ژیاننامەى لیۆناردۆ دا ڤینچی (په‌ڕه 1) - ژيـــانـــی نــــاوداران - ¨°o.O (مــه‌كــۆی زێــریــن) O.o°¨\nژیاننامەى لیۆناردۆ دا ڤینچی\n¨°o.O (مــه‌كــۆی زێــریــن) O.o°¨ » ژيـــانـــی نــــاوداران » ژیاننامەى لیۆناردۆ دا ڤینچی\n1 بابه‌ته‌كانی Barham Eng 2019-01-04 18:53:22 Share\nبابه‌ت: ژیاننامەى لیۆناردۆ دا ڤینچی\nلیۆناردۆ دی سێر پیێرۆ داڤینچی؛ ماتماتیکزان، ئەندازیار، پسپۆڕی لەش‌شی‌کردنەوە، وێنە‌کێش، پەیکەرتاش، بیناساز، گیاناس، مۆزیکزان و نووسەری بەناوبانگی خەڵکی ئیتاڵی لە ١٥ی نیسانی ساڵی ١٤٥٢ی زایینی لەدایکبووە و لە ٢ی ئایاری ساڵی ١٥١٩ کۆچی دوایی کردووە. لێوناردۆ زیاتر وەک نموونەی سەرەتایی بنیامی ڕێنێسانس دەناسن، کەسێک وا ھەستی سەرنجوردی ڕاگیرنەکراوی تەنھا بە ھێزی خۆلقێنەری سۆکنا ئەھات. یەکێک لە گەورەترین وێنەکێشەکان دەناسرێت بەڵام بە دڵنیایەوە تاکە بنیامێک بوو تا ئێستا ئەو ھەموو بەھرەی جۆربەجۆری بووە.\nزیاتری ناوبانگی لێوناردۆ بۆ کێشانی دوایین شێو و مۆنالیزا بووە.\nوەک مناڵێ نایاسایی (زۆڵ)، لە پەیوەندی پیێرۆ داڤینچی و کاترینا ژنێکی دێھاتی لە گوندی ڤینچی سەر بە شاری فلۆڕەنس ھاتە دونیا. لە کارگەی وێنەکێشی بەناوبانگی فلۆڕەنسی وێڕۆچیۆ (Verrocchio)، خەریک کار بوو. زیاتری ژیانی کاری تەمەنی لاوی لە خزمەت لۆدۆڤیکۆ ئیل مۆرۆ (Ludovico il Moro) لە شاری میلان ڕابرد.دواتر لە شارەکانی ڕۆما، بۆڵۆنیا و ڤێنیز کاری کرد و ساڵانی دوایی تەمەنی لە فەڕنسا و لە ماڵێک‌دا ڕابرد کە فڕانسیسی یەکەم وەک خەڵات پێی بەخشی.\nلێوناردۆ لە سەردەمی خۆی وەک وێنە‌کێش ناوبانگی ھەبوو و ھەروا ئێستاش دوودانە لە بەرھەمەکانی وا لە دونیادا ناسراون مۆنالیزا (Mona Lisa) و دوایین شێو (The Last Supper)، کە بە زیاترین ژمارە لە ڕوویەوە کێشرانەتەوە و کۆپی لێ ھەڵگیراوە. ھەروەھا ئەمانە بە ئایینی‌ترین تابلۆکانی تەواوی زەمەنەکان دەزانن و تەنھا تابلۆی خوڵقاندنی ئادەم (Creation of Adam) میکێلانجێلۆ (Michelangelo) دەتوانێ بە ناوبانگیان بگاتەوە. وێنەکێشاوەکەی لێوناردۆ بە ناوی پیاوی ڤیتروڤی (Vitruvian Man) وەک شاندەری فەرھەنگ چاو لێ‌دەکرێ و لە سەر ھەموو شتێک لە یۆرۆ (Euro) تاکوو کتێبی دەرس و ت‌یشێرت، دووبارە کێشراوە. بە ھۆی جۆراوجۆر تەنھا ١٥ دانە لە بەرھەمەکانی لە پاش خۆی بە‌جێ ماوھ؛ لەگەڵ ئەو چەند کارە پاشماوە، دەفتەری نووسینە تایبەتیەکانی خۆی کە بە چەندین کێشراوە، دیاگرامی تەکنیکی، وێنە کێشاوەکانی لە سرووشت و ھێندێ لە بیرەوەریەکانی خۆی تێدابوو، ماوەتەوە، بۆ یارمەتی‌دانی خەڵکانی سەردەمانی دوای خۆی ھەرواکە ھونەرمەندی ھاوسەردەمی مایکڵ ئانجڵۆ وای کرد.\nلێوناردۆ بۆ دارا بوونی بەھرەی خوڵقێنەری زۆری ستایش کراوە. ئەو سیمایەک لە ھێلیکۆپتەر، تانک، یەکخەری تیشکی ھەتاو و ژمێرەریبۆمان کێشاوەتەوە. ھەرەوەھا تیئۆریایەکی ناتەواو لە سەر زانستی ناسینی چینه‌کانی زەوی خستووەتە بەر دەست. ھەڵبەت ژماریەکی کەم لە ئایدیا سەرەکیەکانی کاتی ژیانی خۆی ھاتنە درووستکردن بەڵام ھێندێ لە خۆڵقێنراوە بچووکەکانی وەک قڕقڕیەکی خۆکار و پێکھاتەیەک بۆ تاقی کردنەوەی ئەندازەیی درێژبوونەوەی تەل ھەر ئەو سەردەمە درووست‌کران. وەک زانا و تێگەیشتوویەک بووە ھۆی پێشکەوتنی زانست لە بوارەکانی پێکھاتەی لەش و توێکاری، ئەندازیاری درووستکردنی شار، ھایدرۆدینامیک و ئۆپتیک.\nسەردەمی میر منداڵی\nخانووەکەی لیۆناردۆ بە مێرد منداڵی لە ئانچیانۆ\nلێوناردۆ لە ١٥ ئەپریلی ساڵی ١٤٥٢ زایینی کاتژمێر ٣ دوای نیوشەو لە شارۆچکەی تووسکانی سەربە ڤینچی، بەشی خوارەوەی ڕووباری ئارنۆی ناوچەی فلۆڕەنس لە دایک دەبێ. وەک مناڵی نایاسایی (زۆڵ) مێسێر پیێرۆ فرۆزینۆ دی ئانتۆنیۆ دا ڤینچی (Messer Piero Fruosino di Antonio da Vinci)، بەڵگە‌نامە نووسێکی خەڵکی فلۆڕەنس و بانە خیام کچە دێھاتیەک کە گۆمان دەکرێ کۆیلە و بەکرێ‌گیراوێک لە رۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوە بووە. لێوناردۆ لە کاتی لە دایک‌بوونی ناوی بنەماڵەیی نەبووھ؛ دا ڤینچی واتە da Vinci مانای of Vinci ئەدات واتە یانی خەڵکی ڤینچی. جا ھەر بۆیە ناوی تەواوی Leonardo di ser Piero da Vinci مانای ئەمەیە : " لێوناردۆ کوڕی سێر پیێرۆ خەڵکی ڤینچی".\nسەبارەت بە ژیانی سەردەمی میرمنداڵی لێوناردۆ زانیاری کەم بەدەستەوەیە. ٥ساڵی ھەوەڵی تەمەنی لە گوندی ئانچانۆ (Anchiano) ڕابرد. دوای ئەوە لە ماڵی باوکی، باپیری و مامی فرانچێسکۆ لە شاری وێنیز ژیانی بەسەر برد. باوکی ژنێکی لاوی بەتەمەن ١٦ساڵی ھێنا. گەرچی ئەو ژنە لێوناردۆی منداڵی خۆش‌ئەویست بەڵام ھەر بە لاوی کۆچی دوایی کرد ئەو ژنە. لە ژیانی ئەو سەردەمی لێوناردۆ تاکە دوو ڕوودا باس کراون : کاتێ بەرزە‌حەوایلکەیەک بە ئاسمانەوە بە سەر لانکەکەیدا تێ‌دەپەڕێ دەکەوێتە خوار و پەلی بە ڕوخساری لێوناردۆ دەخشێ و برینداری دەکا. ئەوی تر کاتێکە بۆ سەیران دە‌ڕواتە کوێستان. لەوێ ئەشکەوتێک ئەدۆزێتەوە ئەگەرچی وەک منداڵ دەترسێ لە چوونە ژوورەوە لە تاریکیدا، بەڵام ھەستی کۆڵەرەوەی ھانی ئەدات تا بڕواتە ناوەوە تاکوو بزانێ چی تێدایە.\nژیانی پێشووی لێوناردۆ ھەمیشە جێگەی ئەگەر و مەزەندە بووە. وازاری (Vasari) نووسەر کە لە سەدەی ١٦دا دەژیا و ژیان‌نامەنووسی وێنەکێشەکانی ڕێنێسانس بووە، بۆمان دەڵی کە چۆن پیاوێکی لادێیی داوا لە باوکی لیۆناردۆ دەکات تا کوڕە بەھرە‌دارەکەی لە سەر لەوحێک وێنەیەکی بۆ بکێشێتەوە و لێوناردۆ لە جوابی ئەو داخوازیەدا چەن مار دەکێشێت وا ئاگر لە دەمیان فڕ دەدەنە دەرەوە. باوکی ترس دای‌دەگرێ و بە خێرایی ئەو وێنە دەفرۆشێت بە بازرگانێکی فلۆڕەنسی کەل‌وپەلی ھونەری و ئەویش دواتر دەیفرۆشێ بە دووکی میلان. لە جیاتی لوەحەکە باوکی وێنەیەک لە دڵێک و تیرێک با ناوەڕاست‌دا تێ‌پەڕیو ئەدات بە پیاوی لادێیی.\nکارفێرگەی وێرۆچۆ، ١٤٦٦-١٤٧٦\nلە ساڵی ١٤٦٦دا و تەمەنی ١٤ساڵی، لێوناردۆ ئەبێتە بەردەستی یەکەک لە گەورەترین ھۆنەرمەندانی ئەو ڕۆژگارە بە ناوی ئاندرا دی کیۆن (Andrea di Cione) ناسراو بە وێرۆچۆ (Verrocchio). کارفێرگەی وێرۆچۆ سەنتەری ئەدەب و ھۆنەری شاری فلۆڕەنس بوو و ئەوە زانیاری زۆری خستە بەردەست لێوناردۆی لاو. ئەو وێنە‌کێشە بەناوبانگانەی دی وا لە کارفێرگەکەدا بەش‌دار بوون یا لەوێ بەردەست بوون Ghirlandaio، Perugino، Botticellim و Lorenzo di Credi بوون. لەوێدا لێوناردۆ دەگەڵ لێگەیشتوویانی زۆر ئاشنا بوو و گەلێ شارەزایی تەکنیکی کەوتنە بەرچاوی و وادەی کەڵک وەرگرتن لەوانەی دۆزیەوە؛ لەوانە : زانستی کیمیا، زانستی دەرھێنانی و کار بە ئاسن، گەچ گرتنەوە، کارکردن بە چەرم و دارتاشین بوون و دەگەڵ ھەموو ئەمانە کە تێیدا بووە شارەزا، خۆی وەک نیگارکێش و پەیکەرتاش ناوبانگی بوو.\nزۆرینەی بەرھەمەکانی کارفێرگەی وێرۆچۆ بەرھەمی فەرمانبەرەکانی بوو. وەک ئەوەی وازاری بۆمان دەڵێ، ڵئۆناردۆ بۆ کێشانی تابلۆی تەعمیدی مەسیح (Baptism of Christ) بە کێشانی ئەو فریشتە بچکۆلە وا عابای عیسای ڕا گرتووە، یارمەتی وێرۆچۆی ئەدا، بەڵام ئەو کارەی ھێند جوانتر لە وەستاکەی کرد کە وێرۆچۆ قەڵەمی دانا زەوی و چی‌تر وێنەی نەکێشا. ھەڵبەت ئەمە لەوانەیە زیادپێوەنان بێت. لە ھەڵسەنگاندنێکی وردتری وێنەکە، کەڵک وەر گرتن لە شێوازە نوێکانی بەکارھێنانی ڕەنگە چەورەکان، بەرچاوخستنی دیمەنەکانی سرووشت، ئەو بەردانەی لە بن ئاوەکەدا دیارن و ھەروەھا شێوەی ڕاوەستانی عیسا ھەموو بەڵگەن بۆ بەدی کردن دەست و پەنجەی لێوناردۆ لە کێشانی ئەو تابلۆدا.\nلە ساڵی ١٤٧٢دا و لە تەمەنی ٢٠ساڵیدا لە لایەن یەکیەتی لووکای پیرۆزەوە بووە خاوەن پلەی وەستایی؛ یەکیەتی لووکای پیرۆز (Guild of St Luke) یەکیەتی ھونەرمەندان و پیزیشکان بوو. بەڵام تەنانەت دوای ئەوەی باوکی ئەوی لەسە کارفێرگەکەی دانا، پەیوەندی دەگەڵ وێرۆچۆ ئەوەندە زۆر بوو کە درێژەی دا بە ھاوکاریەکانی دەگەڵ ئەو مامۆستایەی.\nکۆنترین بەرھەمی خاوەن مێژووی لێوناردۆ ، وێنەیەکی بە قەڵەم کێشراوە لە گوندی ئارنۆ (Arno) کە لە ٥ی ئەگۆستی ١٤٧٣دا کێشراوە. گۆمان دەکرێ لێوناردۆ خۆی دووجار بووبێتە مۆدێل بۆ وێنەکێشانی وێرۆچۆ : دانەیەکی بۆ پەیکەری بڕۆنزی داود (David) لە بارگێلۆ (Bargello) و فریشتەی میکائیل لە Tobias and the Angel.\nژیانی پێشکەوتوو، ١٤٧٦-١٥١٣\nنەخشەی شاری ئیمۆلا بە دەستی لیۆناردۆ داڤینچی\nپێشینەی دادگایەک لە ١٤٧٦ نیشان ئەدات لێوناردۆ و ٣پیاوی لاوی دیکە تۆمەتبار کراون بە ھێندی کاری سێکسی پێکەوە، بەڵام دواتر لەو تاوانە ڕزگار دەبن. لەو کاتەوە چی تر پێشینەیەک سەبارەت بە کارەکانی تەنانەت شوێنی بەسەر بردنی ژیانی لەبەر دەست نیە؛ ئەگەرچی وادیارە کە لێوناردۆ لە نێوان ساڵانی ١٤٧٦ تا ١٤٨١ لە شاری فلۆڕەنس خاوەن کارفێرگەی تایبەت بە خۆی بووە. لە ساڵی ١٤٧٨ کێشانی وێنەیەک لە مێحرابی کەنیسەی St Bernard و لە ساڵی ١٤٨١دا کێشانی تابلۆی The Adoration of the Magi بۆ دەیری San Donato پێی سپێردرا. گرێبەستی کێشانی ئەو وێنە گرینگانە کاتێ لێوناردۆ بۆ میلان دەڕوات ھەڵدەوەشێتەوە.\nوەکوو وازاری بۆمان باس دەکات، لێوناردۆ لە بواری مۆسیقاشدا بەھرەی سەیری بووھ؛ لە ١٤٨٢دا چەنگێک لە نوقرە بە ڕوخساری سەری ئەسپ درووست دەکات. Lorenzo de’ Medici لێوناردۆ بۆ بردنی ئەو چەنگە وەک خەڵاتی مانەوەی ئاشتی دەنێرێ بۆ شاری میلان لای لۆدۆڤیکۆ ئیل مۆرۆ Ludovico il Moro، دووکی میلان. لێوناردۆ نامەیەک دەنێرێ بۆ لۆدۆڤیکۆ و باسی ئەو ھەموو شتە جیاوازە دەکات کە دەتوانێ فێریان بێت لە بواری ئەندازیاری‌دا و ھەروەھا وەبیری دەھێنێتەوە کە دەتوانێ وێنەش بکێشێت.\nلە نێوان ساڵەکانی ١٤٨٢ تا ١٤٩٩ لێوناردۆ لە شاری میلان درێژەی دا بە کارەکانی. لێوناردۆ وەک وێنەکێش بە کار دەگیرێ بۆ کێشانی وێنەی Virgin of the Rocks بۆ ڕێخراوی سگپڕی پاک (Immaculate Conception) و ھەروەھا تابلۆی دوایین شێو (The Last Supper) بۆ کەنیسەی سانتا ماریا (Santa Maria delle Grazie). کاتی بەسەر بردنی ژیان لە میلان لە نێو لیستی بنەماڵەی لێوناردۆ بۆ ماڵیات، ناوی ژنێک وەک کاترینا ھاتووە کە بە مردنی ئەو ژنە و لێکۆڵینەوەی بەڵگەی خەرجی ناشتنی دەر دەکەوێ کە ئەوە دایکی لێوناردۆ بووە.\nلێوناردۆ کاری لە سەر زۆر پڕۆژەی جیاواز دەکرد بۆ لۆدۆڤیکۆ، وەک : ئامادەکردنی شانۆ بۆ ھۆڵی رۆژە تایبەتەکان، داڕشتنی پیلانێک بۆ درووست‌کردنی گۆمبەز بۆ کەنیسەی گشتی شاری میلان و مۆدێلی ئەسب‌سوارێک بۆ بینای یادبوودی فرانچێسکۆ سفۆرزا (Francesco Sforza)، دووکی پێش لۆدۆڤیکۆ. بۆ درووست کردنی ئەوە ٧٠ تۆن بڕۆنز دارژا لەو شوێنە. ئەو بینای یادبوودە بۆ ماوەی چەن ساڵ ناتەواو مایەوە؛ ھەڵبەت ئەوە شتێکی ئاسایی بوو لای لێوناردۆ. لە ساڵی ١٤٩٢دا مۆدێلی قوڕینەی ئەسپەکە ئامادە بوو. ئەو بینایە لە قەبارەدا لە تاکە دوو بینا گەورەکەی سەردەمی ڕێنێسانس، واتە پەیکەری Gattemelata لە Padua و Bartolomeo Colleoni کاری وێرۆچۆ لە وێنیزدا، پێش کەوت و دواتر بە Gran Cavallo بە مانای ئەسپێ گەورە ناویان نا.\nلێوناردۆ دەستی بە وردەکاریەکان کرد لە سەر پلانی داڕشتنی پەیکەرەکە؛ ئەگەرچی مایکەل ئانجێلۆ بڕوای وا بوو ڵێۆناردۆ ناتوانێ ئەو کارە تەواو بکات. لە نۆوەمبری ١٤٩٤دا لۆدۆڤیکۆ ھەموو بڕۆنزەکەی دا تاکوو بۆ درووست‌کردنی تۆپ بەکاری بھێنن بۆ پاراستنی شار لە ھێرشەکانی چارڵزی ھەشتەم (Charles VIII).\nلە دەستپێکی شەڕی دووھەمی ئیتاڵی لە ١٤٩٩دا ھێزە داگیرکەرەکانی فەڕنسا مۆدێلە قەبارە تەواوە قوڕینەکەی ئەسب‌سوارەکە وەک نیشانە بۆ مەشقی تۆپ ھاویشتن بەکار دێنن. لەگەڵ لە دەسەڵات لاچوونی لۆدۆڤیکۆ سفۆرزا، لێوناردۆ لەگەڵ خزمەتکارەکەی سالەی (Salai) و ڕفێقە ماتماتیکەوانەکەی (Luca Pacioli) میلان بۆ وێنیز بە‌جی دەھێڵن. لەوێ وەک ئەندازیار و ئەرچیتەکتی نیزامی بە کار دەگیرێ بۆ بەرخستنی ڕێگەیەک بۆ پاراستنی شارەکە لە ھێرشە دەریاییەکان.\nلە ساڵی ١٥٠٠دا لێوناردۆ لەگەڵ خزمەتکارەکەی دەگەڕێنەوە فلۆڕەنس و دەبنە میوانی Servite monks لە کەنیسەی Santissima Annunziata. لەوێ کارفێرگەیەکیان بۆ ئامادە دەکەن کە چۆن وازاری بۆمان باس دەکات، لێوناردۆ لەوێ‌دا کارتۆنی The Virgin and Child with St. Anne and St. John the Baptist درووست دەکات کە دەبێتە جێگەی سەرسووڕمانی ھەموان و خەڵک بە گەنج و پیرەوە لە ژن و پیاو بۆ سەیری کۆ دەبنەوە. لە ساڵی ١٥٠٢دا لێوناردۆ دەبێتە فەرمانبەری قەیسەر بۆرجا (Cesare Borgia) کوڕی پاپ ئەلەکساندری شەشەم (Pope Alexander VI) و وەک ئەندازیار و پسپۆڕ و ئەرچیتەکتی نیزامی کاری بۆ دەکات و بۆ ئەوەش تەواوی ئیتاڵی بە سەفەر بە سەر دەکات. لە ئۆکتەبری ١٥٠٣دا دەگەڕێتەوە فلۆڕەنس و دیسان ئەبێتە ئەندامی یەکیەتی لووکای پیرۆز (St Luke) و دوو ساڵ کات تەرخان دەکات بۆ کێشانی وێنەیەک لە سەر دیوار بە ناوی (The Battle of Anghiari) بۆ Signoria و دەگەڵ مایکەل ئانجێلۆ (Michelangelo) پێکەوە The Battle of Cascina دادە‌ڕێژن. لە ساڵی ١٥٠٤دا ئەندامی ئەو گرووپە بوو وا دەیانویست شوێنی پەیکەری داود (David)، دژی خواستی خولقێنەرەکەی مایکەل ئانجێلۆ، بگۆڕن.\nلە ساڵی ١٥٠٦دا گەڕاوە شاری میلان. زۆرتری شاگردە سەرکەوتووەکانی لێوناردۆ یان شوێنگرەکانی ڕەگەکەی، ئەوانەی دەیانناسی یان کاریان دەگەڵ کردبوو لە شاری میلان بریتی بوون لە : Bernardino Luini، Giovanni Antonio Boltraffio و Marco D'Oggione. ئەگەرچی زۆر لە میلان نەمایەوە، لەبەر ئەوەی باوکی لە ١٥٠٤دا کۆچی دوایی کردبوو و لە ١٥٠٧ گەڕایەوە فلۆڕەنس تا تێبکۆشێ گرفتەکانی دەگەڵ براکانی لەسەر پاشماوەکانی باوکیان چارە‌سەر بکات. لە ساڵی ١٥٠٦دا گەڕایەوە میلان و لە ماڵی خۆی لە Porta Orientale و لە بەشی Santa Babila درێژەی بە ژیان دا.\nڕۆژگاری پیری، ١٥١٣-١٥١٩\nلێوناردۆ زیاتری کاتی خۆی لە ساڵانی ١٥١٣ ھەتا ١٥١٦ لە Belvedere لە واتیکان لە ڕۆما بەسەر برد. ئەو شوێنەی ڕافائێل Raphael و مایکەل ئانجێلۆ ھەر لەو کاتەدا خەریک تێکۆشان بوون تێیدا. لە ئۆکتۆبری ١٥١٥دا فرانسیسی یەکەمی فەڕنسا میلانی داگیر کردەوە. لە نۆڤەمبری ھەر ئەو ساڵەدا لە دانیشتنێک بۆ چاو پێ‌کەوتنی فرانسیس دەگەڵ پاپ لێوی دەھەم Pope Leo X، لە شاری بۆلۆگنا، لێوناردۆش ئامادە بوو. لێوناردۆ بۆ درووست‌کردنی شێرێکی مەکانیکی بە کار گیرا کە بتوانێ بۆ پێشەوە ھەنگاو ھەڵگرێت و سینگی بکرێتەوە و باخەیەک گوڵی سوێسنی لێ بێتە دەر بۆ فرانسیسی پاشا. لە ١٥١٦دا لێوناردۆ ئەبێتە ئەندامی ھێزەکانی فرانسیسی یەکەم و ھەر بۆیە بەرچاوی پاشا دەکەوێت و ماڵێکی وەک کۆشکی پێ دەدرێ لە Clos Lucé و ھەروا ٣ ساڵی دوایینی تەمەنی لەوێدا بەسەر کرد. لەو ساڵانەدا سەرجەم ١٠،٠٠٠سکوودی مووچە لە پاشا وەرگرت.\nلێوناردۆ لە ٢ی مەی ١٥١٩دا لە Clos Lucé کۆچی دوایی کرد. فرانسیسی یەکەم، پاشای ئەو کات، ببوە ھاوڕێی نزیکی، تەنانەت وەک ئەوەی وازاری پێمان دەڵێ، کاتی مردن، لێوناردۆ سەری لە باوش پاشادا بوو ؛ ئەگەر چی ئەمە لە لایەن ھونەرمەندان بە تایبەت فەڕنسیەکان بۆ کارە ھونەریەکان زۆر پێشوازی لێ‌کراوە، بەڵام ئەمە زیاتر لە ئەفسانە دەچێ تاکوو ڕاستی. ھەر وازاری دەڵێ کە لێوناردۆ لە ڕۆژانی کۆتایی تەمەنی دەنێرێ بە شوێن پیاوی ئایینی‌دا تاکوو ددان بنێتە سەر ھەڵە‌کانی ژیانی تاکوو پاکی پیرۆز وەربگرێت. لێوناردۆ لە کەنیسەی Saint-Hubert لە قەڵای Amboise ناژرا. بە ئارەزووی خۆی تاکە ٦ سواڵکەر دەگەڵ تابووتەکەی ڕێگەیان پێوا. مێلزی ھاوڕێ نزیکەکەی، بووە جێبەجێکەری کارەکان دوای مردنی و ھەروا میراتگری، بۆیە پووڵ، وێنەکان، ئامێرەکان، کتێبخانە و بەرھەمە تایبەتیەکانی لێوناردۆ پاش مردنی کەوتە لای ئەو. لێوناردۆ بۆ نزیکەکانی ھەرکام شتێکی میرات دانابوو. بۆ سالای شاگرد وا کاتێکی زۆریان پێکەوە بە سەر برد و وەک ھاوڕێی بوو ھەروا پێش‌خزمەتەکەی باتیستا Battista di Vilussis ھەریەک نیوەی باخی مێوێکیان میراتی دانا. بۆ براکانی زەوی و زارێکی زۆر و تەنانەت بە ژنە خزمەتکارەکەی عابایایەکی بەنرخی بەخشی‌بوو.\nپەیوەندی و کاریگەریەکان\nکەسایەتی ھونەری و پێشینەی کۆمەڵایەتی لێوناردۆ لە فلۆڕەنس\nکاتێ لێوناردوو بووە شاگردی کارفێرگەی وێرۆچۆ ھاوکات بوو دەگەڵ تەواو بوونی سەردەمی ھوونەرمەندانی گەورەی وەک دۆناتیلۆDonatello مامۆستای ویرۆچۆ، وێنە‌کێش ئۆچێلۆUccello، پیێرۆ دێلا فرانچێسکا Piero della Francesca، فرا فیلیپۆ لیپی Fra Filippo Lippi، پەیکەرتاش لووچا دێلا رۆبا Luca della Robbia و نووسەر ئالبێرتی Alberti. سەردەمی داھاتوو تایبەت بوو بە وێرۆچۆ مامۆستای لێوناردۆ، ئانتۆنۆ پۆلیۆلۆ Antonio Pollaiuolo و پەیکەرتاش مینا دا فێزۆلێ Mino da Fiesole. سەردەمی لاوی لێوناردۆ لە فلۆڕەنسێک‌دا تێ‌ئەپەڕی وا ڕازاوە بوو بە بەرھەمەکانی ئەو ھونەرمەندانە، وەک ماساچۆ Masaccioھونەرمەندی ھاوسەردەمی دۆناتێلۆ و ئەو کەسەی کێشانی ڕۆخسارەکانی لە سەر دیوار بە‌کار گرت و بە ریالیزم و ھەستۆکی ڕازانیەوە، ھەروەھا گیبێرتی Ghiberti کە تابلۆی دەروازەی بەھەشتی Gates of Paradise کێشا و توانی وردەکاریەکان بخاتە بەرچاو و شێوازە جیاوازەکان پێکەوە بە کار بگرێت. پیێرۆ دێلا فرانچێسکا Piero della Francesca ئەو کەسەی وا بە وردی کاری لەسەر پێرسپێکتیڤ کرد و یەکەمین وێنەکێش بوو کە خوێندنی زانستی لەسەر بەکارھێنانی ڕووناکی کرد. ئەو زانیاریانە و ھەروەھا نووسراوەکای ئالبێرتی کاریگەری بوو لە سەر لاوانی بەھرەداری ئەو سەردەمە و بەتایبەت لەسەر لێوناردۆ، ڕوانگەی و کارە ھۆنەریەکانی.\nوەسفی ماساچۆ لە ڕوخساری شێواو و ڕووتی ئادەم و حەوا کاتی جێ‌ھێشتنی بەھەشت، دیمەنێکی خستە بەرچاو لێوناردۆوە تا لە ڕووناکی و سێبەر کەڵک وەربگرێ بۆ نیگارکردنی قەبارەی جیاوازی بنیامەکان بە شێوازێک کە بە کەڵکی چەرخی فێرکردنی وێنەکێشانەی بێت. کاریگەری بیرۆکەی ئینسانی کارەکانی دۆناتێلۆ بەتایبەت داود لەسەر ئەو وێنانەی لێوناردۆ دواتر کێشای بە جوانی دیارە بە تایبەت لە John the Baptist.\nکەلپوورێکی باو لە فلۆڕەنس لەو سەردەمەدا بەکار ھێنانی وێنە یان پەیکەرەی بچکۆلە بۆ مێحراب بوو. لە کارفێرگەی فیلیپۆ لیپی Filippo Lippi، وێرۆچۆ Verrocchioو ھەروەھا خێزانی بە بەھرەی دێلا ڕۆبیا della Robbia ژمارەیەکی زۆر لەوانە لە شوشە و لە قوڕی سپی درووست‌دەکران. لە وێنەکانی لێوناردۆ لە مریەمی پیرۆز وا لە سەردەمی زوودا کێشراون وەک The Madonna with a carnation و The Benois Madonna، شوێنی ئەو کەلپوورە دەبیندرێت کاتێ بەتایبەت جەخت لەسەر تاکە‌کەس دەکات و بەتایبەت سەبارەت بە The Benois Madonna، مریەمی پیرۆز لار کێشراوە بە نیسبەت مناڵی عیساوە لە بەرامبەری‌دا. ھەر ھەمان شێواز لە وێنەکانی دواتری وەک Virgin and Child with St. Anne دەبیندرێت.\nلێوناردۆ دەگەڵ بووتیچێلی Botticelli، گیرلاندۆ Ghirlandaio و پێروجینۆ Perugino ھاوچەرخ بوو، ئەگەرچی لە چاو ئەوان نەختێک کەم‌تەمەن‌تر بوو. لێوناردۆ لە کارفێرگەی وێرۆچۆ ئەوانی ناسی و پێکەوە کاریان کرد و ھەر وا لە قۆتابخانەی مێدیچی Medici. بووتیچێلی خۆشەویستی بنەماڵەی مێدیچی بوو، ھەر بۆیە سەرکەوتنی وەک وێنەکێش گەرەنتی بوو. ئەوان زۆر بەباشی ئەو کارانەی وا پێیان سپێردرابوو لە لایەن کڕیارە بەناوبانگەکانەوە، تەواویان دەکرد و ستایش دەکران بۆ ئەوانە؛ گیرلاندۆ بۆ توانای نیگارکردنی دەوڵەمەندی ھاووڵاتیە فلۆڕەنسیەکان لە دیوارکێشراوەیەکی گەورەی ئایینی و پێروجینۆ بۆ توانای نیگارکردنی فریشتەکان و پیرۆزەکان، جوانی و پاکیان لە دیوارکێشراوەدا.


وەزیری دەرەوەی بەڕیتانیا داوا لە ڕوسیا دەکات چیتر سەقامگیری ئەوروپا تێک نەدات\nوەزیری دەرەوەی بەڕیتانیا بۆریس جۆنسن ئەمڕۆ لەمیانەی کۆبوونەوەکەی لەگەڵ هاوتا ڕوسیەکەیدا بە سێرجی لاڤرۆڤ ڕادەگەیەنێت کە ناکرێت پەیوەندیی هەبێت لەنێوان دوو وڵاتەکەدا ئەگەر موسکۆ نەوەستێت لە هەوڵەکانی بۆ تێکدانی سەقامگیری ئەوروپا.\nبۆریس جۆنسن لە مۆسکۆ کۆبوونەوەیەک ئەنجام دەدات لەگەڵ وەزیری دەرەوەی ڕوسیا سێرجی لاڤرۆڤدا لەمیانەی یەکەم سەردانی وەزیری دەرەوەی بەڕیتانیا بۆ ڕوسیا لەماوەی پێنج ساڵدا.\nئەم سەردانەش لەکاتێکدا دێت کە گرژییەکانی نێوان لەندەن و مۆسکۆ زیاتر بووە بەهۆی ناکۆکییەکانیانەوە سەبارەت بە ئۆکرانیا و سوریا و هەروەها بەهۆی ئەوقسانەشەوە کە گوایە ڕوسیا دەست وەردەداتە کاروباری سیاسیی کۆمەڵێک وڵاتی ئەوروپییەوە، ڕوسیاش هەموو ئەو قسانە ڕەت دەکاتەوە.\nجۆنسن لە بەیاننامەیەکدا کە ئۆفیسەکەی بڵاویکردەوە پێش گفتوگۆکان دەڵێت " پەیوەندییەکانمان لەگەڵ ڕوسیادا ناکرێت وەکو خۆی بمێنێتەوە لەکاتێکدا ڕوسیا هەوڵدەدات سەقامگیری وڵاتانی ئەوروپا تێک بدات لەنێویشیاندا ئۆکرانیا."\nوتیشی " بەڵام گرنگە بۆ ئاسایشی نێودوڵەتی کە پێکەوە گفتوگۆ بکەین، چونکە دەرئەنجامی هەڵە لەیەک تێگەیشتن زۆر خراپە. سەردانەکەم بۆ ڕوسیا لەکاتێکی هەستیاردایە و پێویستە لەسەرمان پێکەوە کار بکەین بۆ دۆزینەوەی چارەسەر بۆ زۆرێک لە کێشە گرنگەکانی جیهان."\nجۆنسن وتیشی حەز دەکات باس لە پێکەوە کارکردن بکات بۆ پاراستنی ڕێکەوتنە ناوەکییەکەی ئێران و پێکەوە کار بکەن سەبارەت بە هەڕەشەی کۆریای باکوور و هەروەها ڕێکخستنی ئامادەکارییەکان بۆ ئاسایشی پاڵەوانێتی تۆپی پێی کاسی جیهانی کە ساڵی داهاتوو ڕوسیا میوانداری دەکات.\nوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی روسیا ماریا زاخارۆڤا کە پێشتر ڕەخنەی توندی گرتبوو لە جۆنسن وتی بڕیاری کەمکردنەوەی ئاستی گفتوگۆکانی نێوان دوو وڵاتەکە بڕیاری لەندەن بووە و وتی بڕیارەکە هیچ بنەمایەکی نیە و گونجاو نیە.\nکاتێکیش ڕۆژنامەنووسە ڕوسیەکان سەبارەت بە لێدوانەکەی جۆنسن کە ڕەخنە لە ڕوسیا دەگرێت پرسیاریان لێکرد ، ماری زاخارۆڤا وتی لێدوانەکان تەنها پێکەنیناوی بوون لە ڕوسیا و شایستەی ئەوە نیە بێزر ببین پێی.


منداڵانی بێ باوکی شاری ڕەققە ژیانیان چۆنە؟\nSATURDAY, 6 JULY 2019 - 09:08\nبەشی سووریا- پاش شەڕی داعش ژمارەیێکی زۆر لە منداڵانی بێ باوکی شاری ڕەققە ناچارن بۆ بژێوی ژیانی بنەماڵەکانیان دەست بکەن بە کار و واز لە ئاوات و تاسەکانی خۆیان بهێنن. نە چارەکردنی ئەو خەسارە کۆمەڵایەتییە لەم قۆناغەدا دەست دەدات و نە ڕێکخراو و دامەزراوەی مەدەنی یان حکوومیی تۆکمەش دەبینرێت کە لانی کەم لەبارەی ژمارەی ئەو منداڵانەوە داتاسازی بکات.\nگوزەرانی منداڵانی قوربانیی تیرۆر و دابینکردنی بژێوی ژیانی ئەو هاووڵاتییانەی بوونەتە قوربانیی شەڕ بەتایبەتی لە سووریا یەک لەو سووژە گرینگانەیە کە لە پڕۆسەی میدیاکاریدا کەمتر ئاوڕی لێدراوەتەوە.\nتەلەڤزیۆنی ڕووداو دەستی ناوەتە سەر سووژەیێکی گرینگی کۆمەڵایەتی کە پاش شەڕی داعش لە شاری ڕەققەی سووریا داوێنی هاووڵاتییانی ئەو شارەی گرتووە. ئەو تەلەڤزیۆنە بە نموونە بەسەرهاتی ژیانی چەند منداڵێک دەگێڕێتەوە کە لە شەڕی ڕەققەدا تیرۆریستانی داعش باوکیان کوشتوون و ئێستا ناچارن واز لە حەز و ئاوات و تامەزرۆییی خۆیان بهێنێت و بۆ کەمترین داهات لە کارگەیێکی بچووک ئیشی فیتەری یان پیشەسازی دەکات.\nڕاپۆرتەکەی ڕووداو بەو پێشەکییەوە دەست پێدەکات: رۆژ تا ئێوارە دەستی لەناو گریس و ئاسنە بۆ ئەوەی بژێوی خۆی و خانەوادەکەی پەیدا بکات، ئەو منداڵە تەمەنی تەنیا 12 ساڵە، بەڵام بە ناچاری کاردەکات، چوونکە باوکی لەشەڕی رەققە لەدەست داوە.\nمحەممەد خەونی تەنیا چوونیەتی بۆ قوتابخانە، ئەو دەڵێت: "ماڵمان لە مشلبە، تەمەنم 12 ساڵە، خۆزگە دەمتوانی بچمە قوتابخانە. خەونم ئەوەیە ببمە پزیشک، بەڵام باری داراییمان باش نییە. لە کەرتی پیشەسازی کاری فیتەری دەکەم."\nزۆرن ئەو منداڵانەی لە رەققە بێ باوک ماونەتەوە و خۆیان بوونەتە سەرۆک خێزان، کارکردن بەو تەمەنە بەلایێک، ئەو منداڵانە دەستبەرداری قوتابخانە و خەونەکانیشیان بوونە.\nئەحمەد عەلی، منداڵێکی دیکەی کرێکار دەڵێت: "ناوم ئەحمەدە، هاتوومەتە کەرتی پیشەسازی بۆ ئەوەی کار بکەم تا پشتگیریی خانەوادەکەم بکەم."\nکۆکردنەوەی دەیتا و ئاماری ورد لە سەر ژمارەی ئەو منداڵانەی لە سووریا بەهۆی لێقۆمانی بنەماڵەکانیانەوە ناچارن کار بکەن کارێکی ئاسان نیە و لە ئەساسدا بەم دۆحەی ئێستای سووریاوە ڕێکخراو و دامەزراوەیێکی لێبڕاوی لەو جۆرە بە حکوومی و ناحکوومییەوە نابینرێت کە توانا یان ئیرادەی داتاسازیی ئەو خەسارە کۆمەڵایەتییە وەئەستۆ بگرێت.\nرێکخراوی ئینما تەنیا رێکخراوێکە لە رەققە بۆ پشتگیریکردنی منداڵان کار دەکات، مەشق و راهێنانیان بۆ دەکاتەوە و هانیان دەدات لەسەر خوێندن بەردەوام بن.\nئەحمەد حەشلووم، سەرۆکی رێکخراوی ئینما دەڵێت: "لە کەرامە، ئینا توانیویەتی پشتگیریی تەنیا هەزار و 150 منداڵ بکات لە کۆی 24 هەزار منداڵ. ئەم ژمارەیە زۆر کەمە بەبەراورد لەگەڵ ئەو منداڵانەی لە قوتابخانە هاتوونەتە دەرەوە و کاردەکەن."\nژمارەیێکی زۆر لە منداڵان لەنێو کۆڵانەکانی ناوچەی پیشەسازیی رەققە دەبینرێن، هەندێکیان باوکیان لە شەڕی ئەم دواییەی رەققە کوژراوە و بەخاکیان سپاردووە، لەنێویشیاندا هەیە باوکیان لە شەڕی 8 ساڵەی سووریا هەر نەبینیوەتەوە.


ویلایەتی موسڵ لەڕاپۆرتێکی ساڵی ١٩٢٠ی بەریتانیادا | KURDPLAT\nکوردپلات 8/27/2020 10:05:00 ص ليست هناك تعليقات\nئەم باسە بەشی پێنجەمی راپۆرتی پێداچوونەوەی حوکمی راستەوخۆی عێراقە لەلایەن بەریتانیاوە، کە ساڵی ١٩٢٠ ئامادە کراوە. راپۆرتەکە بە ناوی "پێداچوونەوەی کارگێڕیی مەدەنیی میزۆپۆتامیایەReview of the Civil Administration of Mesopotamia" و ساڵی ١٩٢٠ خاتوو گێرتروود لوسیان بێڵ نووسیوێتی، کە سکرتێری کۆمیسیۆنی باڵا بووە لە عێراق. راپۆرتەکە لە هەندێ شوێندا دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی ١٩١٨ و ١٩١٩ و تێکڕا باس و هەڵسەنگاندنی چۆنێتی گرتنی ناوچە جۆراوجۆرەکانی میزۆپۆتامیایە، پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٢١دا قەوارەی دەوڵەتێکی تێدا دروست بکرێت بەناوی عێراقەوە و کەین و بەینی چۆنێتیی لکاندنی کوردستانی باشوورە بەم قەوارەیەوە. هەروەها بەوردی باسی ئێزیدییەکان و تیرە و تایفەکانی کورد و عەرەبی دانیشتووانی ئەم ویلایەتەی تێدایە، لەگەڵ کەین و بەینی گرتنی لەلایەن بەریتانیاوە و چۆنێتیی کشانەوەی تورکی عوسمانی لە دوای ئاگربەسی مانگی نۆڤەمبەری ١٩١٨ – وەرگێڕ.\nلەبەهاری ١٩١٨دا هێرشەکەی میزۆپۆتامیا تەگەرەی هاتەڕێ بەهۆی پێویستیی پاراستنی باکووری ئێران لە هێرش و پەلاماری تورکەکان. لە پایزی ١٩١٧دا، شکستی تورکەکان لە غەززە بوو بە هۆی سنووردانان بۆ مەترسیی هێرشی تورکیی _ ئەڵمانی لە میزۆپۆتامیادا و ئەگەری داگیرکردنی خانەقینی رەخساند لە مانگی دیسەمبەردا. لە سەرەتای مایسی ١٩١٨دا پێشڕەوییەکی تر دەستیپێکرد و فەرماندەی گشتی، سێر ویلیەم مارشاڵ، کە جێگەی سێر ستانلی مۆدی گرتەوە پاش ئەوەی لە نۆڤەمبەری ١٩١٧دا کۆچی دوایی کرد، بەنیازی ئەوەبوو لە پێش هاتنی گەرمادا بگاتە زێی بچووک و لەو شوێنە لەبارەوە بۆ ئەوەی لە وەرزی پایزدا لە مووسڵ بدات. کفری و تووز و کەرکووک بە سەرکەوتوویی گیران و دانیشتووانی ئەو شوێنانە بە خۆشحاڵییەوە پێشوازییان لە هێزەکانمان کرد، کە بێجگە لە کەرکووک زۆربەیان کوردن. لە ناوچەی کفری حەمید بەگی تاڵەبانی (راستییەکەی شێخ حەمیدە – و) بە هێز و کاریگەریی خۆیەوە هاتووەتە پاڵ ئێمە. زۆربەی دانیشتووانی کەرکووک خوێنی تورکیان تێدا دەگەڕێت، نەک عوسمانی، بەڵکو نەوەی ئەو نیشتەجێ تورکانەن کە مێژوویان دەگەڕێتەوە بۆ رۆژگاری سەلجووقییەکان. بەهەرحاڵ، دامەزراندنی رژێمی بەریتانی لە هەر شوێنێک بێ کێشە و گرفت نەبووە. لێرە مەسیحییەکان، کە ژمارەیان گەورە و بەرچاوە، بە دڵگەرمییەوە پێشوازییان لێکردین و موسڵمانەکانیش بە دڵ هاوکارمان بوون لە رێکخستنی شارەکەدا. لەلای رۆژهەڵاتی باشووری کوردستانیشەوە، لە سلێمانی کۆبوونەوەیەک لەگەڵ سەرۆک و پیاوماقووڵاندا ئەنجامدرا و بڕیاردرا حکوومەتێکی کوردیی کاتی دروستبکرێت، بە سەرۆکایەتیی شێخ مەحموودی بەرزنجیی دەسڕۆ و دەسەڵاتداری ناوچەکە، بۆ وەرگرتنی هەڵوێستێکی دۆستانە بەرانبەر بە بەریتانییەکان. شێخ مەحموود نامەی بۆ ناردبووین و تێیدا ئەوەی دەربڕیبوو کە نوێنەرایەتیی تەواوی کوردی باشوور دەکات و ئامادەیە حوکممان رادەست بکات یان ئەو خۆی وەک نوێنەرێکی ئێمە هەڵسوکەوت بکات. بەڵام ئێمە تووشی نائومێدییەکی تاڵ بووین کاتێ کە هەردوولا، سوپا و لقە سڤیلەکانی هێزەکەمان، ئەوەمان بۆ دەرکەوت کەوا مەحاڵە سوود لەم هەموو بەڵێنانە ببینین. وەرچەرخانی تەواوی هۆکارە رەخساوەکانی هاتوچۆ بەرەو رێگەی ئێران نەک هەر پێشڕەویی راگرت، بەڵکو ناچاری کردین دەسبەرداری کەرکووکیش ببین. ئێمە رێگەمان دا بە دانیشتووە مەسیحییەکان بۆ سەلامەتیی خۆیان بچنە بەغدا و ژمارەیەکی بەرچاویان سوودیان لەم روخسەتە وەرگرت و زەوی و ماڵ و خانووی خۆیان بەجێهێشت و تورک بەتاڵان بردنی، کە لە پاش ئەوەی ئێمە چۆڵمان کرد ئەوان داگیریان کرد. هێزێکی عوسمانیی بچووکیش پێشڕەویی کرد بۆ سلێمانی، کە شێخ مەحموودی تێدا کرابوو بە نوێنەری بەریتانیا و شارەکەی خستە ژێر دەسەڵاتی سەربازییەوە (ئەحکامی عورفی) و شێخی نارد بۆ کەرکووک. بەهەرحاڵ، تورکەکان سەرکێشیی ئەوەیان نەکرد وەرگەڕان و ئاژاوەی گشتگیر لە ناو تیرە و هۆزەکاندا بەرپابێت، چونکە شێخ مەحموود وەک سەرۆکی بنەماڵەیەکی پیرۆز دەسەڵات و کاریگەریی تایبەتی خۆی هەبوو، لەبەر ئەوە بەخێرایی ئازادکرا. کشانەوەی ئێمە وەرچەرخانێکی حەتمی لێکەوتەوە لە هاوسەنگیی کوردستاندا، بەڵام تورکەکان لەوە لاوازتر بوون بتوانن ئەو دەرفەتە بقۆزنەوە کە بۆیان رەخسابوو. لە ئۆکتۆبەردا، سەرکەوتنەکانی هاوپەیمانان لە فەرەنسا و جەنەراڵ ئەللێنبی لە سووریا هاوسەنگییان لە بەرژەوەندیی ئێمە گێڕایەوە. هێزەکەی میزۆپۆتامیا هێشتا هەر پەکیکەوتووە بەهۆی کەموکورتی لە هۆکاری گواستنەوەدا و توانای هەوڵدانی نەبوو بۆ ئەنجامدانی پێشڕەوییەکی گشتی بۆ مووسڵ لە کەرکووکەوە، بەڵام رەتڵێکی بچووک بەئاڕاستەی ئاڵتوون کۆپری نێردرا بۆ پاراستنی لاباڵی ئەو هێزە سەرەکییەی پێشڕەویی کردبوو بەرەو راسەری دیجلە. لە ٢٥ی ئۆکتۆبەردا، کەرکووکمان گرتەوە و پاش شەڕ و پێکدادانێکی قورس تورکەکان لە بنکە و سەنگەرە قایمەکانی خۆیان لە دۆڵی دیجلە و خوارووی قەڵای شەرقات هەڵکەنران و دوای ئەوەی بەرەو باکوور پاشەکشێیان کرد و رێگەی دەربازبوونیان لێگیرا، سەرلەبەری هێزەکە لە ٣٠ی ئۆکتۆبەردا خۆیان رادەستکرد. هەر لەو ماوەیەدا رەتڵی رۆژهەڵاتیش لەزێی بچووک پەڕییەوە و دۆژمنی بەگیرهێنا و رەتڵەکەی دیجلەش چەند میلێکی کەم لە مووسڵەوە دووربوو. عەلی ئیحسان پاشای فەرماندەی گشتیی هێزی تورک بە ژمارەیەکی کەمی هێزەکەیەوە لە شاردا مایەوە و فەرمانی دا هەموو کۆگا و تۆمارگە و شتی لەم چەشنە بگوێزنەوە، بەڵام لە یەکی نۆڤەمبەردا ئەم فەرمانە هەڵوەشایەوە و تۆمار و کاربەدەستەکان لە نوسەیبین و زاخۆ گێڕدرانەوە، کە پێشتر بۆ ئەوێیان ناردبوون. لەپاش چەند رۆژێک لە گفتوگۆی ئەوەی ئاخۆ عەلی ئیحسان پاشا بە پێی هەل و مەرجی ئاگربەس پێویستە خۆی رادەست بکات یان نە، لە ئەستەمبووڵەوە فەرمانی کشانەوە و چۆڵکردنی پێگەیشت. لە ٨ی نۆڤەمبەردا ئاڵای بەریتانیا union jack لەسەر سەرای مووسڵ هەڵکرا و ١٠ی مانگیش عەلی ئیحسان بەرەو نوسەیبین رۆیشت و لیفتنانت – کۆڵۆنێڵ لیچمەن پۆستی یەکەم ئەفسەری سیاسیی کەرتی مووسڵی وەرگرت. پاشەڕۆژی سیاسیی ویلایەتی مووسڵ مسۆگەر نەبوو و بەپێی رێککەوتننامەی ساڵی ١٩١٦ی سایکس – پیکۆ، دەبوو تەواوی ویلایەتی مووسڵ ببێتە ناوچەی دەسەڵاتی فەرەنسییەکان و پێیانوابوو پێویستە هەموو لایەک پێیەوە پابەند بێت سەرباری ئەو گۆڕانکارییە بنەڕەتییەی کە شۆڕشی رووسیا هێنابوویە ئاراوە لە بارودۆخەکەدا. لەبەر ئەو هۆکارە حکوومەتی خاوەن شکۆ (بەریتانیا – و) فەرمانی دا کە ئەو سیستەمی حکوومەتی مەدەنییەی لە ویلایەتی بەغدا رێکخراوە نابێت فراوان بکرێت و مووسڵیش بگرێتەوە و دەبێت بخرێتە ژێر رکێفی کارگێڕییەکی سەربازیی تەواوەوە. لە ماوەی چەند مانگێکی کەمدا تێگەیشتنێکی زیمنیی هاتە ئاراوە کەوا رێککەوتننامەکە پەیوەست بە ویلایەتی مووسڵ هەموار دەکرێت و لەگەڵ کارگێڕیی مەدەنیی بەشی باشووری ناوچە داگیرکراوەکان Occupied Territories تێکەڵ کرا. (ئەم تێرمی ناوچەی داگیرکراوە سیفەتێکی یاسای نێودەوڵەتیی هەیە، کە لە دوای ساڵی ٢٠٠٣یشەوە عێراق، لە لایەن ئەمریکا و هاوپەیمانانەوە هەمان مامەڵەی لەگەڵ کرا تا پێکهێنانی ئەنجومەنی حوکم. چەمکەکە لێرەدا ئەو مەبەستە سیاسییەی نیە کە لە ناو خەڵکدا باوە – وەرگێڕ).\nلەڕووی فیزیکییەوە، ویلایەتی مووسڵ جیاوازیی تایبەتی تێدایە لەگەڵ ئەوەی کە لە بەغدا هەیە. لە باکووری چیای مەکحوولەوە، کە درێژبووەوەی چیای حەمرینە (گێرتروود بێڵ لێرەدا و لە راپۆرتەکانی تریدا هەر بە جەبەل حەمرین ناوی دەبات و بەهەمان شێوە بۆ جەبەل سنجاریش – و). رێگەی مووسڵ بۆ مەودایەکی دوورودرێژ بەسەر زەوییەکی رەقەن و بەردیندا دەڕوات، کە ئەمەش گۆڕانێکی ئاسایی دوای خاکی قوڕینی نیشتووی بەشی خوارووی میزۆپۆتامیایە. لە رۆخی لای راستی رووباری دیجلەوە، لە جزیرە، ناوچەکە هەموو هەردە و دەشتاییە و تەنها تۆقەڵە چیای سنجاری تێدا هەڵکەوتووە. لە رۆخی لای چەپی رووبارەکەوە پێدەشتەکە بۆ ماوەی جیاجیا لە رووبارەکەوە درێژدەبێتەوە بەرەو لێژاییە تووش و کووڕەکانی چیا کوردییەکان. زنجیرە چیا نزیکەکان باکگراوندێکی ئەو دیمەنە سرووشتییانەن کە لە شاری مووسڵ و لەوبەری رووبارەکەوە لێیاندەڕوانیت و دیمەنێکی دڵڕفێنە لە چاوی کەسێکەوە کە بە پێدەشتەکانی باشووری میزۆپۆتامیا راهاتووە. بەرزترین شاخ لە کەرتی مووسڵدا لە حەوت هەزار پێ زیاتر نیە، بەڵام هێجگار سەخت و کووڕە و لەنێوان ریزە چیاکاندا دۆڵ و شیوی تەنگەبەر و لێکدابڕاو هەڵکەوتوون و رێگەکان بە لاپاڵە سەختەکاندا هەڵدەکشێن یان بە راڕەوی دۆڵ و دەربەندە تەنگەبەرەکاندا. لە چیاکاندا ئاو لە زۆربەی شوێنەکاندا زۆرە و هەرگیز وشک ناکات و دۆڵەکان پڕن لە داری میوە و رەز و گوێز و بادەم و دارچنار، لاپاڵی چیاکانیش داربەڕووی کورتەباڵا دایپۆشیون، بەڵام لە ناوچەی جزیرە ئاو تەنها لە تەلەعفەر و کانیاوەکانی دامێنی چیای سنجار هەیە، هەروەها هەندێ کانیاویش، کە زۆربەیان کبریتیان (سولفەر) تێدایە و دەکەونە دامێنی زنجیرە گردەکانی کە لە قەیارەوە درێژدەبێتەوە تا تەلەعفەر و ئەم کانیاوانە سەرچاوەی سامانێکی باشن بۆ تەلەعفەر. زیادەیەکی کەمی ئاوی سنجار کە بۆ کشتوکاڵ بەکارنایەت بەرەو دۆڵی سەرسار دەچێت، کە هاوشانی رووباری دیجلەیە و لەوێوە لە زۆنگاوە خوێڵێنەکانی باکووری رۆژئاوای بەغدادا خۆی وندەکات. دۆڵی سەرسار و گشت کانیاوەکانی بیابان هەر بە سوێرییەکی مامناوەند باسکراون لە رۆژگاری کۆنەوە. لە رۆخی لای راستی سەرسارەوە شوێنەوار و وێرانەی شاری حەزەری دێرین (Hatra) هەڵدەکەوێت و ناوچەکە لەوەڕگە و پاوانێکی بەناوبانگی خێڵی شەممەر جەربایە و ئەو ناوە کانیاوی سوێری تێدایە. لە رۆخی لای چەپی رووباری دیجلەدا، هەندێک لە گوندەکانی دەشتاییەکە کانیاوی ئاوی شیرین و سازگاریان تێدایە کە بۆ کشتوکاڵی هاوینە دەستدەدات، بەڵام سامان و دەوڵەمەندیی بەری چەپ بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ پیت و بەرەکەتی خاک و ئاوی دیجلە و هەردوو زێی گەورە و خابوور. لێرە بە لێواری رووبارەکاندا داری چنار و بی روواون و بەڵام ئەودوای دەشتاییەکە رووتەنە و داری تێدا نەڕوواوە و دارخورما لە باکووری تەنگی فەتحەوە نابینرێت. لەم کەرتەدا (مەبەستی ویلایەتی مووسڵە کە ئیدارەی راستەوخۆی بەریتانیا دوای گرتنی وڵاتەکە و سەندنەوەی لە دەستی تورک بەشبەشی کردبوو بۆ بەئاسانی ئیدارەدانی مەدەنی و هەر بەشەش ناوی کەرتی لێنابوو Division – وەرگێڕ)، نەوت و قیر و زفت هەیە، لەگەڵ مەڕمەڕێکی خۆڵەمێشیی نەرم کە بە ئاسانی دەبڕدرێت و بەزۆری بۆ خانووبەرە بەکاردێت و بە وردی و جوانی هەڵکۆڵینی تێدا دەکرێت، کەوا مۆرکی تایبەتی تەلارسازییە لە ناوچەکەدا و لە جوانکاری و رازاندنەوەی مزگەوت و کەنیسە و خانووی پۆشتە و پەرداخدا بەکاردەهات.\nلەلایەکەوە، رێکخستنەوەی کارگێڕی لە مووسڵ لە شوێنانی تر ئاسانتر بوو، چونکە لەکاتێکدا کە لە بەسرە و بەغدا هیچ تۆمارێکی پێشوومان نەبینی و کاربەدەستانی حکوومەتی تورکی لەگەڵ سوپادا کشابوونەوە، بەڵام لە مووسڵ تۆمارەکان و زۆربەی فەرمانبەر و کارمەندان لەشوێنی خۆیان مابوونەوە. لە مانگی نۆڤەمبەردا، کۆڵۆنێڵ لیچمەن سەردانی تەلەعفەر و سنجار و زاخۆ و ئامێدی و دهۆک و پیرەکەپرە و ئاکرێی کرد. لە هەموو ئەم شوێنانەدا ئاڵای تورکیا دەشەکایەوە و لە زۆربەشیاندا سەرباز و کاربەدەستی تورک هەبوون. ئەمانە هەموو پاکتاوکران و ئاڵای خۆمان هەڵکرا و یاریدەدەرانی ئەفسەری سیاسی بۆ ئەو ناوچانە دانران کە گرتبوومان.\nئەم کەرتی ویلایەتی مووسڵە بە ئاستێکی باش و بە کردار ویلایەتێکی عوسمانی بوو، بێجگە لە سنجەقی سلێمانی. دانیشتووانەکەی لە ناوچەکانی تری عێراق جۆراوجۆرتر بوون. لە دۆڵی دیجلە و بیابانی دیجلە لە رۆژئاواوە، دانیشتووانی لە خێڵە عەرەبەکانی جووتیار و نیمچە کۆچەر بوون، یان بەدووی خێڵەکانی شەممەر و تەی بوون. لە چیاکانی رۆژهەڵات و باکووری مووسڵدا، ئەوە رەگەزی عەرەبی دانیشتووانی دەشتاییەکان دێنە کۆتایی و دەبێتە شوێنی نیشتەجێبوونی کورد و تەنانەت لە دەشتایی و بیابانەکانی لای رۆژئاواشەوە، کە تۆقەڵەیەک تەپە و تەلانی چیای سنجاری پشتکووڕ لە ئاستی پێدەشتەکەی میزۆپۆتامیا بەرزبووەتەوە، کە دامێن و هەردە و لێژاییە بەردینەکانی زێد و ناوچەی ئێزیدییەکانە، کە لە باکووری رۆژهەڵاتی مووسڵیش هەن.\nئێزیدییەکان بە زمانی کوردی قسە دەکەن و رەنگە رەچەڵەکیشیان هەر کورد بێت و ژمارەیان لە کەرتەکەدا ١٨ تا ٢٠ هەزار کەسە. هێنری لایارد بە سەرسامی و شێوەیەکی سەرنجڕاکێش باسیان دەکات و هاوسۆز بووە لەگەڵ چەوساندنەوەی بەردەوامیان لەلایەن موسڵمان و کریستیانەکانەوە وەک یەک. ئەوان بە گریمانەی میللی شەیتان پەرستن و خۆیان ناویان لێناوە مەلیک تاوس، واتە شا تاوس (لێرەدا گێرتروود بێڵ وای تێگەیشتووە و خۆی مەلەک تاوسە کە ئێمە لەمەودوا وایدەنووسین – و). بەڵام وەسفی راستتری ئەوان ئەوەیە کا دوالیزمن و بیروباوەڕیان لە زەردەشتی و لە رێگەی مانییەوە سەرچاوە دەگرێت. ئەوان هەواداری رۆحی شەیتانن (مەلەک تاوس) و باوەڕیان وایە کە ئەو فریشتەیەکە و کەوتووەتە خوارەوە و لە داهاتوودا رۆژێک دێت کە بگەڕێتەوە دۆخی جارانی خۆی. بێجگە لەوەش، ئەوان لە پەیڕەویکردنی رێوڕەسم و سرووتی ئاینییاندا پارێزگاریی لە نەریتێک دەکەن کە دەکرێت بۆ سەردەمی ئاشوورییەکان و باوەڕەکەیان بگەڕێتەوە و پاشان پارچە پارچە بووە و تێکهەڵکێشی گنۆستی (غونووسی) و مەسیحی و ئیسلام بووە. مەزاری گەورەیان شێخ عادییە، کەوا تورکەکان چەندین جار رووخاندوویانە و نزیکەی دەکەوێتە باکووری مووسڵەوە و لە هاویندا حەج و زیارەتیان بۆ ئەوێیە (ئەو شوێنەی کە مەزاری شێخ عادی یان شێخادی تێدایە ئێزیدی بە لالش یان لالشی نوورانی ناوی دەبات و نازانم بێڵ بۆ باسی ئەو ناوە ناکات و ئاخۆ لەوکاتەدا ئەم ناوە نەبووە – و). سەرۆکی ئاینی و دنیاییان، یاخود میر، لە باعەدرە نیشتەجێیە، بەڵام سەرۆکی لاهووتییان لە عەین سفنی (ئێسفنی) نیشتەجێیە و لەگەڵ باشیکدا (بەعشیقە)، گرنگترین مەڵبەندیانە لەپاش شێخ عادی. ئەوان حەوت تاوسی زێڕینیان هەیە، کە یەکێکیان لە سەرەتای جەنگدا لە باشووری رووسیا فەوتاوە و ساڵانە دەیاننێرن بۆ مەڵبەند و ناوچەکانی ئێزیدی بە مەبەستی کۆکردنەوەی یارمەتی و پیتاک بۆ میر و پیاوانی ئاینی. پێدەچێت زنجیربەندی هەرەمییان لەمانە پێکهاتبێت ١) میر، ٢) پیرەکان کەوا کەسایەتیی رۆحیی گەورە و پیرۆزیی مەزنیان هەیە، ٣) شێخەکان و سەرکردە ئاینییەکان و مامۆستاکان، ٤) قەووال، ئامادەبووانن لە وێنەکانی تاوسی پیرۆزدا، ٥) فەقیر، ئەوانەن کە بەردەوام جل و پۆشاکی رەش دەپۆشن و وادیارە ئەمانە دەبنە حەوت بەش یان تایفەوە و هەمو ئێزیدییەکان دەچنەوە سەر یەکێک لەم تایفانە و هەر تایفەیەکیشیان فریشتەیەک پاسەوانیانە و ناوی پێنج لەوانە: ١) شێخ عادی – تایفەکەی هی ریزبەندیی فەقیرە، ٢) مەلەک تاوس، ٣) شێخ شەمس، ٤) مەلەک فەرەحەدین، ٥) شێخ شەرفەدین. وادیارە هاوسەرگیری لە نێوان تایفە جیاوازەکاندا ئەنجامدەدرێت. پەرسا و کەسە پیرۆزەکانی تر ئەمانەن: شێخ حەسەنی بەسری، کە تەنها نەوەکانی ئەو لە ناو هەموو ئێزیدییەکاندا بواری خوێندن و نووسینیان پێدەدرێت، شێخ محەمەدی ئەبو زیاک، خاتوون فەخرە کە دەرکەوانی بەهەشتە، شێخ ئەلەند کە نەوەکانی دەتوانن ماری ژەهراوی بگرن. لەناویشیاندا "کۆچاک" هەیە کە پیشەیان فاڵچێتی و بەختگرەوە و خەوپەرژێنی دەکەن. لە شوێنێکدا لە چیای سنجار تڵیشێکی گەورەی شاخەکە هەیە کە زۆر قووڵە و بنی نیە و پیاوانی ئاین هەموو جۆرە بەروبوومێکی تێفڕێدەدەن بۆ ئەوەی وەک گەنجینەیەک مەلەک تاوس بەکاریبێنێت کاتێ کەوا جارێکی تر دەگەڕێتەوە بۆ زەوی.\nئێزیدییەکان لە بەهاردا سێ رۆژ رۆژووگرتنیان هەیە و لە هەر خێزانێکدا کەسێکیان رۆژوو بۆ هەموویان دەگرێت. جەژنی گەورەیان لە هاویندایە و لە مەزاری شێخ عادی و لە هەموو لایەکەوە ئێزیدییەکان رووی تێدەکەن. دەوترێت کتێبێکیان هەیە بە ناوی "کتێبی رەش" (مەبەستی موسحەفی رەشە کە ئێزیدییەکان وای ناودەبەن و پیرۆزە لەلایان – و). بەگشتی واپێدەچێت کە وشەی شەیتان لە هەر شوێنێکی قورئاندا بێت و بکەوێتە لای ئەوان دەیسڕنەوە و باوەڕیشیان وایە کە هەر ئێزیدییەک ناوی "شەیتان" گۆبکات لە هەرکوێیەک بێت کوێر دەبێت، هەروەها خۆ دەپارێزن لە پیتی "ش" لە هەر وشە و رستەیەکدا بێت وەک شەت، مشت .. تاد. (تێبینی: لێرەدا نووسەری ئەم راپۆرتە لەسەر زمانی قەشەیەکی کریستیانی شارۆچکەی ئەلقۆشەوە چیرۆکی پیاوێکی ئێزیدی بۆ ئەفسەرێکی سیاسیی بەریتانی دەگێڕێتەوە، گوایە ئەم پیاوە کوڕە هەرزەکارەکەی ناردووە بۆ کێڵانی زەویی مەزراکەی و لە کاتی جووتکردندا چەند جارێک ئەو وشانەی گۆکردووە کە پیتی "ش" یان تێدایە و هەموو جارێک ترساوە لەوەی کوێرببێت و هیچ رووینەداوە و دواجار ناوی شەیتانیشی هێناوە و هەر هیچ رووینەداوە و ئێوارە کە گەڕاوەتەوە مەسەلەکەی بۆ باوکی گێڕاوەتەوە و ئەویش زۆر پەست و تووڕە بووە و دەستی داوەتە چەک بیکوژێت، بەڵام کوڕە گەنجەکە لەدەستی باوکی هەڵاتووە و پەنای هێناوەتە لای ئەمان و ئاینی خۆی گۆڕیوە و بووە بە مەسیحی و لە کوشتن رزگاری بووە. من پێموایە قەشەکە راستی نەکردووە و تەنها ویستوویەتی خۆی خۆشەویست بکات لای ئەفسەرە ئینگلیزەکە و هیچ کەسێکی ئێزیدیش ئامادە نەبووە ئەو کارە بکات و تەنانەت بیریشی لێبکاتەوە. پاشان هەر بەم ناڕاستییەش گەیشتووەتە لای خاتوو بێڵی نووسەری ئەم راپۆرتە و بێگومان منیش قەناعەتم نەبوو ئەو یەک دوو بڕگەیە وەک خۆی وەربگێڕم بۆیە ئەم روونکردنەوەیەم نووسیوە – وەرگێڕ).\nترس و دڵەڕاوکێ لەوەی بەبێ نیاز و مەبەست سووکایەتیی بە شەیتان بکرێت فاکتەرێکی چەسپاوە لە ژیانی رۆژانەی ئێزیدییەکاندا. یەکێک لە ئەندامانی ئەم تایفەیە کە سەردانی کونسوڵێکی بیانی کردووە لە مووسڵ تووشی دۆخێکی ناخۆش بەهۆی بوونی شوێنێکی تایبەت بە ئاخ و تفکردن لە ئۆفیسی کونسوڵەکەدا. چونکە لە حاڵەتی کوتوپڕدا رەنگە کەسێک تف بکات و ئەمەش هەرچەندە خۆڕسک و بێهۆیە بەڵام وا لێکدەدرێتەوە کە تف لە مەلەک تاوس دەکات. (لە باوەڕی ئێزیدیدا تفکردن زۆر قەدەغە و رێگە پێنەدراوە – و).\nلە دەرەوەی کەرتی مووسڵ، کۆمەڵگەی ئێزیدی لە ناوچەکانی ماردین و دیاربەکر و حەڵەب و قەوقاز هەن. ئەوان بە زمانی کوردی قسە دەکەن و وادیارە رۆڵێکی گەورەیان بینیوە لە مێژووی کوردەکانی بادیناندا. ئەوان بەتوندی پابەندن بەو باوەڕە سەیر و تایبەتایانەوە و ئاین گۆڕینیشیان، تەنانەت لە کات و سەردەمەکانی ستەم و چەوساندنەوەشدا، کە بەردەوام لێیان دووبارە دەبووەوە، زۆر دەگمەن بووە. بەگشتی، وادیارە ئەوان بەئاسانی دێنە ژێر بار و کۆنترۆڵ کردن و لایەنگری دڵسۆزی رژێمی بەریتانین. هەروەها رەوشت و ئاکاریان سادە و دۆستانەیە و بەدمەستن لە خواردنەوەی ئەلکهوولی بەهێزدا و ئەوە دەسەلمێنن کە هاوسۆزێکی باشی کریستیانەکانن و لە کاتی جەنگدا داڵدەی ژمارەیەکی زۆری ئەرمەنیان داوە لە چیای سنجاردا. ئەمە و بەهۆی هێرش و پەلاماریانەوە بۆ سەر هێڵەکانی پەیوەندی کردن، پاڵی بە تورکەکانەوە نا کە کردەوەی تۆڵەئامێزیان لەدژ ئەنجام بدەن لە ساڵی ١٩١٧دا و هێزێکی باش و بەرچاویان بە تفەنگ و فیشەکەوە ناردە چیاکە و پاشان تەلەعفەرییەکان و خێڵە عەرەبەکانی دەوروپشتیان لێ هاندان و دوای ئەوەی بەئاسانی زاڵبوون بەسەر بەرگری کردنیاندا، کەوتنە سووتاندن و وێرانکردنی گوندەکانیان و سەرپاک ئاژەڵ و ماڵاتیان تاڵان کردن. ئەمان هەر بە میرات دوژمنی خێڵی شەممەرن، بەڵام وادیارە پەیوەندییەکی باشیان هەیە لەگەڵ شێخ محەمەد تائیدا.\nسەرۆکی ئاینی و دنیاییان میرێکە لە بنەماڵەی چۆیی بەگ، کە لە باعەدرەی نزیک مەزاری شێخان دەژین. میر لە ئێستادا سەعید بەگە و ئیسماعیلی ئامۆزای لەپێش گرتنی مووسڵدا پەیوەندیی لەگەڵمان هەبوو و سەردانی بەغدای کردبوو، هەروەها رۆڵێکی کاریگەری هەبوو لە رێکخستنی ئەو ئەرکی ئیستیتڵاعەی کەوا کاپتن هێدسن ئەنجامیدا بۆ چیای سنجار لە ساڵی ١٩١٨دا. بەو پێیە ئێمە پابەند بووین بەمەوە و بەتایبەتی کە هەمیشە باسی ئەوەی دەکرد کە ئەو سەرۆکی ئێزیدییەکانە و لەلایەن ئێمەشەوە بەم جۆرە مامەڵەی لەگەڵ دەکرا. وەک چارەسەرێک لە نێوان داواکاریی هەردوو رکابەر ئیسماعیل و سەعیددا، کارەکە بەو شێوەیە رێکخرا کە سێ تاوسی پیرۆز بدرێتە ئیسماعیل بەگ (چونکە ئەو کەسەی کە تاوسی پیرۆزی لادەبێت ئەوە تیشکی سەوزە بۆ کۆکردنەوەی پیتاک و نەزر لە باوەڕداران). بەهەرحاڵ، ئەمە کاری کردە نەبوو چونکە هاوشێوەی بوونی پاپا رکابەرەکان بوو لە رۆما و ئەڤینیۆن. ئیسماعیل سەلماندی کە بە هیچ شێوەیەک شایستەی متمانە نیە و ناتوانێت رێگە لە دەهۆ و پیلانە بچووک و جۆراوجۆرەکان بگرێت و دواجار وا بەپێویست زانرا بنێردرێت بۆ بەغدا و سەعیدیش پێگە و پۆستی دابەشنەبووی سەرۆکایەتیی وەرگرتەوە و ئێستا بەتەواوی لەلایەن مەیانی دایکیەوە بەڕێوەدەبرێت، کە خانمێکی بەتەمەنی وریا و زیرەکە و هەمیشە بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی لەگەڵ بەرژەوەندیی تایفەکەیدا یەکناگرێتەوە. لەپاش ماوەیەکی کەم لە داگیرکردنی ئێمە بۆ مووسڵ، کارباری شەرعیی ئێزیدییەکان وا رێکخرا کە سەعید بەگ مامەڵەیان لەگەڵدا بکات بە هاوکاریی ئەنجومەنی پیرەکان. لەسەرەتاوە کارەکە سەرکەوتوو بوو، بەڵام هەستکردن بە ناڕەزایی لە بڕیارەکانی تا دەهات زیادی دەکرد و وا ئێستا دەردەکەوێت. کۆچی دوایی شێخ عەلی بابەشێخی سەرۆکی گەورەپیاوانی ئاینی (پیرەکان) و زێوانی مەزاری شێخادی بوو بەهۆی کزبوون و نەمانی کاریگەریی نەریتیی سەعید بەگ، کە هەوڵدەدات دامەزراندنی کەسێکی جێگرەوە بۆ هەتاهەتایە دوابخات و هەر لەدەستی خۆیدا بمێنێت.\nلەئەنجامی ستەم و چەوسانەوەی سەردەمەکانی پێشوو وادیارە ئێزیدییەکان زەویوزارێکی زۆریان لەدەستداوە و لە یەک دوو شوێن و بەتایبەتی لە عەین سوفنی هەستکردنی زۆر بەهێز هەیە بۆ ئەم مەسەلەیە و لەمەودواش دەبێتە قورسترین ئەو کێشە و گرفتانەی بەرەوڕووی چارەسەری مەسەلەی زەوی دەبێتەوە لە کەرتەکەدا.\nلە کاتی هاتنی ئێمەدا لە چیای سنجار، پیاوماقووڵ و ناودار حەمۆ شەڕۆ بوو، کە پیاوێکی بەتەمەنی فەقیر بوو (فەقیر پلەیەکی ئاینیی ئێزیدییەکانە – و). ئەم پیاوە بە مووچەیەکی مانگانە کرابوو بە سەرۆکی چیاکە و لە ناو شاریشدا بریکارێکی هەبوو کە ئەویش هەر مانگانەی هەبوو. ئەم چیایە بە هۆی شوێنی جوگرافییەوە و هەڵکەوتەی لە ناوەڕاستی جزیرەدا و بە هۆی مەیلی ئاشکرای حەممۆ شەڕۆ و ئێزیدییەکان دژ بە تورک و عەرەب، قەڵا و قایمکارییەکی گرنگ بوو بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ خێڵی شەممەری دوژمنیان یان بزووتنەوە پان تورکی و پان عەرەبییەکاندا.\nلە ناوچە بەپیت و بڕشتەکانی دەوروبەری شاری مووسڵ و رۆژهەڵاتی دیجلەدا، ژمارەیەک کریستیان هەن، کە زۆربەیان کلدانن، بێجگە لە بوونی هەندی کۆمەڵگەی بچووکی یەعقووبی و نەستوورییەکان. پەتریرکی کلدان لە مووسڵ دادەنیشێت کە شارنشینەکانی ئەم تائیفەیە زۆربەی پیشەگەران پێکدێنن. لە دەرەوەی شاریش کلدانییەکان جووتیارن و بە زیرەکی و بلیمەتی بەناوبانگن، چونکە گوندەکانیان بووژاوەترین و گەشەکردووترین نیشتەجێن لە ویلایەتەکەدا. لەبەر کلدانەکان و سریانە کاسۆلیکەکان نوێنەرێکی رەسوولی لە مووسڵ دانراوە و باوکانی دۆمەنیکانیش قوتابخانەیەک و نەخۆشخانەیەکیان هەیە و هەردوکیان خەڵکێکی زۆر روویان تێدەکەن. هەروەها ئەسقوف و قەشەی کاسۆلیکی و نەستووری و یەعقووبیی سریانیی لێرە هەن و جۆراوجۆریی رێبازە کریستیانەکان لە لایەن کۆمەڵگە بچووکەکانی رۆمانی کاسۆلیک و پرۆتستانت و ئەرسۆدۆکسە یۆنانییەکانەوە پاڵپشتی دەکرێن. جاران رۆمانە کاسۆلیکەکان و کەنیسە رۆژهەڵاتییە یەکگرتووەکان (کلدان و کاسۆلیکە سریانەکان) لەژێر پارێزگاریی فەرەنسادا بوون، بەهەمان شێوەی بەشەکانی تری ئیمپراتۆرێتی عوسمانی. کەمێک گومان لە ئەگەری ئەوە هەبوو کەوا دابینکردنی بریکارێکی ئەوروپی لەگەڵ حکوومەتی تورکیدا پاڵنەرێکی بەهێزی یەکگرتن بووە لەگەڵ کەنیسەی رۆمادا. سیاسەتی ئێمە لەپێش جەنگدا ئاڕاستەی پارێزگاریی کەنیسەی نەستووریی هەبوو دژ بە لقەکەی، واتە کلدانی کاسۆلیکی و هۆکاری ئەوەش تاڕادەیەک دەگەڕێتەوە بۆ بوونی دەستەیەکی مسیۆنێری بچووک بەڵام کارامە لە ناو نەستوورییەکاندا کە بە نێردەی سەرۆکی ئەسقوفەکانی کانتەربەری بۆ نەستوورییەکان دەناسرێت. لەلایەکی ترەوە، بوونی نێردەی دۆمینیکی، بە قوتابخانە و نەخۆشخانە باشەکەیەوە لە مووسڵ بوو بە هۆی ئەوەی کە ئاڕاستەی تێڕوانینە فەرەنسا بەهێز بکات. ئەمان پەیوەندییان لەگەل رۆما بەهێزە و رەنگە هەروا بمێنێتەوە، چونکە کەنیسەی کلدان بەکردەوە هیچ کۆمەکێکی نیە و لەڕووی داراییەوە پشت بە رۆما دەبەستێت.\nلە تەلەعفەر، کە گوندێکی گەورەی رۆخی بیابانە لە نێوان مووسڵ و سنجاردا، رێژەیەکی گەورەی دانیشتووانی تورکمانن و ئیدیعای ئەوە دەکەن کە بە رەچەڵەک دەچنەوە سەر سەربازەکانی تەیموورلەنگ و زۆربەی زۆریان شیعەن. بەڵام تایفەی سوننە باڵادەستە لە ویلایەتی مووسڵدا، کە تەنها ١٧ هەزار شیعە هەن لە بەرانبەر ٢٥٠ هەزار سوننەدا، بەڵام بەهیچ جۆرێک شیعە لە هەولێر و بەرەو باکوور نیە.\nلە بەری لای چەپی رووباری دیجلە لەنێوان رووبارەکە و چیاکاندا خەڵکانی خڵتە و بەجێماوی هەر داگیرکاری و کۆچێک بەرچاو دەکەوتن کە لە ماوەی دوو هەزار ساڵ زیاتردا روویانداوە. لە پاڵ ئێزیدی و مەسیحییەکاندا بە هەموو تیرە و تایەفایانەوە، تورکمان و عەرەب و کورد دراوسێی نزیکی یەکترن. لێرە کۆمەڵێکی گەورەی دانیشتووانی شەبەک و سارلی هەن، کە سەر بە باوەڕێکی نهێنین یان جۆرە شیعەیەکی پەڕگر و توندڕەون و هەندێ نزیکایەتییان هەیە لەگەل ئەو عەلی ئیلاهیانەی لە هەردوو بەری رێگەی وڵاتی فارس دەبینرێن لە نێوان قەسری شیرین و کرماشاندا. خەڵکی پەراوێزی ئێزیدی دەکەونە دامێن و قەراخ و بیجاخی چیاکانەوە بەڵام دانیشتووانی چیاکان خۆیان تێکڕا کوردن، لەگەل ژمارەیەکی کەمی گوندی جوولەکە و کریستیان، کە لە ژمارەیەکی گەورەی مەسیحییەکان هەر ئەوەندەیان ماونەتەوە. کۆمەڵگەی جوو لە مووسڵ بچووک و کەمە و هیچ سامان و گرنگییەکیان نیە کە تایبەتمەندیی کۆمەڵگەی جووی بەغدایە. لە کاتی گەیشتنی ئێمەدا شارەکە پڕبوو لە ئاوارەی ئەرمەن بەڵام زۆربەی ئەوانە گوێزرانەوە بۆ بەغدا و لێرە دانیشتووانی ئەرمەن زۆر کەمن.\nئێمە پێش ئەوەی مووسڵ بگرین پەیوەندیمان بە هۆزی شەممەر جەرباوە هەبوو، وەک لە بەشێکی پێشتردا باسی هاتووە. ماڵی شێخ (واتە سەرۆکی هۆز – و) پێکهاتووە لە پانزە کوڕی فەرحان پاشا، کە نزیکەی چل ساڵ لەمەوپێش کۆچی دوایی کردووە. لە پاش مردنی باوکیان، کوڕەکان شێخنشینییەکەیان لە نێوان خۆیاندا دابەشکرد و ئەلعاسیی برا گەورەیان سەرۆک هۆزی راستەقینەیە. وا باسدەکرێت کەوا لەپێش جەنگدا لەسەر بەڵێنی والیی ئەو کاتە چووە بۆ مووسڵ بۆ ئەوەی لەمەودوا ئارامی و ئاسایش بپارێزێت و نەهێڵێت هیچ ئاژاوەیەک بەرپا ببێت، کەچی خراوەتە بەندیخانەوە و کاتێ بەردراوە تەڵاقی خواردووە کە جارێکیتر پێ نەخاتە مووسڵەوە. ئەگەر ئەم چیرۆکە راست بێت ئەوە تیشکیکی گەورە دەخاتە سەر هەڵسوکەوتی لە ماوەی ساڵی رابوردوودا. لەپاش ئەلعاسی، ناودارترین و دەرکەوتووترین ئەندامانی بنەماڵەی شێخ بریتین لە حاچم و کوڕەکەی و کوڕەزاکەی دەهام ئیبن هادی و بەدر و حومەیدی و ئەودوای براکانی ئەلعاسی. عەجیل ئەلیاوەری کوڕی عەبدولعەزیز و ئەوانەی کە بەگشتی پەیوەستن پێیانەوە کوڕانی شەللال و موسەننا و میشعەل، محەمەدی کوڕی موتڵەگ و عاسی و عوبێد کوڕانی میجوەل و فارس. ئەمان هەر بە میرات دوژمنی هۆزی عەنزەن و لە ماوەی جەنگیشدا دوژمنایەتییەکی گەورە هەبوو لە نێوان ئەمان و هۆزی دلێمدا.\nیەک دوانێک لە سەرۆکەکان ویستیان خۆیان لە کشتوکاڵدا تاقی بکەنەوە. بەم پێیە لەپێش جەنگدا حومەیدی و بەدر کەوتنە کشتوکاڵ کردن لە جۆگەی فەرحاتییە لە نزیک بەلەدەوە. عەجیل ئەلیاوەر بە هاوبەشی لەگەڵ محەمەد نوجەیفی لە ناوچەی نەجمەی نزیک شورا کشتوکاڵیان دەکرد. بەڵام زۆربەی زۆری خێڵەکە بەتەواوی بەدوو بوون و لەسەر رەوە حوشترەکانی خۆیان دەژیان و هەروەها لەسەر وەرگرتنی "خاوە" (واتە سەرانە – و) لە مەڕوماڵاتی خێلەکانی تر و لە کاروانەکانی بەتایبەتی رێی نوسەیبین.\nلە ماوەی ساڵانی جەنگدا، خێڵی شەممەر، بێجگە لە فەیسەڵ، کە لە نزیکی مووسڵ بوو و کاریگەرییەکی گەورەی نەبوو، بەردەوام لایەنگری تورک بوون و بە رەچاوکردنی شوێنی جوگرافییان، دەکرێت ئێمە لەمە تێبگەین. ئەوان سوودیان لە پێشڕەویی ئێمە بینی بە رووبارەکەدا و کەوتنە راوڕووت و تاڵانکردنی گوندەکان بەدرێژایی رووباری دیجلە و هەروەها لەسەر رێگەی نوسێبین. کاتێ کە داوامان لێکردن بەتەواوی بێنە پاڵمان، حومەیدی و عەجیل ئەلیاوەر و عیادەی کوڕی عاسی ملیاندا، بەڵام ئەلعاسی بە بیانووی گەورەیی تەمەنەوە نەهات. ئەوجا پێیانوترا کە پێویستە لەسەریان لە مووسڵدا بمێننەوە تا هەندێک کاروباریان بۆ رێکدەخرێت و ئەوانیش بەڵێنیان دا. بەڵام پاش جەند رۆژێک عەجیل ئەلیاوەر، کە خاوەن دەسەڵات و کاریگەرییەکی گەورە بوو لەناویاندا، بێمۆڵەت مووسڵی بەجێهێشت بەهۆی ترسەوە بووبێت یان هەرشتێکی تر. لەبەرئەوە لە ئێمە قاچاخ بووەوە و هێزەکانمان هەڵیانکوتایە سەر ماڵ و حوشترەکانی کە لە شارۆچکەی شەرقاتەوە دوور نەبوون و دەستیان بەسەرداگیرا، بەڵام لە زریان و هەورەگرمەیەکدا سڵەمینەوە و لەترسا هەڵاتن و رەویانکرد. هەر لەم ماوەیەدا، حومەیدی ملکەچیی خۆی بۆ حکوومەت راگەیاند و بەڵێنی دا کە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆی بە ئارامی بهێڵێتەوە و لەبری ئەوە مانگی پێنجسەد روپێی بۆ بڕایەوە.\nئەلعاسی لە ناوچەی نوسێبین مایەوە و ناوبەناو داواکاریی ملکەچبوونی خۆی دەنارد، بەڵام لەبەر سروشتی تەمومژاوی قبووڵ نەدەکرا. لە هاویندا حاچم هاتەوە بەڵام دەستپێشخەرییەکانی رەتکرایەوە لەبەر ئەوەی خۆی بەتەنها هاتبوو. وەک باسدەکرا کەوا دزییەکان کاری شەممەر بوون و ناوبەناو لەسەر رێگەی نوسەیبین و شوێنەکانی تریش روویاندەدا، بەڵام هیچ شتێک لەسەر ئاستێکی بەرفراوان نەکرا تا مانگی سێپتەمبەر، کاتێ کە کاروانێک رووتکرایەوە لە ئەبو حەمزەی سەر رێگەی دێرەزوور و بایی زیاد لە ٣ هەزار لیرەی تورکی شمەک و کاڵای پێبوو. وەک تۆڵەکردنەوەیە بۆ ئەو کارە بە ئۆتۆمبیلی زرێپۆش هێرشکرایە سەر هۆزی شەممەر و دەستگیرا بەسەر ژمارەیەکی زۆری حوشتر و مەڕوماڵاتیاندا. هەڵبەت نیاز وابوو لە کاتی کۆچی ساڵانەیاندا بەرەوخوار تەنگیان پێهەڵبچنین و بڕیان بکەین، بەڵام نەخشەکەمان سەرینەگرت. بەهەرحاڵ، ئەلعاسی دەهامی کوڕەزای بە نامەیەکەوە ناردە مووسڵ و تێیدا دەڵێ کەوا ئەو دەستی لە شێخێتیی هۆزەکەی کێشاوەتەوە بۆ ئەم، هەروەها چەند راگەیاندنێکیش لە حاچم و موتڵەگ ئەلفەرحان و ئەوانیتر و ئەوەیان دەربڕیوە وەک شێخی خۆیان (واتە سەرۆک هۆز – و) دانیان پێداناوە. وەک هەنگاوی یەکەم، بە دەهام راگەیەنرا کە پێویستە بڕی ٣ هەزار و پێنجسەد لیرە کۆبکەنەوە و بیبژێرن لە سزای رووتکردنەوەکەی ئەبو حەمزەدا و پاش ئەوە وەک شێخێکی بەشی ئەلعاسی لەلایەن حکوومەتەوە دانی پیادادەنرێت. ئەو رەزامەندیی دەربڕی لەسەر ئەوە و خێرا بڕی هەزار و هەشتسەد لیرەی تورکیی نارد و باوەڕ وایە ئەم بڕە پارەیەی لە هۆزەکەی کۆکردووەتەوە لەدوای رووداوەکەی دێرەزوور. ئەمە بوو بە هۆی دواخستنی بژاردنی پارەکە و پرۆپاگەندەی شەریفیش ماوەیەکی درێژتر دوایخست. لە مانگی نیسانیشدا هەزار و پێنجسەد لیرەی تریشی بژارد و پاشان لە گەڵ خێڵەکەی بەرەوژوور رۆیشت و لە دەرەوەی سنووری ئێمەوە تێپەڕی.\nمەسەلەی سەرانە (خاوە) لەلایەن ئەو خێڵانەوە کە بەزۆر لێیان سەندراوە هەر زوو هاتە بەرباس. ئەم باج سەندنە بڕابووەوە و بۆ هەر مێگەل یان رانەمەڕێک خاوەنەکەی دەبوو دوو مەڕ و چوار کاوڕ و چوار بەرخ و شەش مەجیدیی کاش بدات و کوڕانی فەرحان لە ناوخۆیاندا مافی کۆکردنەوەیان دابەشکردبوو. وەرگرتنی سەرانە لە خێڵە بچووکەکانی جزیرە مەسەلەیەکی نابەجێیە و هیچیتر نیە لە کرێی رێگەپێدانی ئاژەڵ لەوەڕاندن لە لەوەڕگە و پاوانەکانی شەممەردا (ئەمە لە ناو کورددا پووشانەی پێدەوترێت _ و). لەم بارەیەوە شەممەر تێگەیەنران کە دەتوانن پووشانەی مەڕ لەوەڕاندن وەربگرن لە بیاباندا، بەڵام بە چاوپێداخشاندنەوە و کشتوکاڵ کردنی گوندیش دەبەخشرێت. بەڵام دان بە مافی باج سەپاندندا نەنرا بەسەر کارواندا. سەرانە وەرگرتن مافی پارێزگاری دەداتە ئەوانەی لێیان وەردەگیرێت و حاڵی حازر زەحمەتە ئێمە رێگەی لێبگرین.\nبەهەرحاڵ، دژواریی هەتاهەتایی لە نێوان بەرژەوەندییەکانی خێڵە کۆچەرەکان و جووتیار یان بازرگاندا روون و ئاشکرا لە پێگە و هەڵوێستی شەممەردا دەردەکەوێت. بێگومان ئەمانە دەرد و بەڵایەکی گشتین و لەسەر خەڵک رووتکردنەوە و تاڵانی دەژین. هەندیکیان ساڵی پار بە ئەندازەی ئەوە قازانجیان کردبوو ئەگەر حوشترەکانیان بخستایەتەگەڕ بۆ بار گواستنەوە. ئەمەش رەنگە بەشێک بێت لە چارەسەری کێشەکە چونکە لە خستنەگەڕی حوشترەکانیان تا پارەی زیاتریان بێتەدەست واتە پاڵنەر و هاندانێکی کەمترە بۆ دزی، بەڵام هەرچۆنێک بێت لە چەند ساڵی داهاتوودا دەسەڵاتی ئێمە پشت بەوە دەبەستێت کە چەند توانای بەستنی رێگەی هاتوچۆی گەرمیان و کوێستانی ئەوانمان هەیە.\nلەدوای شەممەر، خێڵی سەرەکیی جەزیرە تەیە، کە سەرۆک هۆز یان شێخیان محەمەد عەبدولڕەحمانە. هاتوچۆی ئەوان بە شێوەیەکی سەرەکی لە نێوان نوسێبین و جەبەل سنجاردایە و بێجگە لە ژمارەیەکی کەمی گوندنشینیان لە ناوچەی تەلەعفەردا تێکڕا هەموو کۆچەرن. ئەوان بەدەر لە یەک کردەوەی رووتکردنەوە لەسەر رێگەی تەلەعفەر، سەرئێشەیەکی وایان دروست نەدەکرد. لەو بۆنەیەشدا بەخێرایی گرتنی ژمارەیەک گوێدرێژیان، کە کاڵا و شمەکیان لە نزیکی مووسڵ دەگواستەوە، بوو بە هۆکاری گێڕانەوەی کاڵا دزراوەکان. شێخەکەی ئەمان پەیوەندییەکی باشی هەیە لەگەڵ ئێزیدییەکاندا لە سنجار و پێدەچێت پەیوەندیی باش نەبێت لەگەڵ ئەلعاسی.\nناوچەی هەردوو خێڵی متێوت و جحێش لە پاینی سنجارەوە درێژدەبێتەوە بۆ تەلەعفەر، بەڵام هەردوو خێڵەکە بایەخێکی ئەوتۆیان نیە. حەدیدییەکان شوانکارەی مووسڵن و دەوڵەمەندەکانی خاوەن مەڕوماڵاتی قەبە رانیان دەدەنێ بۆیان بەخێو بکەن. ئەوان بە ترسنۆکی ناوبانگیان دەرکردووە و بەدووەکان بە چاوێکی نزمەوە تەماشایان دەکەن و ژن و ژنخوازییان لەگەڵ ئەنجام نادەن. هەندێک کێشە لەناو خێڵی ئەلبوحەمەددا هەبوو لەسەر مەسەلەی شێخایەتیی عەشیرەتەکە و ئەم هۆزە دوژمنایەتییان هەیە لەگەڵ هۆزی جبووردا، کە خەریکی کشتوکاڵن بەدرێژایی قەراخ رووباری دیجلەدا.\nوا تازە بەکردەوە مامەڵە لەگەڵ کورددا دەکرێت.\nکارگێڕیی بەریتانی هەمان دابەشکردنی ئیداریی تورکیی هێشتووەتەوە بۆ ویلایەتەکە و یاریدەدەری ئەفسەری سیاسیی جێگەی قایمقامی قەزاکەی گرتووەتەوە. بەپێی ئەزموونیشمان لە شوێنانی تر، ئیدارە و داهاتمان تێکەڵ کردووە.\nهەر ناوچە یان قەزایەک دەکرێتە چەند ناحیەیەکەوە و بۆ هەر یەکەیان مەئموورێکی دارایی عەرەب دادەنرێت و ئەمانە هەموو لەژێر دەستی بەڕێوەبەرێکی داراییدا دەبن لە قەزاکەدا (مودیر ماڵ). لە کۆتایی ساڵی ١٩١٩دا حەسەن بەگی سەرۆکی بەڕێوەبەرێتیی سەنییە لە سەردەمی تورکدا، کرا بە پشکنەری داهاتی ویلایەتی مووسڵ و ئەم پۆستە لە دوو ماوەی کورتدا یاریدەدەرێکی ئەفسەری سیاسی بەڕێوەیدەبرد. لە سەردەمی عوسمانیدا بارەگای سەرەکیی ئیدارەی سەنییەی هەموو عێراق لە مووسڵ بوو. وەک ئاشکرایە کەوا بەڕێوەبردنی زەویوزار و مڵکەکانی سەنییە رێکخستنێکی تایبەتی خۆی هەبوو، کە جیابوو لە سیستەمی کارگێڕیی ویلایەتەکە و راستەوخۆ لە ئەستەمبووڵەوە بەڕێوەدەبرا. بۆ مامەڵەکردنی دەسبەجێ لەگەڵ کێشە بچووکوکاندا، مەئموورەکانی سەنییە لە هەردوو ناوچە یان قەزای مووسڵ و تەلەعفەر دەسەڵاتی دادوەری پلە سێیان پێدرابوو و ئەمەش ئەزموونێکی سەرکەوتووبوو بەشێوەیەکی گشتی.\nلە کەرتی مووسڵدا و بە تایبەتی لە پێدەشتەکەیدا، کە یەکەی کۆمەڵایەتی گوندە نەک عەشیرەت، موختارەکان یان سەرۆکی گوند رۆڵێکی گرنگ دەبینن. ئەوام بەرپرسیارن لە پاراستنی یاساوڕێسا و پاکوخاوێنی لە گوندەکانیاندا و هەروەها چارەسەری کێشە و ناکۆکی بەپێی دابونەریت و گرتنی تاوانباران لە حاڵەتی تاوانی مەترسیداردا و پابەندبوون بە فەرمانی حکوومەتەوە و میوانداریکردنی کاربەدەستەکانی حکوومەت و دابینکردنی سەلامەتیی کاروان و رێبوارانێک کە بە شەو لە گونددا دەمێننەوە. هەروەها پابەندن بە یارمەتیدانی مودیر ماڵەکان لە کاروباری کشتوکاڵیی وەک خەمڵاندنی بەروبووم. لەبەرانبەریشدا، دەکرێ بەپێی عورف و نەریت رێژەیەک وەربگرن یان بۆ نموونە رێژەیەکی سەدی لە قازانجی ئەو کاڵایانەی بازرگان یان چەرچی لە گوندەکانیاندا دەیفرۆشن و رەنگە حکوومەت رێژەیەکیان لە بەروبوومی زستانە و رەز و باخ بداتێ کە لە سەدا سێ تێنەپەڕێت. مووسڵیش، وەک بەغدا و بەسرە، چوار ئەندامی گەڕاندەوە بۆ ئەنجومەنی تورکی (نازانم مەبەست لەم ئەنجومەنە چیە – و) و یەکێک لەوانە، کە مەسیحییە و پەیوەندیی بەربڵاوی بە خەڵکەوە هەیە لە شاردا، بە پاشکۆی سیاسی دامەزراوە (مولحەق – Attache).\nکاتێ ئێمە هاتینە ئێرە بارودۆخی گشتیی ویلایەتەکە زۆر خراپ بوو و شارەکە پڕبوو لە ئاوارە و تابڵێی پیس بوو، گرانی و قاتوقڕی بوو و نرخی هەموو شتیک هێجگار بەرز بوو و هۆکاری سەرەکیی ئەوەش زەوتکردن و دەستبەسەرداگرتنی کاڵا و بەروبووم بوو لەلایەن سوپای تورکەوە. باس لەوە دەکرێت کە لە زستانی ١٩١٧ – ١٩١٨دا لایکەمەکەی دە هەزار کەس لەبرسا مردوون. لە تەواوی ناوچەکاندا تەواوی گوندەکان، گوندە مەسیحییەکانی لێدەرچێت (کە لە دەوڵەتی عوسمانیدا بەسەرباز نەدەگیران – و)، چۆڵبوون و کەسی وایان تێدا نەمابوو بەهۆی رەشبگیرییەوە بۆ سەربازی (ئەمە سەفەربەرلکی پێوتراوە – و). گواستنەوە و کشتوکاڵ بەتەواوی پەکیکەوتبوو بە هۆی ئەوەوە کە سەرلەبەری ئاژەڵ و وڵاخ دەستیان بەسەرداگیرابوو و لەسەدا پەنجای زەویوزار نەدەکێڵرا.\nبەروبوومی بنەڕەتی لە کەرتی مووسڵ گەنم و جۆیە و رێژەیان زۆر زیاترە لەوەی کە لە ویلایەتەکانی باشووردا دەچێنرێت. بەغدا وایدەڕوانییە مووسڵ کە سەرچاوەی دابینکردنی گەنم بێت بۆی، بێجگە لە میوەجات و گوێز و سەوزە کە لێرە لە پێدەشت و بناری شاخەکاندا باشتر دەڕوان. لەبەرئەوە داخستنی رێگەی مووسڵ لە مارسی ١٩١٧وە بۆ نۆڤەمبەری ١٩١٨ بەتەواوی سەخت کەوتەوە و بوو بە هۆی کەمیی خۆراک لە بەغدا لە ساڵی ١٩١٧دا. تەواوی بەروبوومی زستانە لە کەرتی مووسڵدا پشت بە بارانبارین دەبەستێت کە زۆرە، بەڵام بەهۆی کەمیی ئاوەوە لە هاویندا، بەروبوومی هاوینە لە دەشتاییدا زۆر کەمە یان هەر نیە، بەدەر لەو زەویانەی قەراخ زێ و رووبارەکان کە بە جۆگە ئاوی بۆ سەردەخەن یان لەو گوندانەی کە چەم و کانیاویان تێدایە. تەنها لە دۆڵی زێی گەورەدا ئاودێرییەکی بەرفراوان ئەنجامدەدرێت. لەلایەکی ترەوە، لە چیاکاندا بەروبوومی هاوینەی مەرەزە و تووتن و میوەجات گرنگیی زیاترە لە بەروبوومی دانەوێڵەی زستانە. لێرە ئامرازی کشتوکاڵی سەرەتاییە و گاسنی لە تەختەدار دروستکراو هێستر یان گا یان گوێدرێژ رایدەکێشن و زەویی پێدەکێڵرێت. بەعادەت جووتیار نیوەی زەییەکەی دەچێنێت و نیوەکەی تری بە نەکێڵراوی و بەیار بەجێدێڵێت بۆ ساڵی ئایندە. هەر کە جووتیار تۆوی ئەمساڵی وەشاند ئەوە شوێن جاڕ یان پەرێزی ساڵی رابردوو دەکێڵێت و لەبەر خۆری هاوین بەجێیدەهێڵێت. لە وەرزی پایزدا و لە پاش یەکەم بارانی پەڵە تۆوی دەکات و دەیکێڵێت و باشترین جووتیاریش پەینی پێوە دەکات. لە پرۆسەی تۆوداندا تێکڕا ١٢٠ پاوەند دەکرێتە رووبەری فەدانێکەوە و بڕشتی بەرهەمیش یەک و حەوت یان هەشتە. لە دوای گرتنی ویلایەتەکە هەنگاوی بەپەلە نرا بۆ گێڕانەوەی بووژاندنەوە و گەشەکردنی کشتوکاڵ و لە ساڵی یەکەمدا نزیکەی ٥٥٠ گاجووت و سەد و پەنجا هەزار روپێ وەک قەرزی کشتوکاڵی دابەشی سەر جووتیاران کرا، بێجگە لە دابەشکردنی بڕێکی زۆری دانەوێڵەی تورکەکان کە دەستی بەسەرداگیرا و دابەشکرا.\nبەڵگە هەیە کەوا بەشی هەرە گەورەی زەیوزار لە ویلایەتی مووسڵ لە بنەڕەتدا بەدەست جووتیارەکان خۆیانەوە بووبێت و هەر کەسە و زەویی خۆی کێڵاوە. بەڵام لە ئێستادا، زۆربەی ئەم زەوییانە چووەتە ژێردەستی خاوەن مڵکی گەورەوە، کە بەگشتی دانیشتووی مووسڵن و ماف و بەڵگەنامە و سەنەدی تاپۆیان هەیە. سکاڵا زۆرە لەسەر ئەوەی کە چۆن ئەم پرۆسەیە ئەنجامدراوە و وەک باسدەکرێت، بۆ نموونە، بڕێک پارە خراوەتە بەردەستی جووتیارەکە کە چوار یەکی نرخی راستەقینەی زەوییەکەی بوو بۆ ئەوەی بیفرۆشێتە خاوەن مڵکێکی دەسڕۆ و دەسەڵاتدارێکی دانیشتووی شار و لە حاڵەتی قایلنەبوونیدا تۆمەتێکی ساختەی کوشتنی بۆ دروستکراوە و لەسەری بەندکراوە و چەندین ساڵ لە بەندیخانەدا دەمایەوە تا ئەو کاتەی رای خۆی دەگۆڕی و زەوییەکەی هەرزانفرۆش دەکرد. پێدەچێت هێنانەکایەی سیستەمی تاپۆ هەل و دەرفەتی زۆر باشی دابێتە خەڵکی شار بۆ ئەوەی فێڵ لە جووتیاران بکەن و زەوییەکانیان لەدەست دەربکەن لە رێگەی بەڵگەنامەی فرۆشتنی ساختە و کاری لەم چەشنە. بە بارمتەدانانی خانووبەرەش چەکێکی تری باش بووە و زۆر جار خاوەن تاپۆکان لەپاشەملە کارەکانیان کردووە و چاویان بە زەوییەکان نەکەوتووە و بەم پێیە مافیان جۆراوجۆر بووە لە ناوچە و شوێنە جیاوازەکاندا بەگوێرەی پیت و بڕشتی زەوییەکە و ئەو رێککەوتنەی کە لەگەڵ جووتیارەکاندا کراوە. رێژەی وەرگرتنی مڵکانەش لە چواریەکەوە بووە تا ئەوەی لە شانزە بەش بەشێكی بکەوێت و هەرە باوەکەشی هەشت یەکە. لە بەرهەمی هاوینەدا خاوەن مڵک نیوەی وەردەگرێت بەو سیفەتەی کە خاوەن مافی ئاوەکەشە. هەڵوێستی جووتیاریش ناڕوونە و هەندێ جار دەوترێت کەوا هۆی درووستکردنی چەند ماڵێکی کەمی نەگونجاو بۆ ئەوەیە کە بتوانێت هەر کاتێ بیەوێت دەریانبکات. لە لایەنی تیۆریشەوە، وادیارە هۆکارێک نیە کە بۆچی ئەگەر خاوەن تاپۆ یان خاوەن مڵک داوای رێککەوتنێکی کرد کە پشکەکەی زیاتر بێت و جووتیارەکان قایل نەبوون، ئەوە نابێت دەریانبکات و خەڵکیتر بخاتە جێگەیان. ئەو کەسەی کە رووبەرێکی زەوی لەلایە و خۆی ناتوانێ بیکێڵێ، بەڵام ئارەزووشی لێیە خۆی بیکات ئەوە "مورابەچییەکی" بۆ دەگرێت و ئەگەر جاران چواریەکی پێبڕابیت ئەوە ئێستا هەشت یەکی پێدەبڕێت و فرەجار زۆر قەرزاری خاوەن مڵکەکەی دەبێت بە ڕادەیەک کە بۆ هەموو شتێک وابەستەی زەوییەکە دەبێت و ئەنجام دەبێتە جووتیارێکی زەویبەندە.\nبەهەمان شێوە لە ناوچە شاخاوییەکان و لە گەلێ حاڵەتدا زەوی لە دەستی جووتیارەکان دەرچووە و کەوتووەتە دەستی ئاغاواتو زۆر جاریش لەبەر هۆکاری سادە و ساکار. جووتیار لەوێ کەوتووەتە بەر هێرش و پەلاماری کەسانێک کە ویستوویانە لەسەر رەنجی خەڵکیتر بژین و ئەم نەیتوانیوە بێ پارێزگاری بژی و ئەوەی لە کەسێکی لۆکاڵی گەورەوە بۆ دەستەبەر بووە لەبەرانبەر دەیەکی زەوییەکەیدا، کەوا ئەو خاوەن مڵکە تا توانیوێتی کەمترین بڕە پارەی داوە بە تورکەکان بۆ ئەوەی قەناعەتیان پێبکات قبووڵی بکەن.\nوادیارە لە رۆژگارێکدا رووبەرێکی باشی زەویی دەوروبەری مووسڵ بووبێتە خاوەندارییەکی فیوداڵی بە ناوی تیمارەوە، کەوا بەو پێیە کەسێک بووبێتە خاوەن زەوی لەبەرانبەر ناردنی ژمارەیەک پیاوی زۆر بۆ سەربازی لە کاتی بانگکردنیاندا. بەڵام کاتێ مەدحەت پاشا سیستەمی تاپۆی هێنایە کایەوە ئەمە بەشێوەیەکی ناچارکردن هەڵوەشایەوە و بەناوی جووتیارەکەوە تۆمارکرا. خاوەن مڵکەکانیش لە رێگەی باجی سەر زەوییەکەوە قەرەبوو کرانەوە کە ساڵانە کەمی دەکرد تا پاکتاو دەکرا و دەکوژێنرایەوە. لە تەلەعفەر دانیشتووان دابەشی سەر تیرە و عەشیرەت بوون و هەر تیرەیەک ئاغایەک سەرۆکایەتی دەکات، کە باس لەوە دەکەن گوایە خاوەن زەویوزارن، بەڵام بە کردار جووتیارەکان هیچ کات تاپۆیان پێنەداون هەرچەندە جارجار هەروا بۆ خۆشیی یارمەتییەکی کەمیان دەدەنێ.\nئێستا لە کەرتی مووسڵ چارەسەری مەسەلەی زەوی زۆر پێویستە و رەنگە تۆماری تاپۆ لە شوێنی تر خراپتر نەبێت، بەڵام تا پەڕی ئەوپەڕ خراپە. لە ناوچەی تەلەعفەر و سنجار ئاشکرایە کەوا ژمارەیەکی زۆری دەستوەردان و ساختەکاری کراوە و قوربانییەکان بەتوندی لەدژی وەستاونەتەوە. لە چەندین حاڵەتدا لە بەری چەپی رووبار و بەتایبەتی لە نیشتەجێکانی ئێزیدیدا، گوندی وا هەیە دابەشی ٢٧١ پشک کراوە. لەم پشکانە نزیکەی ١٩٣یان خاوەن مڵک تاپۆی هەیە و ئەودوای مڵکی خەڵکی گوندە و سنووری پشکەکان دیاری نەکراوە و و بەتەواوی نازانرێت لە کوێیە و بیر لەو ناکۆکییانە بکەرەوە کە لە حاڵەتی لەم چەشنەوە سەرچاوە دەگرێت.\nبێگومان جێی سەرسوڕمانە کەوا دەبینین تەنها کریستیانەکان لە پێدەشتەکەدا توانیویانە زەویوزارەکەیان بپارێزن و لە چنگی خاوەن مڵکی مووسڵ دووریبخەنەوە. رەنگە لەبەرئەوە بووبێت کەوا گوندە موحەممەدییەکان هۆکارێکی پارێزگاری و گوێ لێگرتنی حکوومەتیان نەبووە، بەدەر لەوەی (کە بە نرخێکی تایبەتی) خۆ بدەنە پاڵ گەورەپیاوانی شار. بەڵام کریستیانەکان پەتریارک و قەشەکانیان پارێزەر و قسەکەر بوون بەناویانەوە و لە حاڵەتی کەنیسە کاسۆلیکییەکاندا ئامادەبوون سکاڵا وداواکارییان بگەیەننە هێزێکی بیانی.\nوەک بنەمایەکی گشتی و عادەتی، لە کەرتی مووسڵدا پشکی حکوومەت لە بەروبوومی دانەوێلە دە یەک بوو (واتە لە ١٠ بەش بەشێکی هەبوو – و). بەڵام ناو بە ناو هەندێ باجی جۆراوجۆری تری دەخرایە سەر و تێکڕا داواکارییەکە دەگەیشتە دوانزە و نیو لە سەد. هۆی ئەوەش کەوا لەم کەرتەدا کشتوکاڵی ئەو زەویانەی پشت بە باران دەبەستێت رێژەیەکی کەمتریان پشک دەکەوێت وەک لەو زەویانەی ناوچەی بەغدا کە پشت بە ئاودێری دەبەستن، ئەوەیە کە تێکڕا بەرهەم لە ناوچەکانی بارانبارین مسۆگەر نیە و کەمتریشە لە بەرووبوومی ناوچەکانی ئاودێری. دەرد و نەخۆشییە کشتوکاڵییە جۆراوجۆرەکانیش کێشە و کاریگەریی خۆیان هەیە و بەتایبەتی کوللە زۆر ترسناکە. لەم وڵاتەدا کە دەشت و ساراین بەشێکی گەورەی پێکدێنێت و بە پووش داپۆشراوە و خۆر بەتەواوی وشکیکردووەتە، بەخێراییەکی زۆر ترسناک ئاگر دەگرێت و تەشەنە دەکات و لە هاویناندا تەماشا دەکەیت چەندین میل لە پووش و پەڵاش گڕیگرتووە و دەسووتێت.\nحکوومەتی عوسمانی تاقیکردنەوەی زۆری پەیڕەوی کردووە لە باج کۆکردنەوەدا و شێوە ئاساییەکەی کۆکرنەوەی پشکی حکوومەت بوو لە هەر گوندێک و فرۆشتنی بوو بە زیادکردنی ئاشکرا. بەعادەت گەورە خاوەن مڵک تێکڕا پشکەکانی حکوومەتی لە گوندەکانی خۆی دەکڕییەوە بە نرخێکی وا کە قازانجێکی گەورەی لێبکات. هەروەها چینێکی بازرگانی پیشەیی و شارەزا هەبوون و مولتەزیمیان پێدەوتن کە تەنها ژیان و گوزەرانیان لەسەر ئەوە بوو کە باجی گوندە بچووکەکان بۆ خۆیان بکڕنەوە و پاشان قازانجی زۆری لێبکەن. (پێموایە مەبەست لێرەدا دووکاندار و بازرگانە مامناوەدییەکانی شارن کە بە سەلەم و بە سەوزی و پێش پێگەیشتن بەرهەمی دانەوێڵە و ئاژەڵیان بە نرخێکی کەم لە جووتیاری هەژار دەکڕییەوە و دواتر بە گران دەیانفرۆشتەوە و قازانجی باشیان لێدەکرد – وەرگێڕ).\nئەو هۆکارانەی ئێمە پشتمان پێدەبەستن مامەڵەیەکی ناجێگیر و پڕ لە بێمتمانەیی بوو. ئامانج لە سەرەتاوە خەمڵاندن بوو بە چاو و پاشان راستەوخۆ کۆکردنەوەی. بەهەرحاڵ و بەدەر لە زەحمەت و گرفتەکانی تر، گەلێ جار کارمەندی پێویستمان دەست نەدەکەوت لەو خەمڵێنەرانەی کە دەکرێت پشتیان پێببەستیت و پێوانەکردنی زەوی کارێکی ئاسان نەبوو بەهۆی رووبەری گەورە و فراوانیەوە.\nدواجار بڕیارمان وابوو کە بەردەوام بین لەسەر شێوەی "ئیلتیزام"، بە ئاگالێبوونیکی تەواوەوە بۆ خەمڵاندنی سەرەتایی خەرمانی نەکوتراوەوە، کە ئەمە رێگەیەکی خەمڵاندنی زۆر باوە لە زەوییەکانی سەنییەی ویلایەتی مووسڵدا. ئەمەش وایلێکردین کە لای خۆمانەوە نرخێکی یەدەک بۆ هەر گوندێک دابنێین و ئەگەر نەگەیشتە ئەو نرخە خۆمان راستەوخۆ کۆیبکەینەوە. هەروەها دانیشتووانی هەر گوندێک سەرپشک کران لە کڕینی باجی تایبەتیی خۆیان بە بەرزترین زیادکردنی ئاشکرا ئەگەر ئارەزوویان لێبێت و ئەنجامەکەشی مایەی رەزامەندی بوو. بە شێوەیەکی گشتی هۆکارێک هەبوو بۆ گریمانەی ئەوەی کە حکوومەت زیاد و کەمی لە بەشی راستەقینەی خۆی بەرنەکەوتبوو. ئێمە بژاردەی تایبەتی خۆمان بە وەرگرتنی راستەوخۆ لە حاڵەتێک دوواندا بەکارهێنا – کە ئەمەش بوو بە مایەی نیگەرانی و ناڕەحەتیی خاوەن تاپۆکە، چونکە بەئەنقەست نرخی کەم لێدەدا بەئومیدی ئەوەی ئێمە بەناچاری پێی قایل بین – لە فرە حاڵەتیشدا، کە هیوای گەورەترین ژمارە نەبوو، جووتیارەکان خۆیان باجەکەیان دەکڕییەوە. ئەنجامەکان دەریانخست کە لە بناغەدا تاڕادەیەک وردن. بەهەرحاڵ، لە داهاتوودا باجەکان راستەوخۆ بەپێی خەمڵاندنێکی لەم جۆرە وەردەگیرێن، وەک چۆن لە ساڵی ٢٠١٠دا جێبەجێ کرا بۆ بڕێکی باشی بەروبوومی هاوینە.\nکۆدە Kodah، کە لەسەر مەڕ و مانگا وەردەگیرێت، باجێکی گرنگە لە ویلایەتی مووسڵدا. ئەم باجە لە سەردەمی تورکدا تێکڕا ٩،٥ قورۆش بوو بۆ هەر سەرێک، بەڵام ئەمساڵ لەلایەن ئێمەوە دیاریکرا بە هەشت ئانە بۆ هەر سەرێک لە مەڕ (ئانە یان عانە چوار فلس بوو – و) و بۆ هەر سەرێک مانگا یان گامێش یەک روپێ بوو. ژماردنی ئاژەڵەکان لە لایەن مەئموورەکان خۆیانەوە ئەنجامدەدرا بێئەوەی پەنا ببرێتە بەر کارمەندی تر. نەریت وابوو کە مەڕ لە هەردوو مانگی مارت و نیساندا لە بەری راستی رووبارەکەوە بپەڕێنرێتەوە بۆ بەری چەپ و ئەمەش لە رۆژگاری تورکدا سوودی ئەوەی هەبوو کە هەموو مەڕەکان دەژمێردران لەو کاتەدا کە لە پردەکە دەپەڕێنرانەوە. لە دوا ژمادرنی مەڕ لە سەردەمی تورکدا ٨٠٣٧٣١ سەر بوون. زۆر جاریش سەرۆک هۆزەکان بە یاریدەدەری فەرمانبەرە مەڕژمێرەکان دادەنران و لەبەرانبەردا لە سەدا سێی مەڕی هۆزەکەی خۆیان بەردەکەوت. شایانی باسە کە مەڕوماڵاتی هۆزی شەممەر نەدەژمێردرا چونکە لە دەرەوەی سنووری ئێمە دەیانلەوەڕاندن. ژمارەیەکیش لە مووسڵاوییە دەوڵەمەندەکان مەڕەکانیان لای شەممەر بەخێو دەکرا و بەمەش خۆیان لە باج دەدزییەوە.\nزەویوزاری سەنییە لە ویلایەتەکەدا رووبەرێکی بەرفراوانی هەبوو. لە رۆژگاری عەبدولحەمیددا زۆر بەباشی بەڕێوەدەبرا و بەهۆی پارێزبەندییانەوە لە هەڵکوتانەسەری جەندرمە و پشتگیریی تریش، کشتوکاڵ تێیدا لەبرەودابوو. بەڵام لە ژێر دەسەڵاتی رژێمی نوێدا هەڵسووڕاندنی کاروباریان گڵۆڵەی کەوتە لێژی (پێموایە لێرەدا مەبەستی رژێمی تورکە لاوەکانی دوای کوودەتای ساڵی ١٩٠٨ە لە دەوڵەتی عوسمانیدا – و)، لەژێر سایەی داگیرکاریی ئێمەشدا بارودۆخیان خراپ بوو وەک بەشەکانی تر.\nئەگەر کێشەی گواستنەوە چارەسەر بکرێت پێدەچێت هەل و دەرفەتی ئەم کەرتە لەودوای ناوچەکانی تری عێراق زۆر گەورەتر بێت بۆ بەکارهێنانی ئامێری کشتوکاڵی. لە پێش جەنگدا، زۆرێک لە خاوەن زەوییە گەورەکان ئامێری دروێنەیان هەبوو و رووبەرە بەرفراوانەکانی زەویوزاریش، کە پشت بە باران دەبەستێت و جۆگەکانی ئاودێری رێگری ئامێرەکان نیە تیایاندا وەک لە شوێنەکانی تردا هەیە. پشکی مڵکانە یان تاپۆی زەویوزاری سەنییە هەمیشە تاڕادەیەک ٧،٥ لەسەدایە، بێجگە لە ژمارەیەکی کەمی گوند لە قەزای زاخۆ کە وا پێشنیاز دەکرێت لەگەڵ گوندەکانی تردا بێتە سەر خەت. لە بەری جزیرە بەتایبەتی، بڕێکی زۆر زەوی هەیە کە پێیاندەوترێت "مەحلووڵ"، واتە ئەو زەویانەی خاوەنی میراتگریان نەماوە و گەڕێنراونەتەوە بۆ حکوومەت و لەسەر ناوی خاوەنەکانی پێشوویان کوژاونەتەوە. پێدەچێت لێکۆڵینەوە و وردەکاریی تەواو لەم مەسەلەیەدا نەکرابێت، چونکە هیچ حاڵەتێک نەبیستراوە تێهەڵچوونەوەی تێدا کرابێت و کاتێکیش چارەسەری یەکلاکردنەوە بێتەپێشەوە گومان لەوە دەکرێت کە داواکاریی حکوومەت پشتگیریی بکرێت.\nئێستا دەستکراوە بە پەرەپێدان و بووژاندنەوەی دارستانەکانی حکوومەت کە زۆر بەخراپی وێرانکراون و دارەکانیان بڕاوەتەوە بۆ پێویستیی سوپای تورکیا و دەبێت ئەوپەڕی بایەخیان پێبدرێت. لە حاڵەتی ئاساییدا تاڕادەیەک بەغدا بەتەواوی پشت بە ناوچەکانی باکوور دەبەستێت بۆ تەختەدار. تۆ بەردەوام قەیاغ یان کەڵەک دەبینیت، کە لە لقەدار دروستکراون و پێستەی فووتێکراویان لە ژێرەوە لێبەستراوە و چەشنی ئەوانەن کە لە ریلیف و نەخشە هەڵکۆڵراوە ئاشوورییەکان دەچن لە مۆزەخانەی بەریتانیدا، بەسەر ئاوی رووباری دیجلەوەن و لق و کۆڵەکەدار و کاڵای تریان هەڵگرتووە. ئەم کەڵەکانە بە بارەکانیانەوە کاتێ کە دەگەنە بەغدا هەڵدەوەشێنرێنەوە و بارەکانیان دەفرۆشرێن و پێستەکان فشدەکرێنەوە و بە گوێدرێژ جارێكیتر دەگوێزرێنەوە بۆ سەرلەنوێ بەکارهێنان. باجی سەر تەختە و خەڵووز مۆرک و دیاردەیەکی بودجەی مووسڵە.\nلە مانگی حوزێرانی ١٩١٩دا ئەفسەرێکی بەریتانی بۆ کاروباری گومرگ دامەزرا و رەسمی گومرگ لەسەر ئەو شمەک و کاڵایانە دانرا کە لە سووریا و تورکیاوە هاوردە دەکرێن. لە ساڵی ١٩١٨دا رێکخراوە کۆنەکەی تووتن "رێژی" پاکتاوکرا و داخرا و ئەفسەرەکەی گومرگ باجی تووتنیشی دەسەند و ئەو باجە لە مووسڵ بە رێژەیەکی چەسپاو تێکڕا هەشت عانەیە بۆ هەر کیلۆیەک و ئەوجا لە کۆگادا هەڵدەگیرێت.\nئەگەرچی شاری مووسڵ ناوبانگێکی خراپی هەیە بەڵام تاوانێکی وا تێیدا رووینەداوە و لە ناوچەکانی سەر رێگاوبانە خێراکان رووتکردنەوە و دزیی ئاژەڵی ماڵی تاوانی سەرەکین و گەلێ لە باندەکانی دزی دەسگیر کراون. پەلاماردانی کاروانەکان لەلایەن خێڵە بەدووەکانەوە لە رۆژگاری تورکدا دیادەیەکی بەردەوام و باو بوو و مامەڵەکردن لەگەڵیدا ئاسان نەبوو، بەڵام بەشێوەیەکی گشتی دەکرێت بڵێین کەوا لە پارەوە ئارامی و ئاسایشی گشتی باشتر بووە. ئێستا هێزی پۆلیسی ناوخۆ بنیاتدەنرێت و ئەم هێزە وریا و کارامەیە و خزمەتکردن تێیدا باوە و جێگەی پەسەندیی خەڵکە. لە کاتی گرتنی مووسڵدا رێژەیەکی گەورەی جەندرمەی تورک هەبوون و دابینکردنی پێویستیی هەنووکەیی خرابووە ئەستۆیان و ئەوپەڕی سەرکەوتوو بوون لە کاری پۆلیسی ناوچەکەدا، بەڵام گونجاو نین بۆ هیچ شێوەیەکی ئەرک و کاری سەربازی، چونکە نیاز وایە تاقمێکی لێڤی یان هێزێکی سەربازی پێکبهێنرێت. بێگومان لە سەر سنووری ئاڵۆزی کورد پێکهێنانی هێزێکی ئامادەی بچووکی لەم چەشنە مەسەلەیەکی بنەڕەتیی پێویستە.\nکاروباری شارەوانی لە مووسڵ خۆیدا ئەنجومەنێکی شارەوانیی هەڵبژێردراو بەڕێوەیدەبات. داهاتی شارەوانی زۆر کەم بوو و گەندەڵی تەشەنەی کردبوو و شارەکەش لە دۆخێکی پیسیی وادابوو کە لەباسکردن نایەت. لەبەرئەوە رێکخستنەوەیەکی توندوتۆڵ مەسەلەیەک بوو دەبوو جێبەجێ بکرایە، هەروەها دەبوو سەرۆک و ئەندامانی ئەنجومەن وردە وردە پەراوێز بخرێن و بەناو بمێنن تا ئەو کاتەی کۆتاییان پێدێت. ئێستا سەرلەنوێ رێکخستنەوە بەسەرکەوتوویی ئەنجامدرا و نەخشە و پلانی کەمێک دەسکاریکراوی ئەنجومەنی شارەوانی لە گفتوگۆدایە و پێدەچێت گیانێکی پێشکەوتن بەرجەستە بکەن، چونکە ئەمە دانەمرکابووەوە تەنانەت لەپێش جەنگیشدا. لە ماوەی جەنگدا، تورکەکان دەستیان کرد بە بڕینی شەقامە سەرەکییەکان لە ناو شاردا، وەک ئەوەی لە بەغداش کردیان. لە بەغدا کارەکە تەواوبوو و سەلماندی کە خێروبێرێکی زۆری هەبوو، شەقامێکی بەرفراوانی وا نەبوو بواری رۆیشتنی ئۆتۆمبیلی تێدابێت. لە مووسڵ درووستکردنی دوو شەقامی نوێ دەستیپێکردبوو بە دوو گۆشەی راوەستاو لەسەر یەکتر، بەڵام پێش داگیرکردن تەواونەبوون و ئەوەیان کەوتە ساڵی ١٩١٩، بەڵام شایستەی ئەو خەرج و پارەیە دەبن کە بۆ قەرەبووکردنەوە و ئاوەدانکردنەوە تەرخانکرابوو، کە بێجگە لەوەش کۆمەکێکی گەورەی شارەوانیشی ویست. پردە کۆنەکە هێشتا هەر ماوە و بە شێوەیەکی تایبەتی و سەیر تا ناوەڕاستی رووبارەکە چووە و لەوێوە بە پردی سەرئاوکەوتووی چەشنی کەڵەک دەپەڕیتەوە. ئێستا پردێکی تر خەریکە درووستدەکرێت و پلانەکانی دابینکردنی ئاو کەوتووەتە بەر باس و لێکۆڵینەوە. هەروەها شارەکە لەئێستادا پاکبووەتەوە و ئەوانەی وێنەی کۆنیان لە یادەوەریدا ماوە وەک قەسابخانەکانی سەر پردە کۆنەکە لە رۆژگاری تورکدا زەحمەتە لایان مووسڵی ئەمڕۆ بناسنەوە کە هەمان شارەکەی جارانە.\nلە تەلەعفەر، یاریدەدەری ئەفسەری سیاسی ئەنجومەنێکی راوێژکاریی ئاغاواتی ناوخۆی هەبوو بۆ یارمەتیدان و هاوکاری کردنی لە کاروباری شارەوانیدا. شارەوانیی تر لە ئاکرێ و دهۆک و زاخۆ و تلکێف هەن، بەڵام لە هەر یەکەیاندا کاروباری سەرەکی دەکەوێتە ئەستۆی یاریدەدەری ئەفسەری سیاسی.\nئێمە پاش گەیشتنمان بۆ مووسڵ دەسبەجێ مەسەلەی خوێندن و فێرکردنمان خستە دەستی خۆمان. لە حاڵی حازردا حەوت قوتابخانەی حکوومەت لە مووسڵدا هەیە، کە سیانی بۆ منداڵانی موحەممەدین (واتە موسڵمانەکان – و) و هەر یەکە لە تایفەکانی کلدان و سریان و یاقووبییەکان و جوو سەر و یەک قوتابخانەیان هەیە. هەروەها دوو قوتابخانەش بۆ کچانی موحەممەدی هەیە. ژمارەی قوتابییان لەم قوتابخانانەدا ئاماژەیەکی سوودبەخشمان دەداتێ و لە کاتێکدا حەوت لەسەر هەشتی دانیشتووانی شار موسڵمانن، کەچی خوێندکارانی مەسیحی ژمارەیان (٧٩١)ە لە بەرانبەر (٢٥٩) منداڵی قوتابی لە قوتابخانەی موسڵمانەکاندا. شەقامەکانی شار پڕن لە منداڵانی پەرتەوازە و ئاکار ناڕێکوپێک و چیرۆکی بەردەوامی گەنج و هەرزەکاری مۆراڵ و رەفتار خراپ دووبارە دەبنەوە. گەورە موسڵمانانی شار بە داخ و پەژارەوە دان بەم راستییەدا دەنێن بەڵام ناتوانن هیچ چارەسەرێکی گونجاو پێشنیاز بکەن و هەموولا کۆکن لەسەر ئەوەی کە بە هیچ شێوەیەک خەتای بەڕێوەبەرێتیی قوتابخانەکان و مامەڵەکردنیان نیە. پێدەچێت قوتابخانەی مەسیحییەکان کاراتر و پێشکەوتووتربن. ژمارەی منداڵی خوێندکار لە قوتابخانەکانی کچاندا ١٤٩ قوتابین و ئەمە ژمارەیەکی زۆر نیە بەڵام بە بەراورد لەگەڵ هەموو شتێکدا و لەگەڵ ژمارەی قوتابییانی کوڕاندا ئەمەیان ئەرێنییە. لە گوندە جۆراوجۆرەکانی دەوروبەری مووسڵدا، قوتابخانەی موسڵمانەکان لە پێنج شوێن هەن و هی مەسیحییەکان لە یانزە شوێن. هەروەها پێنج قوتابخانەی حکوومیی لە شوێنانیتر هەن کە گەورەتینیان لە تەلەعفەرە و هەشتا قوتابیی لەخۆگرتووە. تێبینیی ئەوە دەکرێت کە لە سەرەتاوە دوودڵییەکی گەورە هەبوو لە ناردنی منداڵانی کوڕ بۆ قوتابخانە لە تەلەعفەردا بەپێی ئەو قەناعەت و باوەڕەی کە لە پاشەڕۆژدا دەبنە "ئەفەندی"، واتە ئەندامانی چینی کاربەدەستی بێکەڵکی تورکی. (لە سەروەختێکی رۆژگاری حوکمی عوسمانیدا بە سووک تەماشای ئەفەندیی کاربەدەست دەکرا وەک کەسێکی بەرتیلخۆری مفتخۆر و رەنگە ئەم بۆچوونەی گێرتروود بێڵی ئامادەکاری ئەم راپۆرتە لەوەوە هاتبێت – وەرگێڕ).\nخوێندن و فێرکردنی ئێزیدییەکان مەسەلەیەکی ئاڵۆزە بە هۆکاری ئەو راستییەی کەوا بیر و باوەڕی ئاینییان خوێندنەوە و نووسینی لە هەمووان قەدەغە کردووە، یەک بنەماڵەی شێخان نەبێت، کە ئەویش بنەماڵەی بەسرین Bait al Basri (مەبەست بنەماڵەی شێخ حەسەنی بەسرییە کە لە شوێنێکی تری ئەم راپۆرتەدا ناوی هاتووە گوایە تەنها ئەمان هەقی خوێندەواربوونیان هەبووە. لە رۆژگاری ئێستادا ئەم بنەماڵەی بەسرییەم لە ئێزیدییەکان نەبیستووە و پێموایە بێڵ بەهەڵەدا چووبێت و مەبەست بنەماڵەی میری ئێزیدییان یان بنەماڵەی بابەشێخ بێت، یان ئەوەیە وەک ئاینە ساینکریستییەکانی تر کە بۆ خۆپارێزیی لە ئاینی سەردەست و بەهەژموون خۆی لە پەنای ئەم ناوانەدا حەشارداوە – وەرگێڕ). کاتێ قوتابخانە لە شارۆچکەی سنجار کرایەوە ئەو کەسە ئێزیدییانەی کە لەوانیتر پێشکەوتووترن بڕیاریاندا منداڵە کوڕەکانیان بنێرنە قوتابخانە. بۆ بەدبەختی، پاش ماوەیەکی کەم لە کردنەوەی قوتابخانە، بارانێکی زۆر باری و لە دۆڵەکەی ناو شاردا لافاوێکی گەورە دروستبوو و چوار لەو منداڵانەی خنکاند کە چووبوونە قوتابخانە. ئەمەش بوو بە کاردانەوەیەکی گەورە لای موحافزەکاران (کۆنسێرڤاتیڤەکان)، بۆیە لە ئێستادا تەنها چوار کوڕە منداڵی ئێزیدییەکان لە قوتابخانەن.\nلە هەموو ئەو سوود و خزمەتانەی حکوومەت پێشکەشی دەکات رەنگە هیچکامیان بە ئەندازەی چارەسەری پزیشکی برەوی نەبێت و پێشوازیی لێنەکرابێت، یان ئەنجامی سیاسیی زۆر بەهاداری نەبێت. هەڵبەت پێشکەوتنێکی گەورە لەم بوارەدا ئەنجامدرا و نەخۆشخانە کۆنەکەی مانگی سوور گەورەکرا و دەستی پێداهێنرا بۆ ئەوەی ببێتە نەخۆشخانەیەکی مەدەنی کە هەردوو بەشی پیاوان و ژنان لەخۆبگرێت. لێرە پزیشکێکی نەشتەرگەری بەریتانی کاری دەکرد لەگەڵ پزیشکێکی یاریدەدەر و ژنێکی سەرۆک پەرستاران و دوو سستەری بەریتانی و کارمەندانی تر، کە دوو ژنە پەرستاری ئەرمەن و دوو یان سێ پزیشکی ناوخۆ بوون. بەگشتی پەرستارە ئەرمەنەکان زۆر کارامە و باش بوون و گەورەترین بەهایان هەبوو. دکتۆرە خۆوڵاتییەکانیش بەتوانا و راهێنراو بوون و یەکێکیان خوێندنی گشتیی پزیشکیی لە پاریس تەواوکردبوو. کلینیک یان نەخۆشخانەی بچووکتر لە ناوەندی هەموو قەزاکان کرانەوە و لە هەندێ حاڵەتدا پزیشکە سەربازییەکان دەمودەست یارمەتیی بایەخداریان پێشکەش دەکرد. نەخۆشیی مەلاریا گەورەترین و مەترسیدارترین کێشەی تەندروستییە لە ناوچە شاخاوییەکاندا و لە هەندێ شوێن خەڵکی وڵاتەکە زۆر پێوەی گرفتارن و بەو هۆیەوە رێژەی مردنی منداڵ بە شێوەیەکی ناسروشتی بەرزە. حکوومەتی عوسمانی دەرمانی کینینی quinine بەخۆڕایی دابەشکردووە وەک هەوڵێک بۆ چارەسەرێکی تەندروستی. بێگومان مەترسیی مەلاریا لەخۆیدا بەسە بۆ پاساوی پێشکەشکردنی یارمەتیی پزیشکی و تەندروستی لە هەرشوێنێک بتوانرێت.\nتا ئاستێکی باش ئاسانکاری بۆ پەیوەندیی لەگەڵ بەغدا کراوە لە رێگەی وەگەڕخستنی هێڵی ئاسنەوە تا قەڵای شەرقات، کە لە دووریی حەفتا میلەوەیە لە مووسڵ و راکێشان و چەوڕێژکردنی رێگە تەواکەرەکە لە شەرقاتەوە. بەڵام تەواوکردنی هێڵە ئاسنەکە بۆ مووسڵ هێجگار مایەی رەزامەندی و خۆشحاڵییە لای خەڵکە خۆوڵاتییەکە و هۆکاری نزیکخستنەوەی هەردوو ویلایەتەکەیە لێکتر (واتە بەغدا و مووسڵ – و) و زەمینە خۆشکەری پەیوەندییەکی توندوتۆڵترە.


نەتەوه یەکگرتووەکان: ئێستا ئەڵمانیا گەورەترین کۆمەکبەخشه بۆ کاروباری مین لە عێراق\n2018-01-09 [05:02 AM]\nئاژانسی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کاروباری مین (ئونماس) دەستخۆشی لە کۆمەکی ١٧ ملیۆن یۆرۆی (٢٠،٢ ملیۆن دولار) حکومەتی ئەڵمانیا دەکات بۆ ئەنجامدانی رووپێوی پاککردنەوەی مەترسی تەقەمەنی وەک پشتگیرییەک بۆ دەستپێشخەریی مرۆیی و سەقامگیرکردن. تێکڕای بەشدارییەکەی ئەڵمانیا بەبڕی ٤٤،٢ ملیۆن یورۆ (٥٢،٥ ملیۆن دولار) ئەو وڵاتە دەکاتە گەورەترین کۆمەکبەخشی ئاژانسەکە بۆ عێراق لەساڵی ٢٠١٦ەوە.\nئەم کۆمەکەی ئەمدواییە بە بڕی ١٠ ملیۆن بۆ ھەوڵە مرۆییەکان و ٧ ملیۆنی تری سەربار بۆ کاری سەقامگیرکردن لە کاتی خۆیدایەتی بەو پێیەی حکومەتی عێراق سەرقاڵی ئاسانکردنی گێڕانەوەی زیاتر لە ٣ ملیۆن ئاوارەی ناوخۆییە بۆ سەر زیدێ خۆیان لە ناوچە تازەرزگارکراوەکاندا. ئاژانسەکە چەقی کاری خۆی دەخاتە سەر وشیاریی سەبارەت بە مەترسیی و پاککردنەوەی شوێنە گشتییەکان لە پێناو دەستەبەرکردنی گەڕانەوەیەکی ئارەزوو مەند و سەربەرزانەی عێراقییەکان لەگەڵ دابینکردنی خزمتە بنەڕەتەکانی وەک ئاو و کارەبا و پەروەردە و تەندروستی . چالاکییەکان پارێزگاکانی ئەنبار و سەلاحەدین و کەرکوک و نەینەوا دەگرێتەوە.\nبێگومان شەڕی داعش (دەوڵەتی ئیسلامی عێراق و شام ) لە عێراق لە ٢٠١٤ەوە بووەتە مایەی بڵاوبوونەوەی ترسی زۆری تەقەمەنی و ئاوارەکردنی زیاتر لە ٣ ملیۆن خەڵک. تەقەمەنی مەترسییەکی گەورەی دروستکردووە بۆ ئەو کەسانەی کە دەگەڕێنەوە سەر ماڵوحاڵی خۆیان و ھەروەھا بۆ ئەوانەش کە بەکاری بەھاناوەچوون ھەڵدەستن بەتایبەتیش لە ناو شارەکاندا کە لەوێدا تەقەمەنییەکان زیاتر کەوتوونەتە ژێر داروپەردووی خانووە رووخاوەکان. ئەمەش مەترسی بۆ کارکەرانی مرۆیی دروستکردووە لە کاتی گەیاندنی یارمەتییەکانیان بۆ خەڵکی ئەو ناوچانە. لەمەش زیاتر خەڵکێکی زۆریش ماڵ وحاڵی خۆیانیان لە ترسی ئەو تەقەمەنییانە جێھێشتووە.\nلەلایەکی ترەوە، ژێرخانە بنچینەییەکانی وەک دەزگای ئاوپاڵاوتن و نەخۆشخانە ھەر بە پەککەوتوویی دەمێننەوە ئەگەر لە تەقەمەنی پاک نەکرێنەوە و کەشێکی ئارامیش بۆ نۆژەنکردنەوەیان دروست نەکرێت. ئەمە مەترسییەکی گەورەشە بۆ ئەو خەڵکانەی کە بەرە بەرە بۆ شارە گەورەکانی وەک رومادی و فەلوجە و موسڵ و تەلەعفەر دەگەڕێنەوە. بە گوێرەی مەزەندەکانیش ئەو ناوچانە چەندان ساڵیان پێویستە بۆ ئەنجامدانی رووپێو و پاککردنەوەیان لە تەقەمەنی پێش ئەوەی وەک ناوچەی بێ مەترسیی تەقەمەنی رابگەیەنرێن.\nلەمبارەوە، د. سیریل نوون، باڵیۆزی ئەڵمانیا لە عێراق، وتی "کارەکانی پاککردنەوەی مین رزگاکەری ژیانن. حکومەتی ئەڵمانیا پابەندە بە پشتگیریکردنی کاری مین ھەڵگرتنەوە لە عێراقدا لە پێناو سووککردنی مەترسیی ھەڕەشەکانی پارچە نەتەقیوەکان. کاری مین ھەڵگرتنەوە بنچینەی ئاسانکاریکردنی گەڕانەوەی رێکوپێکانەی ئاوارە ناوخۆییەکانە بۆ سەر زێدی خۆیان و ھەروەھا بۆ ئەنجامدانی چالاکییە مرۆیی و سەقامگیرییەکانیش".\nسەبارت بە ئاژانسەکەش، بەرپرسی بەرنامە لە عێراق وتی "کۆمەکی بەخشندانەی حکومەتی ئەڵمانیا دەبێتە پاڵپشتییەکی گەورەی کارەکانی ئەو ئاژانسە لە پێناو گەڕانەوەی ئارەزوومەندان و شکومەندانەی سەدان ھەزار ئاوارەی ناوخۆیی بۆ سەر ماڵوحاڵی خۆیان لە ناوچە تازە رزگراوەکاندا".


ئەستێرەی هەڵبژاردەی بەرازیل، نێیمار دا سیلڤا هیواخوازە هەڵبژاردەی ئەرجەنتین بەرامبەر کۆڵۆمبیا براوەبێت، تاوەکو لە یاری کۆتایی کۆپا ئەمریکا ڕوبەڕوویان ببێتەوە.\nبەرەبەیانی ئەمڕۆ، سێشەممە لە ستاد مانی گارینشا، هەڵبژاردەی بەرازیل ڕوبەڕوبوونەوەی قۆناغی نیوەی کۆتایی کۆپا ئەمریکای بەرامبەر هەڵبژاردەی پیرو ئەنجامدا، ئەستێرەکانی سیلیساو بە گۆڵێکی بێوەڵام بردنەوەیان تۆمارکرد.\nبەرازیل بەفەرمی بلیتی یاری کۆتایی کۆپای 2020ی بڕیوە و لە چاوەڕوانی براوەی یاری نێوان ئەرجەنتین و کۆڵۆمبیا دەبێت، کە بڕیارە لە یاریگای نیڵتۆن سانتۆس بەرەبەیانی سبەی ڕوبەڕوبوونەوەی نێوانیان ئەنجامبدرێت.\nلەو بارەیەوە نێیمار بە میدیاکانی ڕاگەیاندووە، “دەمەوێت ڕوبەڕووی ئەرجەنتین ببمەوە، بەرامبەر کۆڵۆمبیا هاندەری ئەرجەنتین دەبم، چونکە لەو هەڵبژاردەیە هاوڕێم زۆرە، بە دڵنیاییشەوە هەر جەمسەرێکی دیکە بگاتە یاری کۆتایی لە ئێمە بەهێزتر نییە و ناسناوەکە لە کۆتاییدا بۆخۆمانە”.\nبڕیارە بەرەبەیانی یەکشەممەی داهاتوو (11-7-2021)، هەڵبژاردەی بەرازیل لە یاریگای ماراکانا یاری کۆتایی کۆپا ئەمریکا بەرامبەر براوەی یاری نێوان ئەرجەنتین و کۆڵۆمبیا ئەنجامبدات.\nچەند هەواڵێكی كۆكراوەی بەرشلۆنە\nڕاگەیاندنەكان بەم جۆرە باس لە بابەتەكانی یانەی بەرشلۆنەی ئیسپانی دەكەن. – جیرارد پیكێ بەنیاز نییە واز لە یاریكردن…\nمەكینەی گۆڵەكەی ڕۆناڵدۆ گەرمی كرد\nكریستیانۆ ڕۆناڵدۆ ڕابەرایەتی هەڵبژاردەی پۆرتوگالی كرد بۆ ئەوەی بە پێنج گۆڵی بێ بەرامبەر سەركەوتن بەسەر لۆكسمبۆرگ بەدەست بهێنن.…


سێمیناری ڕۆژی شەهیدانی کوردستان لە وڵاتی دانمارک بەڕێوە چوو\nزایینی: ٠٩-٠٤-٢٠١٧ - هەتاوی: ١٣٩٦/٠١/٢٠ - ١٧:٥٤ تاران قه‌باره‌ی فۆنت:\nکوردستان میدیا: بە بۆنەی ٧٠ـەمین ساڵڕۆژی لە سێدارەدانی پێشەوا قازی محەممەد و هاوڕێیانی لە شاری ئاڵبۆرگی دانمارک سێمینارێکی بەڕێوە برد.\nبە بۆنەی ٧٠ـەمین ساڵی لە سێدارەدانی پێشەوا قازی محەممەد سەرکۆماری کوردستان و هاوڕێیانی لە لایەن دەسەڵاتدارانی ڕێژیمی پاشایەتیی ئێران، ڕۆژی شەممە ڕێکەوتی١٢ی ١٣٩٦ی هەتاوی، کۆمیتەی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران لە ناوچەی ئاڵبۆرگی باکووری دانمارک سێمینارێکی بۆ دوکتۆر "حوسێن خەلیقی" ئەندامی پێشووی ڕێبەرایەتیی حیزبی دێموکرات پێکهێنا کە ژمارەیەک لە کوردانی دانیشتووی ئەو دەڤەرە بەشدارییان تێدا کرد.\nدوای ڕاگرتنی خولەکێک بێ‌دەنگی بۆ گیانی پاکی شەهیدان، لە لایەن بەڕێوەبەرانی سیمینارەکەوە بەخێرهاتنی کۆڕگێڕ و بەشداران کرا.\nپاشان دوکتور خەلیقی باسێکی گرینگی سەبارەت بە کەسایەتیی پێشەوا قازی محەممەد، دامەزران و گەشەی حیزب لە ماوەیەکی کورتدا، ڕاگەیاندنی کۆماری کوردستان و هەلومەرجی ئەوکات، ڕووخانی حکوومەتی میللی ئازەربایجان و کاریگەریی ئەو ڕووخانە لە سەر کۆماری کوردستان کرد.\nکۆڕگێڕ بە وردی باسی ئامانجی مانەوەی پێشەوا قازی لەگەڵ خەڵکی مەهاباد و ڕق و قینی دوژمن بەرانبەر بە کورد و سەرکۆمارەکەی هێنایە کرد و ئەو مژارەی شی کردەوە. هەروەها لە بەشێکی وتارەکەیدا دوکتور خەلیقی باسی لە نەبوونی یەکڕیزی و هاوهەڵوێستیی کورد لە پێناو وەدەست هێنانی مافەکانی کرد کە بە هێنانی کۆمەڵێک نموونە، شیکردنەوەیەکی خەسارناسانەی بۆ کرد. پێویستە بگوترێ بەو بۆنەوە ماڵی کورد لە ئاڵبۆرگ برووسکەیەکی بۆ سیمینارەکە ناردبوو.\nدوا بەشی سێمینارەکە بۆ پرسیاری بەشداران و وەڵامی کۆڕگێڕ تەرخان کرابوو.


کابینەی سێیەمی حکومەتەکەی سەرۆکوەزیرانی ھۆڵەندا رووخا\n06:43 - 15/01/2021 338 جار خوێندراوەتەوە\nهۆڵەندا ــ رۆزا حەمە ساڵح\nکابینەی سێیەمی حکومەتەکەی سەرۆکوەزیرانی ھۆڵەندا مارک ڕۆتە، دەستیان لەکارکێشایەوە و کابینەى حکومەتەکەى رووخا.\nپێش دوو مانگ لە وادەی ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ھۆڵەندا، ئەمڕۆ ھەینی، پارتەکەی مارک ڕۆتە ( پارتی گەل بۆ ئازادی و دیموکراتی) کە پارتی یەکەمی دەسەڵاتدارە لە ناو حکومەتی ھۆڵندا، دەستییان لە کار کێشایەوە و حکومەتی ھۆڵندا ڕوخا.\nئەمەش لە دوای ئاشکرا بوونی ئەو گەندەڵییەی لە ماوەی 10 ساڵی ڕابردووی دەست بەکاربوونی کابینەکەی مارک ڕۆتە دا، دژی مافی منداڵان کراوە و پەیوەستە بە دۆسییەی جێگرەوەی بەخێوەکردنی منداڵان ( بدل رعاية الاطفال)، ئەویش مافی پێدانی خەرجی دانانی منداڵان بووە لە باخچەی ساوایان، بەڵام نەیان داونەتێ، ئەگەر خەرجیەکەشیان دابێت، ئەوا دواتر پارەکەیان لە دایک و باوکەکان وەرگرتۆتەوە.\nئەم کارە، وەك زوڵمێک دەبینرێت کە دەرھەق بە مافی منداڵ کراوە، فێڵکردنە لەو دایک وباوکانەی کە منداڵەکانییان لە باخچەی ساوایان داناوە و دەبێت قەربوویان بکرێتەوە و بڕی پارەی قەرەبوونەکەش بە لایەنی کەمەوە لە 30 هه‌زار يۆرۆ کەمتر نەبێت.\nلە دوای ئەوەی بە ھەزارھا خەڵک وەك قوڵبڕ و گەندەڵ وەسفی کردوون، لە ئێستادا بۆتە ھەواڵی گەرمی ناو میدیاکانی ھۆڵندا و جیھان.\nلە ئەمرۆ بە دواوە، دەسەڵات لە وڵاتی ھۆڵندا ڕادەستی بنەماڵەی پادشای ھۆڵندا کرایەوە، ھەتا دوو مانگی تر لە وادەی ھەڵبژاردنی پەرلەمانی ھۆڵندا.


هەموو سەربازانی ئەمریکی لە سووریا ناچنە دەرەوە - Mehr News Agency\nAP ١٣٩٨ خاکەلێوە ١٢ ١٢:٠٥\nNews Code 25836\nهەموو سەربازانی ئەمریکی لە سووریا ناچنە دەرەوە\nبە پێچەوانەی پاگەندەی ترامپ، هەموو سەربازانی ئەمریکی بڕیار نییە لە سووریا بچنە دەرەوە.\nبە ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر لە نیۆیۆرک تایمز، سەرەڕای پاگەندەی ئەمریکا سەبارەت بە کشناەوەی هەموو هێزەکانی ئەمریکا لە سووریا، دوایین هەواڵەکان باس لە ئەوە دەکەن کە لانیکەم هەزار سەربازی ئەمریکی لە سووریا دەمێننەوە.\nلە هەمان کاتدا وتراوە کە بڕیارە، سوپای ئەمریکا پاش لێکدانەوەی دۆخی مەیدانی هەر شەش مانگ یەک جار، ژمارەیەک لە سەربازەکانی کەم بکاتەوە و ژمارەیان بگەیێنێتە ٤٠٠ سەرباز لە سووریا.\nلە ئەو ڕاپۆرتە ڕاگەیێندراوە کە گەڵاڵەی کۆتایی وەزارەتی بەرگری ئەمریکا جێگیر کردنی ٢٠٠ سەرباز لە باکووری ڕۆژهەڵاتی و ٢٠٠ سەرباز لە باشووری ڕۆژهەڵاتی سووریا دەبێت.\nبەم پێیە درێژە کردنەوەی ماوەی کشانەوەی تەواوی سەربازانی ئەمریکی لە سووریا دەرفەتی زیاتر دەداتە ترامپ بۆ دانوستان لە گەڵ هاوپەیمانە ئەورووپییەکانی، چونکوو پێش لە ئەمە وڵاتانی ئەورووپی بە کشانەوەی تەواوی سەربازانی ئەمریکی لە سووریا دژایەتیان کردبوو.\nترامپ لە کۆتاییەکانی ساڵێ زایینی ڕابردوو ڕایگەیاند کە دەیەوێت هەموو هێزە ئەمریکییەکان لە سووریا بکشێنێتەوە. ئەو ڕاگەیاندنەی ترامپ بووە هۆی دژایەتی ناوخۆیی لە کۆشکی سپی و کشانەوەی وەزیری بەرگری، بەڵام لە کۆتاییدا برێک لە سەرچاوەکان لە کۆشکی سپی لە پێداچوونەوە لە کشانەوەی تەواوی هێزەکانی ئەمریکا لە سووریا هەواڵیان دا.


باشترین سەوزەکان بۆ داخوران و ئازاری جومگەکان چییە؟\nلەبەرئەوەی بەشێکی زۆری ئازاری لەش بەھۆی داخوران و ھەوکردنی جومگەکانی لەشەوەیە و بەپێی توێژینەوەیەک لە وڵاتێکی وەکو بەریتانیا، ساڵانە (١٠)ملیۆن کەس بەدەست داخوران و ھەوکردنی جومگەکان دەناڵێنن . لێرەدا پێم باشە کەمێک باس لەو سەوزانە بکەم کەدەتوانیت زیادی بکەیت بۆ ژەمە خۆراکیەکانتان، کەھەم لەڕووی بەھای خۆراکییەوە بەسوودن و ھەم لە رووی مادییەوە نرخیان گونجاوە و ھەموو خێزانێک دەتوانێت بیانکڕێت و لەھەمووشی گرنگتر ئەوەیە جومگەکان دەپارێزن لە داخوران و ھەوکردن.\nگرنگترین سەوزەکان کە دەتوانیت ڕۆژانە بیکڕیت ئەمانەن:\n١- سەوزە گەڵا تۆخەکان:\nوەکو برۆکۆلی ، سپێناخ، کەلەرم ، قەرنابیت، سڵق..ھتد، ئەمانە ڕێژەیەکی زۆر دژە ئۆکسیدیان تیادایە وەکو ڤیتامین ئەی (A) و سی (C) و کەی (K) کە خانەکانی لەشی مرۆڤ دەپارێزن لە ماددەی زیانبەخشی فری ڕادیکاڵ ، کەلەئەنجامی تێکشکاندنی خۆراک لە لەشدا دروست دەبن.\nئەم خۆراکانە،ڕێژەیەکی زۆریش کالسیۆمیان تیادایە کە ئێسک دەپارێزن،ھەروەھا برۆکۆلی و کەلەرم و ئەوخێزانە لەسەوزەوات، ماددەی (سولفارافۆن)ی تیادایە کە ھەوکردنی جومگەکان کەمدەکاتەوەو کرکڕاگە دەپارێزێت.\n٢- پەتاتەی شیرین ، گوێزەر ، کولەکەی گەورەی پرتەقاڵی (سکواش) :\nئەم سەوزەو رووەکە رەنگ پرتەقاڵی و سورباوانە، رەنگەکەیان لە ماددەی کاراتینۆیدی وەک : " بێتا_کریپتۆ_کسانسین" سەرچاوەی گرتووە ، کە توێژینەوەکان سەلماندویانە کاریگەری ھەیە لە کەمکردنەوەو دواخستنی داخورانی جومگەکان . ھەروەھا ڕێژەیەکی زۆر لە دژە ئۆکسیدیان تیادایە کەھەوکردن کەمدەکەنەوە.\n٣- بیبەری سەوز ، بیبەری سوور:\nبیبەر بەھەموو ڕەنگەکانیەوە، ئەگەر شیرین بن یاخود توون . سەرچاوەیەکی گرنگی ڤیتامین سی (C)ن کە ئێسک و کرکڕاگە دەپارێزێت و ئەگەر ڕۆژانە کەمتر لە( ٧٥) ملگم بۆ ژن و( ٩٠) ملگم بۆ پیاو وەربگیرێت ، ئەوە ترسی توشبوون بە داخوران زیاد دەکات . ڕۆژانە نیو قاپ بیبەری سوور بڕی تەواوت دەداتێ لە ڤیتامین سی.\n٤- پیاز ، سیر ، کەوەر ، پیازی سوور ، تەڕەپیاز:\nڕێژەیەکی زۆر دژە ئۆکسیدیان تیادایە بەناوی (کیورستین)، کەھەوکردنی جومگەکان کەمدەکەنەوە، ھەروەھا ماددەی ( دایئەلیل دایسەلفین)ی تیادایەکەئەو ئەنزیمانە کەمدەکاتەوە کە کرکڕاگە دەشکێنن.\nتێبینی: چۆنیەتی ئامادەکردن و لێنانی سەوزە گرنگی زۆری ھەیە، ھەمیشە باشترە بەشێوەی فرێش یاخود لەزەڵاتەدا بخورێت، بەڵام ئەگەر بەو شێوەیە نەخورا باشترین ڕێگا لێنانێتی بەشێوەی ھەڵمکردن وەک لە کوڵان و سورکردنەوە.\nئەگەر بە رێگای کوڵانیش ئامادەکرا باشترە ئاوی کەمی تێبکرێت بۆ ئەوەی ڤیتامین و دژە ئۆکسیدەکان ھەمووی نەچنە دەرەوە بۆ ئاوەکە. ھەروەھا زۆر مەیکوڵێنە و ھەوڵ دە بەسەوزی بیھێڵیتەوە.\nسەرچاوە/ د. ھەڤین کەمال شاە محەمەد، پسپۆڕی بێھۆشکاری و ئازارشکاندن


United Nations Iraq - پارێزگای کەربەلا و بابل سه‌كۆیكاری "گه‌نجی عیراق: پێشه‌نگانی گفتوگۆ و ئارامی" ئەنجام دەدەن\nدوو شەممە, 06 ئایار 2019 07:56\nپارێزگای کەربەلا و بابل سه‌كۆیكاری "گه‌نجی عیراق: پێشه‌نگانی گفتوگۆ و ئارامی" ئەنجام دەدەن گرنگ\nکەربەلا / بابل، عیراق، ٤ی ئایاری ٢٠١٩ – لە دوو سەکۆیکاری جیادا لە پارێزگای کەربەلا و پارێزگای بابل و لەژێر ناونیشانی "گه‌نجی عیراق: پێشه‌نگانی گفتوگۆ و ئارامی" ژن و پیاوی گەنجی عیراقی باسیان لە ڕۆڵی خۆیان لە برەودان بە پێکەوەژیانی ئاشتییانە لە کۆمەڵگەکانیان کرد و جەختیان لەسەر ڕۆڵی گرنگی گەنجان لە کاروباری پارێزگاکانیادا کردەوە.\nشەست و سێ ژن و پیاو (٣٣ لە پارێزگای کەربەلا کە ١٧یان ژن بوون و ٣٠ بەشداربووش لە پارێزگای بابل لە ١٥یان ژن بوون) تیشکیان خستەسەر بەشداریکردن لە پرۆسەی پەرەپێدانی سەر بە دام ودەزگا بڕیاردەرە لۆکاڵیەکان و دامەزراندنی کۆمەڵەی ڕاوێژکاری گەنجان. لە سەرەکیترین ئەو ئاڵنگارییانەی باسکران بریتیبوون لە بێکاری و باشترکردنی ئابووری لۆکاڵی و هاندانی وەبەرهێنان و هەندێ ئالنگاری تایبەتی کۆمەڵایەتی کە کۆمەڵگەکانیان ڕووبەڕووی دەبنەوە. لە دواهەمین ڕۆژیشدا، سیاسەتمەدارە لۆکاڵیەکان بەشدارییان لە سەکۆیکارەکە کرد بۆ کردنەوەی کەناڵێکی گرنگی پەیوەندی بۆ ئەوەی بیروڕا جیاوازەکان لەگەڵ کاربەدەستە لۆکاڵییەکان ئاڵوگۆڕبکەن. بە تایبەتی لە پارێزگای بابلدا ئەم کۆبوونەوەیە بووە هۆی ئەوەی دەسەڵاتدارە لۆکاڵییەکان بە چەند پەیمانێکی دیاریکراو وەڵامی پێشنیازەکانی گەنجانەکان بدەنەوە.\nخاتو ئالیس وۆڵپۆڵ، جێگری نوێنه‌ری تایبەتی سكرتێری گشتیی نه‌ته‌وه یه‌كگرتووه‌كان بۆ عیراق، باسی لەوەکرد کە ئەو کۆبوونەوانە دەرفەتێکی گرنگن بۆ گەنجانی کۆمەڵگە لۆکاڵییەکان تاکو بتوانن باس لەو گیروگرفتانە بکەن کە بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ئەون هەیە. هەر لە میانەی سەککۆی کارەکاندا، خاتو وۆڵپۆڵ وتی: "ئێستا کاتێکی گرژ و ئاڵۆزە بۆ عیراق، چارەسەرکردنی کێشەی ئاشتەوایی و یەکڕیزی نیشتیمانی کۆڵەگەی ئاشتی و سەقامگیری داهاتوون. دەبێ گفتوگۆی گشتگر و ڕاشکاوانە لە نێوان کۆمەڵگەکاندا هەبن بۆ پەنجە تیشک خستنەسەر ڕووداوەکانی ڕابردوو و بەدیهێنانی داهاتوویەکی سەقامگیر بۆ عیراق. ئەمەش بەدەست ناهێنرێت بەبێ بەشداریپێکردنی سیاسیی و کۆمەڵایەتی و ئابووری هاوڵاتییانی گەنج."\nسەکۆی کاری هاوشێوەش پێشتر لە ٢٨ی نیسانی ٢٠١٩ لە پارێزگای بەسرە ئەنجامدرابوو. سوکۆیکاری تریش لە پارێزگاکانی تریش لە سەرتاسەری ولاتەکە لە چەند مانگی داهاتوودا ئەنجام دەدرێن. ئەو سەکۆیکارانە لەلایەن نێردەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ هاریکاری عیراق (یونامی)ەوە ئەنجام دەدرێن لە هاوکاری لەگەڵ ئەنجومەنی باڵای پێکەوەژیان و ئاشتی کۆمەڵایەتی سەر بە سکرتاریەتی گشتی ئەنجومەنی وەزیران و ڕێکخراوی ئەمەلی عیراقی. چالاکییەکان هاوتەریبن لەگەڵ ئەرکی پێسپێردراوی نێردەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ هاریکاری عیراق (یونامی) بۆ پاڵپشتیکردنی گەنجان و بەشداریی کارایان بۆ بنیادنانی داهاتوویەکی سەقامگیر بۆ عیراق


هێرشەکانی دوو ڕێژیمی داگیرکەری ئێران و تورکیا بۆ سەر باشووری کوردستان شەرمەزار دەکەین\nهێرشەکانی دوو ڕێژیمی داگیرکەری ئێران و تورکیا بۆ سەر باشووری کوردستان شەرمەزار دەکەین!\nڕێژیمی داگیرکەری تورکیا لە ١٥/٦/٢٠٢٠ی زایینی بۆ جارێکی تر بە بیانووی بوونی گەریلاکانی پارتی کرێکارانی کوردستان دەیان شوێنیان لە باشووری کوردستان بۆمبباران کرد. لەم هێرشانەدا کە هەم بە فڕۆکەی شەڕکەر و هەم بە تۆپبباران بەڕێوە دەچن، وێڕای کوشتن و بریندار کردنی چەند کەسی سیڤیل زیانێکی زۆری ماددییشیان بە خەڵکی زەحمەتکێشی ناوچەکە گەیاندووە. هاوکات لە پێش چاوی هەموو دونیاوە هێزی هەوایی تورکیا هێزێکی کۆماندۆیی زۆر و پڕچەکیان لە کێوە بەرزەکانی سنووری باشوور و باکووری کوردستان دابەزاندووە. ئەو هێزە بە مەبەستی داگیرکاریی تا ٣٠ کیلۆمیتر هاتوونەتە ناو خاکی باشووری کوردستان کە لە شوێنە ستراتیژییەکان جێگیر کراون و دەیانهەوێت پێشڕەوەیی زیاتریش بکەن. لە هەمانکاتدا لە ترسی پەلاماری هێزە داگیرکەرەکانی تورکیا وەرزێڕانی ناوچەکە لە کاتی پێگەیشتنی بەرهەمەکانیان ماڵەکانی خۆیان چۆڵ كرد و ئاوارە بوون. هاوکات لەگەڵ ئەم هێرشانەدا، سوپای پاسدارانی ڕێژیمی ئێرانیش چەندیین شوێنی باشووری کوردستانی بە بیانووی بوونی پێشمەرگەی لایەنە سیاسییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان تۆپبباران کردووە و زیانێکی ماددی و سروشتیی زۆری بە ناوچەکە گەیاندووە.\nلە ڕوانگەی ئێمەوە ئەو هێرشەی ڕیژیمی تیرۆریستیی تورکیا تەنیا بۆ سەر پارتی کرێکارانی کوردستان نییە، هەر وەک تۆپبارانەکان و خۆ سازدانی سوپای پاسدارنی ڕێژیمی داگیرکەری ئێرانیش تەنیا بۆ لیدانی لایەنێکی دیارییکراو نیین بەڵکو ئەوە پیلانێکی شۆڤێنیستی هاوبەشەی ئەم دوو ڕێژییمە داگیرکەرەیە لە دژی کۆی بەرژەوەندیی خەڵکی کوردستان بەڕێوە دەچێت.\nبێگومان سەرەڕۆییەکەی دەستەڵاتدارانی تورکیا بە بێ ئاگاداریی داگیرکەرانی دیکەی کوردستان نییە و ئەگەر ڕاستەوخۆش دەستیان لەو هێرشەدا نەبێت جێگای ڕەزامەندی هەموویانە. لە کاتێکدا هێزە سەرکوتگەرەکانی کۆماری ئیسلامی ئێرانیش بە درێژایی سنووری ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە گەڵ باشوور و باکوری کوردستان جگە لە تۆپبارانی ناو بە ناو، بۆ پەلاماردان لە حاڵەتی ئامادەباشی دان، هەڵوێستی لاوازی دەستەڵاتدارانی هەرێمی باشووری کوردستان و دەوڵەتی عێڕاقیش جێگای گومانە کە بۆ وەستاندنی ئەو سنوور بەزاندنەی تورکیا بە ئەرکی سەرشانی خۆیان هەڵناستن. زلهێزەکانی دنیاش لە پێناو بەرژەوەندیی خۆیان چاو لە سنوور بەزاندن و هەموو کردەوە دیکتاتۆرییەکانی تورکیا دەنوقێنن. سەرەڕای هەموو ئەوانەش بێهەڵوێستیی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکانیش ئازاری خەڵکی کوردستان زیاتر دەکات.\nئەوەی کە گرینگە پێویستە تاک و لایەنی کوردستانیی هەریەکەو لە ئاست خۆیەوە هەڵوێستی نیشتمانیان هەبێت و پشت بە ئیرادەی خۆیان ببەستن. پێویستە هەموو لایەک خۆیان بە خاونی کێشەکە بزانن و بە پێی ئیمکان و بۆکران، پارێزگاریی لە خاک و ماف و شکۆی خەڵکی کوردستان بکەن و بە ڕاوێژ و هاوکاریی یەکتر، ڕێگەچارەی هاوبەش هەڵبژێرین و لە پێناو بەرژەوەندیی کاتیی، بەرژەوەندیی ستراتیژیی و نیشتمانیی کوردستان نەکەنە قوربانیی.\nئێمە لە کۆمەڵەی یەکسانیی کوردستان هێرشەکانی دوو ڕێژیمی تورکیا و کۆماری ئیسلامی بۆ سەر باشووری کوردستان شەرمەزار دەکەین و داوا لە تاک و لایەنی کوردستانیی دەکەین بۆ وەستاندنی هێرشی داگیرکەران و بەرپەرچدانەوەی پلانە دووژمنکارییەکانییان یەکهەڵوێست بین. با هەموومان لە پێناو پاراستنی دەستکەوتەکانی ئێستای خەڵکی کوردستان و بەرژەوەندیی نیشتمانی هەست بە بەرپرسیارەتی بکەین و ڕێکاری گونجاو بگریینە پێش و دوور لە بەرژەوەندیی کەسی و حیزبی و ناوچەیی لە سەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوە لە مەیدانی کردەوەدا چالاکیی هاوبەشمان هەبێت.\n٥ی پوشپەڕی ٢٧٢٠ کوردی


پیاوێک چیرۆکی ئازاردانی لەلایەن هاوسەرەکەیەوە دەگێڕێتەوە\n03:58 - 17/05/2020\nپیاوێک چیرۆکی ئازاردانی لەلایەن هاوسەرەکەیەوە دەگێڕێتەوە\nبەشێویەکی گشتی و لەزۆربەی کۆمەڵگاکاندا، زیاتر رەگەزی مێینە رووبەڕووی توندوتیژی و دەستدرێژی دەبنەوە، تەنانەت بەپێی راپۆرتێکی نەتەوە یەکگرتووەکان لە هەر سێ ژنێک، یەکێکیان بە درێژایی ژیانی لانی کەم جارێک تووشی دەستدرێژی و توندوتیژی جەستەیی و سێکسیی دەبێتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا هەندێک جار پیاوانیش رووبەڕووی توندوتیژی و دەستدرێژی جەستەیی و سێکسیی دەبنەوە، بەڵام زۆربەیان دەیشارنەوە.\nیەکیک لە قوربانیانی توندوتیژی جەستەیی و سێکسی پیاوێکی ئۆکرانییە، چیرۆکی 10 ساڵ توندوتیژی جەستەیی و سێکسیی خۆی بۆ (بی بی سی) دەگێڕێتەوە، کە لەلایەن هاوسەرەکەیەوە بەرامبەری کراوە.\nهەموو شتێک جوان و باش دەردەکەوت، نازانم هاوڕێکانم هەستیان پێدەکرد من ژیانم چۆنە یان نا. دەم بە پێکەنین و هاوڕێ و پارەی زۆر، دڵخۆشیی و ئارامیییەکی زۆر بە رووخسارمانەوە دەبینرا و پێکەوە دنیا گەڕاین.\nکاتێک دەچووین بۆ گەشت و دەگەڕاین هیچ هۆکارێکم بۆ خەمباری نەبوو، لەبەردەم دەورووبەرەکەماندا زیانی لێنەدەدام، بەڵام لە تەنیا مانەوە لەگەڵیدا هەڵدەهاتم و دەترسام.\nلە راستیدا هاوسەرەکەم بۆ ماوەی 10 ساڵ توندتیژی بەرامبەرم ئەنجام دا، بەڵام من زۆر درەنگ هەستم پێکرد.\n(ئیرا) ناوی هاوسەرەکەمە، لە سەرەتای بیستەکانی تەمەنماندا یەکترمان ناسی، ئەوەی داوای چوونەدەرەوە و دروستکردنی پەیوەندی نیوانمانی کرد، ئەو بوو.\nخێزانەکەم پێیان دەوتم "ئەو کاتەی لەگەڵ یەکێکدا پەیوەندیت دروستکرد، دەبێت لە ئێمە جیابیتەوە و سەربەخۆ بژیت"، بە مانایەکی دیکە دروستکردنی پەیوەندی، واتای دەرچوون و جیابونەوەم بوو لە خێزانەکەم.\nمن پێم وابوو کاتێک دەتوانم دەست بە دروستکردنی پەیوەندیی بکەم کە بتوانم سەربەخۆیی ئابورییم هەبێت.\nدایکم شەرمی لە رەفتار و مامەڵەم دەکرد بەرامبەر خۆشەویستەکەم و رەخنەی لێدەگرتم. بە تەواوی متمانە بەخۆبوونم لەدەستدا.\nپەیوەندی سێکسی؛ سەرەتای توندوتیژیی\nیەکەم پەیوەندی سێکسی لە ژیانمدا لەگەڵ (ئیرا)دا بوو، لە راستیدا من ویستم، بەڵام هیچ ئاسایی نەبوو، قورس و توندوتیژ بوو، یەکەم پەیوەندی سێکسیمان پێنج کاتژمێری خایاند و کە کۆتایی هات، هەموو جەستەم ئازاری هەبوو.\nلەگەڵ ئەوەی سێکس دەبێت خۆشی بە مرۆڤ ببەخشێت، بەڵام من هیچ کاتێک چێژم لێنەدەبینی. لەبەرئەوەی پێشتر پەیوەندی سێکسییم نەبوو، پیم وابوو سێکس هەر وایە و توندوتیژی شتێکی سروشتییە، بۆیە قایل بووم و ناڕەزایەتییم پێشان نەدا.\nهاوسەرەکەم کەسێکی ترسناک و وەڕسکەر بوو. دوای ماوەیەک ئیتر بۆ یەکەم جار وشەی "نەخێر"م بەرامبەری بەکارهێنا و ناڕەزایەتییم پیشاندا، بەڵام هیچ شتێک (ئیرا)ی نەدەوەستاند و "پەیوەندی"یەکەمان گۆڕا بۆ "دەستدرێژی".\nسەرەتا من داوای هاوسەرگیریم کرد، بەڵام رەتیکردەوە، بەردەوام ئیشم دەکرد و پێویستم بە پشوودان هەبوو، بەڵام (ئیرا) بەردەوام داوای پێکەوە نووستنی دەکرد.\nسەرەڕای هەموو ناڕەزایەتییەکانم، بەردەوام ناچاری دەکردم و دەیوت ناچاری ئەمە بکەیت.\nسەرەڕای هەموو ئەمانە، قۆناغی لێدان و توندوتیژی جەستەیی دەستیپێکرد، هیچ چارەیەکم نەبوو، نەمدەزانی چی بکەم. تەنانەت بە نینۆکەکانی جەستەمی بریندار دەکرد و بە بۆکس لێیدەدام.\nبە هەموو هێزی خۆی لێیدەدام و ئازاری دەدام.\nنەمدەتوانی منیش توندوتیژی بەرامبەر بنوێنم، چونکە پێم وایە توندوتیژی نواندن و لێدانی ژن هەڵەیە و خێزانەکەم بەم جۆرە پەروەردەیان کردوووم.\nبەم جۆرەش هەستم بە بچوکی و لاوازیی خۆم دەکرد و نەمدەتوانی لەدەستی رزگارم ببێت.\nلە گەشتێکماندا بۆ دەرەوەی ئۆکرانیا تووشی نەخۆشی و ئازارێکی زۆر بووم، لەگەڵ ئەوەشدا ناچاری دەکردم ئەو کارانە بکەم کە ئەو دەیویست.\nلە گەڕانەوەماندا بۆ ئۆکرانیا هەوڵی جیابوونەوەم دا و پێم وابوو دەتوانم جیاببمەوە، بەڵام بە هەڵەدا چووبووم.\nسەرەڕای هەوڵەکانم بۆ جیابوونەوە، بەڵام هێشتا نەمدەتوانی و شکستم دەهێنا.\nکاتێک شەڕمان دەکرد تەلەفۆنەکەم دادەخست و دەرگام لێدادەخست، بەڵام دەهات و لەپشت دەرگاکەوە دادەنیشت.\nبە دوامدا دەگەڕا و دەیوت دەمەوێت پەیوەندییەکەمان چاکبکەینەوە، منیش هەموو جار بڕوام پێدەکرد و دەگەڕامەوە بۆ لای، لە تەنیا مانەوە دەترسام و لە کۆتاییدا هاوسەرگیریمان کرد.\nژیانی هاوسەرگیریمان بە سەختی دەستیپێکرد و بەردەوام بوو، تا گەیشتە ئەوەی لە دوو ژووری جیاوازدا بژین.\nبەردەوام بەراوردی دەکردم بە پیاوانی دیکە و تاوانباری دەکردم کە ناتوانم ئەو پیاوە بم ئەو دەیەوێت.\nبەهۆی پەروەردەی خێزانەکەمەوە نەمدەتوانی هیچ ناڕەزایەتییەک پیشان بدەم، بۆیە چووینە قۆناغێک کە ئیتر من نەمدەتوانی بەرامبەر دەستدریژییە سێکسییەکانی دەنگ بەرز بکەمەوە.\nتوێژەرێکی دەروونیم دۆزییەوە و بۆ یەکەم جار هەموو ئەوەی لە ناخمدایە باسم کرد و دەروونم خاڵیکردەوە.\nدوای ئەوەی دەستم بە ناڕەزایەتیی کرد، داوای جیابوونەوەی کرد، سەرەڕای ئەوەی پێم وابوو ئەمە بۆ بێدەنگکردنمە و جددی نییە، بەڵام قبوڵمکرد.\nدوای مانگێک جیابووینەوە، ئەو رۆژەی بەڵگەنامەی جیابوونەوەکەم بەدەستەوەبوو، خۆشترین رۆژی ژیانم بوو.\nبە دەم پێکەنینەوە دانی بە دەستدرێژییەکانیدا دەنا و باسی دەکرد.\nدوای جیابوونەوەم بە دوای گروپێکدا دەگەڕام هاوکارم بێت، بەڵا ئەو گروپانەی هەبوون هەمووی بۆ ژنان بوون.\nلای تویژەرێکی دەروونی باسی دۆخی خۆم کرد، بە گاڵتەکردنەوە وتی " شتی وا چۆن دەبێت؟ تۆ پیاویت و ئەو ژنە". بەو جۆرە چوومە لای شەش توێژەر و چارەسەرکاری دەروونی.\nیەکێک لە کێشە گەورەکانی ئەو پیاوانەی رووبەڕووی توندوتیژی دەبنەوە، ئەوەیە کە ئامادە نین بچنە لای توێژەری دەروونی و کۆمەڵایەتی و لە ناخی خۆیاندا ئازار و کێشەکانیان دەشارنەوە.\n(Yulia Klymenko) کە چارەسەرکارێکی دەروونییە، پێی وایە پیاوان بەهۆی فشارە نەریتییەکان و سەیرکردنی توندوتیژی دژی پیاوان وەک شتێکی نائاسایی، باسی ناکەن و لە ناخی خۆیاندا دەیشارنەوە.


زانیاری مناڵان سه‌باره‌ت به سێكس ده‌بێ تا چ ئاستێك بێت؟ – Denegkan\nزانیاری مناڵان سه‌باره‌ت به سێكس ده‌بێ تا چ ئاستێك بێت؟\nسه‌باره‌ت به ڕه‌گه‌زی مناڵ، سێكس و تێكه‌ڵاوی چ زانیاریه‌ك و چ كاتێك گونجاوه بدرێت به مناڵان؟ په‌روه‌رده‌یی سێكسی له قوتابخانه و خوێندنگاكاندا ده‌بێ چۆن بێت؟\nن: فرزاد ادیبی\nبه شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌بێ بڵێم كه به‌داخه‌وه قسه كردن سه‌باره‌ت سێكس له‌لای مناڵان و یان قوتابخانه و ناوماڵدا، ڕێگه پێنه‌دراوه. له‌وانه‌یه له زۆرێك له وڵاتان وه‌ك وڵاتانی ئه‌وروپایی ئه‌م ڕێگه پێنه‌درانه له هیچ شوێنێكی یاساكاندا باس نه‌كرابێ به‌ڵام یاسایه‌كی نه‌نوسراو هه‌یه كه باس كردنی ئه‌م بابه‌ته‌ی ڕێگه پێنه‌دراو كردووه. زۆرێك له دایك و باوكان و هه‌روه‌ها مامۆستا و زاناكان فێركردن و بارهێنانه‌كانی خۆیان نه‌خوازراوانه و نائاگاهانه سانسۆڕ ده‌كه‌ن. به‌ڵام وڵاتانێكیش هه‌ن كه به شێوه‌ی یاسایی ڕێگه پێنه‌دراوه و ئیجازه نادرێ له قوتابخانه و باخچه‌ی مناڵاندا سه‌باره‌ت به سێكس بۆ مناڵان قسه بكرێت و زانیاریان پێ بدرێت. هه‌روه‌ها له هه‌موو جیهاندا دایك و باوكان و به‌رپرسانێكی به‌شی فێركردن و بارهێنان هه‌ن كه له‌و باوه‌ڕه‌دان نابێت هیچ زانیاریه‌ك سه‌باره‌ت به سێكس بخرێته به‌رده‌ست مناڵان. له وڵاتی سوید سێكسۆلۆژی یه‌كێك له ده‌رسه‌كانی قوتابخانه‌كانه. به‌ڵام هه‌ر له‌م ئاسته‌دا ده‌مێنێته‌وه. واته هه‌ر له ئاستی زانیاری پێدان سه‌باره‌ت تێكه‌ڵاو بوونی سێكسی، سوڕی مانگانه‌ی كچان و چۆنیه‌تی به‌كارهێنانی كۆندۆم دا، ده‌مێنێته‌وه. واته باسكردن و ئاڵوگۆڕی بیروڕا سه‌باره‌ت به سێكس و كاریگه‌ری له‌سه‌ر ژیانی مرۆڤ، كه‌متر ڕوو ده‌دات. به‌پێی بۆچوونی خودی مامۆستاكه له‌وانه‌یه باسێكی ڕاسته‌قینه و به‌سود بكرێته‌وه. به‌ڵام ئه‌م باسه له باخچه‌ی ساوایاندا به شێوه‌یه‌كی گشتی نییه. وه ئه‌گه‌ر پێداكوگ ((زانستی زانیاری)) ڕووبه‌ڕووی پرسیاركردنی مناڵان نه‌بێته‌وه، هیچ شتێك له‌و بابه‌ته‌دا نادركێنێت. چه‌ند مانگ له‌مه‌وبه‌ر له گۆڤارێكی مانگانه‌ی پسپۆڕانی په‌روه‌رده و بارهێناندا باسێك سه‌ری هه‌ڵدابوو كه چۆن ده‌توانرێ ئه‌و تابۆیه له قوتابخانه و ته‌نانه‌ت له باخچه‌كانی ساوایانیشدا بشكێنرێ كه بتوانرێ به شێوه‌یه‌كی زانستی ئاگاهانه ئه‌م باسه به‌ره‌و پێش ببرێ. شه‌پۆلێكی به‌رگری له به‌رانبه‌ر ئه‌م باسانه‌دا هه‌یه كه دژی باس كردنی ئازاده له قوتابخانه و باخچه‌ی ساوایان سه‌باره‌ت به سێكس. یه‌كێك له‌و هۆكارانه‌ی كه له‌لایه‌ن ناڕازیانه‌وه باس ده‌كرێ ئه‌وه‌یه كه مناڵانی كه‌م ته‌مه‌ن نازانن سێكس چییه و له‌باره‌ی سێكسه‌وه قسه كردن، زیانیان پێ ده‌گه‌یه‌نێت. ئه‌م ناڕازیانه له‌به‌رچاو ناگرن كه له هه‌ر ته‌مه‌نێكی دیاریكراودا مناڵان پرسیارگه‌لێكی دیاریكراویان سه‌باره‌ت به سێكس، ڕه‌گه‌زی خۆیان، شێوه‌ی كۆئه‌ندامی زاو زێیان و په‌یوه‌ندیه سێكسیه تێكه‌ڵاو بوونه‌كانی دایك و باوكیان هه‌یه كه ده‌بێت له‌سه‌ر هه‌ر ئه‌م پرسیارانه‌ی مناڵان، زانیاریان پێ بدرێ. شێوه‌ی خستنه به‌ر ده‌ستی بابه‌ته‌كان به‌پێی ته‌مه‌نی مناڵانه. ده‌بێ سه‌رنج بدرێ كه له چ وشه‌گه‌لێك كه‌ڵك وه‌رده‌گرین.\nله كۆمه‌ڵگایه‌كی وه‌ك عێراق و كوردستان، بابه‌ته‌كه زۆر جیاوازه. یاسا ئیسلامیه‌كان له‌لایه‌ك و نه‌ریته دواكه‌وتووه‌كانی كۆمه‌ڵگا له لایه‌كی تره‌وه رێگره له زانیاریدان به مناڵان له‌بابه‌ت سێكس به شێوه‌یه‌كی گشتیی. مناڵان، تازه لاوان و گه‌نجان له وڵاتانێكی وه‌ك عێراق، به‌هۆی كه‌ره‌سته به‌رده‌سته‌كان و سه‌رچاوه‌كانی ده‌ور و به‌ری خۆی، به‌دوای وڵامی پرسیاره سێكسیه‌كانی خۆیاندا ده‌گه‌رێن. ئه‌وه‌ی كه ئه‌م وڵامانه ڕاسته یان گونجاوه، باسێكی تره. له كوردستان نه‌ته‌نیا قسه كردن سه‌باره‌ت به سێكس تابۆیه به‌ڵكوو سزاشی هه‌یه. یاسا ئیسلامیه‌كان به‌ربه‌ستێكی گه‌وره‌یه له‌به‌رده‌م زانیاری كۆمه‌ڵگا به گشتی و مناڵان و تازه لاوان سه‌باره‌ت به سێكس به تایبه‌تی.\nئه‌و پرسیاره‌ی كه به زه‌ینی مناڵان هه‌ر له ته‌مه‌نی دو یان سێ ساڵیه‌وه ده‌گات، بابه‌تی ڕه‌گه‌ز و شێوه‌ی كۆئه‌ندامی زاو و زێیانه. ئه‌مه ئێمه دایكان و باوكانین كه هه‌ر له سه‌ره‌تای مناڵی مناڵه‌كانمانه‌وه به قسه و كرداره‌كانمان جه‌خت له‌سه‌ر شێوه ڕه‌گه‌زی ئه‌و ده‌كه‌ینه‌وه. شێوه و ڕه‌نگی جله‌كان ئێمه دیاری ده‌كه‌ین. كه له كۆمه‌ڵگای ئه‌مرۆییدا به‌زۆری كۆبه‌ندی كراوه و له كۆمه‌ڵه‌ی كوڕانه و كچانه‌دا جیا كراونه‌ته‌وه. دوای ئه‌م قۆناغه هه‌میشه مناڵانێكی كه‌م ته‌مه‌ن كه به‌یه‌كه‌وه یاری ده‌كه‌ن، شێوه‌ی ڕووكاری كۆئه‌ندامی زاو زێیان ده‌بێته هۆی ئه‌وه‌ی كه خۆیان له كۆمه‌ڵه‌ی كچان یان كوڕاندا جێ بكه‌نه‌وه. ئه‌وه‌ی كه بۆچی ئه‌و شێوه‌ی ڕووكاریه جیاوازه یه‌كه‌م بیری مناڵانه كه زۆربه‌ی كات به‌م وڵامه ساده‌یه واته “له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه تۆ كوڕ یان كچیت” وڵام ده‌درێته‌وه. له كۆمه‌ڵگایه‌كی وه‌ك باخچه‌ی ساوایان كه كوڕان و كچان له‌لای یه‌كترن، به‌شێوه‌ی سروشتی ئه‌م پرسیارانه دێته پێشه‌وه و به پێی هه‌لو مه‌رجی ده‌وروبه‌ر و تێگه‌یشتنی به‌رپرسانی به‌شی فێركردن و یان دایك و باوكان وڵام ده‌درێته‌وه. به‌ڵام باسێك كه له ئێستادا له كه‌ش و هه‌وا په‌روه‌رده‌یی و میدیاكانی به‌شێك له ئه‌وروپا به تایبه‌ت وڵاتانی ئیسكاندیناوی وه‌ك سوید و نۆروێژ له گه‌شه دایه، بۆچوونی ئه‌م پرسیاره‌ی گۆڤاره‌كه‌یه. زانیاری مناڵان سه‌باره‌ت به سێكس ده‌بێ تا چ ئاستێك بێت؟ سه‌باره‌ت به ڕه‌گه‌زی مناڵان، سێكس و تێكه‌ڵاوی چ زانیاریه‌ك و چ كاتێك گونجاوه بدرێت به مناڵان؟ فێركاری سێكسی له قوتابخانه‌كاندا ده‌بێت چۆن بێت؟ له یاسا په‌روه‌رده‌ییه‌كانی وڵاتی سوید پێش بینی كراوه كه فێركردنی سه‌باره‌ت به سێكس ده‌بێ یه‌كێك له بابه‌ته ده‌رسیه‌كان بێت. به‌ڵام له كرداردا به‌پێی به‌رێوه بردنی ئه‌و قوتابخانه‌یه و یان مامۆستای تایبه‌ت به‌م ده‌رسه، ناوه‌ڕۆكی ئه‌م ده‌رسه په‌روه‌رده‌ییه ته‌واو جیاوازه. له قوتابخانه‌گه‌لێك به شێوه‌یه‌كی ڕووكه‌شی و نا زانستی ته‌نیا به پێدانی زانیاری گه‌لێك سه‌باره‌ت به تێكه‌ڵاو بوونی ڕه‌گه‌زیی ئه‌ویش له ده‌ست پێكی ده‌وره‌ی ناوه‌ڕاستی فێركردن كۆتایی پێ دێنن. به‌ڵام نموونه گه‌لێكی باشیش هه‌یه كه باس و ئاڵو گۆڕی بیر و ڕا و خستنه به‌رده‌ستی ئه‌زمونی خودی گه‌نجان به‌شێوه‌ی فیلم، دووباره گێڕانه‌وه‌ی ڕاسته‌وخۆ و یان كتێب و نووسراوه، وڵامی پرسیاری تازه لاوان ده‌داته‌وه. ئه‌وه‌ی كه زانیاری مناڵان سه‌باره‌ت به سێكس له چ ئاستێكدا ده‌بێ ببێ، وڵامێكی ڕاسته‌وخۆ و یه‌ك لایه‌نه‌ی نییه. به‌پێی ته‌مه‌ن پێویستی مناڵیش جیاوازه. له كۆمه‌ڵگایه‌كی وه‌ك كوردستان كه دین و به شێوه‌یه‌كی دیاریش ئیسلام چنگی خستۆته هه‌موو سه‌نته‌ره په‌روه‌رده‌ییه‌كانه‌وه، بابه‌ته‌كه زۆر جیاوازه. مناڵان، به‌تایبه‌ت مناڵانی كچ له گه‌مارۆی زانیاری و بۆچوونی نا زانستی و نا مرۆڤانه‌دان كه نه‌ته‌نیا یارمه‌تی تیگه‌یشتن و زانیاری ئه‌وان له سێكسدا نادات به‌ڵكوو ئه‌وان ده‌خاته ژێر گوشارێكی ده‌رونی و جه‌سته‌یی زۆره‌وه. كچێك كه ده‌بێ شه‌رم له “ژن”بوونی بكات، سێكس و په‌یوه‌ندی سێكسی به شێوه‌یه‌كی ئاوه‌ژوو تێده‌گات. سێكسی وه‌ك كردارێكی قێزه‌ون و نا مرۆڤانه بۆ وێنا ده‌كه‌ن. سێكس چێژێكه كه خاوه‌نه‌كه‌ی، پیاوێك كه له‌گه‌ڵیدا هاوسه‌رگیری ده‌كات ده‌بێ بیبات. ته‌نیا ئه‌وه‌نده به‌سه كه ژیانی مرۆڤێك تا كۆتایی له‌ناو بچێت. له پێویستیه‌كی جه‌سته‌یی، ڕه‌گه‌زی و مرۆڤانه‌وه، دێوێك دروست ده‌كرێ كه مرۆڤ به‌ره‌و دۆزه‌خ و سه‌نگسار ڕه‌وانه ده‌كات.\nPrevious كۆمه‌ڵگه‌ی بێ سیمبوڵ … عه‌زیز ڕه‌ئووف\nNext كه‌عبه كه‌چ نابێت گه‌ر وه‌رگێڕێك هه‌ڵه‌بكات