاوەدا. ماكس فیبەریش دوودڵی خۆی بەرامبەر ئامانجەكانی عەلمانیكردن دەربڕی، بەڵام بەر لە هەر شتێك هەر بە تازەگەرو لیبراڵی مایەوە.\nهۆركایمەریش متمانەی بەو عەقڵا ئامێریە نەما كە فیبەر پێوەی پابەندبوو، چونكە ئەم لە جیهانێكدا ژیا كە ئاگری جەنگی تیاهەڵگیرسا، لە كاتێكدا فیبەر لە كۆتایی ژیانیدا نەبێ رووداوە گەورەكانی وەكو جەنگی جیهانیو لێكهەڵوەشانی بزووتنەوەی شۆڕشگێڕی ئەڵمانی نەبینیبوو. رەشبینی قوتابخانەی فرانكفۆرت لە شتێكەوە هاتووە ئەویش ئەوەیە كە فەیلەسووفە یەهوودیەكانی ئەم قوتابخانەیە زۆر بە قووڵی لە داڕمانی ئەو ژیارە تێگەیشتبوون كە یەهوودیەكان بەویستی خۆیان تێكەڵی بووبوون، ئەمەش وای لێكردن رووەو چالاكیە گەردوونیەكان رێ بگرنەبەر، مەبەست: زانست و هونەرو یاساو تێڕامانی فەلسەفیە. ئەمڕۆ ئێمە ئەندامانی قوتابخانەی فرانكفۆرتمان وەكو شایەت بۆ گرنگە نەوەك شیكەرەوەی بارودۆخەكان. سۆزی ئەوان بۆ عەقڵانیەتێكی مام ناوەند (عقلانیە معتدلە) پێمان دەڵێ ئەو جیهانەی دەیانویست پێی بگەن بە راستی دیارنەماو ئیدی ناشێ بنەمایەك هەبێ بۆ یەكێتیەكی دیاریكراو لەنێوان جیهان و مرۆڤ و نێوان سیستەمی سروشت و جوڵەی مێژوودا. لەكاتێكدا كۆمەڵگەی پیشەسازی بە تەكنیك و بەشداری جەماوەرەكەیو سیستەمی پەیوەندیەكانیەوە، وە بەهۆی كۆمەڵێ دژواریی تراژیدیو سەركەوتنی بێ‌وێنەوە خۆی بونیاد دەنێ‌و لەگەڵا خۆیدا بڕێكی زۆر گرفت دەهێنێ.\nكۆمەڵێ گەورە رۆشبیری ئەوروپی هەر لەو ئەڵمانییانەوە كە لەسەردەمی هیتلەردا پەنایان بۆ ئەمریكا برد تا فەرەنسیەكانی شەست و حەفتاكان رێگەیەكیان گرتەبەر كە تەواو دوورە لە شاڕێگەی پیشەسازیەوە، ئەمانە بە بیرۆكەی بزربوونی عەقڵا و بیرۆكەی ئابووریی دەسەڵاتی رەها رووبەڕووی مۆدێرنە بوونەوە. هیچ چارەسەرێكی جێی متمانەیان نەدۆزیەوە، لە بری ئەوەی بانگەشە بۆ سیاسەت بكەن، بەدوای ئەزموونی ئیستاتیكیو بانگەشەی ئیستاتیكیدا دەگەڕان بۆ ئەو هێزە پەراوێز نشینانەی دووربوون لەو بۆگەناوەی مۆدێرنەو شێوەكانی كۆنترۆڵی مۆدێرنە بڵاویان دەكردەوەو كاری تێ نەكردبوون.\nنەمانی ئەو رۆحی خەباتەی لە واقعی كۆمەڵایەتیدا بەدیدەكرا، بەتایبەتی پاش سەركەوتنی ستالینیزم و گۆڕانی زۆر لە بزووتنەوە ئازادیخوازەكان بۆ دەسەڵاتی سەركوتكەر، وایكرد لە ناوەڕاستی سەدەی بیستدا هێزو برەوێكی تایبەت بەم جۆرە فەلسەفەیە بدات كە فیكر لە كردەی كۆمەڵایەتی جیادەكاتەوە بۆ قەرەبوو كردنەوەی نەمانی ئەو رۆحی خەباتە. چەندە گرفتەكانی كۆلۆنیالیزم و فەرمانڕەوایی تۆتالیتاریزم كێشەكانی كۆمەڵگەی پیشەسازیان بشاردایەتەوە، هێندە دەنگی ئەم تیۆرە رەخنەییە باوەڕپێكەرتر بوو، هەروەها ڕووبەڕووی ترسنۆكی ئەو كەسانەش دەبۆوە كە بەناوی پرۆلیتاریاو گەلانی چەوساوەوە لەگەڵا دیكتاتۆرە تازەكاندا خۆیان دەگونجاند.\nبەڵام ئەم دوژمنایەتیە بەرامبەر بە مۆدێرنیزم لەگەڵا خۆیدا شیكردنەوەیەكی واقیعی نەهێنا بۆ كۆمەڵگەی تازەو كۆمەڵناسیش بەهۆی ئەم تەوژمە رادیكاڵیە نامەسئولەوە ئیفلیج بوو بەرامبەر لێكۆڵینەوەی لە پراكیسە كۆمەڵایەتیەكان. بەدرێژایی دەیان ساڵا وێنەی كۆمەڵگەیەكمان پێشكەش كرا كە لۆجیكی دووبارە بەرهەمهێنانەوەی سیستەمێكی كۆمەڵایەتی زاڵا بوو بەسەریا، كە لە ناویدا ئەو دەزگایانەی جڵەوی كۆمەڵایەتیو رۆشنبیریان كردبوو لەوپەڕی هێزدا بوون. لە سەرەتای ئەم ماوە درێژەی تیۆری رەخنەییدا خۆمان لەبەردەم دیمەنێكی تەواو گۆڕاوی گرفت و گفتوگۆو بزووتنەوە تازەكاندا دەبینین.\nلەم جیهانەدا كە گوایە بكەرەكان بزربوون، دەبینین سەرلەنوێ بكەرەكان لە هەموو شوێنێكەوە سەرهەڵدەدەنەوەو بەهەموو یۆتۆپیاو ئایدیۆلۆژیاكانیانەوە، بە تووڕەیی و گفتوگۆكانیانەوە دێنەوە ناو ئەو گۆڕەپانە جەماوەریەی فەیلەسووفانی فرانكفۆرت و بەدوایاندا هابرماز پێیان وابوو ئەو پەنجەرەی ئازادیەی داخست كە لە كۆمەڵگەی بۆرژوازیدا بەدەست هاتبوو. بەڵام ئەوەتا سەرلەنوێ ئەو پەنجەرەیە دەكرێتەوەو هەرچەندە ئەمە گرفتەكان چارەسەر ناكات و گفتوگۆكانیش بەلادا ناخات، بەڵام لە هەمان كاتدا وامان لێدەكات قبووڵكردنی تەوژمێكی دژ بە مۆدێرنیزم، كە هاوسۆزی عەقڵی بابەتیە، بەكارێكی قورس بزانین.\nئایا ئەم موفارەقەیە چ مانایەك دەگەیەنێ جگە لە ئیدانەكردنی رۆشنبیران خۆیان؟ رۆشنبیرانیش وەكو ئەو پیاوە ئاینیانەی بەناوی خواوە قسەیان دەكرد، بەناوی عەقڵا و مێژووەوە قسەیان دەكرد. بەڵام كاتێ گۆڕەپانی جەماوەری جیهانی فراوان بوو، وە سیستەمە تۆتالیتاریەكان چوونە جێی دیسپۆتیزمی كۆن (كە خۆی سیستەمێكی سنووردار بوو). هەروەها لەو كاتەشدا كە بزووتنەوە جەماوەریەكان رێكدەخران و دەنگی كۆبوونەوە جەماوەریەكان دەبیسترا، رۆشنبیران وەكو پیاوانی ئاین كلیلی دەسەڵاتە ئۆلیگارشیەكەی خۆیان لە دەست دا. رۆشنبیران بەرهەڵستی بەرهەمهێنان و بەرخۆریو ئەو رۆشنبیریە جەماوەریەكان دەكرد، چونكە هەموو ئەمانە لەوە بێبەشی دەكردن قسەكردن بۆ خۆیان قۆرخ بكەن و، هەر ئەمانەش ئەو خۆ بەدەستەبێژرزانیەی لێ سەندنەوە كە لە سایەیدا گەشەیان بەتێڕامانەكانیان دەداو تێدەكۆشان.\nوەك چۆن لە پاش شۆڕشی فەرەنسیەوە ڤۆلتێر شتێكی نامومكین بوو، بەهەمان شێوە لە كۆتایی سەدەی بیستەمدا تیۆرەی رەخنەیی شتێكی نا مومكینە. چونكە هەر كاتێ پراكیسە كۆمەڵایەتیەكان و كایەی كاركردنی بكەرە كۆمەڵایەتیەكان فراوان بوو، ئیدی قورسە مرۆڤ لە دەرەوە سەیری كۆمەڵگە بكات و لەسەر لقێكی درەختی داهێنان یا عەقڵی یان مێژوو دابنیشێ، ئەو درەختەی رەگوڕیشەكەی لە ئاسماندایە نەوەك لە زەوی.\nئەوەی لە سەدەی بیستەمدا رۆشنبیرانی ئەڵمانی و فەرەنسی خۆیانی بۆ پرسەبارو رەشپۆش دەكەن ئەو ئاسمانەیە كە تیایدا لە دایك بوون و بیری دەكەن، ئاسمانێك كە دەیانكاتە كۆمەڵێ مرۆڤی جیاوازی وا كە جەوهەرێكی بڵندتریان هەیە لەوانی تر چونكە ئەمان لەموتڵەق یا لە بووندا دەژین. لە كاتێكدا مرۆڤە ئاساییەكان بە ئاسانی و خێرایی دەگۆڕین لەگەڵا رەوتی شەپۆلە جیاجیاكانی گۆڕاندا. دەبێ گوێ بیستی دەنگی ناڕەزایی رۆشنبیران بین دژی نەمانی رۆڵیان وەكو پیاوە ئاینیە عەلمانیەكان، دەشبێت لە هەمان كاتدا رەتی بكەینەوە. دەبێ گوێ‌بیستی بین چونكە وەكو نێچە بەر لە هەركەسێك تێگەیشتووە گەورەترین مەترسی مەترسی سوودگەریە، فەیلەسووفانی فرانكفۆرتیش راست دەكەن كاتێ ئەوەمان بیردەخەنەوە كە ئەمڕۆ گەڕانەوە بۆ پێویستیەكانی مرۆڤ، بۆتە زمانی دەسەڵات. لە هەمان كاتدا دەبێ رەتیش بكرێنەوە چونكە هیچ شتێك نیە كە پاساو بۆ بیرۆكەی جیهانێكی داخراو بهێنێتەوە كە تێیدا دەسەڵات وەكو گازێكی ژەهراویو بێ هیچ بەرهەڵستیەك بڵاو دەبێتەوە. نەك لەبەرئەوەی ئەوروپا لە سەدەی بیستدا ئۆردوگای گرتووخانەكان و سیستەمە تۆتالیتاریەكانی بەخۆیەوە بینیوەو ئیتر ئەمە مافی ئەوەی بداتێ كۆمەڵگەی بەرخۆریی گەورەو سیستەمە تۆتالیتاریەكان تێكەڵاو بكات.\nتیۆرە رەخنەییەكان هەر بە سنورداری دەمێننەوە چونكە هیچ مەعریفەیەكی تازەمان نادەنێ دەربارەی كۆمەڵگە تازەكان و فۆرمی دەسەڵاتیان ئەو بەرەنگاریانەی رووبەڕووی دیموكراسیەت دەبنەوە. ئەم لاوازیە بە ئاشكرا لە داواكارەكانی هیربەرت ماركۆزدا دەردەكەوێ كە شیكردنەوەی بۆ میتۆدی فرۆیدیزم سەرنجمان رادەكێشێ. تێزی سەرەكی ماركۆز لە (مرۆڤی تاك رەهەند)دا بریتیە لە: (وەهایش ئیدی هیچ ناكۆكیەك لە نێوان ژیانی تایبەتی و ژیانی گشتیو نێوان پێویستیە كۆمەڵایەتیەكان و پێویستیە تاكە كەسیەكاندا نەما. تەكنەلۆژیا رێگە بۆ دامەزراندنی كۆمەڵێ فۆرمی تازەی جڵەوكردن و پێكەوەلكاندنی كۆمەڵایەتی خۆشدەكات، كە لەیەك كاتدا نەرمترەو كاریگەریشی زیاترە). پاشتر ماركۆز دەڵی ئەم بارودۆخە درێژ دەبێتەوە بۆ كۆمەڵگەی سەرمایەداریو كۆمۆنیزم و هەردووكیان پێكەوە كۆدەكاتەوە. كێ ئینكاری ئەوە دەكات كە تەكنەلۆژیا رێگە بۆ بڵاوبوونەوەو زۆربوونی وەسیلەكانی كۆنترۆڵكردنی كۆمەڵایەتی خۆشناكات؟ بەڵام بەچ هەقێك لەم تێبینیە گشتیو بێ‌نرخەوە بگەینە ئەو پێداگرتنە ناماقووڵەی پێی وایە تەكنەلۆژیا ئەم كۆنترۆڵكردنە دەسەپێنێ‌و بە تێپەڕبوونی كاتیش دەبێتە شتێكی گشتگیرو هیچ شتێك لەدەستی رزگاری نابێ؟ بۆ لەگەڵا (ئیدگار مۆران Edgar Morin)دا نەڵێین گەشەكردنی چڕی كۆمەڵایەتی بە پێی پێناسەی هۆركایمەر هاوشانی گەشەكردنی ئاڵۆزیو شێوەكانی جڵەوكردن و لە هەمان كاتدا هاوشانی گەشەكردنی دیارینەكردن و ئازادی شیاوە؟ وێنەی ئەو كۆمەڵگەیەی تێیدا دەسەڵات بەشێوەیەك لق وپۆپی هاویشتووە كە هەموو پراكسیسە كۆمەڵایەتیەكانی گرتۆتەوە، وێنەیە كە دوور لە واقیعی ئەو كۆمەڵگانەی دەوڵەتی بەهێزو بیروكراسیەتە گشتیەكان و دیسپلین و سیستەمی نوێنەرایەتی سیاسی و گرووپ و بەرژەوەندیو داخوازی كۆمەڵایەتیو دەزگای بەرهەمهێنان و سەنتەری داراییو دەزگای دادوەریان تێدایە.\nهیچ شتێك نیە هێندەی وێنەی ئەم كۆمەڵگە یەكگرتووە لە واقیعەوە دووربێ كە تیایدا تەكنەلۆژیایە پەیوەندی دەكات بە دەزگا بەرهەمهێنەرەكان و دەوڵەت و شێوەكانی بەرخۆریو تەنانەت هاوڵاتیانیشەوە. ئێمە لە جیاتی ئەوەی وا لە مۆدێرنە بكەین لەنوری عەقڵدا مەلە بكات، وامان لێكرد لە تەمومژی تەكنۆكراسیەتدا مەلە بكات. ئەوەش رووداوێكی سەرەكیەو بەشی دووەمی ئەم كتێبەی بۆ تایبەتكراوە: هەڵوەشانەوەی مۆدێرنە لەو پێكەوەژیان و كلتوور لەو كۆمەڵگەیەدا -بەم مانا پۆست مۆدێرنە- كە سەدەیەكە تیایدا دەژین. لەنێوان سۆزدا بۆ بوون و بەرخۆریی كاڵاكان و نێوانی دەسەڵاتی دەزگا بەرهەمهێنەرەكان و سەركەوتنی نەتەوەكاندا.\nئێمە لەو وێنە نێگەتیڤە تێدەگەین كە رۆشنبیرە هاوسۆزەكانی بوون بۆ كۆمەڵگەی تازەی دروست دەكەن كە هەرسێ رەگەزەكەی تر بە توندی بەیەكەوە گرێ دراون و كردوویانە بە بوونەوەرێكی ترسناك، بە دڕندەیەك كە هەموو فیكرو ئازادیەكان قووت دەدات. راستە ئەم جۆرە مەترسیە هەیە، بەڵام شتێك نیە وامان لێبكات بڵێین بەرخۆرییو گەورە پەرەسەندنی سەرمایەداری پیشەسازیو ناسیۆنالیزم سێ‌سەری یەك دڕندەن كە ماركۆز ناوی دەنێ كۆمەڵگە. كۆمەڵگە بە ڕاستی ئەو سیستەمە گشتیەیە كە دەسەڵاتی خۆی بەسەر تاكەكاندا پیادە دەكات. ئەم كۆمەڵگەیە شتێكی خەیاڵی نیە كە دەستنیشانكردنی قورس بێت، بەڵكو وەك كۆمەڵێ ناوەرۆكی ئیفلیج و بەرجەستە لە سیستەمی دەزگاكاندا سەقامگیرو نیشتەجێیە. (لا214).\nئەمانە باسی چی دەكەن؟ ئەگەر باسی دەوڵەت دەكەن ئەوە مانای وایە دان بە جیابوونەوەی دەوڵەت و كۆمەڵگەدا دەنێن، ئەمەش خۆی ناكۆكە بەتێزی سەرەكی دەربارەی هەق؟ بەڵام دەبێ ئەوە ئاشكرا بكەین كە مافی كۆمەڵایەتیو گرانتی كۆمەڵایەتیو ئەو تێكستانەی ئازادیە تاكە كەسیەكان دەپارێزن جگە لە تواندنەوەی كۆمەڵایەتیو دەسەڵاتی كۆمەڵگە هیچ ئامانجێكی دیكەیان نیە، كە ئەمەش خۆی پێویستی بە سەلماندن هەیە، چونكە لە چەند داڕشتەیەكی مەزهەبیدا نەبێ هێشتا كەس ئەنجامی نەداوە. ئەم كۆمەڵگەیە ئەفسانەیە، لە كۆمەڵگەی تازەشدا وشەی كۆمەڵگە بە ناسراوی پێناسە ناكرێ‌و ناكرێ هەموو فۆرمە وەزیفیەكانی تر رەخنەیی بن یا كۆنەپارێز بەسەر ئەو هەڵوێستە كۆمەڵایەتیانەدا پیادە بكرێن كە تێیاندا بەرەو پێشبردنی بزووتنەوەكە هێندەی دامەزراندنی سیستەمەكە گرنگە. بەڵكو بە پێچەوانەوە لیبرالیەكانی راست و چەپیش بە وردی تێبینیان كردووە سوورن لەسەر ونبوونی شوێنێكی مەركەزی بۆ جڵەوكردن، جاچ ئەو شوێنە لە خزمەتی نەخشە داڕشتندا بووبێ یاخود سەركوتكردنی سیاسی لەم كۆمەڵگایانەدا. لە كۆتاییدا دەبێ تێبینی ئەوە بكەین كە ئەم كتێبە لە ساڵی 1964دا بڵاوكراوەتەوە كە تیایدا بزووتنەوەكانی قوتابیان و (بزووتنەوەی ئاخاوتنی ئازادانە Free speech Movement) لە زانكۆی (بیركلی) سەریان هەڵدا. هەروەها لە سەرەتای سەدەیەكدا كە لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاو هەندێ شوێنی دیكەدا كۆمەڵی دەنگی ناڕەزایی سەریان هەڵدا لە پێناوی مافی مەدەنی رەش پێستەكان و، یەكسانی ئافرەت و پیاو، هەروەها هەژاری جەنگ لە ڤێتنام و راپەڕینەكانی تری قوتابیان، ئەگەر ئەم بزووتنەوانە روویان كردە تیۆری رەخنەیی و نووسینە بونیادگەریو ماركسیەكانی ئاڵتۆسیرو ماركیۆز (بەتایبەتی)، ئەمە ڕێ لەوە ناگرێ ئیشەكەیان (كە دژی هۆشیاریانە) روونی كردەوە كۆمەڵگەی جەماوەر بكەرە كۆمەڵایەتیەكانی لەناو نەبردووە، بەڵكو دامركانەوەی خێرای ئەو بزووتنەوانەدا وایكرد ئەو بیرۆكانە سەربكەون كە باوەڕیان بە دەستێوەردانی بكەرە كۆمەڵایەتیەكان نیە.\nفیكری كۆمەڵایەتی دەستەوسان نیە لە بەرامبەر شیكردنەوەی ئەم چركەساتە تایبەتیەو شیكردنەوەی ئەو رۆڵەی بیروڕایەكی وەكو بیرروڕاكانی ماركیۆز دەیبینێ. تێكشكان و نەمانی بزووتنەوە كرێكاریەكان بۆشاییەكی گەورەیان دروستكرد لە ناوجەرگەی شانۆی كۆمەڵایەتیدا. ریفۆرمیستی سۆشیال دیموكراتیش كە پرەنسیپێكی گەورەی نەبوو هەروەها سەرقاڵی كارێكی لەسەرخۆو تەكنیكی بوو گوایە بۆ راستكردنەوەی فۆرمەكانی دەسەڵات و یاسا، زۆر كەم رۆشنبیرانی بەلای خۆیدا راكێشا.\nئەمە وایكرد رۆشنبیران دەست بكەن بەرەخنەیەكی رەگوڕیشەییو سەرتاسەری كە وەك زۆربەی قوتابیانی مایۆی 1968ی فەرەنسا بەوەی گەیاندن گومان لە تواناكانی خۆیان بكەن. لەگەڵا ئەوەشدا كە ئەمانە بۆرژوازی بوون و خاوەن پلەوپایە بوون، لایان وابوو تەنیا پرۆلیتاریا دەتوانێ یارمەتیان بدات ئاڵای شۆڕش بەرزبكەنەوە.\nئەمەش هۆشیاریەكی ساختەیەو لە ئێستادا رووداوەكان بەدرۆی دەخەنەوە.\nئەوەی لە یادەوەری كۆدا مایەوە یاخیبوونەكەی قوتایبان بوو نەوەك مانگرتنی گەورەو درێژخایەنی كرێكاران. بیركردنەوەی ماركۆز كە یەكێكە لە سەرچاوە ئایدیۆلۆژیەكانی ئەم جۆرە هۆشیاریە، دەركەوت كە توانای پێشبینی كردن و كۆنترۆڵكردنی دەرئەنجامەكانی ئیشەكەی خۆی نیە.\nئەم رەخنەیەش لەلایەن ئەو رۆشنبیرە ماركسیە ئسوڵیانەوە وروژا كە رێ نادەن تەفسیری ئەم هەڵچوون و ناڕەزاییانە لە كایەی رۆشنبیریدا بكرێ، بەڵكو دەبێ هەموویان بنەمایەكی ئابووریان هەبێ. ئەمەش ناتوانێ تەفسیری ئەو سروشتە كۆمەڵایەتیەی راپەڕینی قوتابیان بكات كە لە نێوان بنەماكەیو وەسفەكەی ماركۆزدا پەیوەندیەك نیە. ماركۆز دەڵێ: (لەژێر جەماوەری میللی كۆنەپارێزەوە بێزراو پەراوێزنشین و رەگەزو شێوەكانی ترو چینە چەوساوەكان و لەكاركەوتووەكان و هەموو ئەوانە هەن كە كاریان دەست ناكەوێ, ئەمانە لە دەرەوەی رەوتی دیموكراتیدا دەژین: ژیانیشیان تەعبیرە لە پێویستی واقعیی و قووڵیان، بەدانانی كۆتاییەك بۆ مەرجە دژوارو دەزگا چەوسێنەرەوەكان كە بە هیچ جۆرێك سازشی لەگەڵدا ناكرێ، بەم شێوەیەش نەیاریی ئەمانە شۆڕشگێڕانەیە، بەڵام هۆشیاریان وا نیە). (لا280).\nكاتێ لە رووداوەكان دەكۆڵینەوە دەبێ پێچەوانەی ئەمە قسە بكەین؟ بەشێوەیەكی گشتی نەیاریی پەراوێزنیشنكراوەكان شۆڕشگێڕانە نیە، ئەگەر هوشیاریشیان شۆڕشگێڕانە بێ. بزووتنەوەی بێكاران و زیندانیەكانیش لەگەڵا ئەوەشدا كە رۆشنبیران پشتیان دەگرێ. هەر زوو دەگۆڕێن بۆ كۆمەڵێ فشار كە ئامانجی دیاریكراوی خۆیان هەیەو لەمە تێپەڕ ناكات. وەك چۆن رادیكاڵیەتی توندڕەوانەی فیكری (فرانز فانون Frantz Fanon) كە (بین بیلا) لە جەزائیر ئیلهامی لێوەردەگرت، لە پاش مردنی لە فەرەنساو وڵاتانی تردا گۆڕا بۆ بانگەشەكردن بۆ جۆرێك لە ئسووڵیەت كە پاشتر لەجیاتی كردەی شۆڕشگێڕانە بەرەو توندڕەوی چوو.\nئەگەر بیرۆكەی شۆڕشگێڕانە لەسەر ئەو باوەڕە راگیربێ كە دەسەڵات بەهۆی ناكۆكیەكانی خۆیەوە تێكدەشكێ نەوەك بەهۆی بزووتنەوە كۆمەڵایەتیەكانەوە، دەبێ وەك ئەوەی ماركۆز لە كتێبەكەیدا كردوویەتی ئەوە قبووڵ بكەین كە قەیرانی شۆڕشگێڕانە نامۆیە بە دیموكراسیەت و بەرەو دژایەتی كردنی دیموكراسیەت دەڕوا، هەروەها بەرەو بونیاتنانی ئەو دەسەڵاتە توتالیتاریە ڕەهایەی چەپەكان لەدژی ڕادەپەڕین. كەواتە ئەوان ئەو بكەرانەن كە (تۆماس Thomas) و (میرتۆن Merton) دەڵێن هۆشیاریان بە (پێشبینیەكی داهێنەرانە Self fulfilliing Prophecy) نیە، دژایەتیكردنی دەسەڵاتێك كە گوایە موتڵەقە قەیرانێك دەخوڵقێنێ كە رێگەچارە بۆ دەربازبوون لێی خوڵقاندنی ئەو دەسەڵاتە موتڵەقەیە كە تا ئەو ساتە نەبووە.\nلەوانەیە رەخنەی كۆمەڵایەتیو سیاسی بیروڕاكانی ماركیۆز ئەو شتە جەوهەریە فەرامۆش بكات كە لە بواری رۆشنبیریدا هەیە. ئەو خوێنەرە هۆشیارەی فرۆید دەڵێ كلتووری تازە باڵانمابوون رەتدەكاتەوەو بەرەو سێكسێكمان دەبات كە لە دەوری ئەندامەكانی زاوزێ‌و گەڕان بەدوای تێركردنی یەكسەرو راستەوخۆی پێویستیەكان كۆبۆتەوە. بەپێی برێخت هەموو رەهەندەكان و بەپێی ماركیۆز هەردوو رەهەندیەك نامێنن. ئەوەش بەرەو سەركەوتنی غەریزەی مەرگ و لەناوبردنی هونەرمان دەبات لە كۆمەڵگەی پیشەسازیدا پرەنسیپی لەزەت كۆنترۆڵی پرەنسیپی واقیع دەكات و سێكسیش ئازادە بەڵام بەشێوەیەكی كۆمەڵایەتی كە لە خزمەتی سیستەمی دامەزراوەكەدا بێ.\nئەم بیرۆكەیە پێی وایە كۆمەڵێ شێوەی سەركوتكەرانە هەیە بۆ باڵانمابوون. سەرباری ئەوەش باسی وێرانكردنی ژینگەو نەمانی ئەو وێنە رۆمانسیە سروشتیە دەكات كە گونجاوە لەگەڵا هەست و سۆزەكاندا. بە كورتی، بەڕای ماركۆز لەبیدۆ تێكەڵا بە شەڕانگێزی دەبێ، لە كاتێكدا بە بۆچوونی فرۆید لەبیدۆو شەڕانگێزی دوو شتی ناكۆك بوون. كۆمەڵگەی تازە (شاڕەتكردنەوەی) رەتكردەوەو، پراكیسەكانی عەقڵئامێری جێگەی فیكری نێگەتیڤیان گرتەوە لەو جیهانەدا كە تێیدا عەقڵی تەكنیكی تەنها رەهەندێكە هۆشیاری شاد بڵاو بكاتەوە.\nئەم تەئكیدكردنەوەیە لە جەوهەری هەر رەخنەیەك لە مۆدێرنەدا هەیە، بێ ئەوەی هیچ كام لەم رەخنانە بتوانن بیسەلمێنن. منیش كە قبووڵی دەكەم تەنها لەبەرئەوەیە كە نەمانی چەمكی عەقڵانیەتی تەقلیدی بۆ مۆدێرنە دەردەخات. چونكە ئیدی لە ژیاری تەكنیكیدا شوێنێك نەما بۆ بیرۆكەی سیستەمی جیهان و ئەو گرێی پەشیمانیەی تەعبیرە لە دووری نێوان ئەو سیستەمە و ئەزموونی مرۆڤایەتی. گرانتیە میتاكۆمەڵایەتیەكان (الچمانات ماوارا‌و اجتماعیە) ژیانی كۆمەڵایەتی بزربوون، ئایا دەبێ بڵێین ئەو كۆمەڵگەیەی زیادەڕۆیی لە مۆدێرنەدا كردووە، جگە لە كۆمەڵگەیەكی شەهوانیو عەقڵ ئامێری زیاتر نیە؟\nبەڵام لە پێش هەموو شتێكدا رایەكی تر هەیە لە تەوژمی چەپڕەویەوە سەرچاوە دەگرێ كە ڕووبەڕووی ئەم حوكمە دەبێتەوەو، پێی وایە ژیانی كۆمەڵایەتی بەپێی لۆجیكی دەسەڵات كاردەكات. مەحاڵە بتوانین تێكەڵاوبوونی لۆجیكی بەرخۆرو لۆجیكی دەسەڵات بسەلمێنین، چونكە لەهەموو ساتێكدا دژی یەكترن. لە كارگەدا بێ یا لە نووسینگەدا، یا لەو گفتوگۆ سیاسیانەدا كە دەربارەی میزانیەی ئابووری دەوڵەت و سیاسەتی ئابووری گشتی دەكرێن. لە ئاستی دووەمیشدا هەڵوێستی زۆر رەشبینانەی ماركۆز ناچارمان دەكات سنوورێك بۆ عەقڵا ئامێری دابنێین، ئەوەش لە چوارچێوەی رێزگرتن لە ویستی یەزدانی یاخود یاساكانی عەقڵدا نا، بەڵكو لە چوارچێوەی ویستی ئازادی بەرپرسیارێتی تاكەكەس و كۆدا.\nبەڵام ئەمە ناچارمان دەكات واز لە بیرۆكەی سیستەمە بێ بكەرەكان بهێنین و گەڕانەوەی ئەو بكەرەو لە دایكبوونی ئەو خودە قبوڵ بكەین كە فیكری كۆمەڵایەتی هەموو هێزی خۆی لە دژیان مۆبێلە (تعبئە) كردبوو. ئەم شێوە قسە توندڕەوانەی ماركۆز شایەنی سەرنجە، چونكە لەبەر یەكهەڵوەشانی عەقڵانیەتی مۆدێرنەكردن لەسەر دەستی بەئەنجام گەیشت و كاریگەریشی زۆر گەورە بوو. ئەم شێوازی قسەكردنە بووە هۆی هاتنەكایەی كۆمەڵێ بیروبۆچوونی توندڕەوانە وەك فرۆیدیە- ماركسیەكان بەتایبەتی ولیەم رایش كە پێی وابوو هەموو رێكسختنی كۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای سەركوتكردانی سێكس دامەزراوە لە كاتێكدا بە پێچەوانەوە دەبێ ئازادبكرێ. ئەم هەڵوێستە توندڕەوانەیە هەر ئەوەی پێدەكرێ بە كلتوور رووبەڕووی سروشتێك بێتەوە كە دەسكردی پیشەسازیە. ئەمەش بەرەو نەمان و بزربوونی مانای هەموو بونیادە مێژووییەكانی رێساڕەوشتیەكانمان دەبات.\nبۆ داڕشتنی پوختەی ئەم بابەتە دەبێ مرۆڤ مێژوونووس بێت نەوەك فەیلەسووف. ناوەڕاستی سەدەی بیستەم لە بواری فیكردا ئەو سەركەوتنەی بەخۆوە نەبینی كە جان فوراسیتی ناوی دەنێ (ئومێدی گەورەی سەدەی بیست). بە پێچەوانەوە ئەوەی بەسەر رۆشنبیراندا زاڵە خولیای قەیرانە. لەو چركەساتەدا كە رۆشنبیران هەستیان كرد هەردوو سیستەمی فاشیزم و كۆمۆنیزم گەمارۆی داون و جگە لە كەمێكیان نەبێ ئەوانی تر بەرگەی فریوی ئەم سیتستەمانەیان نەگرت، قوتابخانەی فرانكفۆرت سەنگەرێكی دەگمەن بوو بۆ بەرهەڵستی كردنێكی دوولایەنەی ئەو لادانانە، لە ئاراستەی مێژوو.\nبەڵام پاش ئەو سازگاریە تێپەڕەی بەدوای رزگاربوون لە نازیزمدا هات، كە سارتەریش لە ئاكامیەوە بیروبۆچونێكی دەربارەی ئازادی دروستكرد، رۆشنبیران هەستیان كرد سەركەوتنێكی پراكسیسێكی كۆمەڵایەتی بێ تیۆرەو دەوڵەمەندی وا هەڕەشەیان لێدەكات كە جگە لە نمونەیەكی سودگەرانە هیچ نموونەیەكی رۆشنبیری تری نیە. پاشتریش رەتكردنەوەی قوتابخانەی فرانكفۆرت بۆ دیكتاتۆریەتی فاشیزم و كۆمۆنیستەكان لەپاش تێپەڕینی نەوەیەكەوە گۆڕا بۆ ترسێكی بەربڵاوو بەرگریەكی گشتی لە مۆدێرنە كە مەترسیەكانی زیاتر لەو شتانەدایە پێشكەشیان دەكات نەوەك قەدەغەیان بكات.\nلە خۆرئاواداو لە كۆتایی سەدەی بیستەمدا بە رۆشنبیرو نارۆشنبیرەكانیشەوە كەسێك نیە لە دڵەڕاوكێی لە دەستدانی هەموو ماناكان رزگاری ببێ، هەروەها كەسێك نیە لە هێرشی ژیانی تایبەتی، هێرشی توانا بۆ بوون وەكو خودێك بەهۆی پروپاگەندەو راگەیاندن و، داڕمانی كۆمەڵگەو بچوك بوونەوەی بۆ كۆگەلێك و، كورت بوونەوەی خۆشەویستی بۆ لەزەت رزگاری ببێ. ئایا دەتوانین بەبێ خودا بژین؟ بەدرێژایی چەند سەدەیەك پێمان وابوو دەتوانین خوا كورت بكەینەوە بۆ عەقڵا، پاشان نێچەو فرۆید فێریان كردین ژیان و یاسا بخەینە جێگەی.\nبەڵام بەمە دوا هێڵی بەرهەڵستی كردن دەڕمێ. وا دەرئەكەوێ ئەو پرەنسیپەی مۆدێرنە بۆ هەڵسەنگاندنی رەفتارەكانی هێنا، كە بریتیە لە پرەنسیپی سوودی كۆمەڵایەتی و بەكارهێنانی تاك لە پێناوی كۆمەڵگەدا، پەلاماری هەموو شتێكی دابێت؟ ئایا دەتوانین بەرەنگاری ئەم پەلامارانە ببینەوە بێ ئەوەی دان بە بوونی پرەنسیپێكی میتاكۆمەڵایەتیدا بنێین كە لە مرۆڤ باڵاترە: خودا یا لۆگۆس یا ژیان؟\nفیكری سەدەی بیستەم پارچە پارچەیە لەنێوان پێویستی گەیشتندا بەدوا مەودای عەلمانیكردن لەلایەك و پێویستی پاراستنی خۆی لە دژی رەوشتیو خۆی قازانجگەری كۆمەڵایەتی كە زۆربەی كات فیكری كۆمەڵایەتی پێی باش بوو لەلایەكی ترەوە. ئیدی فیكر دەگەڕێتەوە دواوە تاكو بەدوای بووندا بگەڕێ یاخود لە ناو رەتكردنەوەیەكی گەورەدا خۆی مەڵاس دەدا كە پشت بە هیچ ئومێدێك و هیچ نمونەیەك بۆ گۆڕانی كۆمەڵایەتی نابەستێ‌و، تاكو هەڕەشەكان نزیكی نەكەونەوە پارێزگاری لەخۆی ناكات.\nبۆماوەیەكی زۆر رزگاربوونی دژوارانە لە كۆلۆنیالیزم و مانەوەی سیستەمی ستالینیو پاشتر ماویزم، پاساوبوون بۆ ئەم رەتكردنەوە گەورەیە. بەڵام هەموو شتێك كۆتایی خۆی هەیە. داڕمانی سیستەمی كۆمۆنیزم و بزربوونی مەترسی فاشیزمێكی تازەو بەهێزبوونی دیموكراسیەت، هەموو ئەمانە ناچارمان دەكەن دەروازەیەك بدۆزینەوە. ئەوكات بێ‌دیفاع خۆمان لەبەردەم ئەو جیهانی بەرخۆریەدا دەبینیەوە كە زۆركەس لە پێناوی تێركردنی ئەو ئارەزووانەی بۆ ماوەیەكی درێژ چەپێنراوبوون، تەسلیمی دەبن.\nبەڵام بۆچی دۆش دابمێنین؟ بۆچی ئەم دواكەوتنە كەڵەكەبووە بەشیكردنەوەی هەلومەرجی كۆمەڵایەتیو كلتووریی تازە قەرەبوو نەكرێتەوە، كە ئەویش هەندێ هەڵبژاردنمان بۆ دەستەبەر دەكات نەك تەنها دژی كۆمەڵگە بەگشتی، بەڵكو دژی هەندێك لە شێوازەكانی بەڕێوەبەرایەتیكردن و رێكخستنی. فیكر لە كۆتایی ئەم سەدەیەدا زۆر هێواش و بە ئاستەم خۆی لە سۆزداری بۆ بوون دەدزێتەوە ئەو سۆزداریەی لە رەتكردنەوەی ئێستای ناجۆرو نەشیاودا هیچ پاڵپشتێكی بۆ خۆی نەدۆزیەوە. پێویستە بیركردنەوەوەو رەخنەگرتن و گۆڕینی كۆمەڵگەی ئێستا نەرمترو هەمەچەشنتر بێ لەوەی نووسەری (مرۆڤی تاك ڕەهەند) دەیزانی.\n*كۆمارێك بوو لە ئەڵمانیا دروست بوو پاش تێكشكانی ئەڵمانیا لە جەنگی جیهانی یەكەم و تەسلیم بوونی ئیمپراتۆرو غلیومی دووەم، ئەم كۆمارە لەژێر دەستی ئیشتراكیە میانڕەوەكاندا بوو ، تاكو هاتنی نازیزم لە 1933دا بەردەوام بوو.\nسەرچاوە: الان تورین –نقد الحداپە، ترجمە، أنور مغیپ- المجلس الاعلی للپقافە 1977 (لا206، بۆ لاپەڕە 222).


باڵیۆزی فەڕەنسا ئاماژەی بە پەیوەندیی مێژوویی و دۆستانەی نێوان فەرەنسا و هەرێمی کوردستان کرد | دەزگاى زارى کرمانجى\nئەمڕۆ یەكشەممە مەسرور بارزانی سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان، پێشوازی لە ئێریک شۆڤالیێ باڵیۆزی نوێی فەرەنسا لە عێراق کرد.\nسەرۆکی حکومەت، پیرۆزبایی دەستبەکاربوونی لە باڵیۆزی فەرەنسا کرد و هیوای سەرکەوتنی بۆ خواست لە ئەرکەکانیدا. سەرۆکی حکومەت، ئاماژەی بە پەیوەندیی مێژوویی و دۆستانەی نێوان فەرەنسا وهەرێمی کوردستان کرد و سوپاسی پشتیوانیی بەردەوامی فەرەنسای کرد لە گەلی کوردستان لە قۆناغە جیاوازەکاندا.\nباڵیۆزی فەرەنسا، وێڕای ئاماژەدان بەو گەشەپێدانە ئابووری و ئاوەدانییەی لە هەرێمی کوردستان هەستی پێکردووە و ستایشکردنی چاکسازییەکانی کابینەی نۆیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان، خواستی وڵاتەکەشی بۆ برەودانی زیاتر بە پەیوەندییەکان لە گەڵ هەرێم دەربڕی.\nپەیوەندییەکانی هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدراڵی و هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق و ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەکانی تیرۆریستانی داعش، تەوەرێکی دیکەی گفتوگۆکان بوون


سەرەخۆشی ئەمینداری گشتی جەماعت بەبۆنەی کۆچی دکتۆر حەسەن تورابییه‌وه | پایگاه اطلاع رسانی اصلاح\nبەڕاستی ئەو کەسانەی کە وتیان: پەروەردگاری ئێمە، ئەڵڵایە و پاشان خۆڕاگریان نواند، پەریەکان دادەبەزنە سەریان و پێیان دەڵێن کە مەترسن و خەفەتیش مەخۆن، مزگێنی بەھەشتتان لێ بێ. ئێمە لەم جیھان و جیھانی دیکەش، ھاوەڵی ئێوەین. لەوێ ھەر شتێکتان بوێ و داوای ھەر شتێک بکەن دەستان دەکەوێ، ئەمە پێشکەشییەکە لە لایەن پەروەردگارەوە.\nبه خەم و پەژارەیەکی زۆرەوە، ھەواڵی کۆچی دکتۆر حەسەن تورابی، ڕامیار و بیرمەندی گەورەی بزاڤی ئیسلامی ھاوچەرخ و سەرۆکی کونگرەی نەتەوەیمان پێ گەیشت.\nخوالێخۆشبوو، دکتۆر تورابی، ھەموو تەمەنی پڕخێر و بەرەکەتی لە ڕێگای بانگەواز بەرەو لای خودا، ئازادی، نوێخوازی ئایینی، مافی ژن و یەکیەتی نێوان موسوڵمانان بردە سەر. بێجگە لەمانە، بیرو ڕای جیاوازی فیکری و فقێھی قووڵ و مودێڕنیان بوو ببوونە ھۆی بەرزبوونەوەی پلە و پایەی ئەوان لە گۆڕەپانی بانگەوازی ئیسلامی دا .\nلە لایەن خۆم و ھەموو ئەندامان و لایەنگرانی جەماعەتی دەعوت و ئیسلاح پرسە و سەرەخۆشی خۆم ئاراستەی حیزبی کۆنگرەی نەتەوەیی، خەڵکی سودان و زانایانی ئیسلام دەکەن.\nلە خوای گەورە داواکارم کە دکتۆر تورابی ببەخشێ و ڕەحمەتی خۆی بڕێژێ بەسەریدا و بە خزم و کەسەکانیشی سەبر و خۆڕاگری ببەخشێ.\nدكتۆر عبدالرحمن پیرانی\nئەمینداری گشتی جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاح


بەرهەم ساڵح سەرۆك كۆماری عێراق داوا لەو لایەنانە دەكات كە لە ئەنجامی هەڵبژاردن ڕازینین، پابەندی چێوە یاساییەكان ببن و ئاشتیی گشتی نەخەنە مەترسییەوە.\nلە ڕاگەیەندراوێكدا ئەمڕۆ دووشەممە سەرۆك كۆمار ڕایگەیاند، “وڵات بە ئاڵنگاریی گەورەدا گوزەردەكات لە دۆخێكی هەستیاردا كە یەكخستنی ڕیزی نیشتمانی و زاڵكردنی زمانی گفتوگۆ و بەدیهێنانی دەستكەوتەكانی وڵات و خواستەكانی گەلی پێویستە”.\nبەرهەم ساڵح جەختدەكاتەوە كە تانەدان لە ئەنجامی هەڵبژاردن مافێكی دەستووری و یاساییە، مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو پرسەدا “دەبێت لەچێوەی یاسایی و ئاشتییانەدا بێت و ئاسایشی گشتی و ماڵی گشتی و ئاسایشی وڵات نەخاتە مەترسییەوە”.\nدوێنێ بەشێك لە لایەنگرانی ئەو حزبانەی دەنگەكانیان كەمیانكرد، لە بەغداد و چەند شارێكی تر خۆپیشاندانیان ئەنجامدا.\nهاوكات چەندین گرووپی سەر بە حەشدی شەعبی، تۆمەتی ساختەكردنی ئەنجامەكانی هەڵبژاردنیان دایەپاڵ مستەفا كازمی سەرۆك وەزیران و دەستی دەرەكییان بە تێوەگلان لەو بابەتە تۆمەتباركرد و هەڕەشەی ڕووبەڕووبوونەوەی چەكداری لە هێزە بیانییەكان دەكەن.


ڕزگار ئەمین نژاد 6 / 7 / 2018\nنازانم بەدەنگی باران بوو لە خەو هەستام یا بەدەنگی شۆڕەشۆڕی شێرەی ئاوەکە، ڕەنگە ئەو خەونە شوومە دایچڵەکاندووم. نازانم، بەڵام لە بیرمە خەونم دەبینی، خەونێکی یەکجار سەیر. لە خەونەکەما باران دەباری و کەچی هەور بە ئاسمانەوە نەبوو. خۆر بە تاقی ئاسمانەوە وەک تۆپێکی کریستاڵی دەبریسکایەوە و باران تەڕی دەکرد. لە قوتابخانەوە بەرەو ماڵ هەڵدەهاتم، باران بەخووڕ دەباری، بەدەم ڕێگاوە گۆرانیم دەگوت، لە خۆشیانا لەبەر ئەو بارانەدا هەڵدەبەزیم کەچی تەڕ نەدەبووم. زۆر کەیفخۆش بووم، وابزانم لەبەر ئەوە بوو کە بەیانی ڕۆژی پشوودان بوو. ئێوارانی پێش ڕۆژی پشوودان هەمیشە دڵخۆشم دەکه‌ن. لە خەونەکەمدا شتی دیکەشم بینی، بەڵام ناوێرم باسی بکەم. دایکم دەڵێ: «ئەگەر خەونی ناخۆشتان بینی، بۆ کەسی مەگێڕنەوە. قامکتان بخەنە بەر شێرەی ئاوەکە و بەدەنگێکی نزم خەونەکەتان بگێڕنەوە با ئاو بیبا». وەها نزم کە تەنانەت بۆخۆشم گوێم لێ نەبێ.\nدایکم ئێستا بەسەر شێرەی ئاوەکەدا کۆم بۆتەوە و قامکی گرتۆتە بەر ئاوەکە. ئاوی شێرەکە وەک سەهۆڵ ساردی ساردە. ڕەنگە قامکی هێندە سڕ بووبێ کە لەبیری چووبێتەوە شێرەی ئاوەکە بگرێتەوە. لەبن خۆیەوە ورتەورتیەتی و وەک سێبەرێکی هەراسان بە ژوورەکەدا دەگەڕێ. گوێم لە هیچ نابێ، وابزانم بۆخۆشی دەنگی خۆی نابیستێ. ئەم ماوەیە هەموومان خەونی ناخۆش دەبینین و نیوەشەوان چەندجار ڕادەچڵەکین، بەڵام لە ترسی دایکم کەس ناوێرێ خەونەکەی بگێڕێتەوە. جاران خەونەکانمان چیرۆکێکی خۆش بوون، نۆرە بەنۆرە بۆ یەکترمان دەگێڕایەوە. هێندێ جار چیرۆکی خەونەکانمان درێژتر و بەتامتریش دەکرد. خەونگێڕانەوەکانی ئەو ساڵانە وەها درێژ دەبوونەوە کە زۆر جار گومانمان دەکرد کە داخوا خەون بوو بینیمان، یاخۆ خەونمان دادەهێنا. ئێستا ئیتر ئەگەر بوێرین خەونەکانیشمان بگێرینەوە، لە ترسانا وەهای کورت دەکەینەوە کە خورپە نەچێتە دڵی دایکمان.\nشەوان کە لێفەکەم بەسەر خۆمدا دەدا، تەمەننای خەونێکی خۆشم دەکرد کە لە خەونی خوشک و براکانم خۆشتر بێ. تەمای خەونبینین وای لێ دەکردین کە زووتر بچینە نێو جێگا، چاوەکانیشمان وەها دەقونجاند کە لەبیرمان دەکرد گڵۆپی ژوورەکە بکووژێنینەوە و دواجار بەو ئاواتەوە خەومان لێ دەکەوت. دایکم دەیکوت: «خەو وەک مردن وایە، کاتێ تێدەگەی خەوتووی کە بەئاگا دێیتەوە. دەنا هەر وەک مەرگ وایە، مەرگێکی کاتی». بەڵام هەموو خۆشییەکانی ئەو مەرگە کاتییە لە خەون بینینەکەیدا بوو. من ئەو کات بڕوام هەبوو خەویش مردنە و دڵنیاش بووم مرۆڤ لەکاتی مەرگدا خەون دەبینێ. خەونی مەرگەسات وەها خۆشە کە مرۆڤ دەسبەرداری نابێ و نایهەوێ بەئاگا بێتەوە. ئێمە بۆیە بەئاگا دێینەوە چوونکە خەونەکانمان بە نیوەچڵی دەبینین، رازی نابین، هەڵدەستینەوە تاکوو شەوێکی دی خەونێکی زۆر زۆر خۆشتر ببینینەوە، لەو خەونانەی تەزووی بەتام ئەدا بە ڕوح و وای لێ دەکا جەستە جێ بێڵێ. دڵنیام ئەگەر ڕۆژێ خەونێکی وەها خۆش ببینم، قەت ئارەزووی هەستان نەکەم، وەک داپیرە کە لەکاتی گیانەڵڵادا چاوی لە درگاکە بڕی و گوتی: «ڕۆڵە حەیا بتانگرێ، ئەوە حاجییە لەبەر درگا وەستاوە، بۆ لەبەری هەڵناستن؟» دواتر چاوەکانی لەسەر یەک دانا و زۆری نەخایاند خەوی لێکەوت، خەوێکی ئەبەدی. ئەو هەموو شین و شەپۆڕ و خۆکوتانەش نەیتوانی لە خەوی هەستێنێ. فێنکایی خەونە خۆشەکەی باپیرم وای لە داپیرەی داماو کرد کە ئیتر ئارەزووی هەستان نەکاتەوە.\nئێستا ئیتر هەر من و دایکم بە ئاگا نین، هەموومان بە دەنگی لێدانی درگاکە داچڵەکیوین. خەو لە چاومان پەڕی و دایکم وەک شۆڕەبییەکی کز لە نێوەڕاستی ژوورەکەماندا دەلەرزی و هێزی ئەژنووی نەبوو بچێ درگاکە بکاتەوە. ناڵەی درگا و گرمەی هەورەتریشقە لەو حەوشە تاریکەدا دەنگی دەدایەوە. ترسابووین، زراومان چووبوو. دایکم گوتی: «ئەرێ ئەمشەو کەی ڕۆژ دەبێتەوە، خوایە گیان؟» منیش لە بن لێفەکە بیرم لەوە کردبۆوە کە بۆچی ئەمشەو هێندە درێژە و بنی نایە؟ زۆر دەترسام خۆر جارێکی دی هەڵنەیەتەوە و خەونێکی زۆر زۆر خۆشی بە شەوەوە بینیبێ کە تەمای هەستانەوەی لەبیر چوبێتەوە. کە درگا کرایەوە، حەوشەکەمان پڕ بوو لە پیاو، پیاوی باڵا بەرز، پیاوی قەڵەو، پیاوی کز، پیاوی سمێڵ زل، پیاوی پیر، پیاوی کورتەباڵا، پیاوی خوساو و پیاوی قوڕاوی. پیاوانی ئاوایی بە پانەوە خۆیان بە حەوشەکەماندا کرد و لەبن ئەو بارانەدا دایکمیان گەمارۆ دا. ئەو هەموو چاوە لە تاریکایی حەوشەکەدا بز بز وەک چاوی گورگ دەبریسکانەوە.\nباران دەباری، بەخوڕ دەباری. ڕەنگە بارانیش خەونێکی خۆشی بە عەرزەوە بینیبێ کە تەمەننای بڕانەوەی نەدەکرد. بە گۆزە دەهاتە خوار و هەورەکان تا دەهات چڕتر دەبوون. کە دایکم خۆی بەژوورەکەدا کرد بە خوشکە گەورەکەمی کوت: «ئاگات لەو چەتیوانە بێ، درگا لەکەس نەکەیتەوە!» ئەوجار دەستی من و براکەمی گرت و بەدوای خۆیدا پەلکێشی کردین. کاتێ لە حەوشە دەرکەوتین هەر شەو بوو، ئەنگووستەچاوێک بوو کە لە تاریکیش تاریکتر بوو و بارانیش تا دەهات تووندتر دەبوو. لەگەڵ ئەو پۆلە پیاوەدا بەرەو جادەکە هەڵگەڕاین. لەوێ سواری دوو دانه «سێ ئێف» بووین. دایکم نەدەگریا و منیش پێم سەیر بوو. تەنانەت ترسەکەشی نەما. وەک کۆخێکی چۆڵ دەچوو دوور لە ئاوایی، کۆخێکی تاریک، کۆخێك پڕ لە سۆزی تەنیایی. لەبەر خۆیەوە دەیکوت: «ئەوە چ خەونێک بوو بینیم خوایە گیان؟»\nساڵان چیرۆکەکانیشمان بە خەونەوە دەستی پێ دەکرد. کاکە مەم لە خەوندا عاشقی زین بوو، بەڵام خەونەکەی زین بە نیوەچڵی کۆتایی هات بۆیە مەم لە خەو هەستا. خواش زۆرجار دەچووە خەونی پێغەمبەرەکان و قسەکانی خوا بە زمانی خەون دەگێشتە ئیماندارەکان. جارجار خواش دێتە خەونی ئێمە. خەونە خێرەکان خەونی خوایین، بەڵام خۆی پیشانمان نادا، قسەش ناکا، لە شوێنێکی خەونەکانمان هەیە و نییە. سەرم دەرنەدەکرد، گێژ ببووم و نەمدەزانی بۆچی مەرگ و خەو، خەون و خوا، وەها لە یەک نزیکن. حەزم دەکرد لەم کاتەدا خەوم لێ بکەوێتەوە و دونیا لە خەونێکی زۆر زۆر خۆشدا ببینم. خەون بە هەتاوێکەوە ببینمەوە کە وەک تۆپێکی کریستاڵی لەبن باراندا تەڕ دەبێ، من گۆرانی بڵێم، سبەینێش قوتابخانە داخرابێ و ئاسمان هەوری پێوە نەبێ. حەزم دەکرد خەونەکەی ئەمشەو لەسەرڕا ببینمەوە، بەڵام نەگەمە کۆتایی خەونەکە و بەئاگا بێمەوە.\nلە نزیک سنوور ماشینەکان ڕایانگرت. ئێمەش لەگەڵ ئەو هەموو پیاوە دابەزین و بە کێوێکدا هەڵگەڕاین، ڕێگایەکی سەخت و هەڵدێرێکی ترسناک بوو و منیش چەند دەترسام. کات بە لارەلار بەرەو ڕووناکی هەڵ دەکشا، بەڵام هەورەکان تا دەهاتن چڕتر دەبوونەوە و بارانیش هەدادانی نەبوو. هەستم کرد وەک خەونەکەم لە بن ئەو بارانەدا تەڕ نابم. چاوم بە ئاسماندا دەگێڕا بەشکه‌م خۆر وەک تۆپێکی کریستاڵی ببینم کە باران تەڕی دەکا. لە کێوەکە ئاودیو بووین و سەربەرەو خوار داگەڕاین تا گه‌یشتینە شیوێکی پڕ لە ئاو. لەودیو شیوەکە کۆڵێک کەوتبوو و لەو تاریک و ڕوونەدا وەک وێرانەی قەڵایەکی چۆڵ دەچوو. شتەکانی بەملاولای کۆڵەکەدا بڵاو ببوونەوە و قوڕاوی بوون. کە نزیکتر بووینەوە چاومان بە پیاوێک کەوت، پیاوێکی هیلاک کە لەتاو ماندوویه‌تی خەوی لێکەوتووە و بەسەر شیوی ئاوەکەدا کەوتبوو. وابازنم خەونی دەبینێ، لەو خەونانەی کە زۆر زۆر خۆشن، تەزووی بەتام ئەدەن بە ڕۆح، وەک هەڵم سووکمان دەکا و بەرەو ئاسمان هەڵدەکشێین، لەو خەونانەی نیوەچڵ نین و تەمای هەستانەوەمان لێ دەبڕێ. بە ئارامی لەسەر دەم ڕاکشا بوو. باسکی وەها درێژ کربۆوە کە دەتکوت قامک بۆ ئاوی شیوەکە دەبا. خاڵیکی تۆخ لەسەر تەختی پشتی دیار بوو و چوار دەوریشی سووری سوور هەڵگەڕابوو، وەک بەشی کۆتایی خەونەکەی دوێشەو؛ لە خەونمدا باوکم لە گۆمێکی خوێناویدا مەلەی دەکرد، بانگی دەکردم، پێ دەکەنی و دەیگوت: «وەرە کوڕم، مەترسە. وەرە بۆلای باوکی خۆت با فێری مەلەت بکەم!»\nدایکم بە بازێک لە شیوەکە پەڕییەوە، چووە سەر کۆڵەکەی باوکم و شتە قوڕاوییەکانی دەوروبەری کۆ کردەوە. کۆڵەکەی دا بە پشتیدا و بە پیاوەکانی کوت: «هەڵیگرن، پەلە بکەن دەی تا یەکدوویەکی دیکه‌یان لێ نەکوشتووین.» دایکم نەدەگریا و منیش زۆرم پێ سەیر بوو، نازانم چۆن دەیتوانی ئەو کۆڵە قورسە هەڵگرێ و بەم شاخە سەختەدا هەڵگەڕێ. دایکم ئیتر ئەو شۆڕەبییە کزە نەمابوو کە دوێشەو لە چەقی ژوورەکەماندا هەڵدەلەرزی، ئێستا ئیتر وەک ئەو کاریتەیە دەچێ کە بانی ماڵەکەمانی ڕاگیر کردووە. کاریتەیەکی وشک، ڕەق، کۆم، بێورتە و تادێ پیرتر. پیاوەکانیش بە پەلە و بە چوار دەستان باوکمیان هەڵگرت و لێ نەگەڕان قامکی بگاتە ئاوی شیوەکە. باران بە لێزمە دەباری، ئێستا ئیتر هەوریش دەباری و ئاوا بڕوا ڕەنگە ئاسمانیش درزی تێکەوێ و وەک شوشەی شکاو بەسەرماندا هەڵوەرێ. سەرم دانەدەگرت و بەدەم ڕێگاوە هەر چاوم بۆ تۆپێکی کریستاڵی دەگێڕا لە ئاسماندا کە باران تەڕی بکا، بەڵام هیچ دیار نەبوو.


بادێکی - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nBadikî - بادکی - Badaki\nپۆتانەکان: 37°35′53.5″N 45°01′37.5″E / 37.598194°N 45.027083°E / 37.598194; 45.027083پۆتانەکان: 37°35′53.5″N 45°01′37.5″E / 37.598194°N 45.027083°E / 37.598194; 45.027083\n١٬٣٦٣ مەتر (٤٬٤٧٢ پێ)\nبادێکی گوندێکە، کەوتووەتە گوندەواری چەمێ ڕەوزە، ناوچەی ناوەندی شارستانی ورمێ، شارستانی ورمێ، پارێزگای ورمێ، ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئێران.. لە ئێستادا گەڕەکێکی شاری ورمێیە.\nبادێکی ھاوسنوورە لەگەڵ ئەم گوندانە:\nلە باکوورەوە لەگەڵ گوندی جەھەتلوو.\nلە باشوورەوە لەگەڵ گوندی ئەلواج.\nلە ڕۆژاواوە لەگەڵ گوندی ئەنھەرا نشیو.\nبە پێی سەرژمێریی گشتیی جەماوەر و خانووی ئێران لە ساڵی ٢٠٠٦دا، ژمارەی دانیشتووانی ئەم گوندە (٢٥٢) کەس و (٦٣) خێزان بووە.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=بادێکی&oldid=908452»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ٢٠:٤٧ی ٨ی شوباتی ٢٠٢٢ نوێ کراوەتەوە.


شێرزاد شێخانى: نيوه‌ى ته‌مه‌نم له‌گه‌ڵ كاك عادل مورادا. – WTARIKURD\nشێرزاد شێخانى: نيوه‌ى ته‌مه‌نم له‌گه‌ڵ كاك عادل مورادا.\nبەحوکمى ئەوەى باوکى رەحمەتیم چایخانەى هەبو لەناو نادى مۆزەفینى هەولێردا لەساڵى چلەکانەوە، سەرەتاى ژیانم لەتەک خوێندنى مەکتەب، ئێواران ئەبومە شاگردى باوکم له‌چايخانه‌كه‌يدا. له‌دواى کودەتاى دووەمى بەعس لەساڵى 1968، بەشێک لەمۆزەفى عارەب لە هەولێر دامەزران، هەڵبەت رژێم مەبەستى هەبو لەدامه‌زراندن و گواستنەوەى فەرمانبەرە عەرەبەکان بۆ هەولێر، ئەویش هەم بۆ کاریى حزبى، هەمیش بۆ کارى سیخوڕى. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا من زۆر سوودم لێوەرگرتن بەوەى هەر زۆر زوو فێرى زمانى عەرەبی بوم. ئەوەش کاریگەرى هەبو بەسەر رەوتى ژیانى داهاتوم، رەنگە باوەڕ نەکەن من لە تەمەنى 14 ساڵییەوە هاتومەتە نێو جيهانى رۆژنامەگەرییەوە و لە ساڵى 1969 وە پەیامنێرى گۆڤارى ( المتفرج ) عه‌ره‌بی بەغدایی بوم، لێره‌وە عەشقم بۆ کتێب و موتاڵەعات زیادى کرد، رۆژانە جەریدەو موجەلاتی عەرەبیم ئه‌خویندەوە. لەو سەردەمە پانزە ساڵێک بوم، گوێم لەناوى عادل موراد ئەبو لەرۆرژنامەکانى عیراقدا وەکو سەرۆکى یەکێتى قوتابیانى کوردستان، زۆر دڵخۆش ئەبوم گەنجێکى کورد لەو سەردەمەدا لەگەڵ گەورە بەرپرسانى عیراق ناوى دێتە ناو ئەخبارەوە، ئەو سەردەمە پۆستەکەى کاک عادل زۆر گرنگ بو، دەسەڵاتیش حیسابى زۆر گه‌ورەیان بۆ ئەکرد.\nلەکۆتایى ساڵى 1985 پەیوەىندیم بە شۆڕشى نوێوە کرد . سەرەتا لەگوندى ( ئاڵوەتان ) لەسەر سنوورى ئێران بارم خست، کە ئەوسا بارەگایەکى پارتى دیموکراتى کوردستانى لێبوو بە سەرپەرشتى ملازم یونس. یەک دوو شەو لەوێ مامەوە چاوەڕیی سه‌فه‌رم ئه‌كرد بۆ ( ره‌زاييه ) بۆ لاى خزمێکم بەناوى کاک برایمى خدرى میرانى قەڵادزێی کە نوێنه‌رى حزبي سۆسياليست بو له‌وێ و پێشتر زانیبوم لەگەڵ کاک عادل مورادو کاک عەدنان موفتى لەناو حزبى سۆسياليستن. پارتییەکان هەوڵێكى زۆرياندا لەگەڵیان کار بکەم بەو حیسابەى نوسه‌رو رۆژنامەنوسم وپێویستیان پێمەوەیە، به‌تايبه‌تيش كه‌من پێشتر پێشمه‌رگه‌ى پارتى بووم له شۆڕشى ئه‌يلولدا، به‌ڵام من بریارى خۆم دابو لەرێزى سۆسیالیست پێشمەرگایەتى بکەم. ئەوەبو لەگەڵ کاک برایم هاتينە بارەگای مەکتەبی سیاسی حزبی سۆسیالیست لە گوندى ( کاولان ) ی سەر سنوورى ئێران. یەکسەر لەئیعلام و لەبەشی ئێزگەى حزب دەستبەکار بوم و لەدەستەى نوسەرانى رۆژنامەى ( رێگاى ئازادى) ش بەردەوام بوم.\nرۆژ هات رۆژ تێپەڕى، بەرەو بەهار ده‌رۆيشتين، دەنگۆیەک بڵاو کرایەوە گوایە کاک عادل مورادو کاک عەدنان موفتى و كاك عومه‌ر بۆتانى بەڕێوەن بۆ مەقەرى سەرکردایەتى حزب لەکاولانێ . زۆر دڵخۆش بوم بەم هەواڵەى کە دەمێک بو چاوەڕیم ئەکردو زۆربەى شەوان لەگەڵ هەڤاڵانيترم هەر باس باسى کاک عادل و کاک عەدنان بو کە ئەوکات هەردوکیان لە مەکتەبی پەیوەندى حزب بون لە دیمەشق. هەر لەو هەڤاڵانەم زانیبو کە کاک عادل یەکێکە لە دامەزرێنەرانى یەکێتى نیشتمانى کوردستان، به‌ڵام بەهۆی ملمڵانیێى ناو حزب لەو سەردەمە وازیهێنابو هاتبوە لاى هاوسەنگەرە سۆسیالیستەکانى، هەر لەویش زانیم کاک عادل لەکۆنگرەى حزب دەنگى یەکەمى هێنابو چونکە زۆر پیاوێکى دڵسۆزو پاک و خۆشەویست بو، به‌ڵام بە ئارەزووى خۆی تەنازولى کرد له‌سکرتێرى حزب و دایەوە دەست کاک رەسوڵ مامەندو پێى خۆشتر بو لەپەیوەندیەکانى دەرەوەى حزب کار بکات لە دیمەشق، بەتایبەتى عیلاقەیەکى زۆر باشی لەگەل نێوەندە عەرەبیەکاندا هەبو، له‌سه‌روويانه‌وه رێکخراوە فەلەستینیەکان و کەسایەتییە گەورەکانی موعارەزەی عیراقی.\nلەگەڵ هاتنەوەى کاک عادل و کاک عەدنان دونیای من گۆڕا، بەردەوام و بیستو چوار سەعات بەیەکەوە بوین، ئیزگەکەشمان تازە کەوتبوەوه ئیش پاش چەند مانگێك له‌وه‌ستان، بۆیە ئەوکات منیش کرامە مودیری ئێزگەو بێژەرەی بەشی عەرەبیەکەشی بوم، بۆیە کاک عادل بەردەوام لەستۆدیۆ لەگەڵم ئەبو بۆ تۆمارکردنی وتارەکانى ئێزگە کە ئه‌و ئەینوسینەوە منیش ئەمخوێندنەوە . دواى پەخشى رادیۆش هەر بەیەکەوە ئەماینەوە تا درەنگانى شەو موناقەشاتمان ئەکرد. کاک عادل دڵی خۆش بو بەوەى رۆژنامەنوسێک هاتۆتە ناو حزبەوە، منیش دە قاتى ئەو دڵم بە خۆیەوە خۆش بو. زۆربەی شەوان لەسەر جێگاکەى من خەوى لێ ئەکەوت و هەڵم ئەساند بۆ ئەوەى بچێتەوە ژوورەکەی خۆی.\nرەنگە هەزاران هەڵویستى مرۆڤانەو جوامێرانەم لەکاک عادل بینیبێ بەدرێژایی تەمەنى عیلاقەى هاورێیەتیمان کە خۆی لە نزیکەى 35 ساڵ ئەدات، به‌ڵام دوو هەڵویستى ئه‌م زاته کاریگەری هەبو بەسەرمەوە تا رۆژی مردن لەبیرى ناکەم. یەکەمیان کاتێک لەشاخ بوین لەساڵى 1968 زانى من نەخۆشی درێژخايه‌نى گوێی ناوەندیم هەیە، یەکسەر سەفەرێکى تارانی کرد بۆ چەند رۆژێک و دکتۆرێکى برادەری هەبو بەناوى دکتۆر رەئووف کە پسپۆری گوێ و قوڕگ بو لەگەڵ خۆی هێنایە شاخ و بۆ گوندى کاولان تەنها بۆ ئەوەى فەحسى گوێم بکات و دەرمانى پێویستیشی لەگەڵ خۆی هێنابو. ئەمە هەڵوێستێک بو کە نیشانەى ئەوەیە تا چەند ئەو پیاوە مەزنە پەرۆشی ژیانو تەندروستى هەڤاڵە پێشمەرگەکانی بو. هه‌ڵوێستى دووەمیشی لەسەردەمی ئابڵوقە ئابوورییە سەختەکەی سەر کوردستان بو لە ناوەڕاستى نەوەدەکانی رابردوو، کاتێک ئەو لە لەندەن بوو منیش لەهەولێر، بەنامە پەیوەندیمان بەردەوام بو، کە زانى من بێ ئیشم، یەکسەر لە لەندەنەوە چوە ئەلمانیا، لەوێ برادەرێکی فەیلى هەبو به ناوى دكتۆر فازل گەنج عەلى کە مەسئولى رێکخراوی خێرخوازی ( هێلپ ) ى ئەلمانی بوو ئازووقەى بێبەرامبەر بەسەر خەڵکە هەژارەکانی کوردستاندا دابەش ئەکرد، کاک عادل داوای لەکاک فازل کردبو کە ئازووقەى مانگانە بۆ خێزانەکەم دابین بکات، بەمشێوەیە باری سەر شانمى سووک کرد لەرۆژە رەشەکانی ئابڵوقەى ئابووریدا، بەوەش نەوەستا کە گەڕایەوە لەندەن لەگەڵ کەسایەتی سیاسی گەورەی عیراقی صلاح عمر العلی رێکەوت کە بمکاتە پەیامنێری رۆژنامەکه‌يان به‌ناوى ( الوفاق ) کە لە لەندەن دەر ئەچو، بەوەش مانگانە موچەیەکی زۆر باشی بۆم بڕییەوە کە باری گوزەرانی ژیانمى زۆر باش کرد. ئەمانه‌و سەدان مەوقیفی جوامێرانەی ئەو هه‌ڤاڵەم هەموى نیشانەى وەفاو دڵسۆزى ئەو زاتەیە بۆ هەڤاڵە دێرینەکانی کە قەت لەبیرمان ناچێت.\nلەدوای هەڵبژاردنەکانی یەکەم پەرله‌مانی کوردستان کە لەساڵى 1992دا ئه‌نجامدرا، حزبی سۆسیالیست شکستێکى گەورەی هێنا، حزب بوو بەدوو پارچەوە، بەشێکیان چوونە ناو پارتییەوە، بەشەکەى تریشی هاتنە ناو یەکیتێیەوە بەسەرۆکایەتی کاک رەسول مامەند . کاک عادل لەلەندەنەوە نامەی بۆم نارد کەوا خۆی و کاک عەدنان و دکتۆر مەحمود بڕیاریان داوە نەچنە ریزی هیچ کام لەم دوو حزبە و بڕیارنداوە دانیشن. منیش لەگەڵ چەند کادیرێکی تری حزب له‌گەڵیان ماینەوەو نەچوینە ناو یەکێتى و پارتی.\nلەدەوروبەری ساڵى 1995 هه‌ڤاڵی هەمیشە زیندوو بەرێز مام جەلال دوو سێ سەفەری دەرەوەی وڵاتی کردو چاوی بە کاک عادل و کاک عەدنان کەوت و هەوڵی زۆریدا بیانگێڕێتەوە ناو یەکێتی. ئەوەبو هەوڵەکانی سەریگرت و هەردوکیان رازی كرد بەگەڕانەوەیان بۆ کوردستان و درێژەدان بەخەباتی کوردایەتی لەرێزی یەکێتی نیشتمانیدا. بریار بو کاک عەدنان لەرێی ئیبراهیم خەليلەوە بگەڕێتەوە کوردستان، بەڵام سه‌رانى پارتی رێگەیان پێنەدا لەسەر ئەوەى لێدوانی خراپی لەدژی پارتی دابو کاتێک هەوڵه‌کانی مەدام میتران ورێکخراوەکەی ( فرانس لێبرتی ) بۆ راگرتنى شه‌ڕى ناوخۆى كوردستان شکستى هێنا بەهۆی هەڵویستە تووندەکانی پارتییەوە، به‌ڵام کاک عادل لەرێگای ئێرانەوە گەڕایەوەو یەکترمان بینییەوەو بەیەکەوەش هاتینە ناو یەکێتی و کاک عادل وەکو لێپرسراوی دەزگای ناوه‌ندى راگەیاندن دەست بەکاربو، منیش وەکو بەرێوەبەری نوسینگە تایبەتییەکەی. لەوێ کاری زۆر باشمان کرد، بەوەى رۆژنامەکانی یەکیتی بووژانەوەو، کاک عادل چەند جیهازێکی تازەی فاکس و فۆتۆ و پەیوەندى بەدەرەوەی وڵاتى هێناو رۆژنامەکانمان بەشێوەیەکی بەرچاو چوونە پێشەوە. هەر لەو کاتەشدا بو گۆڤاری ( الاتحاد الدولی ) مان بەیەکەوە دەرکرد کە تایبەت بو به رەوەندی کوردی لەدەرەوەی وڵات و نێوەندە عەرەبیەکان.\nکاتێک لەگەڵ مام جەڵال یەکەم کەس بوون چونە ناو بەغدا لەدوای روخانی رژێمی سەدام، کاک عادل بو بە جێگری مام لە ئەنجومەنی حوکم، لەوێش لەتەک مام و کاک نەوشیروان کە ئەویش ئەوکات لەوێ بو، شەڕێکی سەختیان کرد لەپێناو چەسپاندنی مافی کورد لەدەستوری عیراقدا. بیرمە جارێکیان له‌ناو ئەنجومه‌نی حوکمدا لەغیابی مام جەلال کاک عادل نوێنەرایەتی یەكێتی ئەکرد، عەرەبە شۆفینیەکان دەیانویست بڕگەیەک بخەنە ناو دەستورەوە لەسەر کەرکوک کە لەدژی مافی کورد بو، ئیستغلالی ئەوەیان کردبو کاک عادل بۆ چەند ساتێک چووبوە دەرەوەی هۆڵی کۆبونەوەکان، ئەو بڕگەیان تێپه‌ڕاندبو، به‌ڵام لەگەڵ گەڕانەوەى کاک عادل کردی بەفەرتەنەو برێمەری ناچار کرد ئەو بڕگەیە هەڵبگیرێ کە پێشێلی مافی کورد بو.\nکاک عادل یەکێک بو لەپاکترین سەرکردەکانی کورد، ده‌ستپاک، دەمپاک، داوێنپاک، دڵسۆزێکی بێوینەی نەته‌وەو میلله‌تەکەی، داکۆکیکارێکی سەرسەخت لەسەر پرسە نەتەوه‌ییەکانی هەر چوار پارچەی کوردستان، خەمخۆری پێكهاتەی فەیلیەکان، وەفادار بۆ هەڤاڵە دێرینەکانی سەردەمی شاخ. پیاوێکی خۆش مەحشەروشیرین، چاوى لەپارە و پله‌و پۆست نەبو، بۆیە بەردەوام شەڕی ئەوەى ئەکرد کە ئیتر بەسە به‌ناوی شەرعییەتی شۆڕشگێڕییەوە هەندێ سەرکردەی یەکێتی دەسەڵات و سەرکردایەتی حزب قۆرخبکەن . حەزی بەهێنانە پێشەوەى دەموچاوی تازەو گه‌نج بو. هاوکاری گەنجە تازە پێگه‌یشتوەکانی ئەکرد، رقی لەگەندەڵی و ئیستغلالی مەنسەب بو، لەهەڵوێستە سیاسیەکانیدا چاونەترس بو، چونکە کەس نەیئەتوانى لەزمەى لێبگرێ . دژی ناعه‌دالەتی و نانبڕینی خەڵک بو، هەمیشە ئامادەبو لەپێناو پرسی میلله‌ت و عەدالەتی کۆمەڵایەتی خەبات بکات. له ئه‌وپه‌ڕى بێ سيحه‌تى و نه‌خۆشى، له نه‌خۆشخانه‌ى ئه‌ڵمانياوه رۆژانه په‌يوه‌ندى پێمه‌وه ئه‌كرد و هه‌واڵى كوردستان و ميلله‌ته‌كه‌ى و يه‌كێتييه‌كه‌ى لێم ئه‌پرسى.\nئەو پیاوێ بو لەمەعدەنێک دروستکرابو کە بەهای دیاری ناکرێ.\nپیاوێکی سپی لەبەفری چیاکانی کوردستان سپیتر.\nپیاوێک بەمانای وشە خەباتگیر، شۆڕشگێر، ماندونەناس.\nئەو لەژیانیدا هیچ مەدالیایەکی رێزلێنانى پێ نەبەخشرا دوای ئەو هەمو ساڵانەی خەباتی، به‌ڵام گەورەترین مەدالیای شەرەفمەندی عادل موراد ئەو کۆمینت و وتارو نوسینانەن بوون کە لەدوای مردنی لە تۆرە کۆمەڵايەتیەکان و پێگەو رۆژنامەکاندا لەسەر مه‌رگى ئەم پیاوە هه‌ميشه زیندوە ئەنوسرا. هەر ئەوەندەشی بەسە.\nهیوا ناسیح: بڵێی ده‌میرتاش سه‌رکرده‌یه‌کی کورد بێت؟!\nھوڵوسی تورگوت: مەلا مستەفا بۆ كوڕەكانی; تاكە گەڵێك كەمتمانەمان پێی هەبێت گەلی توركە!


وەرسووڕانی سیاسەتی ئیسڕائیل بەرانبەر بە ئێران – KDPmedia\nHomeوتاروەرسووڕانی سیاسەتی ئیسڕائیل بەرانبەر بە ئێران\nوەرگێڕان: کەماڵ حەسەن پوور\nدالیا داسا کای و شیرا ئەفرۆن\nئەنستیتۆی نێونەتەوەیی بۆ لێکۆڵینەوەی ستراتێژیک:\nنیگەرانییەکان لە بارەی بڵندخوازییە ئەتۆمییەکانی ئێران دەیان ساڵە بڕیاردەرانی ئیسڕائیلی سەرقاڵی خۆی کردوە. نیگەرانییەکی مەزنی دیکەی ئیسڕائیل دەست‌ڕۆیشتوویی پەرەئەستێنی سیاسی و سەربازیی ئێران لە ناوچەیە، بە تایبەتی لە لوبنان، سووریە و عێراق. لە ڕوانگەی ئیسڕائیلەوە، ئێران بە کەلک‌وەرگرتن لە ناکۆکییە ناوچەییەکان و بۆشایی سیاسی، خەریکی دروست‌کردنی “پردێکی خاکی”ـیە کە بە شێوەی سەرەکی لە هێزی دۆستانەی شیعی لە تاران تا مەدیتەرانە پێک هاتوە. بێ لە بەرچاو گرتنی ئەوە کە ئێران تووشی بەربەستی جیددی لە توانایی بە کردەیی‌کردنی دەسەڵاتە ناوچەییەکەی بووە و بە هۆی چەندین ساڵ ئابلۆقە، بەڕێوەبەریی سەرکوتکەر و ناکارامەیی لە دەوڵەت‌دارییدا، لە نێوخۆ لە دۆخێکی لەرزۆک‌دایە. یا ئەوە کە ئیسڕائیل بەهێزترین و پۆشتە و پەرداخ‌ترین هێزی سەربازیی ناوچە دەمێنێتەوە کە هاوپەیمانە ستراتێژیکەکەی، وڵاتە یەکگرتووەکان، پشتیوانیی دەکا.\nلە ڕوانگەی ئیسڕائیلەوە، تواناییە مووشەکییە پەرەئەستێنەکەی ئێران و ڕایەڵەی میلیشیا هاوبەشە ناحکوومییەکانی ئەو هەڕەشەیەکی مەزنن. پشتگیریی پێشووی ئێران لە هێرشی تێرۆریستی لە نێوخۆی ئیسڕائیل و دژی ئیسڕائیلییان لە دەرەوە، لەگەڵ لێدوانە فیتنەگەرانەکەی لە بارەی خولیای ‘سڕینەوەی ئیسڕائیل لە سەر نەخشە’، هەڕەشەی ئێران هێندەی دیکە لە ڕەوانی ئیسڕائیلییەکاندا بەرز دەکاتەوە. بەکورتی لە ئیسڕائیل، مشتومڕێکی کەم لە بارەی خولیا یا توانایی ئێران بۆ زەرەر گەیاندن هەیە.\nبەڵام تا ئەم دواییانە، ڕوانگەکان لەبارەی شێوەی هەڵسوکەوت لەگەڵ ئالنگاریی ئەتۆمیی ئێران جیاوازییان هەبوو. لە ناتەبایی لەنێو دامەزراوە هەواڵگرییەکاندا لە بارەی کەلک‌وەرگرتن لە بژاردەی سەربازی و ژیریی ڕێککەوتنی ئەتۆمی لەگەڵ ئێران تا نیگەرانییەکانی ڕێبەرانی سیاسی لە بارەی دژایەتی‌کردنی سەرۆک کۆمارێکی ئەمریکا بەئاشکرا و هەڵوێستەکانی ئیسڕائیل لە بارەی سیاسەتی ئێران لە ماوەی دە ساڵی ڕابردوودا زۆرتر لەوەی کە خەڵک تێی گەیشتوە ناکۆکییان لە سەر هەبووە. لە کاتێکدا کە هاوڕاییەک لە سەر پێویستیی بەرپەرچ‌دانەوەی ئێران لە سووریە، تەنانەت پێش ڕێککەوتنی بەرجام لە ٢٠١٥، سەری هەڵ دا، ڕوانگەکانی ئیسڕائیل لە بارەی بەرنامەی ئەتۆمیی ئێران هەر وا لە ژێر پرسیاردا بوون.\nبەرچاوترین جیاوازییەکان لە نێوان سیاسەتوانانی ئیسڕائیل و کاربەدەستانی هەواڵگری هاتە ئاراوە، کە ئەوی دواتر ڕوانگەیەکی کەمتر هۆشداریی‌دەریان لە بارەی ئێران و بەرنامە ئەتۆمییەکەی لە بەروارد لەگەڵ ڕێبەرانی سیاسیی ئیسڕائیل، بە تایبەت سەرۆک وەزیران بنیامین نەتانیاهوو، هەبوو. وەک کاربەدەستێکی پلەبەرزی پێشووی هەواڵگری باسی کرد؛ “کاربەدەستانی ئاسایشی ئیسڕائیل، ئێرانیان وەک هەڕەشەیەکی جیددی سەیر دەکرد کە دەبێ هەڵسوکەوتی لەگەڵدا بکرێ. بۆ نەتانیاهو، ترس لە ئێران وەک ئایینێک وایە.” ئەو درزانە تا یەکەم ساڵی بەڕێوەبەرایەتیی ترامپ درێژەی هەبوو، کاتێک کە هێشتا ڕوون نەبوو ئاخۆ سەرۆک کۆمارێکی وڵاتە یەکگرتووەکان کە بە ئاشکرا دژی ڕێککەوتنە ئەتۆمییەکە بوو، سەرەڕای ئەوە لە ڕێککەوتنەکەدا دەمێنێتەوە؟ ژمارەیەک کاربەدەست و لێکۆڵەرەوەی بەناوبانگی ئاسایشی ئیسڕائیل، تەنانەت ئەوانەی کە لە سەرەتادا دژی بەرجام بوون، لایەنگری مانەوەی وڵاتە یەکگرتووەکان لە ڕێککەوتنەکەدا بوون و پێیان وابوو ئەو دەبووە هۆی سنووردار کردنی ئالنگاریی ئەتۆمیی ئێران. بە وەدوا خستنی هەڕەشەی ئەتۆمی، بەرجام مەودای دەدا بە ئیسڕائیل تا سەرنجی خۆی بداتە یەخانگیریی ڕاستەوخۆ و باو کە ئەو وڵاتە لە لایەن ئێرانەوە بەرەو ڕووی دەبۆوە، واتە دەستڕۆیشتوویی پەرەئەستێنی ئەو وڵاتە لە سووریە.\nکاتێک سەرۆک کۆمار ترامپ، لە ٢٠١٨، بڕیاری دا وڵاتە یەکگرتووەکان لە بەرجام بکشێنێتەوە، مشتومڕی نێوخۆیی لە ئیسڕائیل لە بارەی سیاسەتەکان بەرانبەر بە ئێران کۆتاییان هات. هاوڕاییەکی نوێ هاتە ئاراوە بۆ پشتیوانی لە سیاسەتی “ئەوپەڕی زەخت”ـی بەڕێوەبەرایەتیی ترامپ، کە زۆر ئیسڕائیلی هیوادارن ببێتە هۆی داڕمانی کۆماری ئیسلامی. جەخت‌کردنی زیاتری ئیسڕائیل لە سەر جێ پێ قایم‌کردنی ئێران لە سووریە و بڕوای بە دەسەڵات گەیاندنی ئێران لە ناوچە بە هۆی بەرجام، سیاسەتوانان و کۆمەڵگەی هەواڵگریی لێک نزیک کردەوە و جیاوازیی ڕوانگەکانی لە مەڕ شێوەی هەڵسوکەوت لەگەڵ هەڕەشەی ئەتۆمی و پێوەندیی لەگەڵ واشینگتۆنی لە ژێر خۆیدا شاردەوە.\nسەرەڕای ئەوەی کە کەمینەیەک لە لێکۆڵەرەوانی ئیسڕائیلی کاریگەریی هەڵوێستی ئەوپەڕی زەختی ئەمریکا بۆ گەیشتن بە ئامانجە دەست نیشان‌کراوەکان دێننە ژێر پرسیار، گەشبینییەکی بەربڵاو هەیە کە پێی‌وایە ستراتێژییەکە ئێران و ڕایەڵە ناوچەییەکانی لاواز دەکا، بە تایبەتی دوای کوشتنی فەرماندەی سپای قودس، قاسم سولەیمانی، لە سەرەتای ژانوییە. تەنانەت ئەو لێکۆڵەرەوانەی کە سوودەکانی ئەوپەڕی زەخت دێننە ژێر پرسیار، ستراتێژییەکی جێگرەوە پێشنیار ناکەن.\nڕوانگەی لەرزۆک بوونی ئێران لە دوای بڵاوبوونەوەی پەتای کۆڤید – ١٩، کە بە تایبەتی ئێرانی بە هۆی ناکارامەیی لە بەرەو ڕوو بوونەوەی ڕێبەرانی دژی پەتایەکە بە سەختی گیرۆدە کردوە، پەرەی ئەستاندوە. ئیسڕائیلییەکان دڵنیان کە زەختی دووانەی پەتایەکە و قەیرانی ئابووری دەبنە هۆی ئەوە کە ئێران هێزەکانی لە سووریە بکشێنێتەوە. دوای هەوڵێکی هێرشی سایبێریی ئێران بۆ سەر ژێرخانی ئاوی ئیسڕائیل لە بەهاری ٢٠٢٠، هێندێک لێکۆڵەرەوەی ئیسڕائیلی پێیان‌وابوو کە هێرشی سایبێری کە بەتۆڵەی ئەوەی ئێران بەڕێوە چوو و بووە هۆی بەستنی بەندەرێکی ئێران، بەڵگەیەکی دیکەیە بۆ لەرزۆک بوونی ئێران. ئەو ئاکام‌گیرییانە پشتیوانیی بۆ درێژەدانی زەخت لە لایەن ئیسڕائیلەوە بەهێزتر دەکا، سەرەڕای داوای شل کردنی ئابلۆقەکان لە کاتی پەتای کۆرۆنادا.\nهەروەها جێگای ئاماژەیە کە لەو ساڵانەی کە بوونە هۆی ڕێککەوتنی بەرجام، بەرهەڵستکارە سەرەکییەکانی هێرشی سەربازی بۆ سەر ئێران، سەرۆکانی دامودەزگای ئاسایشی ئیسڕائیل بوون. لە نێویاندا فەرماندەی گشتیی پێشووی هێزەکانی بەرگریی ئیسڕائیل، گادی ئایزەنکۆت، گابی ئەشکەنازی و بێنی گانتز و هەروەها ڕێبەرانی هەواڵگری، وەک سەرۆکانی پێشووی مووساد، مەیر داگان (کە لە ساڵی ٢٠١٦ مرد) و تامیر پاردۆ و سەرۆکی پێشووی شین بێت، یوڤال دیسکین. ئەوان زۆرتر لەوە دەترسان کە هێرشێک بەبێ ڕەزامەندی و هاوئاهەنگیی ئەمریکا نابێتە هۆی دەستەبەر بوونی ئاکامی دڵخواز. ئەمڕۆ، تاکی هاوڕا کە بە تەواوی پشتیوانی لە ڕوانگەکانی نەتانیاهو دەکەن، دەسەڵاتی دامودەزگا بەرگرییەکانیان بە دەستەوەیە. بۆ نموونە، سەرۆکی مووساد یوسی کۆهەنە، جێگەی متمانەی نەتانیاهو و ڕاوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی پێشوو. سەرۆکی لێژنەی ئاسایشی نەتەوەیی ئێستا، مەیر بین شابات، بە هەمان شێوە هاوپەیمانێکی نزیکی سەرۆک وەزیرانە. ئەو کە لە شین بێتەوە هاتوە، خاوەنی ئەزموونی پێویست لە بارەی ئێران و هەڵسوکەوت لەگەڵ کۆمەڵگەی نێونەتەوەیی نییە. بەڵام لە کاتێکدا کە زۆر لە کاربەدەستانی بەرگریی ئیسڕائیل پێیان‌وایە کە ڕێککەوتنێکی نوێ لەگەڵ ئێران باشترین بژاردەیە، ئەوان لە لایەن بەڕێوەبەرایەتیی هەنووکەیی کە ئێستا لەگەڵ نەتانیاهو بەتەواوی هاوتەریبن، لە پێشنیار کردنی ڕوانگەی جێگرەوە دڵسارد دەکرێنەوە. لە کاتێکدا کە وەزیری بەرگریی تازە دیاریکراو، گانتز، لەوانەیە ئەو دیسکۆرسە بگۆڕێ، هێشتا ئاڵوگۆڕێکی ئەوتۆ ڕوون و ئاشکرا نییە.\nئاکامەکە ئەوەیە کە سیاسەتەکانی ئیسڕائیل بەرانبەر بە ئێران ئێستا بە شێوەیەکی دەگمەن یەکگرتوون، بێ‌هیچ ڕوانگەیەکی جیاواز لە بارەی ژیریی سیاسەتێک کە بە دڵی نەتانیاهویە. بە بەڕێوەبەرایەتییەکی وڵاتە یەکگرتووەکان کە بە تەواوی لایەنگری هاتوهاواری دوژمنانە بەرانبەر ئێران و پشتیوانی بەردەوامیی زەختی ئابووری و سەربازی لەسەر ئەو وڵاتەیە، کاربەدەستانی سیاسی و ئاسایشی ئیسڕائیل شتێکی کەمیان بۆ مشتومڕ هەیە. ئیسڕائیلییەکان تا ڕادەیەکی زۆر هاوڕان کە باش‌ترین هەڵوێست ئەوەیە ئیسڕائیل درێژە بە لاواز کردنی تواناییەکانی ئێران لە سووریە بدا و هاوکات پشتیوانی لە هەڵمەتی ئەوپەڕی زەختی وڵاتە یەکگرتووەکان دژی ئێران لە ڕێگای ئابلۆقەی ئابووری، هێرشی سەربازی لە عێراق و سووریە و بەردەوامیی شەڕی سایبێری بدا. زۆر کەس لە ئیسڕائیل پێیان‌وایە ستراتێژیی کۆتایی نەتانیاهو ئەوەیە کە وڵاتە یەکگرتووەکان هان بدا ئاستی گرژییەکانی لەگەڵ ئێران بەرز بکاتەوە کە ببێتە هۆی هێرشی ئەمریکا بۆ سەر بنکە ئەتۆمییەکانی ئێران، کە هێندێک ئیسڕائیلی پێیان وایە زۆر کاریگەرتر لە هەر هێرشێکی ئیسڕائیل دەبێ کە بتوانێ بۆ خۆی بەڕێوەی ببا. بژاردەی سەربازی، لە ٢٠١٣ بەم لاوە وەلا نرابوو، جارێکی دیکە بۆتە بابەتی گفتوگۆی نەتەوەیی.\nئاڵوگۆڕی سیاسەتی ئیسڕائیل لە ماوەی بەڕێوەبەرایەتیی ترامپ\nگومانێکی کەم لەو بارەوە هەیە کە ڕوانگەی دوژمنانەی ترامپ بەرانبەر بە ئێران و ڕێککەوتنی ئەتۆمی هەواڵێکی دڵخۆش‌کەر بوو بۆ نەتانیاهو. بە گوێرەی گفتوگۆ لەگەڵ کاربەدەستان و لێکۆڵەرەوانی ئیسڕائیل و، هەروەها هەواڵەکانی ئەو ماوەیە، وێ‌دەچێ نەتانیاهو چالاکانە لۆبیی بۆ کشانەوەی وڵاتە یەکگرتووەکان لە بەرجام دەکرد، ئەگەرچی ناوبراو ئەو کارەی بە ساکاری نەدەکرد. نەتانیاهو و ڕان دەرمەر، باڵوێزی ئیسڕائیل لە وڵاتە یەکگرتووەکان، هەڵبژێرانی دۆناڵد ترامپیان وەک دەرفەتێکی چاوەڕوان‌نەکراو بۆ لە بار بردنی ڕێککەوتنەکە و ڕاست‌کردنەوەی سیاسەتەکانی وڵاتە یەکگرتووەکان بەرانبەر بە ئێران سەیر دەکرد. بە گوتەی کاربەدەستێکی پێشووی هەواڵگریی ئیسڕائیل، هەڵکشانی ترامپ بەرەو کۆشکی سپی، بووە هۆی “ئاڵوگۆڕێکی بەرچاو”، بە شێوەیەک کە سیستمی سیاسیی ئیسڕائیل، هەڵبەت جگە لە توێژی پسپۆڕان، چالاکانە دەستیان کرد بە کار کردن دژی ڕێککەوتنەکە.\nکاری ئەوان وەک ئەوە دەچوو کە بیانهەوێ حاجییەک موسوڵمان بکەن. وەک کاربەدەستێکی پێشووی بەرگریی ئیسڕائیل گوتی: “یا نەتانیاهو بە ترامپی دەگوت ڕاست دەکەی یا ئەوەی کە هەر دووکیان وەک یەک بیریان دەکردەوە.” کاربەدەستێکی پێشووی دیکە سەرنجی دابوو لە کاتێکدا کە نەتانیاهو هۆشیار بوو، دیتی کە ڕێبەرانی عەرەبی خەلیج کاتێک ترامپ هاتە سەر کار، داوای هەڵوێستێکی شەڕەنگێزانەتری دژبە ئێرانیان دەکرد. ئەو چیی‌تر هۆیەکی نەدەهاتە بەرچاو کە خۆی سنووردار بکا، کاتێک دەیدیت ترامپ و ڕاوێژکارەکانی لە پێوەندی لەگەڵ ڕوانگەکانی بەرانبەر بە ئێران “بە تەواوی هاوڕان”. کاربەدەستێکی پێشووی هەواڵگری بە هەمان شێوە دیتبووی کە لە کاتێکدا کە نەتانیاهو دەیهەویست ترامپ لە ڕێککەوتنەکە بکشێتەوە، ترامپ بۆ خۆی لە کاتی هەڵمەتی هەڵبژاردندا بەڵێنی دا کە بکشێتەوە و بەو مەبەستەوە دەستی بە کار کرد. بۆیە، هەر دوو ڕێبەر لە پێشدا “هاوڕا بوون”.\nئاشکرا کردنی ئارشیڤی ناوکی لە لایەن ئیسڕائیل کە لە ئێران دەستیان کەوتبوو و پێشکەشکاریی دراماتیکی نەتانیاهو لە بەهاری ٢٠١٨، تەنیا چەند ڕۆژ پێش بڕیاری ترامپ بۆ کشانەوە لە ڕێککەوتنەکە، وێدەچوو لەگەڵ بەڕێوەبەرایەتیی وڵاتە یەکگرتووەکان هاواهەنگ کرابێ. لەو کاتیدا، ئیسڕائیل چاوەڕوانی ئەوە بوو کە وڵاتە یەکگرتووەکان لە ڕێککەوتنەکە بکشێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، کاربەدەستانی ئیسڕائیل دیتنەوەی ئارشیڤەکە و ڕاگەیاندنی گشتیی ئەو ڕووداوە بۆ دروست‌کردنی بیروڕا لە ئورووپا و جیهان بە شتێکی گرینگ دەزانی. بەڵام لەوەدا سەرکەوتوو نەبوو. لە کاتێکدا کە ئارشیڤەکە ئیددیعای درۆی ئێرانی لە بارەی بەرنامەی ناوکیی خۆی لە ڕابردوودا بەهێز کرد، نەیتوانی بەڵگەی نوێ پێشکەش بکا کە ئێران بەرجامی پێشێل کردوە. ئاژانسی نێونەتەوەیی وزەی ئەتۆمی بە هەمان شێوە چەند ڕاپۆرتی پێشکەش کردن کە تێیاندا ملکەچ بوونی ئێرانی پشت‌ڕاست دەکردەوە، تەنانەت کاتێک کە وڵاتە یەکگرتووەکان هەڕەشەی کشانەوەی لە ڕێککەوتنەکە دەکرد.\nلە بۆیە و سەرەڕای هەڵوێستی دژە بەرجامی نەتانیاهو و ڕاوێژکارە نزیکەکانی، هێندێک دەنگی گرینگ لە ئیسڕائیل هێشتا لایەنگری مانەوەی وڵاتە یەکگرتووەکان لە نێو بەرجامدا بوون و بەرپەرچی هەوڵەکانی ڕاوێژکارانی نەتانیاهوویان بۆ دەست هەڵگرتن لە ڕێککەوتنەکە دەدایەوە. کاربەدەستێکی پێشووی بەرگری-هەواڵگری باسی کرد کە پسپۆڕانی ئاسایشی ئیسڕائیل بەرجامیان وەک باشترین ڕێگاچارە بۆ گیروگرفتێکی ئاڵۆز سەیر دەکرد، بە تایبەتی کە هێرشی سەربازی بۆ سەر ئێران پڕ مەترسی بوو. بە پێچەوانەی نەتانیاهوو، زۆر لە پسپۆڕانی ئاسایشی ئیسڕائیل، ئێرانیان وەک ئەکتەرێکی ئەقڵانی سەیر دەکرد کە دەکرا سنووردار بکرێ و، بەرجامیان وەک مێکانیزمێکی بەکەلک بۆ گەیشتن بەو ئامانجە سەیر دەکرد. تەنانەت ڕێبەرانی پێشوو وەک سەرۆک وەزیران و سەرۆکی پێشووی هێزەکانی بەرگریی ئیسڕائیل، ئێهود باراک، کە سەردەمێک لایەنگری بژاردەی سەربازی بوو، گرینگیی کشانەوەی یەک‌لایەنەی وڵاتە یەکگرتووەکانی نەدەدی. بە گوتەی ئەو، “تەنانەت ئەگەر ئەمریکا بڕیار بدا لە ڕێککەوتنەکە بکشێتەوە، هیچ لایەنی دیکە وەدوای ناکەوێ، نە چین، نە ڕووسیە و نە تەنانەت ئوروپاییەکان.” ئەوە بە قازانجی ئێرانییەکان تەواو دەبێ. بە هەمان شێوە، سەرۆکی پێشووی شین بێت، کارمی گیلۆن دەیگوت “کشانەوە لە ڕێککەوتنەکە بژاردەیەک نییە. ئەوە تەنیا هێندێک شت لەو کەم دەکاتەوە کە بوونیان هەیە، هێندێک دەستکەوت و شتی دیکە کە بەرچاون و لە جیاتان جێی ئەوان بە هیچ پڕ دەکرێتەوە.”\nبەڵام کاتێک ترامپ لە مەیی ٢٠١٨ بە فەرمی وڵاتە یەکگرتووەکانی لە بەرجام کشاندەوە، مشتومڕ لە نێوخۆی ئیسڕائیل کۆتایی هات. تەنانەت ئەو کاربەدەستانەی کە پێیان وا بوو بەرجام لە بژاردەکانی دیکە باش‌ترە دەستیان بە بیرکردنەوە لە لایەنە گیروگرفت خولقێنەکانی کرد. ئەوانی کە هێشتا پێیان وایە گەیشتن بە ڕێککەوتنێکی نوێ باش‌ترین بژاردەیە لە دەربڕینی بۆچوونەکانیان دڵسارد دەکرێنەوە.


بەرەنگاری و موقاوەمەت سرووشتی ترین کاردانەوەی خەڵکی کورد بوو وەک نەتەوەیەک بەرامبەر داگیرکاری و داپڵۆسیندا.\n٢٨ی گەلاوێژی ساڵی ١٣٥٨ی هەتاوی خومەینی ڕێبەری ئەوکاتی کۆماری ئیسلامی لە وتاربێژییەکی دا فەرمانی هێرشی بۆ سەر کوردستان دەرکرد و فرمانی بە هەموو هێزە زەمینی، ئاسمانی و دەریاییش دا کە هێرش بکەنە سەر کوردستان و لە ئەگەری سەرپێچی لەو فرمانە، تووشی سزای توند دەبنەوە. هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی بەو فرمانە هێرشیان کردە سەر خاک و خەڵکی کوردستان و سەدان جینایەتیان دژی خەڵکی کوردستان تۆمار کرد. لە بەرامبەردا خەڵکی کوردستان لە ئاستی جەماوەری کەوتنە بەرەنگاری ئەو هێرش و داگیرکارییە. ئەم ڕۆژە بە ”ڕۆژی بەرەنگاری نەتەوەیی"یەوە ناوزەد کراوە، لەم یادە دا ”ئاسۆی ڕۆژهەڵات" وتووێژێکی لەگەڵ هاوڕێ ئەبووبەکر مودەڕیسی، جێگری سکرتێری گشتی کۆمەڵە ڕێکخستووە کە ئەوەی لە خوارەوە دەیخوێننەوە، دەقی ئەو وتووێژەیە.\nئاسۆی ڕۆژهەڵات؛ هاوڕێ ئەبووبەکر سڵاو و سپاس لە جەنابەت بۆ بەشداریتان لەم وت و وێژەدا. پرسیاری سەرەتاییم بەوەوە دەست پێ دەکەم ئەگەر خومەینی فەرمانی هێرشی دەرکرد بۆچی کورد”بەرەنگار و مقامەت"ی هەڵبژارد؟ کورد ڕێگەیەکی دیکەی جگە لە بەرەنگاری نەبوو، بۆ وینە «سازش» و ئەگەر نەشڵێین «تەسلیم بوون"؟ ئەو پرسیارە بۆیە دێنمە گوڕێ چونکا هەن خەڵکانێک کە دۆخی ناپێشکەوتووی و پشت گوێ خستنی کوردستان و دواکەوتوو ڕاگرتنی کوردستان لەو سەردەمەوە تا ئێستا دەخەنە ئەستۆی ئەو مقاومەت و بەرەنگارییەی کە کورد لە بەرامبەر ئەو هێرشەدا نواندی.\nهاوڕێ ئەبووبەکر مودەڕیسی؛ دەست بردن بۆ بەرەنگاری و موقاوەمەت بە جێگای تەسلیم، سرووشتی ترین کاردانەوەی خەڵکی کورد بوو وەک نەتەوەیەک بەرامبەر داگیرکاری و داپڵۆسین. دیارە ئەوە لێکدانەوەیەکی چەند رەهەندی دەوێ. لە پلەی یەکەم ئەو بەرەنگاری و بەرگرییەی کورد کردی لەو کاتەدا نیشاندەدا کە کورد خاکی کوردستان بە زێدی خۆی و باب و باپیرانی خۆی دەزانێ و سەروەری و کیانێکی نەتەوەیی لەو زێدە و خاکە بە مافێکی سرووشتی و بێئەملاو وئەولا خۆی و لەشکرکێشییەکەی خومەینیشی بە داگیرکاری لە قەڵەم لێداوە. ئەوە هیچ شتێک بە ئێمە ناڵێ جگە لەوە کە کورد هەڵبەت زۆر پێش ئەوەو لەو کاتەش خۆی بە نەتەوە و خەڵکێکی جیاواز لە باقی ئێران دەزانێ و پێی وایە کە نەک تەنیا وەک شارۆمەند بەڵکو وەک کورد و لە حاڵەتی کۆلێکتیویش خۆی هەم بە مافدار و هەم بە بەشخوراو دەزانێ.\nلە هەمان کاتدا کورد وەک بەشێک لە خەڵکی ئێڕان و وەک شارومەندانیش، دەسەڵاتی تازە پێگەیشتووی تارانیان بە مورتەجع، دواکەوتوو و سەرکووتگەر دەزانێ کە خۆی و لەشکرە خوێنخۆرەکەی هەڵگری پەیانێکی ڕەش و تاریکن و بەهاتنیان بۆ کوردستان و داگیرکارییەکەیان هەموو دەسکەوتەکانی کورد کە لە ئاکامی ئاخێزی خەڵکی ڕاپەریو بە دژی رژیمی پاشایەتی بە دەستیان هێنابوو، لێیان دەسێندرێتەوە. کۆماری ئیسلامی نوێنەری دەسەڵاتێکی ئایینی بوو کە دەیهەویست دەسەڵاتێکی دژە دموکراتیک و دژە ئازادی لە هەر چەشنێک دامەزرێنێ. لە بەرامبەردا کوردستان وڵاتێک و ئیدارەیەکی دموکراتیک و سێکۆلاری دامەزراندبوو کە تێیدا هەر لەو ماوە کورتەدا گەشەیەکی بەرچاوی بە خۆیەوە بینیبوو و بە تەواوی خۆی لە باقی ئێران کە سەرجەم و بە زۆری بەرچاو لە پشتی شۆڕشی ئیسلامی ڕوحانییەکانی شیعە بوو، جیا کردبۆوە. دیارە زۆر شتی مێژووییش هەیە و لەوانە کۆمەڵگای کوردستان لەو کاتەدا و بوونی کۆمەڵە وەک هێزێکی پێشکەوتنخواز و پێشرەو کە وەک مۆتۆرێکی بزوێنەر کاری دەکرد کە هەڵبەت دەتوانین لە توێ پرسیارەکانی دیکە و یان خود مەجالی دیکە باسیان لێوە بکەین.\nسەبارەت بە بەشی دووهەمی پرسیارەکەت بە کورتی ئاماژە بەوەدەکەم. لە پلەی یەکەم باسی سازش هەر نامەربووتە، «سازش» وەک ئەسڵ ناتوانی رەدی کەیەوە. بەڵام لە سازشەکاندا لە نێوان دوو، یان چەند لایەن دانوستانێک دەکرێ. تۆ لەوانەیە لە سەر چەند شت لە داخواییەکانت سازش بکەیت بەڵام لە بەرامبەردا هەر شتێک بە دەست دێنی. بۆیەش چەمکی دروست و گونجاوتر نەسازش بەڵکو تەسلیمە. بەڵام تەنانەت لە حاڵەتی تەسلیمیشدا رژیم وەک زۆر جێگای دیکە و لە بەرامبەر زۆر هێز و حیزبی سیاسی دیکە گوێی نەدەدایە تەسلیم و کوشتاری لێدەکردی. بە تایبەتی کوردستان هەر مێژووی هاوچەرخدا یەکجار ئەو ئەزموونەی بوو کە بەرەنگاری و مقاومەتی هەڵنەبژارد، بەڵام ڕێبەرانی لە سێدارەدران و لە وڵامی هۆکارەکانی دواکەوتوویی ژێرخانی ئابووری، ناوەندە پێشەیی و بەرهەمهێنەرەکان و هتد. پێویستە ئاماژە بکەین بەوە کە هەڵاواردن خۆ بواردن لە پێڕاگەیشتن بە پێشچوونی ئابووری و گەشەی مرۆیی لە کوردستان زۆر کۆنترە لە تەنانەت هاتنە سەرکاری کۆماری ئیسلامی و دەگەرێتەوە بۆ رژیمی پاشایەتی و دەستپێکی دامەزراندنی دەوڵەتی مۆدێڕن. کۆماری ئیسلامی لە دواکەوتوو ڕاگرتنی کوردستان و سیاسەتی ئێهمال و هەڵاواردن دەستی رژیمی پێشووشی بەستووەتەوە. هۆکارەکانی دەگەرێتەوە بۆ جەوهەر و ناوەرۆکی چینایەتی و کۆمەڵایەتی هەردوو رژیمی پاشایەتی و ئیسلامی خۆ بەلوچستان، خوزستان بەو گشتە سەروەت و سامانە سروشتییەی هەیەتی ئەوانە تەنانەت لە کوردستانیش هەژارتر و دواکەوتوتر ڕاگیراون و هیچ بەرەنگایشیان تێدا نەبووە. ئەو دواکەوتوویە بەشێکە لە ستەمی نەتەوایەتی\nئاسۆی ڕۆژهەڵات؛ پاش ٤١ ساڵ لەو ڕووداوە، دۆزی بزووتنەوەی کورد بە هەموو هێرش و ئینکار و سەرکوت و داپڵۆسینێک لە لایەن ڕژیمی کۆماری ئیسلامییەوە، چۆنە؟مەبەستم ئەوەیە ڕاستە گەلی کورد لەو هێرشەدا لە باری سەربازییەوە شکستیان خوارد، بەڵام ئایا شکستی سەربازی دەکرێت بە شکستی گشتی بزووتنەوەی خەڵکی کوردستانی ڕۆژهەڵاتی مانا بکرێتەوە؟\nهاوڕێ ئەبووبەکر مودەڕیسی؛ بزووتنەوەی ئازادیخوازانە و بەرگری ڕەوای گەڵی کورد لە کۆتاییدا نەیتوانی لە باری سەربازی پێشی داگیرکاری بگرێ. بەڵام بزووتنەوە تەنیا بزووتنەوەیەکی سەربازی نیە کە شکستەکەی هەرەس هێنانی هەموو بزووتنەوەکەی بەدوادابێ. ئێمە خەریکین باسی بزووتنەوەیەکی ئازادیخوازانە دەکەین کە فرە ڕەهەندیە. مقاوەمەت و بەرەنگاری لەو ماوەدا واتە دوای سی ساڵ کە کۆماری ئیسلامی بە تەواوی زاڵ بوو بە سەر خاکی کوردستاندا، لە شکل و شێوازی جۆراوجۆردا درێژەی بووە. مانگرتنە گشتییەکان، خۆپێشاندانەکان، چالاکییەمەدەنییەکان و زۆر شکڵ و شێوازی دیکەادوی. جیا لەو دیاردانەی باسم کرد کە هەمویان ئاماژەیەکن بۆ زیندوو بوونی بزووتنەوەی کوردستانی ئێران، ئەگەر بەراوەرد بکەین لە گەڵ پێش هێرشی ٢٨ی گەڵاوێژ و بە تایبەتی ئەگەر بەراورد بکەین بۆ ئەو کاتەی کوردستان بە تەواوی دەکەوێتە ژێر ڕکێفی هێزی سەرکوتگەرەکانی کۆماری ئیسلامی کە نزیک بە یەک دەیەی درێژە بوو لە دوای ٢٨ی گەلاوێژ، هەست و ووشیاری نەتەوایەتی لە کوردستان ڕۆوە زیادبوون بووە و نەکەم بوون. بزووتنەوەی کوردستان بە هیچ جۆرێک دانەمرکاوە و خەڵک نەچوونەوە ماڵی خۆیان و لە داواکارییەکانیان بۆ مافە نەتەوایەتییەکانیان پاشگەز نەبوونەتەوە. ئەوە لە حاڵێکدایە کە کوردستان وەک سەربازخانەیەکی لێهاتووە و میلیتاریزە کراوە، هەرجۆرە ئێعترازێک بە تووندی سەرکوب دەکرێ، لاوانی کچ و کوڕ لە پەیوەستبوون بە ریزی پێشمەرگە هەر بەردەوامن و هتد. بە کورتی بزووتنەوەی کورد لە کوردستانی ئێران وەک سکلی ژێر خۆڵەمێش وایە تەنیا چاوەروانی بایەکە تا سەرلەنوێ بگەشێتەوە و بە بەراورد لە گەڵ سەردەمی هێرشی کۆماری ئیسلامی لە ٢٨ی گەڵاوێژ خۆی لە پانتایەک و جوغرافیایەکی پان و بەرین تر بڵاو کاتەوە.\nئاسۆی ڕۆژهەڵات؛ نازانم چەندە لەگەڵ ئەو پۆلێن بەندییە هاوڕا بن دەربارەی پێناسەکانی شوناسی نەتەوەیی هەر گەلێک کە باس لە مێژووی هاوبەش بە یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی ”نەتەوە»یەک دزانێت، ئایا ٢٨ی گەلاوێژ و ئەو بەرەنگارییەی کە خەڵکی کوردستانی ڕۆژهەڵات لە ئاراستەی ئەو پێناسەیەدا دەبینن؟\nهاوڕێ ئەبووبەکر مودەڕیسی؛ ٢٨ی گەلاوێژ تەنیا خاڵێک لە مێژووی کورد نییە، ٢٨ی گەڵاوێژ تەنیا ڕۆژی هێرش بۆ سەر کوردستان نییە. واتە ڕۆژێک کە داگیرکاران دوای ماوەیەک کە سەرقاڵی خۆ دامەزراندن و خۆتەیار کردن بوون،دێنەوە و وڵاتەکەت داگیر دەکەنەوە حوکمی خۆیان دادەسەپێننەوە، سەرجەم من لەو باوەڕەدام کە لە گەڵ دەسپێکی شۆڕشی دژی پاشایەتی لە ئێران بە کوردستانیشەوە خەڵکی کورد یەک قۆناخ لە ڕەوتی خۆ پێناسە کردن وەک نەتەوەیەک چووەتە پێشەوە. کوردستان لە زۆرێک لە لایەنەکانی کولتووری، سیاسی و کۆمەڵایەتی خۆی لە ئەوانی دیکە جیا کردەوە. دەزانین یەکێک لە نیشانەکانی بەرزبوونەوەی هەست و وشیاری نەتەوایەتی کە زۆرتر و زۆرتر خۆت لە گەڵ ئەوانی دیکە جیاوازببینی (ئەوە بە مانای دوژمنایەتی بەرامبەر بەوانی دیکە نییە). بە پێداچوونەوەیەکی کورت بە سەر ڕەوتی ڕووداوەکانی ئەو سەردەمەدا ئەوە بە ئاشکرا دەبینین. هەر زۆر زوو و پێش ڕووخانی رژیمی شا کوردستان ڕێگای خۆی جیا دەکاتەوە، کاتێک توێژی ڕووحانییەت بە تەواوی سوڵتە و هێژێمۆنی پەیدا دەکەن بە سەر بزووتنەوەکەدا، کوردوستانییان دروشمی جیایی ئایین لە سیاسەت بەرز دەکەنەوە و سێکۆلاریزم وەک بنەمای دوڵەتمەداری (هەڵبەت بە تێگەیشتنی ئەو سەردەمە) لە ئیدارەی وڵاتەکەیان بە دەستەوە دەگرن. لە پرسی ژن هەر بەو شێوەیە و زۆر شتی دیکە. مەبەستم ئەوەیە بڵێم کە کوردستانی ڕۆژهەڵات بە ئاشکرا خۆی لە باقی ئێران وەک نەتەوەیەک جیا کردەوە و تەنیا بە هێزی سەرکووت چۆوە ژێرباری حوکمی دەسەڵاتی ئایینی. لەو کاتەوە تا ئێستا کە زۆرتر لە چوار دەیەی تێپەراندووە.\nجیا لەوانە لە وڵامی هێرشی کۆماری ئیسلامی دا کوردستان دەستی دایە چەک وبەرگری لە خۆی و لە دەسکەوتەکانی کرد، ئەوەش بەو واتایە دێت کە ڕێگا جیاوازەکەی کورد بە دوای ڕووخانی رژیمی پاشایەتی کە بە داخەوە کورت ماوە بوو، تەنیا هەلپەرستییەکی بێ ڕیشە و بێ بنەما نەبوو، بەرەنگاری چەکدارانە و جەماوەری لە ئەو دەسکەوتانە ئاماژە بەوە دەکەن کە کورد ئامادەیە لە ئاستی توان و تاقەتیدا لە خۆی و لە دەسکەوتەکانی بەرگری بکا و لە هیچ فێداکارییەک دریغیش نەکا.\nئاسۆی ڕۆژهەڵات؛ ئاشکرایە کە ئەو مقاومەت و بەرەنگارییەی کە لە بەرگری ٣ مانگە و پاش هێرشەکەی ٢٨ی گەلاوێژ ئەنجام درا، جەماوەر و چین و توێژە جیاجیاکانی کۆمەڵگادا تێیدا بەشدار بوون، کۆمەڵە وەک حیزبێکی سیاسی چ ڕۆڵێکی لەو بەرەنگارییەدا بوو؟\nهاوڕێ ئەبووبەکر مودەڕیسی؛ بە بێ گومان کۆمەڵە ڕۆڵێکی ئاوانگارد و کاریگەری تیدا بوو. لە زۆر جێگادا ئاماژە بەو ڕۆڵە کە کۆمەڵە گێڕاوەتی، دراوە. بۆیەش من زۆری لە سەر نارۆم. بە جێگای ئەوە پێمخۆشە بە چەند لایەنی دیکە ئاماژە بکەم کە لەوانەیە کەمتر قسەی لە سەر کرابێت. دەوری کۆمەڵە تەنیا لە دەستپێکی بەرەنگاری نەتەوەیی لە بەرامبەر هێرشەکەی کۆمەڵەی کۆتایی نایە. هەر کۆمەڵەیەک بە بێ ئەوەی مافێکی پاوانخوازانە بۆ خۆی دابنێ دەتوانێ بە دەوری هەرەگرینگی خۆی و ڕەوتەکەی شانازی بکات لە بەرینکردنەوەی پانتایی جوغرافی بزووتنەوەی ئازادیخوازانەی کوردستان. لە هەمان کاتدا کۆمەڵە وەک کۆکەرەوە و ڕێکخەری بەشی هەرە زۆری توێژە پێشکەوتنخوازەکانی ناو کۆمەڵگا دەورێکی زۆر بەرچاوی گێڕا لە بەخشینی ناوەرۆکێکی پێشکەونخوازانە، عەداڵەتپەروەرانە بە بزووتنەوەکە.\nئاسۆی ڕۆژهەڵات؛ سپاس هاوڕێ ئەبووبەکر بۆ بەشداریتان لەم وت و وێژە.\nهاوڕێ ئەبووبەکرد مودەڕیسی؛ سپاس بۆ ئێوەش\nئه‌م بابه‌ته 1269 جار خوێنراوه‌ته‌وه


ئەوەندەی مەسەلەكە پەیوەندیی بە بەشداریی كەركوكەوە هەیە لەریفراندۆم، لەهەلومەرجی ئەمڕۆدا كەركوك لەژێر كاریگەریی سێ فاكتەر دایە كەدەشێ ئاسەواری خراپ، تا ئەندازەی پەكخستن، لەسەر كارایی بەڕێوەچونی ریفراندۆم بەجێ بێڵن. بەشدار نەبوونی عەرەبی حەویجە لە ریفراندۆم كەموكوڕییەكی گەورەیە كەئەنجومەنی پارێزگای كەركوك سەرنجی نەداوەتێ‌و بایەخی پێویستی پێ نەداوە. هەرچەند بڕیارەكەی ئەنجومەنی پارێزگا سەبارەت بە نیشاندانی رەزامەندی لەسەر بەشداریی پارێزگاكە لەریفراندۆمی سەربەخۆیی، بەناو حەویجەی لێ دەرنەهێنراوە، بەڵام دەرچونی بڕیارەكە لەكاتێكدا كە حەویجە لەژێر دەسەڵاتی داعش دایە، شتێكی وای لێ هەڵدەكڕێندرێ كە ریفراندۆم تەنها ئەو بەشانەی پارێزگاكە دەگرێتەوە كە لەژێر دەسەڵاتی هێزی پێشمەرگە دان. ئەمەش خۆی لەخۆیدا گرفتێكی یاسایی لێ دەكەوێتەوە چونكە...\nلەسەروبەندی وروژاندنی پرسی ریفراندۆمی سەربەخۆیی لەكوردستان، دوو دەستەواژە لەسەر ئاستێكی فراوان باویان سەند، یەكێكیان "دواخستن"ی ریفراندۆمەو ئەوی دیكە "كاتی گونجاوە"و هەردووكیان، بە بەردەوامی، یەك لەدوای یەك، لەیەك رستەدا بەشێوەی "ئێستا كاتەكە بۆ ریفراندۆم گونجاو نییە و ریفراندۆمەكە پێویستی بەدواخستنە" بەكار هێنراون.\nهەرچەند ناڕەزاییەكە بە ڕووكەش لەسەر كاتەكەیە، بەڵام لەنەریتی دیپلۆماتكارانەدا مەرج نییە وشەكان دەقاودەق گوزارشت لەمانا رەسەنەكانیان بكەن. بۆیە ئەگەر مەسەلەكە مەسەلەی نەگونجانی كات بێت، چارەسەرەكە ئاسانەو دەكرێت رەوتی وتووێژەكە وەرچەرخێتە سەر دیاریكردنی كاتێكی گونجاوتر بۆ ریفراندۆم. بەڵام ئەگەر وتووێژەكە چووە سەر تاوتوێكردنی بابەتی ترو پێناسەیەكی پەسندی بۆ كاتی گونجاو نەدۆزییەوە، ئەمە بەم مانایە دێت كە پڕۆژەی ریفراندۆمەكە بە وەرچەرخانێكی تەواو جیاوازدا و بەرەو ئامانجێكی جیاواز تێدەپەڕێت.\nبۆیە مەرج نییە "دواخستن" مانای دیاریكردنی كاتێكی گونجاوتر بدا. دەستەواژەكە لەڕەوانبێژیی دیپلۆماتكارانەدا زۆرتر بەلای ئەوەدا دادەشكێت كە...\nهەرچەند میدیا فەرمییەكان زۆر جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە ریفراندۆمی سەربەخۆیی كوردستان پرۆسەیەكی دیموكراتییە و گەل تێیدا رای خۆی دەردەبڕێ، بەڵام بەكردەوە مەسەلەكە بەشێوەیەكی تر دەردەكەوێ.\nلەڕاستیدا ناتوانین نكوڵی لەوە بكەین كە پرۆسەی ریفراندۆم لەناوەڕۆكدا چالاكییەكی دیموكراتییانەیە. ئەمەش بەم واتایە دێت كەلایەنگرانی كامپی بەڵێ مافی خۆیانە بە بەڵێ دەنگ بدەن و لایەنگرانی كامپی نەخێر بەنەخێر دەنگ بدەن.\nلەپێوانە دیموكراتییەكاندا لایەنگرانی هەردوو كامپ مافی ئەوەیان هەیە لەدەنگداندا بەڵێ یان نەخێر هەڵبژێرن. خودی پرۆسەكە لەچوارچێوەی یاسادا بەڕێوە دەچێ و تەنانەت ئەو پرسیارەش كە لەكاتی دەنگداندا دەخرێتە بەردەم دەنگدەران، دوو ئۆپشن لەپێش دەنگدەر دادەنێ، یەكێكیان بەڵێیەو ئەوی تر نەخێرە. ئەمە بەم مانایە دێت كە لەڕووی یاساییەوە بەپێی پێوانە دیموكراتییەكان...\nبەرەو دابینكردنی پێداویستییەكانی ڕیفراندۆمێكی تەواو سەركەوتوو


دەریاچەیەکی باکوری کوردستان بە تەواوی وشکبوو | تۆڕی هەواڵی سلێمانی\nHome›ژینگە›دەریاچەیەکی باکوری کوردستان بە تەواوی وشکبوو\nبە هۆی وشکەساڵییەوە دەریاچەیەکی باکوری کوردستان بە تەواوەتی وشکبووە و بەهۆیەوە باڵندەکان بە تایبەتی فلامینگۆکان کۆچیانکردووە و ئەو ناوچەیان جێهێشتووە.\nدەریاچەی ئاکگۆل لە نزیک شارۆچکەی ئۆزئاڵپی شاری وان کە رووبەرەکەی 407 هێکتاربوو، ئەمساڵ بە هۆی کەمی باران بارین و وشکەساڵییەوە، وشک بووە.\nدەریاچەی ئاکگۆل، کە 30 کیلۆمەتر لە شارۆچکەکەوە دوورە و سەرچاوەی ئاوەکەی لە بەفر و بارانەوە دێت و درێژایی کەناراوەکانی نۆ کیلۆمەترە، ئەمساڵ وشکەساڵی بە نەرێنی کاریتێکردووە.\nساڵانە لەگەڵ دەستپێکردنی وەرزی کۆچکردن ئەو دەریاچەیە میواندارێتی ھەزاران باڵندە لە دەیان جۆری جیاوازی دەکرد، کەچی ئەمساڵ ئەم ساڵ سیمای بە تەواوەتی گۆڕاوە.\nپرۆفیسۆر دکتۆر لوقمان ئاسڵان بەڕێوەبەری ناوەندی پاراستن و بایەخ پێدانەوەی ئاژەڵە کێوییەکان لە زانکۆی یوزنجی یڵ لە لێدوانێکدا بۆ ئاژانسی ئانادۆڵ ئاماژەی بەوە کرد: “ئەو وشکبوونەی کە لە دوایین رۆژەکانی وەرزی بەھاردا لە دەریاچەکە دەستیپێکرد، جێگەی سەرسوڕمان بوو”.\nراشیگەیاندوە: “لە راستیدا ئێمە وا چاوەڕوانبووین کە ئاوی دەریاچەکە لە مانگەکانی تەمووز و ئاب کەمببێتەوە، بەڵام وشکبوونەوەکە زۆر زوو روویدا. ئەمەش بەشێوەیەکی زۆر جیددی کاریگەری لەسەر ژیانی باڵندە کێوییەکان دەبێت. لە رۆژانی داھاتوودا و بەتایبەتی لە مانگی ئابدا ئەو وشکبوونەوە زیاددەکات. ئەمەش ئەنجامی نەرێنی لەسەر باڵندەکان و ژیانی کێوی دەبێت”.\nلەلای خۆیەوە، نەجمەددین یاڵن موختاری گەڕەکی باغریئاچکی قەراغی دەریاچەکە رایگەیاندوە: “چەندین ساڵە وشکبوونەوەیەکی وامان نەبینیوە. ئەو کانییانەی کە ساڵانێکە ئاوی لێدێت ئەم ساڵ وشکبوونەوە. ئێرە شوێنی نیشتنەوەی فلامینگۆکان بوو. چەندین جۆری باڵندە دەھاتە ئێرە. ئێرە بەھەشتی باڵندەکانە، مەخابن بەھۆی وشکەساڵییەوە باڵندەکان کۆچیانکرد. دەریاچەکە بە تەواوەتی وشکبوو”.\nله ترسى خۆپیشاندانى حه‌شدى شه‌عبى زۆربه‌ى شه‌قامه‌كانى كه‌ركوك داخران


دووشەممە, 14. 1. 2013\tسه‌عید گۆلشه‌ن\nکورد کوژان پێشه‌وایان کوشت!\nتاکوو نه‌ته‌وه‌ێک له سێداره ده‌ن.\nنه‌یانزانی پێشه‌وا هیمای هه‌رمانه بۆ هه‌تا هه‌تاییه.\nقاسملوویان کوشت و هاتن له گه‌روویدا ئاشتی بخنکێن و له ڤیه‌ن بزری که‌ن!\nنه‌یانزانی قاسملوو فری به‌ره‌و ئاسمان و ئه‌ستێره‌ی ئاشتی له باوشی گرت.\nشه‌ره‌فکه‌ندیان کوشت له بن سێبه‌ری شه‌رمه‌زاری خۆیان مێژووی بسرنه‌وه و ونی که‌ن!\nنه‌یانزانی شه‌ره‌فکه‌ندی خۆی دوونیایک سێبه‌ری خۆراگری و به‌رخۆدانه.\nپلان له دوای پلان، هه‌موو قوژبنی گۆی زه‌ویان کرد!\nهه‌تا ئوجه‌لانیان رفاند تا کوو ئه‌زموونی سه‌رکرده‌کان نه‌کات به وانه\nنه‌یانزانی ئوجه‌لان هه‌موو وانه‌کانی بۆ چه‌ندین نه‌وه‌ی دیکه‌ش کتووه‌ته‌وه.\nبێ ده‌ره‌تان و سه‌رسوور له گێژه‌لووکه‌ی کورد قرانی خۆیان\nبۆ ئه‌مجاره به‌رگی ره‌شی شه‌رمه‌زاریان به سه‌ردا کرد\nولات به وڵات\nباژیر به باژیر\nشه‌قام به شه‌قام\nئه‌مجاریش؛ هه‌نگاویان به سه‌ر مه‌هاباد،قامیشلوو،دیاربه‌کر وهه‌ولێر هه‌لێنا\nیه‌ک له دوای یه‌ک\nشانیشینه‌کانی، هه‌موو ولاتانیان پێوا....\nتا کوو پێش وه‌رزی به‌هار و شینایی\nدلی پر له هیوای سێ کۆتری سپی هه‌لنیشتوو له هیلانه‌ی ته‌نیوودراوی نامۆییدا،\nسێ بال هه‌لپرووزاوی زامه کۆنه‌کانی چاوه‌روان بۆ شنه‌ی ئازادی ، له وه‌ستان خه‌ن.\nبه‌لام!بۆ ئه‌م جاره‌ش نه‌یانزانی تازه به‌هاری کوردان سه‌ری هه‌لداوه\nوه‌رزی زستان و قاقریمان بۆ یه‌کجاری له خاک نێژراوه.\nئه‌وانه‌ی کوشتیان سێ کوتری سپی بوون\nهه‌لگری ئالای گه‌شاوه کوردستان بوون ، ئه‌وا له ئاسمانی هیواکانیاندا هه‌ناسه‌ی سه‌ربه‌ستی هه‌ل ده‌مژن\nئه‌وانه قه‌ت نامرنوو هه‌ر زیندوون\nقه‌ت نامرنوو هه‌ر زیندوون.


یەکەم پاشایان 15 KSS - הבשורה על-פי מתי 15 HHH | Biblica América Latina\nیەکەم پاشایان 15 KSS - הבשורה על-פי מתי 15 HHH\nیەکەم پاشایان 15\n1لە هەژدەیەمین ساڵی پاشایەتی یارۆڤعامی کوڕی نەڤات، ئەبیا بوو بە پاشای یەهودا. 2 سێ ساڵ لە ئۆرشەلیم پاشایەتی کرد، ناوی دایکی مەعکای کچی ئەڤیشالۆم[a] بوو.\n3 بە هەموو گوناهەکانی باوکیدا ڕۆیشت کە لەپێش ئەوەوە کردبوونی، دڵی بە تەواوی لەگەڵ یەزدانی پەروەردگاری خۆی نەبوو، وەک دڵی داودی باپیرە گەورەی. 4 بەڵام یەزدانی پەروەردگاری خۆی لەبەر داود چرایەکی لە ئۆرشەلیم دایێ، بەوەی کە کوڕەکەی لەپاش خۆی پایەدار کرد و ئۆرشەلیمیشی ڕاگرت، 5 چونکە ئەوەی لەبەرچاوی یەزدان ڕاست بوو داود کردبووی، لە هەموو ماوەی ژیانی لە هیچ لای نەدا لە هەموو ئەوەی فەرمانی پێکرابوو، تەنها لە بابەتەکەی ئوریای حیتی نەبێت.\n6 بە درێژایی ماوەی ژیانی ئەبیا جەنگ لەنێوان ڕەحەڤەعام و یارۆڤعام هەبوو. 7 ڕووداوەکانی دیکەی پاشایەتی ئەبیا و هەموو ئەوەی کردی لە پەڕتووکی کاروباری ڕۆژانەی پاشاکانی یەهودا تۆمار کراون.\nجەنگ لەنێوان ئەبیا و یارۆڤعامیش هەبوو. 8 ئەبیا لەگەڵ باوباپیرانی سەری نایەوە و لە شاری داود نێژرا. ئیتر ئاسای کوڕی لەدوای خۆی بوو بە پاشا.\n9 لە بیستەمین ساڵی پاشایەتی یارۆڤعامی پاشای ئیسرائیل، ئاسا بوو بە پاشای یەهودا. 10 چل و یەک ساڵ لە ئۆرشەلیم پاشایەتی کرد، داپیری ناوی مەعکای کچی ئەڤیشالۆم بوو.\n11 ئاسا بە هەمان شێوەی داودی باوکی ئەوەی لەبەرچاوی یەزدان ڕاست بوو کردی، 12 پیاوە لەشفرۆشەکانی لە خاکەکە ڕاماڵی و هەموو ئەو بتانەشی لابرد کە باوباپیرانی دروستیان کردبوون. 13 ئاسا تەنانەت مەعکای داپیریشی لە پلەی شاژنی دایک لابرد، لەبەر ئەوەی ستوونە ئەشێرایەکی قێزەونی دروستکردبوو. ستوونەکەی بڕییەوە و لە دۆڵی قدرۆن سووتاندی. 14 هەرچەندە نزرگەکانی سەر بەرزایی تێکنەدران، بەڵام دڵی ئاسا بە درێژایی ژیانی بە تەواوی لەگەڵ یەزدان بوو. 15 شتە تەرخانکراوەکانی خۆی و باوکی لە زێڕ و زیو و قاپوقاچاغ هێنایە ناو پەرستگای یەزدان.\n16 بە درێژایی ماوەی حوکمڕانیشیان جەنگ لەنێوان ئاسا و بەعشای پاشای ئیسرائیلدا هەبوو. 17 بەعشای پاشای ئیسرائیل هێرشی کردە سەر یەهودا و شارۆچکەی ڕامەی کردە شارێکی قەڵابەند، بۆ ئەوەی لە سنووری ئاسای پاشای یەهودا ڕێی هاتوچۆکردن بگرێت.\n18 ئاساش هەموو ئەو زێڕ و زیوەی کە لە گەنجینەکانی پەرستگای یەزدان و کۆشکی پاشادا مابووەوە دەریهێنا و دایە دەست کاربەدەستەکانی. ئاسای پاشا ناردی بۆ بەن‌هەدەدی کوڕی تەڤڕیمۆنی کوڕی حەزیۆنی پاشای ئارام کە لە دیمەشق دادەنیشت، گوتی: 19 «با پەیمانێک لەنێوان من و تۆدا هەبێت وەک ئەوەی لەنێوان باوکم و باوکتدا هەبوو. من وا زێڕ و زیوم بە دیاری بۆ ناردوویت، ئێستا وەرە پەیمانەکەت لەگەڵ بەعشای پاشای ئیسرائیل هەڵوەشێنەوە، هەتا لەلای من بکشێتەوە.»\n20 بەن‌هەدەدیش بە قسەی ئاسا پاشای کرد، سەرکردەکانی سوپاکەی ناردە سەر شارۆچکەکانی ئیسرائیل، عییۆن و دان و ئابێلی بێت‌مەعکا و هەموو کینەرەت و هەموو خاکی نەفتالی داگیر کرد. 21 کاتێک بەعشا ئەمەی بیستەوە دەستی لە بنیادنانی ڕامە هەڵگرت و کشایەوە تیرزە. 22 ئاسا پاشاش هەموو یەهودای بانگکرد، بێ ئەوەی کەسیانی لێ بەدەر بکات، ئەو بەرد و دارانەی هەڵگرت کە بەعشا لە شارۆچکەی ڕامە بەکاریهێنابوون، ئینجا ئاسا پاشا بەوان گەڤەعی لە خاکی بنیامین و میچپای ئاوەدان کردەوە.\n23 ڕووداوەکانی دیکەی پاشایەتی ئاسا، هەموو دەستکەوتەکانی و هەموو ئەوەی کردی و هەموو ئەو شارانەی بنیادی نا، لە پەڕتووکی کاروباری ڕۆژانەی پاشاکانی یەهودا تۆمار کراون، بەڵام لە سەردەمی پیری پێیەکانی تووشی نەخۆشی بوون. 24 پاشان ئاسا لەگەڵ باوباپیرانی سەری نایەوە، لەگەڵ باوباپیرانی لە شاری داودی باپیرە گەورەی نێژرا. ئیتر یەهۆشافاتی کوڕی لەدوای خۆی بوو بە پاشا.\n25 نادابی کوڕی یارۆڤعامیش لە ساڵی دووەمی ئاسای پاشای یەهودا، بوو بە پاشای ئیسرائیل، دوو ساڵ پاشایەتی ئیسرائیلی کرد. 26 لەبەرچاوی یەزدان خراپەکاری کرد، بەدوای ڕێگای باوکی کەوت و هەمان گوناهی ئەوی کرد کە بەهۆیەوە وای کردبوو ئیسرائیل گوناه بکات.\n27 ئینجا بەعشای کوڕی ئاحییای بنەماڵەی یەساخار پیلانی لە دژی گێڕا: کاتێک ناداب و هەموو ئیسرائیل گەمارۆی گیبەتۆنیان دابوو، بەعشا لە گیبەتۆنی فەلەستییەکان لە نادابی دا و کوشتی. 28 لە سێیەمین ساڵی ئاسای پاشای یەهودا کوشتی و لە جێی ئەو بوو بە پاشا.\n29 کە بەعشا بوو بە پاشا، هەموو بنەماڵەی یارۆڤعامی کوشت. هیچ هەناسەیەکی لە بنەماڵەی یارۆڤعام نەهێشت، هەمووی لەناو بردن، هەروەکو فەرمایشتەکەی یەزدان کە لە ڕێگەی خزمەتکارەکەی ئاحییای شیلۆنی فەرمووبووی. 30 ئەمەش لەبەر ئەو گوناهانە بوو کە یارۆڤعام کردبوونی و بەهۆیانەوە وای لە ئیسرائیل کرد گوناه بکەن، هەروەها یەزدانی پەروەردگاری ئیسرائیلیان پەست کرد.\n31 ڕووداوەکانی دیکەی پاشایەتی ناداب و هەموو ئەوەی کردی لە پەڕتووکی کاروباری ڕۆژانەی پاشاکانی ئیسرائیل تۆمار کراون.\n32 بە درێژایی ماوەی پاشایەتییان جەنگ لەنێوان ئاسا و بەعشای پاشای ئیسرائیلدا هەبوو.\n33 لە سێیەمین ساڵی ئاسای پاشای یەهودا بەعشای کوڕی ئاحییا لە تیرزە بوو بە پاشا، بیست و چوار ساڵ پاشایەتی هەموو ئیسرائیلی کرد. 34 لەبەرچاوی یەزدان خراپەکاری کرد، بەدوای ڕێگای یارۆڤعام کەوت و هەمان گوناهی ئەوی کرد کە بەهۆیەوە وای کردبوو ئیسرائیل گوناه بکات.\n15:2 ئەڤیشالۆم: جۆرێکە لە جۆرەکانی ناوی ئەبشالۆم، لێرە و لە ئایەتی 10.


دەنگێک لە هیندستانەوە باس لە خزمەت و دونیای ئیسلام دەکات – بزاڤی خزمەت\nلەم چەند ڕۆژەی ڕابردوودا لەلای مامۆستا فەتحوڵڵا گولەن بووم، باسی ناوەڕۆکی پەڕتوکەکەی پ. عەلامم بۆ کرد، ئەویش لەوەڵامدا وتی...\nفاروق مەرجان نووسەری ئاژانسی سامانیۆڵو هەبەر لە نووسینێکیدا خویندنەوەیەکی گشتیی بۆ پەڕتووکی” لەپێناو خوادا-For The Sake Of Allah”ی پ. ئەنوەر عەلام کردووە، کە نووسەر و بیرمەندێکی هیندییە و لە لەندەن دەژی. پەڕتووکەکەی عەلام ٢٥٦ پەڕەیە و بۆ نووسینی نووسەر ماوەی ٦ ساڵ لە تورکیا و نزیک لە دامەزراوە و هاوسۆزانی بزاڤی خزمەت ژیاوە.\nمەرجان لە نووسینەکەیدا ئاماژەی بەوە داوە کە ئەو پەرتووکەکەی لە پێشەکییەوە و تا سەرچاوەکانیش خویندووەتەوە و بۆی دەرکەوتووە کە ئەو پەڕتووکە ڕوانینێکی بابەتییانەی لەسەر بزاڤەکە و شوینێکی گرنگ لە بوواری ئەکادیمیدا دەگرێت، بۆچوونی خۆشی لەسەر پەرتووکەکە لە ٣ خاڵدا کورت کردووەتەوە، بەم جۆرە:\nفەتحوڵڵا گولەن تەنها باسی لە شێوازی ڕاستەقینەی ژیانی ئیسلام نەکردووە، بەڵکو شێوازێکی گونجاو بۆ ئەم سەردەمەشی بە هەمان قورسایی خستووەتە ڕوو. لە پشت پەسەندکردن و سەرکەوتنی خوێندنگاکانی خزمەتەوە لە هەموو جیهاندا، ئەو شێوازە گونجاوەی بەهاکانی ئیسلام هەیە. لە سەدەی بیستەمدا گەرانی زۆر بەدوای چارەی ئەو قەیرانانەدا هەبوو کە ئیسلامی تێکەوتووە، لە پاکستان فەضلوڕەحمان و مەودودی، لە میسر حەسەن بەننا، لە ئێران خومەینی هاتنە مەیدانەکە، بەڵا تەنها بزاڤی خزمەت سەرکەوتووبوو لەوەدا کە شێوازێکی گونجاو بەپێی سەردەمەکەمان بخاتە ڕوو. وەک چۆن لە ڕابردوودا ئیمام غەزالی، ئیمامی ڕەبانی، مەولانا خالیدی نەقشبەندی، بەدیعوزەمان سەعیدی نورسی بوونە چارەی دەردی دونیای ئیسلام لە سەردەمی خۆیاندا، بە هەمان شێوە فەتحوڵڵا گولەنیش بە وەرگرتنی ئیلهام لەو موجەدیدانەی پێشوو بووتە بزاوتی تەجدیدی ئەم سەردەمە. سەرەڕای دژایەتیی و هەوڵەکانی ئێردۆغانیش بێ وچان و بێ سەرسم دان بەردەوام دەبێت لە خزمەتی مرۆڤایەتی.\nفەتحوڵڵا گولەن وەک گاندی لە ژیانیدا هەردەم لە سنوورە ڕێپێدراو و یاساییەکاندا ماوەتەوە. لەو کاتانەشدا کە زۆر فشاری لەسەر بووە هیچ پەنای بۆ زەمینو کارێکی نایاسایی نەبردووە. ئێستاش بە هەمان شێوە وەڵامی هەموو نادادی و پێشێلکارییەکانی ڕژێمەکەی ئێردۆغان دەداتەوە. بە درێژایی ٥٠ ساڵی ڕابردوو، نەک تەنها لە تورکیادا، بەڵکو لە تەواوی ئەو وڵاتانەدا کە هاوسۆزانی بزای خزمەت کاری لێ دەکەن، یەک نموونەش نییە کە ئەوان کارێکی نایاسایی و خراپیان کردبێت. ڕژێمەکەی ئێردۆغانیش چونکە تەنانەت یەک پێشێلکاریی و کاری نایاسایی ئەوانی نەدۆزیوەتەوە، بە ناچاری تۆمەتی تیرۆریان دەداتە پاڵ. ئەو کارانەی ئێردۆغان بە بەکارهێنانی هێزی دەوڵەت لەناو تورکیادا و لە وڵاتانی تریش دژ بە بزاڤی خزمەت و بۆ لەناوبردنیان ئەنجامیان دەدات، هیچ بنەمایەکی یاساییان نییە. هەر بۆیە لە هیچ وڵاتێک ڕەوایەتی نادراوە بە کارەکانی ئێردۆغان و بە هەند وەرنەگیراون، تەنها لە هەندێک لەو وڵاتانە نەبێت کە کێشەی دیموکراسی و مافی مرۆڤیان تێدایە.\nئەو بیرۆکەیە ڕاست نییە کە بڕوای وایە بزاڤی خزمەت و بزوتنەوە سیاسییەکەی ئێردۆغان لە سەردەمێکدا پێکەوە کاریان کردووە و هاوپەیمان بوون. بە وردبوونەوە لە ٨٠ ساڵ تەمەنی فەتحوڵڵا گولەن و ئەو نوێنەرایەتییەی بزاڤەکە بۆ ئیسلامی دەکات، تێدەگەین کە هاوپەیمانیەتییەکی لەو جۆرە ناکرێت هەبێت. یەکێک لەو بنەما سەرەکیانەی کە گولەن بانگەشەی بۆ دەکات، ئەوەیە کە دین بابەتێکی سیاسیی و ئایدۆلۆژی نییە، بۆیە بزاڤێکی لەمجۆرە هەماهەنگیی لەگەڵ ئیسلامی سیاسییدا نابێت. هۆکاری ئەوەش کە بزاڤی خزمەت و ئاکەپە تا ساڵی ٢٠١٢ش وا دەردەکەوتن کە پێکەوەبن ئەوە بووە کە لەو سەردەمەدا ئاکەپە بە فشاری یەکێتی ئەوروپا لەسەر ڕێی دیماوکراسی بوو. گولەنیش پشتیوانیی لە حەق و دادپەروەری و یەکسانی و دیموکراسی تورکیا دەکرد کە لەو کاتەدا لەئارادابوو.\nلە چەند ڕۆژی ڕابردوودا سەردانی مامۆستا گولەنم کرد و باسی ناوەڕۆکی پەرتوکەکەی پ. عەلامم بۆ کرد. مامۆستاش لە وەڵامی عەلامدا فەرمووی: “پێویستە ئەم پەیامانە بە جیهاندا بڵاو ببنەوە”. سەبارەت بەوەش کە عەلام نووسیویەتی: “گولەنیش پشتیوانیی لە حەق و دادپەروەری و یەکسانی و دیموکراسی تورکیا دەکرد کە لەو کاتەدا لەئارادابوو.”، مامۆستا وەک چەندین جاری تریش ئاماژەی بۆ ئەو بابەتە دابوو وتی: ” خەڵەتێنراین…”\nئەو وتارەی مامۆستاش کە لە ڕۆژنامەی لیمۆندی فەڕەنسیدا لە ٢٥ی شوباتی ٢٠١٩دا بڵاوکرایەوە، لە پێرۆوە بۆ ئەفغانستان، لە ڕوسیاوە بۆ بۆسنە لە گۆڤار و ڕۆژنامەکانی چەندین وڵاتدا بڵاوکراوەتەوە. لە ڕوسیا ڕۆژنامەی پراڤدا وتارەکەی بڵاوکردەوە، ئیتر بەری خۆر بە بێژنگ ناگیرێت.\nهەرچەندە بەهۆی سیاسەتە نێودەوڵەتییەکانەوە لەوانەیە تەمەنی ڕژێمەکەی تورکیا درێژتر بێت، بەڵام تاسەر نامێنێتەوە… چونکە ئەو ڕژێمە نەک تەنها بۆ ناوچەکە، بەڵکو بۆ هەموو دونیا ڕژێمێکی خراپەکارە.. لە هەندێک ناوچەی پڕ کێشەی جیهاندا، لەو خویندنگایانەدا کە پێشتر هی بزاڤی خزمەت بوون و ڕژێمەکەی ئێردۆغان بە یارمەتی حکومەتی ئەو وڵاتانە دەستی بەسەردا گرتوون، گۆرانی ” ڕۆژی لەدایکبوونت پیرۆزبێت ئێردۆغان” بە منداڵان دەوترێتەوە و تۆمارەکانیشیان بڵاو دەکرێتەوە.\nتۆ بەس لەو تێڕوانین و ئاکارانە وردببنەوە کە هاوسۆزانی بزاڤی خزمەت لەو خوێندنگایانەدا پیشانیان دەدا، لەم عەقڵیەتەش ورد ببنەوە.. ئیتر ئەو وڵاتانەش وردە وردە تێدەگەن کە چ عەقڵیەتێک بەرانبەریانە. مامۆستا فەتحوڵڵاش لە وەڵامی ٢ کەسدا کە لە ئوسترالیاوە هاتبوون، یەکێکیان ئەکادیمی و ئەوی تریشیان ڕۆژنامەنووس بوو سەبارەت بە دۆخی تورکیا وتی: “لە کۆتاییدا ویژدانی مرۆڤایەتی سەردەکەوێت.”\nبەڵێ لە کۆتاییدا ویژدانی مرۆڤایەتی سەردەکەوێت و بەشێکیش لە جیهانیی ئیسلامیی کە بە پڕوپاگەندەکانی ئێردۆغان خەڵەتاون هۆشیار دەبنەوە. سەیری مێژووی ئیسلام بکەن، هێڵی کارکردنی ئیمامی غەزالی، ئیمامی ڕەبانی، مەولانا خالید و سەعیدی نورسی سەرکەوتوو بوون.\nئەوەی ئەرکی ئێمەیە، کارکردنمانە لەسەر ڕێڕەوی ئارامگری چالاکانە(سەبری ئاکتیڤ)….\nڕۆحی گەنجێتی لەم سەردەمەدا!


عەبادی: گڕگرتنی کۆگای سندوقەکانی دەنگدانی ڕسافەی بەغدا بە مەبەست بوو\nسەرۆک وەزیری عێراق دەڵێت بەپـێی لێکۆڵینەوە سەرەتایـیەکان ئەو ئاگرەی ڕۆژی یەکشەممە لە کۆگای سندوقەکانی دەنگدادن لە ناوچەی ڕسافەی بەغدا کەوتەوە بە مەبەست بووە.\nحەیدرە عەبادی ئەمڕۆ سێشەممە لە کۆنگرەی ڕۆژنامەوانی هەفتانەیدا گوتی دوو بەڵگە هەن دەیسەلمێنن ئاگرەکە بە مەبەست هەڵگیرسێنراوە، یەکەم ئاسەواری بەنزین هەیە، دووەم ئاگرەکە لە یەک شوێن هەڵنەگیرساوە و بڵاوبووبێتەوە، بەڵکو لە چەند شوێنێکەوە دەسـتیپـێکردووە.\nهەروەها گوتی هیچ شوێنێکی کۆگاکە نەشکێنراوە، بۆیە پـرسیار لێرەدا ئەوەیە کێ کلیلی کۆگاکەی لایە. لەگەڵ ئەوانەش لە ڕاپـۆرتێکی وەزارەتی ناوخۆ باس لەوە دەکرێت بەر لە ئاگرکەوتنەوەکە کامێراکانی چاودێری بە مەبەست لە کارخراون.\nعەبادی جەختی لەوەش کرد کۆمسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەکان بەرپـرسیارێتی تەواوی ناو کۆگاکانی لە ئەستۆدایە و هێزە ئاسایشیـیەکان تەنیا بەرپـرسیارن لە پاراستنی کۆگاکان لە دەرەوە.\nسەرۆک وەزیر گوتیشی ڕێوشوێنی پـێویست گیراونەتەبەر بۆ دۆزینەوەی ئەنجامدەرانی تاوانەکە و بۆ ئەم مەبەستە ژمارەیەک کەس دەسـتگیرکراون.\nهەروەها گوتی ئەنجومەنی وەزیران فەرمانی بە داواکاری گشتیکردووە سکاڵای یاسایی تۆماربکات لە دژی هەموو ئەوانەی دەستیان هەبووە لە کاری تێکدەرانە لە پـرۆسەی هەڵبژاردنەکاندا، وە بڕیاریش دراوە ئەنجومەنی باڵای دادوەری لە زووترین کاتدا بڕیاری خۆی بدات لە مەسەلەکانی پەیوەست بە هەڵبژاردنەکان و ئەو کەسانە ئاشکرابکرێن کە تێوەگلاون لە پـێشێلکاریـیەکان.\nپاشان عەبادی جەختی کردەوە نە حکومەت و نە پەرلەمان مافی ئەوەیان نیـیە ئەنجامی هەڵبژاردنەکان هەڵبوەشێننەوە، بەڵکو تەنیا دادگای باڵای فیدراڵی بڕیار دەدات ئەنجامەکان پەسەندبکات یان نا.


444 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nبیرمەندی فەرەنسەیی، ئیتیان دۆلا بواسێ، لە کتێبەکەیدا "کۆیلایەتیی ئارەزوومەندانە" دەڵێ:\nکە وڵاتێک دوچاری سەرکوتکارییەکی درێژخایان دەبێ، چەندین نەوە لە خەڵک پێ‌دەگەن، پێویستییان بە ئازادی نییە و لەگەڵ ستەمکاری خۆ دەگونجێنن، ئەو شتەیان تێدا دەردەکەوێ کە دەتوانین ناوی بنێین "هاووڵاتیی جێگیر".\nهاووڵاتیی جێگیر لە ڕۆژگاری ئەمڕۆماندا لە دنیایێکی تایبەت بە خۆیدا دەژی و مەسەلەکانی جێگەی بایەخ‌پێدانی ئەو، لە سێ شتدا قەتیس‌دەبن:\n٢. بژیوی ژیان.\nئایین لای هاووڵاتیی جێگیر، پێوەندیی بە هەق و دادپەروەرییەوە نییە، تەنیا بەجێ‌هێنانی ڕێ‌وڕەسمەکان و بە ڕواڵەت خۆنوواندنە، بە زۆریش ناکێشێتەوە بۆ ڕەفتار. ئەوانەی وا بەبێ تەنگەتاوبوون خەریکی درۆ و دووڕوویی و بەرتیلخۆرین، تەنیا کە نوێژێکیان لە کیس دەچێ، هەست بە گوناح دەکەن! ئەم هاووڵاتییە داکۆکی لە دینەکەی ناکا، مەگەر دڵنیابێ هیچ ئازارێکی لەوەوە پێ ناگا. ڕەنگە جامی غەزەبی بەسەر ئەو دەوڵەتانەدا قڵپ بکاتەوە کە ڕێ بە چالاکیی هاوجنسبازان دەدەن، بە بەهانەی ئەوە کە شتی وا دژی ویستی خودایە! بەڵام ژمارەی بە ناهەق گیراوانی وڵاتەکەی و ژمارەی ئەوانەی کە لەژێر ئەشکەنجەدا مردوون، هەرچەندێک بێ، دەمی بە وشەیێک هەڵناهێنێتەوە! بە ئاشکرا خراپەکاری و گەندەڵی لە وڵاتی خۆیدا دەکا و پاشان سپاسی خودا دەکا!!\nپارووەنانی گوزەران، کۆڵەکەی دووەمی ژیانی هاووڵاتییی جێگیرە. هەرگیز گوێ بە مافە سیاسییەکانی خۆی نادا و هەر سەرقاڵی پەروەردەکردنی منداڵەکانیەتی، تا گەورەدەبن. کچەکانی بەشوودەدا و کوڕەکانی دەخاتە سەر کار، پاشتر کتێبە پیرۆزەکان دەخوێنێتەوە و دواجار بە باشی لە ماڵی خودادا خزمەت‌دەکا.\nهەرچی یاریی تۆپی‌پێیە، هاووڵاتیی جێگیر قەرەبووی ئەو شتانەی تێدا دەکاتەوە کە لە ژیانی ڕۆژانەیدا لێیان بێ‌بەش‌بووە. تۆپی‌پێ خەمەکانیی پێ لەبیردەباتەوە و ئەو دادپەروەرییەی بۆ بەدی‌دێنێ کە لەدەستی داوە؛ چونکە ئەم یارییە لە ماوەی ٩٠ نەوەد دەقیقەدا ملکەچی ڕێ‌وشوێنێکی ڕوون و ئاشکرا دەبێ و بەسەر هەموواندا جێ‌بەجێ‌دەکرێ.\nهاووڵاتیی جێگیر، لەمپەری ڕاستەقینەی بەردەم هەموو پێشکەوتنێکی چاوەڕوانکراوە. گۆڕانکاریش کاتێک بەدی‌دەهێنرێ کە ئەم هاووڵاتییە لە جیهانە بەرتەسکەکەی خۆی دێتەدەرێ و دڵنیادەبێ کە نرخی بێ‌دەنگ‌بوون لە ستەمکاری، زۆر لە سەرەنجامەکانی شۆڕشێک لە دژی، گرانترە!\nسەرچاوە: ئیتیان دۆلا بواسێ، کۆیلایەتیی ئارەزوومەندانە.