تەوەری فێمینیزم وەک کۆنسێپت و بزووتنەوە و، فێمینیستی کورد - ژنەفتن\nتەوەری فێمینیزم وەک کۆنسێپت و بزووتنەوە و، فێمینیستی کورد\nسەرپەرەشتیاری تەوەر: ڕۆزا شێخانی\n27ی ته‌مموز، 2021|تەوەر و هەڤپەیڤین\nپرسیار: وادەردەکەوێ نەک تەنیا لەنێو خەڵک بە گشتی، بەڵکو لەنێو نووسەران و خاوەنڕا و چالاکان و تەنانەت ڕێکخراوەکانی ژنانیشدا فێمینیزم چ وەک چەمک چ وەک بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسی و ڕەوتێکی خەبات کردن، هەروەها فێمینیست بوونیش بە لارێدا چووە و گەیشتووەتە ئاستێک کە تێگەشتن لە فێمینیزم بە ڕقلێبوون لە پیاو، داماڵێنی نمای خانمێتی لە ژنان گەشتووە بە گوێی مرۆڤایەتی، لە ئێستادا ڕەوتێکی نوێی لە چالاکانی فێمینستی هەوڵدەدەن بۆ ڕاستکردنەوەی ئەم هەڵەتێگەشتنە و، لە هەمان کاتدا خستنەڕوو و بڵاوکردنەوەی پتری بیری یەکسانیخوازی. ئێمەش لە ڕێگەی ئەم تەوەرەوە دەمانەوەێ نووسەر و خاوەن را و چالاکانی کورد لەو بارەیەوە بدوێنین.\nبە بڕوای ئێوە ئایا فێمینیزم وەک چەمک و تێگەێشتن چەند شێوێنراوە؟ ئایا ئەمە چەند دەستی خودی ڕەوت و کەسە فێمینیستە کوردەکانی تیایە؟ ئەرکی فێمینیستە کوردەکان لە ئێستادا و بۆ کۆمەڵگای کوردی ڕاستکردنەوەی چەمکەکەیە یان بەردەوام بوونە لەسەری بەو جۆرەی کە هاتووە؟\nڕێکخراوەکان و چالاکوانانی ژنان تا چەند چالاکییەکانیان دەچێتە خانەی چالاکی کۆمەڵایەتی و سیاسی فێمینیستی و ئایا توانیویانە هەنگاو بە هەنگاوی بەرەوپێشچوونەکانی لە جیهاندا، ئەمانیش بەرەوپێش بچن؟\nلە بنەڕەتدا ڕێکخراوەکان و چالاکوانانی بەرگری کردن لە مافەکانی ژنان چ لەسەر ئاستی ڕێکخراوەیی بێت، یان لەسەر ئاستی تاکەکەسی بوێری ئەوەیان هەیە خۆیان بە فێمینیست دابنێن؟ یاخود ئەمانیش خۆیان بێبەری دەکەن لەم چالاکییە سیاسی و کۆمەڵایەتییە؟\nلە لایەی ترەوە ترسی کۆمەڵگای کوردی لە چەمکی ئازادی و یەکسانی جێندەری و فێمینیزمدا هەموو نەرمە هەوڵەکانی ژنانی بۆ ئازادی پەک خستووە، ئایا کۆمەڵگای کوردی کێشەی لەگەڵ چەمکەکان هەیە وەک پێناسە و ڕاڤەیەک کە پێیان گەیشتووە یاخود لەگەڵ خودی ئازادی و جێندەری باڵانسدا کێشەی هەیە؟ یان دەکرێ بپرسین کۆمەڵگای ئێمە لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە لەم بزووتنەوە و چالاکییە دەترسێ یان لە ڕووی سیاسییەوە؟\nبۆ بەدیهێنانی یەکسانی جێندەری و، دروست بوونی ڕەوتێکی فیمینیزمی ڕاستەقینە لە کۆمەڵگای کوردیدا هۆشیارکردنەوەی کام رەگەز پێویستی سەرەکییە، ژنان یاخود پیاوان. ئەو میکانیزمانەی دەکرێ بگیرێنەبەر کامانەن؟\nڕاستکردنەوەی ئەم کۆنسێپتانە ئەرکی کێیە؟\nفێمینیست کێیە؟ فێمینیزم چییە؟\n-مەرج نییە وەڵامی کۆی پرسیارەکان بدەنەوە. بەڵکو دەتوانن سەرنجتان لەسەر ئەو بەشە لە پرسیارەکە قووڵ بکەنەوە، کە لاتان وایە شایەنی قسە لەسەر کردنە.\n-زۆر بە لامانەوە گرنگە کە وەڵامەکەتان وەک وتارێکی سەربەخۆ و بە ناونیشانێکی سەربەخۆ بێت، (هەڵبەت پێوەندیی ڕاستەخۆی بە تەوەرەکەوە هەبێت).\nئەم تەوەرە بۆ چەندین نووسەر و ڕۆشنبیر و چالاکی مافەکانی ژنان دەنێردرێت و وەڵامی هەر کەسێک وەک وتارێکی سەربەخۆ لە بەشی تەوەری هزری بڵاو دەکرێتەوە.\nوەڵامیان وتارەکەتان لە ٥٠٠ وشە کەمتر نەبێت. بەڵام درێژییەکەی دەتوانن تا ئاستی توێژینەوەیەکیش بێت.\nلەگەڵ رێزماندا (ڕۆزا شێخانی) لە ماڵپەڕی ژنەفتن\nتەوەر، تەوەری فێمینیزم و، بزووتنەوەی فێمینیستی کورد، ڕۆزا شێخانی، فێمینیزم، فێمینیست\n← ده‌سه‌ڵات و پێداگۆگی و ئه‌وتیزم\nژنانی کورد و فێمینیزم →


4700 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nیەكێتی لە 18ی شوباتدا، لەلایەن پارتی، گۆڕان و هێزە سیاسییەكانی دیكەی بەشدار لە پەرلەمان، سیحری كات كوشتنەكەی بەتاڵ كرایەوە، بۆیە كە دیتی كات لە دژی ئەو كار دەكات و هەڵەیەكی كوشندەی كردووە كە سەرۆكایەتیی پەرلەمانی وەرنەگرتووە، كەوتەخۆ. ئەوانەی لە 17ی شوبات (لە كۆبوونەوەی ئەنجومەنی سەركردایەتی یەكێتی) دەیانویست لەبەر یەك خاڵ، 18 خاڵی رێككەوتنەكە رەت بكەنەوە، لە 18ی شوبات و دوای بینینی بێمنەتیی پارتی، ویستیان هەڵەكە راست بكەنەوە؛ دیتیان خەریكە پارتی و گۆڕان بەبێ ئەوان نەك هەر یاسای سەرۆكایەتیی هەرێم هەموار دەكەنەوە و سەرۆكی هەرێم هەڵدەبژێرن، بگرە بێ ئەوان حكومەتیش پێكدێنن. بۆیە كۆسرەت رەسوڵیان كردە واجیهەی رێككەوتن لەگەڵ پارتی. لە رواڵەتدا ئێستا كۆسرەت رەسوڵ سەركەوتووە و ئیمزای خستووەتە سەر رێككەوتنێكی عادیلانە لەگەڵ پارتی، بەڵام پێچەوانەكەشی راستە كە ئەگەر سەركردایەتی یەكێتی نەتوانێ رێز لەو ئیمزایە بگرێ و لەناوخۆی خۆیاندا نەتوانن رێكبكەون، سیحری ئەو ئیمزایەش بەتاڵ دەبێتەوە و بەهایەك بۆ مەكتەبی سیاسی و بڕیارەكانی نامێنێ.\nئەگەر یەكێتی نیەتی ئەوەی هەبووبێت كە بە هێشتنەوەی گۆڕان لە دەرەوەی حوكمڕانیدا، بزووتنەوەكە بخنكێنێ، ئەوا گۆڕانیش بە بەشداریی لە حكومەت و جومگە گرنگەكانی دەسەڵاتدا، دەست لە بینەقاقای یەكێتی دەنێت. هەر بۆیە لە ئێستاوەڕا یەكێتی كەوتووەتەخۆ تا پێش هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاكان رێككەوتنی سیاسی لەگەڵ كۆمەڵی ئیسلامی ئیمزا بكات. رێككەوتنی پارتی و گۆڕان بنچینەی چاكسازی و بە دامەزراوەییكردنی حوكمە لە كوردستان، بۆیە دەبێ هەردوولا دەستی پێوە بگرن، ئەوەی یەكێتی و پارتیش بە هەموو بگرە و بەردەكانیەوە، ئەخیرەن بۆ دابەشكاریی پۆست و گەڕانەوەیە بۆ سەردەمی حوكمی رێككەوتننامەی ستراتیژی.


دانیشتوانی 60 گوندی قه‌ندیل به‌بۆنه‌ی بۆردومانه‌كانی توركیاوه په‌نایان بۆ په‌رله‌مانی كوردستان برد\nدانیشتووانی زیاتر له 60 گوندی بناری قه‌ندیل یاداشتێكیان سه‌باره‌ت به هێرشه‌كانی توركیا پێشكه‌ش به په‌رله‌مانی كوردستان كرد و، داوا ده‌كه‌ن هه‌ڵوێستی جیدیی له‌وباره‌یه‌وه هه‌بێت.\nبه‌یانیی ئه‌مڕۆ نوێنه‌ری 63 گوندی بناری قه‌ندیل سه‌ردانی په‌رله‌مانی كوردستانیان كرد و، سه‌باره‌ت به به‌رده‌وامیی هێرشه زه‌مینی و بۆردوومان و تۆپبارانه‌كانی توركیا یاداشتێكیان ئاراسته‌ی په‌رله‌مانی كوردستان كرد.\nدانیشتووانی ئه‌و گوندانه داوایان له په‌رله‌مانی كوردستان كرد هه‌ڵوێستی جیددیی له دژی هێرشه‌كانی توركیا بۆ سه‌ر ناوچه‌كه‌یان هه‌بێت و، به‌ر به داگیركارییه‌كانی سوپای توركیا له‌و ناوچه‌یه بگرێت.\nبه‌پێی قسه‌ی دانیشتووانی ئه‌و گوندانه، له چه‌ند ساڵی ڕابردوودا به‌هۆی هێرش و بۆردوومانه‌كانی توركیا و ئێرانه‌وه نزیكه‌ی 50 كه‌ش كوژراون و بریندار بوون.\nهه‌روه‌ها زیانێكی گه‌وره‌ی ماددی به گوندنشینان گه‌یشتووه و هه‌ندێك له گونده‌كان به‌هۆی مه‌ترسییه‌كانی هێرشی سوپای توركیاوه چۆڵ كراون.\nماوه‌یه‌كه سوپای توركیا هێرشی زه‌مینیی بۆ سه‌ر پارتی كرێكارانی توركیا (په‌كه‌كه) له‌ناو خاكی باشووری كوردستان ده‌ستپێكردووه و، به قووڵایی چه‌ند كیلۆمه‌ترێك سنووری به‌زاندووه. به به‌رده‌وامیش له ڕێگه‌ی تۆپخانه و فڕۆكه جه‌نگییه‌كانیه‌وه بۆردوومانی گونده‌كانی بناری قه‌ندیل و ناوچه‌كانی دیكه‌ی ژێر ده‌سه‌ڵاتی په‌كه‌كه ده‌كات.


سەرۆکی ئەفغانستان پەیمانێکی دڵخۆشکەر بە تاڵیبان دەدات\nسەرۆکی ئەفغانستان پەیمان دەدات پرۆسەی ئازادکردنی گیراوەکانی تاڵیبان خێراتر بکات.\nئەم پەیمانەی ئەشرەف غەنی سەرۆکی پاکستان دوابەدوای پەسەندکردنی پێشنیازی تاڵیبان بوو بۆ ئاگربەستێکی 3 ڕۆژەیی هاوکاتی جەژنی ڕەمەزان.\nلە پەیامەکەیدا بۆ گەلی ئەفغانستان بە بۆنەی جەژنەوە، سەرۆکی ئەفغانستان دەڵێت "وەک حکومەتێکی بەرپرسیار، هەنگاوێکی زیاتر دەنێین بەرەوپێش و ڕایدەگەیەنم پرۆسەی ئازادکردنی گیراوەکانی تاڵیبان خێراتر دەکەم."\nهەر لەو پەیامەیدا ئەشرەف غەنی داوای لە تاڵیبانیش کرد، بەرپرسە ئاسایشییەکانی حکومەتی ئەفغانستان کە لای تاڵیبان گیراون، ئازاد بکرێن.\nبەپێی ڕێککەوتنی نێوان ئەمریکا و تاڵیبان کە ڕۆژی 29ی مانگی دووی ڕابردوو مۆرکرا، دەبێت هێزە بیانییەکان لە ماوەی 14 مانگدا لە ئەفغانستان بچنە دەرێ بەو مەرجەی تاڵیبان وابەستەیی ئاسایشییان هەبێت لە وڵاتەکەدا.\nلەو ڕێککەوتنەدا باس لە ئازادکردنی گیراوەکانیش کراوە- 5000 گیراوی تاڵیبان لە بەرامبەر 1000 گیراوی هێزە ئاسایشیەکانی ئەفغانستان- کە بڕیاربوو تا ڕۆژی 10ی مانگی 3 ئەو پرۆسەی ئاڵوگۆڕکردنی گیراوانە کۆتایی پێبێت، بەڵام وەک کابوڵ دەڵێت تەگەرەی زۆر هەن لەبەردەم پرۆسەکەدا.\nتا ئێستا کابوڵ نزیکەی یەک هەزار گیراوی تاڵیبانی ئازادکردووە، تاڵیبانیش نزیکەی 300 کەسی سەر بە هێزە ئاسایشییەکانی حکومەتی ئەفغانستانی ئازاد کردووە.\nلە پەیامەکەی ڕۆژی یەکشەممەیدا، ئەشرەف غەنی دەڵێت "دەمانەوێت لە نزیکترین کاتدا وتووێژی ڕاستەخۆ لەگەڵ تاڵیباندا دەستپێبکەین، بە ئامانجی کۆتاییهێنان بە خوێنڕشتنی ئەفغانییەکان و ئێمەش ئامادەی ئەم دانوستاندنانەین."\nتاڵیبان، درەنگانێکی ڕۆژی شەممەتاکلایەنە ئاگربەستێکی 3 ڕۆژەیی ڕاگەیاند هاوکاتی 3 ڕۆژەکەی جەژنی ڕەمەزان.\nلەوەتای شەڕی ساڵی 2001 ی ئەفغانستانەوە تەنها یەک جار ئاگربەست ڕاگەیەندراوە.\nئەشرەف غەنی سەرۆکی ئەفغانستان، لە جەژنی ڕەمەزانی ساڵی 2018دا، ئەو ئاگربەستەی ڕاگەیاند.


ئەنتۆنیۆ پاریراس - ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد\nئەنتۆنیۆ دیۆگۆ دا سیلڤا پاریراس (لەدایکبووی ٢٠ی کانوونی دووەمی ١٨٦٠، نیتۆری – مردووی ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٣٧، نیتۆری) وێنەکێشێکی بەرازیلی بوو کە پتر لە بواری نەخشاندن و دیمەنی سروشتی کاری دەکرد.\n٢ ھەندێک لە کارەکان\n(ڕێکەوتەکەی نەزانراوە، بڵاوکراوەتەوە لە ١٩٢٠)\nباوکی زێرینگر بوو کە نۆ منداڵی ھەبوو ئەنتۆنیۆلەھەموویان بچوکتر بوو لە ١٨٨٢ چوە ئەکادیمیای زانکۆیی بۆ ھونەر لە ریۆدی جانیرۆ، بەڵام دوای دوو ساڵ وازی لە زانکۆ ھێنا و چووە لای وێنەکێشی ئەلمانی جۆرج گریم (١٨٨٥)کە ئەوسا پەنابەربوو لە بەرازیل لە کێلگەکان کاری دەکرد و بەخۆرایی وانەی وێنەکێشانی بەھەوادارانی دەدایەوە. دوای دوو ساڵ لەخوێندنی لەلای جۆرج گریم ئاستی ھونەری بەرزبوویەوە و یەکێک لەتابلۆکانی لەلایەن ئیمپراتۆر پێدرۆی دووەم کردرایەوە.\nئەمە بووە ھۆی ئەوەی بتوانێت سەردانی ئەورووپا بکات و بتوانێت بچێتە زانکۆی دی بێل ئارت دی ڤێنیسیا (١٨٨٨)دوای دوو ساڵ گەڕایەوە بەرازیل و بەشداری "Exposição Gerais de Belas Artes "کرد. لەھەمان ساڵ توانی ببێتە مامۆستای دیمەنە سروشتیەکان لە سکێلی ناسیۆنال دی بێلاس ئارتیس (ENBA)، لەسەر ڕێچکەی مامۆستاکەی (گریم) دەڕۆیشت، بەڵام بەھۆی کۆک نەبوونی لەگەڵ ENBA لەبارەی گۆڕینی پەیرەوی خوێندنی، ھەستا بە دامەزراندنی خوێندگەیەکی تایبەت بەخۆی لە ژێرناوی "Escola do Ar Livre".\nدوای ماوەیەکی کورت توانی ستۆدیۆی کارەکانی بباتە ژینگەی دەرەوە و تابلۆی سروشتی بکێشێت ھەروەھا ھەوڵەکانی چڕکردەوە لەبارەی بابەتە مێژووییەکان، ئەم کارانەی یارمەتی دان کە لەلایەن میریەوە بەربژێربکرێت بۆ نەخشاندنی تەلار و باڵاخانە حکومیەکان، وەک "Allegory of Apollo و Goddesses of the Hours"، کە تایبەت بۆ Palácio da Liberdade کاریدەکرد لەBelo Horizonte. وە توانی وێنەو رەنگی پێستی مرۆڤ جوانتر بەرجەستەبکات تابلۆ ڕووتەکانی ھاوکاربوون تاوەکو بتوانێت ستۆدیۆیەکی تایبەت بکاتەوە لە پاریس(١٩٠٦). ھەروەھا بوو بە نوێنەری پایەبەرزی ـ Société Nationale des Beaux-Arts لە ساڵی.\nلە ساڵی ١٩٢٥ وەک باشترین ھونەرمەندی بەرازیلی ھەڵبژێردرا لەلایەن گۆڤاری Fon-Fon، گۆڤارێک بوو لەلایەن رەخنەگری ھونەری گۆنزاگا دۆکی دەردەچوو. ساڵی دواتر ھەمان گۆڤار ژیاننامەی ھونەرمەندی پەخشکرد و چووە ناو "Academia Fluminense de Letras [pt]". لە ١٩٣٣بەشداری دواھەمین پێشانگای خۆی کردلە "Jubileu Artístico" لە ساوپاولۆ. چوارساڵ دوای کۆچی دوایی ستۆدیۆکەی بوو بە مۆزەخانەیەکی ھونەری بەناوی «مۆزەخانەی ئەنتۆنیۆ پاریراس».\nھەندێک لە کارەکان[دەستکاری]\nکۆتاییی ئەوینی (١٩١٥)\nداگیرکردنی ئەمازۆن (١٩٠٧)\nبەشداربووانی ویکیپیدیا، «Antônio Parreiras»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٣٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٠.\nکۆمنزی ویکیمیدیا، میدیای پەیوەندیدار بە ئەنتۆنیۆ پاریراس تێدایە.\nماڵپەری فەرمی مۆزەخانەی ئەنتۆنیۆ پاریراس\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=ئەنتۆنیۆ_پاریراس&oldid=660893»\nئەم پەڕەیە دواجار لە ٠٩:٠٥ی ٢ی شوباتی ٢٠٢٠ نوێ کراوەتەوە.


بۆچوون / بیروڕا :: 18/09/2018\nله‌و باوه‌ڕه‌دام، ئیداره‌كه‌ى تره‌مپ له هه‌ڵبژاردنه ته‌واوكارییه‌كه‌ى شه‌شى تشرینى دووه‌مى داهاتوودا، تووشى كاره‌سات ده‌بێت.\nهه‌ڵبژاردنه‌كه بۆ 35 ئه‌ندامى ئه‌نجومه‌نى پیران و 36 حاكمى ویلایه‌ته‌كان و 435 ئه‌ندامى ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌رانه، واتا هه‌موو ئه‌ندامانى ئه‌نجومه‌نه‌كه. خۆ ئه‌گه‌ر دیموكراته‌كان زۆرینه‌ى یه‌كێك له ئه‌نجومه‌نه‌كان به‌ده‌ستبێنن، ئه‌وا تواناى تره‌مپ له‌كاركردنى دوو ساڵى داهاتووى ویلایه‌ته‌كه‌یدا په‌كده‌خه‌ن و ڕه‌نگه دوا خولیشى بێت.\nبه‌پێى راپرسییه‌ك كه زانكۆیه‌كى ئه‌مریكا كردوویه‌تى، دیموكراته‌كان به‌ڕێژه‌ى 52% بۆ 38%، واتا به 14 خاڵ له پێش كۆماریه‌كانه‌وه‌ن. هه‌مان ئه‌و راپرسییه ئه‌وه‌ى ده‌رخستووه كه 58%ى ئه‌مریكیه‌كان داوا له كۆنگرێس ده‌كه‌ن لێپرسینه‌وه له‌گه‌ڵ سه‌رۆك-دا بكات، له به‌رامبه‌ردا 27% لایه‌نگرى سه‌رۆكن.\nراپرسیه‌كى ته‌له‌فزیۆنى (سى ئێن ئێن) ده‌ریده‌خات كه 50%ى ئه‌مریكیه‌كان پشتگیریى له كاره‌كانى رۆبێرت مۆله‌ر-ى لێكۆڵیار ده‌كه‌ن، له‌به‌رامبه‌ردا 38% له دژیین، ئه‌گه‌رچى تره‌مپ نكۆڵى كردووه له ده‌ستوه‌رانى روسیا له هه‌ڵبژاردنه سه‌رۆكایه‌تیه‌كه‌ى ساڵى 2016 دا و ئه‌وانه‌ى كه خۆیان به تۆمه‌تباركردنى روسیاوه ماندوو كردووه وه‌ك ئه‌و كه‌سانه‌ى چواندووه كه له سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاستدا به دواى ساحیر و جادووگه‌ره‌كاندا گه‌ڕاون. راپرسییه‌كى ترى رایگشتیى ئه‌مریكیه‌كانم خوێندووه‌ته‌وه ده‌ڵێت دیموكراته‌كان به 12 خاڵ، له هه‌ڵبژاردنى ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌راندا، له‌پێش كۆماریه‌كانه‌وه‌ن. هه‌روه‌ها ئه‌وه‌یشى ده‌رخستووه كه لایه‌نگرانى تره‌مپ 39% و نه‌یارانیشى 52% ه.\nئه‌وانه‌ى سه‌ره‌وه پێنجه‌مین راپرسین له‌م هه‌فتانه‌ى دواییدا ئه‌نجامدرابن و ئاشكراى ده‌كه‌ن كه رێژه‌ى لایه‌نگریى تره‌مپ له خوار 40% ه‌وه‌یه.\nحزبى براوه‌ى ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران پێویستیى به 218 ئه‌ندام یان زیاتر هه‌یه بۆئه‌وه‌ى كۆنترۆڵى بڕیار بگرێته ده‌ستى خۆى. له ئه‌نجومه‌نى پیران-یشدا حزبى براوه ده‌بێت 51 ئه‌ندامى هه‌بێت ئینجا ده‌بێته بڕیار به‌ده‌ست. خوێندوویشمه‌ته‌وه كه كۆماریه‌كان 150 كورسیى گره‌نتیكراویان له ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران هه‌یه و 90 كورسییش له ئه‌گه‌ر و نه‌گه‌رى یار و نه‌یار-یدان. له ئه‌نجومه‌نى پیران كۆماریه‌كان سێ كورسیى گره‌نتیكراویان هه‌یه به‌رامبه‌ر 14 كورسى بۆ دیموكراته‌كان، كورسییه‌كانى تریش بۆ ئه‌م حزب یان ئه‌ویان ده‌بن.\nئه‌گه‌ر دیموكراته‌كان كۆنترۆڵى ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران یاخود پیران بكه‌ن، بێگومان سه‌رۆكى لیژنه‌كان له ئه‌ندامه‌كانى خۆیان داده‌نێن، ئه‌مه‌یش ماناى سنوورداركردنى تواناى تره‌مپ-ه له ده‌ركردنى بڕیاره‌كاندا. من جارێ ناڵێم دیموكراته‌كان به‌ڕێوه‌ن به‌ره‌و سه‌ركه‌وتنیان، ئه‌گه‌رچى هه‌موو ئه‌و راپرسییانه‌ى خوێندومنه‌ته‌وه به‌ده‌ستهێنانى زۆرینه‌یان ده‌رده‌خه‌ن و زاڵیان ده‌كه‌ن به‌سه‌ر كۆمارییه‌كاندا.\nله‌م چوارچێوه‌یه‌یشدا ئیداره‌كه‌ى تره‌مپ له دۆڵ-ێكى تردایه. بۆ ئه‌مه‌یش دوو نموونه‌م هه‌یه: یه‌كه‌میان ده‌رباره‌ى جۆن بۆڵتن راوێژكارى ئاسایشى نه‌ته‌وه‌ییه و جارێكى تریش ده‌یڵێمه‌وه كه ئه‌م كه‌سه توندڕه‌وێكى ئیسرائیلى-یه پێش ئه‌وه‌ى ئه‌مریكى بێت. به‌ڵگه‌یشم له‌سه‌ر ئیسرائلیبوونى ئه‌وه‌یه كه دژى دادگاى تاوانه‌كانى جه‌نگ-ى سه‌ر به نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كانه. كاتێكیش ئه‌مه‌ى كردووه كه له ئیداره‌كه‌ى جۆرج بوشى كوڕ-دا بوو و ئێستایشى پێوه بێت هه‌ر دژ و نه‌یارى ئه‌و دادگایه‌یه. هه‌موو هۆكاره‌كه‌یشى درۆزنانه‌یه و بۆ تاقه یه‌ك هۆكار ده‌گه‌ڕێته‌وه ئه‌ویش ئه‌وه‌یه كه دادگاكه ده‌یه‌وێت لێپرسینه‌وه له‌گه‌ڵ ئیسرائیل-دا بكات له‌پاى تاوانه‌كانى دژى فه‌له‌ستینیه‌كان. جگه له‌مه هه‌موو قسه‌كانى ترى بۆڵتن درۆى بێ ئابڕوون، چونكه ئیسرائیل وڵاتیه‌تى و ده‌یه‌وێت بیپارێزێت.\nدووه‌میش ئه‌وه‌یه، ئیداره‌ى تره‌مپ به كورتى و به پوختى وا بیر له پرۆسه‌ى ئاشتى ده‌كاته‌وه كه كۆنفیدراڵییه‌ك له ئوردن و كه‌نارى خۆرئاوا و كه‌رتى غه‌ززه پێكبهێنرێت له‌به‌رامبه‌ر ئیسرائیل-دا. فه‌له‌ستینیه‌كان ئیدانه‌ى ئه‌م بیرۆكه‌یه‌ى ئه‌مریكایان كرد چونكه ئه‌وان خوازیارى ده‌وڵه‌تى سه‌ربه‌خۆن. ئوردن-یه‌كانیش پێشنیاره‌كه‌ى ئه‌مریكایان ره‌تكرده‌وه چونكه هه‌ڕه‌شه‌یه بۆ سه‌ر ئوردن وه‌ك ده‌وڵه‌تێكى سه‌ربه‌خۆ.\nپڕۆژه‌ى كۆنفیدراڵى كۆنه، ره‌نگه بگه‌ڕێته‌وه بۆ ساڵى 1972 كاتێك شاحسێن پێشنیارى شانشینێكى كرد كه كه‌نارى خۆرئاوا و كه‌رتى غه‌ززه له‌خۆبگرێت. به‌ڵام شاحسێن له ساڵى 1988 دا راى خۆى گۆڕى و خۆپیشانه‌كه‌ى فه‌له‌ستین-یش له‌وپه‌ڕى توندییدا بوو و ئیداره‌ى ئوردنیى له كه‌نارى خۆرئاوا دابڕى. ئێستایش جارید كۆشنه‌ر مێردى كچه‌كه‌ى سه‌رۆك و نوێنه‌ریى تایبه‌تیى خۆى بۆ ئاشتى له خۆرهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست، ده‌یه‌وێت پرۆژه كۆنه‌كه ببووژێنێته‌وه بۆ ئه‌وه‌ى رووبه‌ڕووى دژایه‌تیى ئوردن و فه‌له‌ستینیه‌كان ببێته‌وه.\nبێگومان دۆناڵد تره‌مپ له‌و باوه‌ڕه‌دایه كه بتوانێت راى خۆى به‌سه‌ر لایه‌نى عه‌ره‌بیدا بسه‌پێنێت، به‌ڵام شكستیهێناوه و شكستیش دێنێت، چونكه ئه‌و هاوپه‌یمانى نه‌تانیاهۆ-یه و هه‌موو جیهانیش ئه‌مه ده‌زانێت. بۆیه فه‌له‌ستینیه‌كان وایده‌بینن كه هه‌وڵه‌كانى تره‌مپ سوودى بۆ كه‌س نییه بێجگه له ئیسرائیل و لایه‌نگره‌كانى له ناو رێڕه‌وه‌كانى سیاسه‌تى ئه‌مریكادا.


مووبەکردن لەناو منداڵان لە قوتابخانەدا… رەزا شـوان – Dengekan\nbyRaza Shwan\tJuly 12, 2020\tGeneral, Kids Literature\nلە زمانی کوردیدا، هەموو ئەم وشانە ( مووبه‌كردن، كه‌ڵه‌گایی کردن، ملهوڕی کردن، خۆسەپاندن، خۆزاڵ کردن، شەڕانگێزی، زۆربۆهێنان، خۆڕادان، چەقاوەسوویی کردن) گەر یەک مەبەستیش نەگەیەنن، بەڵام واتا و مەبەستەکانیان لەیەکەوە زۆر نزیکـن. هەموویان بۆ رەفتار و هەڵسوکەوتی ناپەسەند و نەخوازارو بەکاردەهێنرێن. زیاتریش وشەی (مووبـەکردن) و (کەڵەگایی کردن) و (شەڕانگـێزی) باون و بەکاریان دەهێنین.\nوشەی مووبەکرن، بەرانبەر بە هەردوو وشەی (مـوبـینگ) و (بـیـولـینگ) ی زمانی ئینگـلیزی و بەرانبـەر بە وشەی (الـتـنمر) ی زمانی عـەرەبییە.. خـوێنـدنـەوەی ئەم نووسینەمان گـرنگی و سوودێـکی زۆری بۆ دایکـان و باوکـان و مامۆستاکـان هەیە.\nمووبەکـردن یا کەڵەگایی کردن، رەفـتار و هەڵسوکەوتێکی دزێـو و ناپەسەنـد و نەخوازراوی تونـدوتـیژی و شەڕانگێزی و دۆژمنکارییە. بەکارهێنانی توانـا و هـێزە. خـۆڕادان و خـۆدەرخستن و زۆرداری و زۆرلێکردن و خۆسەپانـدن و خۆزاڵکـردن و هەراسان کردن و بێـزارکردن و دەستدرێـژی کردن و گێچەڵکردن و شەڕپێفـرۆشتن و تەنگپێهەڵچـنین و هەڕەشەکردن و ترساندن و تۆقانـدنی کەسێکە یان کەسانێکە، لە لایەن کەسێ یا کەسانێکی مووبەکارەوە. کە بە ئەنقەست بە مەبەستی زەبر و ئازاردانی جەسـتەیی و دەروونی کەسێ یا کەسانێکی مووبەلێکـراو (مووبـه بۆ سه‌ركـراو).\nمووبە کردن ئەوە دەگەیەنێ، کە ناهاوسەنگی و نابەرانبەرییەک لە هـێز و لە توانای کەسایەتیدا، لە نێوان مووبەکار و مووبەلێکراودا هەیە.. مووبەلێکراوان بە زۆری کەم توانـاتر و کە بەهـێزترن لە رووی جەستەیی و دەروونییەوە. بۆیە مووبەکـاران ئەم ناهاوسەنگی و نابەرانبەرییە دەقـۆزنەوە و کەسانێک هەڵـدەبژێـرن، کە بێ دەسەڵاتن و بێ هـێزن، یا تا رادەیەک ترسـنۆکن و لە تـوانایانـدا نییە، بە زارەکی یا بە جەسـتەیی بەرگری لە خۆیان بکەن رووبەڕووی مووبەکاران ببنەوە.\nکەواتە مووبەکردن، شێوەیەکە لە شێوەکانی شەڕانگێزی و تونـدوتیژی و خراپەکاری و ئـازاردانی جەستەیی و دەروونی مووبەلـێکراو لە لایەن مووبەکـارەوە. مووبەکـردن کێشەیەکی توندوتیژی زۆر مەترسـیدارە، دوژمنایەتی و تۆڵەسەندنەوەی لێدەکەوێتەوە. بە دیاردەیەکی وێـرانکاری ناودەبـرێ، کە کاریگەری و کارەساتی نەرێنی جەستەیی و دەروونی بەسەر کەسی مووبەلێکراو دەهـێنێ. تا ئەو رادەیەی هەندێ جار مووبەکردن دەبێتە هـۆی خۆکوشـتن. گەر بێتوو بە زوویی بەری لێ نەگـیرێ و چارەسەر نەکرێ. ئەنجامی کێشەکانیش زیاتر گەورەتر و مەترسیدارتر و قـووڵتر دەبنەوە، دوور نییە کە کۆنترۆڵ نەکرێن و کارەساتی نەخوازراویان لێبکەوێتەوە.\nلە ئەمڕۆدا، بە تایبەتی لە وڵاتانی هەژار و بێکاریدا، لەو وڵاتانەش کە ئاژاوە و شەڕ و ئاسایش و سەقامگیرییان تێدا نییە و یاسا و دادگاکانیان بێ دەسەڵاتن، چەنـدین گـروپی چەکداری و مووبەکار و باڵتەچی و مافیا و پیاوکوژ و جەردە و رێگر و دز و درۆزن و زۆردار و رفـێنەر و دەستدرێژیکەر و کەڵەگا هـەن و بڵاوبوونەتەوە. گـروپە ئیسلامییە بێڕەوشت و نامەرد و تیرۆریستەکـانیش لە ریزبەنـدی پێشەوەی ئەم ستەمکـارانە دان. کە ستەمێکی زۆر لە خەڵکی دەکەن و پـارەیان لێوەردەگرن، منـداڵ و گەنـج و کچـان بە بارمتە بەنـدەکەن و داوای پارەیەکی زۆر دەکەن بۆ ئازادکردنیان، ئەگـینا دەیانکـوژن. هەڕەشە دەکەن و ترس و تۆقـینیان خستوونەتە ناو خەڵکـییەوە. هەموو ئەم رەفـتارە قێزەوەنانە و نامەردییانە، دەچنە بواری مووبەکردن و زۆرداری وکەڵەگایی کـردنەوە.\nمووبەکاران هەمیشە لە رێی سیاسەتی ترساندن و تۆقاندن و هەڕەشەکردنی راستەوخۆ یا ناراستەوخۆو، کەسانی تر هەراسان و بێزاردەکەن و ئازاری جەستەیی و دەروونیان دەدەن. لەوانەیە تووشی گرفـت و نەخـۆشی دەروونی ترسناک و درێژخایەنیان بکەن.\nمووبەکردن لە گەلێ شوین دا هەیە، لە قوتابخانە، لە فەرمانگاکان، شوێنی کارکردن، لە شەقامەکان، لە زانکـۆکان، لە یانەکـان، لە یاریگـاکان، لە گەلێ شوێنی دیکەدا.\nباسکردن و لێکۆڵینەوە لە مووبەکردن و لە جۆرەکانی و لە ئاکامەکانی، باسێکی فـرە لایەنە و قـسەی زۆر هەڵـدەگرێ و بە نووسینی چەنـدین پەرتووکیش کۆتایی نایات. ئەوەی ئێمە لەم نووسینەماندا مەبەستمانە، مووبەکردنە لەناو منداڵان دا، بە تایبەتیش لەناو قـوتابیانی قۆناغەکانی قوتابخانەی بنەڕەتی دا. کە بە (مووبەکردنی قوتابخانەیی) ناودەبـرێ. کە بووە باسی ئەم سەردەمە و گەلێ لایەنی سەرقاڵ کردوون.. بە دەگەمەن نووسەران پسپۆرانی کوردمان لە بواری پەروەردەی منداڵان دا، ئاوڕیان لە دیاردەی مووبەکردن داوەتەوە. کە لە قوتابخانەکانی کوردستان دا، بـووە بە دیاردەیـەکی زەق.\nپێناسەی مووبەکردنی قوتابخانەیی:\nزانای بە ناوبانگ، پسپۆری دەروونناسی منـداڵان (دان ئه‌لـۆیس) ی نەرویجی، کە بە باوکی دامەزرانـدنی لێکـۆڵینەوە دەربارەی (مووبەکـردن لە قـوتابخانەکان) دادەنـرێ.\n(ئه‌لـۆیس) بەم شێوەی پێناسەی (مـووبەکـردنی قـوتابخـانەیی) دەکا، کە بـریتیـیە لە:\n“رەفـتارێکی نەرێنی بە ئەنقـەستە، لە لایەن قوتابییەکەوە یا زیاتر، بۆ ئازاردانی قوتابییەکی تر. کە بە درێژایی کات ئەنجام دەدرێ و چەند بارە دەبێتەوە. دەکرێ ئەم رەفـتارە نەرێـنییانە بە وشە بێ، وەکو: هەڕەشە، گاڵتەپێکردن، جنێودان. دەکـرێش بە ئازاردانی جەستەیی بێ، وەکو: لێـدان، پاڵـنان، شەق تـێهەڵـدان. یان بەبێ بەکارهێنانی وشە یا لێدانی جەستەیی، وەکو: مۆڕەکردن، چاولێزەقکردنەوە، ئاماژەکردنی ناشیرینی بە ئەنقەست، بۆ ئەوەی لە کۆمەڵکەی دایبڕێ یا بۆ رەتکردنەوەی وەڵامی ئارەزووی”\nمووبەکـردن، رەفـتارێکی تازە نییە، هەر لە کـۆنەوە، لەناو منـداڵانی قوتابخانەکـان و گەڕەکەکـاندا هەبووە. بەڵام لە ئەمڕۆدا ئەم دیـاردەیە بە شیوەیەکی مەترسیدار سەری هەڵـداوە و تەشەنەی کردووە و سنووری سروشـتی بەزانـدووە و ئەنجـامی خـراپی لێکەوتۆتەوە. نیگەرانی و ترس و دڵەڕاوکێ خستۆتە دەروونی دایکان و باوکانەوە.\nلێکۆڵەری دەروونناسی ئینگـلیزی (كـۆی) لە ساڵی (٢٠٠١) دا، لێكوڵینه‌وه‌یه‌كی دا له‌ژێر ناوی (مووبه‌كـردن له قـوتابخـانه‌كان) دا ئەنجام داوە، بۆی دەرکەوت کە ساڵانە (١٦٠) هەزار قوتابی بە هـۆی مووبەکردن و ئازاردانی جەستەیی و دەروونییەوە، لە لایەن هاوڕێکانیان و مامۆستاکانیانەوە، وازیان لە خوێنـدن و لە قـوتابخانە هـێناون.\nلە ئەمڕۆدا مووبەکـردن و کەڵەگـایی و یاخـیبوون و سەرپێچـیکردن، بوونەتە کێشەی زەقی رەفـتاری و رەوشتی و دەروونی قوتـابیان لە زۆربەی قوتابخانە بنەڕەتییەکان و ئامادەییەکان دا. ئاکام و شوێنەواری نەرێنییان لە دەروونی قوتابیان دا جێهێشتوون و کارتێکردنێکی خراپیان لەسەر پرۆسەی فێرکردن و خوێندن لە قـوتابخانەکان دا هەیە. گەیشتوونەتە ئەو رادەیەی کە سنووری رێزی پێـویستیان، لە نێوان قوتابی و مامۆستادا بەزانـدوون. پێـشێلی یاساکانی قوتابخانەیەیان کردوون. قوتابیان قسەی ناخۆش دەکەن و دەمدرێژی دەکەن وزۆر لە رووی مامۆستاکان و دایکان و باوکانیان هەڵدەگەڕێنەوە. مەبەستیشمان لە زۆرینەی قوتابیان و مامۆستایان نییە، بەڵکو لە کەمینەیە.\nمووبەکردنی قوتابخانەیی گەلێ جۆر و شێوەی نەخوازراویان هەیە، کە دەکرێ قوتابی مووبەکـار بەرانبەر بە قوتابییەک یا زیاتر بیکا.. گەر مووبەکـردن بەرانبەر بە یەک قوتـابی ئەنجـام بدرێ (مووبـەی تاکـە کـەسی) یە. بەڵام گەر مووبـەکـردن لە لایـەن کۆمەڵێکی مووبەکارەوە ئەنجام بدرێ (مووبه‌ی گەلەکـۆمەیی) یە. ئەمانە هەندێکن لە جۆراەکانی مووبەکـردن:\n١ـ مووبەکردنی زارەکی: بۆ ئازاردانی دەروونی قوتابی مووبەلێکراو، وەکو وتنی هەر شتێکی نەخوازراوی ناخۆش و ناشیرین، بۆ هەست بریندارکردن و ئازاردانی دەروونی قوتـابی مووبەلێکراو، بۆ نموونە: گاڵـتەپێکردن، تەوس و تانە و تەشەر توانـج و پلار لێگرتن، لاساییکردنەوە، جـنێودانی ناشیرین، هاواررکردن و قیژاندن بەسەریا، لێنانی ناوی ناتۆرە، ناوزڕاندن، فەرمان بەسەرکردن، فـیکەلێکردن، قسە بۆ هەڵبەستن،…هتد.\n٢ـ مووبەکردنی جەستەیی: ئازاردانی جەستەیی قوتـابی مووبەلـێکراو، وەکو: لێـدان، پاڵپێوەنان، پاشەقولگرتن، شەق لێدان، مشتەکۆڵە، گوێ راکێشان، قـژ راکێشان، نوقرچ لێگرتن، شینکردنەوەی گیان، بریندارکردن یا رووشاندنی دەموچاو و دەستەکان، ئاماژە پێـدان بە شێوەیەکی دزیـۆ و ناشـیرین، مۆڕەلێکردن، چەمۆڵە لێـنان، زمان لێدەرکردن، تف لێکردن، بـردن و داگیرکردنی شتەکانی قوتابخانەی یا تێکـدان و شکاندن و دڕنـدان و فـڕێـدانیان، ، دەستدرێژی کردنەسەر، جلـوبەرگ دڕانـدن، پارە لـێسانـدن،…هتد.\nهەندێ جار مووبەکاران بە (گه‌له‌كـۆمەیی) ئازاری جەستەیی و دەروونی مووبەلێکراو دەدەن.. بۆ نموونە پێکەوە لێی دەدەن و پێکەوە گاڵتەی پێدەکەن و پێکەوە هۆی های لێـدەکەن و چرتی بۆ لـێـدەدەن و پێی پێـدەکـەنن. یان لەبەرچـاوی هـاوڕێکـانی بـزی پێـوەدەکەن، رێـز و کەسایةەتی و شکۆی دەشکـێنن و هەستی برینداردەکەن.\n٣ـ مووبەکردنی کۆمەڵایەتی: ئەو رەفتارە ناشیرینانەی مووبەکار بەرانبەر مووبەلێکراو دەیکا، وەکو: سووکـردنی و رسواکردنی، ناوزڕانـدنی ناوبانگی خـێزانەکەی، ناولێنانی ناتـۆرە، دوورخستنەوەی لە هاوڕێکانی، دەرپەڕاندنی لە گروپە چالاکـییەکان، بچڕاندنی پەیوەنـدییە کۆمەڵایەتییەکانی، بڵاوکردنەوەی دەنگـۆی هەڵبەستـراوی خراپ لە سەری.\n٤ـ مووبەکردنی ئەلیکـترۆنی: بە (ته‌لـه‌فـۆن و ئیـنته‌رنێـت) لەم جـۆرە مووبەکـردنەدا، مووبەکـار بۆ ئازاردانی مووبەلـێکراو، تەکنەلـۆژیا بەکـاردەهـێنێ، وەکو تەلەفـۆن و ئینتەرنێت بۆ نموونە: ناردنی نامە و کۆمێنت و جـوێن و هـەڕەشە، بۆ تەلەفـۆنەکەی یا لە رێی ئیمایلەکەیەوە، یا بڵاوکردنەوەی وێنە و قسەی ناشیرین لە فەیسبووکـدا،…هتد.\n٥ـ مووبەکردنی سێکسی: ئەم دیاردەیە، رەوشتێکی مەترسیدار و قێزەوەنی ناو کۆمەڵە و لەوانەیە بگاتە رادەی تاوان، ئازارێکی زۆری دەروونی مووبەلـێکراو دەدا، دەشێش دوژمنایەتی و تۆڵەسەنـدنەوە و کوشتـنی لـێبکەوێتەوە. دەشێش کەسانێکی بێتاوانیش ببنە قـوربانی، کە نە لە نزیک و نە لە دوورەوە، پەیوەنـدییان بەم کارەساتەوە نەبێ.\n٦ـ مووبەکـردنی رەگەزپـەرستی: مووبەکردنێکی ترسناکە، کە بە هـۆی جـیاوازی نەتەوەیی یا بە هۆی جیاوازی رەنگی پێستەوە، مووبەکارانی رەگەزپەرست، ئازاری جەستەیی و دەروونی، قوتابیانی ناسنامە جیاوازی نەتەوەیی یا رەنگ پێستی دەدەن.\nیا راستر وایە بڵێـین، چی وا لەمنـداڵ دەکا، کە ببێ بە مووبەکـار؟ چونکە مووبەکـردن رەوشتێکی سروشتی نییە و دیاردەیەکی بۆ ماوەی رەمەکیش نییە. بە کورتی و بە چڕی لەم خاڵانـەدا، هۆکارە سەرەکییەکـانی تووشـبوون، بە مووبەکـردن و شەڕانگـێزی و دوژمنکاری و کەڵەگایی دیاری دەکـەین:\n١ـ هۆکاری سیکـۆسۆسیلـۆژی: بە زۆری مووبەکاران لە ناو ئەو خێزانە هەژارانەدا هەڵـدەكەون، کە کـێشەی ئابووری و بێکارییان هەیە و پشتگـوێ خـراون و لە زۆر خزمەتگوزاری بێبەشکراون. لە سایەی دۆخـێکی سۆسیـۆلـۆژی دا، کە مەودایـەکی فراوانی جیاوازی، لە نێوان توێژە کۆمەڵایەتییەکاندا هەیە. لە بارەی سایکۆلۆژیشەوە، بە زۆری مووبەکاران، بە تایبەتیش سەرکردەکانیان، کەسایەتی بەهـێزن و لە کەسانی سیکـۆپاتی دژ بە هەمووانن، دڵڕەق و بێوژدانن، سۆز و بەزەییان بە کەسدا نایەتەوە.\nمووبەکاران بە زۆری گروپی مافـیا پێکدەهـێنن، یا دەچنە پـاڵ ئەو گروپانەی کە هەن.\n٢ـ هۆکاری پەروەردەیی: فەرامۆشکردن و پەراوێزکردنی منداڵ، هەڵەیەکی گەورەیە و زیانێکی زۆری هەیە، هەندێ لە دایکان و باوکان بە هـۆی سەرقاڵییان بە کارکردنەوە، وەکو پێویست منداڵەکـانیان پەروەردە نەکـردوون و ئاگـایان لە رەفـتارەکـانیان نییە، لۆمەش دەخەنە سەر مامۆستایان و پەروەردەکارانی ماڵەکـانیان. پەراوێـزکردن و بە هەنـد نەزانینی منـداڵ، هـۆی سەرەکین بۆ دروستـبوونی کەسایەتیـیەکی نـادروست و ناسروشتی منـداڵ. بۆ وەرگـرتن و فـێربوونی رەفـتار و رەوشتی چەوت و هـەڵە، بۆ خۆدەرخستن و خۆسەلماندن، بە شـێوە و شـێوازێکی نـاڕاست و نـادروست.\n٣ـ هۆکاری قوتابخانەیی: لە ئەمڕۆدا، لە زۆربەی قوتابخانەکاندا، توندوتیژی و ناکۆکی لە نێوان قوتابیان و مامۆستاکان، دوو هـێندەی پێشتر بوونە، بەشێک لە مامۆستایان نابەڵەدن لە پەروەردەی نوێی منداڵان دا، تا ئەمـڕۆش بە شێوازێکی کلاسیکی رەق و توندوتیژ مامەڵە لەگەڵ قوتابییەکانیان دەکەن. بەشێکیش لە قوتابیان سنووری رێزیان بەزانـدوون لە رووی مامۆستاکانیان هەڵگەڕاونەتـەوە و دەمدرێژی دەکەنە سەریـان.\n٤ـ پەروەردەکردنێکی سەقـەت: بە داخەوە کە هەندێ لە دایکان و باوکان، شانازی بە رەفـتاری دوژمنکارانە و کەڵەگایی و زاڵبوونی منداڵەکانیانەوە دەکەن، رەفـتارەکانیان دەخەنە ریزبەنـدی کەڵەمێردی و ئازایەتییەوە.. وای دادەنێن کە منداڵەکانیان دەتوانن ببن بە سەرکـردەی منـداڵانی تر و زاڵـبن بە سەریـان دا. گەر لە قوتابخانەدا تـووشی کێشەیەک بوون، داکۆکی لە رەفـتارە هەڵەکانی منداڵەکانیان دەکەن. هـانیان دەدەن و پیان دەڵێن:”ئـەوەی دەرزییـەکی پیـاکـردن.. ئێـوە ژۆژنـێکی پیـا بکـەن”.\nرۆژێ لە دیمانەیەکـدا لە یەکێک لە کەنـاڵە تەلەفـزیۆنەکـانی کوردستان دا، گوێـم لە قسەیەکی سەیـری مامۆستایەکی باخچـەیەکی منـداڵان بـوو، کە وتی:”منـداڵێکی کـوڕ هەموو رۆژێک لە منداڵێکی کچی دەدا، بانگی دایکی کوڕەکەمان کرد و تێمان گەیاند، کەچی دایکی کوڕەکە، زۆر بە ئاساییەوە وتی:”قەیچـیکە با لە ئێستاوە لێی بدا و زاڵبێ بە سەریـدا، ئەو کچە ئامـۆزای خۆیـەتی، بـژێ و بمرێ هـەر بۆ کوڕەکەمە” سەیرە کە دایکێک جیاوازی دەکا و پشتگـیری لە کوڕسالاری و لە ئامـۆزاسالاری و لە ستەم و سەرکوتکرنی کچ ێکی ساوا دەکا، نە کوڕەکەی و نە کچەکەش، نازان کە هاوسەرگیری چییە و داهاتووش چییە، بەو شێوە نادروستە وەڵامی گـلەیی و گازنـدەی مامۆستاکەی دایەوە. بە داخەوە تا ئەمڕۆش ئەم ئەقـڵێتیە کۆنەپەرستی و عەشایرییە ساڕێژ نەبووە.\n٥ـ کەمی بڕوا و متمانە بەخۆنەبوونی منـداڵان: گەلێ لە منداڵان کێشەی بڕوا و متمانە بەخۆنـەبوونیان هەیە. یا خۆیان بە کەم دەزانن. ئەمەش بۆ نەزانینی دایکان وباوکان و بۆ پەروەردەکردنی نادروستی منداڵەکانیان دەگەڕێنەوە. لە منداڵییەوە وا منداڵەکانیان رانەهـێناون کە متمانە و بڕوایان بە خۆیـان هـەبێ و بتوانن پشت بە تواناکانی خۆیان ببەستن و خۆیـان رووبەڕووی کێشە و گرفتەکانیان ببنەوە. بۆیـە دەبیـنین هەنـدێ لە منداڵانی مووبەکـار، دەیانەوێ هـێز و توانـای خۆیان دەربخـەن و خۆیان بسەلـمێنن و سەرنجی کەسانی تر بە لای خۆیاندا رابکێشن، گەر لەسەر شانی منداڵانی دیکەش بێ.\n٦ـ توندوتیژی خێزانی: نەبوونی خۆشەویستی و رێز و رازیبوون لەناوخێزاندا، یا شەر و هەرا و ناکۆکی و ئاژاوە و ناڕێکی ناو خـێزاندا، کاریگەرییەکی زۆری نەرێنی لەسەر منداڵان هەیە. لە ئەمڕۆ و لە داهاتووشدا رەنگدانەوەی خراپئان دەبێت. لایەکی کەشەوە منداڵەکانیان بە رازی بـوونی (قه‌ناعەتکردن) بە ئەوەی هەیانە رانەهـێناون. بۆ ئەوەی ئیرەیی بە هاوڕیکانیان نەبەن کە لە خۆیان باشتر و داراترن، یا لە قوتابخانەدا ئاستێکی زیرەکی بەرزتریان هەیە و نومرەی بەرزتر بە دەست دەهـێنن. گەر قـوتابییەک ئیرەیی بە قـوتابیەکی هـاوڕێی بـەرێ. لەوانەیە مووبـە بکاتە سەری و ئـازاری جەسـتەیی و دەروونی بدا، بە زارەکی هەستی بڕیندار بکا. بۆ نموونە: کە کچە قوتابییەکی هـاوڕێی، قـژەکەی بۆیە کردووبێ و ستایلـێکی جـوانی بۆ قـژەکەی دانـابێ، ئەم ئیرەیی پێ دەبا و لەوانـەیە مووبە بکاتە سەری و قـژەکەی تێک بدات.\n٧ـ لەخۆبـایی بوون: زیادەڕۆیی لە نازپێدانی منداڵ، وای لێدەکات کە لەخۆی بایی بێت و رێز لە هەست و رای جیاوازی کەسانی دیکە نەگرێت. لە قوتابخانەشدا وا هەست دەکات لە هەموو هاوڕێکانی زیاترە و باشترە، پـۆز لێدەدا و مووبە بەسەر هاوڕێکانی دا دەکا، واش رانەهـاتووە، کە گـلەیی و رەخـنە قـبووڵ بکا یا بەخـۆیـدا بچـێتەوە و هەڵەکـانی راست بکاتەوە. دەبێتە (کەسایەتییەکی نـێرگـزی) خۆپـەرستی کەسنەویـست.\n٨ـ هۆکاری یارییە ئەلیکـترۆنییەکـان: یا دەتـوانین بڵێـین هۆکـاری شۆڕشی تەکنەلـۆژیا، لە ئەمڕۆدا لە بەشی هەرە زۆری ماڵەکان دا، بێجگە لە تەلەفزیۆنی رەناوڕەنگ چەندین ئامێری مۆدێـرزمی ئەلیکـترۆنی یاریکردنی منـداڵان هـەن. منداڵ هەمیشە حەزدەکا، کە لاسایی پاڵەوانە سەرەکێشە لە توانـابەدەرەکانی ئەو فـیلمانە بکاتەوە، کە خـوویان بە سەیکردنیانەوە گرتوون، فیلمەکانیش بەرنامەداڕێژراون، بە زۆری لەسەر چەمکی سەرکێشی و پشتبەستن بە هـێزی خەیاڵی لەتـوانا بەدەر و سەرکەوتن و زاڵـبوون بەسەر نەیاران دا کۆتاییان دێ. منـداڵان لە رێی نمایش و بینینی، فـیلم و سیدییەکانیان ئەم سەرکێشیانە دەبینن. کە بە زۆری توندوتیژی و شەڕ و زاڵـبوونیان لەخۆگـرتـوون. منداڵان ئەو تونـد و تیژییانە بە هۆیەکی خۆشی و رابواردن دەزانن. بە هەمان شێوە لە قوتابخانەکان دا، لەگەڵ کەسوکار و هاوڕێکانیان دا، لاسایی سەرکێشی و رەفتارەکانی پاڵەوانەکانیان دەکەنەوە.\nلێرەدا رۆڵی دایکان و باوکان ئەویە كە چاودێری منداڵەکانیان بکەن و بزانن کە سەیری چی بابەتێک دەکەن، ئەو فیلم و بەرنامانە پەروەردەییانەیان بۆ هەڵبژێرن و دەستنیشان بکەن، کە یارمەتییان دەدەن بۆ راستکردنەوەی هەڵەکانیان و بۆ چاندنی رەفـتاری جوان و رەوشتی بـەرز و بۆ پەیوەنـدی هـاوڕێتی و دڵـسۆزی، بۆ هـاوکاری چاکەخـوازی.\n٩ـ مووبەکاران منـداڵانی لاواز هەڵـدەبـژێرن: مووبەکاران بە زۆری مووبە دەکەنە سەر ئەو منداڵانەی کە لە خۆیان لە رووی جەستەیی و دەروونییەوە لاوازتـر و بێ هـێزترن. دەرەقـەتیان نایەن و توانـای رووبەڕووبوونەوە و بەرگری کـردن لە خۆیان نییە.\nبۆیە پێویستە منداڵ فێری زمانی جەستە ببێ، کە فاکتەرێکی گرنگە لە گوزارشتکردن لە بڕوا و متمانە بەخۆبوونی منداڵ. چونکە متمانە بەخۆبوون قەڵغانێکە، کە خاوەنەکەی لە گرفت و بەسەرهاتەکانی رۆژگار دەپارێـزێت. پێـویستە منداڵەکـانتان وا فـێربکەن، کە لەبەردەم نەیاران و مووبەکاران دا، سەریان دانەگرن و شانیان شۆڕنەکەن و گـز و مات نەبـن.. بێ ترس و بێ چەکەرەکردن لێیان، چاویان بـبڕنە ناو چاوەکانی مووبەکەران و وا خۆیان پێشان نەدەن، کە داماو و بێ دەسەڵاتن و بێ هـێزن و هـیچـیان لەدەست نایا.\nپێویستە ئەوەش بزانین، کە مووبەکاران خۆشیان، بەزۆری قـوربانیی مووبەکـردنن، بە منداڵی مووبەکراوتە سەریان و تونـدوتیـژیان بەرانبەرکردوون و ئـازاری جەسـتەیی و دەروونیان چـێشتوون. لەبەر ئەوەی کە هیچ چارەسەرێکیان بۆ نەکـردوون، لەوانەیە ئەو ستەمەی لێیان کراوە، بووبێ بە بیرەوەرییەکی تاڵ و بە گرێ کوێرەی دەروونییان. دەیانەوێ تۆڵـەی خۆیان بکەنەوە و داخی دڵی خۆیـان بە کەسانـێکی بێ تـاوان و بێ دەسـەڵات بـڕێـژن.\nنیشانەکانی قوتـابی مووبەلـێکـراو:\nدایکان و باوکان و مامۆستاکان، لە ماڵەوە و لە قوتابخانەدا، دەتوانن بە وردی تێبینی ئەو گۆڕانکارییە نائاساییانە بکەن، کە لە رەفـتار و رەوشتی قوتابییەکانیان دا سەریان هەڵـداون و دەرکەوتوون. سەرەرای دەرکەوتنی هەنـدێ لە نیشانەکان، کە بەڵگەن و ئەوە دەگەیەنن، کە منداڵەکەیان یا قوتابییەکەیان، مووبەی لێکراوە و بۆتە قوربانی ئەم دیاردە نەخوازراوە. بە کورتی ئەمانە هەنـدێکن لە نیشانەکانی منـداڵی مووبەلـێکراو.\n١ـ دابەزیـنی ئاستی خـوێنـدن و ئاکادیمی قـوتابی مووبەلـێکراو، هـاتنە خوارەوەی نومرەکانی، کەم کۆشش کردنی، بە باشی جـێبەجـێنەکردنی ئەرکەکانی قوتابخانەی.\nلە لێکۆڵینەوەیەکی پراکتیکی دا، کە زانکۆی (فـه‌رجـینـیا)ی ئەمریکی ئەنجامی داوە، بۆیان دەرکەوت، کە ئەو منداڵانەی لە قوتابخانەیەکدا کە ژینگەیەکی سەختی توندوتیژی تێـدایە، لە تاقـیکردنەوە گشتیـیەکان دا، نومرەی نـزمتر بە دەستـدەهـێنن، بەراورد بەو منداڵانەی کە لە قوتابخانەیەکـدان بەرنامەی دژە مـووبەکـردنیان هـەیە.\n٢ـ ئارەزووی تەنیایی و گۆشەگیری و تەریکی و تێکەڵ نەبوون دەکا، لە هاوڕێکانی و کەسوکاری، لە ماڵەوە و قوتابخانەدا، لێـیان دوور دەکەوێتەوە.\n٣ـ متمانە و بڕوای بە خۆی و بە هەموو ئەوانەشی کە لەدەوروبەری دان نەمـاوە.\n٤ـ گەر مووبەکردنە بۆ سەری، جەستەیی بـووبێ، شوێنی لێدان بە جەستەیەوە دیارە. وەکو: شینبوونەوە، سووربوونەوە، ئاوسان، رووشاندن و برین لەسەر دەموچاوی یا لەسەر دەستەکانی دیـارن و بەڵـگەن بۆ ئەوەی کە لـێیان داوە.\n٥ـ ئارەزووی خواردن ناکا و نایاتە سەرخوانی نانخواردن، کـێشیشی دابەزیـوە.\n٦ـ بێزاری پێوە دیارە، رووگەشی و رووخۆشی و خۆشی و خەنـدە و پێکەنینی نەماوە.\nهەناسەی قووڵ هەڵـدەکێشێ، هەست بەوە دەکرێ کە کێشە و گرفتێکی دەروونی هەیە.\n٧ـ کەرەستە و پێداویستییەکانی و شتەکانی قوتابخانە و بابەتەکـانی یاری پێکـردنەکانی ونـدەبن و زۆر جاریش پارەکـانی دیارنامێنن.\n٨ـ بەشداریی لە چالاکییەکانی قوتابخانەدا ناکا، حەزیش ناکـا بـچێ بۆ قـوتابخـانە.\n٩ـ بایـەخ بە رووخـساری و بە خۆجوانکـردن و بە رێکـوپێکی جلوبەرگەکانی نــادا.\n١٠ـ تووشی خەوزڕان و کەمخەوی و خەونبینی ناخۆش و راچلەکان بووە، دیـۆ و درنج و مێردەزمە و دەعبای ئەفسانەیی ترسناک دێنە بەرچاوی و لە خەو رادەچەنێ.\n١١ـ هەمیشە دەترسێت کە بە تەنیا بچـێت بۆ قوتابخانە و بە تەنیا بگەڕێـتەوە بۆ ماڵ.\n١٢ـ زۆر لە قوتابخانە دوادەکەوێ یا ناچێ، درۆ و بیانـووی هەڵـبەستراو بۆ نەچوونی بۆ قوتابخانە دەهـێنـێتەوە، حەزیش ناکا باسی خوێنـدن و قوتابخانەی لێ بپـرسن.\n١٣ـ لە سیمایدا، دەردەکەوێ کە ترسێکی بێپاساوی هەیە و گرفـتێکی گەورەشی هەیە.\n١٤ـ تووڕە و توندوتیژە و زۆر دەگـری، خوو و رەفارەکانیشی گۆڕاون و ئاسایی نین.\n١٥ـ زۆر جاریش لە ئەنجامی ترس و دڵەڕاوکێ دا، بە خۆنەویستی میـز بە خۆیدا دەکا.\n١٦ـ کە لە پـڕێکـدا نامەیەک بۆ تەلەفـۆنەکەی یا ئیمایلـەکەی بێ، تێکـدەچـێ، لەوە دەترسێ، کە مووبەکاران هەڕەشەیان لێکردووبی یا قسەی ناشیرینیان بۆ نووسیـبێ. ئەمە بەڵگەیە بۆ ئەوەی، کە منداڵەکەتـان مووبـەی ئەلـیکرۆنی دەکـرێتە سەری.\n١٧ـ دووچاری خەمۆکی و کەم دوویی بووە، زیاد لە پێویست هەست بە خەمباری دەکا.\n١٨ـ ئارەزووی گوێگـرتنی لە موزیک و گۆرانی نییە و سەیـری تەلەفـزیـۆنیش ناکا. زۆریش داڵغـە لێدەدا و خەیـاڵ دەیبـاتەوە.\n١٩ـ لە کاتی قسەکردن و گفتوگـۆدا، بە تووڕەیی و گرژییەوە لەگەڵ بەرانبەرەکەی دا قسەدەکا. زووش قسەکانی دەبـڕێتـەوە.\n٢٠ـ بیر لە تۆڵەکردنەوە لەو قـوتابییە یا ئەو قـوتابییانە دەکـاتەوە، کە مووبەیـان کردۆنەتە سەری و هـۆکاری ئازارکێشانەکەین. گەر توانای تۆڵەکردنەوەشی نەبێ و کەسوکاری بە کێشەکەی نەزانن و بە زوویی چارەسەری پێویستی کێشەکەی نەکەن. دەشێ لەوە زیاتر بەرگەی ئازارە دەروونییەکەی نەگرێ و بیر لە خۆکوشتن بکاتەوە.\nبۆ پارستنی منداڵەکانتان لە مووبەکردن، یا بۆ ئەوەی کە نەبنە مووبەکار، بە کورتی باس لە هەنـدێ خـاڵی گـرنگ دەکەین، کە یارمەتیـدەرن بۆ دایکـان و باوکـان و بۆ مامۆستاکان، بۆ لەنـاوبـردن و چارەسەرکردنی دیاردەی مووبەکـردنی نەخـوازراو:\n١ـ پەروەردەکردنی منداڵان لە دۆخـێکی سروشتی و تەندروستی دوور لە توندوتیژی. گۆشکردنیان بە رێـز و سۆزداری و خۆشەویستی و دڵسۆزی و لێبووردن و بەخشین.\n٢ـ شیرینکردنی متمانە بەخۆبوونی منداڵەکانتان و هاندانیان بۆ شانازیکردن بە هـێز و توانیان و رێزگرتن لە کەسایەتییان. هەرگیزیش خۆیان بە کەم و بێ دەسەڵات نەزانن.\n٣ـ دروستکردنی پەیـوەندی هـاوڕێتی لە ناو خێزان دا، لە کەش و هەوایەکی خـێزانی هـێمن و ئـارام و تەبـا دا، کە رێـز و خۆشەویستی و دڵسۆزی هەموویان کۆبکاتەوە.\n٤ـ هانـدانی منداڵەکانتان بۆ وەرزشکـردن و راهـێنان، بە تایبەتیش وەرزشی بەرگری لەخۆکردن، وەک وەرزشی (تایكـوانـدۆ) و تەکنیکەکانی بۆ بەهـێزکردنی جەستە و بۆ فـێربوونی هـونەری بەرگریکردن.. بەمەش ناترسن و متمانەی رووبەڕووبوونەوە و سەرکەوتنیان بەسەر لایەنی شەڕفـرۆشی بەرانبەر پێ دەبەخـشن.. پێویستە ئەوەش بزانن کە ئامانج تەنیا بەرگری و خۆپاراستنە. نەک خۆدەرخستن و لەخۆدەرچوون و شەڕخوازی و دوژمنایەتیکردن و زاڵـبوون . بڕواشتان بەم قسە نەستەقە هەبێ کە:\n(هـوشی ته‌نـدروسـت.. له گـیانی ته‌نـدروسـت دایـه).\n٥ـ پێویستە هەر لە منداڵییەوە چاودێری رەفتار و هەڵسوکەوتەکانی منداڵەکانتان بکەن.\n٦ـ پێویستە قوتابخانەکان پشتگـیری یەکەمی منـداڵان بن، بۆ چارەسەرکردنی کێشەی مووبەکردن، پێش ئەوەی کە ببێتە کێشەیەکی دەروونی لە لای هەردوو لایان، مووبەکار و مووبەلێکراو.. بە بەڕنامەڕێژی چارەسەری دیاردەی مووبەکردن بکەن و نەیهـێڵـن. ئەم کارەش بە رابـەری کۆمەڵایەتی و بە پسپۆری دەروونناسی منداڵان لە قوتابخانەدا بسپێرن. بۆ چارەسەری دەروونی مووبەکار و مووبەلێکراو. یارمەتییان بدەن بۆ متمانە بەخۆبوونیان و بۆ راستکردنەوەی هەڵەکانیان و ساڕێژکردنی ئازارە دەروونییەکانیان.\nتوێژێنەری ئەمریکی (گـاری لیـد) پسپۆر لە دەروونناسی دا و سەردەستەی دەستەیەکی لێکـۆڵەوەر لە زانکۆی (ئیریـزۆنا) ی ئەمریکی دەڵێ:” مامۆستاکان و دایکان و باوکان و بەڕێوەبەرەکانی قوتابخانەکان و هەموو ئەوانەی کە پەیوەنـدییان بە منـداڵەوە هەیە، لەو تەمەنەوە کە دەچێتە قوتابخانە، پێویستە هەموویان زیانەکانی مووبەکردن بزانن”\n٧ـ بە باشی تێبـینی یەکێک لە نیشانەکانی دەسترێـژیی مووبەکـردنی جەستەیی سەر منداڵەکەتان بکەن. بە هـێمنی و ئارامی و گفتوگۆ و قسەی خۆش و نەرم لەگەڵ منداڵە مووبەڵێکراوەکەتان بدوێن، تا بەبێ ترس کێشەکەی و راستییەکانیتان بۆ باس بکا.\n٨ـ راوێژ بە پزیشکی پسپۆری دەروونناسی منداڵان بکەن و کێشەی منداڵەکەتانی بۆ باس بکـەن، بۆ دانـانی چارەسەر و چۆنییەتئ رزگـارکردنی لەو کێشەیەی کە پێوەی دەناڵێـنێ. تا چارەسەربکـرێ و ئاسایی ببـێـتەوە.\n٩ـ پێویستە دایکان و باوکانی منداڵانی مووبەکاران، پاساو بۆ مووبەکردنی منداڵەکانیان نەهـێننەوە و پاکانە بۆ کردار و رەفتارە بەد و ناشیرین و ناپەسەند و بۆ شەڕخوازی و دۆژمنکارییەکـانیان نەکەن، بە تایبەتیش لە بەردەم مامۆستایان و هـاوڕێکانیان دا.\n١٠ـ پێویستە بە باشی کۆنترۆڵی ئەو بابەتانە بکەن، کە منداڵەکانتان لە تەلەفـزیۆن و ئینتەرنێت و ئایاپاد دا سەیریان دەکەن. بە تایبەتیش ئەو بابەتانەی کە دەبنە هۆکاری دروستبوونی توندوتیژی و شەڕانگێزی و مووبەکردن و زاڵبوون بەسەر منداڵانی تردا.\n١١ـ داوا لە منداڵەکانتان بکەن گاڵـتە بە هاوڕێکانیان نەکەن، ئیرەیی بەکەسیان نەبەن، هیچ کەسێکیان بە کەم نەزانن. هەمیشەش لەگەڵ باشە و خێرخوازی و هـاوڕێتی دابن. هەرگیزیش بە چاوێکی کەمتر لە هاوڕی خاوەن پێداویستییە تایبەتییەکانیان نەڕوانن.\n١٢ـ پێویستە قوتابخانەکان، هەر وەکو چۆن ساڵانە پشکنینی مەودای بینینی چاوەکان و رادەی بیستنی گوێیەکان بۆ قوتابییەکانیان دەکەن.. هەر بەم شێوەیەش ساڵانە پشکنینی دەروونی و دەماری بۆ دۆخی دەروونی قوتابییەکانیان بکەن.. پێویستە ئەوەش بزانن، کە تەندروستی دەروونی بۆ منداڵان بە تەواوی وەکو تەندروستی جەستەیی پێـویستە. نەخۆشییە دەروونییەکانی منداڵان لە ئەنجامی لە رێ دەرچوون و چارەسەرنەکردنیان دەبنە نەخۆشیەکی درێژخـایەنی هەمیشەیی.. گەر لە سەرەتـاوە دەستـنیشان بکرێـن، چارەسەرکردن و لەناوبـردنیان ئاسـانە.\n١٣ـ پێویستە قوتابخانە، لە ناو گۆڕەپانی قوتابخانە و کاتی یاریکردن، لە ناو پۆلەکانی خوێنـدن دا، بە وردی چاودێـری هەڵسوکەوت و رەفـتارەکانی قـوتابییەکانیان بکەن.\n١٤ـ پێویستە لە زۆربەی قوتابخانەکان دا (رێنمایـیكـاری دەروونی و پەروەردەیی) و (رابـەری کۆمەڵایـەتی و چاکـسازی) شارەزا و پسـپۆر هـەبن. بۆ چارەسەرکـردنی کێشەکانی دیاردەی مووبەکردن و شەڕانگـێزی و کێشە دەروونییەکانی قـوتابییەکان.\n١٥ـ پێویستە منداڵەکانتان فێربکەن کە هيچ قسە و راز و کێشەیەکتان لێنەشارنەوە.\nتابتوانن هەر لە سەرهەڵـدانییەوە بەری لێبگرن و بە هاوکاری و هاوڕایی لەگەڵ قوتابخانەکەی دا چارەسەری پێویست گونجاوی بۆ دابنێن و گەورەتر نەبێتەوە.\nبەرنامەی (ئەلـۆیس) بۆ لەناوبـردنی مووبەکردن:\nبەرنامەی (ئه‌لـۆیس) کە لە لایەن زانای دەروونناسی نەرویـجی (دان ئەلـۆیس) ەوە دانراوە، ئامانجی ئەم بەرنامەیە لەناوبـردنی مووبەکردن و یارمەتیـدانی منداڵانە بۆ ئەوەی کە بە شێوەیەکی باشتر بژین، واش لە ژینگەی قـوتابخانە بکرێت کە زیـاتر ئەرێنی بێت.\nبەرنامەی ئەلـۆیس لە زیاتر لە (١٢) وڵات لە جیهان دا بەکارهـێنرا، لێکۆڵینەوەکان ئەوەیان دەرخـست، کە دۆخەکـانی مووبەکـردن لەو قوتابخانانەی کە لە ماوەی دوو ساڵدا، ئەم بەرنامەیەیان تێیاندا جێبەجێکـردن، مووبەکـردن بە رێـژەی لە (٥٠%) پاشەکشەی کرد. گرنگـترین بەشیش لەبەرنامەی ئەلۆیس، بریتییە لە هاندانی گەواهی ئەو گەواهدەرانە یا (زۆرینەی گرنگ) لەو قوتابیانەی کە دووچاری مووبەکرن نەبوون و مووبەشەیان بەسەر کەسەدا نەکردبوون. ئەم بەرنامەیەش لە ماوەی چەند ساڵێکـدا بە کرداری دەکرێت و وەستانیش دەکەوێتە نێوان ساڵەکانی کارەکەوە، بۆ هەڵسەنگاندنی دەرئەنجامەکـانی و بۆ پێـوانی رادەی کارتێکـردنی لە کەمکـردنەوە و بڵاوبـوونـەوەی دیـاردەی مووبەکـردن و وشکـردنی سەخـتی شوێنەوارەکـانی.\nبۆ ئەوەی بەرنامەی چارەسەرکـردن کاریگەربێ، پێویستە ئەم کـارانە بگـرێتەوە:\n١ـ هـۆشیارکـردنی مامۆستایان و دایکـان و باوکـان و قوتانییەکـان، کە مووبەکـردن چییە و مەتـرسییەکـانی چـین.\n٢ـ بەشداریکردنی کۆمەڵگەی شارستانی و هاوبەشەکان و دامەزراوەییەکانی قوتابخانە لە رووبەرووبوونەوە و لەناوبـردنی ئەم دیـاردەیە.\n٣ـ پەروەردەکردن لەسەر هاوڵاتی بوون و رەوشتی شارستانی، بخـرێنە پرۆگرامەکانی خوێنـدنەوە.\n٤ـ بە تونـدی چاودێـری کردن و وریایی پەروەردەیی بۆ بە زوویی دەستنیشانکـردنی دۆخەکـانی مووبـەکـردن.\n٥ـ بە هـاوبەشی لەگەڵ پسپۆرانی دەروونناسی دا، بەرنامەیەکی چارسەرکـردنی تۆکمە بۆ مووبەکـردن دابنـرێ.\n٦ـ دانانی بڕۆنـامەیەک بۆ کارکـردن، کە تێیدا مافـەکان و ئەرکەکانی هەموو لایەنەکـان روون بکاتەوە بە شێوەی پەیوەندبـوونی پێوست کە هەمووان پـابەندبن بە بڕوانامەکە، هەمووانیش بەشـداری لە داڕشتنـی دا بکـەن و واژۆی لەسەر بکـەن.\n٧ـ دانانی چـالاکی هاـوسەنگ، کە گـرنگی بە گەشەکردنی متمانە بەخـۆبوون بـدات و جەخـت لەسەر رێـزگـرتن لە خـوود بکا.\n٨ـ هانـدانی قوربانیان (مووبه‌لـێكـراوان) بۆ بەردەوامی پەیـوەنـدی کردنیان لەگەڵ پسپۆران دا، کـاتێ کە مووبـە دەکـرێتە سەریـان.\n٩ـ ورووژاندی گفـتوگو لە پۆلـدا و قۆستـنەوەی یارکردنی پیـداگـۆجی (په‌روه‌رده‌یی) لە میانەی رۆڵی قـوربانی کە مووبەکـار ئەم رۆڵە ببینێت، تا لە هەڵوێستی مووبەکردن دا، هەست بە هەستی خـۆی بکـات.\nبە داخەوە کە رۆڵی هەنـدێ لە دایکان و باوکان، وەکو رۆڵی پۆلـیسی لێهاتـووە. تەنها زمانی فـرمان دەزانن (بخوێنه، بنووسە، بخـۆ، خوت بشۆ، بـڕۆ بخه‌وه، زوو هـەڵسە، وا بکە، وا مەکە،… هتد) بێ ئەوەی ئەوە بزانن، کە هەندێ لە منداڵەکـنیان لە گرفت و کێشەیەکی ئەوتـۆی مەترسیداردان، کە هـەڕەشە لە هـەموو ژیانیـان دەکەن.\nوەکو دەڵێن هەمیشە (پاراسـتن باشـترە.. لە چـارەسەرکـرن) پێویستە دایکان و باوکان و مامۆستاکان بە جـدی لە مەتـرسییەکانی دیـاردەی مووبەکـردن و کەڵەگـایی و شەڕانگـێزی تێـبگەن و لەبەرچاوی بگـرن. بەر لە چارەسەرکردنیاـن، پێـویستە بە وردی پشکـنین بۆ دۆخەکانی بکـرێن، ئینجا بەپێی ستراتـیژییەتێکی روون، پـلان و بەرنامە بۆ چارەسەرکردنیان دابنـێرن. خۆزەگەش ئەم ستراتیژییە، سیمای پرۆژەیەکی پەروەردەیی تەواو لەخـۆبگـرێت، بۆ چارەسە و لەناوبردنی دیاردەی مووبەکـردن لە قوتابخانەکان دا، لە هەمـوو روویـەکەوە.\nپێویستییەکی زۆریشمان بەوە هەیە، کە پـردێکی پەیـوەنـدی بەهـێز، لە نێـوان مـاڵ و قوتابخانە و دامەزراوە جیاوازە پەروەردەییەکان دا بنیادبنێین لە پێناوی جارەسەرکردنی ئەم دیاردە هەستیار و کارتیکەرە، لە ژیانی ئەمـڕۆ و داهاتووی زانیاری و پەروەردەیی و کۆمەڵایەتی و کەسایەتی منداڵان دا. ئەمەش ئەرکێکی پێویست و بەرپرسیارێتـیەکی چارەنـووسازە.. بە پلەی یەکەم لە ئەسـتـۆی دایکـان و باوکـان و ماوستاکـان دایـە.\nنەرویج: ١٠/ یۆلیۆ/ ٢٠٢٠\n(*) تا رادەیەک سـوودم لەم سەرچـاوانە وەرگـرتـوون:\n١ـ ماهي ظاهـرة التـنمر ، سـناء الدویکـات ، ٢٠١٩ ، موقع : موضـوع.\n٢ـ ماهـو معـنی التـنمر ، راغـب ناصـر ، ٢٠١٩ ، موقع : موضـوع.\n٣ـ ماهـو التنمر المدرسي؟ غـدیـر شمس الـدین ، ٢٠١٩، موقع : موضـوع.\n٥ـ ظـاهرة التـنمر علی الاطفـال ، هـیـفاء عـطـار ، ٢٠١٦ ، موقع : العـرب.\n٦ـ آثـار التـنمر علی الاطفـال ، سـلام سـمور.\n٧ـ ظاهـرة التـنمر المدرسي ، دکتـور: عـبدالقـوي القـدسي.\n٨ـ ماهـو التـنمر المدرسي ، الحـسین اوبـاري ، ٢٠١٩ ، موقع : المنـال.\n٩ـ آثـار التـنمر علی الصحة النفـسیة للاطفـال ، احمـد صالح ، ٢٠١٨، موقع : مقـال.\nPrevious بۆ خەوبینین من ناخەوم … شعری محمود دروێش — وەرگێڕانی: ئارا بەرزان\nNext هەر وەکو خۆر … شیعر: کاوە عوسمان عومەر\nسه‌رنجێك له‌باره‌ی كتێبی ڕواندز مێژوو وبیره‌وه‌ری … سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی\nFeb 7, 2019\tClosed


پارتی و یەكێتی هێشتا كاتی كۆتایی هاتنیان نەهاتووە...\nبە گشتی، بۆ هەر شۆڕش و ڕاپەڕین وڕووخاندنی دەسەڵاتێكی سیاسی.. دوو فاكتەری سەرەكی هەیە: فاكتەری خودی یا ناوخۆیی، فاكتەری بابەتی یا دەرەكی. بۆ گۆڕانكاری لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و هاوشێوەكانی، فاكتەری دەرەكی ڕۆڵێكی زۆر گرنگ دەبینێت. فاكتەری دەرەكی وەك دەستێوەردان و كاریگەری دەرەكی و بەرژەوەندی زلهێزەكان... فاكتەری دەرەكی بۆ گۆڕانكاری ڕیشەیی لە دەسەڵاتی سیاسی هەرێمی كوردستان، ڕۆڵی سەرەكی دەبینێت. چونكە هەرێم نەك دەوڵەتێكی لاواز و كەم سەروەرییە، بەڵكو هەر دەوڵەت نییە. خودی قەوارەی هەرێم، لە بنەڕەتدا بە هۆی فاكتەری دەرەكیەوە درووستبووە، پاراستنیشی هەر بە هۆی فاكتەری دەرەكیەوەیە.\nڕاستە فاكتەری دەرەكی ڕۆڵی گرنگ دەبینێت، بەڵام بە بێ ئامادەبوونی فاكتەری ناوخۆیی، ئەوا بە تەنیا بە فاكتەری دەرەكی گۆڕانكاری ڕیشەیی درووست نابێت لە وڵاتێكدا. نووسەری لوبنانی عەلی حەرب لە كتێبی شۆڕشەكانی هێزی نەرم، لە بارەی بەهاری عەرەبیەوە پێیوایە كە فاكتەری ناوخۆیی، كە ئەو بە سێگۆشەی ستەمكاری و هەژاری وبێ كاری ناویدەنێت، هۆكاری سەرەكی بوون بۆ شۆڕشەكانی وڵاتانی عەرەبی، ئەگەر ئەو فاكتەرە ناوخۆییە نەبووایە، ئەوا بە تەنیا بە فاكتەری دەرەكی ئەوە ڕووینەدەدا كە پێی دەڵێن بەهاری عەرەبی. بەڵام ئەم تیۆرییە لەوانەیە بۆ دۆخی هەرێمی كوردستان زۆر گونجاو نەبێت، چونكە بە حوكمی جیوپۆلەتیكی هەرێمی كوردستان و لاوازی دەزگاكانی كوردستان و لەسەرووی هەموویەوە كە كوردستان دەوڵەت نییە، بۆیە ئەستەمە بە بێ فاكتەری دەرەكی دەسەڵاتی سیاسی لە هەرێم بگۆڕدرێت و پارتی و یەكێتی لاببرێن.\nئەگەر بێینە سەر فاكتەری ناوخۆیی، ئەوا ناڕەزایەتیەكی گەورە هەیە دژ بەدەسەڵاتی پارتی ویەكێتی، گەندەڵی لەئاستێكی بەرزە... بەڵام جارێ، لەسەر هەردوو ئاستی چۆنیەتی و چەندێتی، لە ناوخۆ ئامادەییەكی ڕوون نییە بۆ كۆتایهاتنی دەسەڵاتی یەكێتی و پارتی. ئەوەش چەندین هۆكاری هەیە: جارێ هەردوو حیزب لایەنگرانیان زۆرە، ڕێژەی هەژاری جارێ نەگەیشتووەتە ئاستێكی تەواو ترسناك، كە زۆرینە كێشەی خواردن و نیشتەجێبوونی هەبێت بە تایبەت لە شارە سەرەكیەكان، لە هەمووی گرنگتر نەبوونی بەدیلێكی دیار و بەهێزە بۆ شوێنگرەوەی پارتی و یەكێتی، چ لەسەر ئاستی سیاسی یا كۆمەڵایەتی. هەر وەها لاوازی یا نەبوونی خۆپێشاندان لە پایتەخت ئیتر لەبەر هەر هۆكارێك بێت... واتە فاكتەری ناوخۆ، هەر چەن بە ڕووكەش وا دێتە پێش چاو كە ئامادەیە بۆ لابردنی پارتی و یەكێتی، بەڵام لە ناوەڕۆكدا وا نییە.\nلەسەر ئاستی فاكتەری دەرەكی، كە گرنگترە لە فاكتەری ناوخۆ بۆ كەیسی هەرێمی كوردستان. ئەوا ئامادەییەكی وا نابینرێت بۆ گۆڕانكاری لە بونیادی دەسەڵاتی هەرێمی كوردستان. توركیا وئێران كاریگەرترین دەوڵەتانن لەسەر هەرێمی كوردستان. هەردوو دەوڵەت دەزانن ئەستەمە لە پارتی و یەكێتی باشتر و گوێڕایەڵتر بدۆزنەوە تا حوكمی هەرێمی كوردستان بكەن. ئەوان دەزانن ناتوانن یا ئەستەمە هەرێمی كوردستان لەناوبەرن، چونكە هەرێمی كوردستان بە پێی ویستی زلهێزەكانی ڕۆژئاوا درووستبووە. بۆیە كە هەرێمی كوردستان دەبێت هەر لە لایەن كوردەوە حوكم بكرێت، ئەوا باشترین بژاردە بۆ توركیا وئێران، بریتییە لە پارتی ویەكێتی. بێ گومان ئەو دوو دەوڵەتە بە ویستی خۆیان بێت، ئەوا پارتی و یەكێتی و هەموو هەرێمی كوردستان لەناودەبەن، بەڵام ناچارانە، پارتی و یەكێتی قبوڵ دەكەن وەك دوو لایەنی كوردی كە كەمترین مەترسیان هەیە بۆ ئەو دوو دەوڵەتە، هەردوو دەوڵەت دڵنیان كە پارتی و یەكێتی دەستەمۆكراون، ئەگەر بگۆڕدرێن دەكرێت لایەنی تر بێت، دەستەمۆكردنی قوورستر بێت یا دڵنیا نەبن لێی.\nئەم تێڕوانینە بۆ پەكەكەش ڕاستە. جگە لەو سێ حیزبە سەرەكییە، حیزبەكانی تر مایەیی باسكردن نین لەو هاوكێشانەدا. بۆ ویستی زلهێرەكانی وەك ئەمریكا وئەوروپا، كە درووستكەری سەرەكی هەرێمی كوردستانن، ئەوا لای ئەوانیش ویستێك نابینرێت بۆ لابردنی پارتی و یەكێتی.\nلێرەوە، بۆ ئەوەی بتوانرێت خۆپێشاندانەكان سەركەوتوو بێت و هەندێ ئامانجی خۆی بەدەست بێنێت، باشتر وایە واقعیانە و سیاسیانە مامەڵە بكرێت. ئەوەی كە دەكرێت و مومكینە: فشارێكی گەورە بۆ سەر حیزبەكان درووست بكرێت، ناچاریان بكەن هەندێ سنوور بۆ گەندەڵی و خەراپەكاری خۆیان دانێن، لە ڕووی چەندێتیەوە خۆپێشاندانەكان ژمارەیان زیاتر بێت، توندوتێژی كەمتر بكرێتەوە تا خەڵكانی تر بە تایبەت ئافرەتان، بەشدار بن، چونكە زۆرێك هەیە لەبەر سەلامەتی ژیانی خۆی نایەوێت بەشدار بێت لە خۆپێشاندانێك كە چەك و توندوتیژی تیابێت. مانگرتنی سەرتاسەری ڕابگەیەنرێت. ڕێ گرتن لە هاتوچۆی بەرپرسە حیزبیەكان، داخستنی بارەگای حیزبەكان لە ڕێگەی گرتنی شەقام و گەمارۆدانی بارەگاكان، بەڵام بە بێ بەكارهێنانی توندوتیژی وچەك.... چەندین ئامراز و ڕێگەی تر كە وا بكات فشار بۆ سەر حیزبەكان زیاد بكات و ناچاریان بكەن داواكاری خۆپێشاندەران جێبەجێ بكەن.\nبەڵام ئەگەر ئامانجی خۆپێشاندان بكرێت بە كۆتایی پێهێنانی دەسەڵاتی پارتی و یەكێتی، ئەوا نە ئامانجە سەرەكیەكە دێتە دی، نە داواكارییەكانی تر. چونكە بە پێی هاوكێشە ئیقلیمی ونێودەوڵەتیەكان، جارێ پارتی ویەكێتی ئەستەمە كۆتاییان پێ بهێنرێت. بە خۆپێشاندان و تەنانەت بە توندوتیژی و بەكارهێنانی چەكیش، هەر پارتی و یەكێتی سەركەوتوو دەبن، چونكە لە قوورسترین دۆخدا، توركیا و ئێران وعیراق لەوانەیە بە سوپا و بە چەك هاوكاری پارتی و یەكێتی بكەن دژ بە خەڵكی كوردستان.\nكەواتە چاكسازی و ناچاركردنی پارتی و یەكێتی بە ئەنجامدانی چاكسازی بكرێتە ئامانج، نەك ڕووخاندن و لابردنیان. لابردنیان كارێكی باشە، بەڵام واقعی نییە لە ئێستادا. لە توانای خەڵكی كوردستان نییە ئەو ڕووداوە درووست بكات، ئەگەر ئەوەش بكات، زیانەكانی لەسوودەكانی زۆر زیاتر دەبێت.


پێشانگای تەلارسازی ئەکادیمیای شاهانەی لەندەن بۆ خستنە رووی کاریگەری تەلارسازی لەسەر هەستی کەسەکان و چۆنییەتی دەرکەوتنیان سازدرا.\nپێشانگاکە لەلایەن ژمارەیەکی کەم لە تەلارسازانی جیهانییەوە دیزاین کرابوو،کەیت گۆدوین وەک رێکخەری پێشانگاکە بەژدار بوو. هاو ئامانجی تەلارسازەکانی پیکەوە کۆکردبۆوە کە هەوڵدان بوو بۆ دروستکردنی بینا بە شێوازێک کە بەرکەوتەی هەموو هەستەکان بێ، نەک تەنیا بۆ بینین.\nپێشانگاکەی گۆدوین هەوڵێکە بۆ شکاندنی ئەو وێنە بنچینەییانەی کە زیاتر لای گەنجان دروستبووە لە تێگەیشتن و وێنا کردنی هونەری تەلارسازی بە هۆی وێنە کۆمپیوتەریەکان و خێرا بڕیار دان لەسەریان هەر لە یەکەم بینینە سەرەتاییەکانەوە.\nگۆدوین لەوەدا زۆر ڕاستە کە دەڵێت، ئێمە دەبێت ئەزمونی تەلارسازی بکەین لە رێی هەستکردن بە بۆشایی، گوێگرتن لێی ، بەرکەوتنی وە تەنانەت دانیشتن بە هێمنی لە ناو بینایەکدا بە چاو داخراوی، بەڵام کردنەوەی چاوی مێشک بە فراوانی.\nکەواتە، "هەست کردن بە بۆشایی چۆنییەتی رووبەڕو بونەوە و کەوتنە گفتگۆوە یە لە نێوان ئێمەو تەلارسازی دا نەک تەنیا لە روویەکی هەستی و دەرونی بەڵکو لە ئاستێکی بینراو و روناکبیرانەدا.\nPoli House(پۆلی هاوس) کە دەروانێت بەسەر دەریادا لە نیمچە دوورگەی کۆڵیومۆ وەک گردەکان و ڕوانینی بەسەر دیمەنە سروشتیەکەدا کۆن دەردەکەویت و لە هەمان کاتدا مۆدیرنە بەوشێوەیەی هەستی پی دەکرێ.\nThe Maze (مەتەڵ) ی لی زیۆدۆنگ، تەلارسازیکی چینیی. خانووە دارینە نایابەکەی و کتێبخانە شوشەییەکەی.\nThe Perfumed Room (ژووری بە بۆنکراو)، ئیشی کینگۆ کوما\nتەلارساز دایبێدۆ فرانسیس کیری ئەڵمانی لە پیشانگاکەدا بەرپرس بوو لە دروست کردنی تاقی شێوە ئەشکەوتی .\nلە ٢٠٠٤ دا خەلاتی ئاغا خانی بۆ تەلارسازی بەدەست هێنا بۆ دیزاین کردنی ئەو مەکتەبە بنەرەتییە هەستیارەی کە لە لادیکەی خۆیدا (گاندۆ) ئەنجامی دا.


شادەماری گواستنەوەی نەوتی جیهان\nبەژمارە.. گەرووی هورمز چ كاریگەرییەكی لەسەر ئابووری جیهان هەیە\n16/05/2019 939 جار خوێندراوه‌ته‌وه\nهەركاتێك ئێران گوشاری بخرێتەسەر یەكسەر هەڕەشەی داخستنی گەرووی هورمز دەكات ، ئەو رێرەوە ئاوییەی بە شادەماری گواستنەوەی نەوتی جیهان دادەنرێت .\nدوای هێرشكردنە سەر دوو وێستگەی نەوتی سعودی و چەند كارێكی تێكدەرانە بۆسەر چەند كەشتییەكی گواستنەوەی نەوتی ئیماراتی ، جارێكی تر ناوی ئێران نووساوەتەوە بەئەو ڕێرەوە ئاوییەوە ، ئەو هێرشانەن گومانی دەستهەبوونی ئێران تێییاندا دەوروژێنن ، بەتایبەت پێشتر سوپای پاسدارانی ئێران هەڕەشەی ئەوەی كردبوو ئەگەر بێت و رێگری لە ئێران بكرێت نەوتەكەی هەناردە بكات ، ئەوە ئێرانیش رێنادات نەوت لەو ڕێرەوە ئاوییەوە بڕواتە بازاڕەكانی جیهان .\nگرنگی گەرووی هورمز لەچیدایە؟\nگەرووی هورمز ئێران و سوڵتاننشینی عوممان لەیەكتر جیادەكاتەوە و هەردوو كەنداوی فارسی بە كەنداوی عوممان و دەریای عەرەبەوە دەبەستێتەوە ، هەروەك لەوێشەوە هەناردەی نەوتی وڵاتانی ناوچەكەش هەناردەی بازاڕەكانی جیهان دەكرێت ، كە ژمارەكان دەڵێن كە رۆژانە ٢٠ بۆ٠ ٣٠ كەشتی گواستنەوەی نەوت لەوێوە نەوت دەگوازنەوە.\nگەرووی هورمز ، كە پانییەكەی٥٠ كیلۆمەترە و قووڵییەكەی ٦٠ مەترە ، یەكێكە لە كۆنترین رێرەوە ئاوییەكانی جیهان .\nئەو رێرەوە ٨٠% ی نەوتی هەناردەكراوی بۆ وڵاتانی ئاسیا پێدا تێپەردەبێت ، هەروەك ٣٠%بۆ ٤٠% هەموو نەوتی گواستراوەی دەریایی جیهانی پێدا دەروات .\nبەپێی ئامارەكانی ئیدارەی زانیارییەكانی وزەی ئەمەریكی لە ساڵی ٢٠١٦ رۆژانە ١٨،٥ ملیۆن بەرمیل نەوت لەو رێرەوەوە هەناردەی دەرەوە كراوە.\nهەروەك لەساڵی ٢٠١٧ رۆژانە ١٧،٢ ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو لەڕێگای گەرووی هورمزەوە نێردراوەتە بازارەكانی جیهان ، وە لەساڵی ٢٠١٨ دا نزیكەی ١٧،٤ ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو رەوانەی بازارەكانی جیهان كراوە.\nئایا هەڕەشەكانی ئێران جددین ؟\nچەند رۆژیك پێش ئێستا بەرپرسێكی باڵای سوپای پاسدارانی ئێران گوتی "ئەگەر بێت و رێگریمان لێبكرێت لەگەرووی هورمزەوە نەوت هەناردە بكەین ئەوا ئەو رێرەوە دادەخەین ".\nچاودێرانیش پێیان وایە كە بۆ ئێران قورسە بەڵێن و هەڕەشەكانی بكاتە كردار ، بەڵكو دەڵێن رەنگە ئێران ئەوەی پێیدەكرێت ئەوەیە كە رەوشە سیاسی و ئەمنییەكە تا ئەوپەڕی بەرەو قەیران بەرێت .\nدەشگوترێت تاران ناتوانێت بەرگەی ئاكامەكانی ئەو كارانە بگرێت كە هەڕەشە بۆسەر كەشتییە جەنگی و بازرگانییەكان لە كەنداوی فارسی درووست دەكەن .


كارتی لێخوڕینی كۆمپیۆته‌ر له ئه‌ورووپا (1)\nتا چ ڕاده‌یه‌ك له بنه‌ماكانی كۆمپیۆته‌ر شاره‌زاییت هه‌یه؟ ئایا ده‌توانی كاڵاڕه‌ق (hardware) و پرۆگرامه‌كانی كۆمپیۆته‌ره‌كه‌ت سه‌ربه‌خۆ به‌كار بێنی بێ ئه‌وه‌ی پێویستت به یارمه‌تیی كه‌سێ هه‌بێ؟ تا چ ڕاده‌یه‌ك به شێوه‌یه‌كی هێمنانه ده‌توانی له‌سه‌ر ئینته‌رنت وێبگه‌ڕی (surfing) بكه‌ی؟\nئه‌گه‌ر له یاسا بنه‌ماییه‌كانی ته‌كنۆلۆژیای زانیاری (IT) و زانیارییه سه‌ره‌تاییه‌کانی كۆمپیۆته‌ر شاره‌زاییت هه‌بێ ده‌توانی (كارتی لێخوڕینی كۆمپیۆته‌ر له ئه‌ورووپا European computer driving licence ”ECDL”) وه‌رگری.\nوه‌ك چۆن ئاژوه‌رێكی ئۆتۆمۆبیل كارتی لێخوڕین وه‌رده‌گرێ، كه‌سێكیش كه شاره‌زاییی له بنه‌ماكانی كۆمپیۆته‌ر هه‌بێ ده‌توانێ له تاقیكردنه‌وه‌یه‌كدا به‌شداری بكا و ئه‌گه‌ر سه‌ر كه‌وت ECDL وه‌رده‌گرێ.\nئه‌م كارته وه‌ك به‌شێك له هه‌وڵه‌كانی یه‌كێتیی ئه‌ورووپا له ساڵی 1995 كه‌وته ئاراوه به مه‌به‌ستی په‌ره‌پێدانی زانیارییه‌كانی ئای‌تی له ئه‌ورووپادا. ئه‌م كارته به‌ڵگه‌یه‌كه بۆ زانیارییه‌كانت له‌سه‌ر ئای‌تی و كۆمپیۆته‌ر.\nئه‌م بابه‌ته پێك هاتووه له حه‌وت به‌شی سه‌ره‌كی كه له‌به‌ر دوورودرێژیی بابه‌ته‌كان ئێمه ته‌نها ئاماژه ده‌كه‌ینه به‌شی یه‌كه‌می و به‌و جۆره زۆر به‌خێرایی لاپه‌ڕه‌یه‌كی ئه‌و زانسته‌تان بۆ ده‌خرێته به‌رده‌ست.\nئه‌م بابه‌ته له‌م 7 به‌شه جۆربه‌جۆره پێك هاتووه:\n1. زانیاریی گشتی له بواری ئای‌تی.\n2. مایكرۆسۆفت ویندۆز.\n3. مایكرۆسۆفت وۆرد.\n4. مایكرۆسۆفت ئێكسێل.\n5. كاركردن له‌گه‌ڵ بنكه‌ی زانیاری.\n6. مایكرۆسۆفت پاوه‌رپۆینت.\n7. ئینته‌رنت و پۆستی ئه‌له‌کترۆنیكی.\nبۆ زانینی خێرایی هێڵی ئه‌نته‌رنێته‌كه‌ت\nبه‌بێ ئه‌وه‌ی مشك به كار بێنیت؟\nكێ ناوه نهێنیه‌كانت (Password ) ده شكێنێت ؟\nكڕین و فرۆشتن به ڕێگه ی ئێنته رنێت\nمنداڵه‌كه‌ت بپارێزه له به‌سته‌رو پڕوپاگ


چیرۆکی “تامپۆن”ی کاوس قەفتان – كولتور مه‌گه‌زین\nدوو شه‌ممه, ئایار 27, 2019\nچیرۆکی “تامپۆن” لەبارەی دوو مامۆستای نووسەرە بە ناوی محە و مچە. شوێنی ڕوودانی چیرۆکەکە بریتییە لەو خوێندنگەیە کە هەردووکیان وەک مامۆستا کاری لێ دەکەن.\nچیرۆکی “تامپۆن” لە سێ بەش پێکدێت: لە بەشی یەکەمدا مچە و لە بەشی دووەمدا محە دەبینین کە هەر یەکەیان بەتەنیا لە ژووری خۆیدایە. لە بەشی سێیەمدا هەردوو مامۆستا لە دەرەوەی ژوورەکانیان بە بەرچاوی حاجیی فەڕاشەوە پێکدا دەدەن: تامپۆن دەکەن.\nلە بەشی یەکەمدا مچە لە ژووری خۆیدا دەبینین، لێ لە دۆخێکی پەرێشاندایە، چونکە لەو ڕۆژەدا کتێبێکی محە بڵاوبۆتەوە، بەو هۆیەشەوە محە کەوتۆتە نێو دۆخی شادمانییەکی بێسنوورەوە. محە لەو کتێبەی خۆی هەروەها دانەیەکی بە دیاری داوە بە مچەی “دۆست و دوژمن”ی، لێ مچە ناتوانێت تەنانەت تەماشایەکی ئەو کتێبە بکات، بە پێچەوانەوە، کیین وەک پەرچەکردار لە ناخیدا هەڵدەچێت! مچە پێشتر ئاواتەخواز بوو کە هەڤاڵە دوژمنەکەی بمرێت و ئەو شادییە نەچێژێت کە دوای بڵاوبوونەوەی کتێبەکەی ناخی دەتەنێت، یان هیچ نەبێت خۆی بمرێت و ئەو ساتە شادمانانەی محە نەبینێت. گەر بە دەستی مچە بووایە، دەستی هەموو نووسەرێکی دەقرتاند تاکو بە تەنیا خۆی وەک نووسەر لە نێوەندی کولووریدا بمایایەتەوە. کاتێک مچە خۆی ئامادە دەکات بۆ ئەوەی سەر لە محە بدات، کتوپڕ بە هۆشسامی لە بەردەرکی ژورەکەیدا دەچەقێت: دوو چۆلەکەی نێر دەبینێت کە لەسەر مێیەک شەڕ دەکەن. لەو لاشەوە حاجی فەڕاش لەسەر کورسییەک لە بەردەم ژوورەکەی محەدا دانیشتووە. هۆشی مچە بە بینینی ئەم شەڕە چۆلەکەیە بە چەشنێک دەوروژێت کە ئیدی لێشاوی هزرین و وێنە بواری نادات: چیرۆکی مام ڕێویی بە هۆشدا دێت کە چۆن شێر بەکوشت دەدات و پاشان خۆی بەدەستی ڕاوچییەک دەکوژرێت. لێ کێ ناڵێت کە ئەو ڕاوچییە خۆیشی بە دەستی ڕاوچییەکی دی ناکوژرێت؟ بۆ نا؟ ئایا مرۆڤ کە هەزار بەردی بە پشتی ئیبلیسدا داوە، لەسەر پێستی ڕێوییەک برای خۆی ناکوژێت؟ بە دیدی مچە تا چەند مرۆڤ پێش بکەوێت، ئەوەندەش خوو و ڕەوشتی دەداتە دواوە. لێ دوای ئەوەی مچە بۆ نێو دۆخی هەنووکەی بێداردەبێتەوە، ئیدی یەکسەر بە جنێودان بەرەو ژوورەکەی محە دەڕوات، ئەوجا کاتێک هەردووکیان لە بەردەم ژوورەکەدا بە یەک دەگەن، یەکسەر پێکدادەدەن.\nلە بەشی دووەمدا محە لە ژوورەکەی خۆیدا دەبینین پێش پێکدادانی لەتەک مچەدا. دۆخی ناخەکیی محە جیاوازە: ئەم ئێستا هەست بە برسێتی دەکات، ئەم ئێستا دوای بڵاوبوونەوەی کتێبەکەی لە خۆی دەپرسێت کە بۆچی و بۆ کێ دەنووسێت؟ ئاخر ئایا نووسین چە سوودێکی هەیە؟ لێ محە ئێستا دەخوازێت ئەو جۆرە پرسیارانە وەلاوە بنێت و بیر لە خواردنێکی بەتام بکاتەوە کە لەش و دەروونی ساتار بکات. کاتێک محە بۆ لای پەنجەرەی ژوورەکەی دەڕوات، ئەویش دوو نێرە چۆلەکەکە دەبینێت کە لەسەر مێیەک شەڕ دەکەن. محە تەواو هۆشسام دەبێت بە زۆرانی دوو چۆلەکەی نێر لەسەر مێیەک. ئەو بە خۆی دەبێژێت، کە مرۆڤ خۆی بە شت دەزانێت، لێ لە بنەڕەتدا دەبێت لە چۆلەکەوە فێرببێت. “مچەی گەوج” باوەڕ دەکات گەورەیی و نەمریی لە زۆریی نووسین و بڵاوکردنەوەی زۆردایە، لێ بە دیدی محە پوختی لە نووسیندا گرنگە، کە دیارە “مچەی گەوج” جارێ نەیزانیوە، یان بیستوویەتی بەبێ ئەوەی لێی تێگەیشتبێت! محە ئەم ئیدێیەی خۆی لا پەسندە و بڕیار دەدات بیخاتە شێوەی پارچەک هۆنراوەوە. ئاخ! ئەم هەموو ئیدی پڕبایەخە بە بیری ئەمدا دێن، کەچی بە داخەوە کاتی نییە بییانخاتە سەر کاغەز! بەم شێوەیە محە لەنێو ئەم دۆخەیدا لەشی دادەهێزرێت و نازانێت چی بکات، ئەوجا دوای ئەوە کە گوڕدەداتە خۆی، ئیدی لە بەردەم دەرگای ژوورەکەیدا لە ئەمیش دەقەومێت.\nمچە و محە لە دەرەوەی ژوورەکانیان پێکدادەدەن و حاجیی فەڕاش تاکە شایەتی ئەم “تامپۆن”ەی ئەوانە. حاجی تێناگات بۆچی ئەم دوو هەڤاڵە کەللەیان لە یەکدی دەوەشێنن. لێرەدا ئەوە سەیرە، کە کاتێک خەڵک پێشتر ئاوڕیان لەم فەڕاشە نەدەدایەوە یان بە فیزەوە سڵاوێکیان لێدەکرد، ئەوا لەم ڕۆژە بەدواوە دەوروژێن، تەنانەت خۆیان دێن بۆ لای و جگەرەی بۆ دادەگیسێنن، تاکو وەک شایەتحاڵ ڕوداوەکەیان بۆ بگێڕێتەوە. ئەمیش ئێستا لە ڕەوتی گێڕانەوەی ڕوداوەکەدا هەڵوێست دەنوێنێت و تەنانەت خوێندن بە مایەی سووککردنی ئاوەز دادەنێت.\nئێمە لە کۆتایی چیرۆکی “تامپۆن”دا سەرلەنوێ محە و مچە لە ژوورەکانیاندا دەبینین. محە بە سەری قورسەوە بڕیار دەدات واز لە نووسین بهێنێت، مچەش بە سەری قورسەوە دەیدرکێنێت کە چیدی توانای ئەفراندنی نەماوە.\nکاوس قەفتان لە چیرۆکی “تامپۆن”دا بە نموونەی محە و مچە هاڤڕکێی نێومرۆڤییانەمان لەنێو تەنگژەیەکی کۆمەڵایەتیدا پێشان دەدات، کە تێیدا بە دیدی ئەو “چاکەی ڕابوردوو” لەیادچۆتەوە. لەو هاڤرکێیەدا هەڤاڵێتی نەماوە و هەر یەکەیان “بەرزبوونەوە”ی ئەویدیکەیان وەک نەواندنی یان وەک شاردنەوەی خۆی دەبینێت، بۆیە ناخیان بە ئیرەیی تەنراوە. لەم ڕوانگەیەوە محە و مچەی کاوس قەفتان بریتی نین لە ناوی کورتکراوەی ترادیسیۆنی کە زۆر جار لە خۆشەویستییەوە یان لە ئاشنایەتیی نزیکەوە ئەنجام دەدرێت، بەڵکو بریتین لە محێدین و مستەفای داتەپیو بەسەر محە و مچەدا. ئێستاش کاوس قەفتان بۆ چارەسەری ئەم کێشەیە حاجیی فەڕاش دەهێنێتە نێوانەوە و وەک “نموونەیەکی چاکەی ڕابوردوو” چالاکی دەکاتەوە. ئەم حاجییە لە سەردەمدا لەیادچۆتەوە، بەڵی مرۆ هیچ گرنگییەکی پێنادات، لێ دوای ئەوە کە کامڵەکانی سەردەم بەرەدەوام شەڕاگێزتر دەبن، ئیدی ئەم “نموونە چاکە” دێتەوە یادی خەڵک. بێگومان ئەمیش بۆ کاوس قەفتان هێندە کامڵ نییە، چونکە ئەمیش خۆی لا مەبەستە و شانازی بە دنیادیدەیی خۆیەوە دەکات، لێ هەر چۆنێک بێت بۆ کاوس قەفتان باشترە لە محە و مچەکان، چونکە لانی کەم خاوەنی ڕەوشتی نەریتیی و ئەزموونە، هەروەها شایەتی شەڕە قۆچی ئاژەڵانە و دەزانێت کە قۆچوەشاندنی ئاژەڵان لە یەکدی هێندەی تامپۆنە نێومرۆڤییەکان بەزەبر نییە. واتا کاوس قەفتان بەرانبەر ئەم تەنگژە کۆمەڵایەتییە پەرچە-کردار (ڕێ-ئەکسیۆن) دەنوێنێت، لێرەشدا بەرەو پاش بۆ لای پیرەکان “دەگەڕێتەوە”، کەواتە پاشڤەرووە (رەجعییە). ئەو ناتوانێت ئازادێک و ژیانێکی زارۆک ببینێت کە لەنێو گۆڕەپانی خوێندنگەکەیانەوە لچ لە مامۆستا شەڕانگێزەکانیان هەڵدەقورتێنن. بەڵێ، کاوس قەفتان لەنێو دیدی وەرچەرخاویدا ڕووەو ڕابوردوو چیدی نابینێت کە جیهانی مامەوڕەحمان و شەمسە خانم بۆگەنی کردووە، هەروەها خودی ئەو جیهانە فاکتەرێکی کرۆکییە لە داتەپینی محێدین و مستەفاکانی کوڕیاندا و بوونیان بە محە و مچە – بە بیچمی تلیساوە. مرۆڤ دواى “گرتن” يان “سەندن”ى پێگەیەک دەیەوێت پێگەکەی بچێژێت و وەک سەرکەوتنێکی شایانی ئاهەنگ و شایی پێشانی هەمووانی بدات، لەم ڕەوتەشدا ڕەمەکە مرۆڤییەکانی کە لە ژیانی ئاسایی پێش دەرکەوتنیدا چەپێنرابوون، دەتەقنەوە و وا پێشبینی دەکات، کە سەرکەوتنی کولتووری یان کۆمەڵایەتی دەرفەتی بۆ دەڕەخسێنن حەزەکانی بە کەیفی خۆی ساتار بکات.\nکورتە چیرۆکی “تامپۆن” لە سێ بەش پێکهاتووە و بەشەکان بە ناچاری لەو پرسیارەوە هاتۆنەتە ئاراوە کە کاوس قەفتانی بۆ نووسینی چیرۆکەکە بزواندووە: چیرۆکەکە لە میانەی ناکۆکییە نێومرۆڤییەکاندا پێشانی دەدات کە چۆن ناخی مرۆڤەکان بە ئیرەیی تەنراوە، لێرەشدا نووسەر شەڕی مرۆڤەکان بۆ سەندنی ناساندنی دەرەکی دەهێنێتە نێوەندی چیرۆکەکەوە. بۆیە نووسەر محە و مچە لە پشت هەبوونی کۆمەڵایەتییانەوە دادەنێت، تاکو ناخی کییناوییان دەربخات. ئەمە نووسەری ناچارکردووە چیرۆکەکەی داببەشێنێت و هەر یەکەی دوو فیگورەکە بخاتە شوێنێکی داخراوەوە، ئەوجا لە بەشێکی سێیەمدا کینی تەقیەوەیان لە دەرەوە دابڕێژێت. سەرەڕای ئەوە کورتە چیرۆکی “تامپۆن” سادەیە، واتا جوان نییە. گەرچی نووسەر کێشەیەکی ئالۆزی نێومرۆڤییانەی وەک کەرەسەی چیرۆک وەرگرتووە کە ئیرەییە لەنێو هەڤاڵاندا، لێ ئەو هەتا ڕادەیەکی زۆر چیرۆکەکەی بە دیاریکردنێکی کورت و ساکاری محە و مچە داڕشتووە بەبێ ئەوەی ناخ بهەژێنێت یان خوێنەر لەنێو خۆیدا بزر بکات. جگە لەوە کەرەسەی “تامپۆن” بابەتی چیرۆک نییە، جا نەخوازە کورتە چیرۆک، بەڵکو پتر بۆ دراما دەگونجێت: جێیەکی سێبەشێنراو کە تییدا سێ کارەکتەر چالاکن.\nخوێندنەوەى رەخنەیى “تامپۆن” لە ئەمڕۆدا پێش هەموو شتێک مرۆڤى ناخ وروژاوی کوردمان (کوردى ئێراقمان) پێشان دەدات کە خزاوەتە نێو هەڵپەوە بەتایبەتی بۆ ساتارکردنى ڕەمەکە بیۆلۆژى و حەزە رواڵەتییەکانی. لێ ئەم ڕەوشە ستەمتر دەبێت گەر هاتوو کەسانێک بگرێتەوە کە “بە حساب” لە بوارە جیاکانى کایەى هۆشەکیدا کاردەکەن – واتا ئەوە کە نەفامانە ناودەنرێت کایەى رۆشنبیرى، هەر وەک کوردەکان خۆیان لە سەردەمى بزاوتێکی ڕۆشناییداندا ببیننەوە! بێگومان جیاوازیی ئەم “بە حساب نووسەرانە” لە عەوام ئەوەیە، کە ئەمان پێش هەموو شتێک بۆ سەندنى پرێستیژی (هەیمەنەی) کۆمەڵایەتی و سامان وروژاون، لێرەشدا بەتایبەتی لەوە دەترسن کە بە دەرکەوتنی کاری جیاواز و باشتر بشاردرێنەوە یان تەنانەت واتایان نەمێنێت. بۆیە بنووسانى (نەک نووسەرانى) ناخپەژارە کە نزیکەی تەنیا دەنگى سێنسەکانى (حەواسەکانی) خۆیان دەبیستن، تەنیا لەنێو تەراتێندا هەبوونى خۆیانیان پێ مسۆگەر دەکرێت، لێرەشدا هەمیشە پتر بەرەو پێش هەڵدێن، چونکە وەستان و بوێری بۆ ئاوەڕدانەوە لە خۆ وەک مایەى شکست دەبینن، لەم ڕەوتەشدا نەشیاو نییە کە لە لای ئەم یان ئەو مەسئولی چەکل و گەندەڵ و مرۆڤکوژ بگیرسێنەوە. ئاخر ئەوان نازانن کە لەخۆڕوانین مایەى خۆناسینە، ئەوەش دلێرییە نەک شکست. نەخێر، ئەوان بە پەلەپروزێ دەست بۆ هەر نووسراوێک دەبەن کە لە “ئەولاى مەزن”، لە خۆرئاوا، بەرهەمهێنراوە و ئارەبەکان یان فارسەکان لە ئەقڵیەتی خۆیانەوە بە زمانەکەیان داویانەتەوە. ئەمانە ئەو محێدین و مستەفایانەن کە ڕێزیان بۆ خۆیان نەماوە، بۆیە تەپیون و بوون بە محە و مچە کە هەمیشە خۆیان مەڵاس داوە و هەبوونى بێزەمینە و سڵەمیوەى خۆیان هاوشێوەی مافیاى سیاسی دابین دەکەن. ئەوان هێشتا لەنێو ئەشکەوتەکەى پلاتۆندان (ئیفلاتۆندان) و بە چەقەچەق سێبەر دەکەن بە داکەوت (واقع). لێ بە چە دەنگێکى بڵند ئەوە دەکەن؟ ئەوجا کێ ساغی بکاتەوە کە دیاریکراوەکانی ئەوان سێبەرن نەک داکەوت، ئەوا جەنگ لەدژی ڕادەگەیەنن و ژیانی دەخەنە مەترسییەوە. ئەوان وەک دیلی ڕاڤەکاری سێبەرەکان هەرگیز نەیانزانیوە کە ئافراندن لە ئازادییەوە هەڵدەقوڵێت، هەروەها ئافرێنەرى ئازاد تایبەتمەندیى هەیە و خاوەنی هەڵوێستە، بەڵێ ئافرێنەری ئازاد شاگەشکە دەبێت گەر ئافراندنى کەسێکی ئازادى دیکە ببینێت، چونکە دەزانێت ئیجتیهادێکى جیاوازە لەوەی خۆى و دەشێت تەنانەت هزرى خۆى دەوڵەمەند بکات.\nئەمڕۆ محە و مچەکان لە سەرجەم بوارەکانی سیاسەت و زانکۆ، ئەدەب و هونەر و هزر، تەلارسازی و بەڵێندەرایەتی و میدیادا دەبینرێن، لێرەشدا ئەوان نەک تەنیا کاران، بەڵکو تەنانەت پێگەی دیاریان گرتووە. لێ لەبەر ئەوەی محە و مچەکان نووسەرێتی و هونەرمەندێتی، یان چەقەچەقی هزر، وەک مایەی دەرکەوتن و هیچاندنی (نێگاسیۆنی) نادیارییە کۆمەڵایەتییەکانی خۆیان دەبینن نەک وەک ڕیالیزەکردنی (تەحقیقکردنی) خۆیەتی، ئەوا زۆر ئاسان دەشێت تاوانیان لێبووەشێتەوە، واتا ببن بە دزی وێنە و چیرۆکی ئەدەبی، یان تەنانەت نووسینی کەسانی دی بفەوتێنن (١). لەم ڕوانگەیەوە محە و مچەکان نەک تەنیا لە مۆرال ڕووت بوونەتەوە، بەڵکو ئامادەن بۆ خاتری مەرامی سەرەکییان کە مانەوەی تەواوەتیی خۆیانە لە مەیداندا، هەموو کەسێک بە کوشت بدەن و هاوکات وەک ڕێویی نەفرەت لە مەسئولە گەندەڵەکان بکەن کە بە دیوێکی دیکەدا هەمان کرۆکی خۆیانیان هەیە. لەم ڕوانگەیەوە سکاڵاکردن یان ڕەخنەگرتن لە مەسئولەکان و گەندەڵی، بۆ زۆرینەی دەنگزلەکانی بواری کولتوور هیچی دیکە نین جگە لە هەوڵی خشکەیی بۆ پەردەپۆشکرنی خۆیەتییان وەک محە و مچە. کەواتە جەبانن، واتا خۆیان لە پشتی پەچەی نوێگەریی و خەمخۆری و هەڵوێستەوە مەڵاس داوە و هەردەم چاوەڕێی هەلن. لێ لەبەر ئەوەی محە و مچەکان جەبانن، ئەوا زۆر جار – هاوشێوەی جرج – بە تاقم کارا دەبن و بە دەربڕینی بێواتا کە خۆیشیان لێیان تێناگەن (ئاخر تێگەیشتنیان نییە و بۆیە خاوەنی تێگە نین)، گەڕەلاوژێیەک دەهێننە گۆڕێ کە کەس سەری لە هیچ دەرناچێت. ئەوان هێشتا ئەلفوبێی فەلسەفەیان نەخوێندۆتەوە، کەچی لەوسیان لە فەیلەسوفانی بەواتای خۆرئاوا وەردەدەن! ئەوان لەنێو بەرهەمهێنانەوەی نەریتیدا نقوم بوون و تەنیا کار بە ئینفۆرماسیۆنی (مەعلوماتی) کۆکراوە دەکەن، واتا ڕێگەبڕینی (مێتۆدی) هزری ناناسان، کەچی لە مێتۆدی خۆیی دەدوێن! ئەوان بە نامۆبوویی لەنێو رواڵەتدا سەرچۆپییان گرتووە، کەچی خۆیان وەک پیادەکەری جۆرێکی بوون دەردەخەن!\nبۆیە هیچ جێی سووڕمان نییە کە ئەمڕۆ قەومگەلە ئێتنیکی کوردییەکەی ئێراق تەنانەت لە شێوە ئەدەبییە سەرەکییەکەی خۆیان نامۆ بوون کە هۆزانە(شیعرە)! ئاخر ئەو داماوانە لەبیریانچۆتەوە هۆزان چییە و مامۆستایانی زمانناسیشیان (!) نەیانتوانیوە فێریان بکەن کە داخۆ هۆزان چییە، بۆیە کاتێک هۆزانێک دەخوێننەوە، ئەوا موزیکی ناخەکیی هۆزانەکە ناکەن بە دەنگ، بەڵکو بە دەنگ ئاوازێکی سۆزمەندی دەدەنە پاڵ! واتا دەیکەن بە شێوەیەکی ستران!\n(١) بەڕێزێک کە لە هەشتاکاندا پەیوەندیی هەڤاڵێتیم لەتەکیدا هەبوو، جارێک بۆی گێڕامەوە: ئەو ڕۆمانێکی پڕواتای ئەڵمانی بۆ کوردی وەردەگێڕێت (پێویست بە ناوهێنانی ناکات، ئاماژەکە بەسە!). ئەنجامدانی ئەو پرۆژەیە دوو ساڵ دەخایەنێت! ئەوجا بۆ پێداچوونەوەی زمانەوانی دەیدات بە کەسێک کە گۆیا شارەزای زمانە. لێ ئەوی وەرگێڕ سەخت تێدەکەوێت، چونکە دەردەکەوێت کە کەسی بەناو شارەزای زمان یەکێکە لە محە و مچەکان: بەرهەمەی لەناودەبات. وەرگێڕ ڕۆژێک لەبارەی پێداچوونەوەی کارەکەی پرسیار لەو بەناو شارەزایەی زمان دەکات، لێ ئەو وەڵامی دەداتەوە: “نازانم چیی لێهاتووە”. دوای ئەوە جارێکی دی سەر دەکرێتە سەری و لەبارەی وەرگێڕانەکە پرسیاری لێدەکرێتەوە، ئەو بە حەیا داماڵراوی وەڵام دەداتەوە: “ئەی بۆم نەهێنایتەوە؟”. بەم شێوەیە شاکارێکی مەزنی ئەڵمانی، کە تا ئەمڕۆ بۆ پتر لە پەنجا زمان وەرگێڕراوە و هیچ ڕۆمانێکی ئەڵمانیش تا ئەمڕۆ هێندەی ئەو زۆرفرۆش نەبووە، لە لایەن محەیەک یان مچەیەک ڕێی لێ دەگیرێت بە کوردیش بخوێنرێتەوە.\nکاوس قەفتان: پێنج تابلۆی شێواو. بەغداد 1985.\nحوزەیران 18, 2018


ڕێنووسی زمانی كوردی by Sarchia - issuu\nڕێنووسی زمانى كوردی KURDISH DICTATION\nزانـسـتـپـهروهرانـی كــورد www.ZKURD.org\nنـاوەڕۆک پێشهکی بهشی یهکهم ،بنهماکان ئهلفبێ بزوێنهکان بزرۆکه ئهلفبێی التینی پیتهیارمهتیدهر بزوێن و نهبزوێن\nبهشی دووهم ،پیتهئاڵۆزهکان ههمزه (ئـ) قرتاندنی (ئـ) کێشهی بزوێنی (وو) کێشهی بزوێنی (ە) کێشهی (ی) کێشهی بزوێنی (یی) کێشهی (ی)ی پێوهندی کێشهی (ی)ی سێیهم کهسی تاک کێشهی پیتی (ڕ) 2\nبهشی سێیهم ،کێشه جۆربهجۆرهکان پێشگرهکان پێشگر و جێناوی لکاو فرمانی لێکدراو گهردانی فرمان (و)ی پێوهندی وشهی لێکدراو (ت)ی فرمان وشهی بیانی ئامراز و وشهی (تر) پاشگر  +فرمانی (دا) کێشهی (له)\nبهشی چوارهم ،بهراوردکاری (بێ) یان (بهبێ) ئاوهڵکار ڕاسپاردن\nپێشهکی "ڕێنووس" (املء |  ،)dictationبهپێی یاسا و ڕێسای زمانهوانی ،فێرمان دهکات که وشهیهک به چهند شێوهی جۆربهجۆر نهنووسین .ئاخۆ ڕاسترتین وشه لهم پۆالنهی خوارهوه کامانهن؟:     \n(کار تێ کردن ،کار تێکردن ،کارتێکردن)( .کاری تێ کرد ،کاری تێکرد ،کاریتێکرد). (دهست لێدان ،دهست لێ دان ،دهستلێدان)( .دهستی لێ دا ،دهستی لێدا ،دهستیلێدا). (نان کردن ،نانکردن)( .نانی کرد ،نانیکرد). (ماڵ وێران کردن ،ماڵوێران کردن ،ماڵوێرانکردن ،ماڵ وێرانکردن). (نیه ،نی یه ،نییه ،نییه).\nلهم وتارهدا ،ههوڵ دهدرێت بهگوێرهی بڕیارهکانی "کۆڕی زانیاریی کوردستان" و ،به لهبهرچاوگرتنی زانستی کۆمپیوتهر و ،به بهراوردکاری لهگهڵ زمانه زیندووه ئهورووپییهکاندا ،کۆمهڵێ یاسا و ڕێسا ڕوون دەکرێنهوه ،تا له ڕێنووسێکی بێههڵه نزیکرت بینهوه.\nئهلفبێ ژمارهی پیتهکانی ئهلفبێی کوردی ( )٤٣دانهن و بریتین له: ئـ ـ ا ـ ب ـ پ ـ ت ـ ج ـ چ ـ ح ـ خ ـ د ـ ر ـ ڕ ـ ز ـ ژ ـ س ـ ش ـ ع ـ غ ـ ف ـ ڤ ـ ق ـ ک ـ گ ـ ل ـ ڵ ـ م ـ ن ـ و ـ ۆ ـ وو ـ ھ ـ ە ـ ی ـ ێ.\nبزوێنهکان بزوێن بهو دهنگانه دهوترێن که له کاتی بێژە (تلفظ)یاندا ،دهم و زار تۆزێ زیاتر دهکرێنهوه و زیاتر دهکێرشێن. بزوێنهکان جووڵه و بزواندن دهخهنه ناو وشهوه. بزوێنهکان لهڕاستیدا ( )٨دهنگن ،بهاڵم به ئهلفبێی سۆرانی (عهرهبی) تهنها ( )٧دهنگیان نیگار و پیتیان بۆ دانراوه و دهنوورسێن و بریتین له: (ا ـ و ـ ۆ ـ وو ـ ە ـ ی ـ ێ). یاسا( :ههر وشهیهکی کوردی النی کهم یهک بزوێنی تێدا بهکار دهچێت:). \n(ناو  )nawـ (کورد  )Kurdـ (کۆمار  )komarـ (سوور  )sûrـ (بهرد  )berdـ (کوردی  )kurdîـ (سێ  )sêـ (زانستپهروهر .)zanistperwer\nبزرۆکه ()i ههندێ وشهی کوردی ههن که له ڕواڵهتدا بزوێنیان تێدا نابیرنێ وهکوو( :بردن ،من ،ژن ،چل ،مردن ،بزن ،خسنت)، بهاڵم لهڕاستیدا دهنگی بزوێنیان تێدایه .ئهو بزوێنه له ئهلفبێی کوردیی التینیدا به پیتی ( )iدیاری کراوه ،بهاڵم له ئهلفبێی عهرهبیدا هیچ پیتێکی بۆ دانهنراوه ،دیار نییه و بزر بووه ،بۆیه ناوی نراوه( :بزرۆکه) .منوونه: (بردن ( ،)birdinمن ( ،)minژن ( ،)jinچل ( ،)çilمردن ( ،)mirdinبزن  )bizinو (خسنت .)xistin وشهی "مشک" له ناوچه جۆربهجۆرهکانی کوردستاندا به دوو شێوازی ( )mişkو ( )mişikبێژە دهکرێت ،بهاڵم له ئهلفبێی عهرهبیدا ههر به یهک شێواز دهنوورسێت" :مشک". کهوا بێت ()٨ـەمین دهنگی بزوێنی کوردی به ئهلفبێی عهرهبی نانوورسێت و" ،بزرۆکه"یه.)i( .\nئهلفبێی کوردی به التینی التان سهیر نهبێ ئهگهر بڵێین بۆ ئهوهی له ئهلفبێی کوردی که به پیتی عهرهبی دهنوورسێ ،باشرت تێ بگهن ،زۆر گرنگه ئهلفبێی کوردیی التینی بناسن .ئهم ئهلفبێیه بریتییه له: A-B-C-Ç-D-E-Ê-F-G-H-I-Î-J-K-L-M-N-O-P-Q-R-S-Ş-T-U-ÛV - W - X - Y - Z. بزوێنهکانی بریتین له ( )٨دهنگ و ههر ههشتهکهیان دهنوورسێنهوه.)E - Ê - I - Î - O - U - Û - A( : پاشکۆ :له ناوهڕاست و کۆتاییی وشهدا( :ڕ =  )rrو (ڵ = .)ll (پهڕۆ = ( ،)perroکهڕ =  )kerrیان (کهڵک = ( ،)kellkساڵ = .)sall پێویست ناکات له سهرهتای وشه به ئهلفبێی التینی ،بۆ نووسینی (ڕ) کهڵک له ( )rrوهرگرین ،چونکوو زۆر ناشیرین دێته پێش چاو ،بۆیه ههر ( )rبهسه .وهکوو( :ڕاز = ( ،)razڕێگا = ( ،)rêgaڕۆژ =  .)rojبهاڵم زۆر گرنگه له سۆرانیدا ههموو پیتێکی سهرهتای وشه که به (ر) دهست پێ دهکات به (ڕ) بنوورسێن .منوونه :ڕێز ،ڕەش، ڕزگار.\nپیتهیارمهتیدهر یاسا( :له زمانی کوردیدا دوو بزوێن بهدوای یهکرتدا نانوورسێن:). بۆ منوونه( ،یار) به التینی وا نانوورسێت )îar( :یان (.)iar ههروهها (وان) وا نانوورسێت )uan( :یان ( )ûanیان (.)oan بۆ ئهوهی دوو بزوێنهکه بهدوای یهکرتدا نهنووسین ،کهڵک له پیتێکی نهبزوێن وهردهگرین که یارمهتی دهدات دوو بزوێن پێکهوه نهنوورسێن .بهو پیتانه دهوترێن" :پیتهیارمهتیدهر" ،که بریتین له (ی  )yو (و  .)wبهمجۆره منوونهکانی سهرهوه ئاوا دهنوورسێن: (یار .)yar (وان .)Wan 6\n(پیتهیارمهتیدهر) له ئهلفبێی التینیدا به پیتی ( )yو ( )wدیاری کراون .له ئهلفبێی عهرهبیدا (ی) و (و)یان بۆ بهکار دهچێت( :ی ( ،)yو  ،)wههر چهند بۆ بزوێنهکانی ( îو )uش بهکار دهچن.\nههم بزوێن و ههم نهبزوێن له ئهلفبێی عهرهبیدا پیتێکی تایبهت نییه که "پیتهیارمهتیدهر"ەکانی ( )yو ()wیان پێ بنوورسێتهوه .بۆ ئهو مهبهسته ههر کهڵک له پیتهکانی (ی) و (و) وهردهگیرێ که بۆ بزوێنهکانی ( )îو ()uش بهکار دهچن ،واته (ی) و (و) ههم بزوێنن و ههمیش نهبزوێن: (ی ( ،)yو ( ،)wی ( ،)îو .)u بزوێن( :ی ( ،)îسلێامنی ( .)Silêmanîتیر =.)tîr نهبزوێن( :ی ( ،)yکهی ( .)keyبهیت = .)beyt بزوێن( :و ( ،)uکول .)kul نهبزوێن( :و ( ،)wخهوتن .)xewtin جیاکردنهوهی بزوێن و نهبزوێن له ئهلفبێی التیندا زۆر ئاسانه ،چونکوو ههر دهنگێک پیتی تایبهمتهندی خۆی بۆ دانراوه .له ئهلفبێی عهرهبیدا چونکوو بزوێن و نهبزوێن پیتهکانیان جیا نهکراونهتهوه ،تۆزێ زهحمهته لێک جیا کرێنهوه ،بهاڵم ئهگهر پێش یان پاش ئهوان پیتێکی بزوێن ههبێت ئهوه ئهوان دهبنه نهبزوێن( :شایان ،)şayan (مهی ( ،)meyیانه ( ،)yaneکهوان ( ،)kewanشهو ( ،)şewورد .)wird\nههمزه (ء) ههمزه ،له زمانی عهرهبی و فارسیدا ،له چهند شوێنێکی جۆربهجۆر بهکار دهچێت ،وهکوو( :أ إ أل إل ؤ ء ئ)، بهاڵم له زمانی کوردیدا تهنیا شێوازی (ئـ) بهکار دهبرێت ،ئهویش به مهبهستی ئهوهی نههێڵێ دوو بزوێن بهدوای یهکدا بنوورسێن. ههندێ له زمانزانان ههمزه به بزوێن دادهنێن و ،الی ههندێکیش به نهبزوێن دهنارسێت ،بهاڵم لهڕاستیدا کورد، ههمزهی به شێوازی (ئـ) بهکار هێنا و بڕیاری دا وهکوو (نهبزوێن)ێک چاوی لێ بکات ،بۆ ئهوهی نههێڵێ دوو بزوێن بهدوای یهکدا ،یان ههندێ بزوێن له سهرهتای وشهدا بنوورسێن ،منوونه: ناازاد = نائازاد او = ئاو ەو = ئهو ۆخهی = ئۆخهی ورووپا = ئورووپا ێجگار = ئێجگار\nقرتاندنی (ئـ) ههندێ جار ڕوو دهدات که وشهیهک وا به پیتێکی نهبزوێن کۆتاییی هاتووه ،وهکوو( :شهو  ،)şewلهگهڵ وشهیهک که به (ئـ) دهستی پێ کردووه ،وهکوو (ئاههنگ  ،)ahengپێکهوه کۆ دهبنهوه و وشهیکی نوێ پێک دههێنن که واتایهکی نوێرتی ههیه وهکوو: شهو  +ئاههنگ = شهوئاههنگ .لێرهدا پێویست ناکات (ئـ) مبێنێتهوه و دهتوانین بیقرتێنین ،چونکوو پیتی پێش ئهو بزوێن نییه تا کێشه بێت .دهنووسین( :شهواههنگ) .ههروهها: کارئاسانی دهبێته :کاراسانی. ماڵئاوایی = مااڵوایی. 8\nبانئهفشار = بانهفشار (ناوی گهڕهکێکه له شاری قهرسی شیرین له پارێزگای کرماشان). کارئهندامزانی = کارهندامزانی (.)physiology تووڵئامراز = توواڵمراز (( .)toolbarتووڵ ،شیش = ( ،)barئامراز ،کهرهسته = .)tool ههروهها: کهمهندام ،چاوهسمهر ،چاوهستێره ،گوڵهندام ،گوڵهستێره ،شێرهندام ،خاکهناز.\nکێشهی بزوێنی (وو) (وو  )ûدهنگێکی بزوێنه و ههرگیز نابێ له سهرهتای وشهدا بنوورسێت .زۆر ههڵهیه بنووسی( :ووشه  ،ûşeوورچ  ،ûrçوون  ،ûnووس  ûsو هتد) ،بهڵکوو دهبێ به (و )wی نهبزوێن بنوورسێت ،چونکوو دوای ئهو پیته ،بزرۆکه ههیه ،کهوا بێت دوو بزوێن پێکهوه نانوورسێن و دهبێ وا بنوورسێن( :وشه  ،wişeورچ  ،wirçون  ،winوس wis و هتد). بهاڵم له ناوهڕاست و کۆتاییدا دهنوورسێ( :سوور ( ،)sûrنوور ( ،)nûrچوو ( ،)çûتوو .)tû زۆر کهس به ههڵه دهنووسن" :کهرکوک ،مهحمود ،حوکومهت و هتد" .که ڕاستییهکهی ئاوایه :کهرکووک، مهحموود ،حوکوومهت و هتد".\nکێشهی بزوێنی (ە )e (ە  )eسهرهڕای ئهوهی که دهنگێکی بزوێنه ،کردار (فعل )verbێکیشه که له "سێیهم کهسی تاک"دا ،واتای ()isی ئینگلیزی دهدات = could is It( :ههوا ساردە). له ئهلفبێی التیندا ،کرداری (ە  )eبهجیا دهنوورسێت ،)e Hewa sard( :بهاڵم له ئهلفبێی عهرهبیدا ،دهلکێت به وشهکهی پێشیهوه( :ههوا سارده) .منوونهی تر :برامه ،هاوڕێمه ،کوڕە ،کچه ،پێنووسه ،دهسته ،ڕێزمانه ،کورده، بهرده. 9\nکێشهی (یه) جاری وایه وشهکهی پێش (ە) به پیتێکی بزوێن (ا ـ و ـ ۆ ـ وو ـ ە ـ ی ـ ێ)،کۆتاییی هاتووه ،وهکوو( :مامۆستا)، ئهو کاته ئیرت له جیاتیی (ە) دهنووسین (یه)( :مامۆستایه .)mamosta ye تێبینی :کرداری (یه)ش ههر وهکوو (ە) دهبێ بلکێرنێ به وشهکهی پێشیهوه( :مامۆستایه) ،نهک (مامۆستا یه). تهنانهت ئهگهر وشهکه به (یی)ش کۆتاییی هات ههر پێکهوه دهنووسێرنێت :ههروهها: (سپییه) ،نهک (سپیه ،سپییه ،سپی یه). (چییه) ،نهک (چیه ،چییه ،چی یه). (نییه) ،نهک (نیه ،نییه ،نی یه). (کوردییه) ،نهک (کوردییه ،کوردی یه). (سنهیییه) ،نهک (سنهیی یه ،سنهییه).\nکێشهی (ی) سهیری ئهم وشانه بکهن( :مهی ( ،)meyبی .)bî لهو دوو منوونهیهدا( ،ی  )yنهبزوێنه و دهنگێکی کورته ،بهاڵم (ی  )îبزوێنه و دهنگێکی درێژە ،گهر سهرنج بدهن دهبینن که له ئهلفبێی عهرهبیدا ،ههر دوو شێوهکهی (ی) وهکوو یهکن( :ی) ،بهاڵم له التینیدا دوو جۆرن ( )yو ( .)îواته له ئهلفبێی عهرهبیدا جیاکردنهوهی بزوێن و نهبزوێنی (ی) تۆزێ وردبوونهوهی دهوێ ،بهاڵم له التینیدا، دوو شێوازی جۆربهجۆرن و بهو جۆره جیاکردنهوهی بزوێن له نهبزوێن زۆر ساناتره. یاسا( :دوو دهنگی بزوێن بهدوای یهکرتدا نابێ بنوورسێن). 01\nسهیری ئهم وشهیه بکهن( :کوردی ( + )kurdîەکان ( = )ekanکوردیهکان .)kurdîekan ئایا لهو نووسینهدا ههڵهیهکی گهورهمان نهکردووه؟ با ،ئهویش ئهوهیه که دوو بزوێنامن پێکهوه نووسیوه: (یه  .)îeچار؟ دهبێ کهڵک له پیتهیارمهتیدهر وهرگرین و بنووسین( :کوردییهکان .)kurdîyekan له ئهلفبێی عهرهبیدا (ییـ) وهکوو یهکن ،بهاڵم لهڕاستیدا یهکهمیان بزوێنه و دووهمیان نهبزوێنه .ئهگهر سهیری التینییهکهی بکهین باشرت بۆمان ڕوونه .)îy( :بۆیه گهر بزانین به التینی چۆن دهنوورسێن ،زۆر بهئاسانی لێک جیا دهکرێنهوه.\nکێشهی بزوێنی (یی )î (یی  )îدهنگێکی درێژە و بهداخهوه له ئهلفبێی عهرهبیدا هیچ پیتێکی جیاوازی بۆ دانهنراوه .ههندێ له نووسهران بۆ بزوێنی ( )îههموو کاتێ کهڵکیان له (یی) وهردهگرت ،تهنانهت له ناوهڕاست و کۆتاییی وشهشدا و، وا دهیاننوسی: (تییر ( ،)tîrسییر ( ،)sîrچییمهن ( ،)çîmenکوردیی ( ،)kurdîسیی ( ،)sîسلێامنیی ( ،)Silêmanîکفریی .)Kifrî بهاڵم چونکوو ناشیرین بوو ،له ناو نووسهر و خوێنهری کورددا جێی نهگرت و بهناچاری ههر یهک (ی) بۆی بهکار هێرنا( :تیر ( ،)tîrسیر ( ،)sîrچیمهن ( ،)çîmenکوردی ( ،)kurdîسی ( ،)sîسلێامنی ( ،)Silêmanîکفری .)Kifrî بهکارهێنانی (یی) :لهم شوێنانهدا کهڵک له (یی  )yîوهردهگیرێ: (ڕەشایی ( ،)reşayîبهرایی ( ،)berayîدوایی ( ،)diwayîکۆتایی ( ،)kotayîپانایی ( ،)panayîشێنهیی ،)şêneyî (سنهیی ( ،)Sineyîههڵهبجهیی ( ،)Hellebceyîڕانیهیی ( ،)Ranyeyîورمێیی  )Wirmêyîو (تهنیایی .)tenyayî\n(ی)ی پێوهندی (ی)ی پێوهندی ئهو دهنگی (ی)یهیه که دهکهوێته نێوان دوو ناو ،یان ناوێک و ئاوهڵناوێکهوه :مامۆستای قوتابخانه .کچی شۆخ. کێشهکه لهوهدایه کاتێ وشهیهک خۆی به (ی) کۆتاییی بێت ،وهکوو( :کوردی ،ئیسلمی ،کرماشانی ،سنهیی، کۆیهیی) ،ههندێ کهس ئیرت (ی)ی پێوهندییهکهیان لهبیر دهچێ بینووسن ،که ههڵهیهکی گهورهیه .بۆ منوونه لهباتیی "یهکێتی نیشتامنی کوردستان" دهبێ بنوورسێت" :یهکێتیی نیشتامنیی کوردستان". دهبێ وردبین بین و نههێڵین (ی)ی پێوهندی بقرتێرنێت ،لهم منوونانهی خوارهوهدا (ی)ی پێوهندی ڕەچاو کراون: داری سهوز ،قوتابخانهی سهرهتاییی کچان ،کۆماری ئیسلمیی ئێران ،کرماشانیی دڵسۆز ،پهپوولهی خۆشهویستیی من ،کۆیهییی هونهرمهند ،زاراوهی ههورامیی کۆن.\n(ی)ی سێیهم کهسی تاک ههندێ له جێناوه لکاوهکان بریتین له: ...مان ...م ...تان ...ت ...یان ...ی وهکوو: خواردمان خواردم خواردتان خوارت خواردیان خواردی\nجێناوی لکاوی سێیهم کهسی تاک (ی)یه .له کاتی گهردانکردنی ئهو دۆخهدا ،ئهگهر "بنه"ی کردارهکه خۆی به (ی) کۆتاییی هات( ،ی)ی جێناوی لکاو لهبیر مهکهن ،منوونه: پرسیامن پرسیم پرسیتان پرسیت پرسییان پرسیی دهبێ وا بنوورسێن :من پرسیم ،تۆ پرسیت ،ئهو پرسیی( .نهک ئهو پرسی). منوونهی تر: (دزین ،بڕین ،کڕین ،گۆڕین ،نووسین) ،که له سێیهم کهسی تاکدا دهبنه (ئهو دزیی ،ئهو بڕیی ،ئهو کڕیی ،ئهو گۆڕیی ،ئهو نووسیی).\nکێشهی پیتی (ڕ) "ڕ" دهنگێکی گڕە که له سهرهتا و ناوهڕاست و کۆتاییی وشهدا دێت: \nڕاز ،ههڕا ،مهڕ.\nتێبینی :نابێ (ڕ)ی گڕ لهگهڵ (ر)ی ساده تێکهڵ بکرێت. یاسا( :ههموو دهنگێکی (ڕ) له سهرهتای وشهدا گڕە و دهبێ به (ڕ)ی گڕ بنوورسێت ،نهک به (ر)ی ساده). ههندێ کهس له سهرهتادا بهشێوهی (ر) دهینووسن و هێامکهی بۆ دانانێن( .ر) دهنگێکی سادهیه و زۆر جیاوازه له (ڕ) .له سهرهتای وشهدا ههموو دهنگی (ڕ)ی زمانی کوردی ،گڕە ،دهبێ ههموو کاتێ به هێامکهیهوه بنوورسێت .نابێ بوترێت" :ئێمه دهزانین ههموو دهنگێکی سهرهتا گڕە ،کهوا بێت با به (ر) بنوورسێت و خۆمان تێی دهگهین که گڕە". تهنانهت لهناو تهختهکلیلی کوردیشدا دوگمهیهک بۆ (ڕ) دیاری کراوه ،زۆر سهیره بێین دوگمهیهکی تر لهباتیی ئهو دوگمهیه بهکار بهێنین که دهنگێکی تره! ڕاست ،ڕێگا ،ڕۆخ ،ڕژد ،ڕەنج ،ڕزگار ،ڕەش ،ڕەنگ ،ڕۆڵه. 03\nکێشهی پێشگرهکانی (ههڵ ،دا ،ڕا ،وهر ،دهر) ئهم پێشگرانه کاتێ دهچنه سهر چاوگ یان فرمان یان ههر شێوازێکی تر ،پێیانهوه دهلکێن بهمهرجێ جێناوی لکاو نهکهوتبێته نێوان پێشگر و وشهکهی دوای خۆی .وهک: چاوگ: ههڵ :ههڵکردن ،ههڵگرتن ،ههڵکورمان ،ههڵکێشان ،ههڵبڕین ،ههڵخسنت. دا :دابڕان ،داخسنت ،داڕمان ،داگرتن ،داکردن ،دابهزین ،داخورپان. ڕا :ڕاگرتن ،ڕاکێشان ،ڕاپهڕین ،ڕاخسنت ،ڕاگوێزان ،ڕاگواسنت. وهر :وهرگرتن ،وهرسووڕان ،وهرگهڕان. دهر :دهرکردن ،دهرهێنان ،دهربڕین ،دهرخسنت ،دهرپهڕاندن.\nفرمان: ههڵ :ههڵگره ،ههڵخه ،ههڵمهخه ،ههڵکشێ. دا :دانێ ،دامهبڕە ،دابهزێنه .داگره. ڕا :ڕاکێشه ،ڕاپهڕێنه ،ڕامهپهڕێنه .ڕاگره. وهر :وهرگره ،وهرسووڕێنه ،وهرگهڕێ ،وهرچهرخێ. دهر :دهربێنه ،دهرخه ،دهرکه ،دهرچۆ.\nدۆخی تر: ههڵکشاو ،ههڵخراو ،ههڵنهکشاو ،ههڵخزێرناو .دانراو ،داسهپاو ،دابڕاو .ڕاپهڕێرناو ،ڕاپهڕیو ،ڕاگوێزراو ،ڕاکشاو. وهرگیراو ،وهرگرتوو ،وهرگرته ،وهرسووڕاو ،وهرگێڕاو .دهرهێرناو ،دهرخراو ،دهرکراو ،دهرچوو.\nپێشگر و جێناوی لکاو ئهگهر جێناوی لکاو (...م... ،ت... ،ی... ،مان... ،تان... ،یان) کهوته نێوان پێشگر و فرمانهکهی دوای خۆی ئهوا بهجیا دهنوورسێن و جێناوهکه به پێشگرهوه دهلکێرنێ: ههڵ :ههڵم گرن ،ههڵت گرن ،ههڵیان کێشن ،ههڵامن مهواسن ،ههڵتان بڕن. دا :دامان نهنایه ،دایان خهن ،دای بڕە. ڕا :ڕایان دهگرن ،ڕام کێشه ،ڕاتان پهڕێنن ،ڕاشیان پهڕێنن. وهر :وهرمان گرتایه ،وهری نهگری ،وهریان سووڕێنه ،وهرمان گهڕێنه. دهر :دهریان پهڕاندین ،دهری خه.\nگیروگرفتی فرمانی لێکدراو (فعل مرکب )compound verb\nفرمانی لێکدراو بهو فرمانانه دهوترێن که له دوو یان چهند وشه پێک هاتوون .وهک( :ڕێک  +کهوتن = ڕێککهوتن)( ،پێک  +هێنان = پێکهێنان). ئهم فرمانانه ئهگهر له دۆخی چاوگدا بن پێکهوه دهنوورسێن ،وهک :ڕێکخسنت ،شهڕکردن ،کۆڵنهدان، خهباتکردن ،تااڵنکردن ،تێکدان ،سهربڕین. ئهگهر له دۆخه جۆربهجۆرهکانی فرمان (ئێسته ،ڕابردووی ساده ،ڕابردووی گێڕاوهیی ،ڕابردووی دوور) بهکار بربێن بهجیا دهنوورسێن: ئێسته :ڕێک دهخهم ـ ڕێک دهخهی ـ ڕێک دهخات ـ ڕێک دهخهین ـ ڕێک دهخهن ـ ڕێک دهخهن. ڕابردووی ساده :ڕێکم خست ،ڕێکت خست ـ ڕێکی خست ـ ڕێکامن خست ـ ڕێکتان خست ـ ڕێکیان خست. ڕابردووی گێڕاوهیی :ڕێکم خستووه ـ ڕێکت خستووه ـ ڕێکی خستووه ـ ڕێکامن خستووه ـ ڕێکتان خستووه ـ ڕێکیان خستووه. ڕابردووی دوور :ڕێکم خستبوو ـ ڕێکت خستبوو ـ ڕێکی خستبوو ـ ڕێکامن خستبوو ـ ڕێکتان خستبوو ـ ڕێکیان خستبوو. 05\nئهگهر له دۆخهکانی تردا بن ههروهکوو دۆخی چاوگ پێکهوه دهنوورسێن :پێکهاتن ،پێکهاتوو ،پێکهاته ،پێکهێرناو. سهرکهوتن ،سهرکهوتوو. منوونهی تری گهردان (ترصیف)ی فرمان (فعل): فرمان (فعل) له دۆخی چاوگ (مصدر)دا پێکهوه دهنوورسێت :ڕوونکردنهوه .بهاڵم له دۆخهکانی تردا جیا دهکرێنهوه: تاک ،دۆخی ئێسته :ڕوونی دهکهمهوه ،ڕوونی دهکهیتهوه ،ڕوونی دهکاتهوه. کۆ ،دۆخی ئێسته :ڕوونی دهکهینهوه ،ڕوونی دهکهنهوه ،ڕوونی دهکهنهوه. تاک ،ڕابردووی ساده :ڕوونم کردهوه ،ڕوونت کردهوه ،ڕوونی کردهوه. کۆ ،ڕابردووی ساده :ڕوومنان کردهوه ،ڕوونتان کردهوه ،ڕوونیان کردهوه. تاک ،ڕابردووی گێڕاوهیی (نقلی) :ڕوونم کردبووهوه ،ڕوونت کردبووهوه ،ڕوونی کردبووهوه. کۆ ،ڕابردووی گێڕاوهیی :ڕوومنان کردبووهوه ،ڕوونتان کردبووهوه ،ڕوونیان کردبووهوه. تاک ،ڕابردووی دوور :ڕوونم کردبوو ،ڕوونت کردبوو ،ڕوونی کردبوو. کۆ ،ڕابردووی دوور :ڕوومنان کردبوو ،ڕوونتان کردبوو ،ڕوونیان کردبوو.\nکێشهی (و)ی پێوهندی (بهیهکهوهبهستن) پیتی (و  )andوشهیهکی سهربهخۆیه و دهبێ سهربهخۆ ههڵسوکهوتی لهگهڵدا بکرێ و نهڵکێندرێ به وشهکانی پێش و پاشی خۆی. بۆ منوونه دهبێ بنوورسێ: (من و تۆ) نهک (منو تۆ) یان نهک (منو تۆ). (سهر و ماڵ) نهک (سهرو ماڵ) یان نهک (سهروو ماڵ). (هیوا و ئاوات) نهک (هیواو ئاوات). 06\nسهرنج :منوونهکانی سهرهوه ههر کامهیان سێ وشهی جیاوازن و پێکهوه مانایهکی نوێ پێک ناهێنن و ههر بهتهنیا مانای خۆیان پاراستووه و جیاوازییان ههیه لهگهڵ وشهی لێکدراو که له خوارهوه باسیان دهکرێ.\nوشهی لێکدراو (مرکب)\nههندێ جار دوو یان چهند وشه ،که ههر کامهیان بۆ خۆی واتایهکی ههیه ،پێکهوه کۆ دهبنهوه و سهرجهم واتایهکی نوێرت پێک دههێنن ،بهم متوربهبوونه دهڵێن (وشهی لێکدراو) .وشهی لێکدراو دهبێ بلکێن به یهکهوه و نابێ بهجیا بنوورسێن و ،به چهند شێوه پێک دێن:  .١بێ هیچ یارمهتییهک: جاری وایه "وشهی لێکدراو" ،بێ هیچ یارمهتییهک دروست دهبێت و تهنیا وشهکان پێکهوه دهلکێن: ڕەش  +ماڵ = ڕەش ماڵ ،که پێکهوه واتایهکی تر پێک دههێنن و ئهو کاته دهبێ پێکهوه بنوورسێن :ڕەشامڵ. خوێندن  +گه = خوێندنگه. زانست  +پهروهر = زانستپهروهر. پاش  +بنهما = پاشبنهما. کتێب  +خانه = کتێبخانه. مهله  +گه = مهلهگه.  .٢به یارمهتیی پیتی (و): جاری وایه "وشهی لێکدراو" ،به یارمهتیی پیتی (و) پێکهوه دهلکێن: ئاڵ  +و  +گۆڕ = ئاڵوگۆڕ. مشت  +و  +مڕ = مشتومڕ. ئهلف  +و  +بێ = ئهلفوبێ. دهنگ  +و  +باس = دهنگوباس. 07\n .٤به یارمهتیی پیتی (ە): جاری وایه "وشهی لێکدراو" ،به یارمهتیی پیتهبزوێنی (ە) پێکهوه دهلکێن: بهرد  +ە  +قارهمان = بهردهقارهمان. گوڵ  +ە  +گهنم = گوڵهگهنم. بهرز  +ە  +فڕ = بهرزهفڕ. ئاگر  +ە  +دیوار = ئاگرهدیوار.\nمنوونهی تری وشهی لێکدراو: خۆترنجێنهر ،خۆکوژ ،بهردباران ،کاروبار ،ئهلفوبێ ،هاتوچۆ ،زانستپهروهر ،زانستخواز ،ئازادیخواز ،واڵتپارێز، سێشهممه ،ڕاستهوخۆ ،نیشتامنپهروهر ،گوڵهگهنم ،ڕێنووس ،باوکمردوو ،یهکگرتوو ،ئاڵوگۆڕ ،ڕۆژنامهنووس، ههواڵنێر ،پهیامنێر ،بهرزهفڕ ،جهرگبڕ ،مناڵپارێز ،چهمچهماڵ ،بێکهس ،جێبهجێ ،دهستبهجێ ،کانیکهوه ،ههڵگورد، تاقبۆستان (تاقۆسان) ،ملهوڕ ،تهختهکلیل ،پاشبنهما ،بنکهدراوه ( ،)databaبهستهێڵ ( ،)dashڕوومێز (،)desktop زانیارینامه ( ،)encyclopediaئاگرهدیوار.\nپیتی (ت) له کۆتاییی فرماندا پیتی (ت) له کۆتاییی فرماندا ههم دهتوانرێ بنوورسێ و ههمیش دهتوانرێ نهنوورسێت ،وهکوو: (دێ و دهڕوا) یان (دێت و دهڕوات). (نان دهکا) یان (نان دهکات).\nوشهی بیانی ههر وشهیهکی بیانی هاتبێته ناو کوردییهوه دهبێ به ڕێنووسی کوردی بنوورسێت یان ئهگهر پێویست بوو وهکوو خۆی بنوورسێتهوه دهبێ بخرێته ناو دوو کهوانهوه.  \nئهڵاڵ ،قهڵهم ،ئهکبهر. له زمانی کوردیدا به (مذهب) دهڵێن "ڕێباز".\nئامرازی (تر) و وشهی (تر) ئامرازی بهراوردکردن (تر ،ترین) دهبێ بلکێن به وشهکانی پێشیانهوه ،وهکوو: جوان :جوانرت ،جوانرتین گهرم :گهرمرت ،گهرمرتین. وشهی (تر) به واتای (دی ،دیکه) وشهی (تر) وشهیهکی سهربهخۆیه و دهبێ بهجیا بنوورسێت: کابرایهکی تر ،شهوێکی تر ،نووسهرێکی تر.\nپاشگرهکانی (دا ،ڕا ،وه ،هوه) دهبێ بلکێن به وشهکانی پێشیانهوه ،وهکوو: دا :له ماڵدا چاوم پێ کهوت. ڕا :له کوێڕا هاتی؟ وه :له کوێوه بۆ کوێ؟ وه :له ههوهڵهوه بیگێڕەوه. فرمانی (دا) وشهی (دا) که ڕابردووی (دان ،دایین)ـە جیاوازیی ههیه لهگهڵ پاشگری (دا) و ،دهبێ بهجیا بنوورسێت: له ماڵدا نامهکهم پێ دا( .نهک پێدا). له کوردستاندا الوان گوێیان له دوژمن نهدا( .نهک دوژمننهدا ،نهک دوژمن نه دا). بهڵێنم دا سبهی بیبینم( .نهک بهڵێمندا). ئاخری وهاڵمی دایهوه( .نهک وهاڵمیدایهوه).\nکێشهی (له) (له) ،ههندێ جار سهربهخۆ دهنوورسێت" :شۆڕش له کوردستاندا گهرمه". ههندێ جار دهلکێ به وشهکهی پاشیهوه و وشهیهکی لێکدراو پێک دێنێ( :لهگهڵ ( ،)withلهسهر ( ،)onلهژێر  .)underلهو دۆخانهدا نابێ به دوو وشه جیا کرێنهوه و بنوورسێ( :له گهڵ ،له سهر ،له ژێر). (له) ،ههندێ جار لهگهڵ (ئهوێ) و (ئێره) کۆ دهبێتهوه و ئهو کاته( ،ـه) و (ئـ) دهقرتێرنێن: له ئهوێ = لهوێ. له ئێره = لێره. 21\n(بێ) یان (بهبێ)؟ لێرهدا دهمانهوێ بهراوردکارییهک لهگهڵ زمانه ئهورووپییهکاندا بکهین ،بۆ ئهو مهبهسته باشرته به منوونهیهک دهست پێ بکهین: جیاوازیی (بێکار) لهگهڵ (بێ کار) له چیدایه؟ لکاندن یان نهلکاندنی (بێ) به وشهکهی پاشی خۆیهوه بهتهواوی واتای وشهکه دهگۆڕێ: ئهو پیاوه دوو ساڵ بێکار بوو. بێ کار ژیان ئهستهمه .دهکرێ ئاواش بینووسینهوه :بهبێ کار ژیان ئهستهمه. ههر کاتێ ناوێکت ههبوو و خاوهنێتییهکی لێ سهندرابێتهوه (بێ) دهلکێنین به سهرهتای وشهکهوه: بێباوک ،بێخانوو ،بێکهس ،بێواڵت ،بێنیشتامن ،بێپاره ،بێتام: واته :کهسێ که باوکی نییه .کهسێ که خانووی نییه و هتد. ئهم مهبهسته ،له زمانه ئهوڕووپییهکاندا ،زۆر جار به پاشکۆیهک که دهلکێ به وشهکهوه دیاری دهکرێت: بێخانوو = homeless بێتام ،بێچێژ = tasteless که جیاوازیی ههیه لهگهڵ (:)without بێ تۆ ناچم بۆ ئهوێ = you without there I do not go (بێـ)...less( = )... (بێ ،بهبێ) = ()without\nکاتێ وشهیهک چۆنێتیی (کار ،فرمان ،کردار = فعل)ێک ڕوون کاتهوه پێی دهوترێ ئاوهڵکار (قید) .منوونه: ئاسۆ بهخێرایی قسهی دهکرد( .چۆن قسهی کرد؟ "بهخێرایی") سۆما بهتووڕەیی وهاڵمی دایهوه( .چۆن وهاڵمی دایهوه؟ "بهتووڕەیی") النه بهئهسپایی هاتهوه( .چۆن هاتهوه؟ "بهئهسپایی). ئهوهی لێرهدا جێگای سهرنجڕاکێشانه ،ئهوهیه که "به" دهلکێ به ئاوهڵناوهکهی پاشیهوه و ،نابێ لێک دوور خرێنهوه .منوونهی تر: بهجوانی ،بهشادی ،بهبهرزی ،بههێواشی ،بهتوندی. ئهم شێوازه له زمانی ئینگلیزیدا ( )lyدهگرێت و دهلکێ به ئاوهڵناوهکهوه( :بهسهختی .)hardly\nنـــــــاوەڕۆک پێشهکی یهکهم :خاڵ (). دووهم ـ جووتخاڵ (): سێیهم ـ بۆر ()، چوارهم ـ خاڵبۆر (؛) پێنجهم ـ نیشانهی پرس (؟) شهشهم ـ نیشانهی سهرسوڕمان (!) حهوتهم ـ جووت کهوانهی بچووک « » ههشتهم ـ جووته کهوانهی گهوره ( ) نۆیهم ـ هێڵ یان تهقهڵ (ـ) دهیهم ـ سێ خاڵ ()... یانزهیهم ـ بۆشایی ()space دوازدهیهم ـ هێڵی الر ( )\_( ،)/و پیتی (ر)\nپێشهکی له نووسینی دهقێکدا ،سهرهڕای ڕەچاوکردنی کۆمهڵێ یاسا و ڕێسای نووسین ،نووسهر دهبێ ڕەچاوی یاساکانی خاڵبهندیش بکات .دهقێ که خاڵبهندی تێیدا ڕەچاو نهکرابێ ،دهبێته هۆی سهرلێشێواندن له خوێنهر و ،له ئهنجامیشدا ،بهههڵهتێگهیشنت له نوورساوهکه.\nئهو نیشانانهی له خاڵبهندیدا زۆر بهکار دهبرێن بریتین له:  .١خاڵ ،که بهم شێوهیهیه.).( :  .٢جووتخاڵ ،که بهم شێوهیهیه.):( :  .٤بۆر ،که بهم شێوهیهیه.)،( :  .٣خاڵبۆر ،که بهم شێوهیهیه( :؛).  .٥نیشانهی پرس ،که بهم شێوهیهیه( :؟).  .٦نیشانهی سهرسوڕمان ،که بهم شێوهیهیه.)!( :  .٧جووت کهوانهی بچووک ،که بهم شێوهیهیه.» « :  .٨جووت کهوانهی گهوره ،که بهم شێوهیهیه.) ( :  .٩هێڵ یان تهقهڵ ،که بهم شێوهیهیه( :ـ).  .١١سێ خاڵ ،که بهم شێوهیهیه.)...( :  .١١بۆشایی.  .١٢هێڵی الر ( )\_( ،)/و پیتی (ر):\nیهکهم :خاڵ (:). خاڵ لهم شوێنانه دادهنرێت:  .١له کۆتاییی ههموو ڕستهیهکدا ،جگه له پرس و سهرسوڕمان ،وهک:  \nنهورۆز یهکهم مانگی کوردییه. دوێنێ نامهکهم نووسی.\n .٢له دوای یهکهم ،یا یهکهم و دووهم پیتی ناوێک که پێش ناوهێنانی پاشناوهکهی بکهوێت، وهک:  \nع .شهرهفکهندی. م .م .بهدرخان.\n .٤بۆ کورتکردنهوهی ههندێ پیشه و نازناو و ڕێکهوت ،دوای یهکهم پیت دادهنرێ ،وهک:    \nپێغهمبهر (د .خ( .).پێغهمبهر دروودی خودای لێ بێ). پ .عیزهدین مستهفا ڕەسووڵ( .پرۆفیسۆر عیزهدین مستهفا ڕەسووڵ). د .سۆران( .دوکتۆر سۆران). مادهکان  ٧١١ساڵ پ .ز( .پێش زایین) سهریان ههڵدا.\n .٣دوای سهردێڕ خاڵ دانانرێ ،مهگهر له چهند ڕسته پێک هاتبێت.  .٥ههندێ جاریش له جیاتیی نیشانهی سهرسوڕمان له دوای ئهو ڕستانهی دادهنرێ که داواکارییان تێدایه ،وهکوو: وهاڵمهکانتان بهراورد بکهن.  .٦ئهوڕۆکه کاتێ له پرۆگرامێکی وهک ( )Wordبتهوێ دێڕەکانت به ژماره دیاری بکهی، خۆی ئۆتۆماتیک پاش ژمارهکان خاڵ دادهنێ ،وهک:  .١مرۆڤ بۆی ههیه بیروڕای خۆی دهربڕێ.  .٢کهس بۆی نییه بیروبۆچوونی کهسێ بخاته ژێر پرسیارهوه.  .٤ههموو کهسێ مافی یهکسانی ههیه له کۆمهڵگادا. 26\nسهرنج :خاڵ ،دهبێ بلکێرنێ به وشهکهی پێشیهوه و بۆشاییی ههبێ لهگهڵ وشهی دوایدا.\nدووهم ـ جووتخاڵ (:): جووتخاڵ لهم شوێنانه دادهنرێت:  .١له پێش ئاخاوتنێکهوه که وهک خۆی بگێڕدرێتهوه ،یان بگوترێت ،وهک: ئاسۆ وتی« :من خهڵکی کوردستانم».  .٢له دوای وشهیهک یان باسێک ،که پێویستی به تهفسیر و ڕاڤه و لێکدانهوه بێت ،وهک: میرنشینه کوردییهکان بریتی بوون له :ئهردهاڵن ،سۆران ،بادینان ،بابان ،ههکاری و بۆتان.  .٤پێش هێنانهوهی منوونه ،له بری( :بۆ وێنه ،وهکوو ،بۆ منوونه ،)...لهم دۆخهدا دهتوانرێت تهقهڵێکیش دوای جووتخاڵهکه دابرنێت ،وهکوو: ئاسامنی ئهدهبی کوردی پڕە له ئهستێرهی درهوشاوه :نالی ،مهحوی ،گۆران ،هێمن و هتد.  .٣زۆر جار له نێوان کاتهکانی کاتژمێرێکدا هێامی جووتخاڵ بهکار دهچێ ،وهکوو١١:٢١:٢٢ : (کاتژمێر  ١١و  ٢١خولهک و  ١٢چرکه). سهرنج :جووتخاڵ ،دهبێ بلکێرنێ به وشهکهی پێشیهوه و بۆشاییی ههبێ لهگهڵ وشهی دوایدا.\nسێیهم ـ بۆر (:)، بۆر نیشانهی پشوویهکی کورته ،لهو شوێنه دادهنرێ که وا له ڕستهکه بکات ئاسان بخوێرنێتهوه ،ڕوون بێت و بهباشی تێ بگهیهنرێ .بۆر ،چارهسهرێکی باشه بۆ ڕستهی دوورودرێژی پشووبڕ. وه لهم شوێنانه دادهنرێ:  .١له دوای ناوی بانگکراوهوه ،وهک: کچینه ،ههوڵ بدهن ،به ههوڵدان دهگهنه ئامانج.  .٢له نێوان جێگر و جێلێگیراودا ،وهک: مهستوورهی کوردستانی ،هۆنهر و مێژوونووس ،له ڕۆژههاڵتی کوردستاندا دهژیا.  .٤لهو شوێنانهی که ژماردن و دووپاتبوونهوهی تێدایه ،وهک:  \nخوێ ،ڕۆن ،پیاز و برنج ههموو ئهو شتانهیه که پێویسنت. زانیارییهکی باش ،باشی ههبوو.\n .٣بۆ جیاکردنهوهی وشهی سهرسوڕمان و وشهی بانگلێکراو له ڕستهدا ،وهک:  \nئۆف ،چ ههوایهک! پێنووسهکهم بدهرێ ،ئاسۆ.\n .٥بۆ دابڕینی زنجیره وشهیهک له یهکرت ،که دوو دوو و پێکهوه بهکار هێرنابن ،وهک: پێشمهرگه به برسییهتی و تینوویهتی ،به هیلکی و ماندوویهتی ،کۆڵی لێ نادات.  .٦له دوای گێڕانهوهیهکی ڕاستهوخۆ ،بۆ منوونه ئهگهر قسهکهر ،قسهیهکی کۆنی خۆی بگێڕێتهوه ،وهک: خۆم وتم" ،چێکردنی ماڵپهڕ زۆر ئهستهم نییه".\n .٧له پێش ئامرازی لێکدهری (وه ،یا ،یان)ەوه ،به مهرجێک نهکهوتبێته سهرهتای ڕستهوه، وهک:  \nنه تۆ هاتبووی بۆ کۆبوونهوهکه ،وه نه ئاراسی هاوڕێت. یا نامهکه بنووسه ،یان پهڕتووکهکه بخوێنهرهوه.\n .٨له دوای وشهی (بهڵێ ،نه و نهخێر)ەوه ،وهک:  \nبهڵێ ،نامهکهم نارد. نه ،لهو کاتهدا ناتوانم بهشدار بم.\n .٩له باتیی فرمانێک بۆ ئهوهی دووپات نهبێتهوه ،وهک: من دهچم بۆ سلێامنی و ئهویش ،بۆ ههولێر.  .١١له ڕستهی لێکدراودا ،دهتوانرێت له بری ئامرازی لێکدهری (و) بهکار بهێرنێت ،وهک: شنۆ ویستی بچێ بۆ شایی ،جلی لهبهر کرد ،خۆی ڕازاندهوه ،تهلهفۆنی له هاوڕێکانی کرد، یهکیان گرت ،خۆیان گهیانده شایییهکه.  .١١دهتوانرێ له بری (که)ی لێکدهر له ڕستهدا بهکار بهێرنێت ،وهک:  \nپێم خۆشه ،پێکهوه بچین بۆ سینهما. سوپاست لێ دهکهم ،سهرت لێ دام.\nسهرنج :بۆر ،دهبێ بلکێرنێ به وشهکهی پێشیهوه و بۆشاییی ههبێ لهگهڵ وشهی دوایدا.\nچوارهم ـ خاڵبۆر (؛): خاڵبۆر بۆ وچانگرتنێکی درێژتر له بۆری ساده ،بهکار دههێرنێت .زۆر جار ،لهو ڕستانهی که زۆر لێک نزیکن له باتیی خاڵ دادهنرێ ،وهک: لهم سااڵنهی دوایییهدا ،کوردێکی زۆر پهڕیوهی ههندهران بوون؛ کوردهکان دهتوانن سوودێکی زۆر به گهلهکهیان بگهیهنن.\nپێنجهم ـ نیشانهی پرس (؟): نیشانهی پرس ،دهخرێته کۆتاییی ئهو ڕستانهی که پرسیاریان تێدایه ،وهک:  .١پێنووسهکهت چی لێ کرد؟  .٢ئایا دهزانی یهکهم ڕۆژنامهی کوردی چ ساڵی دهر چوو؟\nشهشهم ـ نیشانهی سهرسوڕمان (!): ئهم نیشانهیه ههم بۆ سهرسوڕمانه ،ههم بۆ ئهمرکردن یان داواکردنه.  .١له کۆتاییی ئهو وشانه ،یان ئهو ڕستانهی که سهرسوڕمان ،یان پهژارهیی ،یان ههستێکی دهروونیی تێدایه ،بهکار دههێرنێت ،وهک:     \nچ ههستێکی بهسۆز! چهند دهنگت خۆشه! ئای! ئهوه لێرهیت! ئۆخهی! ئااڵی کورد ههڵکرا. ئای لهو مانگه! چ جوانه! 31\n .٢ههندێ جار له کۆتاییی ئهو ڕستانهی که فرمانپێدان یان داواکردنیان تێدایه ،بهکار دهبرێ، وهک:   \nبڕۆ دهرهوه! دهرگاکه داخه! بهجێم مههێڵه!\nحهوتهم ـ جووت کهوانهی بچووک « »: ههندێ جاریش هێامی " " له جیاتیی جووت کهوانهی بچووک بهکار دهبهن و ،لهم شوێنانه بهکار دهبرێ:  .١کاتێ مبانهوێ گرنگیی تایبهتی بدهین به وشهیهک ،یان دهستهواژهیهک ،یان ڕستهیهک، دهیخهینه ناو ئهو هێامیانهوه ،وهکوو:   \nزانایان «زمان» به کۆڵهکهی نهتهوه دادهنێن. من "مێژوو" به چرای تاریکستانی داهاتوو دهزانم. کاتێ بتوانین «ئهلفبێ جۆربهجۆره کوردییهکان» بکهین به «یهک ئهلفبێ» ،ئهو کاته گهلێ کێشهمان چارهسهر دهبێت.\n .٢وتهیهک که ڕاستهوخۆ دهگێڕدرێتهوه و ناشکێرنێت و دهستکاری ناکرێ ،دهخرێته ئهو ناوهوه ،وهک:  \nپیاوه گهنجهکه وتی" :ڕاست دهکهی ،ئێمه یارمهتیت دهدهین ،من ڕابین هوودم". قازی موحهممهد ،چاونهترس ڕووی تێ کردن« :ئێوه ئهمڕۆ قازی موحهممهدێک دهکوژن ،سبهینێ له ههر دڵۆپه خوێنێکی من ،سهدان قازی موحهممهدی تر سهر ههڵدهدهن».\nسهرنج :ئهگهر ڕستهکه به خاڵ ،بۆر ،هێامی پرسیار ،هێامی سهرسوڕمان و هتد کۆتاییی هات ،ئهوانهش دهخرێنه ناو کهوانهکانهوه.\nههشتهم ـ جووته کهوانهی گهوره ( ): جووت کهوانهی گهوره به چهند مهبهستێک بهکار دهچێ:  .١وشهیهک ،یان ڕستهیهک دهخرێته نێوانی ،که واتایهکی تایبهتیی تری ههبێت ،وهک:  \nپیرهمێرد (حاجی تۆفیق) له وهرگێڕانی هۆنراوهدا ،دهستێکی بااڵی ههبوو. شاری سلێامنی (که کهوتۆته دامێنی چیای ئهزمهڕ) سلێامن پاشای بابان بنیادی ناوه.\n .٢وشهی بێگانه ،وهک:   \nئاگرهدیوار ( )firewallپێش به خۆترنجێنهران دهگرێ بۆ ناو کۆمپیۆتهرهکهت. میری (حکومت) فرمانی کاولکردنی ناوچهکهی زوو دهرکردبوو. بۆ نووسین به کوردی پێویسته تهختهکلیل ()keyboardێکی کوردی دامهزرێنی.\n .٤ساڵی دهستپێک و کۆتاییی ڕووداوێ ،یان ساڵی لهدایکبوون و کۆچکردنی کهسێ ،وهک: \nسنووری دهوڵهتی حهسنهوی ( ٩٣١ـ  )١١١٣که پاره و پوولیشیان ههڵکهندبوو، ههمهدان ،مههاباد ،کرماشان و شارهزوور بوو. حهمه پاشا ( ١٧٨٤ـ  ،)١٨٣٦که به پاشای کۆره بهناوبانگه ،توانیی له ساڵی ١٨٢١دا سهربهخۆییی کوردستان له ڕەواندز ڕاگهیهنێ.\nتێبینی :کهوان که دادهخرێ نابێ بکلێرنێ به وشهکهی پاشیهوه ،بهاڵم ئهگهر وشهکه هێشتا تهواو نهبوو دهبێ بلکێت به کهوانهوه ،وهک:  \nئهمساڵ (حج)ێکی کرد. وشهی ()fileیان له کوردیدا کرد به «پهڕگه».\nسهرنج :وشهکانی ناو کهوانهکان نابێ لهگهڵ کهوانهکاندا بۆشایییان ههبێ.\nنۆیهم ـ هێڵ یان تهقهڵ (ــ): ئهم نیشانهیه لهم شوێنانهدا بهکار دههێرنێت:  .١بۆ جیاکردنهوهی دوو کهسی گفتوگۆکهر ،بۆ ئهوهی هێنده نهنوورسێ "وتی" ،وهک: سۆز ڕووی کرده ئاکۆ و وتی: ـ ئاکۆ ،گوێت له سهربازهکانه؟ ـ بهڵێ ،دیاره ههر به دوامان دهگهڕێن. ـ تۆ بڵێی مباندۆزنهوه؟ ـ خهمت نهبێ ،ناتوانن. ـ ئهگهر کوژرام ،دڵنیا به له گۆڕیشا ههر خۆشم دهوێی.  .٢دهتوانرێ له بری ئهو کهوانه گهورهیه بهکار بهێرنێ که له خاڵی یهکهمی جووته کهوانهی گهورهدا باسامن کرد ،وهک:  \nپیرهمێرد ـ حاجی تۆفیق ـ له وهرگێڕانی هۆنراوهدا ،دهستێکی بااڵی ههبوو. دهتوانی ههرچهنده میوه ـ جگه له مۆز ـ پێت خۆشه ،بخۆی و ،سهرهڕای ئهوهش کێشهکهت دابهزێ.\n .٤له نێوان ژماره و ژمێرراودا ،ئهگهر کهوته سهرهتای ڕستهوه ،ههر چهند دهکرێ خاڵیش دابرنێ ،وهک: ههندێ له مهرجهکانی باڵوبوونهوهی بابهت بریتین له: ١ـ بابهتهکه دهبێ سوودگهیهنهر بێت. ٢ـ ڕەچاوکردنی ڕێنووسی کوردی. ٤ـ ڕەچاوکردنی خاڵبهندی. ٣ـ سهرچاوهکان دهبێ دیاری کرێن. وهک ومتان دهشکرێ خاڵ دانێین:  .١بابهتهکه دهبێ سوودگهیهنهر بێت.  .٢ڕەچاوکردنی ڕێنووسی کوردی.  .٤ڕەچاوکردنی خاڵبهندی.  .٣له کۆتاییی دێڕێکدا ئهگهر ههموو وشهکه جێی نهبووهوه و ویستت بهشێک له وشهکه ههر لهو دێڕە بنووسی تهقهڵ دادهنێی ،وهک:  ..............................ڕێباــ زهکان ...........................\nتێبینی :لهم شوێنانه تهقهڵهکه بێ بۆشایی دهنوورسێ:  \nکاتی ئاوهاڵبوون١٢ :ـ.١٦ له ههفتهیهکدا ٧ـ ٨میل ڕا دهکات.\nدهیهم ـ سێ خاڵ (:)... ئهم «سێ خاڵ»ە له بری وشه ،یان ڕسته ،که قرتێرناوه ،به مهبهستی کورتکردنهوه ،بهکار دهبرێ ،وهک:    \nمن سنه ،کرماشان ،مههاباد ،سلێامنی ،کهرکووک و ...م چاو پێ کهوتووه. له کوردستاندا نهوت ،ئاسن ،زێڕ ،زیو ،گۆگرد و  ...دهست دهکهوێ. بیستووته ...؟ فریام کهون! فریام کهون! فر...\nسهرنج :ئهگهر له نیوهی وشهکهدا پێویست به "سێ خاڵ" ههبوو ئهوه دهلکێ به وشهکهوه ئهگینا دهبێ سهربهخۆ بنوورسێ.\nیانزهیهم ـ بۆشایی (:)space به مهودای نێوان دوو وشهی سهربهخۆ دهڵێن «بۆشایی» .ئهمه زیاتر له نووسین به کۆمپیۆتهر و کهرهستهی نووسین زۆر گرنگه .سهیری ئهم منوونهیه بکهن: (ئااڵی شهکاوه ـ ئااڵیشهکاوه) له یهکهمدا بۆشایی ههیه ،له دووهمدا بۆشایی نییه .دیاره ئهوهی یهکهم ڕاسته. یان ههندێ جار لهو شوێنانهی که پێویست به «بۆشایی» ناکات ،بۆشایی دادهنێن ،وهکوو: "له گه ڵ" که دهبێ بنوورسێ "لهگهڵ". نووسهر دهبێ بزانێ له چ شوێنێکدا "بۆشایی" پێویسته ،یان پێویست نییه ،ئهگینا وشهکان واتای ههڵه دهدهنه دهستهوه و تێگهیشتنیان قورس دهبێت.\nسهیری چهند منوونهیهک بکهن:    \n(باسکرا) دهبێ بۆشاییی ههبێ( :باس کرا). (وامهکه) دهبێ بۆشاییی ههبێ( :وا مهکه). (جێیهێشت) دهبێ بۆشاییی ههبێ( :جێی هێشت). (خۆشمدهوێی) دهبێ بۆشاییی ههبێ( :خۆشم دهوێی).\nتێبینی( :و)ی پهیوهندی ،وشهیهکی سهربهخۆیه و دهبێ ههموو کاتێ لهگهڵ وشهکانی پێش و پاشیهوه بۆشاییی ههبێت:  \n(کرێکارو وهرزێر) دهبێ بۆشاییی ههبێ( :کرێکار و وهرزێر). (گڕو تین) دهبێ بۆشاییی ههبێ( :گڕ و تین).\nوشهی لێکدراو نابێ بۆشاییی ههبێ ،وهک:      \n(خۆل کێش) نابێ بۆشاییی ههبێ( :خۆڵکێش). (وێنه کێش) نابێ بۆشاییی ههبێ( :وێنهکێش). (سکااڵ نووس) نابێ بۆشاییی ههبێ( :سکااڵنووس). (له گهڵ) نابێ بۆشاییی ههبێ( :لهگهڵ). (جێ ژوان) نابێ بۆشاییی ههبێ( :جێژوان). (باوک مردوو) نابێ بۆشاییی ههبێ( :باوکمردوو).\nلهم هۆنراوهیهی مامۆستا هێمندا ،دهبینن که دانانی بۆشایی له (کهماڵ)دا چهنده ماناکه دهگۆڕێ: کهماڵت بێ کهماڵت بۆ چییه لهو شاره وێرانه؟ کهماڵی دهوڵهمهندی دی ،گوڵم نهیویست کهماڵی من که دیاره دهبێ ئاوا بنوورسێ: که ماڵت بێ ،کهماڵت بۆ چییه لهو شاره وێرانه؟ که ماڵی دهوڵهمهندی دی ،گوڵم نهیویست کهماڵی من\nدوازدهیهم ـ هێڵی الر ( )\_( ،)/و پیتی (ر):  .١بۆ نووسینی ڕێکهوت که به ژماره دهنوورسێ ،کهڵک له هێڵی الری ( )/وهردهگرین، وهک :شاری کهرکووک له  ٢١١٤/٣/١١ڕزگار کرا.  .٢بۆ نووسینی «دابهشکردن» له ناو دهقێک که پیتی تێدا بهکار چووه ،کهڵک له هێڵی الری (\_) وهردهگرین ،وهک :خێراییی تێشک ( ٤١١ههزار کم\_چرکه)دایه.  .٤پیتی (ر) له ناو ژمارهدا له جیاتیی (ممیز) بهکار دهچێ ،وهک:  ٢٤ر١٣٨ -ر١٢\nڕەچاوکردنی خاڵبهندی دهبێته هۆی ئهوهی که نووسهر مهبهستهکهی بهباشی بگهیهنێته خوێنهر و ،خوێنهریش به ههڵه له مهبهستهکه تێ نهگات.\n سەرچیا خورشید بەنۆکەیی:)PDF( ئامادەکردنی بەشێوەی پەرتووک www.facebook.com/SarchiaKhursheed www.google.com/+SarchiaKhursheed\nڕێنووس و خاڵبەندیی زمانی کوردی - سۆرانی لەلایەن: زانستپەروەرانی کورد ڕێکخستن: سەرچیا خورشید Kurdish Language Dictation Renusi Zimani Kurdi


جێـگری سه‌رۆکی ئه‌مه‌ریکا ده‌گاته عێراق\nجۆ بایدنی جێـگری سه‌رۆکی وڵاته یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مه‌ریکا به سه‌ردانێـک گه‌یشـته به‌غدای پایته‌ختی عێراق. کۆشـکی سـپی ده‌ڵێت ئامانج له‌م سه‌ردانه دووپاتکردنه‌وه‌ی وابه‌سـته‌یی ئه‌مه‌ریکایه به کشـانه‌وه‌ی هێزه‌کانی له عێراق.\nکاربه‌ده‌سـتانی ئه‌مه‌ریکا ده‌ڵێن به‌ڕێز بایدن له میانه‌ی ئه‌م سه‌ردانه‌یدا وتووێـژ له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌ک له سه‌رۆک وه‌زیر نوری ئه‌لمالیکی و سه‌رۆک کۆمار جه‌لال تاڵه‌بانی ده‌کات سه‌باره‌ت به گرنگی گه‌یشـتن به سه‌قامگیری سیاسی له وڵاته‌که‌دا.\nشـایانی باسه ئه‌م سه‌ردانه‌ی جۆ بایدن هه‌ر دوو ڕۆژ پاش کشـانه‌وه‌ی هێزه‌کانی ئه‌مه‌ریکا له شـاره‌کانی عێراقدا دێت. هه‌روه‌ها پاش ئه‌وه‌ی ڕۆژی سێشه‌ممه‌ش کۆشـکی سـپی به‌ڕێز بایدنی بۆ سه‌رپه‌رشـتیکردنی پـرۆسه‌ی سـیاسی له عێراقدا ده‌سـتنیشـانکرد.


چین، منداڵی مسولمانەکان بە زۆر لە خانەواندەکانیان دور دەخرێنەوە.\nبه رواری داگرتن : 2018-09-22 13:36\nناوەندی ھەواڵەكان - باسی لەوە دەکرێت: لە هەرێمی سەربەخۆی سینجانی ئویغورەكان، دەستهەلاتی چین منداڵی مسولمانەکان بە زۆر لە خانەواندەکانیان دەسێنن و دەیان گوازنەوە بۆ هەتیوخانەكان.\nچین بە سەرپێچی كردن لە مافی مروڤ ناوی بڵاوبۆتەوە، لە هەرێمی سەربەخۆی سینجانی ئویغورەكان منداڵی مسولمانەکان بە زۆر لە خانەواندەکانیان دەستێنن و دەیانگوازنەوە بۆ هەتیوخانەكان. بە پێی زانیارەکان حکومەتی چین منداڵی مسولمانەکانی لە کەمپەکان بە زۆر لە خانەواندەکانیان دەستێنن.\nلە دواین ڕاپۆرتی دەزگای چاودێری مافەکانی مرۆڤی سەر بە نەتەوە یەکگرتوەکان باس لەوە دەکات: زیاتر لە ملیۆنێک مسولمانی ئویغور لە کەمپەکان کۆیان کردنەوە بەشێوەیەكی خراپ مامەڵەیان لەگەڵ دەكەن.(İLKHA)\nبليته كان ئۆیغور،مسوڵمان،چین،كەمپ


موڵکەکانی مەسرور بارزانی لە ئەمریکا – لڤین پرێس\nڕۆژنامەیەکی ئەمریکی لەبارەی موڵک و ماڵی مەسرور بارزانی لە ئەمریکا ڕاپۆرتێکی بڵاوکردووەتەوە کە زیاتر لە ١٧٠٠ وشەیە و زۆر وردەکاری لەسەر موڵک و ماڵی بارزانیەکان لەو وڵاتە ئاشکرا کردووە.\nرۆژنامەی (زە ئەمریكان پرۆسپێكت)ی ئەمریكی راپۆرتێكی بەناوی “دەرمانخانەیەكی كاوبۆیی؛ پاشماوەی گەندەڵی لەعێراقەوە بۆ ویلایەتی میامی” بڵاوكردووەتەوە و كڕینی موڵكێك بە بەهای 18 ملیۆن دۆلار ئاشکرا دەکات كە خاوەنە راستەقینەكەی مەسرور بارزانیە.\nلە ڕاپۆرتەکەدا ئاماژە بە گەندەڵییەکانی هەریمی کوردستان کراوە و دەڵێت هەرێمەکە هەرێمێکی پاشاییە و باسی لەوەکردووە کە سەردەشت عوسمانی ڕۆژنامەنوس لەلایەن سەرۆکی حکومەتی هەرێمەوە تیرۆرکراوە.\nڕاپۆرتەکە لەلایەن ڕۆژنامەنوسێکی ئەمریکەیوە ئامادەکراوە بەناوی زاک کۆپلین، لە کۆتایی ڕاپۆرتەکەدا ئاماژەی بە یاساکانی ئەمریکا کردووە کە هۆکارن بۆ شاردنەوەی ناوی ڕاستەقینەی خاوەن مڵکەکان کە گومانی هەیە بۆ موڵکی بارزانیەکانیش ئەوە کێشەی گەورە بێت.