بەرگریكردن لە تیۆر – یان تا ئێستا نەزانیی كۆمەكی بەكەس نەكردووە\nO colapso da União Soviética e a ascensão de Putin 20 January\nA vergonhosa especulação da pandemia pela Pfizer 19 January\nGran Bretagna: quale strategia per la sinistra nei sindacati? 19 January\nبڵاوبوونەوەى كۆمەڵە وتاری "خەباتی چینایەتیی لە كۆماری ڕۆمدا" خواست و مەیلێكی بەرچاوی لەلایەن خوێنەرانی سایتی ماركسیست دۆت كەم (Marxist.com)ی بەدوای خۆیدا هێناوە. بەپێی ئەو زانیاریانەى لەلایەن هاوكارانی بەشی ئیدیتۆرەوە بە من گەیشتوون ژمارەى بینەرانی سەربەخۆى ئەم وتارانە گەیشتوون بە ژمارەگەلێكی بێ وێنە واتا نزیكەى 2200 بوار، كە زۆر بەرزترە لە ئاستی ناوەڕاستی بینینی هەر وتارێك.\nئەم ڕاستییە پشتڕاستكردنەوەى دروستیی و ڕاستگۆیی سیاسەتی ماركسیست دۆت كەمە كە بە چۆنایەتیی وتارە تیۆرییەكانی ناسراوە. لە ڕۆژگارێكدا كە ئایدیاكانی ماركسیزم لە هەموو لایەكەوە ڕووبەڕووی لێدان بوونەتەوە، وێب سایتەكەمان بەرگریكارێكی بەهێز و سوورە لە تیۆریی ماركسیستیی لە هەموو ئاراستە و لایەنەكانیدا. ئەمە نیشانەى ئەوەیە كە زۆربەى خەڵك لە سەرتاسەری جیهاندا مەیلیان بۆ تیۆر هەیە و بە حەزێكی زۆرەوە دەیانەوێت مەعریفەیان لە بواری ماركسیزمدا قوڵتر بكەنەوە.\nبەڵام ماركسیست دۆت كەم زۆر ڕەخنەگریشی هەن. هەندێك لە ڕەخنەگرەكانمان گلەیی ئەوە دەكەن بۆچی لەنێوان گەورەترین قەیرانی سەرمایەداریی لە دەیەى 1930ـەوە تا ئێستا، بۆچی سەبارەت بە ڕۆمای كۆن وتار دەنووسین. بۆ ئەوەى لەگەڵ خۆماندا بەویژدان بین، دەبێت بڵێین ماركسیست دۆت كەم تا ئێستا چەندین وتاری دەربارەى ئەم قەیرانە و قەیرانەكان بەگشتیی بڵاوكردووەتەوە و درێژەش بەم كارەى دەدات. بەڵام ئێمە لەو مانەیەدا ئەركی ئەوەمان لەسەرشانە لەسەر مەسەلە و پرسەكانی دیكەیش هەڵوەستە بكەین و بنووسین، بۆ ئەوەى ئاستی دەركی تیۆرییانەى خوێنەرانمان بەرز بكەینەوە و شیكاریی ماركسیستیی نەك تەنها بۆ ئابووریی بەڵكو بۆ مێژوو، زانستەكان، هونەر، مۆسیقا و بوارەكانی دیكەى چالاكیی مرۆیی بخەینەڕوو.\nدەبێت چ وەڵامێكی ئەو كەسانە بدەینەوە كە دەیانەوێت پانتایی ماركسیزم كورت بكەینەوە بۆ ئەوەى لەگەڵ پانتایی زەینیی سنوورداری ئەواندا بگونجێت؟ پێویست ناكات ئێمە وەڵامیان بدەینەوە، چونكە لینین زۆر دەمێكە وەڵامی داونەتەوە: بەبێ تیۆرییەكی شۆڕشگێڕانە هیچ بزووتنەوەیەكی شۆڕشگێڕیی بوونی نابێت. ئەمە حەقیقەتێكی بنچینەییە كە هەموو ماركسیستە گەورەكان ئەمەیان پشتڕاستكردۆتەوە. ڕێگەم بدەن چەند نموونەیەكی بەرچاو بۆ ئەم واقیعە بنچینەییە بهێنمەوە.\nشۆڕش بەبێ تیۆر، بوونی نییە\nماركس و ئەنگڵس (ڕێگەم بدەن ئەوە بەبیر خۆمان بهێنینەوە ژیانی شۆڕشگێڕیی ئەوان وەك خوێندكارانی فەلسەفەى هێگڵیی دەستیپێكرد) تەنانەت بەر لە نووسینی مانیفێستی پارتی كۆمۆنیست خەباتێكیان دژی ئەو ڕێبەرانەى "پرۆلیتاریا" بەگەڕخست كە دواكەوتوویی و میتۆدە سەرەتاییەكانی خەباتیان دەپەرست و بەتوندڕەوییەوە لەبەرانبەر بەكاربردنی تیۆرییەكی زانستیدا دەوەستانەوە.\nئانینكۆڤ، ڕەخنەگری ڕووسی، كە لە بەهاری ساڵی 1846 بەڕێكەوت لە برۆكسل بوو، ڕاپۆرتێكی زۆر سەرنجڕاكێشی دانیشتنێكی بۆ ئێمە بەجێهێشتووە كە تیایدا مشتومڕێكی توند لەنێوان ماركس و ڤایتلینگ، كۆمۆنیستیی یۆتۆپیی ئەڵمانیدا، ڕوودەدات. لەمیانەى مشتومڕەكەدا، ڤایتلینگ، كە كرێكارە، گلەیی ئەوە دەكات ماركس و ئەنگڵسی "ڕۆشنبیر" لەسەر بابەتگەلێكی ئاڵۆز دەنووسن كە پەیوەندیی بە كرێكارانەوە نییە. ئەو ماركس بەوە سەرزەنشت دەكات گوایە نووسینەكانی بریتین لە "شیكاریی تیۆرییانە لەسەر كورسییەكی نەرم و هەزاران میل دوور لە جیهانی خەڵكی زەحمەتكێش و ئازارچەشتوو". لێرەدا ماركس، كە بەگشتیی زۆر ئارام بووە، خوێن دەزێتە چاوییەوە. ئانینكۆڤ دەنووسێت:\n"ماركس كاتێك دوایین وشەكانی بیست، كۆنتڕۆڵی لەدەستدا و مستەكۆڵەیەكی وەها توندی بە مێزەكەدا كێشا كە فانۆسی سەر مێزەكە جوڵا. ئەو ڕاپەڕی و گوتی: "تا ئێستا گەمژەیی كۆمەكی بەكەس نەكردووە" (چەند یادێك لە ماركس و ئەنگڵس – جەختكردنەوە لەمن، ئالان وودس).\nڤایتلینگ دوژمنی تیۆر و كاری پروپاگەندەى ئارام بوو. ئەو وەك باكۆنین دەیگوت هەژاران هەمیشە ئامادەى ڕاپەڕینن. ئەم هەوادارەى "پراكتیكی شۆڕشگێڕی" لەبری تیۆر، پێیوابوو ئەگەر ڕێبەران سوور و پێداگر بن، دەكرێت لەهەر زەمەنێكدا شۆڕش ئامادە بكرێت. تەنانەت لە ڕیزی ماركسیستەكانیشدا ڕەنگدانەوەى ئەم ئایدیا پێش-ماركسیستییە سەرەتاییانە دەبینینەوە.\nماركس لەوە تێدەگەیشت بزووتنەوەى كۆمۆنیستیی تەنها بە خۆدابڕینی یەكجارەكیی لەم چەمكە سەرەتاییانە و پاڵاوتنێكی تەواوی ڕیزەكانی، دەتوانێت بڕواتە پێشەوە. دابڕان لە ڤایتلینگ حەتمیی بوو و لە ئایاری 1846 هاتەئاراوە. دوای ئەوە، ڤایتلینگ ڕۆیشتە ئەمریكا و چیتر ڕۆڵێكی بەرچاوی نەگێڕا. تەنها بە دابڕان لە ڤایتلینگی "كرێكار-چالاكوان"ـەوە بوو كە دامەزراندنی یەكێتیی كۆمۆنیستەكان لەسەر بنەمایەكی عەقڵانی دەڕەخسا. هەرچۆنێك بێت مەیل و ئاراستەى سەرەتایی كە ڤایتلینگ نوێنەرایەتیی دەكات هەمیشە خۆی لە بزووتنەوەدا بەرهەمدەهێنێتەوە، سەرەتا لە ئایدیاكانی باكۆنیندا و پاشان لە جۆرەها ئۆڵترا-چەپگەرایی كە هێشتا و تا ئەمڕۆش كارەساتی بزووتنەوەى ماركسیستین.\nكۆبەرهەمی ماركس و ئەنگڵس كانی ئاڵتوونی ڕاستەقینەى ئایدیان. لێرەوەیە دەگەین بە نووسینەكانی ئەنگڵس دەربارەى جەنگی جووتیاریی لە ئەڵمانیا، مێژووی یەكەمی ئەڵمانییەكان، سلاڤەكان، ئیرلەندییەكان و مێژوونووسییان لە سەرەتاكانی مەسیحییەتەوە. لینین لە وتارەكەى خۆیدا سەبارەت بە مەرگی ئەنگڵس دەنووسێت:\n"ماركس لەسەر شیكاریی دیاردەى ئاڵۆزی ئابووریی سەرمایەداریی كاری دەكرد. ئەنگڵس لە كارە سادە و نووسراوەكانی خۆیدا كە بەگشتیی خەسڵەتێكی مشتومڕئاسایان هەیە، بە مەسەلە زانستییە گشتگیرترەكان و بەدیاردە جۆراوجۆرەكانی ڕابردوو و ئێستاوە خەریك دەبێت ئەویش لە گۆشەنیگای چەمكی ماتریالیزمی مێژوویی و تیۆریی ئابووریی ماركسەوە".\nلیستێكی كورتی بەرهەمەكانی ئەنگڵس بێ پێچ و پەنا ڕوانگە و ئاسۆی ئەو دەردەخات. بەرهەمێكی ناوازەى مشتومڕئاسای ئەومان هەیە بەناوی ئەنتی دورینگ، كە لەم بەرهەمەدا بەقوڵییەكی تەواوەوە لەسەر فەلسەفە، زانستە سروشتییەكان و زانستە كۆمەڵایەتییەكان قسە دەكات. "بنەچەى خێزان، خاوەندارێتیی تایبەت و دەوڵەت" باسی یەكەم سەرچاوەكانی كۆمەڵگای مرۆڤایەتیی دەكات. ڕەخنەگرانی "پراكتیكیی" ئێمە دەپرسن ئەمانە چ پەیوەندییەكیان بە چینی كرێكار و خەباتی چینایەتییەوە هەیە. تەنها پەیوەندییەكەیان ئەمەیە: هەمان ئەو بەرهەمەى بناغە و بنچینەى تیۆریی ماركسیستیی دەوڵەت بوو كە لینین دواتر لە كتێبی "دەوڵەت و شۆڕش"دا پەرەی پێدا و هەر ئەم كتێبە بوو بناغە تیۆرییەكانی شۆڕشی بەلشەڤیكیی دامەزراند.\nپێویستە چ قسەیەك لەسەر كتێبی "لودڤیگ فۆیەرباخ و كۆتایی فەلسەفەى كلاسیكی ئەڵمانیا" بكەین؟ ئەنگڵس لەم كتێبەدا تەنها باس لە ئایدیا "ناڕوون و لێڵەكان"ی هێگڵ ناكات، بەڵكو هەروەها قسە لەسەر ئایدیا فەلسەفییە بچووك و نامۆكانی ئەڵمانیاش لەنێو بزووتنەوەى چەپی هێگڵییدا دەكات. بەتایبەت لەنێوان نامەكانی ماركس و بەر گەنجینەیەكی ئایدیا و بیرۆكەكان بە پانتاییەكی سەرسامكەرەوە دەكەوین. ئەم دوو هاوڕێیە بەردەوام دیدگا و تێڕوانینی خۆیان لەسەر جۆر و بەشی بابەتە جیاوازەكان لەگەڵ یەكتریدا دەگۆڕییەوە. نەك تەنها لەبواری ئابووری و سیاسەتدا، بەڵكو لە بواری فەلسەفە، مێژوو، زانستەكان، هونەر، ئەدەبیات و كولتووریشدا.\nهەر ئەمە خۆى وەڵامێكی پشتشكێنی هەموو ڕەخنەگرانی بۆرژوازیی ماركسە كە كاریكاتێرێك بۆ ماركسیزم وەك عەقیدەیەكی وشك و كورتبین دەكێشن كە هەموو بیری مرۆڤایەتی بۆ ئابووریی و هێزە بەرهەمهێنەرەكان كورت دەكاتەوە. بەڵام ئەمڕۆش كەسانێك هەن حەزدەكەن ناوی ماركسیزم بەخۆیانەوە بلكێنن، بەڵام بەرگریی لە ئایدیا ڕاستەقینەكانی ماركس و ئەنگڵس بە تەواوی دەوڵەمەندیی، فراوانیی و قوڵییەكانییەوە ناكەن، بەڵكو دەقاودەق بەرگریی لە هەمان كاریكاتێری "ئیكۆنۆمیستیی" (ئابوورییگەرایی) ڕەخنەگرانی بۆرژوازیی لە ماركسیزم دەكەن. ئەمە هەرگیز ڕووخساری ماركسیزم نییە، بەڵكو هێگڵ گوتەنی شتێك نییە جگە لە " die leblosen knochen eines Skeletts" (ئێسقانە بێگیانەكانی پەیكەرەئێسقانێك). لێرەوەیە لینین دەڵێت: "ئەوەى زەروورە "ئێسقانە بێگیانەكان" نییە، بەڵكو ژیانی زیندووە" (لینین، دەفتەرە فەلسەفییەكان، كۆبەرهەم، بەرگی 38، ئینگلیزیی).\nلینین و تیۆر\nلینین هەمیشە جەختی لەسەری گرنگیی تیۆر دەكردەوە. تەنانەت لە قۆناغی سەرەتا و كۆرپەلەیی حزبدا، ئەو خەباتێكی بێ ئامانی دژی ئیكۆنۆمیستەكان دەكات كە عەقڵیەتێكی بەرتەسكیان لەسەر "پراكتیكی پرۆلیتاریا" هەبوو و وەك بواری كاركردنی ڕۆشنبیران نەك كرێكاران، سوكایەتییان بە تیۆر دەكرد. لینین لە وەڵامی ئەم قسە موهاتەرات و پڕوپوچانەدا دەنووسێت:\n"ماركس دەڵێت: ‘هەر هەنگاوێكی بزووتنەوەى ڕاستەقینە گرنگترە لە دەرزەنێك بەرنامە‘. دووبارەكردنەوەى ئەم قسانە لە قۆناغی سەرلێشێوانی تیۆردا وەك ئەوە وایە جەنازەیەك بۆ تازیەبارانی ئێستا بخوازین جارەهای جار بگەڕێنەوە بۆ ئەم ڕۆژە پیرۆز و موبارەكە. بە ئیزافەى ئەم وشانەوە ماركس لە نامەیەكدا سەبارەت بە بەرنامەى گۆتا بەتوندی سەرزەنشتی ئیلیكتەریزم (گوڵچینخوازی) لە دامەزراندنی پرەنسیپەكاندا دەكات. ماركس بۆ ڕێبەرانی حزبی دەنووسی ئەگەر دەتانەوێت یەكبگرن بڕۆنە نێو ڕێككەوتنێكەوە، بۆ بەدیهاتنی ئامانجە پراكتیكییەكانی بزووتنەوەكە هەڵبستن، بەڵام هەرگیز سازش لەسەر پرەنسیپەكان نەكەن و "ئیمتیاز"ی تیۆرییانە مەبەخشنەوە. ئەمە بیروبۆچوونی ماركس بوو و وێڕای ئەمەش هەندێك لەنێو ئێمەدا هەن سوود لە ناوی ئەو وەردەگرن بۆ ئەوەى بەكەم سەیری تیۆر بكەن!\nبەبێ تیۆریی شۆڕشگێڕانە مەحاڵە بزووتنەوەى شۆڕشگێڕ بوونی هەبێت. لە ڕۆژگارێكدا كە ئامۆژگاریی مۆدیلی ڕۆژی ئۆپۆرتۆنیزم (هەلپەرستیخوازی-ئینتیهازییەت) هاوكاتە لەگەڵ حەز و سەراسیمەبوون بۆ سنووردارترین فۆرمەكانی چالاكیی پراكتیكیی، هەرچەند زیاتر پێداگریی لەسەر ئەم ئایدیایە بكەین، هێشتا هەر كەمە. بەڵام سێ مەرجی دیكە بۆ سۆسیال دیموكراتەكانی ڕووسیا گرنگیی تیۆر زیاد دەكەن، كە بەگشتی لەبیر دەكرێن: یەكەم حزبەكەمان تەنها لەئانی دروستبووندایە، تازە خەریكە خەسڵەت و سیماكەى پێناسە دەكرێت و هێشتاش تێماوە حساب و كتابی لەگەڵ ڕەوتەكانی دیكەى ئایدیای شۆڕشگێڕدا ساف بكات كە دەتوانن بزووتنەوەكە بەڕێگای هەڵەدا بەرن" (دەبێت چی بكرێت؟ دۆگماتیزم و "ئازادیی ڕەخنەگرتن")".\nلینین لە ساڵی 1908دا دەنووسێت:\n"خەباتی ئایدیۆلۆژیانەى ماركسیزمی شۆڕشگێڕ دژی ڕیڤزیۆنیزم (پێداچوونەوەخوازی) لە كۆتایی سەدەى نۆزدەدا شتێك نییە جگە لە دەروازەكانی خەباتە شۆڕشگێڕییە گەورەكانی پرۆلیتاریا كە وێڕای هەموو نەخۆشی و لاوازییەكانی وردەبۆرژوازیی، بەرەو سەركەوتنی تەواوی ئایدیال و ئامانجەكانی دەڕواتە پێشەوە" (ماركسیزم و ڕیڤزیۆنیزم).\nترۆتسكی لە كتێبەكەى خۆیدا لەسەر "ستالین" وردەكارییەكی تەواو سایكۆلۆژیانە بۆ "كۆمیتەچی"یانى بەلشەڤیك دەكات كە ئەوانیش عەقڵیەتێكی "پراكتیكخوازانە"یان هەبوو. ئەوان بەهۆى بێتواناییان لە دەرككردنی بزووتنەوەى واقیعیی كرێكاران لە ساڵەكانی 1905-1906، كەوتنە نێو كۆمەڵێك هەڵەی گەورە و زەقەوە. هۆكاری هەڵەكانیان (كە بەگشتیی خەسڵەتی ئۆڵترا-چەپی هەبوو) نەبوونی دەرك و تێگەیشتنێكی دیالەكتیكیی بوو. ئەوان دەركێكی تەواو ئاڵۆز و ناڕوون و فۆرمالیستییان بۆ بونیادنانی حزب هەبوو كە پەیوەندیی بە بزووتنەوەى ڕاستەقینەى كرێكارانەوە نەبوو. بەم هۆیەوە بوو، لە ساڵی 1905دا، لینین بە تووڕەییەوە، بەلشەڤیكەكانی پترزبۆرگ، دانیشتنی یەكەمی شوریایان بەجێهێشت، چونكە شورا ئامادە نەبوو بەرنامەى حزب قبوڵ بكات.\nلە ساڵی 1908دا، كە لینین خۆی ببوو بە كەمینەیەكی تاكەكەسیی ڕێبەرایەتیی فراكسیۆنی بەلشەڤیكەكان (كە لەژێر ڕێبەرایەتیی ئۆڵترا-چەپەكانی وەك بۆگدانۆڤ و لۆناچارسكی-دا بوو) ئەو ئامادە بوو بەهۆى جیاوازیی لەسەر فەلسەفەى ماركسیستیی، جیا ببێتەوە. ڕێكەوت نییە لەم ڕۆژگارە سەختەدا كە خودی بوونی ڕەوتی شۆڕشگێڕیی لەبەردەم مەترسیدا بوو، ئەو كاتێكی زۆری تەرخانكرد بۆ نووسینی كتێبێك دەربارەى فەلسەفە: "ماتریالیزم و ئیمپریۆكریتیسیزم".\nلەوانەیە بپرسین ڤلادیمیر ئیلیچ بۆچی دەستیكرد بەنووسینی كتێبگەلێك لەسەر ئەم پرسانە. ئاخر لێكۆڵینەوە لەنووسینەكانی قەشە بێركلی چ پەیوەندییەكی بە كرێكارانی ڕووسیاوە هەبوو؟ یان لەوانەیە بپرسین بۆچی لینین جیابوونەوەى لەگەڵ زۆرینەی ڕێبەرانی بەلشەڤیی لەسەر مەسەلەى فەلسەفە بە زەرووری سەیر دەكرد. بەڵام لینین زۆر بەباشی پەیوەندیی هۆكارەكیی ڕەتكردنەوەى ماتریالیزمی دیالەكتیك لەلایەن بۆگدانۆڤەوە و سیاسەتەكانی ئۆڵترا-چەپی زۆرینەى دەرك دەكرد.\nلە جەنگی یەكەمی جیهاندا، لینین گەڕایەوە بۆ فەلسەفە و دەستیكرد بە لێكۆڵینەوەى بنچینەیی لەسەر هێگڵ كە دواى چەندین ساڵ بەناوی "دەفتەرە فەلسەفییەكان" بڵاوبووەوە. یەكێك لە دواترین بەرهەمەكانی "دەربارەى گرنگیی ماتریالیزمی میلیتانت" بوو كە ئەو لەو نووسینەدا دووبارە سوورە لەسەر زەروورەتی لێكۆڵینەوە لە هێگڵ:\n"هەڵبەت ئەم لێكۆڵینەوەیە، ئەم تەفسیرە، ئەم بانگەشەیەى دیالەكتیكی هێگڵیی زۆر قورسە و یەكەم ئەزموونەكان لەم ڕەوت و ئاراستەیەدا بێگومان هەڵەى بەدواوە دەبێت. بەڵام تەنها كەسێك هەڵە ناكات كە هیچ كارێك ناكات. ئێمە بە دامەزراندنی خۆمان لەسەر مۆدێلی ماركس لە بەكاربردنی دیالەكتیكیی هێگڵیدا كە بە ماتریالیزم پەروەردە كراوە، دەبێت و دەتوانین لە هەموو ڕەهەند و ئاراستەكانییەوە پەرە بەم دیالەكتیكە بدەین، لە گۆڤاردا چەندین بڕگەى بەرهەمە سەرەكییەكانی هێگڵ بڵاو بكەینەوە، بەشێوازی ماتریالیستیی تەفسیریان بكەین و بە كۆمەكی نموونەكانی مۆدێلی ماركس لە بەكاربردنی دیالەكتیك و هەروەها دیالەكتیك لەبواری پەیوەندییە ئابووریی و سیاسییەكاندا بەكاری بهێنین كە مێژووی ئەم دواییە، بەتایبەت جەنگی مۆدێرنی ئیمپریالیستیی و شۆڕش، بەشێوازێكی بەرفراوانی نائاسایی ئەمەى فەراهەم كردووە".\nترۆتسكی و تیۆر\nترۆتسكی وەك لینین، هەموو ژیانی خۆى تەرخانكرد بۆ بەرگریكردنی نەبڕاوە لە تیۆریی ماركسیستیی. ئەو لە وتارێكی ناوازەدا دەربارەى ئەنگڵس پەنجە بۆ ئاراستەى وردبینییانەى ئەو بۆ تیۆر ڕادەكێشێت:\n"لە هەمانكاتدا بەخشندەیی فیكریی مامۆستا بۆ خوێندكارەكەى، بەڕاستی ناكۆتا و نەبڕاوە بوو. ئەو خووی وابوو گرنگترین وتارەكانی كائۆتسكیی بەناوبانگ هەر بەشێوەى دەستنووس بخوێنێتەوە و هەموو نامە ڕەخنەییەكانی ئەو چەندین پێشنیاری گرانبەهایان تێدایە كە بەرهەمی بیرێكی جددی و هەندێكجار لێكۆڵینەوەئاسا بوون. هەروەها پێدەچێت بەرهەمە بەناوبانگەكەى كائۆتسكی "ناكۆكییە چینایەتییەكانی شۆڕشی فەڕەنسا" كە بەڕادەیەك بۆ هەموو زمانەكانی مرۆڤی شارستان وەرگێڕدراوە، لە كارگەى فیكریی ئەنگڵسەوە دەرهاتبێت. نامەى دوور و درێژی ئەو دەربارەى گروپە كۆمەڵایەتییەكان لە سەردەمی شۆڕشی مەزنی سەدەى هەژدە (و هەروەها دەربارەى بەكاربردنی میتۆدە ماتریالیستییەكان لە ڕووداوە مێژووییەكاندا) یەكێكە لە شاكارترین بەڵگەنامەكانی زەینی مرۆڤ. ئەم نامەیە زۆر پوختە و هەر یەكێكیان لە فۆرمولەكانی، زەخیرەیەكی گەورەى مەعریفە بەگریمانە دەگرن و بەم هۆیەوە ئاسان نییە بچێتە نێو بڵاوكردنەوەى گشتییەوە؛ بەڵام ئەم بەڵگەنامەیە، كە ماوەیەكی زۆر بەشاراوەیی ماوەتەوە، بۆ ئەبەد نەك تەنها دەبێتە سەرچاوەى فێربوون و پەروەردەى تیۆرییانە، بەڵكو مایەى چێژی جوانیناسانەشە بۆ هەر كەسێك ئەگەر بیەوێت دینامیكییەتەكانی پەیوەندییە چینایەتییەكان لەنێو قۆناغی شۆڕشگێڕی و هەروەها مەسەلە گشتییە هەنوكەییەكانی نێو تەفسیری ماتریالیستیی بۆ ڕووداوە مێژووییەكان بخاتە بەر نەشتەری بیركردنەوەیەكی جددییەوە" (ترۆتسكی، نامەكانی ئەنگڵس بۆ كائۆتسكی، 1935).\nلە هەموو بەرهەمەكانی ترۆتسكیدا فراوانیی ئاسۆ و هۆگرییەكی بەرفراوان نەك تەنها لەمێژوودا، بەڵكو لە هونەر و ئەدەبیات و كولتووریشدا بەشێوەیەكی گشتیی دەبینین. پێش جەنگی یەكەمی جیهان، چەندین وتاری دەربارەى نووسەرانی وەك تۆلستۆی و گۆگۆڵ نووسی. دواى شۆڕشی ئۆكتۆبەر ئەو بە فراوانیی دەستدەكات بە نووسین دەربارەى هونەر و ئەدەبیات. كتێبەكەى بەناوی "ئەدەبیات و شۆڕش" بەرهەمی ئەو قۆناغەیە.\nترۆتسكی لە ساڵی 1923دا دەنووسێت: ڕێگاكان و پرۆسەكانی ئەدەبیات ڕیشەیان لەنێو دوورترین ڕابردوودا هەیە و ئەزموونی كەڵەكەكراوی پیشەسازیی گوتار دەردەخەن. ئەدەبیات ئایدیاكان، هەستەكان، لایەنە ڕۆحییەكان، ڕوانگەكان و ئومێدەكانی سەردەمی نوێ و چینە تازەكەى پیشان دەدات" (ترۆتسكی، ڕیشە كۆمەڵایەتییەكان و پیادەكردنی كۆمەڵایەتیی ئەدەبیات). ئەو لەنێو قۆناغی شەپۆلئاسای شۆڕش و دژەشۆڕشی دەیەى 1930دا دەرفەتی ئەوەى بۆ دروست بوو لەسەر ئەدەبیات و هونەر بنووسێت. لە ساڵی 1934، ماوەیەكی كورت دواى كارەساتی ئەڵمانیا، ڕەخنەیەكی لەسەر ڕۆمانی "فۆنتامارا"ی ئیگناسیۆ سیلۆنە نووسی. لە ساڵی 1938دا لەگەڵ ئەندرە بریتۆن، نووسەری سوریالیستدا، "مانیفێست بۆ هونەری شۆڕشگێڕیی سەربەخۆ" دەنووسێت.\nدەتوانین تووڕەیی بێ كولتوورە درۆزنە-ماركسیستەكان ببینین: "ئەرێ ئەمە چییە؟ هاوڕێ ترۆتسكی لەم ساتە شۆڕشگێڕییەى مێژوودا كاتی خۆى تەرخان دەكات بۆ نووسین لەسەر هونەر؟ هونەر چ پەیوەندییەكی بە پرۆلیتاریا و خەباتی چینایەتییەوە هەیە؟" بێ كولتووریی دژە هونەر بە نائارامییەوە سەری خۆى ڕادەوەشێنێت و بەو ئەنجامە دەگات كە چیتر ترۆتسكی هەمان ئەو كەسەى ڕابردوو نییە. "ئەمە ترۆتسكی"ی بەرنامەى ئینتیقالیی (ڕاگوزەر) نییە! دەبێت ئەم پیرەمێردە توانا عەقڵییەكانی لەدەست دابێت!" بەڵێ، دەتوانین وێنای ئەم قسانەیان بكەین.\nلە ساتێكدا ئەوروپا دەستەویەخەى شۆڕش و دژەشۆڕش بوو، كاتێك لایەنگران و بەرگریكارانی ترۆتسكی دەكوژران و ئەنتەرناسیۆنال خەباتی مانەوەى دەكرد، بۆچی ترۆتسكی كاتی خۆی بۆ مەسەلەگەلێكی وەك هونەر و ئەدەبیات تەرخان دەكرد؟ ئەگەر وەڵامی ئەم پرسیارانە بدەینەوە دەتوانین جیاوازیی لەنێوان ماركسیزمی ڕاستەقینە و شۆڕشگێڕیی پرۆلیتاریی ڕاستەقینەدا لەگەڵ كاریكاتێریی ڕووكەشیدا ببینین كە لەنێو هەندێك بازنەى بەناو ماركسیزمدا هەیە.\nلە میانەى ئەم مشتومڕ و شەڕە ناوەكییەى بووە هۆى ئینشیقاق لە میلیتانتدا، فراكسیۆنی زۆرینە دەیگوت تید گرانت و ئالان وودس "تیۆریزەكەرە پەتییەكان"ن. ئەم دەربڕینە ساختەیە هەموو شتێك دەربارەى ئەو شتە دەڵێت، كە ئێمە دەمانەوێت دەربارەى ئەو ڕەوتە بیڵێین. ئێمە دەیان ساڵی ژیانمان بۆ دامەزراندنی ڕەوتێك تەرخانكردبوو كە بوو بە سەركەوتووترین بزووتنەوەى ترۆتسكیستیی لە ڕۆژگاری ئۆپۆزیسیۆنی چەپی ڕووسیاوە. ئێمە بەژمارەیەكی زۆر كەمی چەند كەسی لە سەرەتاكانی دەیەى 1960 دەستمانپێكرد و سەركەوتین لەوەى ڕێكخراوێكی گەورە بە ڕیشەگەلێكی بەهێز و پتەو لە بزووتنەوەى كرێكاریدا دابمەزرێنین.\nسەرجەمی ئەم سەركەوتنانە ئەنجامی ساڵانێك كاری ئارام و هێواش بوو. لە شیكاریی كۆتاییدا ئەمانە دەرەنجامی ئایدیاكان، میتۆدەكان و ئەو ئاسۆ ڕاست و دروستانە بوو، كە تید گرانت، ئەو بیرمەندە گەورە ماركسیستییە، پێیگەیشتبوو. تید بێ پێچ و پەنا لەهەموو هاوچەرخەكانی خۆى بەرز و كەڵەگەتتر بوو. ئەو پێگەیەكی بەهێزی لەنێو تیۆریی ماركسیستیدا هەبوو و بەرهەمەكانی ماركس، ئەنگڵس، لینین و ترۆتسكیی وەك ناوی خۆى دەزانی.\nكاتێك تید گرانت و من چووینە دەرەوەى میلیتانت، كەوتینە نێو بارودۆخێكی سەخت و قورسەوە. زۆرینەى تەنزیمات و دەزگای گەورە، پارەیەكی زۆر و گروپێكی نزیكەى 200 كەسی لە پسپۆڕە فول تایمەكان هەبوو. ئێمە تەنانەت ئامێرێكی تایپیشمان نەبوو. بەڵام من و تید هەرگیز نیگەران نەبووین. ئێمە ئایدیا ماركسیستەكانمان هەبوو و تەنها و تەنها ئەمەش هەموو شتێك بوو. هەموو ئەزموونی من دەریدەخات ئەگەر ئایدیای ڕاست و دروستت هەبێت، هەمیشە دەتوانیت تەنزیمات و ڕێكخستن دروست بكەیت. بەڵام پێچەوانەى ئەم هاوكێشەیە ڕاست نییە. دەكرێت گەورەترین تەنزیماتی جیهانت هەبێت، بەڵام ئەگەر لەسەر بناغەى تیۆر و میتۆدە نادروستەكان كاربكەیت، لەناودەچیت.\nئێمە ڕەچاوی بارودۆخەكەمان كرد و گەیشتین بەو ئەنجامەى لە هەلومەرجی ئێستادا (واتا ئەوسا) بەتایبەت دوای كەوتنی یەكێتیی سۆڤێت، خێراترین ئەركی ئێمە بەرگریكردن لە ئایدیا و تیۆرییە بناغەییەكانی ماركسیزم بوو. یەكەم ئەنجام، كتێبی "عەقڵ لە شۆڕشدا: فەلسەفەى ماركسیستیی و زانستە مۆدێرنەكان" بوو. هاوڕێیانی پێشووی ئێمە گاڵتەیان بەم كتێبە دەكرد. بە تانە و تەشەرەوە دەیانگوت: "سەیركەن! تید و ئالان وازیان لە سیاسەت هێناوە بۆ ئەوەى كتێب لەسەر فەلسەفە بنووسن!" ئەمە ئاراستە و مەیلی ئەوان بوو بۆ تیۆریی ماركسیستیی – ئەمە ئاراستەیەكی نێو نەریتی ڕاستەقینەى ڤایتلینگ و كۆمیتەچییە بەلشەڤیكییەكان بوو كە هیچ پەیوەندییەكی بە ماركس، ئەنگڵس، لینین و ترۆتسكییەوە نییە.\nزۆری نەبرد هەڵە لەتیۆردا وەرگێڕدرایە سەر كارەسات لە پراكتیكدا. زۆرینەى ڕابردوو بووەتە قوربانیی هەڵەكانی. شتێك كە پێشتر ڕەوتێكی بەهێز بوو بە ڕیشەگەلێكی جددییەوە لەنێو بزووتنەوەی كرێكاریدا، كورتبووەتەوە بۆ نێو سێبەری خودی ڕابردووەكەى خۆى. لەلایەكەوە، "عەقڵ لە شۆڕشدا" ڕۆڵێكی بنچینەیی گێڕاوە لە سەقامگیركردن و جێگیركردنی "ڕەوتی ماركسیزمی ئەنتەرناسیۆنال"دا. ئەم كتێبە بۆ زۆرێك لە زمانەكان وەرگێڕدراوە و زۆرێك لە كرێكاران، سۆسیالیستەكان، كۆمۆنیستەكان، چالاكوانانی سەندیكایی و بۆلیڤارەكان (وەك هۆگۆ چاڤێز) ستایشی ئەم كتێبەیان كردووە.\nچۆن دەتوانین ئەمە شیبكەینەوە؟ كرێكاران و لاوانی پێشكەوتوو تینووی ئایدیاكان و تیۆرن. ئەوان دەیانەوێت بزانن چی لەكۆمەڵگادا دێت و دەچێت. ئەوان ناچنە نێو ئەو ڕەوتانەى شتگەلێكیان پێبدەن كە خۆیان دەیزانن: وەك سەرمایەداریی لەقەیراندایە، بێكاریی هەیە، لە ماڵە خراپ و وێرانەكاندا دەژین، مووچەكەیان كەمە و هتد. كەسە جددییەكان دەیانەوێت بزانن بۆچی بارودۆخەكە بەمجۆرەیە، چی لەڕووسیا ڕوویدا، ماركسیزم چییە و ئەو پرسیارانەى دیكە كە خەسڵەتی تیۆرییانەیان هەیە. بەم هۆیەوەیە بەپێچەوانەى دیدگای "پراكتیكییەكانەوە"، تیۆر كارێكی ئیزافیی ئیختیاریی نییە، بەڵكو ئامرازێكی زەروورییە بۆ خەباتی شۆڕشگێڕیی.\nكرێكاران و كولتوور\nئەمە سوكایەتییەكی گەورەیە بە پرۆلیتاریا كە دەگوترێت كرێكاران هیچ حەزێكیان بۆ پرسە گشتییەكانی كولتوور، مێژوو، فەلسەفە و هتدەوە نییە. ئەزموونی من بەدرێژایی ئەم ساڵانە دەریدەخات لەنێوان كرێكاراندا حەزێكی ڕاستەفینەى زۆر زیاتر بۆ ئایدیاكان و بیرۆكەكان هەیە بەراورد بەوەى لەنێو چینی ناوەڕاستیی بەمانایەك خاوەن كولتووردا (موسەقەف) دەبینرێت. دێتەوە بیرم ساڵانێك پێش ئێستا كاتێك لە شوێنی لەدایكبوونم، باشووری وێڵز، وانەم بە كرێكاران دەگوتەوە ڕووبەڕووی كرێكارێكی كانزا بوومەوە، كە خۆى فێری پرتوگالی كردبوو بۆ ئەوەى بەرهەمە شیعرییە بەڕازیلییەكان بخوێنێتەوە، كە من هەرگیز ناویشیانم نەبیستبوو.\nئەم بیرۆكەیە بەڕادەیەك هەمیشە لەنێو ڕۆشنبیرانی وردەبۆرژازییەوە دێت كە كرێكاران حەزیان بۆ كولتوور نییە، ئەم [ڕۆشنبیرە وردەبۆرژوازییانە] هیچ مەعریفەیەكیان لەسەر خەڵكی چینی كرێكار نییە و بەهەڵە كرێكاران تێكەڵ بە لومپەن پرۆلیتاریا دەكەن. ئەوان بەمجۆرە ئیهانەكردنی خۆیان بۆ چینی كرێكار و خۆبەزلزانینیی چینی ناوەڕاستیی خۆیان بەرانبەر بە كرێكاران دەردەخەن. ئەمجۆرە كەسانە دەیانەوێت بە پۆشینی جلوبەرگی كرێكاریی و هەوڵدان بۆ تەقلیدكردنەوەى لەهجەى "كرێكاریی" خۆیان تێكەڵی كرێكاران بكەن. ئەوان سوود لە زمانێكی بەد وەردەگرن چونكە پێیانوایە بەم كارە بەڵگەنامەى پرۆلیتاریبوونیان بەرز دەكەنەوە.\nمن زۆرشتم لە ماركسیستە بەمانایەك خوێندەوارەكانەوە بینیوە كە پێیانوایە ئەوە شتێكی زۆر باش و عاقڵانەیە لاسایی زمان و خوو و عادەتەكانی لومپەن پرۆلیتاریا بكەنەوە و پێیانوایە ئەمە بەڵگەنامەی متمانەپێكردنیان وەك "كرێكارانی ڕاستەقینە" زیاتر بەرز دەكاتەوە. ڕاستیی لێرەوەیە كە كرێكاران بەگشتیی لە ماڵەكانیان و لە كۆڕ و كۆمەڵە بەڕێزەكاندا هەرگیز ئەمجۆرە زمانە بەكارناهێنن. لاساییكردنەوەى ڕەفتاری نزمترین و پاتاڵترین بەشی كرێكاران و لاوان، لایقی ماركسیستێك نییە چ بگات بە كەسێك حەزی ڕێبەربوون لەكەللەى دابێت. ترۆتسكی لە وتارێكی نایاب و بێ وێنەى خۆیدا بەناوی "خەبات لەپێناو گوتاری كولتوورییانەدا" [یاخود خەبات بۆ قسەكردنی ڕۆشنبیرانە] ئەمجۆرە زمانە بەد و خراپە وەك نیشانەى عەقڵییەتی كۆیلایەتیی سەیردەكات كە نابێت شۆڕشگڕان لاسایی بكەنەوە، بەڵكو دەبێت هەوڵی سڕینەوە و لابردنی بدەن.\nترۆتسكی لەم وتارەدا كە لە ساڵی 1923دا نووسیویەتی، دەستدەكات بە ستایشكردنی كرێكارانی كارگەى دروستكردنی پێڵاو لە كۆمۆنەى پاریس كە بڕیارنامەیەكیان دەركرد دووربكەونەوە لەجوێندان و بەكارهێنانی زمانی بەد (یان بەدزمانی) وەك تاوان سەیر بكەن. ڕێبەری شۆڕشی ئۆكتۆبەر ئەم كارە وەك نیشانەیەكی زۆر گرنگی هەوڵی چینی كرێكار بۆ ڕزگاربوون لە عەقڵییەتی كۆیلایەتی و خواستی ئاستێكی بەرزتری كولتوور سەیر دەكات نەك وەك شتێكی لاوەكی و هیچ بیبینێت. "زمانی سوكایەتیئامێز و جوێندان میراتی كۆیلایەتی، سوكایەتیی و بێ ڕێزییە بە پێگە و شان و شكۆى ئینسان – سوكایەتیی بە پێگەى خۆی و خەڵكانی دیكە". ئەمانە قسەى ڕێبەری شۆڕشی ئۆكتۆبەرن.\nچینی كرێكار ئاستگەلێكی زۆر جیاوازی هەیە كە ئاماژەن بۆ هەلومەرج و ئەزموونگەلی جیاواز و جۆراوجۆر. پێشكەوتووترین توێژە پرۆلیتارەكان لەنێو یەكێتییە كرێكارییەكان و پارتە كرێكارییەكاندا چالاكن. ئەوان حەزێكی زۆر زیندوویان بۆ ئایدیاكان و تیۆر هەیە و هەوڵدەدەن خۆیان فێر بكەن. ئەم هەوڵانە گەرەنتیكردنی داهاتووی سۆسیالیستییە، كە تیایدا پیاوان و ژنان نەك تەنها ئەو زنجیرە فیزیكییانە دەپسێنن كە كۆت و بەندیان دەكات، بەڵكو ئەو زنجیرە دەروونیانەش دەپچڕێنن كە دەیانكات بە كۆیلەی ڕابردوویەكی وەحشیگەرا.\nترۆتسكی سووربوو لەسەر گرنگیی خەباتكردن لەپێناو گوتارێكی كولتووریانەدا: "خەبات لەپێناو خوێندن و كولتووردا، هەموو سەرچاوەكانی زمانی ڕووسیی بە دەوڵەمەندیی، توانا و پێگەردییە زۆرەكەى دەخاتە بەردەستی ڕەگەزە پێشكەوتووەكانی چینی كرێكارەوە".\nئەو باس لەوەش دەكات شۆڕش "بە پلەى یەكەم ڕابوونی كەسایەتیی ئینسانییە لەنێو جەماوەردا – خەڵكانێك كە بڕیار وابوو هیچ كەسایەتییەكیان نەبێت". شۆڕش "زیاتر و بەر لەهەر شتێك ڕابوونی ئینسانییەت و ڕێپێوانی پێشڕەویی ئەوە و نیشانەى ئەو ڕێزە زۆرەیە بۆ پێگە و شكۆى كەسایەتیی هەموو كەسەكان و وردبوونەوە و دەستڕاگەیشتنی زیاتر بە لاوازەكان"(هەمان سەرچاوە).\nئاڵوگۆڕی سۆسیالیستیی تایبەت نییە بە بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات: ئەمە تەنها هەنگاوی یەكەمە. شۆڕشی ڕاستەقینە (هەنگاوی مرۆڤایەتی لە مەیدانی زەروورەتەوە بۆ مەیدانی ئازادیی) هێشتا بەدەست نەهاتووە. وەك ئەنگڵس دەڵێت لە هەر كۆمەڵگایەكدا هونەر، زانستەكان و دەوڵەت لەلایەن كەمینەوە قۆرخكرابێت، ئەو كەمینەیە سوودی لە پێگەى خۆى وەرگرتووە و ئەمەش خراپ بەكاردەهێنێت بۆ ئەوەى كۆمەڵگا كۆت و بەند بكات.\nبەڵام بەپێدانی ئیمتیاز بە ئاستی نزمی وشیاریی دواكەوتووترین و نەخوێندەوارترین توێژەكانی چینی كرێكار، هیچ كۆمەكێك بە بەرزكردنەوەى وشیاریی ئەوان بۆ ئەو ئاستی وەزیفانە ناكەین كە مێژوو خستوویەتە بەردەممان. ڕێك بەپێچەوانەوە. ئێمە دەبینە هۆى دابەزاندن و نزمكردنەوەى و ئەمەش گەلێك ئاكامی كۆنەپارێزانەى بەدواوە دەبێت. دەتوانین بەمجۆرە قسەكەمان پوخت بكەینەوە: ئەو شتە پێشڕەو و شۆڕشگێڕە كە دەبێتە هۆى بەرزبوونەوەى ئاستی وشیاریی پرۆلیتاریا. ئەو شتە كۆنەپارێزە كە بەرەو نزمكردنەوەى وشیاریی پرۆلیتاریا دەچێت.\nدەبێت ماركسیستەكان لە هێڵی یەكەمی چینی كرێكاردا بووەستن لە خەباتكردن لەپێناو گۆڕینی كۆمەڵگادا. وەزیفەى ئێمە پەروەردە و فێركردنی كادرانی شۆڕشی سۆسیالیستیی داهاتووە. دەبێت بۆ هەڵسان بەم وەزیفەیە لەسەر بناغەى هەرشتێكی ئەرێنیی، پێشڕەو و شۆڕشگێڕیدا بووەستین و پێداگرانە هەموو شتێكی دواكەوتوو، جاهیلانە و سەرەتایی لاببەین. ئێمە ئامانجی خۆمان لەنێو ئاسۆیەكی تەواو شكۆمەنددا داناوە. دەبێت گۆشەنیگای چینی كرێكار و بەگشتیی پێشكەوتووترین ڕەگەزەكان بۆ ئاسۆیەك بەرز بكەینەوە، كە ترۆتسكی لە "ئەدەبیات و شۆڕش"دا باسی دەكات:\n"سەختە بتوانین پێشبینیی ئاستی حكومڕانیكردن بەسەر خۆماندا بكەین كە ئینسانی داهاتوو دەتوانێت پێیبگات یان ئەو لوتكەیە هونەر و تەكنیكی خۆی دەگەیەنێت بەو ئاستە. پێكهاتەى كۆمەڵایەتی و خۆفێركاریی ڕۆحیی و دەروونی دەبنە دوو ڕەهەندی پرۆسەیەكی یەكسان. هەموو هونەرەكان (ئەدەبیات، شانۆ، شێوەكاریی، مۆسیقا و تەلارسازیی) فۆرمێكی جوان بەم پرۆسەیە دەبەخشن. بە زیادكردنی ئەو ناوەرۆكەى تیایدا پێكهاتەى كولتووری و خۆفێركاریی كۆمۆنیستەكان هەیە، دەبێتە هۆى فراوانبوون و بڵاوبوونەوەى هەموو ڕەگەزە زیندووەكانی هونەری هاوچەرخ تا باڵاترین ئاستەكانی خۆى. ئینسان بەڕادەیەكی باوەڕپێنەكراو بەهێزتر، زیرەكتر و جوانتر دەبێت. جەستەى چونییەكتر، جوڵەكانی هاوسەنگتر، دەنگی مۆسیقیتر دەبێت. فۆرمەكانی ژیان بەشێوازێكی دینامیكییانە، گەشە دەكەن. ئینسانی ناوەڕاست بە لوتكەكانی ئەرستۆكان، گۆتەكان و ماركسەكان دەگات. و لەسەر ئەم گردانەوە، لوتكە تازەكان سەردەردەهێنن".\nTranslation: Peshraw Muhammad


لەسەر بەشێک لە شەقامى ١٢٠ مەتریى هەولێر ئاو کۆبووەتەوە\nپێش ئەوەی پرۆژەکە تەواوبکرێت، کەموکوڕییەکانی شەقامی ١٢٠ مەتری هەولێر دەرکەوتن، لەگەڵ سەرەتای وەرزی بارانباریندا، بەهۆی نەبوونی ئاوەڕۆوە لە هەندێک شوێنی شەقامەکەدا ئاو لەسەر شەقامەکان کۆدەبێتەوە، بەشێک لەو شۆفێرانەش کە بە شەقامەکەدا تێدەپەڕن بەهۆی تیژڕەویی و کۆبوونەوەی ئاوەوە، تووشی ڕووداوی هاتووچۆ دەبن.\nشەقامی ١٢٠ مەتری بە دەوری شاری هەولێردا دەسوڕێتەوە و درێژییەکەی ٣٨ کیلۆمەترە، پرۆژەکە بە سێ قۆناغ لەلایەن کۆمپانیایەکی هەرێمی کوردستانەوە ئەنجامدەدرێت، ئێستا پرۆژەکە تەنها قۆناغی کۆتایی ماوە بۆئەوەی تەواوبکرێت.\nلەسەر گرفتەکانی کۆبوونەوەی ئاو لەسەر ئەو شەقامە، فازڵ حاجی وتەبێژی هاتوچۆی هەولێر دەڵێت، لەگەڵ کۆمپانیای جێبەجێکار قسەیانکردووە و چاوەڕوانی چارەسەرکردنی کێشەکانن.\nوتیشی، فلتەرى شەقامەکە لە ئاستى پێویستدا نییە و ئەو شوێنەى کە ئاوەکەى تێدا کۆدەبێتەوە چاڵاییە.\nلە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، دروستکردنی پرۆژەیەک بەو کەموکورتییانەوە کاردانەوەی لێ کەوتووەتەوە و ڕەخنەی لێ گیراوە، لەکاتێکدا پرۆژەکە بە یەکێک لە پرۆژە گرنگەکان لە قەڵەم دەدرێت.\nعومەر عینایەت ئەندازیارى ڕێگاوبان دەڵێت، کەمتەرخەمی لە دیزاین و جێبەجێکردن و سەرپەرشتیکردنی پرۆژەکەدا هەیە و دەبێت لەکاتی ئەنجامدانی پرۆژەکەدا ڕەچاوی دابینکردنی خزمەتگوزارییەکان بکرێت.\nلە شەقامی ١٢٠ مەتریدا، شۆفێران دەتوانن لە ماوەی ٢٢ خولەکدا بە چواردەوری شاری هەولێردا بسوڕێنەوە، حکومەتی هەرێمی کوردستانیش زیاتر لە ٤٥٠ ملیۆن دۆلاری بۆ تەواوکردنی پرۆژەکە تەرخانکردووە و کارکردنیش لە پرۆژەکەدا بەردەوامە.


بڕیاره سه‌رۆکی چین ئاماده‌یی کۆنگره‌یه‌کی ناوه‌کی له واشنتن بـبێت\nی مانگی چوار ٠١, ٢٠١٠\nبڕیاره له کۆتایی ئه‌م مانگه‌دا سه‌رۆکی چین هو ژینتاو به‌شـداری له کۆنگره‌یه‌کی لووتکه‌یی ئاسایشی ناوه‌کی له واشـنتن بکات. هاوکات چین ئاماژه ده‌کات به‌وه‌ی خوازیاره وتووێژی لایه‌نه په‌یوه‌ندیداره‌کان به مه‌سه‌له ناوه‌کیـیه‌که‌ی ئێران به‌رده‌وامبێت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر تیایدا باس له مه‌سه‌له‌ی سه‌پاندنی سـزای زیاتر به‌سه‌ر تاراندا بکرێت.\nوته‌بێژی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی چین چن گانگ ئه‌مڕۆ پـێـنجشه‌ممه له په‌کین به په‌یامنێرانی گوت سه‌رۆک هو ژینتاو ئاماده‌ی کۆبوونه‌وه‌ی لووتکه‌یی ئاسایشی ناوه‌کی ده‌بێت، ئه‌وه‌ی له ناوه‌ڕاسـتی ئه‌م مانگه‌دا له واشـنتن ده‌به‌سـترێت.\nوته‌بێژی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی چین ده‌ڵێت لایه‌نی چینی به زۆری نیگه‌رانی هه‌ڕه‌شه‌ی تیرۆرزمی ناوه‌کیـیه و هه‌روه‌ها له‌مه‌ڕ مه‌سه‌له‌ی پـشـتگیری هه‌وڵه‌کانی نێونه‌ته‌وه‌یی بۆ پـته‌وکردنی هاوکاری بۆ به‌گژداچوونه‌وه‌ی ئه‌و نیگه‌رانیـیانه.\nهه‌روه‌ها چن گانگی وته‌بێژی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی چینی ده‌شڵێت چین به گرنگیـیه‌وه ده‌ڕوانێته کۆبوونه‌وه لووتکه‌یی‌یه‌که‌ی واشـنتن، ئه‌وه‌ی ڕابه‌ران یان شـاندی 40 وڵات و ڕێـکخراوه‌کانی دیکه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی به‌شـداری تێدا ده‌که‌ن.\nمه‌سه‌له‌یه‌کی دیکه‌ی ناوه‌کی ئه‌وه‌ی ته‌وه‌ره‌ی سه‌ره‌کی کۆنفرانسی هه‌واڵی ئه‌مڕۆی وه‌زیرانی ده‌ره‌وه بوو په‌یوه‌سـت به ئێران تێدا چه‌ندان له کۆمه‌ڵـگه‌ی نێونه‌ته‌وه‌یی گومانیان له به‌رهه‌مهێنانی چه‌کی ناوه‌کی هه‌یه.\nدوێنێ هه‌واڵی ئه‌وه له ئارادا بوو پـێـنج ئه‌ندامی هه‌میشه‌یی ئه‌نجومه‌نی ئاسایشی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان له‌گه‌ڵ وڵاتی ئه‌ڵمانیا له‌مه‌ڕ ده‌سـتکردنیان به پـلان‌ڕێژی بۆ سه‌پاندنی سـزای نوێی سه‌ر ئێران ڕێـکه‌وتن، ئه‌مه‌ش به‌هۆی پـرۆگرامی ناوه‌کی مشـتومڕاوی تارانه‌وه‌یه.\nئه‌م هه‌نگاوه گرنگی له‌خۆده‌گرێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئاماژه‌ی ئه‌وه ده‌دات چین وازی له ناڕه‌زایی له مێژی خۆی هێناوه سه‌باره‌ت به سه‌پاندنی سـزا به‌سه‌ر ئێراندا. به‌ڵام وته‌بێژه‌که‌ی وه‌زارتی ده‌ره‌وه‌ی چین ئه‌مڕۆ له وته‌که‌یدا ڕاسـته‌وخۆ نه‌یگوت که ئایا چین پـشـتگیری له هه‌وڵه‌کانی نێونه‌ته‌وه‌یی بۆ سه‌پاندنی سـزای سه‌ر ئێران ده‌کات یان نا.


وتەبێژی سوپای پاسداران رایگەیاند:\nوتەبێژی سوپای پاسداران وتی: سەرکردە سەرەکییەکانی ئاژاوە و بشێوی ئەم دواییە لە چوار پارێزگای وڵات دەستبەسەر کراون.\nسکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئێران:\nیەک بە یەکی ئاژاوەچییەکان سزا دەدرێن/ خەڵک و تێکدەران لە یەکتر جودان\nسکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئێران ڕایگەیاند کە خەڵک و تێکدەران لە یەکتر جودان و سزای هەر هەموو ئاژاوەچییەکان دەدەین.\nدۆست و دوژمن بزانن لە ڕووداوه ئەمنییەکانی ئەم دواییە,پاشەکشەمان بە دوژمن کرد\nئایەتوڵا خامنەیی جەختیان کرد: هەم دۆستان و هەم دوژمنەکان بزانن ئێمە لە مەیدانی شەڕی سەربازی و سیاسی و ئەمنیدا دوژمنمان بردە دواوە.\nڕاوێژکاری سەرۆک کۆماری پێشووی ئێران دەستبەسەر کرا\nعەبدولڕەزا داوەری، ڕاوێژکاری مەحموود ئەحمەدی نەژاد سەرۆک کۆماری پێشووی ئێران بە تۆمەتی هاوکاری لە گەڵ میدیایەکی دژبەری ئێران دەستبەسەر کرا،\nوەزارەتی دەرەوەی ڕووسیا ئەمڕۆ لە ئەگەری هەبوونی دەستی بیانی لە ئاژاوەکانی ئەم دواییەی ئێران هەواڵی دا.\nبە هەوڵی زانایانی ئێرانی؛\nمادەیەکی سەرەتایی بەرهەم هێنانی دەرمانی شێرپەنجە بەرهەم هات\nکۆمپانیایەکی زانست بنەڕەت توانی بۆ یەکەم جار نانۆکەربۆناتی کەلسیۆم لە ئاستی پیشەیی بەرهەم بهێنێت. ئەو مادە لە بەرهەم هێنانی دەرمانی دژە شێرپەنجە بەکار دەهێنرێت.\nوەزارەتی ئیتلاعاتی ئێران رایگەیاند:\nوەزارەتی ئیتلاعاتی ئێران لە بەیاننامەیەکدا ڕایگەیاند کە هۆکارە سەرەکییەکانی بشێوی دوو ڕۆژی ڕابردوو ناسێندراون و بەرەو ڕووبوونەوەی تێکدەرەکان بە ئەرکی خۆمان دەزانین.\nبڕیاری سەرکردەی قوای ئێران دەبێت جێبەجێ بکرێت/گرانی بەنزین دیکەی کاڵاکان گران نەکات\nڕێبەڕی باڵای ئێران بە جەخت لە سەر زەروورەتی جێبەجێ کردنی بڕیاری سەرکردەی دەسەڵاتەکانی ئێران(سران قوا) وتیان: گرانی بەنزین نابێت کار بکاتە سەر دیکەی کاڵاکان.\nلە توویتێکدا ڕایگەیاند:\nکاردانەوەی هۆشیار زێباری بە یاری تۆپی پێ ئێران و عێراق\nدوای ئەوەی هەڵبژاردەی نیشتیمانیی عێراق توانی بە دوو گوڵ هەڵبژاردەی ئێران بباتەوە، هۆشیار زێباری ، ئەندامی مەکتەب سیاسی پارتی ، پەیامێکی بڵاو کردەوە.\nناوەندی لێژنەی هەڵبژاردنەکانی ئێران بە فەرمی کرایەوە\nناوەندی لێژنەی هەڵبژاردنەکانی وڵات بە ئامادە بوونی عەبدولڕەزا رەحمانی فەزڵی و بە ئاماندە بوونی سەرۆک و ئەندامانی لێژنەی ناوەندی چاوەدێر بە سەر هەڵبژاردنەکانی کرایەوە.


فه‌ردین سادقی – شەهید\nفه‌ردین سادقی ساڵی 1983 له بنه‌ماڵه‌یه‌کی زه‌حمه‌تکێشی شاری سنه‌ی خوێناوی له دایک بوو. قۆناغه‌کانی خۆێندنی سه‌ره‌تایی و ناوه‌ندی هه‌ر شاری سنه ته‌واو کردو دیپڵۆمی وه‌رگرت. له ته‌مه‌نی نه‌وجه‌وانی دا رووی کرده کاری هونه‌ری و، بوو به ئه‌ندامێکی چاڵاکی تیپی هه‌ڵپه‌رکێی “ئاویه‌ر”ی شاری سنه و له چه‌ندین به‌رنامه‌ی هونه‌ری دا به‌شداربوو. ساڵی 2002 رووی کرده ریزی تێکۆشه‌رانی حیزبی دێموکراتی کوردستان و شانبه‌شانی جێبه‌جێکردنی ئه‌رکی پێشمه‌رگایه‌تی، توانای هونه‌ری خۆی بۆ په‌ره‌پێدانی هونه‌ری هه‌ڵپه‌ڕکێی کوردی له نێو حیزب داو راهێنانی کچان و کوڕانی دێموکرات، ته‌رخان کرد. سه‌رئه‌نجام “گروپی هه‌ڵپه‌ڕکێی رۆژهه‌ڵات”ی دامه‌زراندو تا ساتی خوانه‌مه‌رگبوونی سه‌رپه‌ره‌ستیی ئه‌م تیپه‌ی کرد. تیپی هه‌ڵپه‌ڕکێی رۆژهه‌ڵات له ژێر راهێنانی فه‌ردین سادقی دا، به ده‌یان چالاکی و به‌رنامه‌ی سه‌رکه‌وتوانه‌ی له جێژن و بۆنه حیزبی و نه‌ته‌ویی یه‌کان، فستیڤاڵه‌کانی هه‌ڵپه‌ڕکێ و کلیپ بۆ هونه‌رمه‌ندان و به‌رنامه تله‌ڤیزیۆنی‌یه‌کان دا به‌رێوه‌به‌ریدو له سه‌ر ئاستی کوردستان بوو به تیپێکی ناسراوو خۆشه‌ویست.\nئه‌م هونه‌رمه‌نده به توانا و دڵ پڕ له خۆزیایه، به داخه‌وه ئێواره‌ی رۆژی 2007.07.03 له کاتی گه‌رانه‌وه له شاری کۆیه بۆ بنکه‌که‌ی به ماتۆرسیکلێت، ماشینێک خۆی لێ‌داو گیانی له ده‌ست دا.\nتێکۆشه‌رانی حیزبی دیموکرات به هاوبه‌شی خه‌ڵکی کۆیه ته‌رمی هونه‌رمه‌ندی جوانه‌مه‌رگ فه‌ردینی سادقی‌یان به خاک سپارد و مه‌جلیسی پرسه‌یان بۆ دانا\nگۆرستانی شه‌هیدانی حیزبی دیموکراتی کوردستان، رۆژی چوارشه‌ممه 13ی پوشپه‌ری 1386(4ی جولای 2007)، رۆژێکی بێ‌وێنه‌ی به خۆوه دی. له‌م رۆژه‌دا ته‌رمی هونه‌رمه‌ندی جوانه مه‌رگ فه‌ردین سادقی که ئێواره‌ی رۆژی پێشتر له رووداوی هاتوچۆدا گیانی له ده‌ست دابوو.\nله نێو ماته‌می کیژان و لاوان و ژنان و پیاوانی دیموکرات و خه‌ڵکێکی زۆر له دانیشتوانی شاری کۆیه‌ی هونه‌ردۆست¬دا، له مه‌زارگه‌ی شه‌هیدانی حیزبی دیموکرات له نزیک کۆیه به خاک سپێردرا.\nده‌وروبه‌ری کاتژمێر 1ی نیوه‌ڕۆ ته‌رمی ئه‌و هونه‌رمه‌نده خۆشه‌ویسته له حاڵێکدا ده‌یان ماشێن هاوڕێیه‌تیان ده‌کرد، له نه‌خۆشخانه‌ی ئازادی‌یه‌وه بۆ گۆرستانی شه‌هیدان گوازرایه‌وه.\nدوای به خاک سپێردرانی، ده‌سته ده‌سته له قوتابیانی هونه‌ریی فه‌ردینی هونه‌رمه‌ند و دۆستانی چه‌پکه گوڵیان له‌سه‌ر گڵکۆکه‌ی دانا و بۆ مه‌رگی ناوه‌ختی فرمێسکیان هه‌ڵوه‌راند.\nکاتژمێر 7 ــ 5 ی دوانیوه‌رۆی 13ی پووشپه‌ڕ، له ساڵۆنی گشتیی بنکه‌ی ده‌فته‌ری سیاسیی حیزب، رێوره‌سمی پرسه و سه‌ره‌خۆشی و هاوده‌ردی له‌گه‌ڵ بنه‌ماڵه‌ی فه‌ردینی جوانه‌مه‌رگ و حیزبی دیموکراتی کوردستان به‌ڕێوه چوو. له‌م رێوره‌سمه‌دا بنه‌ماڵه‌ی لاوی جوانه‌مه‌رگ وئه‌ندامانی ره‌شپۆشی تیپی هه‌ڵپه‌رکێی رۆژهه‌ڵات له شوێنی دیاریکراو له مه‌جلیسی پرسه دانیشتبوون. له شاری کۆیه‌شه‌وه، ده‌سته ده‌سته کاربه‌ده‌ستان و دانیشتووان بۆ سه‌ره‌خۆشی و هاوده‌ردی له‌گه‌ڵ بنه‌ماڵه‌ی هونه‌رمه‌ندی جوانه‌مه‌رگ و حیزبی دیموکراتی کوردستان، ده‌هاتن.\nله‌م رێوره‌سمه دا به‌رێز حه‌سه‌ن ره‌ستگار ئه‌ندامی ده‌فته‌ری سیاسیی حیزب له وته‌یه‌کی کورت دا به بۆنه‌ی ئه‌م رووداوه تاڵه سه‌ره‌خۆشیی له بنه‌ماڵه‌ی فه‌ردینی جوانه‌مه‌رگ و تێکڕای ئه‌ندامان ولایه‌نگرانی حیزب کرد. دواتر کاک برایم چووکه‌ڵی به‌رپرسی فێرگه‌ی حیزبی دێموکراتی کوردستان، لاپه‌ڕه‌کانی ژیانی کورت به‌ڵام پڕ خزمه‌ت و به‌رهه‌می کادری لێوه‌شاوه‌ی فێرگه‌ی حیزب، فه‌ردین سادقیی هه‌ڵ دایه‌وه‌و ئاماژه‌ی به رۆڵ‌و سه‌رکه‌وتن‌و به‌رهه‌مه‌کانی ئه‌و هونه‌رمه‌نده له نێو حیزبی دیموکرات‌و له ئاستی کوردستان دا کرد. له بڕگه‌یه‌کی دیکه‌ی رێوره‌سمی سه‌ره‌خۆشی‌دا، ئه‌ندامی تیپی هه‌ڵپه‌رکێی رۆژهه‌ڵات خاتوو کوێستان خوسره‌وی په‌یامی تیپه‌که‌یانی به بۆنه‌ی کۆچی له ناکاوی راهێنه‌ر‌و مامۆستای خۆیان خوێنده‌وه. کوێستان خوسره‌وی گوتی:\n“مامۆستا فه‌ردین، ئه‌گه‌ر له لایه‌ک جگه‌رگۆشه‌ی بنه‌ماڵه‌که‌ی بوو، له لایه‌کی دیکه‌شه‌وه پێشمه‌رگه‌ی تێکۆشه‌ر‌و شۆرشگێری حیزبی دیموکراتی کوردستان بوو. سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌وانه‌ش مامۆستایه‌کی سادق‌و دڵسۆز بوو بۆ ئێمه‌ی لاوانی لایه‌نگری هونه‌ری هه‌ڵپه‌ڕکێ. هه‌ر بۆیه له ده‌ستچوونی کاک فه‌ردین هه‌موومانی وه‌ک یه‌ک تازیه‌بار‌و که‌سه‌ربار کردوه. جارێکی دیکه‌ش به‌م بۆنه‌یه‌وه سه‌ره‌خۆشی له بنه‌ماڵه‌و دۆستانی خۆشه‌ویستی به‌ڕێزیان ده‌که‌ین.\nپاشان خاتوو کورده عومه‌ر، قایمه‌قامی شاری کۆیه که له‌م رێوره‌سمه‌دا به‌شدار بوو، وته‌یه‌کی پێشکه‌ش کرد.\nده‌قی وته‌کانی کورده‌خان قایمه‌قامی کۆیه له پرسه‌ی هونه‌رمه‌ندی جوانه‌مه‌رگ فه‌ردین سادقی‌دا\nبرای گه‌وره‌و به‌ڕێزمان مامۆستا عه‌بدوڵڵا حه‌سه‌ن زاده!\nهه‌ڤاڵانی ده‌فته‌ری سیاسی!\nسه‌رجه‌م پێشمه‌رگه‌کان‌و کادره به‌ڕێزه‌کان! خوشک‌و برا به‌ڕێزه‌کان!\nخانه‌واده‌ی به‌ڕێزی فه‌ردینی شه‌هید!\nمن هه‌موو جارێ که فه‌ردین ده‌هات بۆ لام، زۆر هاوکاری بووم بۆ ئه‌وه‌ی فه‌ردین درێژه به کاره‌که‌ی بدا، ته‌شجیعم ده‌کرد بۆ ئه‌وه‌ی بچێت بۆ په‌یمانگه‌ی هونه‌ره جوانه‌کان. ده‌مه‌وێ پێتان رابگه‌یه‌نم، ئێستا زۆر له دانیشتووانی شاری کۆیه‌ش لێره به‌شدارن، هه‌مووی تازیه‌بارن، به‌ڕاستی ئه‌مڕۆ شار هه‌مووی په‌رێشان بوو. شار هه‌موو خرۆشا بوو. فه‌ردین به ته‌نیا هی بنه‌ماڵه‌که‌ی‌و هی ئێوه‌ی به‌ڕێز نه‌بوو. فه‌ردین هی کۆیه‌ش بوو. فه‌ردینی جوانه‌مه‌رگ یه‌کێک بوو له‌و تاکانه‌ی، له‌و هونه‌رمه‌ندانه‌ی که ئێمه‌ش دڵمان پێی خۆش بوو که له سه‌ر ده‌ستی وی ده‌توانین هونه‌ری کوردی له شاری کۆیه‌ش پێش بخه‌ین. به‌ڕاستی من زۆر دڵگران بووم به له ده‌ستدانی فه‌ردین، دیاره کاره‌ساتێکی ناخۆش بوو، هه‌تا ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه که ئه‌و شته ناخۆشه ]یان لـێ[ رووی‌دا، زۆر له بارێکی ناله‌بار دان. ئێمه ئه‌مڕۆ هه‌موومان غه‌مبار بووین بۆ فه‌ردین. به خانه‌واده خۆشه‌ویسته‌که‌ی راده‌گه‌یه‌نین که فه‌ردین زۆر گه‌وره بوو، زۆر به‌ڕێز بوو له لامان. فه‌ردین هه‌ر هی ئه‌وان نه‌بوو. فه‌ردین گه‌نجێکی هه‌رزه‌کار نه‌بوو که به‌دوای ته‌نها ئاره‌زووه‌کانی خۆی بکه‌وێ. فه‌ردین بۆ کورد هه‌وڵی ده‌دا‌و ده‌یویست به سه‌رجه‌م پارچه‌کانی کوردستان بڵـێ منیش هه‌م.\nزۆر سپاس بۆ ئێوه”.\nمامۆستا عه‌بدوڵڵا حه‌سه‌ن زاده:\nشانازی بۆ لاوێک که له ته‌نیا 24 ساڵی ته‌مه‌ن دا ده‌بێته عه‌زیزی هه‌مووان.\nله رێوره‌سمی سه‌ره‌خۆشیی هونه‌رمه‌ندی خۆشه‌ویست فه‌ردین سادقی‌دا، هێژا عه‌بدوڵڵا حه‌سه‌ن زاده وته‌یه‌کی پێشکێش کرد. به‌ڕێزیان گوتی:\n“…فه‌ردینی سادقی له بنه‌ماڵه‌یه‌کی چووکه‌ڵه هاته‌ده‌رێ‌و بوو به ئه‌ندامی بنه‌ماڵه‌یه‌کی گه‌وره‌تر. ئه‌و بنه‌ماڵه‌یه هه‌ر حیزبی دیموکراتی کوردستان نیه، به‌ڵکوو میلله‌تی کورده، ره‌نگه که‌م له تێکۆشه‌رانی سیاسی یا بڵێم هه‌ر که‌م که‌س هه‌بووه له خه‌ڵکی دیکه‌ش، له ته‌مه‌نێکی ئاوا که‌م دا بۆی رێ بکه‌وێ که ئاوا خه‌ڵک بیناسێ‌و ناوبانگ ده‌ربکا‌و ببێته عه‌زیزی هه‌مووان. فه‌ردین نه‌ک هه‌ر له نێو ئێمه، به‌ڵکوو به فه‌زڵی پێشکه‌وتنی زانست‌و تکنیک به‌ڕاستی له هه‌موو پارچه‌کانی کوردستان، له هه‌رجێ‌یه‌کی کوردی لـێ‌یه ناسراوه.\nله ده‌ستچوونی هه‌موو عه‌زیزێک بۆ ئێمه زۆر تاڵه. به‌ڵام له عه‌ینی حاڵ دا موته‌عه‌هیدمان ده‌کا. ئه‌و وه‌خته‌ی خۆشه‌ویستێکمان له ده‌ست ده‌چێ، ئێمه تێکۆشه‌را


گومانە خۆڵەمێشییەکان(لە پاڵ سەرنجەکانى کاک سەردار عەزیزدا) - ژنەفتن\n21ی تشرینی دووه‌م، 2021|هزر، وتار و بۆچوون\nچەند ڕۆژى ڕابردوو، کۆمێنتێکى بچوکم بۆ کاک “سەردار عەزیز” نووسى لەمەڕ پەیوەندیی کۆمەڵگاى ئێمە و کۆچ، کاک سەرداریش کۆمێنتەکەى بە هەند وەرگرت و ڕستە بە ڕستە سەرنجى خۆى خستە ڕوو. ئەوەى من لەم نووسینە خێرایەدا دەیخەمە ڕوو، وەرگرتنى نووسینەکەى کاک سەردار 1نووسینەکەی سەردار عەزیز بە ناونیشانی “بۆ وەلید عومەر: ئایا تەنها فەلسەفە وەڵامی پرسی کۆچ دەداتەوە؟” لە ماڵپەڕی ژنەفتن بڵاو کراوەتەوە. https://jineftin.krd/2021/11/17/%d8%a8%db%86-%d9%88%db%95%d9%84%db%8c%d8%af-%d8%b9%d9%88%d9%85%db%95%d8%b1-%d8%a6%d8%a7%db%8c%d8%a7-%d8%aa%db%95%d9%86%d9%87%d8%a7-%d9%81%db%95%d9%84%d8%b3%db%95%d9%81%db%95-%d9%88%db%95%da%b5%d8%a7/ ە بۆ وتنى کۆمەڵێک شتى تر. کۆمەڵێک گومان کە بە هیچ بارێکدا بۆ من یەکلا نین، بەڵام ڕەنگە ئاسۆ بۆ باسوخواسى تر بکاتەوە لە داهاتوودا. لەم دوو تەوەرەدا، تەنیا تەوەرى یەکەم بۆ نووسینەکەى کاک سەردار تەرخانە، بۆیەشە دیسان لەناو وێنەیەکى “گشتى”تردا کۆى شتەکان وەردەگرم. بۆیەشە ناوی نانێم “وەڵام”، پێم وایە ئێمە لە ژێرخانى ڕۆشنبیرى و کولتووریدا تێکڕا لە سەرەتاى دروستکردنى پرسیارداین نەک وەڵام. هێشتا پرسیارى تێروپڕمان نییە، بۆیە وەڵامەکان هەرچى بن زوو بیر دەچنەوە و ڕاگوزەر دەردەکەون. ئەمە جگە لەوەى مەعریفە دیاردەیەکى خۆراواییە، لە یۆنانەوە بۆ مۆدێرن، و پرسیارەکانى ئێمەش دەرهاویشتەى ئەو شارستانییەتەیە. وەڵامێک نییە لە خۆمانەوە دەرچووبێت. هەتا کە وەڵام بۆ شتێکیش دەدۆزینەوە بەرەنجامى هاتنى دیاردە خۆراواییەکانە: بۆ نموونە، گەر بڵێین ئابووریی نیولیبراڵ هاتووە، یان پۆستمۆدێرن بووەتە ستایلى ژیانى خەڵکانێک، یاخود کۆچ هۆکارى مۆدێرنى لەپشتەوەیە، تێکڕا فشارى جێیەکى ترن بۆ سەر ئێمە. پرسیارە گەورەکانى ئێمە لە ئاستى گشت(whole)دا ڕوون نین، چ بگاتە وەڵام. گەر لە مەعریفەى یۆنانییدا پرسیارى ماهیەت(چیەتى-essence) تا مۆدێرن باو بووبێت و پرسیار کرابێت ئەمە چییە و ئەوە چییە و، لە مۆدێرنەشدا(بەتایبەت لە کایەى دەروونشیکاریدا) پرسیار کرابێت فڵان چیی دەوێت و ئەوی تر چیی دەوێت، ئەوا هیچکام لەم دوو پرسیارە لاى ئێمە یەکلا نەکراونەتەوە: بەپێى یەکەمیان کورد چییە؟ بەپێى دووەمیشیان، کورد چیی دەوێت؟ دیارە بە هەموو ناکۆکى و بەشە جیاوازەکانى ناو کوردبوونەوە، پێم وایە کورد وەک گشتێک هەر دەمێنێتەوە. گومانەکەم لەوەش ڕیشەییترە، ئەسڵەن ئەو دوو پرسیارە یۆنانییە-مۆدێرنە تا چەند بە ئێمە دەخوات؟\nگومانى یەکەم:”گشت” بۆ؟\nلەو سەرنجەمدا بۆ کاک سەردار، داکۆکیم لە چەمکى “گشت” کردبوو، ئەویش وەک چەمکێکى سەرەکیی ناو فەلسەفە. لەوێدا ویستوومە بڵێم هەر دیاردەیەک لە هۆکارێک زیاترى لەپشتەوەیە، هەر هۆکارێک بەشێکى سرووشتى دیاردەکە پێکدێنێت، هەموو هۆکارەکانیش پێکەوە خزمەت بە “گشت”ێک دەکەن. واتە هەر دیاردەیەک گەر لە هۆیەکى وەک ئابووریشدا بتەقێتەوە، ئەوا بەرەنجامى فشارى هێشوویەک هۆکارى تریشە کە لە بنەوە ئیش دەکەن. ئەم هۆکارانەش پێکەوە وێنەى گشتیی دۆخەکە دروست دەکەن. هۆکارەکان هەموو کات بەیەکەوە خۆیان نانوێنن، بەڵکوو زۆرینەى جارەکان لە ڕێى یەک هۆکارەوە گوژمى خۆیان دەنێرنە دەرەوە بۆ واقیع و دەبنە ڕووداوێک.بەڵام بەدحاڵیبوونێک بە هۆى ڕووبەرى بچوکى کۆمێتەکەوە ڕوویداوە کە کاک سەردار “گشت”ـى بە هێزێکى نادیار وەرگرتووە کە گوایە من ویستوومە بڵێم ئەو “گشت”ـە بریتییە لە سەرمایەدارى. ئەو “گشت”ـەى من مەبەستم بوو، گشتێکى چەمکایەتییە، گشتێکى فەلسەفى، چونکە فەلسەفە خۆى کایەیەکى گشتەکى و گشتگەرایە. میتافیزیک(ئۆنتۆلۆژیا) تا ئێستاش ئەو ڕووەى فەلسەفەیە کە بۆ ژێرخانى گشتیی دیاردەیەک دەگەڕێت و مافى هۆکارە بەشەکییەکان دەدات، بەڵام ملکەچى پرەنسیپێک یان بنەمایەکى تیۆریشیان دەکات. فەلسەفە هێند ڕیشەیی دەڕوات، کە چەمکى هۆکار و هۆکارێتى(causality) خۆیشى دەخاتە ژێر پرسیارەوە و دەپرسێت: ئاخۆ بە دۆزینەوەى پەیوەندیی نێوان هۆ و ئەنجام، دەتوانین لە کۆى جیهان یان دیاردەیەک تێبگەین؟ میتافیزیک لە فەلسەفەدا، پەیوەندیی بە غەیب و دینەوە نییە، بەڵکوو بۆ نادیارێکى تیۆرى و چەمکایەتى دەگەڕێت کە دەکەوێتە ئەودیوى هۆکارە فیزیکى و بینراوەکانەوە. مەرج نییە هەر چەمکێک نەبینرێت ئیدى بوونى نەبێت، بەڵکوو چەمک خۆى بە زات نەبینراوە، گشتەکییە، ئەبستراکت و کۆکەرەوەیە. لە فەلسەفەدا بەگشتى کاتێک بۆ گشت و کۆى دۆخێک و دیاردەیەک دەگەڕێین، ئەوا خەریکین جۆرێک لە کارى میتافیزیکى ئەنجام دەدەین، واتە لە بوون و ئۆنتۆلۆژیاى دیاردەکەوە تا ناسین و هۆکارەکانى و ڕوودانەکەى پێکەوە دەبەستینەوە. لە زانستە مرۆڤایەتى و کۆمەڵایەتییەکاندا، بۆ نموونە کۆمەڵناسى، زۆر جار ئەم “گشت”ـە دادەبەزێت بۆ ئاستێکى خوارووتر کە هەر خوێندنەوەیەکى گشتییە بەڵام ئۆنتۆلۆژیاى لەگەڵ نییە، بوونى دیاردەکە بۆ کۆمەڵێک هۆکارى لێکدابڕاو و بەشەکى کورت دەکاتەوە. بۆ کورد و کێشەکانى، ڕەنگە نەتوانین بەبێ “گشت”ێکى فەلسەفى مافى شتەکە بدەین، چونکە هەر دیاردەیەک پەیوەندییەکیشى بە “بوونى کورد”ـەوە هەیە. لە خۆراوا بیریاران زۆرێکیان باسى “بوونى کۆمەڵایەتى” دەکەن و بوون بۆ ئاستى پەیوەندییە کۆمەڵایەتى و کۆمەڵناسییەکان دادەبەزێنن چونکە کۆمەڵگا بە مانا ئۆنتۆلۆژییەکەى لە مۆدێرنەدا بۆ ئەوان هاتەدى. بۆ نموونە مارکس و لۆکاچ، بەجۆرێک باسى کۆمەڵگا دەکەن وەکبڵێى دیاردەیەکى مۆدێرنە و کۆمەڵێک پەیوەندیی تاقانە و نوێى تیا درووست بووە کە “بەش” و “گشت”ـەکانى یەکتر بەرهەم دێننەوە. مارکس و لۆکاچ هەردووک لەوەدا یەک دەگرنەوە کە هیگڵین و هەژمارى جدى لەسەر کۆمەڵگا دەکەن وەک “گشت”ێک. بەڵام من گومانم هەیە لەوەى ئێمە ئاخۆ سەربارى دیدى گشتبینانەمان بۆ خۆمان، چەندە «کۆمەڵگا»ین؟ بۆیە نەک هەر وەرگرتنى بەشێک، بەڵکوو وەرگرتنى “گشت”یش هێشتا پێویستى بە ڕامانى زیاترە.\nدیارە گشت(کل-whole) و بەش(جزء-part-)، هەر لە سەرەتاى فەلسەفەوە پرسێکى بنەڕەتى بووە. ئایدیا خۆى هەمیشە سرووشتێکى گشتەکى(کلى-universal)ـى هەبووە. ئەفلاتوون کاتێک دەڵێت مرۆڤ، ئەوا باسى گشت-ێک دەکات، “گشت”ێک کە بەشەکانى دابەش دەبن بەسەر زۆر جۆرى مرۆڤدا: مرۆڤى نێر، مێ، ڕەشپێست، سپى پێست، شەل، کوێر، ساغ، شێت، تووڕە و هتد. کاتێک دەڵێت کەڵەشێر، ئەوا ئەم ناوە گشتییە، بەسەر بێشومار بەش(کەڵەشێر)دا دابەش دەبێت کە کەڵەشێرى سوور و ڕەش و هاراتى و بچوک و گەورە و هتد دەگرێتەوە. واتە ماهیەتى هەر بەشێک لەناو خۆیدا نییە، بەڵکوو دەچێتەوە سەر ئایدیا گشتەکییەکەى ئەو بەشە. کۆمەڵگاش دیسان ناوێکى گشتییە بۆ زۆر جۆر و قۆناغ و پێکهاتەى کۆمەڵایەتى. هەر كۆمەڵگایەک “گشت”ێکە بۆ کۆمەڵێک بەش، جا ئەم بەشانە لە ڕووى میتۆدییەوە بەسەر پێکهاتەى کۆمەڵایەتیى جیاجیا یان هۆکارى جیاجیا یاخود قۆناغى جیاجیادا دابەش دەبن. کۆمەڵگا، ئەو ناوە گشتییەیە کە لەکۆدا ماناى تەواوەتیی خۆى وەردەگرێت. دواسنوورى کۆمەڵگا، هەر کۆمەڵگا خۆیەتى. لە چەند دەیەیەى ڕابردوو، ئێمە دوو پێناسەى بەڕواڵەت لێکچوومان هەیە کە لە ناوەڕۆکدا تەواو دژى یەکترن: لەلایەک نیولیبراڵەکانى وەک تاچەر دەیانوت “کۆمەڵگا بوونى نییە”، ئەوەى هەیە تاکەتاکەى خەڵکە. تاچەر کە ژنەسیاسییەکى بەریتانى بوو، دەیویست نکۆڵى لە کۆمەڵگا بکات وەک “گشت”ێک، و تەنیا کۆمەڵێک بەش و پارچەى پەرت وەرگرێت بەناوى تاک. نیەتى تاچەر ئەوە بوو لەڕێى ئەم پێناسەیەوە، بەرپرسیارێتى بخاتە سەر تاکەکان و دەوڵەت لە کۆمەڵێک خزمەتگوزاریی گشتى هەڵبێت و سەرەنجامیش لینکى کۆمەڵایەتى سست بکات. ئێرنیتسۆ لاکلاویش لەژێر کاریگەریی ژاک لاکاندا بە هەمان دەربڕین دەڵێت «کۆمەڵگا بوونى نییە»، بەڵام بە مانایەکى جیاوازتر: لاکلاو دەیەوێت بڵێت “گشت” بريتيیە لە کۆمەڵێک بەشى ناکۆک و ناهاوسەنگ. واتە کۆمەڵگا ئەو گشتە نایەکانگیرەیە کە لە دەورى ناهاوسەنگییەک دروست بووە. دایم کۆمەڵێک هێزى جیاجیا شەڕ لەسەر هەژموون دەکەن و کەسیش ناتوانێت کۆیەتى و گشتێتیی کۆمەڵگا بەدەستبێنێت. تەعبیرى “بوونى نییە”، تەعبیرێکە وشەى “بوون”ـى تیایە و ئاماژەیە بۆ کۆمەڵگا لە ڕووى ئۆنتۆلۆژی(بوونناسییانە)یەوە. بۆیە بەپێچەوانەى دیدە میکانیکى و ئابوورى و حیسابییەکەى تاچەرەوە، لاکلاو ماهیەتى کۆمەڵگا پێناسە دەکات کە کۆمەڵگا بە ماهیەتى خۆى نایەکانگیرە و لە دەورى “مەحاڵ-ڕیاڵ”ێک دروست دەبێت. گرنگ نییە تۆ لە کام شوێنى دونیادایت، گرنگ ئەوەیە کۆمەڵگاى مۆدێرن لە ڕیزێک دژایەتى و ئەنتاگۆنیزمى ناوەکى پێکهاتووە کە قەت ناگاتە ساتى ئارامى. گشت بوونى هەیە، بەڵام بەشەکانى لەسەر چێژ(ژویسانس)ـى خۆیان دەجەنگن. ئەمە بیرخەرەوەى هاوکێشە فەلسەفییەکانى تریشە سەبارەت بە پەیوەندیی “گشت” و “بەش”: لاى هیگڵ، “گشت” کۆکەرەوەیەکى پاسیڤى بەشەکان نییە، دەفرێک نییە کۆمەڵێک بەش و پارچەى خۆى هەروا بەئارامى کۆ بکاتەوە، بەڵکوو جێیەکى نائارامە بۆ ململانێ و دیالەکتیک.”گشت”ـەکەى هیگڵ، بەجۆرێک لە جۆرەکان، ناوى “گشتى کۆنکرێتی”یە، و بە هۆى نێگەتیڤیتەیەکى ناوەکییەوە هەمیشە کەمێک بەر لەوەى ببێتە گشت، شکست دێنێت. گشت هەیە، بەڵام چوارچێوەدار و داخراو و پێشوەخت دروستکراو نییە. فەلسەفەى هیگڵ خۆى گشتێکە هەریەکە لە لۆژیک و سرووشت و ڕۆح لە کۆمەڵێک کاتیگۆرى و پەیوەندیی پڕجووڵەدا کۆ دەکاتەوە کە هیچ کاتیگۆرییەکى ئارامیی پێویستى نییە. هەتا لاى هیگڵ، گشت، هێند لەناوەوە نائارام و بەجووڵەیە کە وەک پرۆسەیەک وایە بەبێ ئەوەى سنوورى بەشەکانى بەتەواوى بتوێنەوە. بۆیەشە جەوهەرى هیگڵى، هاوکات جەوهەرێکى مۆدێرنە، جەوهەرێکە پێشوەخت و داخراو نییە بەڵکوو لەکۆدا ڕۆڵى بکەر و سوبێکت دەگێرێت- گشتێکە خۆى بکەرى ڕیترۆئەکتیڤانەى خۆیەتى. لاى مارکسیش، کۆمەڵگاى بۆرژوازى لە “گشت”ێک پێکدێت کە دوو بەشى ناکۆکى وەک پرۆلیتاریا و بۆرژوا بەناچارى کۆ دەکاتەوە، بەڵام سەرەنجام ئەم دوو بەشە لێکدەترازێن و پرۆلیتاریا وەک زیادە(surplus)ـى ئەم گشتە، سەرى گشتەکە دەخوات. هەر ئەم “بەش”ـە بێبەشەشە کە لاى ژاک ڕانسێر گشت کۆمەڵگا سیاسی دەکاتەوە و ناهێڵێت پرسى هەژموون ئۆقرەبگرێت. قسەکردن لەسەر گشت و بەش زۆر ئاڵۆزە و زۆریشى دەوێت(دەکرێت گەڕانەوە هەبێت بۆ بەشى دیالەکتیکى گشت و بەش لە کتێبى: فیکر و سەرکێشییەکانى). بەڵام گرنگە لێرەدا ئاماژەیەک بۆ نۆمینالیزم(nominalism) بکەین کە دیدێکى ڕیشەیی و بنجبڕە بۆ پرسى گشت و بەش. نۆمینالیزم واتە ناوگەرایی، چەند سەدەیەکە لە باسوخواسى فەلسەفیدا ئامادەیی هەیە و لایەنگرى خۆیشى هەیە. نۆمینالیستەکان، نکۆڵى لە بوونى چەمکە گشتییەکان دەکەن. ئەوان تەنیا دان بە شتە کۆنکرێتى و بەرچاوەکاندا دەنێن. بۆ نموونە، “سەوزى” تەنیا ناوێکى وەهمییە و، ئەوەى هەیە بریتییە لە شتانى سەوز وەک: کراسى سەوز، بیناى سەوز، چاوى سەوز و هتد. لە دونیاى ئیسلامدا زۆر جار ئیبن تەیمییە بە نۆمینالیست ناودەبرێت چونکە بە لاى نەقڵدا دەشکێتەوە تا عەقڵ و گشتە پەتییە عەقڵییەکانى. نۆمینالیزم، گەرچى باسێکى تیۆلۆژی و میتافیزیکییە، بەڵام دەکرێت خەڵکە ئاساییەکەش بە فۆرمى سادەى خۆیان قبوڵى بکەن یان ڕەتیکەنەوە چونکە سەرەنجام خاوەنى زەینێکن. ئەو زەینەى کە کۆمەڵێک شتى پێ کۆ نابێتەوە و بڕوا بە گشتێک ناهێنێت، دەشێت نۆمینالیست بێت. ڕەنگە سوودى گشتبینى ئەوە بێت کە مافى کۆمەڵێک بەش دەدەیت، بەڵام بەشبینى بریتى بێت لە چەپاندنى بەشەکانى تر لە یەک کاتدا. ئەو “گشت”ـەى من مەبەستمە، دەفرێک نییە بۆ کۆمەڵێک هۆى تەواو پۆزەتیڤ و ڕوون، بەڵکوو هۆیەکى نێگەتیڤە، کە هۆکارە بەردەستەکان هەموو نەفی دەکات بەڵام هەڵیشیاندەگرێتەوە. کەلێنێکە لەنێوان هەموو هۆکارەکاندا: گشت بریتییە لەو کەلێنە.\nلەم ڕووەوە، سەبارەت بە گشت و بەش، کاک سەردار دەنووسێت: «…قسەکردن لەسەر کورد بەگشتی، وەک دەربڕین جۆرێکە لە گشتاندنی نازانستی. ئەمە پێی دەڵێن کرۆکگەرایی، ئیسێنشالیست. دیارە کۆمەڵێک خەسڵەت هەیە کە کورد بەگشتی دەگرێتەوە وەک بە کەمینەکردن، نائارامی، نکوڵی، بێدەوڵەتی، بەڵام ئەم خەسڵەتانە وەکیەک لەسەر هەموو کوردێک کاریگەری نییە و هەموو کوردێکیش وەکیەک وەریناگرێت». لێرەدا دوو سەرنج دروست دەبن:\n١) ئێمە دەتوانین کورد وەک “گشت”ێک وەربگرین و تووشى جەوهەرگەرایی(essentialism)یش نەیەین. کورد جەوهەرێکى نەگۆڕ نییە، بەڵکو بە لاى منەوە شوناسێکە هێشتا ڕوون نییە چۆنچۆنى لە دونیاى ئێستادا نیشتەجێیە. ئابوورى و پاشهاتەکانى، زۆر کار لە شوناس ناکەن و بازاڕى جیهانى، ستایلى خۆى دەباتە ناو هۆزە جێماو و سەرەتاییەکانیش.هەر ئەم بازاڕسازییەى کوردستان، بە یەک تۆز کیڕاندن، دەچێتەوە سەر ئەو جەوهەرە شلۆک و نەمەییوەى کە نازانین ناوى بنێین چى. لە دونیابینى و ئەخلاق و ڕۆشنبیرى و مافى تاک و دەیان خاڵى تریشدا دەتوانین مرۆیەکى کورد ببینین کە لەودیوى چین و دابەشکارییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکاندا لە شوناسێکى گشتەکى(کلى)دا هاوبەشن و پرسەکەش جەوهەرگەرایی و کرۆکگەرایی نییە. جەوهەر هەمیشە هەیە و، لەبەر کۆمەڵێک هۆکاریش هەڵبەزودابەزى خۆى هەیە، بەڵام سنوورەکانى خۆى تێناپەڕێنێت. دیتنى ئەم جەوهەرە و خوێندنەوەى، هێندەى ئیشى فەلسەفەیە، ئیشى زانست و زانستە مرۆڤایەتییەکان نییە(کارێکى گرنگ لەو ساڵانەدا دیبێتم کتێبەکەى مامۆستایەکى کوردزمانە بەناوى “زەکەریا قادرى” کە مەودایەک لە میتۆدە زانستى و مرۆییەکان وەردەگرێت و کورد وەک گشتێکى ئۆنتۆلۆژى دەخوێنێتەوە). من خۆم لەو دیاردە تازانەى کە هاتوون، لە ئەنتەرنێتەوە بۆ کافێ و مۆڵەکان، پتر ماهیەتێکى ڕەشوڕووتى کوردانە دەبینم تا هونەرى کیچ کە بەرهەمى گەشەى خۆرئاوایە و بەراورد بە هونەرێکى باڵاتر، بە نزم دانراوە. ماهیەت لێرەدا لە بۆشاییەک دەچێت تا کرۆکێکى پڕ و نەگۆڕ. ڕەفتارى توێژە کۆمەڵایەتییەکانى کۆمەڵگاى کوردى و دەرکەوتە جۆراوجۆرەکانى لە بازاڕدا، وەک ڕاستیی ڕاگوزەر هەن، بەڵام لەقووڵاییدا ڕووپۆشێکن بەسەر ماهیەت و جەوهەرێکى ڕووتەڵەترەوە کە کوردبوونە. لە جێى تردا من چەمکى “ئەوی ترى گەورە”م بەکار هێناوە کە چۆن لەودیوى هەموو جوگرافیاکانیشەوە فەرمانڕەوایی بارى کۆمەڵایەتى و دەروونى و زەینیی کوردێک دەکات و لە “گشت”ـى کوردبووندا دەیکاتە هاوبەش. بێگومان بڕى کاریگەرییەکە بەم گشتە و بڕى نیشتەجێبوون و بەشدارییەکەش جیاوازە، بەڵام ئەم گشتە کۆتاسنوورى مانا و بەها و بوونى نیشتەجێکانى ناوێتى. ئەم گشتە، جوگرافییانە نییە بەڵکوو مێژوویی و ڕەمزی و کولتوورییشە. ئەو کولتوورە بازاڕییەى لە خۆراواوە دێتە ناو کافێ و هۆتێلێکى کوردییەوە، دەچێتە سەر ڕەهەندە کوردییە لۆکاڵەکە. لەنێوان لۆکاڵ و گڵۆباڵدا، سنوورێکى تراومایی و شۆکهێن هەیە و لە شوێنى تردا ڕەنگ دەداتەوە.\n٢) کاتێک “گشت”ـى فەلسەفى وەردەگرین بۆ خوێندنەوەى دیاردەیەک، ئەوا هێشتا هۆکارەکە یەکسان نییە بە باگراوەندەکە. باگراوەند لێرەدا مەبەستم ئەو “گشت”ـەیە کە هۆکارە جیاجیاکان دەدوورێت بەیەکترەوە. بۆ نموونە، هۆى ئابوورى گەر لە ئارادا بێت ئەوا تێهەڵکێشى کولتوورى کوردى و دونیاى کوردى دەبێت و مانایەکى کوردییانەى لێ بەرهەم دێت. ئەمەش پرسى سنوور لەنێوان “گشت”ـە جیاجیاکانى جیهاندا دەردەخات کە “گشت”ـى کوردى جیایە لە “گشت”ێکى ناکوردى. خاڵى هاوبەش و یەکتربڕین هەن، بەڵام بەتەواوى نابنەیەکێک. نموونەیەکى سادە: گەنجێکى کورد لە پۆبجییدا بۆ شتێکى تر دەگەڕێت وەک لە گەنجێکى ئەورووپى.\nیەک پەرەگرافى ترى کاک سەردار لەم ڕووەوە وەردەگرم:\n«ئەگەر بمانەوێت فەلسەفییانە لە کۆچ بدوێین ئەوا ناتوانین باس لە کەیسی کورد بکەین. چونکە فەلسەفە یان ڕاستی دیاردەکە دەردەخات یان میتۆدێکمان دەداتێ بۆ تێگەیشتن لێی. بەڵام قسەکردن لە کەیسی کوردی ئەوا ڕاستەوخۆ دەبێتە سیاسەت یان کۆمەڵناسی یان ئابووری. دیارە دۆخێکی ئاڵۆزی میتۆدۆلۆجی لە دونیادا بوونی هەیە. بۆ نموونە کەیسی ئەڵمانیا لایڤیبەر دەکرێت ببێت بە بنەمای چەمک بۆ مرۆڤایەتی، بەڵام کەیسی کوردستان یان پاکستان تەنها کەیسی ئەو جێگایانەیە. لەم ڕوانگەیەوە، ناتوانین لە پرسی کورد فەلسەفییانە بدوێین». لێرەشدا دوو سەرنجى تر دروست دەبێت:\n1) دیدى کاک سەردار لەم پەرەگرافەدا، دیدێکى پۆزەتیڤیستییە بۆ فەلسەفە. واتە دیدێکە لەسەر داتا و فاکت و ئەزموون و ڕاستیی بەشەکیی دیاردەکان بەندە. بەڵام وەک وتمان، فەلسەفە بەو مانایەى من مەبەستمە خاڵى نییە لە ئۆنتۆلۆژیا و بوونناسى. ڕاستى و حەقیقەت لاى من لە فاکت و ڕاستییەکى بەشەکیدا کورت نابێتەوە، بەڵکوو فاکت ساتێکى هەژارە لە کۆیەکى دەوڵەمەندتر. فەلسەفە هەروا سادە وەکوو زانستە کۆمەڵایەتییەکان نایەت میتۆدێکمان بداتێ بۆ تێگەیشتن لە دیاردەیەک، بەڵکوو هەر لەناو مێژووى فەلسەفەدا دژایەتییەکى زۆر هەیە بۆ دەسکەوتنى ڕاستى لە ڕێى میتۆدەوە. هایدگەر و گادامێر لەو ناوانەن کە دژى دیکارت و بەجۆرێکیش کانت دەوەستنەوە کە چۆن ڕێخۆشکەرن لەوەى ڕاستى تەنيا لە ڕێى میتۆدەوە بەدەستبێت. ئەفلاتون دەمێکە وتوویەتى کەرەستەى فەلسەفى بە ماناى فەلسەفاندن نایەت، بۆیە فەلسەفە کورت نابێتەوە بۆ ئامراز و میتۆدێک تا پێى بگەیتە ڕاستییەک و ئیدى پشتگوێى بخەیت. ئەوە ڕوانگەیەکى پۆزەتیڤیستییە کە هەرجارە و بەشێوەى بەشەکى لەسەر میتۆدێک دەوەستێت و دەگاتە ڕاستییەکى کورتخایەن و ئیدى پاڵدەداتەوە. داکۆکیی من لە گشت، ئۆنتۆلۆژیانەیە نەک ئەپستمۆلۆژى، واتە حسێب بۆ بوون دەکات نەک زانین بەتەنیا. هەر میتۆدێک هەژمار لەسەر ئۆنتۆلۆژیاى درێژخایەن نەکات، ڕەنگە تووشى هەڵوەستەى ژۆرنالیستى ببێت. ڕاستى دەپێکێت لە جێیەکدا، بەڵام خوێندنەوەکەى نابێتە پرۆژە. ئەو میتۆدە زانستیانەى لەمڕۆدا بۆ خوێندنەوەى دیاردەیەک بەکار دێن، پتر بەشەکین تا گشتەکى. ئەمە جگە لەوەى میتۆد خۆى لەژێر گوماندایە، چونکە بەشێک لە فەلسەفەى سەدەى بیست، پێى‌وایە میتۆد خۆى بەتەواوى ناتوانێت ڕاستیی ئەزموونێک دەربخات. کاتێک گادامێر ستایشى ئەزموونى هونەرى و مێژوومەندانە و فەلسەفى دەکات، دەیەوێت بڵێت زیادەیەک لە میتۆد دەمێنێتەوە کە میتۆد بۆى جڵەو ناکرێت. گادامێر کاتێک کتێبى “میتۆد و حەقیقەت” دەنووسێت، دەیەوێت میتۆد بلکێنێت بە حەقیقەتى بوونەوە. میتۆد کەرەستەیەک نییە پێى بگەین بە ڕاستییەکى ڕاگوزەر و پاشان پشتگوێى بخەین، ئامرازێک نییە بەدەست بکەرێکەوە کە بەسەر بابەتێکى بەشەکییدا زاڵ بێت، بەڵکوو کردنەوەى ئاسۆشە لە بەردەم بینینى چواردەورى بابەتەکەدا. بۆیە لە هەر میتۆدێکدا، بایی سرووشتى ئەو میتۆدە حەقیقەت ئاشکرا دەبێت. لە هەر میتۆدێکدا، بارتەقاى میتۆدەکە، ڕاستى بەرهەم دێت. میتۆدى ئەزموونگەرى و ئامارى، میتۆدێکە ڕاستیی بەشەکى بەرهەم دێێنت لە شوێن و کاتێکى دیاریکراودا و توخنى “گشت”ـى فەلسەفى و ئۆنتۆلۆژى ناکەوێت. زۆر جار گەڕان بەدواى نەزانراوێکدا قورسترە تا بەرهەمهێنانى زانراوێک. پێدەچێت کێشەکانى کورد لەم جۆرەیان بن. خۆم زۆر جار تینووى ئەو پاشماوەیەم کە لەپاش میتۆدێک و خوێندنەوەیەکى میتۆدى دەمێنێتەوە. بۆ نموونە، بە سێ میتۆد، دۆخى کورد و کوردستان بخوێنەوە، بەڵام هەست دەکەم زیادەیەک هەیە نەوتراوە. ئاخۆ ئەم زیادەیە خۆى هەر بەشێکە لە ماهیەتى میتۆد، یان ئەوە میتۆدە خۆراواییەکانن بارتەقاى دۆخى ئێمە نین و بۆ ئێمە دانەڕێژراون. ئەمە پرسیارێکە ئێستا وەڵامەکەى نازانم. لەنگەرگرتن لەسەر میتۆدێکیش کە مافى هەموو دیوەکانى کێشەى کورد و ژیانى کوردەوارى بدات، ڕەنگە ساڵانێکى زۆرى بوێت. کاتێک کاک سەردار دەڵێت کەیسى کورد نابێتە کەیسێکى فەلسەفى، ئیتر لێرەدا بەپێى میتۆدێکى بەشەکى و زانستى و پۆزەتیڤیستى دەجووڵێتەوە. هەتا لە کایەى هێرمینۆتیک لە فەلسەفەى سەدەى بیستدا، ڕەخنەى میتۆدە پۆزەتیڤیستییەکان دەکرێت کە هەموو شت بۆ هۆ و ئەنجام کورت دەکەنەوە. وەکبڵێى هاوکێشەیەکى میکانیکى لەناو هەموو دیاردەیەکدا دەبینن و هەمان شتیشە کە عاممەى خەڵک دەڵێن هیچ شتێک بێ هۆکار نییە. جا کورد بابەتێکە لە ڕووى میتۆدییەوە ئاڵۆزە، پێم وایە کاک سەرداریش دان بەمەدا بنێت، بۆیە تاکە ئەگەر بیخەینە ڕوو هەر ئەوەیە کە کێشەى کورد بەپێى میتۆدێکى فەلسەفیی گشتگیر قابیلى تێڕامانە(گەر بێتوو لەو گومانەم بگەڕێم کە ئاخۆ میتۆد خۆى ڕووداوێک نییە لە مێژووى فەلسەفەى خۆراوا-بەی ۆنان و مۆدێرنەوە- ڕوویدابێت کە بارتەقاى بوونى ئێمە نەبێت؟!).\nکۆچ، مادام پەیوەندیی بە پرسى جووڵە و شوێنەوە هەیە و سەرەنجام چەمکێکى سیاسى و یاساییشە، ئەوا دەشێت بپرسین کورد وەک “گشت”ێک دەکەوێتە کوێى جیهانەوە؟\n٢) ڕوون نەبوو بە لامەوە ئاخۆ کاک سەردار بە چ مەبەستێک پێى‌وایە لە پرسى کۆچدا نابێت پرسى کورد بهێنرێتە ناوەوە. لەوەش سەیرتر ئەوەیە بۆچى فەلسەفە هەژارە کاتێک دێتە سەر باسى جووڵاو. پێم وایە هەردوو خاڵەکە لەوێدا یەکتر دەبڕن کە کۆچ کاتیگۆرییەکى گونجاوە تا جێى کوردى پێ بخوێنینەوە لە جیهاندا، کۆچیش هەر لە سەرەتاى فەلسەفەى خۆراواوە لە بن زاراوەگەلى وەک یەک و فرەیی، گۆڕان و نەگۆڕان، بوون(کەینونە) و بوونبە(صەیروورە)دا لە ڕووى زەینى و چەمکایەتییەوە بیرى لێ کراوەتەوە و تا ئەمڕۆش تێنەپەڕێنراوە. پارمەنیدس و هیراکڵیتۆس تا ئێستاش جێى بیرکردنەوەى ئەو کەسانەن وا بیر لە گۆڕان و نەگۆڕان دەکەنەوە. کۆچ، ناوێکى کۆمەڵایەتى و سیاسییە بۆ ئەو چەمکانە و شتێکى زۆر نوێ نیە. نوێبوونەکەى دەشێت لەویادا بێت کە دەیبەستین بە گوتار و سیاق و دیاردەى نوێوە. گەرنا وەک چەمکى گشتەکى، هەمان هێزى تیۆریی خۆیان پاراستووە. کۆچ لە ڕووى تیۆرییەوە لەوێوە گرنگە بزانین ئێمە کەوتووینەتە کوێوە و چەندە جێگیرین. لەو گومانەدا لەگەڵ کاک سەردار هاوبەشم کە ئاخۆ “کۆچ” بۆ ئێمە چ جۆرە نیشانە و سەمپتۆمێکە لە کۆدا؟ ئاخۆ ئەو بزووتن و جووڵانە مۆدێرنەى کۆى ژیانى خۆراواى گرتووەتەوە، چ شتێکى لە ئێمەدا لەقاندووە و بەهاکانى چى لێ کردووین و مانا لە کن ئێمە گەیشتووە بە کوێوە(بەتایبەت لە پرسى نیهیلیزمى جیهانیدا). کۆچ، مادام پەیوەندیی بە پرسى جووڵە و شوێنەوە هەیە و سەرەنجام چەمکێکى سیاسى و یاساییشە، ئەوا دەشێت بپرسین کورد وەک “گشت”ێک دەکەوێتە کوێى جیهانەوە؟ (جیهان بە هەموو مانا شوێنەکى و مانایی و ڕەمزییەکانیشەوە). ئاخۆ کۆچ، بۆ ئێمە گفتوگۆیەکى لێڵ و لاڵە بە جیهانەوە یان نا؟ لەخۆڕا نییە لە چل و پەنجاکانى سەدەی ڕابردووەوە خەڵکى نوخبەییمان لە خۆراوایە، بەڵام گەشەى فیکرى و تیۆرى لە ئاستێکى نەبوودایە. کۆچ، لەودیو هەموو هۆکارە بەشەکییەکانەوە، خۆى هۆکارێکى بڵندنشین و “ترانسێندێنتاڵ”ـە بۆ ئەوەى هەموو هۆکارەکانى تر هەڵپەسێرێت. هۆکارێکە نایەتە بن ئەزموون، لەودیوى هەموو هۆکارە بەشەکییەکانەوە دەمێنێتەوە. جیا لەوەش، کۆچ خۆى چەمکێکى گشتەکیی تیۆرییە، بەر لەوەى بەشەکى و کۆنکرێتى و ئابوورییانە بێت. کۆچ چەمکێکى فەلسەفییە و دەشکرێت بکرێتە بیانوویەکى فەلسەفى بۆ خوێندنەوەى کۆمەڵگایەک. ئێمەى کورد و کوردى ئەمڕۆش، زەینمان بەجۆرێک پەرتە کە زۆر جار هەڤدژیی سادە لەنێوان پەرەگرافێکى خۆماندا نابینین. من خۆم لەم ڕووەوە ڕەنگە یەکەم کەس بم. بۆیە کاک سەردار بەخێرایی ئاماژەیەک بۆ کۆچ دەکات لاى دۆڵوز، بەڵام ئاشکرایە کۆچ بۆ دۆڵوز، چەمکێکى ئۆنتۆلۆژییە. دۆڵوز باسى کۆچ ناکات وەک دیاردەیەکى بەشەکى(جزئی)، بەڵکوو ئۆنتۆلۆژیایەکى فەلسەفى دادەڕێژێت کە هەموو چەمکەکان لە جووڵە و کۆچێکى چەمکایەتیدا بژین. دۆڵوز جۆرە “گشت”ێکى فەلسەفى دادەڕێژێت کە لەسەر نەوەستان و بزووتن(صیرورة)ـى بەردەوامدا بژى. بەڵام بەم هەمووە داکۆکییەشەوە لە جووڵە و کۆچ و نۆمادبوون، ئالان بادیۆ “گشت”ـى دۆڵوزى بە “گشت”ێک دەزانێت کە چوارچێوەیەکى نەگۆڕى هەیە و ناوى “یەک(the one)”ـە(بادیۆ ناونیشانى کتێبەکەى خۆى بە “هاتوهاوارى بوون” ناودەبات کە ئاماژەیە بەوەى دۆڵوز فریوى هەمەڕەنگییەکى ساختەى خواردووە لە ئۆنتۆلۆژیاکەى خۆیدا و سەرەنجام لەناو یەک “گشت”ـى ئۆنتۆلۆژییدا ماوەتەوە). هەر سەبارەت بە جووڵە، جۆرج زیمێڵ بەشێوەیەکى فۆرماڵ و ئەبستراکت باسى پارە و جووڵە دەکات، بەڵام ئەم جووڵە و ناجێگیرییەى کورد ناوەڕۆکێکى مێژوویی و سیاسى و کۆمەڵایەتیشى هەیە کە لە “گشت”ێکدا کۆ دەبنەوە. زیمێڵ، بەوردى ئەوە دەستنیشان دەکات کە پارە جووڵەى خستووەتە هەموو شوێن و هەموو شتێکەوە، بەڵام خۆى ناجووڵێت. پرسیارەکە ڕەنگە لێرەدا بۆ ئێمە ئەوە بێت کە چ شتێک لەم جووڵە سەرتاپاگیرەى پارەوە دەمێنێتەوە کە دونیاى مانایی و بەهاییمان دیاری دەکات؟\nسەرەنجامکاک سەردار ناوى فەیلەسوفێکى گەنج دێنێت بەناوى تۆماس نایڵ، پاش کەمێک بەدواداچوونم تێگەیشتم گەنجێکى ئینگڵیزە و کێشەکانى کەمتر پەیوەندیی بە ئێمەوە هەیە. لاى ئەم کوڕە گەنجە، چەمکى سنوور(border)، گۆڕانى ڕیشەیی بەسەردا هاتووە. لە ئەنجامى ئەمەشەوە، چەمکى “کۆچبەر” جێى چەمکى “هاوڵاتى”ـى گرتووەتەوە. ئەو لە پەیوەندیی نێوان سیاسەت و جووڵە دەکۆڵێتەوە و ناڕاستەوخۆش کاریگەرە بە دۆڵوز. دەیەوێت ئەو پێشگریمانانە هەڵوەشێنێتەوە کە لە تیۆرى سیاسیی باڵادەستدا هەن و سنوور بە چەمکێکى ڕەق دەزانن. بەتایبەت و بۆ نموونە ڕەخنەکردنى ئەو پێشگریمانانەى کە لەسەر سنوورى دەوڵەت-نەتەوە ڕۆنراون. دیارە ئەمە لە قازانجى کەس نەبێت، لە قازانجى خەڵکێکى وەک ئێمەدایە بەڵام پێم وایە ئەم دیدگایانە بۆ سنوور لە کۆمەڵێک ڕووەوە جێى هەڵوەستەن:\n١) چەمکى سنوورى سیاسى، خۆى دەچێتەوە سەر چەمکێکى تیۆرى کە هەرگیز لەناو ناچێت و ئەو چەمکەش تراوما(trauma)یە لە دەروونشیکاریدا. تراوما شکاندنى ئەو سنوورەیە کە لەنێوان دەرەوە و ناوەوەى سایکۆلۆژیاى مرۆڤدا هەیە و زەبر و برینێکى دەروونى جێ دەمێنێت. تراوما، واتە ساتى شۆرت و بەزاندن، ئەوەى کە دوو ڕووبەر ڕەنگە هاوشوناس ببن لەگەڵ یەک بەڵام بەتەواوى لەیەکدا ناتوێنەوە. ئەمە ڕاستییەکى دەروونى نییە بەتەنیا، بەڵکوو فەلسەفیشە. بازدانى ئاسان بەسەر چەمکى سنوور(تراوما)دا، بازدانێکە لەناو تیۆردا نەک واقیع. سنوورى دەوڵەت-نەتەوە، ئێستاش لە ڕەقترین سنوورەکانى هەموو جیهانە و هیچ دەوڵەتێک لە مەترێک زەویی خۆى خۆشنابێت. هەتا کە پەیوەندیی بە کۆچبەریشەوە هەیە، کۆچبەر بە واتاى نۆمادێکى ڕەحەتنشین نایەت، کەسێک نییە بە کەیفى خۆى لە هەر پنتێکى جیهاندا پاڵبداتەوە بەڵکوو بەشێوەیەکى سەیر و دیالەکتیکى دەیەوێت ببێتەوە بە “هاوڵاتى”. زۆر جار کۆچبەر دەیەوێت لە جێیەکەوە بڕوات بۆ جێیەکى تر تا مافەکانى هاوڵاتیبوون بەدەستبهێنێت. واتە تێزەکەى تۆماس نایڵ هەڵگرى ناکۆکییەکى ناوەکییە.\nئەو هەوڵانەى ناو نەریتى دۆڵوزى، هەوڵى گرنگن بۆ ڕەخنەکردنى سنوور بەڵام واتێدەگەم سەربارى هەمووشتێک سنوور لە مێژووى مرۆڤدا قەت جێگیر نەبووە، هەمیشە جێى فەنتازیاکردن و کشان و کرژبوونەوە بووە. بەڵام لە بنکى سنووردا سنوورێک هەبووە، شۆرتێک و مەحاڵێک هەبووە کە هەر دەبێت دوو سنوور لێک جیا بکاتەوە. سنوور لەسەر ئەرزى واقیع شتێکە و لە خەیاڵیشدا شتێکى تر. لەنێوان دوو سنووردا، بڕێک مادەى دەبەنگ نوستووە کە ناهێڵێت ببنەیەک. هەموو دوو سنوورێک لە ڕێى هاوشوناسبوونێکەوە دەبنەیەک، واتە لە ڕێگەى فەنتازیایەکەوە کەلێنەکەى نێوانیان دەشارنەوە. لە ڕووى سیاسییەوە، ڕەگەزپەرستى کە هێشتاش زیندووترین دیاردەیە، ئاماژەیە بۆ ئەوەى کە سنوورى سیاسى و کۆمەڵایەتى و جوگرافیش پڕنەبۆتەوە. بۆیە سنوور چەمکێکى بەتاڵ نییە و، ئەرگۆمێنتێکى تر ئەوەیە بۆچى بەلێشاو خەڵکى خۆراوا بەرەو ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست نایەن؟ کەواتە کۆچ ناوێکى فۆرماڵ و گشتییە بۆ کۆمەڵێک دیاردەى کۆنکرێتى و جیاجیا. کۆچ لێرەدا دیاردەیەکى تاڕادەیەک تاکئاراستەیە، لە ژینگەى خراپەوە بۆ ژینگەى باشتر. باسکردنى یەک ملیار کۆچبەر لاى ئەو نووسەرە، نەبینینى ناوەڕۆکى کۆمەڵایەتى و سیاسى و مێژوویی کۆچە لە پێناوى تێزەکەى خۆیدا تا بڵێت داهێنانم کردووە. جا پرسیارەکە بۆ من وەک کوردێک ئەوەیە کە پەیوەندیی کۆچ و بێسنوورى، چ کاریگەرییەکیان لەسەر کارەکتەرى مرۆى ئێمە هەیە؟ یەک مەتر زەوى، دەتوانێت کێشەیەکى گەورەى کۆمەڵایەتى لاى کورد بنێتەوە. کورد لە دەرەوە سنوورى نییە، بەڵام لەناوەوە هەستیارترین دیدى بۆ سنوور هەیە. ئەمە وێڕاى ئەوەى تا لە جیهانگیریدا مرۆڤایەتى دەچێتەپێش، ژیژەک وتەنى، دیوارى ترى نەبینراو دروست دەبێت لەنێوان مرۆڤەکان و دەوڵەتاندا. وەرگرتنى پەساپۆرت و شوناسنامە، خۆى دەرخەرى ئەوەیە سنوورەکان چەند تۆخ و ڕەقن.\nسەردار عەزیز، لێکۆڵەر و نووسەری کورد\nگومانى دووەم: «کۆچ» بۆ؟\nلێرەدا لەسەر دوو چرکەساتى تیۆرى دەوەستم کە یەکەمیان دەتوانین ناوبنێین «کۆچ لەخۆیدا»، دووەمیشیان لەسەر چرکەساتێکى دیکەى تیۆرى دەوەستم کە ئەم ماوەیە بۆ ئێمە ڕوویدا و لێکچوونێک لەنێوان «کۆچ لەخۆیدا» و کۆڕەوەکە درووستکرا کە نرخێکى چەمکایەتیی تایبەتى هەبوو.\nسەبارەت بە هۆکارەکانى کۆچ، زۆر وتراوە و بەردەوام هۆکارى تریش تەرح دەکرێت، بەڵام وەک پێشتر وتم هۆکارەکان هەرچى بن، ئەوا دیتنى کۆیەتیی هۆکارەکان و بەستنەوەى بە کۆمەڵگاکەوە گرنگە. لێرەدا نیگایەکى دراماتیکى لەمەڕ کۆچ دەگرینەبەر کە کۆچ لە هۆکارە بەردەستەکان دادەبڕێت و وەک دیاردەیەک دەیخاتە ڕوو کە خۆى هۆکارى لەپێشینە و بنەڕەتیی خۆیەتى. هۆکارەکانى تر بەشبەحاڵى خۆیان درووستن، بەڵام لە ئەنجامى ئەو گۆڕان و ناجێگیرییانەشەوە لە هەموو جیهاندا کەوتوونەتەوە ئەوا دەتوانین ئەو هەستیارییە تیۆرییە ڕەچاو بکەین کە کۆچى کردووەتە ئارەزوویەک. واتە کۆچ لەپاڵ هۆکارەکانى تردا، خۆیشى هۆکارى خۆیەتى. «کۆچ لەخۆیدا»، ناوێکە بۆ کۆچ بەر لەوەى لە یەکێک لە هۆکارە بەشەکییەکاندا کورت بکرێتەوە. بەم پێیە، هەمیسان بەهۆى لەقینى باگراوەندە مرۆییە گەردوونییەکەمانەوە، شتێک لە ناجێگیرى دەکەوێتە ناو باگراوەندە لۆکاڵییەکە و هۆکارەکانى ئەو باگراوەندەوە. هەر لۆکاڵێک، بە جۆرى تایبەتى خۆى ئەم ناجێگیرییە بەرهەم دێنێتەوە و بگرە هەرسیشی دەکات، بەڵام هەرچۆنێک بێت خۆى ڕاستییەکە و هەیە. مرۆڤەکان بەهۆى ئەو کۆمۆنیکاسیۆنە سەرتاپاگیرەوە کە کەوتووەتە ناو ژیانیانەوە، ئەوا ناچاردەبن هەموو ناجێگیرییەک ناوبنێن کۆچ. بۆ ئەمەش هەمووکەس دەتوانێت بە هۆى هۆکارێکەوە، ناو لە ناجێگیرییەکە بنێت و چەمکى کۆچ و سەفەرى بەسەردا پیادە بکات. بۆیە لێرەدا ئارەزووى کۆچ، خۆى وەڵامى کۆچە. كۆچ، ناوى جۆرێک لە هەڵکەنرانە کە بەرەنجامى خێرایی و بینینى ئۆبێکتى زۆر و تەماسى ئەنتەرنێتییشە. ئەم هەڵکەندنە، حۆى ساتێکى تەمومژاوییە و وایکردووە هەرکەس ناوێک و هۆکارێک بۆ کۆچ و سەفەرى خۆى بدۆزێتەوە کە لەڕواڵەتدا تەواویش قایلى ناکات. دیارە هەر هۆکارێک بایی خۆى بیانووى عەقڵانى و سوودبەخشانەى خۆى هەیە، بەڵام دەستنیشانکردنە تیۆرییەکە کەمێک عاسیترە. ڕەنگە ئێمە لە قۆناغێکدا بە بەرچاوێکى کەمێک تاریکەوە سەفەرمان کردبێت، هۆیەکان شاراوەتر بووبن، بەڵام وردەوردە بە بەرچاوی ڕوونترەوە کۆچ دەکەین. گەر پێشتر هۆیەکە خۆڕسکانەتر بووبێت، ئێستا بەبەرنامەترە و پتر حسێبکارانە و ئابوورییانەیە. بەڵام هۆیەک هەیە لە پێشوو و ئێستاشدا وەک “زیادە”يەک ماوەتەوە و پێویستە کەمێک ورد لەسەرى بوەستین و لە هەستیارییە تیۆرییەکەى نزیک بینەوە. ئەو خاڵەى کەڕەنگە بتوانین ناوی بنێین ئیمکانی ڕووت یان هۆی ڕووت. سادەتر بیڵێم، هەمیشە یەکێک لەو هۆیانەى وادەکات مرۆڤ سەفەر بکات، جگە لە سەفەر خۆى هیچى تر نییە. ئەمە خاڵێکە هەردەم لە دەستى عەقڵى باو(کۆمۆن سێنس) هەڵدێت. گەر لە کەسێکى ئاسایی بپرسیت بۆ سەفەر دەکەیت، بۆ کردت، بۆ دێیتەوە و هتد، سەرباری ڕیزکردنى وەڵامەکان کەچى لە وتنى وەڵامە ڕیشەییەکەدا تیادەمێنێت و ناتوانێت گوزارشتى لێ بکات. ئەو هۆکارەى کە کورت نابێتەوە بۆ هیچکام لە هۆکارە کۆنکرێتى و بەرچاوەکان(ئیتر سیاسى و ئابوورى بێت یان هتد). سەفەر خۆى ئەو هاندەر و ئەنگێزەیەیە کە بەشێوەی ڕیترۆئەکتیڤ هۆکارى خۆیشى دروست دەکات. شتێکى لەم جۆرە: «بۆ سەفەر دەکەیت؟» چونکە «سەفەر دەکەم». واتە گەر هەموو هۆکارە ڕۆژانەییەکانیش لە سەفەر داماڵیت، ئەوا ماناى ئەوە نییە ئەو هاندەرە ناوەکییە بکوژیت کە سەفەر خۆى دروستی دەکات. بەم پێیە، لە پێشوو و ئێستاشدا، مرۆڤى ئێمە کە سەفەر دەکات، چەندە هۆیەکانى گۆڕابن، ئەوا وەک ئەنگێزەیەکى خۆڕسک ناتوانێت لەو هۆکارە هەڵبێت کە سەفەر خۆى هۆکارى خۆیشیەتى. کاسبکارێک کە بڕێک پارەى هەیە و بە نیازى خۆى لە پێناوى شتێکدا سەفەر دەکات، لەم خاڵەدا هاوبەشە لەگەڵ ئەو کەسەى لافى شیکى سەفەر لێدەدات و دەڵێت حەز دەکەم دنیا ببینم. ئەمە دیسان کەلینى فاکت و هۆکاری ڕۆژانە دەردەخات کە کەمێک پێشتر ئاماژەمان بۆ کرد: فەرق ناکات تۆ بۆ چى شتێک سەفەر دەکەیت، هەمووى هەر لە دەورى ئەو چەقە غایبە کۆدەبێتەوە کە سەفەر خۆى شاهۆکارى ونى پشت هەموو هۆکارەکانە. بەپێى ئەو پەیوەندییەى مرۆڤ بە جیهانەوە هەیەتى، هەمیشە کوێرەچێژێک هەیە ژێرخانى شتەکان دادەڕێژێت و لەبیریش دەکرێت.\nکۆچ لەپاڵ هۆکارەکانى تردا، خۆیشى هۆکارى خۆیەتى. «کۆچ لەخۆیدا»، ناوێکە بۆ کۆچ بەر لەوەى لە یەکێک لە هۆکارە بەشەکییەکاندا کورت بکرێتەوە.\nمن ئەو هۆکارانە بە کەم وەرناگرم کە هەن، بۆ نموونە، شکستى دەزگاکان و ئەو جیاوازییە ئابوورییەى بە هۆى دەوڵەمەندبوونى کۆمەڵێک فیگەرى پارلەمانییەوە کەوتنەوە و هتد، بەڵام وەک درێژکراوەى خاڵى پێشوو هەمیسان لەسەر ئارەزووى کۆچ دەوەستم، کۆچ وەک کۆچ، کۆچ وەک ئەوەى هەیە، «کۆچ لەخۆیدا». بۆ ئەمەش قسەیەکى ناو عەقڵى باو وەردەگرم کە “چاولێکەرى”یە و ناکرێت بە کەم وەرگیرێت. کاتێک کۆچ دەبێتە دیاردە، ئیتر ئارەزووى کۆچیش بەربڵاو دەبێت و هۆکارەکان لە پێشووتر بەهانەى قایمتر وەردەگرن. ئاخۆ چاولێکەرى هەروا وشەیەکى سوکایەتیئامێز و سادەیە یان دەتوانین لە ڕووى تیۆرییشەوە سەرنجى بدەینێ؟\n«چاولێکەرى» وشەیەکە لە ژیانی ڕۆژانەى هەموو کولتوورەکاندا، وەک گوفتار و کرداریش دووبارە دەبێتەوە. «چاولێکەرى»، سەرەتا وشەیەکى خراپ نییە، بەتەنیا باشیش نییە، ڕاستییەکە بەڵگەنەویستە لەودیوى باش و خراپەوە. لەوەش زیاتر کولتوور خۆى بریتییە لە جۆرە چاولێکەرییەک، کە لەبن ژمارەیەکى زۆر چالاکیدا لەسەر جووڵە و زەینى مرۆڤەکان تۆمار کراوە. بۆیەشە دەتوانین ڕێسا تیۆرییەکەى پشت «چاولێکەرى» ببەینەوە سەر دەروونشیکارى کاتێک دەڵێت: «ئارەزووى من، ئارەزووى ئەوی ترە». واتە ئەوەى من ئارەزووى دەکەم، پێشوەختە لە دەرەوەى منەوە وەک ڕێسایەک تۆمار کراوە، ئەوێکى ترى گەورە هەیە، کولتوورێک، چاوێک کە جێى “چاو”لێکەرییە. بۆیە وشەى «چاو» لە «چاولێکەرى»دا، ناوێکى مەجازییە و پتر بە واتاى ئارەزووکردن دێت: چاولێکردن. مادام ئارەزووى مرۆڤ ڕیشەکەى لە دەرەوەوە دێت و بەناو ئەودا تێدەپەڕێت، ئەوا نەست و دەروونیشى هەر لە دەرەوەڕا دێت و هەڵژەنراوە لە “دەرەوە”. ئەو لە خاڵێکدا خاوەندارێتى لە نەست و دەروونى خۆى دەکات، ئەو خاڵە خاڵى بەسوبێکتبووتى ئەوە، نوختەیەکى لیقە ناوەوە و دەرەوەش لەیەک کاتدا کۆدەکاتەوە. بۆیە بەر لەوەى ئێمە چاو لەیەک کەسى تر، یان زیاتر بکەین، چاو لە کولتوور خۆى دەکەین، لە ئەوی تر(ـى گەورە: کە کانگاى ئارەزووکردن و ئارەزووبەخشینەوەشە). ئارەزووش عادەتەن کەفوکوڵى دەروونى نییە، بەڵکوو لە مانا و بەها و شوناس و فەنتازیا و کۆمەڵێک ڕەهەندى حەیاتیتر ئاڵاوە. ئارەزوو مادام لە دەرەوەوە دێتەوە بۆ لاى سوبێکت، ئەوا ئەم “دەرەوە”يه هەریەک لەو ڕەهەندانەى نووساندووە بە ئارەزووەوە. بەم پێیە، «چاولێکەرى» خۆهاوشێوەکردنێکى ئەنقەست و سادە نییە، بەڵکوو بزووتنێکى نەستەکى و پێشوەختەیە لە ئێمەى مرۆڤدا. پرسەکە هەروا بەسادەیی، مۆدێل و باڵادەستبوونى مۆدە نییە، بەڵکوو یەکتربڕینى هەموو مرۆڤەکانە لە خاڵێکى دەرەکى و تەنانەت “نا-مرۆیی”دا بەناوى کولتوور(ئەوی ترى گەورە)وە.\nگەر باسەکە مێژوویی بکەینەوە، ئەوا ئەو کولتوورانەى وا دۆخى بابەتى(objective) تێیاندا لاوازە، ئەوا «چاولێکەرى» زووتر دەتەنرێتەوە. لاوازیی دۆخى بابەتى، واتە ئەوەى کە کەسەکان زووتر کاردەکەنە سەر یەکتر، و تاکایەتى بەجۆرێک بەهێز نییە دیوارى خۆى بەنێو هەمواندا دروست بکات. کولتوورى لەم جۆرە، بەخێرایی نامە و کاردانەوەکانى خۆى بۆ مرۆڤەکان دەنێرێتەوە: ئارەزووى من، ئارەزووى خێراى ئەوی ترە. واتە «چاولێکەرى»یە بنەڕەتییەکە، ڕوویەکى هەستیارتر وەردەگرێت بەراورد بە کولتوورێکى تر. ئەمڕۆ لەگەڵ خێرایی سەردەمدا، «چاولێکەرى»یە کولتوورییەکە پارچەپارچەتر بووە و وایکردووە وشەیەکى وەک “دەفع”(پاڵپێوەنان) بێتەگۆڕێ. کاتێک دۆخى زاتى ئامادەیە و بگرە زاڵیشە، ئیتر دۆخى بابەتى و دەرەکى دەبێتە پاشکۆ. “دەفع”، جۆرە چاولێکەرییەکە پەیوەندییەکى ئۆرگانیی بە خێراییەوە هەیە. بژاردەکان لە ڕواڵەتدا زۆر و ناڕوون و لەرزۆکن، بۆیە ئیرادەى “دەفعبوو” زوو دەجوڵێت. هەر کولتوورێک، دۆخى بابەتى و واقیعى بابەتیی تیا بەهێز بێت ئەوا ڕووبەرى “دەفع” بچوکترە و کەسەکان تەنیا لەسەر بڕیارى خۆیان دەوەستن تاکوو باجى یاسا و ڕێسا و دیاردە بابەتییەکان نەدەن. لە سەرەتادا وادەردەکەوێت “دەفع” بەرەنجامى شلکردنى سۆز و حەماسەت بێت، ئەمە ڕاستە، بەڵام هۆکارە ڕیشەییەکە لە جێیەکى ترە: دونیاى دەرەوە، سۆزەکانى ناو مرۆڤەکانى ئەو کولتوورەى وەک پێویست ڕێکنەخستووە. ئەوەى هەیە تەمتومان و تێکەولێکەیەکە لە سۆز کە بە پاڵنانێکى بچوک دەخرۆشێن. هەتا وشەگەلى وەک داوەریی عەقڵانى و بەکارهێنانى ژیرى و هتدیش، شتانێکن بەر لەوەى تەواو شەخسى بن، ڕیشەیەکیان لە دونیا دەرەکى و بابەتییەکەدایە و گەرەکە لەوێدا ڕێک بخرێن. “دەفع”، ئەو «چاولێکەرى»یەیە کە کەسێکى کۆنکرێتیتر، ڕاستەوخۆ شتێکى تر دەکاتە مایەى ئارەزوو بۆ ئەو کەسەى تر. وێڕاى ئەمەش، کولتوور ناوێکى ئۆنتۆلۆژییە بۆ “دەفع”ێکی ڕیشەیی کە هێورتر دەرخواردى هەمووانى دەدات.\nلێرەوە، ئاساییە سەربارى هەموو هۆکارە باوەکان، کۆچ و ئارەزووى کۆچ ببەسترێتەوە بەو کاریگەرییە نێوسوبێکتییەوە کە مرۆڤەکان دەیخەنە سەر یەکدى. “کرمى مێشک” بۆ خاریج، ناوێکى شەعبییە بۆ ئەوەى کە کۆچ خۆى ئامانجى خۆیشیەتى. مادام ئارەزوو لەقوڵاییدا، خۆى هیچ وەڵامێکى نییە و دەبزوێت، ئیدى دەتوانێت لە پشت زۆر دیاردەوە بەرهەمبێتەوە و لە بن هۆکارێکدا خۆى نیشتەجێ بکات کە بە گێڕانەوەى هۆکارەکە تێر نەبین.\n“لەپشت هەموو کۆڕەو و کۆچەکانى ئێستا و ڕابردوو و ڕەنگە داهاتووشمانەوە، هۆکارێتییەک هەیە کە گشتەکییە نەک بەشەکى”\nوێڕاى ئەم ئارەزووە زاتییەى کە کۆچ خۆى دروستی دەکات، جارێکى تر دەگەڕێینەوە سەرەتا و وەرگرتنەوەى دیاردەکە لەناو “گشت”دا: گەر هۆکارێک وەربگرین، لە ڕواڵەتدا ئامانج دەپێکین، بەس شتێک دەمێنێتەوە کە خوێنەر و لێکۆڵەریش تێر ناکات. پێدەچێت هەر کوردێکى خوێنەوار تووشى ئەم هەستە هاتبێت. با دیقەتى خاڵێکى گاڵتەجاڕ بدەین کە بەشێوەیەکى تایبەت، دەمانخاتە ڕامانەوە: لە نیگای یەکەمدا یەکسانکردنى کۆچ و کۆڕەو، هەڵەیە، لێکچواندنێکى فۆرماڵانەیە و مادام هەردووکى کۆچڕەوییە ئیتر کۆڕەویشە. واتە سێ قۆناغمان هەیە لەم نموونەیەدا: لە قۆناغی یەکەمدا زەینێکى سادەى کوردى، دێت و هەریەکە لە کۆچى کۆچبەران و کۆڕەوەکەى دواى ڕاپەڕین یەکسان دەکات بەیەکتر. چاوى ڕەخنەگر دێت و دەڵێت، ئەم یەکسانکردنە دروست نییە چونکە کۆڕەوەکە بە هۆی ڕاوەدوونانى داگیرکەرەوە بوو، بەڵام ئەم کۆچڕەوییەى ئێستا بە هۆى دەسەڵاتى خۆماڵییەوەیە. ئەم ڕەخنەیە، بەشى خۆى درووستە و هەنگاوێک دەکەوێتە پێش یەکسانکردن و لێکچوواندنەکەى پێشووەوە. واتە کە ڕەخنەکە دەبینیت، بە خۆت دەڵێىت وایە، کۆڕەوەکە شتێک بوو و ئەم کۆچڕەوییەش شتێکى ترە. بەڵام هێشتاش لە یەکێک لە توێیەکانى زەینماندا تێرنەبوونێک دەمێنێتەوە، قایلنەبوونێک دەمێنێتەوە کە زۆر لەسەرى ناوەستین بەڵام هەیشە. واتە چرکەساتێک دێتەپێشەوە کە بەبێ ویستى خۆمان، کۆڕەوەکە و کۆچڕەوییەکەى ئێستا هەمیسان لێک نزیک دەکەینەوە. بۆیە ڕەخنەکەى قۆناغى دووەم، دەرهەق بە شوبهاندنەکەى قۆناغی یەکەم پێویستى بە ڕاکێشانە. واتە دەبێت بیبەینە قۆناغى سێیەم کە جۆرێکە لە نەفیی نەفى، جۆرێکە لە گەڕانەوە بۆ قۆناغی یەکەم کە بەتەواویی یەکسانیش نییە بەوەی یەکەم. بۆ نموونە، گەرەکە دەرەنجامێک بەدەستبێنین کە بەڵێ پەیوەندییەکى توندوتۆڵ لەنێوان قۆناغی یەکەم و سێیەمدا هەیە، بەڵێ کۆڕەوەکە و کۆچەکە پەیوەندییەکیان پێکەوە هەیە بەڵام ئاخۆ ئەو پەیوەندییە چییە و چۆنە. لەم چرکەساتەدا، زەینمان بەسەر ئەوەدا زاڵبووە کە جیاوازییەک لەنێوان هەردوو کۆچەکەدا هەیە، بەڵام دەشیەوێت بپەڕێتەوە بۆ ئاستێکى سەرووتر تا جیاوازییەکە حەل بکات و بیخاتە ناو «گشت»ێکى فراوانترەوە. واتە کۆچى ئێستا جیایە لە کۆڕەوەکە، بەڵام لە باگراوەندێکیشدا دەبنەوە بە بەشێک لە پرۆسەیەک کە درێژکراوەی یەکترن، درێژکراوەیەک کە دەشێت لە فۆرمدا دژى یەکتر بن و بشتوانین ڕیزێک جیاوازى لەنێوانیاندا بژمێرین. بەم قۆناغى سێیەمەدا، زەین دەیەوێت قۆناغىیەکەم و دووەم هەڵگرێتەوە و هەنگاوێکیش بچێتە پێشەوە. دەیەوێت ئەو ختوورەیەى خۆى تێربکات کە لەنێوان هەردوو دژەکەی یەکەمدا هەیە، ئەو دوو دژەى کە بەجۆرێک لە جۆرەکان تەواوکەری یەکتریشن. قۆناغی یەکەم باسى کۆڕەوێکە، هەڵهاتن و ئاوارەیی، بەڵام ئەوە چییە وادەکات بمانخاتەوە بیری ئەم کۆچڕەوییەى ئێستاش؟ ئەمەیە ئەو پرسیارەى کە زەین بەشاراوەیی دەخوڵقێنێت و ڕەنگە نەشگاتە ئاستى ئاگایی، بەڵام ئامادەییشى هەیە. ڕاستە کە کۆچڕەوییەکەى ئێستا هۆى بەشەکیی ترى لەپشتەوەیە، بەڵام لە کۆدا دەچێتەوە پاڵ ئەو کۆڕەوەى پێشوو. هەردووکیان، دەبنەوە بە بەشێک لەڕەوتێکى زەینى. پێم وایە ئەو تووڕەییەى کۆچبەران و ئەو تووڕەییەى ناو فەیسبوک و کۆمێنتەکانیش شتێکى لەوە زیاتریان لەخۆدا هەڵگرتووە کە تەنیا بیانەوێت بڵێن «دەسەڵاتى کوردى، خراپەی ڕەهایە». هەتا کە بەشێوەیەکى حەرفیش وا دەڵێن، ئەوا شتێکى زیاتریان مەبەستە. شتێک کە ڕەنگە بتوانین بەم جۆرە تەعبیرى لێ بکەین: ئەمەش هەر کۆڕەوە، بەڵام بە دووجایی. کۆڕەوى دووجا، واتە دووبارەبوونەوەى کۆڕەوێک کە داگیرکەر سازاندبووى، بەڵام ئەمجارەیان کوردەکەى خۆیشمان بەجۆرێک دەستى تێیدا هەیە. وێناکردنى ئەم خاڵە، کەمێک هەستیارە. چونکە مەبەستمان ئەوە نییە کە هەردووکى کۆڕەوە و یەکیان لە لایەن بەعسەوە ڕوویداوە و ئەمەى تریان لە لایەن دەسەڵاتێکى خۆماڵییەوە. بەڵکوو دەمانەوێت بڵێین، ئێمە لە کۆڕەوێکى بەردەوامداین کە جارى یەکەم ئەویترى داگیر هۆکارى بووە و ئەم جارەیان دەسەڵاتێکى خۆماڵى، بەڵام دەسەڵاتە خۆماڵییەکەش بەتەواوى دەسەڵات نییە. پێم وایە هێشتا لە ڕووى نەستەکییەوە، کورد ناتوانێت خۆى بڕووخێنێت، هێشتا ئامادەیە هەڵبێت تا بتوانێت ڕووبەڕووى بنیاتنراوێک(دەسەڵاتێکى خۆماڵى) بێتەوە. ئەم سێ قۆناغە زەینییە بەشێوەیەکى سەیر، لە لایەن خەڵک و دەسەڵاتیشەوە تێهەڵکێشکراوە. هەر ئەمڕۆژانە لە کەناڵى دەسەڵاتەوە، ئەم کۆچڕەوییە پیشان دەدرا و دەیان هەزار کەسى بەخۆیەوە سەرقاڵ کردبوو. ڕەنگە یەکەم کاردانەوە کە بە زەینماندا دێت ئەوە بێت باشە چۆن دەبێت دەسەڵات هێند بێشەرم بێت کە خەڵکى ئاوارەبووى سنوورەکان پیشان بدات و وەک بینەرێکى پاسیڤ بێتەپاڵ ئێمە و خۆى لە بەرپرسیارێتى دابماڵێت؟ ئەمە کاردانەوەیەکی ڕەواى زەینییە و گومانى تیا نییە کۆمیدییشە و هەمووکەس دەخاتە پێکەنین(یان تووڕەیی). بەڵام پێم وایە، هاوشان بە کۆمیدیا و تووڕەبوونەکە، هەمان پرۆسە لەئارادایە کە باسمانکرد: لەپشت هەموو کۆڕەو و کۆچەکانى ئێستا و ڕابردوو و ڕەنگە داهاتووشمانەوە، هۆکارێتییەک هەیە کە گشتەکییە نەک بەشەکى. واتە، ئەو ڕووداوانەى کۆچ کە بەسەر ئێمەدا هاتوون، بەجیا لە هۆکارە مەرحەلەییەکانیان، دەبنەوە بە بەشێک لە هۆکارێتى کە پەیوەندیی بە چارەنووسى کردەوە هەیە. بە پرسێکەوە کە لە ڕووى ئۆنتۆلۆژییەوە بۆمان حەلنەبووە. هەتا ئەو ژێستە باوکانە و خەمخۆرانەیەى هەندێ لە سیاسییەکانیش، شتێکى جدى نەبوو، نەک لەبەر ئەوەى نمایشێکی ڕیاکارانەیان کردبێت، بەڵکوو ئەوانیش هەر بایی بنەماڵەکەى خۆیان نیشتەجێ و دڵنیان. لێرەدا هۆکارێتى، هۆکراێتییەکى پۆزەتیڤیستى نییە، هۆ و ئەنجامێک نییە بەشێوەى ئەزموونى و میکانیکى و سیتەماتیک لەدوای یەکتر بێن، بەڵکوو پرۆسەیەک لە هۆکارێتییە کە فۆرمى جێگیرى خۆرى وەرناگرێت و بە هۆى کۆمەڵێک هەڵبەزودابەزى جیاجیاوە دەچێتە پاڵ یەکتر. واتە هەڵە بەشەکى و لێکچواندنە نادرووستەکە، بەشێکە لە وێنەیەکى گشتیتر و درووستتر کە زەینە گشتبینەکان دەیبینن. بۆیە گەر لە هەردوو کۆچەکە و قۆناغى سێیەمیش دوور نەکەوینەوە ئەوا دەبێت سێ خاڵ تۆمار بکەین:\nیەکەم: کۆچە جیاجیاکانى ئێمە، لە ساتى خۆیدا هۆکارى ساتەوەختیی خۆى هەیە، بەڵام کاتێک پێکەوەیان دەلکێنین، ئەوا سەربارى ناکۆکییە جیاوازەکانیان، لەناو یەک گشت و یەک باگراوەندا کۆ دەبنەوە.\nدووەم: دوو کۆچى دژبەیەک، قۆناغى سێیەم لە زەینماندا دروست دەکات کە هەردوو کۆچەکە گوزارشت لە ناجێگرییەکى دەستەجەمعى دەکەن یەکلانەبووەتەوە بۆمان.\nسێیەم، کۆچەکان وێڕای ڕووە جیهانگیرەکەیان، وێڕاى هەموو هۆکارە بەردەست و بەرچاوەکان، کەچى کۆچێکە لە بۆشاییدا دەسوڕێتەوە.\nسەرەنجام، یەک خاڵى تر لەم دیاردەیەدا و زۆر دیاردەى تریشدا هەیە کە دووبارە دەبێتەوە و ئاماژەیە بۆ هەژاریی تیۆریی کۆمەڵگاى ئێمە. بۆ نموونە، زۆر جار لەژێر خوێندنەوەکانەوە بۆ کۆچ و کۆچبەرى، دەنووسرێت: هیچى ناگاتە ئەو قسەیەى کە کۆچبەرێک لەسەر خۆى دەیڵێت. ئەم لێدوانە، لەبەر چەندین هۆکار جێی ڕەخنەیە:\n١) دۆخى هەر کەسێک کە لەناو ڕووداوێکدایە تەنیا فاکتە نەک تیۆر. تەنیا دەرخستن و درکاندنى ڕاستییەکە کە پێویستى بە چەمکاندن و بەستنەوە و ناونان هەیە. گەر لەوەدا کورتهێنان هەیە یان نا شتێکى ترە، بەڵام خودى لێدوانەکە ڕۆحێکى دژەتیۆریی کۆمەڵگایەکە کە لە ئاگاییەکى بەراییدا دەژى لەسەر کێشەکانى خۆى. بۆ نموونە لێدوانى کۆچبەرێک لەسەر تەجرووبە زیندووەکەى گرنگە، بەڵام تەجرووبەیەکیشە هێشتا نەخراوەتە پانتاییی چەمکایەتییەوە. گریمان کۆچبەرێک قسە لەسەر هۆکارێکى شەخسیی خۆى دەکات، و دەڵێت “لە فڵان شت هەڵهاتووم”. بەڵام کەسێکى تیۆریست دێت و دەڵێت: کۆچ، وشکبوونەوەى لیبیدۆى”گۆڕانكارى” خۆیشیەتى. کۆچ، نیشانەى باشتر بوون نییە، بەڵکوو پێداگرییە لەسەر ئەوەشى کە ناگۆڕێت، کە باشتر لەئارادا نییە، کۆچ خۆى ساتى ڕەقهەڵاتنى نەگۆڕان و تەوقیتى چەقینە.\n٢) مرۆڤى ناو ڕووداوەکان، تەنیا بە زمانى تراژیک دەتوانێت بدوێت نەک تیۆرى. هەتا زۆر جار پەنا بۆ زمانێک دەبات کە دەبێت پڕ بێت لە نیشانەى ناجێگیرى و لاڵەپتێ و بەرجەستەکردنى کارەسات. شایەتى ڕووداو، دەبێت کەمێک بە لاڵى بدوێت، گەرنا بڕواپێکردنى، سست دەبێت. بەهەرحاڵ، ئەمە ڕاستییەکە دەتوانین ناوی بنێین ڕاستیی “بێ نێوانگر”، ڕاستییەکى ڕاستەوخۆ و نەچەمکێنراو، کە پێویستى بە نێوانگرى و ناوەندێکى تیۆرى و چەمکایەتییە تاکوو ڕێکبخرێت. ڕاستى، لە ئەزموونى زیندوو و پاشان چەمکاندنەوە بەجۆرێک دێتەدى. ڕاستى، هەم کۆمەڵایەتییە و هەم بردنیشى بە فلتەرى تیۆر و چەمکدا. بۆیە خاڵى تەواوکەرى ئەمە بریتییە لە پێچەوانەکەى: گەر لە کۆمەڵگادا کتێبێک بنووسیت لەسەر ئەوەى چۆن هەمووکات بەپێى ئەرگۆمێنت و بە لۆژیکى بدوێین، ئەوا دەرەنجامەکە نالۆژیکى دەکەوێتەوە، چونکە ئەرگۆمێنت شتێکە لە کۆمەڵایەتیبوون هەڵژەنراوە و پێشوەخت ڕیشەیەکى کۆمەڵایەتیی هەیە.\nنووسینەکەی سەردار عەزیز بە ناونیشانی “بۆ وەلید عومەر: ئایا تەنها فەلسەفە وەڵامی پرسی کۆچ دەداتەوە؟” لە ماڵپەڕی ژنەفتن بڵاو کراوەتەوە. https://jineftin.krd/2021/11/17/%d8%a8%db%86-%d9%88%db%95%d9%84%db%8c%d8%af-%d8%b9%d9%88%d9%85%db%95%d8%b1-%d8%a6%d8%a7%db%8c%d8%a7-%d8%aa%db%95%d9%86%d9%87%d8%a7-%d9%81%db%95%d9%84%d8%b3%db%95%d9%81%db%95-%d9%88%db%95%da%b5%d8%a7/\nژاک لاکان، ژیل دۆلووز، سەردار عەزیز، فەلسەفە، کورد، کۆچ، وەلید عومەر\n← بۆ وەلید عومەر: ئایا تەنها فەلسەفە وەڵامی پرسی کۆچ دەداتەوە؟


هاوپەیمانی نێودەوڵەتی پلانی هێرشێکی موشەکی لە دێرەزۆر پوچەڵکردەوە\nهاوپەیمانی نێودەوڵەتی پلانی هێرشێکی مووشەکی لە دێرزۆری پوچەڵکردەوە، کە لەو ناوچەیە میلیشیاکانی ئێران هەوڵ دەدەن هێرش بکەنە سەر هێزە ئاسایشییەکان و هەسەدە.\nڕۆژی سێشەممە، هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژ بە داعش بە ئاژانسە جۆراوجۆرەکانی ڕاگەیاند کە هێزەکانیان هێرشێکی موشەکییان پوچەڵکردەوە کە کرایە سەر بنکەکەیان لە ناوچەی دێرەزۆری باکوور و ڕۆژهەڵاتی سوریا.\nپلانی ئەو هێرشە شکستخواردووە ڕۆژێک دوای ساڵیادی کوژرانی قاسم سلێمانی دێت، هەروەها سێیەمین هێرشە بۆ سەر هێزەکانی هاوپەیمانان لە سوریا و عێراق لە ماوەی دوو ڕۆژدا.\nبەرپرسێکی پارێزگا لە لێدوانێکیدا بۆ ئاژانسەکانی هەواڵی ڕاگەیاند"دوای بینینی مووشەکی ئامادەکراو، کە وەک هەڕەشەیەکی نزیک دەبینرا، هێزەکانمان ئەو هەڕەشەیەیان پوچەڵکردەوە".\nموشەکەکە لە نزیک گوندی سەوز لە ناوچەی فوراتی سەر بە شارۆچکەی دیرەزۆر ئامادەکراوە، کە هێزەکانی هاوپەیمانان و هێزەکانی هەسەدە لەوێ دەمێننەوە.\nوتەبێژی هاوپەیمانان بە ئاژانسی هەواڵی فرانس پرێسی ڕاگەیاند، ئەو کەسانەی کە ئامادەکاریان بۆ هێرشەکە کردووە نەزانراوە، بەڵام وتی: "پێمانوایە میلیشیاکانی ئێران هەڕەشەن بۆ سەر هێزەکانمان لە سوریا و عێراق".\nلە ماوەی کەمتر لە48کاتژمێردا 3 هێرش بۆ سەر هێزەکانی هاوپەیمانان ئەنجامدراون و چوار فڕۆکەی بێفڕۆکەوان لە عێراق لەلایەن هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژ بە داعش تێکشکێنراون .\nشارەزایان پێیانوایە میلیشیاکانی سەر بە ئێران لە سوریا بەتایبەتی لەناحیەی دێرزور کە سنووری ڕووباری فوراتە لە نێوان هێزە هاوبەشەکان و هەسەدە لەلایەکی ترەوە لە ناوچەکانی ڕژێمی سوریا بەردەوامن لە هێرشکردن.\nشارەزا دیلبرین زێلۆدەڵێت" لە ناوچەی دیرەزور شانەی نهێنی میلیشیاکانی سەر بە ئێرانی هەیە، ئەوان بەردەوامن لە هەوڵدان بۆ تێکدانی سەقامگیری هەرێمەکە، کە داعش سوودی لێ وەردەگرێت".\nجێگای ئاماژەیە، کە ڕۆژی 1ی ئەم مانگە هێزەکانی هەسەدە ڕایانگەیاند و هاوپەیمانی نێودەوڵەتییش دووپاتی کردەوە کە هەسەدە دەستی گرتووە بەسەر ئەو مووشەکە ئامادە کراوانەی بۆ ئەو هێرشانە لە ناوچەی دێرزۆر ئامادە کرابوون.


زایینی: ٢٤-١٠-٢٠١٢ - هەتاوی: ١٣٩١/٠٨/٠٣ - ١٠:٠٩ تاران قه‌باره‌ی فۆنت:\nکوردستان میدیا: لێپرسراوی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی یه‌کیه‌تیی ئورووپا و حکوومه‌تی کانادا، وێڕای ره‌خنه له رێژیمی ئێران، نیگه‌رانیی خۆشیان له سزای له سێداره دان ده‌ربڕیوه.\n"جان بێرد" وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی وڵاتی کانادا وتی: رێژیمی ئێران سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی پشتیوانی سه‌ره‌کیی گرووپه تیرۆریسته‌کانه، له ناوخۆی وڵاتیشدا پێشێلکاری به‌رچاوی مافی مرۆڤه.\nوه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی کانادا له‌و باوه‌ڕه دایه، که رێژیمی ئیسلامیی ئێران مافی سه‌رجه‌م که‌مینه ئاینی و نه‌ته‌وه‌ییه‌کانی پێشێڵ کردووه و وتیشی: ئێران ده‌توانێ مه‌ترسییه‌کی گه‌وره بۆ سه‌ر جیهان بێت.\nئه‌و لێدوانانه له‌حاڵێک دایه که ئه‌حمه‌د شه‌هید رێپورتێری تایبه‌تیی رێکخراوی نه‌ته‌وه یه‌کگرتووه‌کان بۆ کاروباری مافی مرۆڤی ئێران رایگه‌یاندووه، له ماوه‌ی ٨ مانگدا ٣٠٠ که‌س به ده‌ستی هێزه‌کانی رێژیم له سێداره دراون.\nهه‌ر له‌و پێوه‌ندییه‌دا و دوابه‌دوای ئیعدام کردنی ١٠ که‌سی دیکه له ئێران، کاترین ئاشتۆن به‌رپرسی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی یه‌کیه‌تی ئورووپا وێڕای نیگه‌رانی ده‌ربڕین داواشی له رێژیمی ئێران کردووه که سزای ئیعدام رابگرێت.\nئه‌و لێپرسراوه وتیشی: زۆربه‌ی حوکمی ئه‌و ئیعدامانه له دادگا چه‌ند خوله‌کی و ره‌واڵه‌تیه‌کاندا په‌سند کراون.\nنوێنه‌ری رێکخراوی نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کان بۆ کاروباری مافی مرۆڤ له ئێران له راپۆرتێکدا بڵاوی کردۆته‌وه، له ماوه‌ی ده‌سپێکی ساڵی ٢٠١١ـه‌وه هه‌تا ئێستا، ٦٧٠ که‌س له ئێران ئیعدام کراون و وتی: به‌پێی ئه‌و سیستمه‌ی رێژیمی ئێران ئه‌گه‌ری ئه‌وه هه‌یه ئاماره‌کان رۆژ له دوای رۆژ روو له زیاد بوون بکات.


عەقلیەتی ئیدارەی شارەكە بڕوایان بە ئازادی میدیا نییە\nسلێمانی 2ی نیسانی 2016: سەنتەری میترۆ بۆ داكۆكی لە مافی رۆژنامەنوسان رایدەگەیەنێت، رێگری هێزە ئەمنییەكانی كەركوك بۆ روماڵكردنی گردبونەوەیەكی نارەزایەتی مەدەنی و هێمن هیچ پاساوێكی نییە.\nئێوارەی ئەمڕۆ لە گەرەكی رەحیم ئاوای شاری كەركوك گروپێكی مەدەنی، بە مەبەستی دەربڕینی نارەزایی بەرامبەر كەیسی بازرگانیكردن بە نەوتی شارەكەیان، گربونەوەیەكیان رێكخست.\nهەر زوو هێزە ئەمنییەكانی ئەو شارە (پۆلیس و ئاسایشی یەكێتی و پارتی) بە مەبستی بڵاوەپێكرنی گربونەوەكە گەمارۆیان دان و داواشیان لە كەناڵەكانی راگەیاندن كرد كە شوێنی گردبونەوەكە چۆڵ بكەن.\nلە كاتی روماڵردنی گربونەوەكە هێزە ئەمنییەكان پەلاماری تیمەكانی كەناڵەكانی NRT,K24,PAYAM, KNN, داو بە قسەی ناشریین و هەرەشە ئامێز داوایان لێكردن وێنەنەگرن و شوێنی گربونەوەكە چۆڵ بكەن.\nپەیامنێرانی ئەو كەناڵانە هەر یەك لە ( هێمن حەسەن، ئاڵا هوشیار، تایەر تۆفیق، چیا نوری) وردەكاری هێرش و پەلامارە و رێگری ئەو هێزانەیان بۆ سەنتەری میترۆ باسكردوە و لە راپۆرتی داهاتوی سەنتەری میترۆ ئاماژەیان پێدەكەرێت.\nبە پێی لێدوانی پەیامنێرانی ئەو كەناڵانە بۆ سەنتەری میترۆ رێگری رماڵكردنەكە كرا، رێگرییەكان بە فەرمانی ژووری عەمەلیاتی شارەكە بووە كە پارێزگای كەركوك سەرۆكایەتی دەكات.\nسەنتەری میترۆ بۆ داكۆكی لە مافی رۆژنامەنوسان رایدەگەیەنێت، رێگری هێزە ئەمنییەكانی كەركوك بۆ روماڵكردنی گردبونەوەیەكی نارەزایەتی مەدەنی و هێمن هیچ پاساوێكی نییە جگە لەوەی عەقلیەتی ئیدارەی شارەكە بڕوایان بە ئازادی میدیا نییە.\nمیترۆ داوا دەكات رێگرییەكانی بەردەم رۆژنامەنوسانی كەركوك لاببرێت و ئیدارەی شارەكە رێز لە یاسا و مافی رۆژنامەنوسان بگرێت.\nتا كۆتایی ساڵی 2010 لەلایەن پەیمانگای رۆژنامەوانی جەنگ‌و ئاشتی (IWPR) پاڵپشتی كراوە.لە تەموزی ساڵی 2010 لە كۆنفرانسێكدا لە شاری هەولێر ئەندامانی بۆردی ڕێكخراوەكە هەڵبژێردران.لەسەرەتای 2015 سەرلەنوێ دەستەی بەڕێوەبردنی هەڵبژاردوە.سااَنی 2011 و 2012 و2013 و 2014، راپۆرتی ساڵانەی لەسەر رەوشی ئازادی رۆژنامەنوسی لە هەرێمی كوردستان بڵاوكردۆتەوە.


(ڕەوانەکراوە لە سونیەوە)\nبە پێی نوێترین لێکۆڵینەوەکان کە ئاژانسی هەواڵی جیهانی بڵاوی کردۆتەوە ژمارەی موسڵمانان لە ساڵی ٢٠٠٩ دەگاتە ١,٥٧ ملیار کەس، بە پێی هەمان سەرچاوە ڕێژەی سوونە ئەگاتە (%٨٧-%٩٠)ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ژمارەی موسڵمانانی سوونە لە نێوان (١,٣٧-١,٤) ملیار کەسدایە .\n^ "پێشکەوتنی مەزهەبی ئیسلامیەکان". لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی ئازاری ٢٠١٠. لە ڕێکەوتی ١٣ی تەممووزی ٢٠١١ ھێنراوە. پارامەترەکە |dead-url= پشتگوێ خرا (یارمەتی); بەدواداچوون بۆ ڕێکەوت بکە لە: |access-date=, |archive-date= (یارمەتی)\nوەرگیراو لە «https://ckb.wikipedia.org/w/index.php?title=سوننە&oldid=726453»\nدواجار لە ١٧:٥٥ی ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ دەستکاری کراوە\nئەم پەڕەیە دواجار لە ١٧:٥٥ی ٢٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ نوێ کراوەتەوە.


باوه‌ڕ مه‌عرووفی بایگانی - ئاماژه\nخانه / بایگانی برچسب: باوه‌ڕ مه‌عرووفی\nبایگانی برچسب: باوه‌ڕ مه‌عرووفی\n١ پێشتر، لە بەرهەمەکانی ئەسغەر فەرهادی، دەرهێنەری بەناوبانگ، «چوارشەمە سووری»م دیبوو. ئەم دواییانە «سەبارەت بە ئیلی»م بینی. دیارە بەرهەمهاتنی وەها فیلمێک لە فەزای سینەمایی ئێراندا ڕووداوێکە، ڕووداوێکی پیرۆز و شادیهێن. سەرەڕای ئەوەی «سەبارەت بە ئیلی» ڕیتمێکی باشی هەیە و زۆربەی ئەکتەرەکان ڕۆڵی خۆیان بە جوانی دەگێڕن و چاک جێ کەوتوون …\nکەس منداڵی خۆی ناخاتە ناو دڵی گەمێ/وارسان شایر/و.له ئینگلیزییه‌وه: باوه‌ڕ مه‌عرووفی\nمی 3, 2016\t0\nوارسان شایر لەدایکبووی ساڵی ١٩٨٨ شاعیر و نووسەر و وانەبێژی بە ڕەگەز کێنیایی خەڵکی سۆمالیایە و ئێستا لە لەندەن نیشتەجێیە. ئەو کچە هەڵبەستوانە شیعرەکانی خۆی لە سەرانسەری بەریتانیا و وڵاتانیتری دنیا، لەوانە ئەفریقیای باشوور، ئیتالیا، ئەلمان، کەنەدا، باکووری ئەمەریکا و کێنیا خوێندووەتەوە. یەکەم کتێبی لە ژێر ناوی “فێری دایکم دەکەم …


بۆری نەوتی هەرێمی کوردستان لە بەندەری جیهانی تورکیا تەقییەوە\nکۆدی هەواڵ: 4768\nڕێکەوتی بڵاوکردنەوە: 11:22 - 2022/01/19\nبەشی تورکیا- ڕۆژی 18-1-2022بۆریی نەوتی هەرێمی کوردستانی بۆ بەندەری جەیهان لە نزیک پارێزگای کاهرەمانمارس تەقیوەتەوە.\nبەپێی هەواڵی کوردپرێس، کۆمپانیای بۆتاشی تورکی ڕایگەیاند تەقینەوەکە کاتژمێر 7:30ی ئێوارەی دوێنێ سێشەممە ڕوویداوە و دەشڵێت، "ئاگرەکە وەستنێراوە و تیمەکان سەرقاڵی تەواو کۆنتڕۆڵ کردنی دۆخەکەن".\nکۆمپانیاکە زانیاری لەبارەى هۆکاری تەقینەوەکە نەداوە و تەنها نووسیویەتی "بەهۆکارێکی نادیار".\nجەختیشی کردووەتەوە کە "بەزووترین کات" بۆرییەکە چاک دەکرێتەوە و گواستنەوەی نەوت دەستپێدەکات.\nتورکیابەندەری جیهانتەقینەوەبۆریی نەوتهەرێمی کوردستاننەوت


RUWANGE |----------------| ڕوانگه: October 2016\nبەشێک لە پەیامی لارش ئۆلی سەرۆکی پێشووی پارتیی چەپی سوێد\nبەشێک لە پەیامی لارش ئۆلی سەرۆکی پێشووی پارتیی چەپی سوێد بۆ هەشتەمین کۆنفڕانسی ڕێکخستنی پارتیی یەکێتیی دێمۆکڕاتیک لە ئوڕووپا، شەمە ٢٤ –ی سێپتامبری ٢٠١٦ .... ئاڵنگاری هەرە گەورە ئەمڕۆ شەڕ کردن بە دژی داعش و تێک شکاندنێتی ، و ئێمە وەک کۆمەڵگەی نەتەوەیی دەبێ حەولی زیاتر بدەین بەو مەبەستە . ئێمە لە سوورییە دەبێ پشتیوانی لە ڕێبازی سێیەم بکەین کە ئەویش بە مانای شەڕی داعش کردن و تێک شکاندنێتی و هەر وەها ئێمە لە دڵەوە پشتیوانی دەکەین لە پێشوەچوونێک لە هەرێم دا لە پێناو سوورییەیەکی فێدێڕاڵی، دێمۆکڕاتی ، پێشکەوتووی ئاشتی خواز ، و لە ڕووی جێندرەوە یەکسان. ئێمە دەبێ لە بەرامبەر ئەردۆغان دا ڕاوەستین کە هێرش دەکاتە سەر ئەو مۆدێلە. ئەوە ئێوەنە هیوای هەبوونی پێشوەچوونێکی ئاشتیخوازانە و دێمۆکڕاتیکن لە هەرێم دا داوای سەرکەوتنی کۆنگرەکەتان دەکەم. .... ئێمە هەموومان لە یەکێتیی دا بەیەکەوە بەهێزترین. بۆیە دەبێ شان بدەینە شانی یەکتری . هەر بژی کوردستان\nپەیامی پڕۆفێسۆر یووست یۆنگردن لە بەشی کۆمەڵناسی دەرەوەی شاران لە زانکۆی واگێنینگن لە هۆلەند بۆ هەشتەمین کۆنگرەی ڕێکخستنی پارتیی یەکێتیی دێمۆکڕاتیک لە ئوڕووپا. ٢٤ – ٢٥ سێپتامبری ٢٠١٦ ، بروکسێل\nجێی شانازییە بۆ من کە لێرە لە کۆنگرەی پارتیی یەکێتیی دێمۆکڕاتیک دا بەشداری دەکەم. بەشداری لە کۆنگرەی پارتییەک دا کە بەشێک لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستانە و بزووتنەوەی هەرە گرینگە لە سوورییە. یەکێک لە بزووتنەوە هەرە گرینگەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ، بزووتنەوەیەکی لائیکە، پێشکەوتووە ، فێمینیست ە ، بزووتنەوەی بەرەی گەنج ە. بزووتنەوەیەک کە ئیدەئالی سۆسیالیسم دەبووژێنێتەوە ، مانای دێمۆکڕاسی لە دەرەوەی دەوڵەت – نەتەوە دەبووژێنێتەوە ؛ واتە دێمۆکڕاسییەکی بێ دەوڵەت ؛ دێمۆکڕاسییەک لە سەر بنەمای حکوومەتێکی خۆسەر . ڕێگای نوێی بەیەکەوە ژیان پێش دەخا و لە کردەوە دا بەیەکەوە کار کردن دەخولقێنێ، شتێک کە هەر ئێستا کە ئێمە بەیەکەوە دەدوێین ڕوودەدا. و ئەوە بزووتنەوەی کورد و ئەوە ' ڕۆژئاوا ' دەکا بە ئیلهامدەرێک لە دەرەوەی ڕۆژئاوا و لە دەرەوەی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست. و ئەوە هەر وەها ڕۆژئاوا دەکا بە سەرچاوەی ئیلهام لێوەرگرتن لە سەرتاسەری جیهان دا . و لە سەرووی هەموو شتێکەوە سەرکەوتنی شۆڕش لە ڕۆژئاوا بۆ خەڵکی ڕۆژئاوا و بۆ کوردەکان و پێکهاتەکانی دیکەی کە لە هەرێم دا دەژین گرینگە نەک هەر بۆ ئەوان هەر وەها بۆ خەڵک لە هەموو کوێیەکی جیهان.\nئەوە نموونەیەکە بۆ هەموو ئەو کەسانەی کە باوەریان وایە هەبوونی دنیایەکی دیکە مەیسەرە!


بڕیارێكی دیكە لەبارەی پشووی فەرمانبەران درا – تۆڕی میدیایی خەڵک\n2020/06/16 - 3:22 PM\nبە بڕیاری ئەنجوومەنی دادوەری هەرێمی كوردستان، لەمەودوا هەموو ڕۆژانێكی پێنج شەممە بۆ فەرمانبەران دەكرێتە پشوو.\nبەپێی بڕیارێكی ئەنجوومەنی دادوەری هەرێمی كوردستان، كە ئەمڕۆ سێ شەممە 16ی حوزەیران دەرچووە، “لەبەر تەشەنەكردنی ڤایرۆسی كۆرۆنا لە هەرێمی كوردستان و عیراق و پاراستنی سەلامەتی دادوەران و فەرمانبەران و هاووڵاتیان، بڕیاردرا بە كەم كردنەوەی ڕۆژەكانی دەوامی فەرمی”.\nڕاشیگەیاندووە، ڕۆژانی پێنج شەممە لە گشت هەفتەیەك دەكرێت بە پشوو تا كاتێكی نادیار لە دیوانی ئەنجوومەنی دادوەری و دادگای پێداچوونەوە و دادگای تێهەڵچوونەوەی شارەكان بە گشت دادگاكانەوە.\nئەمە لەكاتێكدایە، كە لە ئێستادا بە بڕیاری حكومەتی هەرێم بۆ ڕێگری لە بڵاوبوونەوەی كۆرۆنا دەبێت ڕۆژانە فەرمانگەكان 30%ی فەرمانبەران دەوام پێ بكەن و بەوهۆیەوە لە ڕۆژانی یەك شەممە تاوەكو چوار شەممە دەوام هەیە.\nئەنجوومەنی دادوەریپشووی فەرمیفەرمانبەران


پارتی بۆ پێكهێنانی حكومەت سەردانی لایەنەكان دەكات\nهەواڵ / کوردستان :: 23/10/2018 :: 315 جار بینراوە\nوا بڕیارە لە رۆژانی داهاتوودا سەركردایەتی پارتی كۆببنەوە و پاشان سەردانی لایەنەكان بكەن بەمەبەستی پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەتی هەرێم.\nئاراس حەسۆ میرخان، ئەندامی سەركردایەتی پارتی دیموكراتی كوردستان بە دواڕۆژی راگەیاند: لە رۆژانی داهاتوودا سەركردایەتی حیزبەكەیان كۆدەبێتەوە و دواتر سەردانی هەموو لایەنەكان دەكەن بۆ دروستكردنی حكومەتی نوێی هەرێم.\nسەبارەت بەوەش ئەو لایەنانەی ئۆپۆزسیۆنبوونی خۆیان راگەیاندووە، ئەوان سەردانیان دەكەن، سەركردەكەی پارتی وتی: "ئاساییە هەر لایەنێك ببێتە ئۆپۆزسیۆن، چونكە حكومەتی ئەمجارە بنكەفراوان نابێت، بەڵام سەردانیان دەكەین و بیروڕا دەگۆڕینەوە".\nشەوی شەممەی رابردوو كۆمسیۆنی باڵای سەربەخۆی هەڵبژاردن و راپرسی ئەنجامی كۆتایی هەڵبژاردنی 30ی ئەیلولی راگەیاند، كە تیایدا پارتی و یەكێتی براوەی یەكەم و دووەمن، دوێنێش یەكگرتووی ئیسلامی بە فەرمی ئۆپۆزسیۆنبوونی خۆی راگەیاند.\n10:05 AM (7 minutes ago)\nپارتی بۆ پێكهێنانی حكومەتی هەرێم سەردانی لایەنەكان دەكات\nئاراس حەسۆ میرخان، ئەندامی سەركردایەتی پارتی دیموكراتی كوردستان بە دواڕۆژی راگەیاند، لە رۆژانی داهاتوودا سەركردایەتی حیزبەكەیان كۆدەبێتەوە و دواتر سەردانی هەموو لایەنەكان دەكەن بۆ دروستكردنی حكومەتی نوێی هەرێم.\nسەبارەت بەوەش ئەو لایەنانەی ئۆپۆزسیۆنبوونی خۆیان راگەیاندووە، ئەوان سەردانیان دەكەن، سەركردەكەی پارتی وتی "ئاساییە هەر لایەنێك ببێتە ئۆپۆزسیۆن، چونكە حكومەتی ئەمجارە بنكەفراوان نابێت، بەڵام سەردانیان دەكەین و بیروڕا دەگۆڕینەوە".


لە هەولێر 4 ماركێت داخران - تۆڕی میدیایی خەڵک\nقائیمقامیەتی هەولێر ڕایدەگەیەنێت، كە بەهۆی نەبوونی مۆڵەت و كەموكوڕی لە نرخ 4 ماركێتیان داخستووە.\nقائیمقامیەتی هەولێر لە ڕاگەیەنراوێكدا ئاماژەی بەوەكردووە، لێژنەی پشكنین و چاودێری بازاڕ بەسەرپەرشتی نەبەز عەبدولحەمید، قایمقامی هەولێر و سەرۆكی لیژنە شەوی ڕابروو پشكنین و بەدواداچوونی بۆ (12) سوپەر ماركێت ئەنجامداوە.\nڕاشیگەیاندووە، بەھۆی نەبوونی مۆڵەت و كاركردن بە پێچەوانەی مەرج و ڕێنماییەكان و كەم و كوڕی لەنرخ (4)ماركێت داخران.\nئاشكراشی كردووە، ئەو شوێنانەی سەرپێچیان هەبوو تۆماركران، بەپێی یاسا كاردانەوە بەرامبەر خاوەنەكانیان دەكرێت.\nجەختیشی كردۆتەوە، جگە لە داخستنی شوێنەكان، سەرپێچیكاران سزای پێبژاردبیان بۆ دەكرێت، ئەوەش بەپێی ڕێنماییەكانی وەزارەتی دارایی و ئابوورییە، كە ئاڕاستەی قایمقامیەتی هەولێر كراوە.


15 كانونی یه‌كه‌م 2019\t454 بینین\nسەبارەت بەوەی کە بۆچی ژنان بەشداری هزرییان نییە لە کۆمەڵگەی کوردی؟ ئێمە دەتوانین ئەو پرسیارەش لەخۆمان بکەین کە بۆچی پیاوانیش یاخود مرۆڤی کورد نەک تەنها بەشداری، بەڵکو هزرینی سەبارەت بە خۆی و کۆمەڵگەکەی و کێشەکانی نییە؟ لە ناو ژینگەی ئێمەدا کە ناوینراوە ژینگەی ڕۆشنبیری کوردی زۆر بەکەمی دەبینین کە هزرینی پوخت و میتۆدیانە بوونی هەبێت. ئەوەی هەشە زیاتر بواری ئەدەب و شیعرە، یاخود وەرگێڕانە، ژمارەیەکی زۆر و بۆر کتێب و وەرگێڕان هەن کە وەک بابەتی هزری سەیردەکرێن، بەڵام گەر وردبینەوە، زۆربەی کۆپی-پەیستی دەرەکیە، کە زیاتر خۆی لە جوینەوەی تێگەی قەبە و درشتی باو دەبینێت، کە پەیوەندیەکی ئەوتۆی بە واقیعی کۆمەڵگەی کوردی و کێشەکانیەوە نییە. هەروەها، زۆر لەوانەی کە خەریکی ئەدب و شیعرن خۆیان خزاندۆتە بواری هزرین مەبەستم پرسیارە هزری و کرۆکیەکانە، دەنا ئەدەبیش دەشێت هزرین بێت، یاخود یەکێک لە مۆرکەکانی هزرینە بێت و پێیانوایە کە دەتوانن قوڵ بهزرێن، لەکاتێکدا نە خاوەن میتۆدێکی ئیشکردنن و نە ئاڕاستەیەکی تایبەت بەخۆیان هەیە سەبارەت بە کێشەکان و پرسیارەکانی کۆمەڵگە، بەڵکو وەک گووتم جوینەوەی تێگە باوەکانە و لکاندنیەتی بە کۆمەڵگەی کوردی. ئەوە جگەلەوەی، زۆر دەگمەن ئەوانەی ناویان نراوە ڕۆشنبیر خاوەنی هەڵوێست و پڕەنسیپن، چونکە گەر ڕۆشنبیر بهزرێت دەبێت هەڵوێستی هەبێت سەبارەت بە دۆخ و کێشەکانی و ئەو ژینگەیەی تێیدا دەژیت.\nپەیوەست بە تایبەتکردنی پرسیارەکەش، بۆ ژن بەشداری هزری نییە؟ لەناو ئەو ژینگەیەی کە خۆی هەر لە ناوەڕۆکدا بێ هەزینە، ژن لەبەر ڕوانینی کۆمەڵگە و بەربەستەکان کە هەم خۆی و هەم کۆمەڵگەش بۆی داناوە دوورتریشە، من گەر ئەو پرسیارە لە خۆم بکەم ئایا ژنمان هەیە بهزرێت؟ دەکەومە بەردەم ڕامانەوە کە نازانم بڵێم کێ؟ چونکە کەس نابینم، ژنانیش وەک پیاوانی سەر بەو جیهانە خەریکی خەیاڵ هۆنینەوە و کوڕازەنەوە و چیرۆک و شیعری ڕۆمانسین، ئەوەش بێگومان لەژێر مێنتاڵیتی باودا کە باوکانەیە، یاخود پیاوانەیە، لێرەوە دەشێت ئەو پرسیارە بنەڕەتی و باوە بکەینەوە کە ئایا ژن بوونی هەیە؟\nلە جیاتی ئەو پرسیارەی کە ژن بۆ هزرینی نییە؟ دەشێت بپرسین بنەڕەت و هزرینی من چییە وەک ژن؟ من کێم و لە کوێی ئەم جیهانەدام؟ واتا هەڵوێستگرتن سەبارەت بە “خۆ” .\nژنى کورد لەبەرامبەر هەژموونى سەرمایەدارییدا\nلە چاخە دێرینەکانەوە بەشداری ژنان لە کایە فیکریی و فەلسەفییەکاندا لەچاو پیاواندا لاوازە؛ ئەمەش ڕەنگە لەوەوە سەرچاوە بگرێت کە پیاو بەهۆی ئەوەى هێزى فیزیکى لە ژن زیاتربووە، توانیبێتى دەستەڵاتى عەقڵیشی بەسەرییدا بسەپێنێت، دەنا زانست دەریخستووە ژنان لەسەر زۆر ئاست لە پیاوان زیرەکتر و بیرکەرەوەترن.\nنەبوونى پێغەمبەرانى ژن، کەمى فەیلەسوفانى ژن، بەشداریکردنى کەمى ژنان لە سیاسەت و زۆری پیاوانى پادشا و کاربەدەست لەچاو ژناندا… لە کۆندا زیاتر سەلمێنەری ئەو ڕاستتیەن کە چەمکى (نێرسالاریی) مێژوویەکى دوورتری هەیە، پاشان بەهۆی کەمێک لاوازبوونى ئەو چەمکە، لەڕووى پراکتیکییەوە دەبینین کە لە سەردەمە نوێیەکاندا، ژنانى فەیلەسوف و خاوەن فیکر سەرهەڵدەدەن. بۆ ئەمەش، ئەگەر چاوێک لە سەدە نوێیەکان بکەین، کەم نین ئەو ژنانەى بەشدارییەکى ئاکتیڤیان هەیە لە بەرەوپێشبردنى فیکری مرۆڤایەتیدا، ئەمە لەسەر ئاستى سیاسی و کۆمەڵاتیشدا هەروەهایە.\nئەگەر ئەم بابەتە وابەستە بکەینەوە بە ژنانى کورد و کارانەبوونیان لە بواری فیکرییدا، وایدەبینم کارەکەمان قورستر بکات. ئەمەش، بەهۆی دواکەوتوویی کۆمەڵی کوردەوارییەوە، لە ڕابردوودا و ئێستاش، پاش ئەو هەموو گۆڕانکارییەى بەسەر دونیادا هاتووە و هاتنى هەژموونى جیهانگەرایی و تەکنەلۆژیا و تێکەڵبوونى جیهان لە تۆڕێکدا؛ هێشتا هێڵەکانى دواکەوتوویی و ڕوانگەى (پیاوسالاریی) لەسەرجەم ئاستەکانى کۆمەڵایەتى و سیاسی فەرهەنگیدا ئاکتیڤە و ژینگەیەکى وەها نەهاتۆتە ئاراوە کە ژنى کورد لە کیانى خۆی ڕاببینێت دیدگاى تایبەت بە خۆی بخاتەڕوو. چونکە ئەگەر هەیە لە سادەترین دەربڕیندا پێی بگوترێت ”تۆ ژنیت و چیتداوە لەم باسە!”. ئەمە هەمان ئەو دەربڕینەیە لەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا بەرامبەر پیاوانیش دەگوترێت، بەڵام ڕەنگە بە گوزارشتى دیکە، پاشان کامەیە ئەو ڕێژە زۆرەى پیاوى کورد کە بیرکەرەوە و خاوەن ڕوانینن؟ لێرەوە پێویستە لامان ڕوون بێت کۆمەڵگاى کوردى خۆی کۆمەڵگایەکى دژە بیرکردنەوەیە. کۆمەڵگایە بە درەنگ دەتوانێت هەنگاو بنێتە ناو بیرکردنەوە نوێیەکانەوە؛ ئەوەشی ئەو کارە بکات چارەنووسێکى تراژیک چاوەڕێی دەکات. لە مێژووشدا کەم نین ئەوانەى لەسەر بیرکردنەوە تووشی کێشە و کارەسات هاتوون و بە سەرهەڵگرتن و مردن لە مەنفا کۆتاییان هاتووە.\nژنى کوردیش بۆخۆی ڕۆڵی هەیە لە خۆلاواز نیشاندان و بیرخەساندندا؛ تازە لە پاش ئەو هەژموونە زۆرەش کە سیستمى سەرمایەداریی لەگەڵ خۆیدا هێناوێتى بۆ نێو کۆمەڵگاى کوردى، زەحمەتە ژن لەوە تێبگات کە ئەویش پێویستە فیکری هەبێت، پێویستە ڕوانینى هەبێت، تاکو بتوانێت هەر نەبێت خۆی لە توندوتیژى و چەوساندنەوە و تەنانەت کوشتن بپارێزێت. وەک دەبینین لەنێو ئەو هەژموونەدا ژن شەڕ لەسەر ئەوە دەکات کە یەکەم مۆدێلیست و یەکەم کەس بێت کە جەستە و کیانى خۆی دەکاتە ئامرازێک بۆ نمایشی جلوبەرگ و ڕیکلام و… هتد. ئەمەش بێگومان لەگەڵ ئەوەى لە بەرژەوەندى سیستمەکەیە، هاوکات لە بەرژەوەندى پیاوانیشە، چونکە زیاتر ئەو تێڕوانینە تۆخ دەکاتەوە کە ئەو ژنە، با خەریکى خۆی و جوانى و ڕێکى جەستەى و ڕازاندنەوەى خۆی بێت و چیداوە لە بیرکردنەوە؟! ئەمەش جۆرێکە لە بەکاڵاکردن و بە کۆیلەکردن، بە شێوەیەکى مۆدێرن.\nدواجار لە کوێشدا سیستمەکە کاری پێی نەما و پیاوان لەوە زیاتر نەیانویست، بە چەندین جۆر کاراکتەری تێرۆر دەکەن، تا دەگاتە تێڕۆری (جەستە و و ڕۆحی)ش.\nبیریشمان نەچێت (ئێمە لە کۆمەڵگایەکداین هەتاکو ئێستاش ژنان لەسەر سادەترین مافەکانیان ڕووبەڕووى کوشتن دەبنەوە!).\nPrevious ساکار سلێمان و ئەحمەد نەبەز تاهر\nNext كەسانی وەك تۆ نامرن\nئێمە (ئەڤین عەزیز، هۆزان مەحمود، ڕێگا ڕەوف، شارا تاهیر) وەڵامی بلۆگێک دەدەینەوە، کە لە مانگی …


ئەندامێکی لیژنەی چاودێريکردنی بەرنامەی حکومەت لە پەرلەمانی عێراق ڕاگەیاند، بەهۆی دواکەوتنی موچە وشایستە داراییەکانی فەرمانبەران، لە ئێستادا هەڵمەتی کۆکردنەوەی واژۆ بۆ سازدانی دانیشتنێکی بەپەلەی پەرلەمان دەستپێکردووە.\nستار جابری، ئەندامی لیژنەی چاودێریکردنی بەرنامەی حکومەت لە پەرلەمانی عێراق (5ی تشرینی یەکەمی 2020) لە لێدوانێکی رۆژنامەوانیدا بۆ ئاژانسی هەواڵی فەرمی عێراقییەی ڕاگەیاند: "وەزارەتی دارایی عێراق دەتوانێت تەنها لە ڕێگەی داهاتی نەوتی مانگی ئەیلولی ڕابردوو تەواوی موچەی فەرمانبەرانی عێراق دابین بکات کە بەرمیلێک نەوت بە 40 دۆلار فرۆشراوە".\nوتیشی: "پێش دوو هەفتە میواندارێتی وەزاری دارایمان کرد بەڵێنی دا موچەی فەرمانبەرانی ئەو مانگانەی کەماون لەساڵی 2020 مسۆگەر بکات و پابەندی پەڕاوی ئەو چاکسازییە بێت کە لە چوارچێوەی یاسایی وەرگرتنی قەرزدایە".\nجابری جەختی لەوەکردووەتەوە، "لە ئێستادا بانگەوازی ئەوە دەکرێت دانیشتنێکی بەپەلەی پەرلەمان ساز بکرێت بۆ تێڕوانین لە کێشەی دواکەوتنەی موچەی فەرمانبەرانی عێراق".\nئەمە لە کاتێکدا کە پێشترعەلی عەبدول ئەمیر، وەزیری دارایی عێراق ڕاگەیاندبوو، "دابینکردنی موچەی فەرمانبەران پەیوەستە بە دەنگدانی پەرلەمان لەسەر یاسای وەرگرتنی قەرز".\nهاوکات ناجی سەعیدی، ئەندامی لیژنەی دارایی پەرلەمانی عێراق لە لێدوانێکی بۆ ماڵپەرەی "ئیندپندنت"ی عەرەبی (5ی تشرینی یەکەمی 2020) ڕایگەیاند، "حکومەت دەیەوێت نزیکەی 20 تریلۆن دینار کە دەکاتە 17 ملیار دۆلار لەڕێگەی وەرگرتنی قەرزەوە بەدەست بهێنێت."


كۆمپانياى هواوى چينى و ئەپليكەيشنى "تيك تۆك" تۆمەتبارن بە هاوكاريكردنى حكومەتى چينى، ئەوەش وەك بەشێكى بچوكى ستراتيژێكى گەورە و تەواوى حزبى شيوعى چينى بۆ ئەوەى لە ڕێگەى هێزە نەرمەكەيەوە كۆنترۆڵى جيهان بكات، ئەوەش بەپێى بۆچوونى شارەزايانى كاروبارى ئاسيا و "يى شينگ ليان"ی مامۆستاى ئابورى.\nليان لە وتارێكدا كە لە رۆژنامەى "نيويۆرك تايمز" بڵاويكردووەتەوە هۆشدار دەدات لەوەى، چەندين پێكهاتە هەيە كە باگراوندێكى چينى بەهێزيان لە پشتە لە ولايەتە يەكگرتوەكانى ئەمريكا و سەرجەم دەوڵەتانى ترى جيهان، ئەوەش بەشێكە لە پلانى پەكين بۆ ئەوەى لە رووى ڕۆشنبيريەوە پەلبهاوێت.\nئەپليكەيشنى "تيك تۆك" جەماوەرێكى زۆرى لەنێو كەسانى تازە پێگەيشتوو و چينى گەنجان هەيە، بەتايبەتى ئەوانەى لەنێوان 15 بۆ 25 ساڵن، ژمارەى بەكارهێنەرانى لە جيهاندا بە يەك مليار كەس مەزەندە دەكرێت.\nئەو شيكەرەوەيە هێما بۆ ئەوەشدەكان، لەلايەكى ترەوە پەيمانگاكانى "كۆنفۆشيۆس" پێيان وايە كە "تيك تۆك" تەنها تۆڕێكى فراوانە لە ناوەندەكانى خوێندنى زمانى چينى، بەڵام لە ڕاستيدا ئامڕازێكى تەكتيكى پڕوپاگەندەى چينە.\nنوسەرى وتارەكە دەڵێت، ئەوە تەنها ڕێكەوت نييە كە "شى جين بينگ" سەرۆكى چين خەونێكى گەورەى هەيە كە ئەويش هەژمونى جيهانييە، ستراتيژيشى بۆ جێبەجێكردنى ئەوە پشت بە پەستانى تەقليدى و هێزى نەرم دەبەسەتێت.\nبەپێى بۆچونى ئەو مامۆستايە، ڕێگەكانى پەستانى تەقليدى و بەردەست، بريتييە لە دروستكردنى بنكەى سەربازى و بەندەر لە سەرجەم ناوچەكانى جيهاندا كە چين دەستيان بەسەردا بگرێت.\nئێستا لە دەوروبەرى زەرياى هاديدا چين كۆنترۆڵى بەندەرەكان و فڕۆكەخانەكان و بنكە سەربازيەكان و وێستگەكانى چاودێرى كردوە، ئەوەش بە درێژايى كەنارەكانى ميانمار، سريلانكا، دورگەى ماڵديف و پاكستان تا دەگاتە جيبۆتى و كينيا.\nچين لە ساڵى 2017 پشتى بە ياساى هەواڵگرى نيشتمانى بەست و بەپێى ياساكە لەسەر هەموو هاوڵاتيان و كۆمپانيا چينيەكان پێويستە كە لە ڕووى ياساييەوە پابەندبن بە هاوكاريكردنى حكومەت لە كۆكردنەوەى زانيارى هەواڵگرى و پاراستنى نهێنى هەر هاوكارييەكيش.\nدەستورى حزبى شيوعى چينى لەسەر هەر كۆمپانيايەكى فەرزكردوە كە لانيكەم سێ كارمەندى حزبەكەى تێدايە و شانەى ڕاسپردراو بە جێبەجێكردنى داواكاريەكانى حزب دروست بكرێت.\nدۆناڵد ترامپ، سەرۆكى ولايەتە يەكگروەكانى ئەمريكا لەمانگى هەشتى پێشودا فەرمانێكى جێبەجێكردنى واژۆكرد بۆ قەدەغەكردنى ئەپليكەيشنى تيك تۆكى چينى و تۆمەتبارى كرد بەوەى سيخوڕى بۆ حكومەتى چينى دەكات، هەروەها ئەپليكەيشنى "وى چات"يش كە گروپى "تنسنت"ى زەبەلاحى تەكنەلۆژى خاوەنيەتى هەمان تۆمەتى لەسەرە.\nسەرەڕاى ئەوەش ئەمريكا سزاكانى لەسەر گروپى پەيوەنديەكانى چينى "هواوى" توندتر كرد، ئەوەش لەپێناو ئەوەى ڕێگەى لێبگرێت كە بگاتە تۆڕەكانى ئەمريكا، سەرەڕاى ئەمانەش كۆمپانيا چينيەكان لەسەرتاسەرى جيهاندا تۆمەتى سيخوڕيكردنيان بۆ حزبى شيوعى دەسەڵاتدار لەسەرە.\nگرتەيەكى ڤيديۆیى چينيەكان توڕە دەكات و داواى سڕينەوەى دەكەن\n2020.09.21 - 08:40\nسەرەڕاى هۆشداریيە جيهانییەكان چين ڤاكسين لەسەر سەدان هەزار كەس تاقيدەكاتەوە\n2020.09.12 - 21:15


Amir, Author at Iraq Sports Betting\nBy Amir Iraq sports betting, پێشبڕکێی ئەسپ ی ئۆنلاین - ku • No Comments\nپێشبڕکێی ئەسپ ی ئۆنلاین – لەماوەی ئەمساڵدا “عێراقگرەوکردن ” و ئەسپسواری ئۆنلاین بۆ یاریزانانی عێراق بەشێوەیەکی زیاد لەزیادبووندا بووە. له ئێستادا خەڵکیش دەیانەوێت لە ماڵەوە گرەوی وەرزشی خۆیان لەسەر ئۆنلاین…\nBy Amir Iraq sports betting, گرەوی ئۆنلاینی باسکە - ku • No Comments\nگرەوی ئۆنلاینی باسکە – چۆن لە عێراق گرەوی باسکەی ئۆنلاین سەرکەوپ. گرەوکردن لە کتێبدروستکەرانی ئنلاین لەسەر باسکە هاوشێوەی گرەولەسەر دیسپلینە وەرزشییە بەناوبانگەکانی تر. لەم وەرزشەدا وەک هۆکی یان ” گرەوی…\nBy Amir Iraq sports betting, گرەوی تۆپی پێی ئۆنلاین - ku • No Comments\nگرەوی تۆپی پێی ئۆنلاین – تۆپی پێ گرەو ئۆنلاین بۆ یاریزانانی عێراق : 5 ئامۆژگاری بەسوود بۆ ئەوەی بیزانن. گرەوی تۆپی پێی عێراق ئۆنلاین بۆ ماوەیەکی زۆر بوونی هەیە و…\nBy Amir Iraq sports betting, ku-گرەوی وەرزشی عێراق • No Comments\nگرەوی وەرزشی عێراق باشترین ڕێگەت پێشکەش دەکات بۆ قومارکردن ئۆنلاین. لە عێراق گرەو کردن، دەتوانیت بەدوای هەندێک لە باشترین وێبسایت وەرزشییەکان بگەڕیت. سوپاس بۆ تیمێکی پرۆفیشناڵ کە داتاکان لە وێبسایتەکانی…\nBy Amir 1xBET Iraq, Iraq betting • No Comments\nThe bookmaker 1xBET Iraq appeared on the market of sports betting not so long ago – in 2007. Currently, the “1xbet” brand is considered one of the most popular in…