زاهیر ئیبراهیم/ دیدی ئازادیخوازی لە شیعری وتوێژی کچ و کوڕ\nشیعری" ووتوێژی کچ و کوڕ" ئاوێنەی نیشاندانی قۆناغێکی ئاڵۆز و پڕ لە کارەساتە لە مێژووی کورد . کۆی شیعرەکە بیناکردنی گوتارێکە بە ئاراستەی گەیشتن بە ئازادی و ژیانی سەربەستی ،هاوکات درک کردنە بە ستەم و چەوسانەوە. وتووێژەکە ڕاوەستان و ڕامانە لە سەر دەرکەوتە و لێکەوتەکانی ژیانی مەرگەساتی کورد،و داگیرکاری و سەرکوتکردنی کوردان . باسکردنە لە هەڵومەرجی سەختی برسێتی و هەژاری و نەداری کە لەو سەردەمدا دووچاری بە کوردانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بووەتەوە. سەرجەم شعیرەکە بیرهێنانەوەی کوردانە لەو بارە سەختەی کە ئەو سەردەم کوردان تێی کەوتبوون.\nکاکە گیان لاوی کوردی شۆخ و شەنگ\nتاکەنگێ دەبی وابێ هەست و دەنگ\nدیلی، ژێردەستی، ئەسیری، تاکەی؟\nڕووتی، نەداری، فەقیری، تاکەی؟\nلە ژێر زنجیر و کۆتا دەناڵی\nمەگەر دێوانەی،شێتی، عەوداڵی؟\nتێفکرە خەڵکی هەمووی ئازادە\nهەرتۆخەمناکی هەموو کەس شادە\nوتووێژی کچ و کوڕ، ڕەخنەکردنی سەردەمێکە کە پرسی چینایەتی و نادادی، و بوون و ژیانی کورد، پێویستی بە هەڵوەستەکردن و بەرەنگایی بووە. شیعرەکە گوزارشتە لە سەردەمێک کە ماف و ژیانی کۆمەلایەتی و سیاسی کوردان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە دۆخێکی نا هەموار و ئاڵۆزدایە. شیعرەکە سەرەنجدانە لە سەردەمێک کە تۆتالیتایەت لە لوتکەی دڕندانەی خۆیدایە. ڕەنگە ئەم سەردەمە تا ئەندازەیەک بزوتنەوەی ڕزگاری خوازی کورد، و ناسیۆنالیزمی کوردی، دووچاری نسکۆ و چەقین و بێدەنگ بوون بووبێت. جا لە دۆخێکی ئاوا تاڵ و پڕ لە مەرگەسات و برسێتی وچەوسانەوەی ژن، کە مامۆستا هێمن باسی ئەکات،بەڕاستی ناکرێ ئەدەب و هونەر، و شیعر بێ وەڵام وپرسیاربێت. جێگای خۆیەتی لە ئاست ئەو تراژیدیایەی کە بەڕۆکی مرۆڤی کوردی گرتووە، ئەدەب و شیعر ڕوانینی هەبێت. ناکرێ دۆش دابمێنێت. بەڵکو دەبێ شیعر گوزارشت لەم دۆخە بکات کە زۆرینەی شاعیرانی کوردیش لە مێژوودا هەمان ڕۆڵیان بینیوە،و شیعرەکانیان کارتێکردن و ڕەنگدانەوەی لەسەر بزوتنەوەی ڕزگاری خوازی و جۆشدانی شۆڕشەکان هەبووە. شیعری وتووێژی کچ و کوڕ نموونەی بەرز ودیارە کە لە چەند ڕەهەندێکەوە وێنای سەردەمێکی تاریک لە مێژووی کورد ئەکات و هانی کوردان ئەدات لە پێناو بەدیهێنانی ژیانێکی ئازاد و بەختیار تێکۆشان بکەن.\nشاعیر لە شعیرەکەدا لە پاڵ ئەوەی کچان و کوڕان بۆ گەیشتن بە ئازادی و ژیانی سەربەست تاوئەدتات، لەگەڵ ئەمەشدا ئەرکیان بۆ دیاری ئەکات، و ژیانی کۆلەمەرگی و سەردەمەکەیان پێدەناسێنێت.\nوەرەمەیدانێ لە ڕێی نشتیمان\nبکە قوربانی سەر و ماڵ و گیان.\nئەم دەستپێکە پڕە لە ڕاچڵەکاندن و بە ئاگا هێنانەوەی کوردان. ئەم چەند دێڕە لە شیعری وتوێژی کچ و کوڕ، ئارستەکردن و هاندان و جۆشدانی لاوانی کوردە بەرەو ڕەتکردنەوەی دیلی و ژێردەستی.بەرەو ژیانی سەربەخۆیی و شکۆمەندی. شاعیر دەڵێت :\nهەرتۆخەمناکی هەموو کەس شادە.\nتەنانەت لەم شیعرەدا مامۆستا هێمن، هەمان کۆت و بەند و زۆرداری دژ بەکچان و ژنان بەیان ئەکات، و هەمان پەیام ئاراستەی کچان ئەکات، لە بەرەنگاربوونەوەی زۆرداری وچەوسانەوە، هەمان وزە و توانا لە کچان بەدی ئەکات، وجیایان ناکاتەوە لە ڕەگەزی نێر.\nدێدەگیان کچی کوردی ژیکەڵە\n( لینین) ڕاپەڕی ماڵی چارشێوا\nهەرهەقی کچی کوردە پێ پەستە\nبپسێنە لەپێ تۆ زنجیر و کۆت .\nئەمە یەکێکە لەم شیعرانەی مامۆستا هێمن کە پڕە لە پەیام و ویستی ئازادی خوازی و بیری سەربەستی. ڕاگەیاندنی گوتارێکە بۆ چەکەرەکردنی بیری شۆڕشگێڕی و بەگژداچوونەوەی زۆرداری . گوتارێکە بۆ بەرپەچدانەوەی فراوانخوازی دکتاتۆر و پیلانی نەیارانی کورد. مامۆستا هێمن دەیەوێت گڕوتین بە کچ و کوڕانی کورد بدات، بیریان بێنێتەوە کچ و کوڕی کورد،شایەنی ژیانێکی ئازاد و سەربەستن. ئازادی وەک گرنگترین بنەمای بوونی ڕەسەن،بەڵام کورد لێی بێ بەشن.\nبۆچی دەبێت کچ و کوڕی کورد، ڕازی بن بە نەداری و ژێردەستەیی، ئەوە پرسیارێکە هێمنی شاعیر بە قوڵی لێی دەوێت. پرسیارێکە لای مامۆستا هێمن، هەمیشە بوونی هەیە . دەیەوێت بڵێت کوردیش وەک هەر نەتەوەیەک، دەتوانێت لە ڕێگای تێکۆشان و ڕاپەڕین بە مافەکانی شادبێت. پەیامەکە بەو ئاراستەیە تاکەی ڕازین بە ژێردەستەیی، ڕاپەڕن کۆتایی بە ستەم بێنن. مامۆستا هێمن وەک زرینگانەوەیەک بەکچان و کوڕان دەڵێت: ئێوە ئازادنین، ژێردەستەن. لە دنیادا شۆڕش و بەرەنگاری کڵپەی داوە، ئیوەش هەردیلی چارشێون. مامۆستا هێمن لە زۆرینەی ئەو شیعرانەی ڕەهەندی نەتەوەیی و شۆڕشگێری و بەرەنگاری تێدایە، سەرەڕای نیگەرانی لە سەردەم و قۆناغەکەی کە سەردەمێکی پڕ لە ناهەمواری و کارەسات و دەردەسەری بووە،بەڵام هەمیشە بانگ بۆ ڕاپەڕین و شۆڕش دژی زۆرداری دەدات. لێرەدا ئەم شیعرەی مامۆستا هێمن وەڵامی سەردەم و قۆناغێکی دیاریکراوە کە گەلی کورد لە ژیانێکی پڕ ئەستەمی و سەختی دایە. لای مامۆستا هێمن کاتێک خاک و نشتیمان داگیرکرابێت، دەبێ شیعر بەرپرسیاربێت، لەڕێگای زمانی شیعری لەم ئازارەی نەتەوەکەی بدوێت، پێویستە لێرەدا شیعر توڕە و یاخی و نیگەرانبێت. پرسیاربکات،وگومان دروست بکات. لە بێدەنگی جیهانی دڵڕەق و کۆنکرێتی ڕوبمێنێت. لە دۆخێکی ئاوا پڕ لە تەنگ و چەڵەمە، کەخاک و نشتیمان داگیرکرابێت، هاونشتیمانیت دیل و ژێردەستەبن. لەسەر کوردبوون دەربەدەر بن، لەسێدارەبدرێن و ئەشکەنجەبدرێن، بەڕاستی نابێ شیعر نەڵێت و قوڵ نەبێتەوە.بەڵکو لەم دۆخەدا پێویستە شیعر جۆش وخڕۆشی بە ڕەوتی شۆڕشگێری و بەرەنگاری بدات، و لەم زوڵم و زۆرداریەی دووژمندا بێدەنگ نەبێت. لەم شیعرە و لە چەندین شیعری تریدا مام هێمن، پێشەنگە و خامە و بیر و ئەندێشەی بۆ سارڕێژی\nزاهير sent Today at 7:56 PM\nئازار وزامەکانی نەتەوەکەی بەردەوام دەبێت.نمونەی ئەم چەند دێڕە لە شیعری شەپۆڵی تۆڵە.\nکوردە ئەی کوردی لە خۆشی بێ بەش!\nبەس نیە کۆیلەتی دێوزمەی ڕەش؟\nباژوێ ئەسپی هەوەسی خۆی هەروا\nبتگرێ بتکوژێ وابێ پەروا؟\nئەو ( قزل قەلعە) کە بۆتە ( باستیل)\nهەردەبێ پڕبێ لە یەخسیر ودیل ؟\nتاکوکەی نەشکێ کەلەپچەو دەسبەند؟\nزەجر و ئازار و ئەشکەنجە تاچەند؟\nخوێنی لاوانی بەبیرو بڕوا\nهەردەبێ بڕژێ، بەفیڕۆبڕوا؟\nهەڵوەرێ گەوهەری فرمێسکی هەتیو\nدەربەدەربێ کوڕی ئازا و نەبەزیو؟\nبێوەژن تەڕبێ بەگریان چاوی\nکچ نەبینێتەوە شۆڕەلاوی؟\nوەختی هاتووە خۆت ڕاپسێنی\nتۆڵەوەرگریەوە، هەق بستێنی\nڕاپەڕە،هاتەوە دووبارە هەلت\nسەروماڵت بکە قوربانی گەلت.\nتاریک وڕوون. ١٩٤٩\nلە شیعری شەپۆڵی تۆڵە و وتووێژی کچ و کوڕ، تۆم هەرلەبیرە، دایکی نشتیمان، قەڵای نشتیمان، دواڕۆژی ڕووناک. لە بەشەکانی تری،ناڵەی جودایی و بارگەی یاران و بەرهەمەکانی تری، مامۆستا هێمن بە چەندین شیعر پێشمەرگە ئاسا بۆ ئامانجەکانی نەتەوەکەی دەنووسێت. لەکۆی ئەم شیعرانەدا دەبینین کە شاعیر ئەرک و ڕۆڵی خۆی بینیوە، ڕۆڵی ئەوەی کاتێک ماڵ و گەڕەک و شار و نشتیمانەکەت بەدەستی ڕژێمی سەرکوتکار و داگیرکەر گڕی تێبەردرابێت، و بەندیخانەکان پڕکرابن لە لاوانی نشتیمانەکەت، کچان و ژنان ئەتکبکرێن، ئالێرەدا خەم و نیگەرانی و توڕەیی دەبێتە بەشێکی گرنگ لە دنیای شاعیر.\nتەواوی شعیری وتووێژی کچ و کوڕ\nوتووێژی کچ و کوڕ\nوەرەمەیدانێ لە ڕێی نیشتیمان\nبکە قوربانی سەر و ماڵ و گیان\nبپسێنە لەپێ تۆ زنجیر و کۆت\nدێدەگیان بدە یاری برای خۆت\nلە گوێن ( ژاندارک) هەستە وەک مەردان\nدووژمن وەدەرنێ لە خاکی کوردان.\nتاریک و ڕوون. مامۆستا هێمن موکریانی. ١٩٤٣\nنووسەر و شاعیری مەزنی کورد سەید محەمەد ئەمینی کوڕی سەید حەسەنی شێخولئیسلامی موکریە، ساڵی ١٩٢١ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە دایک بووە.\nوشیار رواندزی: خۆمان بەقەرزای مامۆستای گەورە هونەرمەند( زرار محەمەد مستەفا) دەزانین\nعەلی قادر/ خانمی جوان\nمحمدی مام ڕسوڵ/ کەس نەهاتەوە ماڵی عیشق !\nعەلی قادر/ خۆڕاگری\nعەلی قادر/ هێشو\nمەراسیمێک بؤ کتێبی(تاوانی ئەنفال و کاریگەرییە ئابورییەکانی لەسەر کوردستان) بەڕێوەچوو\nحه‌مه‌سه‌عید حه‌سه‌ن/ شیعر وەک هونەری بێدەنگی\nگەشاوە جاف/ نامۆیی\nسوهیل زەهاوی/ خوێندنەوەیەک بۆ رۆمانی ئێستا..لێرەدا یان جارێکی تر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست\nبەكر ئاڵەیی/ ماندووبووم\nسەلام عومەر/ پەرستار\nفەهد گردەوانی/ ئەی مردن شانازی بەخۆت مەکە\nئه‌حمه‌د ره‌جه‌ب/ بڵند حه‌یده‌ری


سرکیس ئاغاجان - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nسرکیس ئاغاجان لە ساڵی ١٩٦٢ لە شارۆچکەی دیانا سەر بە قەزای سۆرانی پارێزگای ھەولێر لەدایک بووە. لە بنەڕەتدا خەڵکی ناوچەی ھەکاری تورکیان و مامندۆی باپیری لەوێ لە دایک بووە. لە شەڕی جیھانیی یەکەم بەرەو ئێران و لە ساڵی ١٩١٨ش بەرەو عێراق کۆچی کردووە. سەرکیس ئاغاجان خوێندنی سەرەتایی لە دیانا و گەڵالە و ناوەندی و دواناوەندی لە ئۆردوگای زێوە و شاری تەورێز لە ئێران تەواو کردووە. لە ساڵی ١٩٧٥ەوە پەنابەر بووە لە ئێران. لە ساڵی ١٩٧٩، پارتی ئاتوری دیموکراتی دامەزراندووە کە بە یەکەمین پارتی ئاشوری دەژمێردرێت کە خەباتی چەکدارانەی لە ساڵی ١٩٨٠ دژ بە ڕژێمی سەددام دەست پێ کردووە.\nسرکیس ئاغاجان لە سالی ١٩٩٢ بەشداری هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستانی کردووە و لەسەر کۆتەی ئاشورییەکان بە ئەندامی پەرلەمان هەلبژێردراوە و تا سالی ٢٠٠٥ ئەندام پەرلەمان بووە. لە سالی ١٩٩٨ بووەتە بریکاری وەزارەتی داراییوە و لە سالی ١٩٩٩ تا ٢٠٠٩ وەزیری دارایی و ئابووری کابینەکانی چوارەم و پێنجەمی حکومەتی کوردستانی عێراق بووە. لە ھەمان کاتدا لە ساڵانی ٢٠٠٤ تا ٢٠٠٦ جێگری سەرۆکی حکوومەتی ھەرێمی کوردستان بووە لە کابینەی پێنجەمی حکوومەتی ھەرێم جاریکی‌تر پلەی وەزیری دارایی پێ سپێدرا. لە ساڵی ٢٠٠٦ داوای ئۆتۆنۆمی بۆ کلدان سریان ئاشورییەکانی کرد و توانی ئەم مافە لە ڕەشنووسی دەستووری هەرێمی کوردستان جێگیر بکات. لە ساڵی ٢٠٠٥ کەناڵی ئاسمانی عشتاری دامەزراندووە.\nبەرزترین وسامی پێ بەخشراوە لەلایەن قەداسەتی پاپای ڤاتیکان و باتریارکەکانی کەنیسەکانی ڕۆژھەڵاتی ئاشوری و ڕۆژھەڵاتی کۆن و سریانی ئەرتودوکس لە سووریا و باتریارکی انتاکیە لە لوبنان و پاپا شنودەی سەروکی کلیسای قبتییەکان لە میسر و سەروکی ئەسقوفەکانی ئورشەلیم و باتریارکی ئەرمەنییەکان لە ئەرمەنستان.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=سرکیس_ئاغاجان&oldid=676572»\nسیاسەتمەدارانی باشووری کوردستان\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٣:٠٠ی ٢٣ی نیسانی ٢٠٢٠ نوێ کراوەتەوە.


دەوڵەتداری بە میزاج و مزگێنی ناکرێت، حکومەتداری بە هاش و هوش ناکرێت، دەسەڵاتداریش بە ترس و تۆقاندن بەڕێوە ناچێت.\nکاتێک کە گەڵێکی پێنج ملیۆنی لە ناو قەبارەیەکی بێ دەوڵەتی دانپێنەنراوی سەر پارچەیەک لەم زەوییە، توشی قەیرانێکی جیهانیی تەندروستی وەک کۆرۆنا ئەبێت؛ یا ئەبێت لۆکاڵییانە جڵەو و چارەی بکرێت، یا ئەبێت بە ڕەزم و ڕێتمی جیهانیانە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت.\nلەمە زیاتر هەرچییەکی تر، ئیتر خەڵک و خود خەڵاتاندنە.\nلە ناوەڕاستی مانگی ئازارەوە خەڵک بۆ ماوەی چل ڕۆژ زۆر دڵسۆزانە و هۆشیارانە پابەند بوون و خۆیان کەرنتینە کرد، پاشان مانگێکی ڕەمەزانیش هاتە سەر، جەژنیشی پێوە لکێندرا، شەپۆلە گەورەکەی کۆرۆنایان ڕایی کرد و خۆیان لە مەترسییە گەورەکە پاراست.\nئەگەر لەنێوان خەڵک و حکومەت دادوەری بکرێت، خەڵک زۆر پابەند بوون بە ئەرکەکانی خۆیان. نزیکەی سێ مانگ خەڵک خۆی ترازانبوویەوە ماڵەوە، خۆیان و خەڵکیشیان لە ئافاتەکە پاراست.\nئەی حکومەت چی کرد؟، موچەی دا، خزمەتگوزاری پێشکەش کرد، هاوسەنگی ئابووریی خەڵکی ڕاگرت؟، بێ گومان نەخێر.\nلەم قەیرانە جیهانییە، کابینەی نۆیەم نەک جیهانییانە مامەڵەی نەکرد، بەڵکو لۆکاڵییانەی پۆلیسیانە و ئاسایشییانە لەگەڵ دۆخەکەدا بەرخوردی کرد.\nمیللەت لە نێوان مردن بە نەخۆشی کۆرۆنا یا مردن لە برسا؛ کرۆناکەی هەڵبژارد، چونکە؛ حکومەت وەک وڵاتانی دونیا نەک هاوکاریی دارایی بژێوی دابین نەکرد بەڵکو موچەی ئەو چەند مانگەشی بۆ مسەوگەر نەکردن.\nئیتر مەرگێک بە نەخۆشی کۆرۆنا کە قابیلی چارەیە، هەڵبژارد نەک مەرگێک بە برسییەتی و ڕیسوابوونیان لە بەردەم هاوسەر و منداڵ و خاوەن ماڵ و دوکان و قەرزارەکانیاندا.\nکەسێک کە هەر بەوە ئەژی کە ئەو ڕۆژە پەیدای ئەکات، لە نێوان ئافات و برسیەتی، ناچارە ئافاتەکە هەڵبژێرێت، چونکە بەلایەنی کەمەوە ئەمە دەردێکی جیهانییە، بەڵام برسییەتی دۆخێکی تاکەکەسی و خێزانییە کە بەرگەگرتنی ئەوەندە سەختە کە بۆی هەیە مرۆڤ بەرەو تاوان و هاری بەرێت.\nکورد ئەڵیت؛ برسییەتی ڕەگی هاری پێوەیە، و کاسەی پڕ ئاشتی ماڵە، کە برسیت بێت و کاسە پڕ نەبێت بێگومان چاوەڕێی هاری و جەنگ ئەبێت بکرێت.\nلە ئەمریکا پۆلیسێک بە کارێکی ناڕەوا، هەموو ئەمریکای ڕژانە سەر شەقام و داوای دادپەروەرییان بەرز کردەوە، سەرەڕای بوونی چڕی کۆرۆناش.\nئەوەتا دوێنێ بە سەدان کەس ڕژانە مەیدانی دامی ئامستردام، لە دژی ڕووداوەکە ی ئەمریکا، کە من دڵنیام بۆ ولاتانی دیکەی یەکێتیی ئەورپاش تەشەنە ئەکات.\nکابینەی نۆی حکومەتی هەرێم، کە سەرۆک حکومەتەکەی و وەزیری ناوخۆکەشی، کەسانی پسپۆر و قاڵبووی پاراستن و ئاسایش و پۆلیسیین، کاتێک کە بۆ خەڵک ئەدوێن، وا ئەزانن بۆ خەڵکانی زیندانی ئەدوین و سزا و یاسا و چاوسوورکردنەوە، تاکە میتۆدی پەیامەکانیانە.\nخەڵک بە حکومەتێکی دیموکراسی و ئازادی وەک ئەمریکا ڕازی نییە کە دەسەڵات ئەداتە دەست پۆلیسێک، کە مرۆڤێک بکوژێت، ئەی ئەگەر لە حکومەتێکی نادیموکراسی و نائازادیدا بژیت و دەسەڵاتەکەش خۆی پۆلیسی بێت؛ چاوەڕێی چی لێ ئەکرێت؟.


بۆ سەرکەوتن بەسەر دووژمندا بانگەوازیی بۆ یەکێتی نەتەوەیی دەکرێت - RojNews\nبۆ سەرکەوتن بەسەر دووژمندا بانگەوازیی بۆ یەکێتی نەتەوەیی دەکرێت\nهاوڵاتیانی گەرمیان بانگەوازیی بۆ یەکتی نەتەوەیی دەکەن بۆ سەرکەوتن بەسەر دووژمن-دا و دەڵێن: تورکیا بە درێژایی مێژوو دووژمنی کوردبووە، بۆیە پێویستە لەبەرامبەریدا هەموومان پشتیوانیی عەفرین بکەین.\nئەمڕۆ ٢٥ ڕۆژە بەرخۆدانی سەردەمی عەفرین لەبەرامبەر هێرشی دڕندانەی دەوڵەتی تورک بۆسەر ئەو کانتۆنە بەرێوەدەچێت و هاوڵاتیانی ئیدارەی گەرمیان-یش لەوبارەیەوە بۆ ڕۆژنیوز دەدوێن.\nجەزا فازیل، یەکێک لەو هاوڵاتیانەیە و وتی: وڵاتە زلهێزەکان دەیانەوێت عەفرین بکەنە قوربانی مەرام و سیاسەتە چەوتەکانى خۆیان، بەڵام دڵنیام عەفرین مێژووى نوێی کورد دەنووسێتەوە بەم سەرکەوتنە مەزنەى بەسەر تورکیاى فاشیستدا.\nهەروەها، شەرمین عەلی، ڕۆژنامەنوس، وتى: ئەو کاتەی داعش پەلاماری کۆبانێیدا هەرێمی کوردستان لەڕێگەی پەرلەمانەوە بڕیاریدا، بە ناردنی هێز بۆ ئەو شارە، ئێستاش ئەرکە لەسەر پەرلەمان و حکومەتی ھەرێمی کوردستان بۆ عەفرین-یش هەمان بڕیار بدەن.\nشەرمین عەلی، حکومەتی هەرێم بو بێباک و کەمتەرخەم لە ئاستت عەفرین ناوبرد و وتی:"بچوکترین ئەرک، کە کردنەوەی دەروازە سنورییەکانە بەڕووی ڕۆژئاوادا، هەرێم جێبەجێی نەکردووە".\nفاتیح کەریم، هاوڵاتییەکی دیکەیە و وتی: ئەوەی تورکیا دەیکات نامرۆڤانە و دڕندانەیە، پێویستە نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوەکانى مافی مرۆڤ، لە ئاست ئەم تاوانە چیتر بێدەنگ نەبن و هەڵویستان هەبیت.\nفاتیح کەریم، وتیشی: گرنگە لایەنە کوردستانیەکانی باشور، واز لەو هەڵویستە شەرمنانەیان بهێنن و کوردانە بێنە دەنگ بۆ پاڵپشتییکردن لە عەفرین.\nفەتاح حەمەئەمین ئەحمەد، پێشمەرگەیەکی دێرینە و وتى: بە درێژایی مێژوو تورکیا دوژمنی کورد بووە، بۆیە پێویستە کورد یەکگرتوو بێت و پشتی یەک بگرێت بەتایبەت لەکاتی شەڕدا.\nفەتاح حەمە ئەمین ئەحمەد، وتیشی:"تەمەنم نزیکە لە ٦٠ ساڵ، ئامادەم گیانى خۆم لە عەفرین بەخت بکەم، بەمەرجێک ڕێگا هەبێت بۆ ڕۆیشتن".


ئاوڕێک بۆسه‌ر ژیان وخه‌باتی "عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان"\nپاش 13 ساڵ له‌بیرکران،عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان،ڕێبه‌ری له‌به‌ندکراوی کوردی ناو دووڕگه‌یه‌کی دوورده‌ست له نێوان\nزه‌ریای مه‌ڕمه‌ڕه‌دا، جارێکی تر گه‌ڕایه‌وه ناو گۆڕه‌پان و شانۆی سیاسیی تورکیا و به‌ناوی ده‌ورگێڕێکی سه‌ره‌کی له سه‌ر پرسه ناوخۆیی و ناوچه‌ییه‌کانی ئه‌م وڵاته ده‌ور ده‌بینێ.\nدۆخی ئۆجه‌لان له ناو زینداندا تائێستا گۆڕانی زۆری به‌سه‌ردا هاتووه.پاش ئه‌وه‌ی ڕۆژنامه و گۆڤاره‌کان که‌وتنه باس و خواس له‌سه‌ر وتووێژی براکه‌ی له زینداندا،ته‌له‌ڤزیۆنی فه‌رمیی تورکیایش کامێراکه‌ی گوێزته‌وه بۆ ناو گرتووگه و زیندانی "ئیمرالی". ئه‌رچی ڕه‌وشی ئۆجه‌لان دوابه‌دوای وتووێژی کاربه‌رده‌ستانی تورک له‌ته‌کیا له‌ناو زینداندا ڕه‌وتێکی باشی بڕیبوو به‌ڵام کوژرانی چه‌ند چالاکوانێکی کورد له پاریس تاڕاده‌یه‌ک ڕه‌وته‌که‌ی تووشی قه‌تیسمان و گرێ کرد.1\n"ڕه‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان" سه‌رۆک وه‌زیری تورکیا هێشتایش به‌توندی نه‌یاری ده‌رکه‌وتنی ئۆجه‌لان له زیندان ته‌نانه‌ت بۆ مانه‌وه‌یه‌کی ئیجباری و له‌بن چاودێرییدایه.ئۆجه‌لان، ئه‌و که‌سه‌ی به‌وته‌ی هاوڕێ و نزیکانی شه‌یدای سرووشته ،هێشتا وه‌ک "ئاتاتۆرک" که باوکی ڕۆحیی تورکان دێته ئه‌ژمار،خه‌ون به "باوک"ی ڕۆحیی کوردانی تورکیاوه ده‌بینێ به‌م جیاوازییه که به‌و له‌جیاتی باوک،"ئاپۆ" ده‌ڵێن.2\n" محه‌ممه‌د عه‌لی بیراند"3 که ڕۆژنامه‌نووسێکی تورکه و له هه‌شتاکانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا دووجار له لوبنان و سووریا چاوی به ئۆجه‌لان که‌وتووه و هه‌ڤپه‌یڤینی له‌گه‌ڵ کردووه،ئه‌ڵێ: " ئه‌و به‌ڕاستیی ڕێبه‌ره و قسه‌ی  یه‌ک قسه‌یه.ئۆجه‌لان جه‌نگاوه‌ر یان شاره‌زای شه‌ڕی پارتیزانی نییه به‌ڵکوو خاوه‌نی مێشکێکی تیژ و هزر و بیرێکی ورده که تێده‌کۆشێ تا چاره‌سه‌ری کێشه‌ی کوردان بکات.ئه‌و ده‌یه‌وێ ڕێبه‌ری سه‌رپاک کوردان بێت. ئه‌مه هه‌مان وێنایه که بۆ خۆی ده‌ینه‌خشێنێ." محه‌ممه‌د، برای ئۆجه‌لان پاش دیمانه‌ی ئه‌م به‌ینه‌ی له زینداندا به ڕۆژنامه‌نووسان ده‌ڵێ: له‌باری ده‌روونییه‌وه زۆر باشه... . زۆرچاک ده‌توانێ ڕاڤه و شرۆڤه‌ی ڕووداو و بویه‌ره‌کانی جیهان ،تورکیا و ناوچه بکات و له‌باری جه‌سته‌ییشه‌وه هیچ کێشه‌یه‌کی نییه. له‌باری ده‌روونیی و جه‌سته‌ییه‌وه به‌ته‌واوه‌تی حاڵی باشه. ڕه‌جه‌ب ته‌یب ئه‌ردۆغان، سه‌رۆک وه‌زیری تورکیا که هه‌رچه‌شنه وتووێژ له‌گه‌ڵ کوردانی مانگرتوو ڕه‌د ده‌کاته‌وه و ناڕه‌زایه‌تییان به جۆرێک باجخوازیی بازرگانانی مه‌رگ وه‌سف ده‌کات،سه‌ره‌نجام په‌نا ده‌باته به‌ر ئۆجه‌لان،سه‌رۆک وه‌زیری تورکیا هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه ڕه‌د ده‌کاته‌وه و ئه‌ڵێ هێچ جۆره به‌ڵێنێکی به ڕێبه‌ری له‌به‌ندکراوی کوردان نه‌داوه. ئه‌و به په‌یامنێران ده‌ڵێ:" ڕاستیت ده‌وێ ئه‌مه هه‌ر ڕووی نه‌داوه." له‌هه‌مان حاڵدا ئه‌ردۆغان پێشنیازی کردووه وتووێژی زێتر له نێوان کاربه‌ده‌ستانی ئه‌منیی تورک و په.که.که‌دا ئه‌نجام بگرێ. ئه‌و زانیارییه‌ی ساڵی پار بڵاو کرایه‌وه ، ده‌سه‌لمێنێ که کاربه‌ده‌ستانی هه‌واڵگریی تورکیا به‌جاران له‌گه‌ڵ ئه‌م پارته‌دا به نه‌پندی کۆڕ و جڤینیان له "ئۆسلۆ" بووه.\nله ڕوانگه‌یه‌کی تره‌وه ده‌کرێ چاوێک به‌و وێنانه‌دا بنه‌خشێنین که تیایاندا ئۆجه‌لان ده‌خاته به‌رچاو که له نزیک سنووره‌کانی تورکیا و سووریایه و چاوی بڕیوه‌ته ئه‌و ناوچانه‌ی سووریا که زۆرینه‌یان کوردنشینن. واته ئه‌و ناوچانه‌ی که ئه‌م به‌ینه هێزی سه‌ربازیی سووریا له‌به‌ر کوردان له‌وێ کشایه‌وه و ئه‌و ناوه‌ی چۆڵ کرد. ده‌وترێ "په.که.که" له‌و ناوچانه‌دا چالاکییه‌کی زۆری هه‌یه. هه‌ر ئه‌مه‌ش حوکوومه‌تی تورکیای ناچار کردووه تا ئیزنی ده‌ستێوه‌ردانی سوپا بۆ ئه‌و ناوچانه هه‌ر کاتێک که بیه‌وێ، وه‌ربگرێ. هه‌رچه‌نده حوکوومه‌تی تورک تائێستا ئه‌و مۆڵه‌ته‌ی ده‌کار نه‌هێناوه به‌ڵام خێرایی و به‌له‌زبوونی ڕووداوه‌کان و دیاریکردنی دۆخی نوێی پارته کوردییه‌کان و سوپای تورکیا له ناوچه جۆربه‌جۆره‌کاندا که زۆرینه‌یان کوردن،تا ڕاده‌یه‌ک هه‌ل و مه‌رجێکی نوێ ده‌خاته به‌رچاو. تورکیا نیگه‌رانی ئه‌وه‌یه که سووریا له‌به‌ر ده‌ستێوه‌ردانی تورکیا له ڕووداوه‌کانی ئه‌و وڵاته،په‌نا بۆ ئه‌م گرووپه که له‌ناو لیسته‌ی گرووپه تێرۆریستییه‌کانی تورکیا،ئه‌مریکا و یه‌کێتی ئه‌وروپادایه ،ببات.4 له‌هه‌مان پێوه‌ندیی دا سه‌رچاوه‌کانی تورک پێشتر وتبوویان زۆر نامه و نامه‌گۆڕینه‌وه له‌به‌ینی سووریا و ئۆجه‌لان ئه‌نجام بووه که تیایاندا له لایه‌ن سوپای سووریاوه پێشینازی یارمه‌تی به هێزه کوردییه‌کان کراوه. هه‌ڵبه‌ت به‌و مه‌رجه کارێک بکه‌ن کوردانی سووریا دژ به ڕژێم نه‌جه‌نگێن. هه‌ر بۆیه ژماره‌یه‌ک له ڕێبه‌رانی گرووپه‌کانی نه‌یاری سووریا به‌رامبه‌ر جم و جۆڵ و وه‌خۆکه‌وتنی ئه‌م به‌ینه‌ی پارتی دیمۆکراتی کوردانی سووریا که له هه‌مان په.که.که‌ی بن ڕێبه‌رایه‌تی ئۆجه‌لان ده‌چێ ،هه‌ست به نیگه‌رانیی ده‌که‌ن. ئه‌وان ئه‌ڵێن ژماره‌یه‌ک ئه‌ندامی ئه‌م پارته له کاتی چوونه‌ناو شاری سنووریی "ڕه‌ئسولعه‌ین" ی سه‌ر به پارێزگه‌ی "حه‌سه‌که" به‌گژ هێزه‌کانی "سوپای ئازادی سووریا"دا چوونه و ئه‌م به‌ره‌نگاربوونه‌وه و پێکدادانه کارتێکه‌ری نه‌رێنی و خراپی له‌سه‌ر پێوه‌ندییه‌کانی ئه‌م ستانه و هێزه‌کانی نه‌یار له سووریا بووه. کاربه‌ده‌ستانی تورکیا به‌رده‌وام به‌رامبه‌ر "هه‌ڵوێستی نه‌ته‌وه‌یی کتوپڕی" ڕێبه‌رانی ئه‌م ڕێکخراوه بۆ دامه‌زراندنی حوکوومه‌تێکی کوردی هه‌ست به نیگه‌رانی ده‌که‌ن. ساڵی 1989 بوو که سووریا ئۆجه‌لانی له‌و وڵاته ده‌رکرد به‌ڵام جارێکی تر ئه‌م وڵاته ده‌روازه‌کانی له‌ڕووی ڕێبه‌رانی کوردی ناوچه جۆربه‌جۆره‌کان به تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی له ئه‌وروپاوه ڕوو له‌وێ ده‌که‌ن،کرده‌وه.ئۆجه‌لان ئه‌و سه‌رده‌مه باجی به‌ره‌وپێشه‌وه‌چوونی پێوه‌ندییه‌کانی ئه‌نقه‌ره و دیمه‌شقی ده‌دا. ئه‌وه له حاڵێکدایه هه‌ر له‌به‌ر ئۆجه‌لان ،خه‌ریک بوو ئاوری شه‌ڕ له به‌ینی تورکیا و سووریا هه‌ڵگیرسێ.\nئۆجه‌لان ساڵی 1980 که تورکیا به‌جێ دێڵێ، په‌نا ده‌باته به‌ر سووریا. دیمه‌شقیش به‌گه‌رمیی پێشوازیی لێ ده‌کات تا له‌گه‌ڵ چه‌کداران و خه‌باتکارانی له لوبنان که ئه‌وده‌م له‌باری سه‌ربازیی و سیاسییه‌وه له‌بن ده‌سته‌ڵاتی سووریادا بوو،جێگیر بکرێن. زه‌خت و گوشاره‌کانی تورکیا بۆسه‌ر سووریا هه‌ر ڕووی له زۆربوون بوو تا سه‌ره‌نجام ساڵی 1989 "حوسنی موباره‌ک" سه‌رۆکی ئه‌ده‌می میسر له سه‌ردانێک بۆ دیمه‌شق په‌یامی وریایی و وشداری تورکیای به سووریا ڕاگه‌یاند. ده‌وترێ موباره‌ک له‌ڕێی کاربه‌رده‌ستانی تورکه‌وه ئه‌و په‌یامه‌ی گوێزتۆته‌وه که ده‌بێ ئۆجه‌لان ڕاده‌ست بکاته‌وه. وه‌رامی "حافیز ئه‌سه‌د" ئه‌وه بوو که ئۆجه‌لان له سووریا نییه. ده‌سبه‌جێ کاربه‌ده‌ستانی تورکیا دوو وێنه‌یان خسته به‌رده‌ست موباره‌ک تا پیشانی "ئه‌سه‌د"ی بدات. له یه‌ک له‌و وێنانه ئۆجه‌لان له‌نزیک باڵوێزخانه‌ی میرنشینه یه‌کگرتووه‌کانی عه‌ره‌بی له دیمه‌شق ده‌بینرێ و له وێنه‌که‌ی تردا جێگیرکرانی هێزی تورک له چه‌ند به‌شێکی سنووری سووریا که ئاماده‌ی ده‌ستێوه‌ردانی سه‌ربازیی بوو،به‌رچاو ده‌که‌وێ. ئه‌وده‌م بوو که ئه‌سه‌د لێبڕا بۆ باشترکردنی پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ تورکیا ،ئۆجه‌لان بکاته قوربانی. جگه له‌وه‌ش تورکیا ده‌یتوانی ببێته پاڵپشت و پشتیوانێکی باش بۆ سه‌رۆکایه‌تی کوڕه‌که‌ی واته "به‌شار ئه‌سه‌د" له داهاتوودا. دوابه‌دوای ئه‌وه ئۆجه‌لان ڕووی کرده ڕووسیا به‌ڵام زۆر زوو گه‌ڕایه‌وه ئه‌وروپا. له ئیتالیادا بووه میوانی حوکوومه‌تێک که له‌بن ده‌سته‌ڵاتی کۆمۆنیسته‌کاندا بوو. به‌ڵام دواتر له‌به‌ر گوشاری تورکیا ناچاریی ڕووی کرده ئه‌فریقا. له ئاکامیشدا ده‌زگه‌ی ئه‌منیی تورکیا له فڕگه‌ی "نایرۆبی" قۆڵبه‌ستی کرد. ئۆپراسیۆنێکی ته‌واو ته‌ماوی که ده‌وترێ ده‌زگه‌ی هه‌واڵگری ئیسراییلیش ده‌ستی تێدا بووه.\nئۆجه‌لان چواره‌می ئاپریلی ساڵی 1948 له ناوچه‌ی "ئۆرفا"ی باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی تورکیا له‌دایک بووه.\nله نێوان داژدارانیدا به "ئاپۆ" ناودێره که وشه‌یه‌کی ناو زمانی کوردییه و به‌مانای "مام"ه به‌ڵام بڕێکی تر ده‌ڵێن ئه‌م نازناوه کورتکراوه‌ی ناوی "عه‌بدوڵڵا"یه. عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان سه‌ره‌تا زۆر له‌بن کارتێکه‌ری کۆده‌تاکه‌ی 1960 دا بوو. ئه‌و ده‌مانه هێشتا له قۆناخی خوێندنی سه‌ره‌تایی دا بوو که تێگه‌یشت سوپا،سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌کیی بۆ ده‌سخستنی ده‌سته‌ڵاته.هه‌ر ئه‌وه ببووه حه‌زێکی ده‌روونیی تا ڕۆژێک له ڕۆژان ببێته فه‌رمانده‌ی هێزی ئاسمانی.\nساڵی 1963 خوێندنی سه‌ره‌تایی کۆتایی پێ هێنا. ئه‌رچی ده‌یه‌ویست خوێندنه‌که‌ی تا دیپلۆم درێژه پێ بدات به‌ڵام له‌به‌ر هه‌ژاری و ده‌سکورتی ته‌نیا دوو ڕێگه‌ی له‌به‌رده‌م بوو: یان ڕوو بکاته خوێندنگه‌ی حوکوومیی یانژی دامه‌زراوه‌ی پیشه‌یی. بۆیه ڕێگه‌ی دووه‌می هه‌ڵبژارد و ده‌رز و وانه‌ی "پلاندانانی" خوێند.دواتر ساڵی 1970 له "ئامه‌د" وه‌ک فه‌رمانبه‌رێکی ته‌کنیکی له فه‌رمانگه و ده‌زگه‌ی پلاندانانی ئه‌وێنده‌رێ مژولی کار و چالاکی بوو. جار جاریش له کۆڕ و کۆبوونه‌وه‌کاندا سه‌باره‌ت به کوردان به‌شدار ده‌بوو به‌ڵام ئامانجی سه‌ره‌کیی ڕێ بڕینه زانستگه بوو. به‌و جۆره ڕێی که‌وته زانستگه‌ی ئه‌نقه‌ره و ڕووی کرده خوێندنی زانسته سیاسییه‌کان که‌چی له‌به‌ر گوشاری سیاسی به‌نیوه‌چڵی وازی له خوێندنه‌که‌ی هێنا و جارێکی تر گه‌ڕایه‌وه شاره‌که‌ی ،ئامه‌د. له هه‌مان سه‌ر‌ده‌می خوێندنی زانستگه بۆ ماوه‌ی شه‌ش مانگ ده‌خرێته زیندان چوونکه به‌شداری ناو مانگرتنێک ده‌بێت. ده‌وترێ ئۆجه‌لان له که‌مینه‌ی کوردی عه‌له‌وی(شیعه)یه به‌ڵام داژدارانی ده‌ڵێن سوننه‌یه. ئۆجه‌لان به‌ینێ به ده‌وری ئیسلامییه‌کاندا ده‌سووڕێته‌وه تا سه‌ره‌نجام ڕه‌وت و ڕێبازی چه‌پ بۆ خۆ هه‌ڵده‌بژێرێ و هه‌ر ئه‌و ده‌مه که بیر له دامه‌زراندنی ڕێکخراوێکی نوێ به ساڵی 1978 به دروشمی "ڕزگاریی کوردستان" ده‌کاته‌وه. ئۆجه‌لان به‌رامبه‌ر به پرسی کورد و هه‌ستی نیشتمانی و کوردایه‌تی که‌سێکی زۆر هه‌ستیار ده‌بێت و چالاکانه بۆ کوردان خه‌بات ده‌کات. ساڵی 1978 پارتی کرێکارانی کوردستان داده‌مه‌زرێنێ که هێشتایش ڕێبه‌رایه‌تی ئه‌م پارته ده‌کات. ساڵی 1984 پارته‌که‌ی هه‌ڵمه‌تی سه‌ربازیی و چه‌کدارانه به‌مه‌به‌ستی دامه‌زراندنی نیشتمانێک بۆ کوردان ده‌س پێ ده‌کات.\nگرتووگه و زیندانی "ئیمرالی"\nپاش گیران،ده‌زگه‌ی ئه‌منیی تورکیا وێنه‌یه‌کی ئۆجه‌لان به چاو و ده‌ست به‌ستراویی و له ناوگه‌مارۆی سه‌ربازاندا بڵاو ده‌کاته‌وه.پاشان ده‌سبه‌جێ ده‌گوێزرێته‌وه بۆ زیندانی تاکه‌که‌سیی له دووڕگه‌ی "ئیمرالی" له زه‌ریای "مه‌ڕمه‌ڕه"ی تورکیا و هێشتایش هه‌ر له‌وێ زیندانییه. ئۆجه‌لان به داوای لێبوردنکردنی له‌نه‌کاو له بنه‌ماڵه‌ی قوربانییانی شه‌ڕی نێوان تورکیا و په.که.که که نزیکه‌ی 40 هه‌زار قوربانی لێ که‌وتۆته‌وه ،له سزای ئیعدام قوتار ده‌بێت،به‌ڵام دادگه‌ی تورکیا هیچ ڕێگه‌یه‌کی له‌به‌رده‌م نه‌بوو جگه له حوکمدانی به ئیعدام له‌به‌ر نه‌فره‌تی تورکان به‌رامبه‌ر وی. پاش دادگه‌ییکران که ته‌له‌ڤزیۆنی تورکیا وێنه‌کانی ده‌گوێزته‌وه،ژماره‌یه‌ک که‌س له ده‌ره‌وه‌ی دادگه ده‌نگی خۆیان به‌رز ده‌کرده‌وه که گه‌ره‌ک له‌سێداره بدرێ! گه‌ر ئه‌و ئیعدام کرابایه یه‌که‌مین زیندانی ده‌بوو که پاش 25 ساڵ له تورکیا له‌سێداره ده‌درا. به‌ڵام حوکمه‌که‌ی له‌بن گوشاری یه‌کێتی ئه‌وروپا و وڵاته ڕۆژاواییه‌کان ڕاگیرا و دواتریش ئه‌و سزایه بۆ "حه‌بسی ئه‌به‌د" که‌م کرایه‌وه. تورکیا ساڵی 2002 به‌مه‌به‌ستی گونجاندنی یاسا و ڕێسای خۆ له‌گه‌ڵ زاکوونی ئه‌وروپا ناچار بوو حوکمی ئیعدام له‌و وڵاته‌دا هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه. زیندانی تاکه‌که‌سی ئۆجه‌لانیش ساڵی 2009 گۆڕانی به‌سه‌ردا هات و پێنج زیندانیی تر بۆ گرتووگه‌که‌ی گوێزرانه‌وه. له ماوه‌ی ساڵانی ڕابردوودا ژماره‌یه‌ک که‌س له زینداندا چاویان به ئۆجه‌لان که‌وتووه. پارێزه‌رانی ده‌ڵێن ئه‌و مافی ده‌کارهێنانی ته‌له‌فۆن و ته‌له‌ڤزیۆنی نییه و ئه‌و ڕۆژنامانه‌ی که ده‌خرێنه به‌رده‌ستی،پێشتر کۆنترۆڵ و تاووتوێ ده‌کرێن. ساڵی 2006 ئۆجه‌لان به مه‌به‌ستی دامه‌زراندنی ئاشتی له ڕێی پارێزه‌که‌ی "ئیبراهیم بیڵمه‌ز"ه‌وه خوازیاری به‌رقه‌راربوونی ئاوڕبڕ له نێوان په.که.که و هێزه‌کانی حوکوومه‌تی تورکدا بوو. هه‌رووه‌ها ئۆجه‌لان داوای له پارته‌که‌ی کرد ده‌ست بۆ چه‌ک نه‌بات مه‌گین بۆ به‌رگریکردن له خۆ و له‌سه‌ر ئه‌وه‌ش مکوڕ بوو که ده‌بێ له نێوان کوردانی تورکیا و حوکوومه‌تدا پێوه‌ندییه‌کی باش به‌رقه‌رار بکرێ.\nئۆجه‌لان سه‌ره‌تا ساڵی 1972 له‌گه‌ڵ هاوسه‌نگه‌ری خۆ "که‌سیره یڵدرم" په‌یمانی ژیانی هاوبه‌ش ده‌به‌ستێ. هه‌مان که‌س که له دامه‌زراندنی پارته‌که‌یدا هاریکاری ده‌بێت که‌چی پاش 10 ساڵ ده‌رده‌که‌وێ ئه‌وه‌نده‌ش پێکه‌وه ته‌با و کۆک نین. بڕێک ڕێبه‌ری کورد هۆکاری ئه‌م جیابوونه‌وه و لێکدابڕانه ده‌گه‌ڕێننه‌وه بۆ ده‌زگه‌ی ئه‌منیی تورکیا و ده‌ڵێن کار ،کاری "میت "بووه و ئه‌م ده‌زگه‌یه به کوشتن و قڕکردن و له‌ناوبردنی ڕێبه‌رانی کورد تۆمه‌تبار ده‌که‌ن. ئۆجه‌لان زۆر هۆگری وێژه و ئه‌ده‌به. ته‌نانه‌ت هه‌ڤاڵان و دۆستانی ده‌ڵێن مامۆستاکانی له زانستگه‌دا په‌سنیی ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌یان ده‌دا و داوایان له خوێندکارانی تر ده‌کرد ڕێگه‌که‌ی ئه‌و بگرنه به‌ر و هه‌ر ئه‌مه‌ش هه‌ستی متمانه به‌خۆی له لا به‌رز ده‌کرده‌وه. گۆشه‌یه‌ک له‌م هه‌موو ئه‌وین و هۆگرییه به تۆره و ئه‌ده‌ب له "نامه دوور و درێژه‌کانی" بۆ دادگه‌ی ئه‌وروپا یان وتاره‌کانی له ناو گۆڤار و بڵاڤۆکی په.که.که‌دا ده‌بینرێ.\n1شه‌وی چوارشه‌ممه 9/1/2013 سێ ژنه خه‌باتکار و سیاسه‌توانی کورد که بریتی بوون له "سه‌کینه جانسز"، ئه‌ندامی ده‌سته‌ی دامه‌زرێنه‌رانی پارتی کرێکارانی کوردستان (په.که.که)، "فیدان دۆغان"، نوێنه‌ری کۆنگره‌ی نه‌ته‌وه‌یی کوردستان (که.نه.که) له پاریس و کچه چالاکوان "له‌یلا سۆیله‌مه‌ز" له پاریسی پێته‌ختی فه‌ره‌نسادا له په‌لامارێکی ڕه‌شه‌کوژیی و تێرۆریستییدا شه‌هید کران.\n2 ئه‌وه‌ی ڕاستیی بێت "ئاپۆ "زۆر له‌مێژه بۆ کوردی هه‌موو پارچه‌کانی کوردستان ده‌وری که‌سایه‌تی و ڕێبه‌رێکی کاریزمایی و گه‌وره ده‌بینێ و لای هه‌مووان به‌چاوی ڕێبه‌رێکی نه‌ته‌وه‌یی سه‌یر ده‌کرێ. ڕووداوه‌کانی دواتری ناو پارچه جۆربه‌جۆره‌کانی کوردستان و خۆشه‌ویستیی ئاپۆ لای کوردان بۆ خۆ سه‌لمێنه‌ری هه‌مان ڕاستییه. ئاپۆ ئه‌و ڕۆحه نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زنه‌یه که کوردی خاسما له باکووری کوردستاندا ژیانده‌وه و کۆتی ته‌مه‌نێک دیلیی و که‌وتنه به‌ر سووکایه‌تی و به‌نزم بینرانی له‌مل کرده‌وه و شوناس و ناسنامه‌ی به کوردی باکوور به‌خشی؛ ئیدی چ پێویستیی به ڕوانگه‌ی که‌سانی ده‌مارگرژ و کۆنه‌په‌رستی ناو تورک و عه‌ره‌ب و فارس هه‌یه تا ئه‌وان ئه‌و نازناوه‌ی پێ ببه‌خشن. کورد بۆ خۆ له‌مێژه ئه‌و میدالیایه‌ی له مل کردووه و هه‌ر جۆره ده‌سکه‌وتی کوردان له باکووری کوردستان به‌شی هه‌ره‌زۆری قه‌رزباری خه‌بات و تێکۆشانی ئاپۆیه و دیرۆکیش ئه‌مه ده‌سه‌لمێنێ.\n3 ڕۆژنامه‌نووس و شرۆڤه‌کاری وریا و مرۆدۆست و ئازادیخواز ،"محه‌ممه‌د عه‌لی بیراند" ساڵی 1941 له ده‌ڤه‌ری "ئه‌لئه‌زیز"ی ناوچه‌ی " پاڵۆ" له باوکێکی تورک و دایکێکی کورد له دایک ده‌بێت و دواتر ده‌بێته ڕۆژنامه نووسێکی خودان هه‌ڵوێست و خاوه‌ن هزری به‌رزی مرۆیی له ناو تورکیا و له‌به‌ر هه‌مان هه‌ڵوێستیش ده‌که‌وێته به‌ر ڕق و قینی له‌شکرییه‌کان. محه‌ممه‌د عه‌لی بیراند له‌ناو تورکیا یه‌که‌مین ڕۆژنامه‌نووس ده‌بێت که له تاریک و نووته‌کترین دۆخدا که ناوهێنانی کورد به تاوان داده‌نرا، نووچه سه‌باره‌ت به کوردان بڵاو ده‌کاته‌وه و ساڵی 1988 بۆ هه‌ڤپه‌یڤینێک له‌گه‌ڵ ئاپۆ ڕوو ده‌کاته لوبنان و وتووێژی له‌گه‌ڵ ده‌کات. بیراند سیمبۆل بۆ گوێزتنه‌وه‌ی ڕاستییه‌کان و به‌رگری له دێمۆکراسی و مافه مه‌ده‌نییه‌کان له ناو تورکیا دێته ئه‌ژمار.سه‌ره‌نجام ڕۆژی 28ی به‌فرانباری 1391ی هه‌تاوی (16ی ژانیڤه‌ریی 2013ی زایینی )له ته‌مه‌نی 71 ساڵیی دا له شاری ئه‌سته‌مووڵ کۆچی دوایی ده‌کات.\nسه‌رچاوه‌ی فارسی: ڕۆژنامه‌ی شه‌رق، سێ شه‌ممه 24ی ڕێبه‌ندانی 1391ی هه‌تاوی،13ی فێبریوه‌ری 2013ی زایینی ، ژماره‌ی 1670،گۆشه‌ی "جیهان"، لاپه‌ڕه‌ی 14


تایبه‌ت به توشبوانی ئیكزیما.. ئه‌م 10 خۆراكه مه‌خۆن\n7257 جار خوێندراوەتەوە کات11:03 بەروار27-11-2019\nئیكزیما نەخۆشیەکی باو و گرنگی پێستە سالانە لە ١٠٪ ی خەڵک بەلایەنی کەمەوە یەک جار تووشی دەبن، وە بەشێوەیەکی گشتی ٤٪ خەڵک توش دەبن،بیرۆی دەست گرفتێکی پیشەیی گەورەیە، وەڕێژەی لە ٨٠ ٪ پێستەسۆی پیشەیی دەگرێتەوە، ئەم نەخۆشییە کاریگەری ھەیە لە سەر ژیان و کاری رۆژانە ، دەبێتە ھۆی ئەوەی ئیش و کاری بۆ نەکرێت یان نه‌خۆش واز لە كارەكەی بھێنیت.\nبیرۆی دەست دەکرێت بە چەند جۆرێکەوە کەبریتیە لە:\n١.پێستە سۆی ھەستیاری\n٣.بیرۆی جێ گۆراو (ئەتۆپی)\n1- زۆر تەرکردنی پێست واتە ئەگەر دەستت لە ناو ئاو یا دەستکێش بێت رۆژانە بۆ زیاتر لە دوو کاتژمێر ، یان زۆر شتنی دەست زیاتر لە بیست جار لە رۆژێکدا.\n2- ھەندێک پیشە وەک :\nنانەوا و ئیشی ھەویر ، سەرتاش و سالۆن ، کارمەندی تەندروستی ، یاریدەری پزیشک و پزیشکی دان و تاقیگە ، ئەوانەی لە چێشتخانە و چایخانە ئیشەکەن ، قەساب ، کارگوزاری پاکكەرەوە ، کارمەند و کرێکار کە ئیشی چیمەنتۆ دەکەن.\nوەک ھەر بیرۆیەکی تر وایە ، لە سەرەتادا پێستەکە سووردەبێتەوە ، دەئاوسێت ،وە بلق دەکات پاشان قەتماغە و ئاو دەکات لە کۆتایدا ئاو و تەڕی نامێنیت بەڵام پێست کاژ دەکات و ئەستور و درز و قاش دەبێت، وە خوراندنی زۆری ھەیە.\nباشتر وایه ئه‌و كه‌سانه‌ی توشبووی ئه‌م نه‌خۆشییه‌ی پێستن له خواردنی ئه‌م 10 خۆراكه دوور بكه‌ونه‌وه كه چالاككه‌ری برینه‌كانی ئیكزیمان.\n1-شیر و به‌رهه‌مه‌كانی شیر.\n9-سۆسه‌ج و ته‌واو به‌رهه‌مه‌كانی گۆشتی قتوو


ئایینە ئیبراھیمییەکان - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\n(ڕەوانەکراوە لە ئایینە ئیبراهیمییەکانەوە)\nوێنۆچکەی سێ ئایینە یەکتاپەرستە ئیبراهیمییە زلهێزەکە. لەڕاستەوە بۆ چەپ وێنۆچکەی: ئیسلام، یەهوودییەت، مەسیحییەت\nئایینە ئیبراھیمییەکان (بەئینگلیزی: Abrahamic Religions)، زاراوەیەکە بەکاردێت بۆ گەلێک ئایین کە تێیدا ئیبراھیم وەک کەسێکی گرنگ باس کراوە. لەباوترین و ناسراوترین ئایینە ئیبراھیمییەکان جودایزم، مەسیحییەت و ئیسلامە. یەکێک لە ئایینە ئیبراھیمییەکانی تر بەھائییەتە. باوەڕی بەھائیییەت لەسەدەی نۆزدەھەمی زایینیدا گەشەی سەند، لەو شوێنەدا کە ئێستا بە ئێران ناو دەبرێت. گەرچی ئەم ئایینانە تەواو جیاوازن لەیەکەوە لەزۆر لایەندا، بەڵام لەزۆر لایەنی زۆر گرنگدا ھاوڕان لەسەر ئەو بنەما سروشتییەی کە ئەوان تەنھا یەک خودا دەپەرستن. وشەی "ئیبراھیمیی" ئەگەڕیتەوە بۆ پێغەمبەری دێرین ئیبراھیم، کە زۆر رێزی لێ گیراوە لە جودایزم، مەسیحییەت و ئیسلامدا وەک یەکەمین پێغەمبەری خودا.شتێکی تری کە ئایینە ئیبراھیمییەکان تێیدا ھاوڕان، ئەویش یەکتاپەرستییە، کە ئەویش بریتییە لە بڕوابوون بە یەک خودای پەرستراو. ھەمووشیان بروایان بەوە ھەیە کە پێویستە کڕنووش ببرێت و نوێژ بکرێت بۆ ئەو خودایە.\n١ هەندێک لە ئایینە ئیبراهیمییەکان\nهەندێک لە ئایینە ئیبراهیمییەکان[دەستکاری]\nوتاری سەرەکی: یەهوودییەت\nیەهوودییەت ئایینێکی یەکتاپەرستی ئیراهیمییە، کە بڕوای بە بوونی یەک خودا هەیە. ئەم ئایینە زۆرتر ناسراوە بە ئایینی دوانزدە خێلەکە، هەڵبەتە مەبەست لێی دوانزدە خێڵی ئیسرائیلە. باوەڕییان بەتەناخ و تەورات تەلمود هەیە، بەگشتی ئەو سێ بەشە ناو دەبرێن بە پەیمانی کۆنی کتێبی پیرۆز.\nیەکێک لە گرنگترین پێغەمبەرەکانیان، مووسایە.\nوتاری سەرەکی: مەسیحییەت\nمەسیحییەت یەکێکە لە ئایینە یەکتاپەرستە ئیبراهیمییەکان، کە تێیدا یەسووع سەرەکیترین کەسایەتییە. مەسیحییەت بە ئایینی زۆرترین شوێنکەوتوو دادەنرێت، بەجۆرێ ٢.٣ ملیار شوێنکەوتووی هەیە. مەسیحییەت لەباوەڕبوونیان بە تەورات و پەیمانی کۆنی کتێبی پیرۆز، هاوبەش و هاوڕان، رەگ و ریشەی مەسیحییەتیش لە یەهوودییەتەوە سەرچاوە دەگرێت.\nبەگشتی باوەڕیان بە ئینجیل هەیە کە گێراندنەوە یان کۆمەڵێ نووسراوە کە باس لە ژیانی یەسووعی ناسڕی دەکات. وشەی "ئینجیل" بەواتای مزگێنی یان نامەی هەواڵێکی دڵخۆشکەر کە هاتنی پەیمانی نوێیە، دێت. بەگشتی ئەم زاراوەیە بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە چوار ئینجیلە پاوەڕپێکراوەکەی مەتتا و مەرقۆس و لۆقا و یوحەننا.\nوتاری سەرەکی: ئیسلام\nئیسلام ئایینێکی یەکتاپەرستییە و لە ڕووی ژمارەی باوڕدارنەوە لە دوای ئایینی مەسیحییەت دووەم ئایینە. بە کەسێک کە باوەڕی بەم ئایینە هەبێت موسڵمان دەوترێ.\nموسڵمانان باوەڕیان بەوە ھەیە کە پێغەمبەرەکەیان موحەممەد دواین نێردراو و پێغەمبەری «ئەڵڵا» (خوا)یە. هەروەک باوەڕیان بە ڕۆژی دوایی و فریشتەکان ھەیە و قورئان بە پەیامی ڕەوانەکراوی خوا دەزانن بۆ سەر موحەممەد. قورئان سەرچاوەی یەکەمی شەریعەتی ئیسلامە، پاشان کردەوەکان و وتەکانی موحەممەد (سوننەت) دێت.\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ئایینە_ئیبراھیمییەکان&oldid=632206»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٦:١٦ی ٩ی ئابی ٢٠١٩ نوێ کراوەتەوە.


2/8/2020 03:51 PM\nبە حەز و شادییەکی زۆرەوە، هاوکات بێفیزانە لە سەرەتای ئەم ساڵدا لە ئامادەکارییەکان بۆ وەرگێڕانی کوردی کتێبی مردن لەپێناو ئایدیاکاندا ئاگادارکرامەوە. نەبەز سەمەدی هاوڕێم هەواڵەکەی پێدام، ئەوەی شادی و چێژێکی گەورەتری پێدام ئەوەبوو، کە ئەو هەر خۆی کتێبەکە وەردەگێڕێت. من بۆ یەکەم جار لە ئازاری ٢٠١٥دا، لە زانینگەی ئۆکسفۆرد لە ئاهەنگی بڵاوبوونەوەی دەقی ئینگلیزی کتێبەکە لە بەریتانیا، نەبەز و هاوسەرە باش و میهرەبانەکە (خەندە)یم بینی. ئەوە زۆر هەستی جووڵاندم و کاری تێکردم، کە ئەوان ئەو هەموو ڕێگەیان لە مانچێستەرەوە بڕی بوو تاکو بەشداری لە بڵاوبوونەوەی کتێبەکەدا بکەن، ئەوکاتە نەبەز خەریکی خوێندنی ماستەرەکەی بوو لە زانینگەی مانچێستەر.\nبەڵام من ساڵێک پێشتر، بەڕێی ڕۆژنامەی ڕەخنەی چاودێرەوە کە هەندێ گۆتاری منیان بەهەند وەرگرتبوو و بۆ کوردی وەریان گێڕابوون، پەیوەندیم لەگەڵ نەبەزدا هەبوو. من ناتوانم کوردی بخوێنمەوە، بەڵام کاتێک بۆ یەکەم جار بڵاوکراوەکەم بینی، ئەوەی منی هۆشسام کرد ئەو بابەتانە بوون کە تێیدا بڵاوکرابوونەوە: دوور لە دۆخی نالەباری ئەوسا و هەنووکەیی عێراق، زۆربەی هەفتەنامەکە لەبارەی بابەتگەلی وەهاوە نووسرابوو کە وێناناکرێن: گەشەندی کۆن و نوێی هۆنراوە، فەلسەفە، زانستە مرۆڤایەتییەکان، هونەر. لە وێنەکانی ئەو ژمارەیەدا (کە ئەوە هەموو ئەو شتە بوو من دەمتوانی بیخوێنمەوە) وێنەی هۆنەران، هزرڤانان و هونەرڤانانم لە خۆرهەڵات و خۆرئاوا، لە ئەوروپا، ئاسیا، و ئەمریکا، لە هەموو شوێنێکەوە دەبینی. ئەوەی دەمزانی لەو کاتەدا لە عێراق چی ڕوو دەدات و دۆخی کوردستان چۆنە، وەهای دەکرد کە باوەڕ بە چاوەکانم نەکەم! و بە خۆم بڵێم: ئێرە ئەو شوێنە نییە کە لەلایەن دیکتاتۆریەتی هۆڤی، پاکتاوی ڕەگەزی و جینۆساید، جەنگ، و وێرانکردنی بێکۆتاییەوە داڕندراوە. سەرەڕای ئەمەش، هێشتا خەڵک لێرە کاتیان هەیە، حەزیان هەیە، هەستیان هەیە بۆ بەهەندوەرگرتنی خوێندنەوە لەبارەی ئەو چەشنە بابەتانە. داخۆ تەنانەت ئەوە چۆن شیاوە، چۆن دەکرێت؟ ئایا گریمانەی ئەوە ناکرێت کە خەریکبوون بە هونەر، فەلسەفە و ئەدەب هی سەردەمی خۆشگوزەرانی و تێروتەسەلیین، ئاخر ئەو خەڵکانە لەو شوێنەی کە بەهۆی جەنگەوە وێرانکراوە ناتوانن پێوەی خەریکبن؟ داخۆ ئاشتی پێشمەرجی ئەو چەشنە خەریکبوونە نییە؟\nبەڕوونی نەخێر. لە سەیرکردنی ئەو ژمارەیەی ڕەخنەی چاودێرەوە، جارێکی دیکە لەوە تێگەیشتم، کە فەلسەفە، ئەدەب و هونەر تەنیا بابەتی خۆشگوزەرانی و تێروتەسەلی نین، بەڵکو ئەوان پێویستی و ئاتاجی ژیانن. ئاخر ئەوان بەتایبەتی کاتێک سەردەمەکە ”لێکدابڕاو و هەڵوەشاوەیە” پێویستن. تۆ دەتوانی بەرەنگاریی تیرۆری مێژوو ببیتەوە نەک بە قووڵتر چوونە نێویەوە (ئاخر ڕەنگە ئەمە کێشەکان خراپتر بکات)، بەڵکو بەتەواوی بەڕێی هەنگاوێک دوورکەوتنەوە لێی و گەڕان بۆ پەناگەیەک لەنێو فراژووتنی ئەو شتانەدا کە هەرکاتی، ئەبەدی و نەمرن. بۆیە دانایییەکی قووڵ لە هەڵبژاردنی ئەو بابەتانەدا هەبوو کە بڵاوکرابوونەوە؛ و ڕیالیزەکردنی ئەوەی کە دووبارە یادەوەرییە کەسەکییەکان بهێننەوە یاد. هەروەها بۆ منیش، کە لە وڵاتێک (ڕۆمانیا)ەوە هاتووم، بۆ ماوەیەکی درێژ، بۆ بەرەنگاربوونەوەی مێژوو تۆ گەرەک بوو پشتی لێ وەربگێڕی؛ بۆ ئەوەی بە هۆشمەندی بمێنیتەوە و ڕاستگۆیی خۆت بپارێزی، ئەوا دەبوایە خۆت لە هەڵبەز و دابەز و گۆڕانکارییەکانی مێژوو بپارێزی، لەبری ئەوەی ببی بە بەشێک لەو مێژووە. لەم شوێنانەدا، کە تێیدا بەریەککەوتنێکی توند و زۆردارانە لەگەڵ مێژوودا دەبێ بە چارەنووس، ئەوەی تۆ بەزیندوویی دەهێڵێتەوە بەتەواوی خەریکبوونە بە شتە نەمرەکانەوە: خەریکبوونە لەتەک هۆنراوە، ئەدەب، و فەلسەفەدا.\nئەم وەرگێڕانەی مردن لەپێناو ئایدیاکاندا من بێفیز دەکات لە تێگەیشتن لەوەی کە کتێبێکی ”بێکەڵک” نەبێت، وەک هەموو کتێبێکی فەلسەفە، کە ڕەنگە وەک بەشێک لە هەمان پڕۆژە و لەگەڵ هەمان چاوەڕوانی و پێشبینی لە هۆشدا: ئەویش یارمەتیدانی خوێنەر بۆ خەریکبوون بە مێژوویەکەوە کە زۆر ڕەق و زبرە، بۆ ئەوەی یارمەتیان بدات و هاریکاریان بێت بۆ هەنگاوێک دوورکەوتنەوە لەو مێژووە. داخۆ کتێبەکە ئەو چاوەڕوانی و پێشبینییە دەهێنێتەدی؟ ئەمە بۆ من نییە بڕیاری لەسەر بدەم، هەرچەندە پرسیارەکە زۆر بەخراپی من دەترسێنێ.\nهەرچەندە، گەورەترین ترس و سامی من، لە شوێنێکی دیکەوە سەرچاوە دەگرێت. لە دۆخی کەمایەسییەکی بنەڕەتیدا کە من لە پەیوەندیمدا لەگەڵ خوێنەرە کوردەکانم لە کوردستانی عێراق، خۆمی تێدا دەدۆزمەوە. من دەتوانم چی لەبارەی مەرگ و مردنەوە بە ئێوە بڵێم کە ئێوە پێشتر نەیزانن؟ من دەتوانم چی فێری ئێوە بکەم لەبارەی ”مردن بۆ مەسەلەیەک،” کاتێک ئێوە بۆ چەندین سەدە پراکتیکتان کردووە؟ هێنانی پڕۆژە بچووکە ئەکادیمییەکەم لەبارەی مەرگ بۆ بەردەم خەڵکانێک کە زۆریان بەدەستی مەرگەوە چەشتووە، ڕەنگە مەشق و ڕاهێنانێکی کامیلی بێکاریگەر و نەزۆک بێت. بۆیە هیوادارم ببەخشرێم.\nناسنامەی کتێب: کتێبی مردن لەپێناو ئایدیاکاندا، کۆستیکا براداتان، وەرگێڕانی نەبەز سەمەد، چاپەمەنی نووسیار، سلێمانی 2020.


تکایە تکایە وریابن لە مەترسییەکی گەورەتری کۆماری ئیسلامی ئێران.\nتکایە تکایە وریابن لە مەترسییەکی گەورەتری کۆماری ئیسلامی ئێران. تکایە تکایە وریابن لە مەترسییەکی گەورەتری کۆماری ئیسلامی ئێران.\nخەڵکی دڵشکاو خەمباری کوردستان بە گشتی وخوشک و براکانمان لە باشوری وڵات بە تایبەت.\nبە پێێ چەندین زانیاری زۆر باوەر پێکراو کە لە ناوخۆی ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە دەستمان کەوتووە. کە کۆماری ئیسلامی ئێران، بە هاوکاری حەشدی شەعبی و هیندێک گروپی تایبەت بە خۆی، بێجگە لە گەلەکۆمەکەی بۆ سەر کەرکوک و ناوچەکانی دیکەی کێشە لەسەر، دەیەوێ گەورەترین ئاژاوە بخاتە نێو باشوری کوردستان. بە مەبەستی بشێوی و نائارامی و ئاوارەیی و دەربەدەری. هەر لەو ڕێگەشەوە بەرنامەیان هەیە کە بە هاوکاری حکومەتەکەی عەبادی کە هەمانزادەی حەشدی شەعبییە، بە بیانووی ناوژیوانی و پاراستنی خەڵک، باقی شار وشاروچکەکانی دیکە بگرێتە دەست. هەر لەو ڕێگەشەوە مەبەستیانە لەڕێگەی میلیشیا ئێراقییەکان، کە پەروەردەکراوی بەردەستی خۆیانن، بە بیانووی دەرکردنی لایەنی غەیرە ئێراقی لە سەر خاکەکەیان، زەربەیەک لە لایەنەکانی رۆژهەڵات و بەشەکانی دیکەی کوردستان بدەن.\nکوردستانیانی خۆشەویست: هەر وەک دەبینن ودەبیسن کە سەرەتای ئاژاوەکەیان لەڕێگەی ڕاگەیاندنەکان و تۆرە کۆمەڵایەتییەکانەوە دەستی پێکردوە. هەرجارەو لە رێگەی دەزگاو کەسانی سەر بە بەغداوە هەواڵی گووماناوی بڵاو دەکەنەوە، کە نموونەشی ئەوەیە لە تەواوی بەیاننامەو ڕاگەیاندنی گشت لایەنەکانی ئێراق و تەواوی دەزگا ڕاگەیاندنەکانیان بە شیعەو سوونەو و تورکمانەوە، بەبیانووی پیرۆزبایی ڕزگاری کەرکوک لە ژێر دەسەڵاتی کوردی، بە مەبەستەوە سوپاسی باڵێک لە لایەنێکی کوردستانی دەکەن لەوەی کە هاوکاریکردوون بۆ ڕزگاری ئەو شارە. بۆ ئەوەی باقی خەڵک ولایەنەکانی دیکە، ڕق و بێزارییان لە نێوخۆیاندا بەرامبەر بە یەک پەرەبستێنێت. ئیدی لەوێشەوە شەری ڕاگەیاندن دەست پێدەکات، مخابن بە پێی ئەزموونی مێژووی پێشووترمان لە پاش شەری ڕاگەیاندن دەبێت بە شەری ئاگر و ئاسن، و کوژاندنەوەی چەند ساڵی دەوێت،\nیەکێکی دیکە لە پیلانە ترسناکەکانی ئەم رێژیمە درندەیە ئەوەیە، کە دەیەوێ لە کادیر و سەرکردەکانی هەردوو پارتی دەسەڵات لە شارەکانی هەولێر و سلێمانی بە شێوەی گووماناوی ترور بکات، بۆ ئەوەی لەو ڕێگەشەوە شک وگوومان وتۆڵەکردنەوە ببێتە هۆکاری هەلگیرسانی شەری براکوژی وخۆکوژی لە کوردستان.\nهەر بۆیە تکاو هاواری برایانە ئاراستەی هەموو لایەنە کوردستانییەکانی باشوری وڵاتەکەم دەکەم، کە بگەرێنەوە بۆ سەردەمانی پێش١٣ / ١٠/ ٢٠١٧ کە چۆن لەو پەری یەکگرتوویی ویەکدەنگیدابوون، تەواوی کوردانی هەر چوارپارچەو تاراوگە، و یەکێتی سۆڤیەتی پێشووشتان بەم هەنگاوە پیرۆزە خۆشحاڵکردبوو.\nهەر بەو ئاشتەوایی و لەگەڵ یەک کۆبوونەوانەتان، بە هاوکاری لایەنەکانی ڕۆژهەڵات و باکورو رۆژئاوا، دەتوانن بەرەنگاری هەموو هەوڵە مەترسیدارەکانی ڕێژیمی درندەی ئێران و هاوپەیمانەکانی ببنەوە، و پشتیوانی نێونەتەوەییش بە دەستبێنەوە.\nبراو خەمخۆری و دڵسۆزی هەموو تاکێک و بستێ خاکی کوردستان.\nعارف باوەجانی/ سەرۆکی پارتی سەربەستیی کوردستان.\n٢٦ ی ڕەزبەری ٢٧١٧ی کوردی، بەرامبەر بە ١٨ / ١٠ / ٢٠١٧ ی زاینی\nڕێکه‌و 2017-10-17 21:12:28


چەمکی گەلکوژی (ژینۆساید) و هەندێ ڕەخنەی لاواز و بێبنەما | Denegkan\nHome جینۆساید چەمکی گەلکوژی (ژینۆساید) و هەندێ ڕەخنەی لاواز و بێبنەما\nPosted By: شاخه‌وانon: July 10, 2016 In: جینۆسایدNo Comments\nلەم وتارەدا سەرنج دەدەمە ڕەخنەی دوو نوسەر لە چەمکی گەلکوژی. ١. رەخنەی نوسەر لە بواری ژینۆساید ئاوارە حوسێن ٢. هەروەها نوسەر کامیار سابیر. کەهەردوولایان هەریەکە لە دید و ڕوانگەیەکەوە رەخنەیان لە بەکارهێنانی چەمکی گەلکوژی گرتووە. دیارە لەبەر نەبوونی کات ئەو وتارە کە تایبەتە بەوەڵامی ئەو ڕەخنانە زۆر دواکەوت. پێموایە ئەو وتارە هەوڵێکی گونجاوە بۆ باشتر تێگەیشتن لە تاوانی ژینۆساید و چەمکی گەلکوژی، هەروەکو وتارەکە روونی دەکاتەوە کە بۆچی ئەو رەخنانەی گیراون لاوازن و کێشەیان هەیە.\nساڵانێکە من چەمکی “گەلکوژی” م وەکو چەمکێکی گونجاوی کوردی بەرامبەر بە چەمکی ژینۆساید لە نوسینەکانمدا بەکارهێناوە، هەندێ وتاریشم لەسەر گونجاوی ئەو وشەیە لە بری کۆکوژی، کۆمەڵکوژی، رەشەکوژی هتد. نوسیووە.\nپێشتر ئاماژەم بەوە کردووە کە بەکارهێنانی ئەو چەمکە ئەوە ناگەیەنێت کە واز لە بەکارهێنانی چەمکی “ژینۆساید” (جینۆساید) بهێندرێت، هەروەکو هەندێ وڵات لەوانە فەرەنسا، ئیتالیا، هۆڵاند و هیتر وەکوخۆی یا بەجۆرێک کە لە وشە ئۆرگینالەکە نزیکە بەکاری دەهێنن. دیارە دەکرێ لەلایەن هەندێ بۆچوون و دیدەوە خودی چەمکی ژینۆساید بەناگونجاو سەیربکرێت یا بەچاوی ڕەخنە سەیر بکرێت، رەخنەکان لەو چەمکە دەکرێ ئەوەبێت کە ئەو وشە لێکدراوە لاتینی و گریکیە چەمکێکە نامۆیە بەزمانی خۆماڵی کە تێگەیشتنی بۆ خەڵک ئاسان نییە، یا دەکرێ ئەوەبێت کە وشەکە ناتوانێ تاوانەکە وەکوخۆی گوزارشت کات و ورد و راستەوخۆ نییە. بۆیە دەکرێ چەمکی دیکەی گونجاو بەکاربهێندرێت.\nهەروەها پێشتر لە چەندین وتار و بۆنەدا ئەوەم گوتووە کە بەکارهێنانی چەمکی کۆمەڵکوژی، رەشەکوژی، کۆکوژی یا چەمکی لەو شێوەیە هەڵەیە و واتای تاوانی ژینۆساید نادەنە دەست. ئەو وشانە ناتوانن لەگەل پێناسەکەی UN بگونجێن و کێشەیان هەیە، ئەو چەمکانە پەرتوبڵاون و دەکرێ بۆ هەر کوشتارێکی بەکۆمەڵ بەکاربهێندرێن ئەوجا کوشتارەکە ژینۆساید بێت، پاکتاوی رەگەزی بێ یا تاوانێکی دیکەی دژ بە مرۆڤایەتی بێت یا تاوانی جەنگ بێت. (سەیری هەندێ لە وتارەکان کە تائێستا لەمبارەیەوە بڵاوم کردۆتەوە لە خوارەوە بکە).\nپێویستە ئاماژە بەوە بکەم کە د. جەمال نەبەز لە نوسینەکانیدا چەمکی گەلکوژی لە جیاتی چەمکی ژینۆساید بەکاردەهێنیت، لە راستیدا نازانم لەکەنگینێوە د. جەمال ئەو وشەیە بەکار دەهێنێت. ئەوەی لێرەدا بۆمن گرنگە ئەو هەنگاوەی د. جەمال نەبەز وەکو شارەزایەکی زمانی کوردی پشتگیریەکی گرنگە بۆ گونجاویی ئەو وشە کوردیە لەبری وشەی ژینۆساید.\nپێویستە ئەوە بڵێمەوە، کە من لە رووی ئاگاداری خۆمەوە لە بواری ژینۆساید ئەو چەمکەم وەکو چەمکێکی کوردی بۆ زمانی کوردی بەگونجاو زانیووە و بەکاریدەهێنم، وە سوودم لە چەمکە سکەندەناڤی و ئەڵمانیەکە و هەندێ ولاتیتر وەرگرتووە، بۆیە لە بنچینەدا ئەو وشەیە وەرگێردراوی وشەی folkedrab, folkemord, volkmord ی ئەوانە. ئەو وڵاتانە کە وڵاتی پێشکەتوو و خاوەنی زمانی پێشکەوتوون ئەو وشەیە بە زمان و فۆنەتیکی خۆیان لە جیاتی وشەی ژینۆساید بەکاردەهێنن. خەڵکی ئەو وڵاتانە بە ڕۆشنبیر و خەڵکی ئاساییەوە کێشەیەکیان لەگەل وشەی خۆماڵی “گەلکوژی” دا نییە، وشەی گەلکوژی لەفەرهەنگی زمانیاندا تۆمارکراوە، بۆنمونە لە دانیمارک و سوید تەنها ئەو وشەیە لەبری ژینۆسایدا بەکاردەهێنن.\nدیارە کە من ئەو وشەیەم بەشێوەکوردیەکەی بەکارهێناوە مەبەستم لەلایەک سوودبەخشینە بە بواری ژینۆساید و دەوڵەمەندکردنی فەرهەنگی زمانی کوردیە لەم لایەن و بوارەوە. لەلایەکیتر رزگارکردنی زمانی کوردیە لە بەکارهێنانی وشەی چەوت و هەڵەی وەرگێڕدراوی عەرەبی وەکو کۆمەڵکوژی و کۆمکوژی یا وشەی وەکو ڕەشەکوژی هتد. سێیەم وشەی “گەلکوژی” بە ئاسانی واتای تاوانەکە راستەوخۆ دەداتە دەست، خەلکی سادە و ئاسایی دەتوانن بێ کێشە تێیبگەن. چونکە کە گوترا گەلکوژی ئیتر گومانێک لەوەدا نامێنێتەوە کە ئەوەی کراوە ئەنجامدانی تاوانی لەناوبردنی گەلێکە. لەلایەکیتر لە زۆربەی بارەکاندا ئەوانەی بەرەوڕووی ئەو تاوانە بوونەتەوە، ئەو خەڵکە ستەمدیدانەن کە کۆمەڵگە یا گروپێکی ئەتنین کە دەکرێ وەکو گەل سەیریان بکرێت.\nسەبارەت بە کارهێنانی وشەی “گەلکوژی” رەخنەگیراون، ئەوەی تائێستا بینومن لەلایەن نوسەران ئاوارە حوسێن کە وابزانم مامۆستای زانستگەیە لەبەشی یاسا، لەبواری ژینۆساید دەنوسێ، وە کامیار سابیر کە نوسەرێکی گشتییە و بەتایبەتی زۆر دژی کوردبوون و کوردایەتی و ناسیونالیزم دەنوسێ، لەنوسینەکانیدا ڕەخنە و هێرشی بێبنەما زۆرن. لە خوارەوەدا ئاماژە بە ڕەخنەکانیان دەکەم و تیبینی و رەخنەکانی خۆم دەخەمەڕوو.\nرەخنەی ئاوارە حوسێن لە چەمکی گەلکوژی\nئاوارە حوسێن کە خۆی وەکو یاساناسێک لەبواری ژینۆسایدا دەناسێنێ دەنوسێ: “بەرامبەر بە چەمکی جینۆساید زۆر جار لە لایەن نوسەران و بەناو شارەزایانی بواری جینۆساید و میدیای کوردی چەمکەکانی: کۆمەڵکوژی یان گەلکوژی دادەنرێت. کە هەریەک لەو چەمکانە مانای تەواوەتی جینۆساید نادەن بەدەستەوە..” ئاوارە ئەوانەی لە بواری ژینۆساید دەنوسن وەکو نوسەر و گشتگیرانە “بەناو” شارەزا ئاماژەیان بۆ دەکات، بۆیە گومانی لە شارەزایی ئەوانەدا هەیە، دەکرێ پێیوابێ ئەوانە هەر شارەزا نین بەڵکو تەنها بەناو شارەزان. دیارە لە بواری ژینۆسایدا کۆمەڵێ نوسەر هەن لەو بوارەدا دەنوسن، ئەوانە گەلێکیان بەقووڵی چوونەتە ناو بواری تاوانی ژینۆساید و لە بوارە جیاجیاکانی تاوانەکەدا دەنوسن و دەکۆڵنەوە، سوودی باشیان بە بواری ژینۆساید گەیاندووە، بۆیە لەبوارەکەدا ناشارەزا نین، بەلکو زۆریشی لێ دەزانن. دەکرێ لە هەندێ لایەن شارەزاییان زیاتربێ و لەهەندێ لایەن کەمتر، بێگومان کەموکوڕیش هەن، بەڵام مەرج نییە ئەوانە دەرچووی زانستگەی یاسابن، یا خوێندنی تایبەتیان لەسەر ژینۆساید تەواوکردبێ ئەوجا بە شارەزا دابندرێن. لە ئاستی جیهانیدا نوسەری ناسراوی بواری ژینۆساید زۆرن کە یاساناس نین.\nپاشان ئاوارە دەنوسێ: “جینۆساید بە کوردی بە مانای وەچە کوژی، نەوە کوژی یان ڕەگەز کوژی دێت. گەرچی ئەم چەمکانەش مانای تەواوەتی جینۆساید نادەن بەدەستەوە چونکە دەکرێت لە جینۆسایددا کەسیش نەکوژرێت بۆیە باشتر وایە تەنها چەمکی جینۆساید بەکار بهینرێت.”\nلەو چەند ڕستەیەدا دوو کێشەی دیار خۆیان دەخەنە روو. ئەو پێیوایە کە خودی وشەکە ئەگەر وشەییانە وەرگێڕدرێتەسەر زمانی کوردی کێشەی هەیە و واتای تەواوەتی نادەن بەدەستەوە، بەڵام پێوایە باشترە تەنها چەمکی ژینۆساید بەکاربهێندرێت، بەڵگەکەی ئەوەیە دەکرێت لە ژینۆسایدا” کەسیش نەکوژرێت”! یەکەم روونکردنەکە وەڵامی کێشەکە ناداتە دەست، دووەم دەردەکەوێ ئاوارە حوسێن لە ناوکی بنچینەیی و گرنگی تاوانی ژینۆساید نەگەیشتووە. سەبارەت بە کێشەی یەکەم ئەگەر چەمکە ئۆرگینالەکە کێشەی هەیە بۆدەبێ باشتربێ هەر ئەو چەمکە بەکاربهێندرێت!؟ نەخێر ئەگەر زانستیانە بڕوانیتە کێشەی لەوجۆرە گونجاوە بەدوای گونجاوتردا بەگەڕێیت. رەفایل لێمکنیش Lemkin Raphael کە چەمکەکەی داهێناوە وەکو نوسەرێکی ئەو بوارە بەپێی تێگەیشتنی خۆی ئەو چەمکەی داڕشتووە، کەدەکرێ جێگەی رەخنە بێت و هەروەکو لە هەندێ زماندا وشەی دیکە بۆ تاوانەکە بەکاردەهێندرێت. دیارە کەسیش لاری لە ڕۆڵی گرنگی لێمکن نییە. سەبارەت بە کێشەی دووەم ئاوارە دەنوسێت “چونکە دەکرێت لە جینۆسایددا کەسیش نەکوژرێت!” ئەگەر کەس نەکوژرێت ئەوە تاوانێک نییە ناوی ژینۆساید بێت. بێ لەناوبردنی بەشێکی گرنگ یا تەواوی کۆمەڵگەی ئامانجکراو تاوانێک نییە ناوی ژینۆساید بێت. جارێ ئەگەر کەس نەکوژرێت کەس گوتن لە بوونی تاوانی ژینۆساید ناکات، دەکرێ گوتن لە مەترسیەکانی ڕوودانی ئەو تاوانە بکرێت. ئەو خاڵە بنچینەیی و گرنگەی کە تاوانی ژینۆساید لە تاوانی پاکتاوی رەگەزی جیادەکاتەوە، لەناوبردنی فیزیکیانەی خەڵکی ئامانجکراوە. لەناوبردن دەکرێ یەکسەر یا دواتر لە میانەی پرۆسەیەکی پلانبۆداندراودا رووبدات، لەهەردوو بارەکەدا ئەنجام لەناوبردنی فیزیکیانەی کۆمەلگەی ئامانجکراوە. هەروەکو لەناوبردن ناوکی پێناسەکەی UN ـە.\nدەکرێ لە ئەگەری بوونی پاکتاوی ڕەگەزیدا کەس نەکوژرێت (کەم وابووە) بەڵام تاوانەکە ڕووبدات، چونکە مەرج نییە تواندنەوەی خەڵکی ئامانجکراو فیزیکیانە بێت، بەڵکو دەکرێ لە رێگەی ڕاگواستن و ناسنامە و کەلتورگۆڕین ئەنجام بدرێت، کۆمەڵگەی ئامانجکراو لە پرۆسەیەکی دوورودریژدا لە کۆتاییدا لە کۆمەڵگەی سەرەکیدا بتوێندرێنەوە. بۆنمونە بەعەرەبکردن یا بەتورککردن کە تاوانی پاکتاوی رەگەزین دەکرێ بێ کوشتار ئەنجام بدرێن.\nپاشان ئاوارە هاتووە پێناسەکەی UN بەناتەواوی شیدەکاتەوە و دەنوسێ: “جینۆساید هەر یەکێک لەم کردەوانەی خوارەوەیە بەمەبەستی لە ناوبردنی هەمو یان بەشێکی گروپێکی نەتەوەی- یان ڕەگەزی- یان نەژادی- یان ئاینی.\n١/کوشتنی ئەندامانی ئەو گروپە.\n٢/ زیانپێگەیاندنی جەستەی و هزری یان هۆشی ئەندامانی ئەو گروپە.\n٣/ دانانی ئەو گروپە لە باردۆخێکی سەختدا بە نیازی لە ناوبردنی هەمو یان بەشێکیان.\n٤/ ڕێگریکردن لە منداڵ بون لە ناو ئەندامانی ئەو گروپەدا.\n٥/ ڕاگواستنی منداڵ لە گروپێکەوە بۆ گروپێکی تر بەزۆر.\nلەم پێناسەوە بۆمان ڕوندەبێتەوە کە تاوانی جینۆساید دەکرێت بە پێنج شێواز ئەنجامبدرێت هەروەک لە ماددەی (٢) دا پێناسە کراوە. ئەوانیش:( کوشتن، ئەشکەنجەدان، ناچارکردنی قوربانیان بۆ ژیانێکی ناهەموار، نەزۆک کردنی قوربانیان و ڕاگواستنی منداڵان). واتە لە تاوانی جینۆسایددا دەکرێت کەسیش ڕاستەوخۆ نەکوژرێت… هەروەک لە بڕگەکانی(٢-٣-٤-٥) ی ئەو مادەدا هاتووە هەریەک لە کردارەکانی: (ئەشکەنجەدان، ناچارکردنی قوربانیان بۆ ژیانێکی ناهەموار، نەزۆک کردنی قوربانیان و ڕاگواستنی منداڵان) بە مەبەستی لە ناوبردنی هەمو یان بەشێکیان بە جینۆساید دادەنرێت.”\nمامۆستا ئاوارە بەهەڵە لەو پێناسەیە گەیشتووە و پێیوایە روودانی یەکێک لەو تاوانکاریانە ژینۆساید دەگەیەنێ! جگەلەوەی بەهەڵە لە لەناوبردنی ناڕاستەوخۆ گەیشتووە، ئەو تێگەیشتنە هەژاریەکی زۆری پێوە دیارە. دەکرێ بوونی یەکێک لەو تاوانکاریانە یا چەند دانەیەکیان ڕووبدەن و تەنها وەکو تاوان دژ بە مرۆڤایەتی لێکبدرێتەوە. بۆنمونە ڕاگواستنی بەسەدان و هەزاران منداڵ لە کۆمەڵگەی نەخوازراوەوە بۆ کۆمەڵگەی دیکە، بەتەنها و راستەوخۆ ناتوانێ بوونی تاوانی ژینۆساید بسەلمێنێ. یا گەماڕۆی ئابوری و کۆمەڵایەتی بۆسەر خەڵکی نەخوازراو کە توشی برسیەتی و لەناوبردنی بەسەدانیان دەکا، بەتەنیا راستەخۆ ناتوانێ بوونی تاوانی ژینۆساید بسەڵمێنێت. لەو نمونانەی تاوانی ژینۆساید کە تائێستا بەکردەوە هەن، لە تاوانی ژینۆسایدا کوشتاری راستەوخۆ ڕۆڵی گرنگ و یەکلاکەرەویان لە سەڵماندنی تاوانەکاندا بینیووە، تاوانکاریەکانی دیکە بەجۆرێ لە جۆرەکان لە پرۆسەی لەناوبردنەکەدا هەندێکیان یا هەموویان بەهەماهەنگی هەبووین. ئەو خاڵانەی لە پێناسەکەدا نوسراون ئەوانە تایبەتمەندیە دانپێندراوەکانی تاوانی ژینۆسایدن، کە لەئەگەری تاوانی ژینۆسایدا دەکرێ لەناوبردن بەو رێگانە ئەنجام بدرێن. ئەو تاوانکاریانەی لە ژینۆسایدا روودەدەن و گونجاویان لە بەدیهێنانی ئامانج هەیە کە لێرەدا لە پێناسەکەدا چڕکراونەتەوە. لەئەگەری روودانی ئەو جۆرە تاوانکاریانەدا دەبێ مەبەستی لەناوبردن بسەڵمێندرێت، بەبێ بوونی بەڵگەی مەبەستی تایبەتی لەناوبردنی کۆمەڵگەی ئامانجکراو (کە کوشتاری بەکۆمەڵی راستەوخۆ رۆڵی یەکلاکەرەوە دەبینێت) هیچ یەکێک لەو تاوانکاریانە ناتوانن بوونی تاوانی ژینۆساید بسەڵمێنن، هەربۆیە دەرئەنجام تاوان وەکو تاوانی پاکتاوی رەگەزی و تاوان دژ بە مرۆڤایەتی سەیردەکرێت. تەنانەت لەناوبردنی بەهەزاران کەس و بوونی هەندێ لەو تایبەتمەندیانەی پێناسەکەی تاوانی ژینۆساید مەرج نییە وابکات تاوانەکە بچێتەخانەی تاوانی ژینۆساید.\nچونکە جگەلە بەڵگەی مەبەستی تایبەتی لەناوبردن، دەبێ بسەڵمێندرێت کە ئەو بەشە لەناو چووە گرنگی یەکلاکەرەوەی لەسەر ئەگەری بوون و مانەوەی کۆی خەڵکە ئامانجکراوە قوربانیەکەدا هەیەدا. بۆنمونە دارفوریەکان زیاتر لە ٢٠٠ هەزاریان لێ کوژرا و لە خاکی خۆیاندا دەرکران، لە کوشتارەکەدا گەلێ لەو تایبەتمەندیانە هەن کە لەپێناسەکەی UN دا هاتوون، بەڵام UN تاوانەکە وەکو تاوانی پاکتاوی رەگەزی و دژ بەمرۆڤایەتی ناسیووە.\nهەرلەو بەشەدا ئاوارە دەنوسێ: “لە تاوانی جینۆسایددا دەکرێت کەسیش ڕاستەوخۆ نەکوژرێت، ئەمەش بۆ خۆی وەڵامدانەوەی هەمو ئەو بەناو جینۆساید ناسە کورد و عەرەبانەیە کە تا هەنوکە بە هەڵە چەمکەکانی کۆمەڵکوژی و گەلکوژی و الإبادة الجماعية بەکاردەهێنن.” مامۆستا ئاوارە دووبارە ئەو نوسەرولێکۆڵەرانە کەلەسەر ژینۆساید دەنوسن بە “بەناو” ژینۆسایدناس ناو دەبات! وەکو گوترا ناوکی بوونی تاوانی ژینۆساید لەناوبردنی فیزیکیانەیە، دەکرێ لەناوبردنی بەشێک لە خەڵکی ئامانجکراو ناراستەوخۆ بێت و یەکسەر ڕوونەدات، بەڵام مەبەست لە کۆتاییدا لەناوبردنی فیزیکیانەیە، ئەو لەناوبردنەشە کە ئامانجی سەرەکی تاوانی ژینۆسایدە. نەکوشتنی راستەوخۆی ئەندامانی کۆمەڵگەی ئامانجکراو واتای نەکوشتن ناگەیەنێ، چونکە ئەوانە بەپێی پلانی داڕێژراو دواتر لەناودەبردرێن، وەکو لەناوبردنی بەکۆمەڵی جووەکانی کەمپی ئاوشویتز لە پۆلۆنیا لە ساڵەکانی جەنگی جیهانی دووەمدا ، بۆیەش تاوانەکە دەکرێ بچێتەخانەی تاوانی ژینۆساید.\nجێگەی سەرنجدانە کە بەپێی ئەو لێکدانەوەیە ئەگەر لە ژینۆسایدا کەسەکانی سەربە کۆمەڵگەی ئامانجکراو بکوژرێن و کوشتنی راستەوخۆ مەرج بێت، ئەوا ئەو چەمکانە لەوانە چەمکی “کۆمەڵکوژی” گونجاون. ئەوەش تێگەیشتنێکی هەڵەی دیکەیە کە خۆی دەخاتەڕوو. چەمکی کۆمەڵکوژی یا ڕەشەکوژی یا وشەی دیکەی لەو شێوەیە بەکارهێنانیان هەڵەیە، چونکە پەرت و ناکتومتن، وە ناتوانن مەرجەکانی جۆرایەتی، چەندایەتی و چۆنایەتی پێناسەکەی UN پڕبکەنەوە. پێویستە وەبیری بهێنینەوە کە جودایی زۆر لە نیوان چەمکی کۆمەڵکوژی و گەلکوژیدا هەیە، بەڵام نوسەر لەیەکیان جوداناکاتەوە و گوتن لە جیاوازیان ناکات.\nپاشان مامۆستا ئاوارە دێتەسەر چەمکی گەلکوژی و دەنوسێت: “نادروستی گەلکوژی بەرامبەر بە جینۆساید، ئەوەیە کە ئەو گروپەی جینۆسایدی بەرامبەر ئەنجامدەدرێت بە تەنها لەبەر ئەوە نیە کە گەلێکی جیاوازن. بەڵکو لەبەر ئەوەیە کە پەیڕەوی ئاینێکی جیاواز دەکەن، لە ڕەگەزێکی جیاوازن یان سەر بە نەژادێکی جیاوازن هەروەک ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکانیش ئەنجامدانی تاوانی بەرامبەر بەو چوار گروپە بە جینۆساید داناوە ئەگەر تاوانکار مەبەستی لە ناوبردنی هەمو یان بەشێکی گروپەکەی هەبێت. سەرەڕای ئەوەش دەکرێت ئەو گروپەی کە جینۆساید ئەنجامدەدات و ئەوەشی کە جینۆسایدی لە دژ ئەنجامدراوە یەک گەل بن بەڵام ڕەگەزیان جیاواز بێت. وەک جینۆسایدی توتسیەکان لەلایەن هوتوەکانەوە لە ڕواندا لە ساڵی ١٩٩٤ کە یەک گەلن بەڵام ڕەگەزیان جیاوازە…. هەروەها جینۆسایدی موسوڵمانەکانی هەرێمی ڕاخینی میانمار لە ساڵی( ٢٠١٢) کە یەک گەلن بەڵام ئاینیان جیاوازە. هەربۆیە چەمکی گەلکوژی نا دروستەو واتا ناگەیەنێت.”\nسەرەتا پێویستە ئەوە بڵێین، کەوا مەرج نییە ئەو گروپەی یا کۆمەڵگەیەی لەناودەبردرێن گەل پێکبهێنن تاکو چەمکی “گەلکوژی” بۆیان گونجاوبێ، هەروەها مەبەست لە بەکارهێنانی چەمکی گەلکوژی ئەوەنییە کە دەبێ ئەوانەی لەناودەبردرێن سەر بە گەلی جیاواز بن. یەکەم دەکرێ ئەوانەی لەناودەبردرێن سەر بە یەک نەتەوە بن بەڵام ئایینیان جودابێت، وەکو شیعە و سوننەی عەرەب. ئەگەر دەستیان بڕوا یەکتر ژینۆساید دەکەن. هەروەها دەکرێ ئەو گروپەی لەناودەبردرێن لەبەر بڕوای رامیاری بێ یا جودایی کەلتوری و کۆمەڵایەتی بێت. (ئەگەرچی لە پێناسەکەی نەتەوەیەکگرتووەکاندا ئەوانە ناچنەخانەی پێناسەکەوە، بەڵام لەلایەن زۆر لە نوسەر و شارەزایانەوە تاوانی لەناوبردنییان دەکرێ وەکو ژینۆساید سەیربکرێت) چونکە بەهەمان میتودی لەناوبردنی کۆمەلگەیەکی ئامانجکراو سیستەماتیکیانە و رێکخراوانە لەناودەبردرێن و مەبەست لە تاوانەکە لەناوبردنی فیزیکیانەیانە. چەمکی “گەلکوژی” بۆیە بە گونجاو دادەندرێت چونکە لە زۆربەی بارەکاندا ئەوانەی دەبنە قوربانی “گەل” پێکدەهێنن یا ئەو بەهایانەیان هەیە کە وادەکات بتوانن لە سنور و جوگرافیای سەربەخۆدا ببنە گەل. بۆنمونە تاوانی لەناوبردنی ئەرمەنیەکان، جووەکان، کورد، خەڵکی رەسەنی ئەمەریکا، بۆسنیەکان هتد. ئەوانە هەمووی گەلن ئەگەر دانپێنراوبن یا نا.\nوەکو لە نوسینەکەدا دەردەکەوێ ئاوارە بەهەڵە لە چەمکی “گەل” گەیشتووە. لە زۆربەی بارەکاندا ئەو گروپە قوربانیانەی کەوتوونەتەبەر تاوانی ژینۆساید ئەو کۆمەڵگانەن کە جودایی ئەتنی یا ئایینیان هەیە. ئەو کۆمەلگانە وەکو کۆمەڵگەی ئەتنی جیاواز سەیریان دەکرێت، بۆیە ئەوانە خاوەنی کۆمەڵێ بەها و تایبەتمەندی هاوبەشن کە دەکرێ وەکو کۆمەڵەخەڵکێکی تایبەت یا گەلێکی تایبەت و جودا لەگروپی دیکە یا دەسەڵاتدار سەیربکرێن. لەبیرمان نەچێت چەمکی گەل یەکسان نییە بە چەمکی نەتەوە، هەروەها گەل وشەیەکی پەرتە و واتایەکی فراوانتری هەیە. چەمکی گەل ئەوانەش دەگرێتەوە کە تائێستا خاوەنی وڵاتی سەربەخۆ نین و ڕامیاریانە وەکو نەتەوەی سەربەخۆ یا گەلی سەربەخۆ سەیرناکرێن. گەل وەکو people ی ئینگلیزی دەکرێ بۆ ناسیۆن و بۆ گروپی دیکەی ئەتنی یا رەگەزی یا کۆمەڵێ گروپی ئەتنی بەیەکەوە بەکاربهێندرێت. بۆیە گرنگە دیاربکرێ کە مەبەست لە بەکارهێنانی چەمکی “گەل” چییە. ئایا مەبەست لە “گەل” بە واتای نەتەوەیە؟\nهەموو ئەو ناسیۆن یا نەتەوە سەربەخۆیانەی ئەوڕۆ هەن پێشتر کۆمەڵگەی ئەتنی بوون و جودایی ئەتنیانەیان هەبووە، هەروەکو هیچ نەتەوەیەک وەکو ناسیۆن یا نەتەوەی سەربەخۆ پێشتر لەدایک نەبووە یا نەناسراوە، چونکە دروستبوونی ئێتنیاتی و نەتەوە پرۆسەیەکی لەسەرەخۆی دوورودرێژە، سەدان ساڵی خایاندووە و ئیستاش بوونی هەیە. جوداییەکان ئێتنیاتی دروست دەکەن و ئێتنایتی نەتەوە یا گەل دروست دەکەن. دروستبوونی ئێتنیاتی، نەتەوە یا گەل (ئەگەر بەواتای ناسیۆن بەکاربکهێندرێت) پەیوەستدارە بە پرۆسەیەکی بگۆڕی دوورودرێژی کۆمەڵایەتی کە مرۆڤەکان دروستی دەکەن. ناسیۆن یا نەتەوە و دروستبوونی ستاتی ناسیونال لەگەڵ مۆدێرنیزم لەسەدەی شازدە و حەفدەهەمی زاینیدا سەری هەڵدا. بۆنمونە گەلی ئیتالی پێش ئەوەی ناسیۆنی یا گەلی ئیتالی پێکبهێنن بریتی بوون لە کۆمەڵێ کۆمەڵگە و گروپی ئەتنی لەیەکچوو و جیاواز. بەهۆی جودایی ئەتنی یا ئایینی یا رەگەزی کە جیاوازی کۆمەڵگەیەک دیاردەکەن و لەکۆمەڵگەکانی دیکە جودایان دەکەنەوە، ئەو کۆمەڵگەیە دەکرێ وەکو گەل people سەیربکرێن، چونکە چەمکی گەل مەرجی سەرەوەری رامیاری و جوگرافی ناسەپێنێ. دیارە نکۆڵیکەران لە مافی گەلانی ژێردەستە تەنها ئەوانە بە “گەل” ناودەبەن کە خاوەنی سەروەری و وڵاتی سەربەخۆن. نکۆڵینکەران بەپێی ئایدۆلۆژیای تایبەت و رەوتی ئینسترومێنتالەیان دژی دابەشکردنی دانیشتوانی وڵاتن بەسەر گروپ و کۆمەڵگەی ئەتنی و ئایینی یا نەتەوەیی.\nئاشکرایە ئەو کۆمەڵگەیەی دەکەوێتەبەر هێرشی لەناوبردن لەسەر جودایی ئایینی، ئەتنی یا نەتەوەیی یا ڕەگەزی، جوداییەکەیە وادەکات تاوانەکە ئەنجام بدرێت. هەروەها جوداییە ڕەگەزی، ئایینی یا ئەتنیەکان کە بەیەکەوەیی و بەهای هاوبەش دروستدەکەن دەکرێ ببنەهۆی دروستکردنی گەلی سەربەخۆ لە چوارچێوەی سنورێکی جوگرافی سەربەخۆدا. هەربۆیە دەسەڵاتی تاوانکار وەکو هەڕەشە لەسەر بەرژەوەندی ناسیونالیستانە و یەکرەنگی بەهای کۆمەڵگەی سەردەست سەیریان دەکات و لەناوبردنیان ڕاشیونالیزە و رەوا دەکەن. بۆنمونە هەوڵی لەناوبردنی بۆسنیەکانی سرەبرەنیسیا لەلایەن سربەکانی کۆماری سرب لەناوبردنی موسولمانەکانی سرەبرینیسیایان بەگرنگ زانی بۆ یەکخستنی ولات و بەدیهێنانی یەکڕەنگی ئەتنیانە و نەتەوەییانە لە هەرێمەکەدا. دیارە بۆسنیەکانی یوگوسلاڤیا، تا لەناو یوگوسلاڤیا بوون وەکو سرب و سلۆڤانی و مۆنتینیگرۆکان بە یوگوسلاڤی دادەندران و بەیەک زمان (بارگاوی بە دیالێکتەکان) دەدوان، دواتر بەهۆی جوداییە ئایینیەکەیان بوونە گەلی سەربەخۆ. دیارە ئەوان پێیانوایە وەکو نەتەوەش سرب نین، هەروەکو ئەوانیتر خۆیان وەکو نەتەوەی جودا دەناسێنن. بێگومان دەسەڵاتی سۆسیالیستی کۆنی یوگوسلاڤیا پێیوابوو کە یوگوسلاڤیەکان یەک گەلن!\nپاشان ئاوارە دەنوسێت: “دەکرێت ئەو گروپەی کە جینۆساید ئەنجامدەدات و ئەوەشی کە جینۆسایدی لە دژ ئەنجامدراوە یەک گەل بن بەڵام ڕەگەزیان جیاواز بێت. وەک جینۆسایدی توتسیەکان لەلایەن هوتوەکانەوە لە ڕواندا لە ساڵی ١٩٩٤ کە یەک گەلن بەڵام ڕەگەزیان جیاوازە..” بەڵام ئایا توتسی و هوتووەکان یەک گەلن؟ سەبارەت بە جودایی و وەکویەکی گەلی توتسی و هوتو زۆر نوسراوە و هەندێ نکۆڵی لە جوداییەکان دەکەن و هەندێ جەختی لەسەر دەکەنەوە. توتسی و هوتوە ئەتنۆناسیونالیستەکان پێیانوانییە ئەوان یەک گەلن، بەڵام حکومەتی رواندا نکۆڵی لە بوونی جودایی ئەتنی لەنێوان توتسی و هوتوەکاندا دەکات. بەئەگەری زۆر ئەوە نکۆڵیکردنە لە دیدێکی رامیاریەوە سەرچاوە دەگرێ و بەپێی بەرژەوەندی رامیاری لایەنی دەسەڵاتدار دەگوترێت. ئەوەش وەکو ئەوە وایە کە یوگوسلاڤیا پێشتر سەبارەت بە کۆمەلگە و گروپە ئەتنی و نەتەوەییەکانی ناو یوگوسلاڤیا دەیگوت، یا سەرانی تورکیا سەبارەت بە گەلانی تورکیا دەیلێن هتد. ئەو بانگاشەیە رامیاریانەیە و نکۆڵیکردن لەخۆدەگرێت. توتسیەکان هەرگیز پێیانوانییە ئەوان و هوتوەکان یەکن، بەهەمان شێوە هوتوەکان خۆیان پێ توتسی نییە. مێژووی هاتنیان بۆ ئەو شوینە جوگرافییە لێکجیادەکرێتەوە. لەکۆنەوە وەکو دوو گروپی جیاواز خۆیان نواندووە و کێشە و ناکۆکیان هەبووە. لە رواندا هوتوەکان زۆرینەن و توتسیەکان کەمینەن، هەروەکو هوتوەکان هەوڵی لەناوبردنی توتسیەکانیان لە ساڵی ١٩٩٤دا دا. لە بۆروندی بەپێچەوانەوە هوتوەکان کەمینەن و توتسیەکان زۆرینەن، لەوێش ناکۆکی بەردەوامیان هەیە و لە ساڵی ١٩٧٢ دا کوشتاری هوتوەکان بەخەستی لەلایەن توتسیەکانەوە کرا. بەکورتی جیاوازیەکە هەرچێ بێت، ئەوان ئێستا وەکو دوو گروپی ئەنتنی جیاواز خۆیان دەبینن و پێناسە دەکەن و ئەو جیاوازیەیە وایکردووە کە هەوڵی لەناوبردنی یەکتر لە کات و وڵاتی جیادا بدەن. ئەگەر هوتوەکان و توتسیەکان لە هەڵبژاردنی مافی چارەنوسیاندا ئازادکرێن بەئەگەری زۆر بەیەکەوەژیان هەڵنابژێرن، چونکە خۆیان پێ دوو گەلی جیاوازە. دیارە دەکرێ ئەوانەی لە ناکۆکیدان سەربە یەک نەتەوەبن وەکو شیعە و سوننە هەردوو سەر بە نەتەوەی عەرەبن کەچی لەسەر جودایی رێچکەی ئایینی یەکتر دەکوژن و دەکرێ ژینۆسایدی یەکتریش بکەن، بەڵام وەکو لەسەرەتادا ڕوونمکردەوە ئەوە کێشەیەک لە بەکارهێنانی چەمکی گەلکوژی دروست ناکات. دیارە هەردوو کۆمەڵگەی سوننە و شیعە خاوەنی کۆمەڵێ بەها و تایبەتمەندی ئایینین، خاوەنی مێژووی تایبەت بەخۆیانن و دەکرێ لە جوگرافیای سەربەخۆیاندا سەربەخۆبن. رژێمی بەعس هەولی لەناوبردنی شیعەکانیدا، چونکە وەکو مەترسی لەسەر بەرژەوەندی ناسیونالیستانەی ئێراق لەوانی دەڕوانی. ئەگەر ئێراق پارچە ببێت، ئەوا بێگومان شیعە و سوننە هەر کۆمەڵگەیە وڵاتی تایبەت بە خۆیان دروست دەکەن.\nهەروەها ئاوارە دەنوسێت: “هەروەها جینۆسایدی موسوڵمانەکانی هەرێمی ڕاخینی میانمار لە ساڵی( ٢٠١٢) کە یەک گەلن بەڵام ئاینیان جیاوازە”… ئەوە تێگەیشتنێکی هەڵەیە، چونکە موسڵمانەکانی بۆرما (میانمار) کە بە گەلی رۆهنگیا ناسروان ، بە هیندوئاری دادەندرێن و هەندێ دەڵێن خەڵکی رەسەنی راخینەن، هەندێ باپیرانیان بۆ موسوڵمانەکانی هیندستان و چین و دانیشتووە عەرەبەکان دەگێرنەوە، هەروەها هەندێ دەڵێن ئەوانە لە کاتی دەسەڵاتی کۆلۆنیالیستی ئینگلیزدا وەکو کرێکار لە بەنگالەوە هاتوونەتە ئەو هەرێمە. ئەوان زمانی تایبەتی رۆهنگیای خۆیان هەیە، ئەوانە بە زمانی بۆرمی نائاخڤن. هەرچی بودیستەکانی هەرێمی راخینەیە یەکێکن لەو گروپە ئەتنیانەی وڵاتی بۆرما کە بەتەنها ٥،٦% ی دانیشتوان پێکدەهێنن، بەیەکەوە زۆرینەی دانیشتوانی بودیست ٨٩% پێکدەهێنن. راخینەکان بە زاراوەیەکی بۆرمی دەئاخڤن و دەگوترێ لەبنچینەدا لە خوارووی رۆژهەلاتی بەنگلادشەوە هاتوون. موسوڵمانەکانی بۆرما کەمینەیەکی زۆرلێکراو و چەوساوەن، لەکۆنەوە لەلایەنی دەسەڵاتدارانی بۆرمیەوە دەچەوسێندرێنەوە و ئێستاش دەچەوسێندرێنەوە. بەمجۆرە موسڵمانەکانی راخینە و بودیستەکانی راخینە جگە لە ئایین، جودایی زمان و رەچەلەکیشیان هەیە. بۆیە دەکرێ ئەوانە وەکو گەلی جیا سەیربکرێن. دیارە کۆمەڵکوژی ڕاخینەکان تا ئێستا وەکو تاوانی ژینۆساید نەناسراوە، بەڵکو وەکو پاکتاوی رەگەزی ناسراوە.\nلە زۆربەی بارەکاندا ئەو گەلانەی کە دەکەونەبەر هێرشی گەلکوژکارانە لەبەرئەوە بەرەورووی تاوانی لەناوبردن دەبنەوە چونکە لەبنچینەدا نکۆڵی لە بوونیان و مافەکانیان دەکرێت، کۆمەڵگەی یا گروپی ئەتنی دەسەڵاتدار هەوڵی لەناوبردنیان دەدات، بۆ ئەوەی نەیانهێڵێ و لە کێشەکە بەمجۆرە بەیەکجاری ڕزگاری بێت، بەمجۆرە مسۆگەری خاک و سامانی گەلی ژینۆسایدکراو بکات. چونکە ئەوانە ئەو گرنگی و توانایەیان هەیە کە دەتوانن ببنە گەلی نیمچەسەربەخۆ یا تەواو سەربەخۆ. هەموو ئەو وڵاتانەی لەژێرناوی مافی تاک یا هاونیشتیمانی بوون رەتی بوونی کۆمەڵگەی ئەتنی جیاواز دەکەنەوە، نکۆڵی لەبوونی گەلی کەمینە و مافەکانیان دەکەن، دان بەبوونی کێشەی لەوجۆرەدا نانێن و بۆیە لەکاتی تایبەتدا دەکرێ هەوڵی تواندنەوەیان بەڕیگەی جۆراوجۆر بدرێت، هەروەکو بەکردەوەش واکراوە.\nهەندێ تێبینی کۆتایی: نوسەر لە وتارەکەدا هەندێ لایەن و بوار دەوروژێنی کە من زۆر دەمێکە گوتوومن و نوسینم لەسەریان هەیە، بۆ نمونە هەڵەی چەمکی عەرەبی” ابادە جماعیە”، یا رەخنە لە پێناسەکەی نەتەوەیەکگرتووەکان، بەڵام نوسەری رەخنەگر نەئاماژە بەو نوسینانە دەکات نە ناویان دەهێنێ.\nگوتن و گوزارشتکردنی ژیانی تایبەتی رەفائیل لەمکین پەیوەندی ئەوتۆی بە سەردێری وتارەکەوە نییە. لە وتارەکەدا خۆماندووکردنێکی زۆرهەن کەبریتین لە ئاماژەکردن بۆ یاسای ژینۆسایدی ژمارەیەکی زۆری ولات کە لە دوای یەکدا ڕیزکراون، کە دەکرا لەپەڕاوێزدا دابندرێن، نەک نیوەی لاپەرەیەکیان پێ پڕبکرێتەوە. لەوتارەکەدا وردە هەڵە و هەڵەی دیکە هەن کە من نەمیستووە گوتن لە هەموویان بکەم.\nڕەخنەی کامیار سابیر لە چەمکی گەلکوژی:\nلەلایەن هاوڕییەکی رێکخراوی کوردۆسایدەوە ئاگادارکراینەوە کە نوسەر کامیار سابیر لە فەیسبوکەکەیدا ڕەخنەی لە رێکخراوی چاودێری کوردۆساید گرتووە و رەخنەکانی سەبارەت بە ناوی رێکخراو ” کوردۆساید” و هەروەها بەکار هێنانی وشەی ” گەلکوژی ” یە. ئەو هاوڕێیە ڕەخنەکەی وەکو خۆی لە ئیمایلەکەدا دانابوو، بۆیە منیش هەمان تێکست بەکاردەهێنم ( دەقی ڕەخنەکەم لە پەراوێزی ئەو وتارەدا داناوە).\nکامیار سابیر رووی دەمی دەکاتە رێکخراوی کوردۆساید و دەنوسێت: “پاشگرێکتان هەیە بە ناوی کۆردۆساید، ئەم چەمکە داتاشراوە، لە رووی زمانەوانییەوە مەغزایەکی شاعیرانەی هەیە تا بە مەغزای سیاسیی و کولتووریی و قانوونیی دەگات. لە زمانی ئینگلیزییدا دەکرێ، پاشگری ساید Cide ، بۆ گەیاندنی مەغزا قانوونییەکەی، بۆ سەر زۆرچەمک و ناو زیاد بکرێت. بۆ نموونە: کەسێک ساوایەک infant بکوژێ، بەو کارە دەگوترێ infanticide . کەسێک خۆی بکوژێ، دەڵێن سوەسایدی selfcide یان suicide کردووە. یان فەیلەسووفێک بکوژی، پێت دەگوترێ philosophicide . ئەم “ساید”ە ناکرێ بهێنرێتە ناو زمانی کوردییەوە و بە ئەنفال بگوترێ کۆردۆساید. لە باری سیاسیی و زمانەوانییەوە، بەڕای من ئەم کۆردۆسایدە زۆر هەرزەکاریی و حەماسەتی نەتەوەیی و نۆستاڵژیای کڕوزانەوەی پێوە دیارە.\nنامەوێ زۆر لەسەر ئەو بەشە بووەستم، بەڵام بەکورتی هەروەسەتەیەکی لەسەر دەکەم، دیارە کامیار سابیر زۆر قەڵسە لە بەکارهێنانی ئەو وشە لێکدراوە، وە لە نوسینەکەدا کەوتۆتە کۆمەڵێ هەڵەوە. کامیار خۆی لە نوسینە کوردیەکەدا کۆمەڵی داهێنانی خۆی کردووە و بەشێوەیەکی تایبەت دەنوسێ. پیتی “و” یا “ی” ی لە دوای یەکدا لە کۆمەڵێ وشەدا بەکارهێناوە. دیارە نوسینی واو لە وشەی کوردیدا یا دوو “ی” کێشەیەکی زمانی کوردییە، کە لەبەر نەبوونی زمانی ستانداردی کوردی بوونی هەیە. دیومە نوسەر هەیە یەک “و” بۆ هەموو وشەیەک بەکاردەهێنێ، دیومە نوسەر هەیە سێ “و” بەکاردەهێنێ. پێموانییە ئەو شێوە نوسینەی کامیار سابیر دروست بێت. جگەلەوە کامیار خۆی رێگەی بەخۆی داوە کۆمەڵێ وشەی عەرەبی و ئینگلیزی لەو کورتە رەخنەیەدا بەکاربهێنێت و بۆ ئەو کێشەیەک نییە! لە رەخنەکەیدا دەنوسێ: “ناکرێ ئەو وشەیە بهێندرێتە ناو زمانی کوردی”. وشەی ساید Cide ئینگلیزی نییە بەڵکو وشەیەکی لاتینیە، هێندراوەتە ناو زمانی ئینگلیزی و ئێستا وەکو پاشگری زۆر وشەی لێکدراو بەکاردەهێندرێت. ئەو وشانەی ئەو پاشگرەیان پێوەدەندرێت لە زمانی ئینگلیزیدا هیچیان بەلێکدراوی لە ڕەچەڵەکدا ئینگلیزی نین. ئایا هەرگیز وشەی ئینگلیزی نەهاتوونەتە ناو زمانی کوردی و ئێستا لە زمانی کوردیدا بەکارناهێندرێن؟ لەبەرچی ناکرێ ئەو وشەیە بهێندرێتە ناو زمانی کوردی؟ ئایا ئەو خۆی هەر لەو کورتە نوسینەدا ئەو کارەی نەکردووە!؟ لەبەرچی و بەپێی چ لێکۆڵینەوەیەک ئەو بەکارهێنانە “مەغزایەکی” شاعیرانەی هەیە!؟ لەراستیدا ئەو گوتنە ڕەتکردنەوەی پشووتەنگانەی گۆڕانە لە زماندا کە لە پرۆسەیەکی بگۆڕی بەردەوامدایە. هەروەها ئەو ئاماژە بە نەبوونی مەغزای سیاسیی و کولتووری و قانوونی دەکات! ئایا ئەو وشەیە بۆ مەبەستیکی قانونی هاتووە؟! کێ گوتنی لە مەبەست و ئاماژەی کەلتوری و سیاسی کردووە!؟ وەکو دەبیندرێت، بێ ئەوەی ئاگاداری هۆکاری هاتنی ئەو وشەیە هەبێت، هەر لە خۆیەوە هاتووە و بەناوکەوتووە و پێیدا دەدات! پاشان دەنوسێ: ناکرێ … بە ئەنفال بگوترێ کۆردۆساید. لە باری سیاسیی و زمانەوانییەوە، بەڕای من ئەم کۆردۆسایدە زۆر هەرزەکاریی و حەماسەتی نەتەوەیی و نۆستاڵژیای کڕوزانەوەی پێوە دیارە. کێ گوتوویەتی ئەو وشەیە لە جیاتی وشەی ئەنفال هاتووە و دەبێ بە ئەنفال بگوترێ کوردۆساید؟! نازانم کامیار چۆن ئەو مەتەڵەی هەڵهێناوە! لە ڕاستیدا وشەی کوردۆساید بەهیچ جۆرێک بۆ ئەوە نەهاتووە شوێنی وشەی ئەنفال بگرێتەوە. وشەکە جگە لە ناوی ڕێکخراوێک کە ئاماژەیەک بە بەرنامە و کارەکانی دەکات شتێکیتر نییە و بۆ مەبەستێکیتر نەهاتووە. وەکو کاتیخۆی لەو هاوڕێیەی کە پیشنیاری وشە و ناوەکەی کرد بیستم، وشەکە لاسای وشەیەکی لەوجۆرەی ئەرمەنی دەکاتەوە کە رێکخراوێکی ئەرمەنی بواری ژینۆساید بەکاری دەهێنن. پاشان بەچیەوە دیارە و کامیار چۆنی زانی ئەو کوردۆسایدە “هەرزەکاری و حەماسەتی نەتەوەییە و نۆستالژیای کڕوزانەوەیەوە”؟! ئایا ئەوانەی کە چەندین ساڵە خەبات بۆ ناساندنی تاوانی ژینۆسایدی دژ بە کوردان دەکەن، هەرزەکارن!؟ ئایا ئەوانە نەتەوەپەرستن و لەرێکخراوێکی نەتەوەپەرستدا کاردەکەن؟! ئایا وشەی “کوردۆساید” گەڕانە بەدوای بەهایەکی بەسەرچوو و کۆنبوو؟! ئایا هەوڵی ناساندنی تاوانکە کە دژ بە کوردان کراوە، بەسەرچووە و ئێمە بۆ شتێک دەگرین کە هیچ بەهایەکی نییە؟! نازانم کامیار چۆن ئەو مەتەڵەی هەڵهێنا و زانی ئەوە دەرئەنجامی “حەماسی نەتەوەییە” یا “نۆستالژیای کروزانەوەیە”؟ لەڕاستیدا ئەو ڕەخنەیە جگە لە فیشەک بەتاریکی وەنان لە گێژاوی بێئاگاییدا شتێکیتر نییە. بەکورتی ئەوەی کامیار لێرەدا دەیڵێ، ئەو لە فەرهەنگی تێگەیشتنی تایبەت بە خۆیدا دەریهێناون.\nپاشان دەنوسێ: هەر کەسێک چەمکی گەلکوژیی( بەهەڵە، گەلکوژی نووسراوە،) بەکارهێنابێت ، دنیایەک فانتەسیی و خەیاڵاتی شیعریی لە بۆچوونیدایە. گەل مانای سیاسیی و کولتووریی جیاواز هەڵدەگرێ و لەگەڵ هەموو ئەو تێرمۆنۆڵۆجیانەی لە جینۆسایدەوە نزیکن، هیچ بەهایەکی سیاسیی و تێکهەڵکێشییەکی دیفاکتۆی نابێت، ئەگەر مەبەست لێی، لەبری چەمکی ماس Mass ی ئینگلیزیی بەکار بهێنرێت. هەروەها ئەگەر گەلکوژیی لە بری کۆمەڵکوژیی بەکار دەهێنن، ئەوە مەبەستەکە بەتەواویی شیعرێنراوە. هیچ زمانناسێک، هیچ کەسێکی شارەزا لە باری قانوونیی وسیاسیی و زمانەوانییەوە، ناتوانێت واتایەکی دروست یان چەمکێکی تەنانەت نزیکیش لە زمانە بیانییەکاندا بۆ ئەم “گەلکوژیی” ەی ئێوە بدۆزێتەوە. تەنانەت ئەگەر تەرجەمەی حەرفییش بکرێت…\nلە رووی زمانەوانیەوە گەلکوژی دەنوسرێت نەک گەلکوژیی بەپێچەوانەی ئەوەی کە کامیار سابیر ئاماژەی بۆ دەکات. جگەلەوەی وەکو پێشتر ئاماژەم بۆ کرد، کە بەکارهێنانی یەک یا دوو ‘ی’ کێشەیەکی زمانی کوردییە و نوسەران خۆیان هەر کەسە بەپێی ئارەزوو و تیگەیشتنی خۆیان بەکاری دەهێنن. بەپێی ڕێنوسی پێشوو لە نوسینی زمانی کوردیدا یەک “ی” نوسراوە و ئەو “ی” درێژ یا کورت خوێندراوەتەوە و گوتراوە، دەکرێ هەر ئەو جۆرەش گونجاوترین چارەسەری بێت. دەکرێ پێشنیاری دوو “ی” بۆ ئاوڵناو و کرداری خاوەن پاشگری “ی” لە هەندێ باردا بکرێت و گونجاو بێت، وەکو منیش ئەو دوو “ی” یەم لە بار و کاتی تایبەتدا بەکارهێناوە، بەڵام ئەوە تەنها پێشنیارە و دەکرێ من هەڵەبم. پێموایە تاکو فەرهەنگێکی ستانداردی زمانی کوردی نەبێت، ئەو کێشانە دەبن.\nکامیار سابیر چۆنی زانی ئەو کەسەی چەمکی “گەلکوژی” بە گونجاو دەزانێت، دنیایەک فەنتاسی و خەیالاتی شیعری لە بۆچوونیدایە؟! بەپێی چ لێکۆڵینەوەیەک؟ ڕەنگبێ کامیار ئاگادار و “شارەزای” هەموو ئەو وشە و چەمکانە بێت کە لە ژینۆسایدەوە نزیکن! بێگومان گەل وشەیەکی پەرتە و دەکرێ چەند واتایەکی هەبێت وەکو people ئینگلیزی یا folk ی سەرووی ئەوروپا، سکەندەنافی و ئەلمانی. دیسان هاتووە و شەلم کوێرم ناپارێزم پێیدادەدا و دەنوسێ: “هیچ بەهایەکی سیاسیی و تێکهەڵکێشییەکی دیفاکتۆی نابێت، ئەگەر مەبەست لێی، لەبری چەمکی ماس Mass ی ئینگلیزیی بەکار بهێنرێت.” بەپێی چ لێکۆڵینەوەیەک؟ چۆن هەروائاسان لە “هەموو” بەهاکان بەتاڵی دەکەیتەوە!؟ پاشان دەنوسێت: ” هەروەها ئەگەر گەلکوژیی لە بری کۆمەڵکوژیی بەکار دەهێنن، ئەوە مەبەستەکە بەتەواویی شیعرێنراوە…” چۆن و بەپێی چ تێز و لێکۆڵینەوەیەک؟ ئایا چەمکەکە وەزن و قافیەی هەیە یا ئەندێشەیی و فەنتاسیانەیە تا شیعرێندرابێت!؟ سەیرەکە لەوەیە دڵنیا نییە و ناشزانێ چەمکەکە لەبری چ بەکاردێت، بەڵام ڕێگە بەخۆی دەدات هێرشی بکاتەسە و ڕاست و چەپ بیکوتێتەوە! دوای ئەوە دیسان دەمارگیری دەیگرێ و گشتگیرانە دەنوسێت: ” هیچ زمانناسێک، هیچ کەسێکی شارەزا لە باری قانوونیی وسیاسیی و زمانەوانییەوە، ناتوانێت واتایەکی دروست یان چەمکێکی تەنانەت نزیکیش لە زمانە بیانییەکاندا بۆ ئەم “گەلکوژیی” ەی ئێوە بدۆزێتەوە. تەنانەت ئەگەر تەرجەمەی حەرفییش بکرێت… ” رەنگبێ کامیار ئاگاداری هەموو زمانناس و شارەزایان لە باری قانونی و سیاسی و زمانەوانیەوە بێت و ئاگاداری هەموو لێکۆڵینەوەکانی هەموو ئەوانە لە “هەموو جیهاندا” بێت، بۆیە دڵنیایە لەوەی کە کەسیان ناتوانن واتایەکی دروست یا چەمکێکی نزیک بۆ گەلکوژی بدۆزنەوە!؟ دووبارە بێ ئەوەی ئاگاداری ئەو راستیە بێت کە کۆمەڵیک وڵات هەن چەمکی گەلکوژی لەجیاتی ژینۆساید بەکاردەهێنن، خەڵکی ئاسایی ئەو چەمکە بەکاردەهێنن و شارەزایانی ئەو وڵاتانە لە نوسینەکانیاندا چەمکی گەلکوژی دەنوسن، هاتووە کوێرانە هێرش دەکات. کەسێک کە لە بەکارهێنانی چەمکێک دڵنیا نەبێ، نەزانێ لەچیەوە هاتووە و نەزانێ لەجیاتی چی بەکاردەهێندرێت، چۆن رێگەبەخۆی دەدات بێ بەڵگە و بێ بەدواداچوون و لێکۆڵینەوە ئەو هێرشە ناڕەوایە بکاتە سەر چەمکەکە؟! من لە چەند وتارێکدا ئەوەم ڕوونکردۆتەوە کە بۆچی چەمکی گەلکوژی گونجاوە، بەڵام کامیار واپیشان دەدات کە ئەو هیچ لەو وتارانەی نەبینیووە و نەخوێندۆتەوە. دەکرێ ئەو وتارەکانی نەخوێندبێتەوە، بەڵام گومانم لەوەدا هەیە کە ئەو وتارانەی نەدیتبێ یا نەزانێ “کێ” ئەو چەمکە بەکاردەهێنێت. هەندێ لەو وتارانە لە سایتی دەنگەکان بڵاوکراونەتەوە کە ئەو خۆی وتاری لێ بڵاودەکاتەوە!\nجێگەی تێبینیە کە لەو کورتە نوسینەی ئەو نوسیویەتی کۆمەڵێ داهێنانی زمانەوانی تایبەت بەخۆی دەبیندرێن، کۆمەلێ چەمک و وشەی بیانی و عەرەبی بەکاردەهێنێت، چەمکی ناڕۆشن، کۆمەڵێ چەمکی گەورە بەدوای یەکدا ڕیزدەکات، کۆمەڵی دەرئەنجامی بێبنەما ڕادەگەنێت، واپیشان دەدات کە ئەو وەکو خوا (وەکو ئایینەکان دەیڵێن) ئاگاداری هەموو شتە و ئاگادارە هەموو شارەزایان چی دەکەن و توانایان چییە! لەراستیدا گومان دەکرێ کە ئەو تێگەیشتنی تەواوی بۆ هەندێ لەو چەمکانە هەبێت کە دەیاننوسێت و بەدوای یەکدا ڕیزیان دەکات. بەگشتی نوسینی باش بە بەکارهێنانی چەمکی گەورە و ئەبستراکت و ڕیزکردنیان بەدوای یەکدا نابێتە نوسینی باش. لەڕاستیدا رەخنەکەی کامیار سابیر ژیربێژی تێدانییە و بێ بنەمایە. ئەگەر سەیری ڕەخنەکە بکەی وادەردەکەوێ (وەکو لە کوردەواریدا دەڵێن) “نازانێ کە نازانێ”.\nمن هەمیشە بەگرنگم زانیووە کە لەڕێگەی کار و هەوڵەکانمانەوە سوودی باش و گونجاو و بابەتیانە بە بواری گەلکوژی بگەیەنین، هەروەکو ئێمە وەکو کورد لەو بوارەدا نوێین. ئەگەر رەخنە لە چەمکێک یا بابەتێک لە بواری ژینۆساید یا هەر بواریکی دیکەدا هەبێت، گرنگە رەتکردنەوەی کوێرانە نەبێت، بەڵکو بابەتیانە و بێلایەنانە بن، تێر و تاوتوێکراوبن، بۆ ئەوەی بتواندرێ هەوڵەکە بەئاراستەیەکی زانیستیانەی گونجاودا تێپەڕن و ئەوە هەلبژێردرێت کە زانستیانە گونجاوترینە یا دەکرێ بە گونجاوترین دابندرێت. ئێمە لەم رێگەیەوە دەتوانین سوود بە بواری ژینۆساید و بوار و هەوارە جیاجیاکانی لێکۆڵینەوە و توێژینەوە بەگشتی بگەیەنین.\nلەکۆتاییدا پێویستە ئەوە بلێم کە زمانی کوردی زمانێکی هەژار نییە وەکو لێرەولەوێ دەکەوێتەبەرچاو و دەگوترێت، بەپێچەوانەوە زمانی کوردی زمانێکی بەرفراوانی بەتوانایە، دەکرێ نوسین و لێکۆڵینەوەی زانستی بە گونجاوی پێبنوسرێت. زمانی کوردی وەکو هەر زمانێکی تر هەمیشە لە گۆڕاندایە، ئێمە لە زۆر بواری زانستیدا نوێین، بۆیە زمانیش لەو بوارانەدا گۆڕان بەخۆیەوە دەبینێت. ئەگەر کەسانی شارەزا لە بوارێکدا کە شارەزاییان هەیە بتوانن سوود بەزمانی کوردی بگەیەنن، چەمک و وشەی گونجاوی کوردی بەکاربهێنن، ئەگەر زانستیانە بتواندرێ پەسندبکرێ، پێویستە وەربگیرێ و سوودی لێوەربگیرێت، ئەگەر رەخنە هەبێت پێویستە ڕەخنە بە بنەما و تاوتوێکراو و زانستیانە بێت، تاکو بتواندرێ سوودی لێوەربگیرێت و دەرئەنجام باشترین بێت.\nلەلایەکیتر خۆشویستنی زمانی کوردی و ڕەواننوسی تاوان نییە، مرۆڤی کوردیش مافی خۆیەتی گرنگی بە زمانی خۆی بدات و زمانی خۆی خۆش بوێت. بەکارهێنانی زمانی پاراو و رەوانی کوردی سەردەمیانە جێگەی گرنگیپێدانە و پێویستە پشتگیری بکرێت، لاساییکردنەوەی زمانی عەرەبی یا هێنانی وشە و چەمکی بێگانە و عەرەبی بێ هۆکاری گونجاو، هەژاری نوسەر لە زمانی کوردیدا پیشان دەدەن، چونکە جگەلەوەی هەڵەیە، زمانی کوردیش دەشێوێنێ. بەداخەوە لە زمانی کوردی ئێستادا ئەو شێواندنە بەتایبەتی لەلایەن میدیای کوردیەوە بەزەقی دیارە.\nدەقی وتارەکەی ئاوارە حوسێن لە خوارەوە بخوێنەوە\nجینۆساید؛ یان کۆمەڵکوژی و گەلکوژی\n(Genocide) چەمکێکی لێکدراوەو لە دوو دەستە وشە پێک دێت. ئەوانیش Genos وشەیەکی گریکیە بە مانای وەچە یان نەوە یان ڕەگەز دێت و Cide وشەیەکی لاتینیەو بە مانای کوشتن یان لە ناوبردن دێت. هەردوو دەستە وشەکەش بەیەکەوەو بە کوردی بە مانای نەوە کوژی یان وەچە کوژی یان ڕەگەز کوژی دێت.\nئەم چەمکە بۆ یەکەمین جار لە لایەن یاساناسی پۆڵەندی بە ڕەگەز ئەمریکی (ڕافایل لێکمن) وە بە کار هات و لە پەرتوکە (٦٧٠) لاپەڕەیە بە ناوبانگەکەیدا (یاسای میحوەری لە داگریکردنی ئەوروپادا) دا لەساڵی (١٩٤٤) جێگیری کرد. لە پرۆسەی جینۆسایدی جولەکەکاندا کە بە هۆلۆکۆست ناسراوە لە لایەن ڕژێمی ئەڵمانیای نازی لە کۆی ئەو شەش ملیۆێن جولەکەی کە دەکوژرێت چل و نۆ خزمی نزیکی لێمکنی تێدایە، بە تەنها برایەکی (ئیلیاس) لەگەڵ هاوسەرو دوو کوڕی ڕزگاریان دەبێت کە ئەوانیش لە کاتی جینۆسایدەکەدا نێردرابون بۆ کامپی زۆرەملێی کرێکاران لە یەکێتی سۆڤییەت. هەر ئەوەش وای لە لێمکن کرد هەوڵەکانی قوڵ بکاتەوەو ناوێک بۆ تاوانی تاوانەکان (جینۆساید) دابنێت کە تا ئەو کاتە بێناو بوو.\nبەرامبەر بە چەمکی جینۆساید زۆر جار لە لایەن نوسەران و بەناو شارەزایانی بواری جینۆساید و میدیای کوردی چەمکەکانی: کۆمەڵکوژی یان گەلکوژی دادەنرێت. کە هەریەک لەو چەمکانە مانای تەواوەتی جینۆساید نادەن بەدەستەوە، وەک لەسەرەوە ئاماژەمان بۆ کردووە جینۆساید بە کوردی بە مانای وەچە کوژی، نەوە کوژی یان ڕەگەز کوژی دێت. گەرچی ئەم چەمکانەش مانای تەواوەتی جینۆساید نادەن بەدەستەوە چونکە دەکرێت لە جینۆسایددا کەسیش نەکوژرێت بۆیە باشتر وایە تەنها چەمکی جینۆساید بەکار بهینرێت.\nسەرەتا جینۆساید دەناسێنین و پاشتر ڕونیدەکەینەوەو دەیسەلمێنین کە هەریەک لە کۆمەڵکوژی و گەلکوژی نادروستە و بە مانای جینۆساید نایەت و گوزارە نیە لە چەمکی جینۆساید.\nجینۆساید تا ساڵی(١٩٤٤) تاوانیک بوو بە بێناو، هەر بۆیە جینۆساید چەمکێکی نوێیە بۆ تاوانێکی کۆن. بۆ یەکەمین جار کۆمەڵەی گشتی نەتەوەیەکگرتووەکان لە ڕۆژی(١١/١٢/١٩٤٦) بڕیاری ژمارە(٩٦) (١) دەرکردو جینۆسایدی بە تاوانێک دانا لە یاسای نێودەوڵەتیدا. وە لە بریارەکەدا هاتووە کە جینۆساید نکوڵی کردنە لە مافەکانی تاک و کۆمەڵ و دژی ڕەوشتی یاسا و ئامانج و گیانی نەتەوە یەکگرتووەکانە و تاوانێکی هزر و ویژدان هەژێنەو دەبێتە هۆی لەدەستدانیێکی گەورەی مرۆڤایەتی و جیهانی شارستانی سەرزەنشتی دەکات. دوو ساڵ دواتر کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ڕۆژی (٩/١٢/١٩٤٨) بە بڕیاری ژمارە (٢٦٠) ڕێککەوتننامەی بەربەندکردنی جینۆسایدو سزا خستنە سەر تاوانکارانی لە شاری پاریس دەرکرد و بۆ یەکەمین جار جینۆساید بو بە یاسا. کە ئەم ڕێکەوتننامەیە لە نۆزدە ماددە پێک هاتووەو لە (١٢/١/١٩٥١) وە کاریپێکدەکرێت. تا ئێستا (١٤٦) دەوڵەت لەو ڕێککەوتننامەدا ئەندامن.\nئەو ڕێککەوتننامەیە کە بەڕیککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ جینۆساید ناسراوە لە ماددەی (٢) دا پێانسەی جینۆسایدی کردووە و دەڵێت: (جینۆساید هەر یەکێک لەم کردەوانەی خوارەوەیە بەمەبەستی لە ناوبردنی هەمو یان بەشێکی گروپێکی نەتەوەی- یان ڕەگەزی- یان نەژادی- یان ئاینی).\nلەم پێناسەوە بۆمان ڕوندەبێتەوە کە تاوانی جینۆساید دەکرێت بە پێنج شێواز ئەنجامبدرێت هەروەک لە ماددەی (٢) دا پێناسە کراوە. ئەوانیش:( کوشتن، ئەشکەنجەدان، ناچارکردنی قوربانیان بۆ ژیانێکی ناهەموار، نەزۆک کردنی قوربانیان و ڕاگواستنی منداڵان). واتە لە تاوانی جینۆسایددا دەکرێت کەسیش ڕاستەوخۆ نەکوژرێت، ئەمەش بۆ خۆی وەڵامدانەوەی هەمو ئەو بەناو جینۆساید ناسە کورد و عەرەبانەیە کە تا هەنوکە بە هەڵە چەمکەکانی کۆمەڵکوژی و گەلکوژی و الإبادة الجماعية بەکاردەهێنن. هەروەک لە بڕگەکانی(٢-٣-٤-٥) ی ئەو مادەدا هاتووە هەریەک لە کردارەکانی: (ئەشکەنجەدان، ناچارکردنی قوربانیان بۆ ژیانێکی ناهەموار، نەزۆک کردنی قوربانیان و ڕاگواستنی منداڵان) بە مەبەستی لە ناوبردنی هەمو یان بەشێکیان بە جینۆساید دادەنرێت.\nنادروستی گەلکوژی بەرامبەر بە جینۆساید، ئەوەیە کە ئەو گروپەی جینۆسایدی بەرامبەر ئەنجامدەدرێت بە تەنها لەبەر ئەوە نیە کە گەلێکی جیاوازن. بەڵکو لەبەر ئەوەیە کە پەیڕەوی ئاینێکی جیاواز دەکەن، لە ڕەگەزێکی جیاوازن یان سەر بە نەژادێکی جیاوازن هەروەک ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکانیش ئەنجامدانی تاوانی بەرامبەر بەو چوار گروپە بە جینۆساید داناوە ئەگەر تاوانکار مەبەستی لە ناوبردنی هەمو یان بەشێکی گروپەکەی هەبێت. سەرەڕای ئەوەش دەکرێت ئەو گروپەی کە جینۆساید ئەنجامدەدات و ئەوەشی کە جینۆسایدی لە دژ ئەنجامدراوە یەک گەل بن بەڵام ڕەگەزیان جیاواز بێت. وەک جینۆسایدی توتسیەکان لەلایەن هوتوەکانەوە لە ڕواندا لە ساڵی ١٩٩٤ کە یەک گەلن بەڵام ڕەگەزیان جیاوازە کە ئەم جینۆسایدەش بە پێی ماددەی (٢) ی دادگای تاوانکاری نێودەوڵەتی ڕواندا بە جینۆساید ناسێنرا. هەروەها جینۆسایدی موسوڵمانەکانی هەرێمی ڕاخینی میانمار لە ساڵی( ٢٠١٢) کە یەک گەلن بەڵام ئاینیان جیاوازە. هەربۆیە چەمکی گەلکوژی نا دروستەو واتا ناگەیەنێت.\nبۆ ئێمەی کورد چەمکی جینۆساید باشترین چەمکە کە بەکاریبهێنین من خۆم هەر ئەم چەمکە بەکاردەهێنم و وە پێشم وایە بەکارهێنانی وەچەکوژی- نەوە کوژی یان ڕەگەز کوژی کە بە کوردیکردنی جینۆسایدە مانای تەواوەتی جینۆساید ناگەیەنێت. بە کارهێنانی جینۆسایدش لەلایەن نوسەرو میدیای کوردیەوە نابێتە جێگای ڕەخنەو وا لێکنادرێتەوە کە چەمکی بێگانە بەکاردەهێنین و زمانەکەی خۆمان بە کەم دەزانین بەڵکو هەروەک چۆن زۆربەی نەتەوە ئاری نەژادەکان چەمکی جینۆساید بەکاردەهێن و ئەم چەمکە بووە بە چەمکێکی ئاری ئەوا ئێمەی کوردیش وەک نەتەوەیەکی ئاری نەژاد دەتوانین جینۆساید بەکاربهێنین.\nنمونەی ئەو نەتەوانەش کە چەمکی جینۆساید بەکاردەهێنن: (ئینگلیزەکان پێ دەڵێن/ جێنۆساید- فەرەنسیەکان پێی دەڵێن/ ژەنۆسید- ڕوسیەکان پێی دەڵێن/ جینۆسید- ئەلبانیەکان پێی دەڵێن/ جێنۆسید- ئیندۆنیسیەکان پێی دەڵێن/ گێنۆسیدە- ئیتالیەکان پێی دەڵێن/ جێنۆچیدیۆ- ژاپۆنیەکان پێی دەڵێن/ جێنۆسایدۆ- لاتینیەکان پێێ دەڵێن/ جێنۆچیدیا- پورتوگالیەکان پێی دەڵێن/ ژێنۆسیدیۆ- ڕۆمانیەکان پێی دەڵێن/ جێنۆچید- سلۆڤاکیەکان پێی دەڵێن/ جێنۆسیدا).\nجینۆساید وەک تاوانێکی نێودەوڵەتی لە یاسای تاوانکاری نێودەوڵەتی و نیشتیمانیدا\nجینۆساید لە ساڵی (١٩٤٨) لە لایەن نەتەوە یەکگرتووەکانە وە بە ڕێککەوتننامەیەکی نۆزدە ماددەی کرا بە یاسا. بە پێی ماددەی دووی ڕێککەوتننامەکەش تەنها چوار گروپی پاراستووە کە ئەوانیش: نەتەوە- ئاین- نەژاد و ڕەگەزن. واتە ئەنجامدانی هەریەک لەو پێنج کردارەی کە لەسەرەوە باسمان کرد بە مەبستی لە ناوبردنی هەمو یان بەشێکی هەریەک لەو گروپانە دەچێتە چوار چێوەی تاوانی جینۆسایدەوە.\nگەرچی ئەو پێناسەیەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ جینۆساید زۆرترین ڕەخنەی لێگیراوە لە لایەن یاسا ناسانی نێودەوڵەتیەوە، بەوەی کە تەنها چوار گروپ دەپارێزێت وگروپەکانی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری و ڕێبازی ئاینی نەپاراستووە. چونکە لە کاتی بەستنی ڕێککەوتننامەکەدا تەنها نوێنەرانی دەوڵەتانی بەرژەوەندی ویستی تێدابوو بە بێ بونی نوێنەرانی نەتەوە ژێڕ چەپۆکەکان و جێگیر کردنی پێشنیارە دروستەکانی نوێنەری گروپە جینۆساید کراوەکان لە داڕشتنی یاسای ڕێککەوتننامەکەدا. بەمەش سەرەڕای ڕەخنەو تێبینی یەکانمان لەسەر ئەو پێناسەیە بۆ جینۆساید ئەوا دەبێت تاوەکو ئەو کاتەی نەتەوە یەکگرتووەکان هەمواری دەکات لە دادگایکردنی تۆمەتبارانی جینۆسایدا کار بەو پێناسەیە بکرێت و بۆ ئەوەی ڕوبەڕوی ڕەخنەی یاسای نەبینەوە. بەڵام زۆربەی بەناو شارەزایانی بواری جینۆساید و میدیاکان زۆر کات لە دەرەوەی پێناسەی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پێناسەی جینۆساید دەکەن و تایبەتمەندی جینۆساید بە تاوانێک دەدەن. هەر ئەوەش بو ئەو دادگا تاوانکاریە نێودەوڵەتیانەی کە پاشتر دامەزران لە ژێر ڕوناکای پێناسەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ جینۆساید پێناسەی جینۆسایدیان کردو جێگیر کرد.\nنمونەی دادگا تاوانکاریانەش وەکو: ماددەی (٤) دادگای تاوانکاری نێودەوڵەتی یوگۆسلاڤیای پێشوی ساڵی (١٩٩٣) و ماددەی (٢) ی دادگای تاوانکاری نێودەوڵەتی ڕواندای ساڵی (١٩٩٤) و ماددەی (٦) ی دادگای تاوانکاری نێودەوڵەتی (لاهای) ساڵی (١٩٩٨) و ماددەی (١١) ی دادگای تاوانکاری باڵای عێراقی ساڵی (٢٠٠٥).\nهەروەها لە یاسای تاوانکاری و سزادانی دەوڵەتانیشدا سود لە هەمان پێناسە وەرگیرا. هەروەکو: ماددەی (٣٩٣) ی یاسای تاوانکاری ئەرمینیا- ماددەی (١٠٣ و ١٠٤) ی یاسای تاوانکاری ئازەربایجان- ماددەی (١٢٧) یاسای تاوانکاری بیلاڕوسیا- ماددەی (١٣٨) ی یاسای سزادانی بۆلیڤیا- ماددەی (١٤١) یاسای سزادانی بۆسنیاو هەرزەگۆڤینا- ماددەی (٤١٦) یاسای تاوانکاری بولگاریا- ماددەی (٣١٨) یاسای جینۆساید و تاوانەکانی جەنگی کەنەدا- ماددەی (١٠١ و ١٠٢) ی یاسای سزادانی کۆڵۆمبیا- ماددەی (١٢٧) یاسای سزادانی کۆستاریکا- ماددەی (١٣٧) یاسای سزادانی کۆت دیڤوار- ماددەی (١٥٦) یاسای سزادانی کرواتیا- ماددەی(٣٦١) یاسای سزادانی کوبا- ماددەی (٢٥٩) ی یاسای سزادانی چیک- ماددەی (٣٦١) ی یاسای سزادانی ئەل سلڤادۆر- ماددەی (٢٨١) ی یاسای سزادانی ئەتیوبیا- ماددەی (٢١١) ی یاسای سزادانی فەرەنسا- ماددەی (٦٥١) ی یاسای سزادانی جۆرجیا- ماددەی (٦) ی یاسای تاوانکاری نێودەوڵەتی ئەڵمانیا- ماددەی (٣٧٦) ی یاسای سزادانی گواتیمالا- ماددەی (١٥٥) ی یاسای سزادانی هەنگاریا- ماددەی (٣٧٣) ی یاسای تاوانکاری قیرگیزستان- ماددەی (٧١) ی یاسای سزادانی لاتیڤیا- ماددەی (٣٢١) ی یاسای سزادانی لیختنشتاین- ماددەی (٩٩) ی یاسای تاوانکاری لیتوانیا- ماددەی (٣٠) ی یاسای سزادانی مالی- ماددەی (١٤٩) ی یاسای سزادانی مەکسیکۆ- ماددەی (٥٤٩ و ٥٥٠) ی یاسای سزادانی نیکاراگوا- ماددەی (٣١١) ی یاسای سزادانی پەنەما- ماددەی (٣١٩) ی یاسای سزادانی پاراگوای- ماددەی (١٢٩) ی یاسای سزادانی پیرۆ- ماددەی (١١٨) ی یاسای سزادانی پۆڵەندا- ماددەی (٢٣٩) ی یاسای سزادانی پۆرتوگال- ماددەی (٣٥٦) ی یاسای سزادانی ڕۆمانیا- ماددەی (٣٥٧) ی یاسای تاوانکاری ڕوسیا- ماددەی (٥٢) ی یاسای سزادانی سۆلۆمن ئایلاندس- ماددەی (٢٥٩ و ٢٦٥) ی یاسای تاوانکاری سلۆڤاکیا- ماددەی (٣٧٣ و ٣٧٨) ی یاسای سزادانی سلۆڤینیا- ماددەی (٦٠٧) ی یاسای سزادانی ئیسپانیا- ماددەی (٧) ی دەستوری سورینام- ماددەی (١٦٩)ی یاسای جینۆسایدی سوید- ماددەی (٢٦٤) ی یاسای سزادانی سویسرا- ماددەی (٥٢) ی یاسای سزادانی توڤالۆ- ماددەی (٤٤٢) ی یاسای تاوانکارئۆکرانیا و بەشی (٥٠) ی یاسای فیدراڵی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.\nلەژێر ئەو ڕوناکیە یاساییانەی سەرەوادا ئەوە ڕوندەبێتەوە کە جینۆساید وەک مەترسیدارترین تاوانی نێودەوڵەتی یان تاوانی تاوانەکان. لە یاسای نێودەوڵەتیدا بەربەند کراوەو لە ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ جینۆساید و دادگا تاوانکاریە نێودەوڵەتیەکان و یاسای تاوانکاری و سزادانی زۆربەی دەوڵەتانیشدا بەربەند کراوەو ئەنجامدەرانیشی لە هەر پلەو پۆستێکدا بن لە تاکە کەسێکەوە تاوەک سەرۆکی دەوڵەت مافی وەرگرتنی پەنابەری مرۆی و ڕامیاریان نیەو ڕوبەڕوی سزای یاسای دەبنەوە.\nڕەخنەکەی کامیار سابیر کە لە لاپەرەی فەیسبوکەکەیدا بڵاویکردبۆوە\nهاوکات پاشگرێکتان هەیە بە ناوی کۆردۆساید، ئەم چەمکە داتاشراوە، لە رووی زمانەوانییەوە مەغزایەکی شاعیرانەی هەیە تا بە مەغزای سیاسیی و کولتووریی و قانوونیی دەگات. لە زمانی ئینگلیزییدا دەکرێ، پاشگری ساید Cide ، بۆ گەیاندنی مەغزا قانوونییەکەی، بۆ سەر زۆرچەمک و ناو زیاد بکرێت. بۆ نموونە: کەسێک ساوایەک infant بکوژێ، بەو کارە دەگوترێ infanticide . کەسێک خۆی بکوژێ، دەڵێن سوەسایدی selfcide یان suicide کردووە. یان فەیلەسووفێک بکوژی، پێت دەگوترێ philosophicide . ئەم “ساید”ە ناکرێ بهێنرێتە ناو زمانی کوردییەوە و بە ئەنفال بگوترێ کۆردۆساید. لە باری سیاسیی و زمانەوانییەوە، بەڕای من ئەم کۆردۆسایدە زۆر هەرزەکاریی و حەماسەتی نەتەوەیی و نۆستاڵژیای کڕوزانەوەی پێوە دیارە.\nلەو دەقەی واژۆتان کۆکردووەتەوە،هەر بەرێزێک، چەمکی گەلکوژیی( بەهەڵە، گەلکوژی نووسراوە،) بەکارهێنابێت ، دنیایەک فانتەسیی و خەیاڵاتی شیعریی لە بۆچوونیدایە. گەل مانای سیاسیی و کولتووریی جیاواز هەڵدەگرێ و لەگەڵ هەموو ئەو تێرمۆنۆڵۆجیانەی لە جینۆساید ەوە نزیکن، هیچ بەهایەکی سیاسیی و تێکهەڵکێشییەکی دیفاکتۆی نابێت، ئەگەر مەبەست لێی، لەبری چەمکی ماس Mass ی ئینگلیزیی بەکار بهێنرێت.\nهەروەها ئەگەر گەلکوژیی لە بری کۆمەڵکوژیی بەکار دەهێنن، ئەوە مەبەستەکە بەتەواویی شیعرێنراوە. هیچ زمانناسێک، هیچ کەسێکی شارەزا لە باری قانوونیی وسیاسیی و زمانەوانییەوە، ناتوانێت واتایەکی دروست یان چەمکێکی تەنانەت نزیکیش لە زمانە بیانییەکاندا بۆ ئەم “گەلکوژیی” ەی ئێوە بدۆزێتەوە. تەنانەت ئەگەر تەرجەمەی حەرفییش بکرێت. ……..هتد کامیار سابیر )\nکاتی بە دادگا کێشانی تۆمەتبارانی جەنگە…\nژ ئێزدیه‌كی بو چنار سه‌عد:


کەنگی ماسک(دەمامک)ێ دێ ب کارئینی ؟ • كۆمەڵەی قوتابیانی دەرمانسازی کوردستان - KPSA\nکەنگی ماسک(دەمامک)ێ دێ ب کارئینی ؟\n– بۆ کەسێ ساخلەم ، ماسکێ ب کاربینە ب تنێ دەمێ تۆ چاڤدێرییا کەسەکێ گۆمانلێکری دکەی کۆ ب نەساخییا کوڕونا تۆشببیت .\n– ماسکێ ب کاربینە ئەگەر تۆ ب کۆخی یان بێھنژی .\n– ماسک یێت کاریگەر و ب مفانە ب تنێ دەمێ بکاردئینی دگەل شووشتنا دەستان ب شێوەکێ بەردەوام ب پاقژکەرەکێ پێکھاتی ژ ماددا کحولی یان سابین و ئاڤێ .\n* ئەگەر تۆ ژ وان کەسان بی یێ ماسکان ب کاردئینن ، پێتڤییە بزانی کا دێ چەوا ب کارئینی و پشتی بکارئینانێ بزانی ھاڤێتنا وێ دڤێت شێوەکێ گۆنجای و درست بیت .\n– ئەرێ تۆ دزانی ھەر ماسکەکا ژ جۆرێ N95 د شیاندایە بۆ چەندێ درست کاربکەت و تە بپارێزیت ؟\n• ماسکا N95 د شیاندایە بھێتە بکارئینان بۆ ماوێ ٨ دەمژمێران ، و پاشی دڤێت ب ڕێک و پێکی ب ھاڤێی و ئێکا دی ب کاربینی .\n ماسک لە چ کاتێکدا بەکاردێت؟\nبۆ کەسی تەندروست ماسک ئەوکاتانە بەکاردێت کە چاودێری یان گومانی کەسێکی نەخۆش دەکات.\nماسک بەکاربێنە ئەگەر کۆکە یان ھەڵامەتت ھەبێ.\nماسک کاریگەری خۆی ھەیە لە دژی ڤایرۆسی کۆرۆنا لەگەل شووشتنی دەستەکانت بە شێوەیەکی بەردەوام بە پاقژکەرەوە و مادە کحولیەکان.\nئەگەر تۆ لەو کەسانە بیت کە ماسک بەکاردێنی دەبێت چۆنیەتی بەکارھێنان و دوای بەکارھێنان فرێدانی بە شێوەیەکی دروست بزانیت.\nماسکی جۆری «N95» دەتوانێ بتپارێزێت و بۆ ماوەی چەند دروستە بەکاربێت؟\nبۆماوەی ٨ کاتژمێر بەکاردێت و تا رادەیەکی زۆر دەتوانێ بتپارێزێت لە زۆربەی ئەو ڤایرۆسانەی کە دەبنە ھۆی نەخۆشیەکانی بۆری ھەناسە.\nKPSA_CoronavirusCampaign ڤایرۆس کۆرۆنا\nDuhok Public Health Committee Leader\nتەندروست بە لەشوێنی کارەکەت


کەیهان کەلهوڕ چۆن ناوبانگی جیهانی دەکرد! - Mehr News Agency\nکەیهان کەلهوڕ چۆن ناوبانگی جیهانی دەکرد!\nناسەی هەواڵ: 3909590 - Fri 17 February 2017 - 15:26\nگرووپی نێودەوڵەتی مۆسیقای ڕێگای هەورێشم بە ئامادە بوونی کەیهان کەلهوڕ، مامۆستای کەمانچە لە پەنجا و نۆیەمین قۆناغی خەلاتی گرەمی، خەڵاتی باشترین مۆسیقای بەشی جیهانیی وەدەست هێنا.\nبە ڕاپۆرتی ئاژانسی هەوڵی مێهر، موحەمەد عەلی ئەبتەحی لە ڕۆژنامەی ئیعتماددا نووسیویە: ئەم هەواڵە ئەگەر بۆ هەر وڵاتێک تە ڕووی بدایە، هەواڵی گرینگی ئەو وڵاتە ئەبوو. لە ئێراندا بە پێی هەژاری مۆسیقا هەوالێک گرینگتر لە هەواڵە گرینگەکانی دنیا ناو لێ ببرێت. ئەوەی کە مۆزیستیانێکی بەناوبانگی دانیشتووی ئەم وڵاتە دەتوانێت لە ڕیزی باشترینەکانی مۆسیقای دنیا بێت هۆی شانازیەکی گەورەیە .\nتەواوی موزیستیەنەکان لە سەرانسەری دنیا ئامێری پێشکەوتوو و پێویست دەنێنە ئیختیاری تا بتوانێت پێش بکەوێت و دەیان ڕێگای پێشکەوتن دەنێنە بەر دەستی قوتابیان تا بتوانن پێش بکەون و فێری ئەو هونەوە بن بەڵام لە وڵاتی ئێمەدا ئامێری پێویست لە بەر دەستی هونەرمەندەکاندا نیە بۆ بەرەو پێش چوونی.\nلە ئێراندا سەبارەت مۆسیقا کەسێک ناتوانێک بیشارێتەوە کە سیاسەتی گشتی بەرپرسان لانی کەمەکەی هان نەدان و بەرگری لە بڵاو کردنوەی مۆسیقا بووە. لە کردەوەدا زۆر لە ئەوە پێش تر چووە، بە شێوەیەک کە یەکێک ڕایدەگەیەنیت لە شار و پارێزگای ئێمە مۆسیقا قەدەغەیە هۆکارەکەشی دەخەنە پای پیرۆزەکان و شەرع و دین. دوابەدوای چەند پارێزگای تر دێنە گۆڕەپانەوە. لە باری ڕۆحی و مەعنەویەوە ئەوەی کە تەواوی مۆسیقا لە بەرانبەری دینەوە دادەنێن هەم بۆ دین و هەم بۆ خەڵک و هەم مۆسیقا ڕووخینەرە. لە ئاکامدا ئەبێتە هۆی سەرلێ شێواوی خەڵک و دواتریش خەمۆکیی ڕۆحیان.\nیەکێک لە جیدی ترینهۆکارەکانی ڕەشبینی بە دین و دووری لە باوەڕە ئایینیەکان لە کۆمەڵگەی ئێمە لکاندن و وەسف کردنی ئەو شێوەیە لە دینە. دەوڵەتی فەرمی و دەسەڵات ئەبێ پارێزەری هونەر بن. ئەمە ئەرکی دەسەڵاتە.\nلەونەیە کەسێک بە هەر هۆکارێک، نایەوێ یا حەزی نیە گوێ لە مۆسیقا بدات یا کەسێک هەر مۆسیقا ناناسێت و چێژی لێ نابات و ئەزموونی نیە لە چێژ بردن لە مۆسیقا. ئەو کەسە دەتوانێت گوێ لە مۆسیقا نەگرێت بەڵام ناتوانێت خەڵکی وڵاتێک بە مێژوویەکی فەرهەنگێکەوە کە هەیەتی لە مۆسیقا جودا بکاتەوە.\nبەداخەوە بە هەمووی ئەم نابێیانەوە، لە سەرەتای شۆڕشەوە تا ئێستا بواری مۆسیقا هەوراز و نشێوی زۆری هەبووە. ئەو سووکایەتیە کە دەنگی مۆسیقا دەتوانێت ببیسرێت بەڵام ئامێرە مۆسیقاییەکان لە کەناڵە تەلەڤزیۆنیەکاندا نابێ نیشان بدرێت، سووکایەتیەکی کەم نیە. کاتێک بە هەمووی ئەو کێشە و کۆسپ و لەمپەرگەلەوە کەیهان کەلهوڕ یەکێک لەو کەسانەیە کە دەگاتە لووتکەی مۆسیقای جیهان، واتا پەرجۆیەک تەواو و کەلهوڕ و گەورەکانی مۆسیقا لە ئاوەها دۆخیکدا واتا شانازیی تەواو.


لە پێش دەستم دەجووڵێیت\nتارماییت تاكوو ئەوپەڕی قووڵایی شەو دەڕوات و\nشكستی ئەو شەوانە بۆ پەنجەكانم ئەوە بوو\nباغەوان نەبووم و\nنەمتوانی زمانی گوڵ لە شیعرمدا بچێنم\nئامێری زەبەلاح كەوتنە تەنیشت پەیڤەكانم\nرەشبینی بەناو پەراسووەكانمدا بڵاوبۆوە\nئەو هیوایەتەم لە گۆڕی باوكت نا!\nڕابردووی خەواڵووم هەستا\nلەكاتی دووبارەی خەوا بنێشت جوین پێكەنینە بە گریانەكانت.\nدەمەوێت قووڵ لە ئازارەكانم ڕۆبچم\nتاكوو هەست بە دەمارەكانی ژیانم بكەمەوە.\nچاوم لە قووڵایی ئاسماندا تاریك داهاتووە\nشەو بەناو ڕەشبینم وەك تاعوون بڵاوبۆتەوە\nڕوخساری ئەستێرەیەك لە نیگام دەچەقێت\nوەسوەسەی مەرگ رۆحم ڕادەچڵەكێنێت و\nبیری ئاسوودەیی دەكەم\nبیرت دەكەم ئاسوودەیی دەستەكانت چەندە پڕ پەمۆ بوون\nچەند رۆژێكە ئەوەندە گەرمە\nبیری كۆخەكۆخی زستان دەكەم\nئاسمان ئەو كاتانە ئەوەندە شین و مۆر هەڵگەڕا\nتاکوو ئاو لە سینگی چۆڕا\nتۆیش ئەوەندە نقوومی ئاسمانم بوویت،\nتاكوو ئەستێرە لە دەستەكانت ڕژا.\nلە ژێر سەقفی ماڵێكدا شەو باری و تاریكی بیناییمانی كردە كۆیلەی خۆی. خەتای ڕووناكی گەورە نەبوو، خەتای بێخەتایی ئێمە بوو. ئەو خەتایەی قاوەی ئەڤینی هەتاهەتایەی لە بەردەممان سارد كردەوە. كە قاوەی بەردەممان ساردیش بۆوە، هیچ گڕی ئەوینێكی دیكە، هیچ ئاگری سووتانێكی دیكە ناتوانێت گەرمی بكاتەوە.\nلە هەینێوە.. تەلەفۆنت بۆ مەرگ كردووە، تاكوو بێتە سەردانت و قاوەیەكی تاڵتر لە ژیانت لەگەڵ بخواتەوە.\nكە پەیڤەكانم بوونە بەرد، تۆ بۆ بوویتە شووشە و بەبێ ئەوەی تاڵە پرچێكت بشكێت، هەستت بە شكان كرد.\nلە پێناوی ئەوەی سەری دڵخۆشییەكانت نەشكێت، پشتم كردە پشتم! پیشتم كردە چیژی دونیا و دەستەبەرداری هەموو شتێكم بووم، تەنیا زمان نەبێت.\nقسەی هەموو گەردوونم پشتگوێخست، تەنیا لە پێناوی ئەوەی حەزی تۆ گاگۆڵە بكات و نەمرێت. نیوچاوانت ئەوەندە بەرز بێت، هەتاكوو پرچت بەناو ئاسمانی شەوەكانمدا بخشێت. تاكوو بەئاسانی بتوانیت دەست لە نەرمایی هەورەكان بدەیت و بارانەكان لەسەر دەریاكان راگری و وەرزەكان بە ئارەزووی خۆت بگۆڕیت.\nدووبارە هاتمەوە و\nشیعری ئەڤینی قووڵایی شەوم بۆ نووسییەوە\nلە دوا دێڕدا،\nلاپەڕەیەكی سپیم بۆ جێهێشتی.\nچاوم بە پێكێك مەراقەوە مەستی گریان بوو\nفێڵم لە دڵم كردەوە\nئەوەندە خوێنی خۆم خواردەوە هەتاكوو خرۆكە سوورەكانم قڕكردن\nخوێنم نەما و لە بێ خوێنی تۆشدا خۆم كوشت!\nهەر نەمهێشت دەفتەری خۆزەگەكانت بدڕێنن\nهەر نەمهێشت دەستەكانت بكەنە لافیتەی پرسەكەم\nهەر نەمهێشت پەرێزی پرچت ئاگر بگرێت\nهەر نەمهێشت گوللەی بە قووڵایی ئاسمانت وەنێن\nهەر نەمهێشت كەوتنت بكەوێتە بن پێم\nنەمهێشت بمری و بۆت مردم!\nبۆت هەزارجار مردم و\nدوو هەزارجاریش ژیامەوە\nتەرمی خۆم لە بن زمانم شاردەوە و\nجەستەم خستە سەر پێیەكانم و ڕۆیشتم...\nجەهەننەمیش بەم هەموو ئازاری مردنەوە وەری نەگرتم و نەیتوانی ئەو هەموو ئازارەم بسوتێنێت. نەیتوانی ئەو هەموو گوناهەم لە پەنای پەیڤی پاكبوونەوەدا بشارێتەوە. ئێستایش ئەوەندە مردن لەناو ژیانمدا كۆچی دوایی كردووە، بەرگەی كارەساتی مەرگی مریشكێكیش ناگرم!\nدەڕۆم و دەڕۆم...\nتەرمەكەم بەناو شاردا هەر هاتووچوویەتی\nنە هیچ ڕۆژگارێكی ڕەش دەیلاوێنێـتەوە\nنەهیچ شەوگارێكی سپیش قسەیەكی لێوبەخەندەی لەگەڵ دەكات.\nڕوخساری تەرمەكەم شێوێنراوە و\nهەبوونی تەرمەكەشم بە ژیان نامۆیە!\nخۆم وەك تارمایییەك دەبینم.\nئەوەندە سەری بێ ڕۆحم لێ تێكچووە، ناتوانم بەم هەموو ئازارەوە تەرمەكەم ئاو بدەم، ناتوانم بەم هەموو برینەوە تەرمەكەم بەرمەوە بن سێبەری سەقفی ماڵەكەم، ناتوانم بەم هەموو مەرگەی لەناو تەرمەكەمدا تەقەتم كردووە، لە پەراوێزی ژیانیش بژیم!\nدەزانم كە دەزانن،\nحەیاشم چووە ئەوەندەی بمرم!


بە ڤیدیۆ؛ بەفر بارین لەناو شاری سلێمانی دەستی پێكرد – تۆڕی میدیایی خەڵک\nبە ڤیدیۆ؛ بەفر بارین لەناو شاری سلێمانی دەستی پێكرد\n2019/01/09 - 6:56 PM\nماوەی چەند خولەكێكە بەفر بارین لەناو شاری سلێمانی دەستی پێكردووە.\nبەپێی ڤیدیۆیەكی تایبەتی (خەڵك) ماوەی چەند خولەكێكە شەپۆلێكی بەفر بارین ناو شاری سلێمانی گرتۆتەوە و باخچە و كۆڵانەكانی سپی پۆش كردووە.\nپێشتر كەشناسی هەرێم لە ڕاگەیەنراوێكدا ئاشكرای كرد، كە پلەكانی گەرما نزم دەبنەوە و لە هەردوو ناو شاری سلێمانی و دهۆك بەفر دەبارێت.\nئێستای سلێمانی ….بەفرەکە، باری، بەفری خێرو خۆشی بێت\nPosted by Xelk Media Network on Wednesday, January 9, 2019\nبەفر بارینپارێزگای سلێمانی\nبەرهەم ساڵح بەرەو قەتەر بەڕێكەوت\nقائمقامیەتی پێنجوێن دەربارەی ئاستەنگی هاتووچۆ بەهۆی بەفرەوە ڕوونكردنەوە دەدات\nلە پێنجوێن، بەفر ئاستەنگ بۆ هاتوچۆ دروست دەكات


19:51 - 23 January 2020\nهەنگاو: هێزەکانی ئیدارەی ئیتلاعاتی سنە لاوێکی خەڵکی ئەو شارەیان دەستبەسەر و لەلایەکی دیکەوە چارەنووسی ژنێکی دەستبەسەر کراوی خەڵکی ماکۆ پاش پێنج مانگ نادیارە.\nبەپێی ڕاپۆرتی گەیشتوو بە ڕێکخراوی مافی مرۆڤی هەنگاو، ڕۆژی پێنج شەممە ٣ی بەفرانباری ٢٧١٩ (٢٣ی ژانویەی ٢٠٢٠)، هێزەکانی ئیدارەی ئیتلاعاتی سنە لاوێکیان بە ناوی ”فەردین مورادی“ دەستبەسەر و بۆ شوێنێکی نادیاریان گواستووەتەوە.\nبە وتەی سەرچاوەیەکی ئاگادار، فەردین مورادی لە دووکانەکەی خۆی کە لە سێ ڕێیانی شەریف ئاوا هەڵکەوتووە، دەستبەسەر کراوە.\nهەتا کاتی ئامادە کردنی ئەم هەواڵە، هیچ زانیارییەک لە سەر هۆ یان هۆکارەکانی دەستبەسەر کرانی ئەو هاووڵاتییە کوردە لەلایەن ناوەندە ئەمنییەکانەوە لە بەردەست دا نییە.\nلەلایەکی دیکەوە، ژنێکی خەڵکی گوندی ”ئاغ گوڵ“ سەر بە شاری ماکۆ لەپارێزگای ئورمیە بە ناوی ”هاجەر ئاردسی“ لە کۆتایی مانگی گەلاوێژ (ئاگۆستی ٢٠١٩) لەلایەن هێزەکانی ئیتلاعاتی سپا دەستبەسەر و چارەنووسی نادیارە.\nتۆڕی مافی مرۆڤی کوردستان لەوبارەوە ڕایگەیاندووە کە، هاجەر ئاردسی دوای یەک مانگ لە دەستەبسەر کران بۆ دەستبەسەرگەی ئیتلاعاتی سپای ئورمیە گوازراوەتەوە و ” بە مەبەستی دانپێدادنانی زۆرەملی لەژێر ئەشکەنجەدایە“.\nهاجەر ئاردسی لەماوەی پێنج مانگی ڕابردوودا هیچ جۆرە پەیوەندییەکی لەگەڵ بنەماڵەکەی نەبووە.


چ دەزگیران بێت، چ برا یان هاوکار، هەموومان پیاوانێک دەناسین کە گوێگرێکی باش نین بۆ ژان و ئەوە بە واتای خراپبوونی ئەوان نییە. توێژینەوەکان لەم بارەیەوە زۆرن و کۆمەڵێک هۆکار بۆ ئەوەی کە هەندێک لە پیاوان بۆچی ناتوانن گوێگرێکی باش بن بۆ ژنان خراوەتە روو. لەدرێژەدا لەگەڵ چەند راستی سەبارەت بە مێشکی پیاوان و توانایی گوێگربوون ئاشنا دەبین کە لەوانەیە بەسوود بێت بۆتان.\nدەنگی ژنان دەبێتە هۆی ئەوە مێشکی پیاوان زیاتر کار بکات\nبەپێی دەرئەنجامەکانی توێژینەوەیەک، پیاوان دژکردەوەی جیاوازیان بەنیسبەت دەنگی ژنانەوە هەیە. کاتێک لەگەڵ هاوڕەگەزەکانی خۆیان قسە دەکەن بەشێک لە مێشکیان چالاکی کەمتری دەبێت. لەڕاستیدا، مێشکی پیاوان بۆ تێگەیشتن لە قسەی ژنان دەبێ چالاکییەکی زیاتر ئەنجام بدات. واتە تێگەیشتن لە هەست و مانای قسەی ژنان بۆ پیاوان ئەستەمترە.\nدەنگی ژنان کەمتر فەرماندەرانە و بەشکۆیە\nقەبارەی تاڵە دەنگییەکانی ژنان و قوڕگیان زۆر گرنگە چونکە ئەو کەسانەی کە دەنگیان بەرز و بەهێزە کەمتر بەهەند وەردەگیرێن. لەڕاستیدا، توێژینەوەکان دەریانخستووە کە ئێمە متمانەمان بە کەسانێک زیاتر لە دەنگیان ئارامترە. ئەوە یەکێک لەو هۆکارانەیە لە پیاوان زیاتر لە ژنان گوێگری هاوڕەگەزەکانی خۆیانن.\nدەنگی ژنان پێچەڵپێچتر لە دەنگی پیاوان\nجیاوازی دەنگی ژن و پیاو زۆر گرنگە. کاتێک ژنان قسە دەکەن، لە کۆمەڵێک دەنگی زیاتر لەو شتەی پیاوان بەکاری دێنن، کەڵک وەردەگرن و دەنگیان مێلۆدیکترە. ئەم دوو فاکتەرە دەبێتە هۆی ئەوەی مێشکی پیاو نەتوانێ بەخێرایی لە قسەی ژن تێبگات و کاتێکی زیاتری پێویستە.\nبڕوایەکی هەڵەش هەیە کە دەڵێ ژنان زیاتر قسە دەکەن\nلەڕاستیدا توێژینەوەکان دەریانخستووە کە ئەم دوو رەگەزە بە یەک رادە دەدوێن و ئەو دۆخەی تێیدان بە رادەی قسە کردنەکەیان گرنگە. توێژینەوەکان دەریانخستووە کە لە هەندێک دۆخدا پیاوان لە ژیان زیاتر قسە دەکەن و لە دۆخێکی دیکەدا ژنان زیاتر قسە دەکەن.


ئیعدام کردنی زیندانییەکی سیاسی کورد پاش ١٧ سال مانەوە لە زیندان. | کوردستان نیوز\nئیعدام کردنی زیندانییەکی سیاسی کورد پاش ١٧ سال مانەوە لە زیندان.\n2020-04-12 در 02:28 توسط adnan\nدەزگای قەزایی کۆماری ئیسلامی “مستەفا سەلیمی”، زیندانیی سیاسیی کوردی لەدار دا.\nمستەفا سەلیمی بەرەبەیانی ڕۆژی شەممە، ۲۳ی خاکەلێوە دوای ۱۷ ساڵ مانەوە و بەندکران لە زیندان ئێعدام کرا. ناوبراو بە تۆمەتی چالاکیی ئەمنیەتی دژی کۆماری ئیسلامی لە ڕێگەی ئەندامەتیی حیزبێکی کوردیی دژبەری ڕێژیم و تێکهەڵچوونی چەکداری لەگەڵ هێزەکانی ڕێژیم سزای ئێعدامی بەسەردا سەپابوو.\nمستەفا سەلیمی ڕۆژی ۸ی خاکەلێوە دوای بڵاوبوونەوەی نەخۆشیی کۆرۆنا و پاش ئەوەی داوای چوونە مەرەخەسی‌یان لە لایەن بەرپرسانی زیندانی سەقزەوە بێ‌وەڵام مایەوە، وێڕای دەیان بەندکراوی دیکە لە دەرفەتێکدا لە زیندان ڕایان کرد.\nدوای ئەم ڕووداوە بەشێک لەم بەندکراوانە لە رێگەی جۆراوجۆرەوە گیرانەوە، یان ڕادەستی ناوەندە ئەمنیەتیەکانی ڕێژیم کرانەوە کە مستەفا سەلیمی یەک لەوان بوو.\nمستەفا سەلیمی خەڵکی گوندی ئیلۆی سەقز بوو. ناوبراو وەک چالاکێکی سیاسی و دژبەری ڕێژیم ساڵی ۱۳۸۲ی هەتاوی بەدوای تێکهەڵچوونێک لەگەڵ هێزە چەکدارەکانی کۆماری ئیسلامی گیرا.\nناوبراو دواتر بە تۆمەتی چالاکیی ئەمنیەتی لەدژی کۆماری ئیسلامی و تێکهەڵچوونی نیزامی لەگەڵ حکوومەت کە تێیدا چەند کەس لە هێزەکانی ڕێژیم کوژرابوون، دادگایی و سزای ئێعدامی بەسەردا سەپا.\nمستەفا سەلیمی دوای ڕادەستکردنەوەی بە ناوەندە ئەمنیەتییەکانی کۆماری ئیسلامی بردرایەوە زیندانی ناوەندیی سەقز و بەرەبەیانی ئەمڕۆ شەممە، ۲۳ی خاکەلێوە لەدار درا.\nئەنجومەنی زیندانییە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان،هەر وەک لە چەند ڕۆژی رابردووش دا ڕامانگەیاندبوو کە مەترسی لە سەر گیانی زیندانیانی سیاسی هەیە وکۆماری ئیسلامی وەزعی خەراپی سیاسی و ئابووری ئێران دەکاتە بەهانە بۆ سەرکوت کردنی زیاتری چاڵاکانی سیاسی و مەردەنی، هەر بۆیە وێرای مەحکوم کردنی ئەو تاوانە دژی ئینسانییە داوا لە هەموو ڕێکخراوکان و ناوەندەکانی مافی مرۆڤ دەکەین لە هەر ڕێگایەکی مومکین گوشار بخەنە سەر کۆماری ئیسلامی و رێگە نەدەن هەروا بە سانایی دەست بە ئێعدامی زیندانیانی سیاسی و مەدەنی بکا . ئەنجومەنی زیندانییە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ٢٣ی خاکەلێوەی ٢٧٢٠\nرژیم ایران در صدر اولین کشورهای ناقض حقوق بشر در دنیا


حكوومەتی عێراق لە تەلەعفەر بە دوای نەوتدا دەگەڕێت\nعێراق 15/09/2021 - 19:29 ڕێبه‌ند سه‌عدوڵا\nئەمڕۆ چوارشەممە وەزارەتی نەوتی عێراق دەستی بە بەدواداگەڕانی نەوت كرد لە سنووری قەزای تەلەعفەر سەر بە پارێزگای نەینەوا.\nوەزارەتەكە لە بەیاننامەیەكدا ئاشكرای كرد كە ئەمڕۆ بۆ یەكەم جارە لەم سنوورەدا، دەستیان بە پرۆسەی ڕووپێوی زەمینلەرزەیی كردووە، بۆ بەدواداگەڕانی نەوت.\nلای خۆیەوە باسم محەمەد بەڕێوەبەری گشتیی كۆمپانیای دۆزینەوەی نەوت بە وەكالەت، ئاماژەی بەوە داوە كە تیمی هەشتەمی زەمینلەرزەیی دەستیان بە كارەكانی ڕووپێوی جیۆلۆجی دووپاڵوویی و سێپاڵوویی كردووە لە پرۆژەی ساسان-تەلەعفەر (75 كیلۆمەتری باكووری رۆژئاوای پارێزگای نەینەوا).\nهەروەها ڕای گەیاندووە كە پرۆسەی ڕووپێوی زەمینلەرزەیی لە سنووری تەلەعفەر، لە چوارچێوەی پلانەكانی دۆزینەوەی نەوتدا دێت بۆ ساڵی 2021 لە عێراق، ئەمەش دوای ئەوەی لەلایەن بەڕێوەبەرایەتیی كۆمپانیای نەوتی نیشتمانییەوە و بە ڕاسپاردەی ئیحسان عەبدولجەبار وەزیری نەوت، بڕیاری لەسەر دراوە.\nبەڕێوەبەرە گشتییەكە باسی لەوەش كردووە كە تیمی هەشتەمی بوومەلەرزەیی لە كارەكانیدا پشت بە پێشكەوتووترین ئامێرەكانی سەردەم دەبەستێت لە بوارەكەدا و لەوەتەی مانگی ئابی ڕابردووەوە دەستی بە تاقیكردنەوەی كێڵگەیی كردووە و ئەم مانگەش دەستی بە كاركردنی مەیدانی كرد.\nجێی باسە وەزارەتی نەوتی عێراق جگە لە سنووری تەلەعفەر، لە چەندین ناوچەی تری وڵاتەكەشدا دەستی بە گەڕان كردووە بەدوای نەوتدا، لەوانەش لە بیابانی ڕۆژئاوای وڵاتەكەدا.


مۆسکۆ پشتی ئێران بەردەدات؟\nYou are at:Home»شیکاری»مۆسکۆ پشتی ئێران بەردەدات؟\nBy nuche.net on\t 2018/05/30 شیکاری, گرنگ\nئاژانسی هەواڵی رۆیتەرز، رۆژی رابردوو ٢٩ی مەی، لە سەر زاری سێرگی لاڤرۆڤ، وەزیری دەرەوەی روسیا بڵاوی کردەوە، کە تەنها سوپای سوریا بۆی هەیە لە سنوورەکانی باشوری ئەم وڵاتە جێگیر ببێت. لێرەدا مەبەستی لاڤرۆڤ درێژایی سنوورەکانی سوریا و ئیسرائیلە.\nلاڤرۆڤ گوتیشی: چوونەدەرەوەی هێزی سەربازی وڵاتانی بیانی لەسەر رێککەوتنی دوو لایەنە دەبێت. ئەم هەواڵانە دوای ئەوە دێ، کە رۆژانی رابردوو دەنگۆی گفتوگۆی ژێربەژێر و پشتپەردەی روسیا و ئیسرائیل بڵاو بووەوە.\nتێکشکانی داعش لە سوریا و ئامادەبوونی بەهێزتری راوێژکاران و هێزەکانی ئێران و چەکدارانی حزبوڵڵای لوبنان لەم وڵاتە، نیگەرانی و هەستیاری زیاتری ئیسرائیلی بەدواوە بووە، بە تایبەتی، کە ئەم هێزانە لە نزیک سنوورەکانی ئیسرائیل و بەرزاییەکانی جۆلان و ناوچە سنوورەکانی دیکەی ئیسرائیل جێگیر کراون.\nئەم هەستیاریە تەنانەت کاردانەوەی توندی سەربازی و هێرشە یەک لە دوای یەکەکانی ئیسرائیلی بۆ سەر خاکی سوریا و کردنە ئامانجی بنکە و پێگە سەربازیەکانی ئێران و حزبوڵڵای لوبنان، لە سەر خاکی ئەم وڵاتە بە دواوە بووە. ئیسرائیل بەوەش نەوەستا و لە ماوەی رابردوودا زنجیرە هێرشێکی بۆ سەر ئامانجەکانی حەماس ئەنجام داوە.\nوەک کاردانەوە بەرامبەر بەم هێڕشانەی ئیسرائیل، باس لەوە کرا، کە ئێران دەیان موشەک و رۆکێتی ئاراستەی بنکە سەربازیەکانی ئیسرائیل لە بەرزاییەکانی جۆلان کردووە. تەنانەت سەید حەسەن نەسروڵڵا، هۆشداری دایە ئیسرائیل و رایگەیاند “لە ئەگەری بەدەوام بوونی ئیسرائیل لە هێڕشەکانی، ئەم جارە تەل ئەبیب دەکرێتە ئامانج”.\nرۆژی رابردووش، ژمارەیەک لە راگەیەنەکانی ئیسرائیل، لەوانە رۆژنامەی هائارتێز ئاشکرایان کرد، کە تەل ئبیب زنجیرە گفتوگۆیەکی چڕی لە گەڵ روسیا ئەنجام داوە، تاکوو ئێران ناچار بکرێ تا مەودای ٦٠ کیلۆمەتر لە سنوورەکانی ئیسرائیل دوور بکەوێتەوە.\nبە پێی راگەیەنەکانی ئیسرائیل، ئیسرائیلیش بەڵێندار بووە لە ئەگەری کشانەوەی ئێران لە سنوورەکانی، چیدی هێرش نەکاتە سەر سوریا و هەوڵی لاوازکردن و خستنی رژێمی بەشار ئەسەد نەدات. بە گوێرەی زانیارییەکان، مۆسکۆ ئەم پێشنیارەی ئیسرائیلی بە پێشنیارێکی مەعقوول وەرگرتووە و رایگەیاندووە، کە دیراسەی دەکات.\nبەڵام تاکوو ئێستا روون نییە، کە ئایا ئێران ئامادەیە ئەم پێشنیارە قبووڵ بکات یان نا، لە راستیدا هیچ سەرچاوەیەکی هەواڵی سەربەخۆ، ئەم رێککەوتنەی پشتڕاست نەکردۆتەوە. بەڵام ئەگەر لێدوانەکانی لاڤرۆڤ بە پێوەر وەربگرین بەدیار دەکەوێ، کە روسیا رەزامەنی و رای کۆتایی خۆی لە سەر ئەم پێشنیارەی ئیسرائیل دەربڕیوە.\nلە لایەکی دیکەوە، هەڵوێست و کاردانەوەی سوریا جێ سەرنجە؛ ئەوەی، کە ئایا سوریا ملکەچی ئەم پێشنیارە دەبێ یان سەربەخۆیانە بڕیاری خۆی دەدات، ناڕوونە و دەبێ چاوەرێی هەڵوێستی دیمەشق بین لە رۆژانی داهاتوودا.\nپڕ ئاشکرایە، کە پێگە و نفووزی روسیا لە سوریا بە رادەیەکە، کە رژێمی بەشار ئەسەد ناتوانێ بیر لە بەدیل یان حاڵەتێکی دیکە بکاتەوە، مەگەر ئەوەی ملکەچی ئەم بڕیارەی روسیا بێت، بێجگە لەم حاڵەتە، بژاردەیەکی ئاسانتری لەبەردەم نییە.\nلە ماوەی رابردووشدا، بەرپرسانی روسیا و یەک لەوان ڤلادیمیر پوتین، سەرۆکی روسیا باسیان لە كشانەوە سەرجەم هێز بیانیەکانی ئامادە لە سەرخاکی سوریا کرد، بە تایبەت، کە بە روونی ئاماژەیان بە ئێران و حزبوڵڵای لوبنان کردبوو، ئەمەش کاردانەوەی تارانی بەدواوە بوو.\nگریمانە دەکرێ، روسیا لە هەوڵدایە بەرەبەرە لە شەریک و هاوبەشێکی سوریا بگۆڕدرێ بۆ فاکتەرەێکی یەکلاکەرەوە و بڕیاردەر لە پرۆسەی دوای داعش لە سوریا. هەر بۆیە لە هەوڵدایە بە راوێژ و دانوستان لە گەڵ ئەمریکا، ئیسرائیل و تورکیا و تەنانەت سعودیە و قەتەر، داهاتووی سوریا و رۆڵی ئێران لەم وڵاتە وێنا بکات. ئەوەی، کە رۆڵی ئێران لە سوریا و ئەنجامی ئەم دانوستانانە چی لێدێ و دواتر هەڵوێست و دژکردەوەی ئێران چۆن دەبێ، پەیوەستە بە کاتەوە. بەڵام گومان لەوە دا نییە، کە کەلێن و ناکۆکی نێوان روسیا، ئێران و حزبوڵڵای لوبنان، لە لایەکی دیکەوە رۆژ بە رۆژ ئاشکراتر دەبێت. بە دووریش نییە، کە ئێران بێ دەنگی هەڵبژێرێت. هەر چەند پێناچێ مۆسکۆ، ئێران بە تەواوی و یەکجار لە سوریا نادیدە بگرێت.\nلە دانوستانە ئەتۆمیەکانیش دەرکەوت، کە روسیا کایە لە گەڵ ئێران دەکات، لە لایەک بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایش و نەتەوەیەکگرتووەکان لە دژی ئێران پەسەند دەکات، لە لایەکی دیکەشەوە خۆی وەک دۆستی ئێران جێ دەخات. لێرەدا پرسیار لە سەر کایەی روسیا و متمانەی ئێرانە بەم وڵاتە.