کریستۆف کیشلۆڤسکی..؟ – دەنگی کورد\nماڵەوە/ئەدەب و هونەر/کریستۆف کیشلۆڤسکی..؟\nکریستۆف کیشلۆڤسکی (Krzysztof Kieœlowski) دەرھێنەری خەڵکی پۆلەندا، لە دایک بووی ١٩٤١ لە وەرشۆ، شوێندانەر لە بواری فیلم و سینەما و پاڵێوراوی ئۆسکار، بە ناوبانگ لە دونیادا بۆ درووست‌کردنی سێدانەیی ئاوی/سوور/سپی و دە فەرمانی موسی !\nژیانی سەردەمی لاوی\nکیشلۆڤسکی لە شاری وەرشۆ لە دایک‌بوو. دەگەڵ باوکی کە تووشی نەخۆشینی سیل بوو بۆ دۆزینەوەی دەرمان شار و شارۆچکەی زۆر گەڕان. کاتی ١٦ساڵی لە خولێکی فێر کردنی کووژاندنەوەی ئاگر بەشداری کرد بەڵام تەنھا دوای ٣مانگ بە‌جێی ھێشت. بێ ھۆێەکی سەرەکی لە زانکۆی فێرکردنی تەکنیکەکانی شانۆ دەستی بە خوێندن کرد. بەڵێنی دا ببێتە دەرھێنەری شانۆ، بەڵام لەبەر ئەوەی لەو بوارەدا ھەلی درێژەدانی خوێندن نەبوو ھەوڵی دا سینەما درێژە بدات تا لە کۆتایی‌دا بگڕێتەوە سەر شانۆ.\nزانکۆ بە جێ دێڵێت و وەک خەیات بۆ شانۆ کار دەکا و ھاوکات ھەوڵ دەدا بڕواتە قۆتابخانەی فیلمی لۆدز (Łódź Film School)، ھەر ئەو شوێنەی کە دوو دەرھێنەری تری بەناو بانگی دی پۆلەندا ئاندرێ واژدا (Andrzej Wajda) و ڕۆمان پۆلانسکی (Roman Polaٌski) لەوێ درێژەیان بە خوێندن داوە. داواکاریەکی بۆ وەرگیرانی ٢جار ڕەت ئەکرێتەوە. بۆ نەڕۆشتن بۆ چەکداری بۆ دەوڵەت ئەبێتە خوێندەواری ھۆنەر و ھەوڵ ئەدا بە کەم خواردن بەر لێ‌بوردنی سەربازی کەوێت. دوای چەن مانگ تێ‌کۆشان بۆ نەڕۆشتن بۆ چەک‌داری، لە لایەن لۆدزو‌ە وەر ئەگیرێ.\nلە ١٩٦٤ ھەتا ١٩٦٨، کاتێک لە لایەن دەوڵەتەوە ئازادیەکی باش درابوو بە کارە ھۆنەریەکان ، لەو زانکۆدا بەشدار بوو. بە خێرایی ھۆگریی خۆی بۆ دەرھێنانی شانۆ لەدەست دا و بڕیاری درووست‌کردنی فیلمی دۆکۆمێنتاری دا. کیشلۆڤسکی لە دوایین ساڵی خوێندنی، واتە لە ساڵی ٦٧دا ژیانی ھاوسەری دەگەڵ ماریا کاوتیلۆ (Maria Cautillo) تاکە خۆشەویستی سەرانسەری ژیانی، پێک ھێنا. کچێکیان بوو لە ساڵی ١٩٧٢دا بە ناوی مارتا (Marta).\nکیشلۆڤسکی لە تەمەنی ٥٤ساڵیدا و لە ١٣ی مارچی ساڵی ١٩٩٦ لە درێژەی نەشتەرگەریەکی کراوەی دڵ ، بە ھۆی جڵتەی دڵەوە تێدا چوو و لە وەرشۆ، زێدی خۆی نێژرا. قەبرەکەی لە شوێنی تایبەتی ژمارە ٢٣دایە و لە سەر قەبرەکەی پەیکەرێکی چکۆلانە دانراوە لە دوو دەست کە بە قامکەکان چوار چێوەیەکیان درووست‌کردووھ؛ ھەر ئەو جۆرەی وا وەک قاپی کامێرا بە کاری دێنن. لە کیشلۆفسکی، خێزانەکەی ماریا و کچەکەی مارتا جێ ماوە.\nفیلمە دۆکۆمێنتاریە سەرەتاییەکانی کیشلۆڤسکی سەبارەت بە ژیانی ڕۆژانەی جەماوەری خەڵکی شار، کرێکاران و سەربازەکان بوو. ئەگەرچی بە ڕوونی دەرھێنەرێکی سیاسی نەبوو بەڵام بۆی دەرکەوەت باس لە ژیانی ڕۆژانەی جەماوەری خەڵکی پۆلەندا بە زوویی تێ‌ھەڵچوون پێک‌دێنی دەگەڵ حکوومەت. فیلمی کرێکارانی ٧١ (Workers '٧١) کە بۆ تی‌ڤی سازی کردبوو، بە فیلتەر و کورت‌کردنەوەیەکی زۆرەوە بڵاو کراوە. ئەو وتوووێژی کرێکارانی نیشان ئەدا سەبارەت بە دەست‌لە‌کار کێشانەوە‌ی گشتی کرێکاران لە ١٩٧٠دا. دوای کرێکارانی ٧١ بە خێرایی بەری فیلمەکانی کردە خۆدی دەسەڵات‌دارەکان؛ لە فیلمی شەرحی ژیان (Curriculum Vitae) کە پێک‌ھاتبوو لە لەتە چەندین کورتە فیلمی دۆکۆمێنتاری ھەڵ‌گیراو لە دانیشتنەکانی حیزبی کۆمۆنیستی پۆلەندا و چیرۆکی پیاوێک کە چەن ئەفسەری دەسەڵات، سەبارەت بە ڕووداوێک بە توندی پرسینەوەیان لێ‌دەکرد. ئەگەرچی کیشلۆڤسکی دەیگوت فیلمەکە دژبە دەسەڵات بووە بەڵام لە لایەن ھاوڕێکانیەوە ڕەخنەی لێ گیرا کە ھاوکاری حکوومەتی کردە.\nکیشلۆڤسکی دواتر گوتی لەبەر ٢ھۆی سەرەکی دەستی لە درووستکردنی فیلمی دۆکۆمێنتاری کێشاوەتەوە : سانسۆڕی توندی فیلمی کرێکارانی ٧١ کە خستوویەتە شکەوە لە دەسەڵات‌داری دیکتاتۆری دا چۆن دەکرێ لە ڕاستی قسە بکرێت ، دیمەنێکی فیلمی وێستگە (Station) کە لە ١٩٨١دا درووستی کرد لە دادگایەک وەک شایەت دژی کەسێک بەکار ھێنرا. ئیتر وای لێھات بڕیاری دا فیلمی چیرۆک‌دار درووست‌کا نە تاکە لەبەر ئەوەی ئازادی زیاتری پێ‌دراوە بەڵکوو لە بەر ئەوەی باشتر تێیدا دەتوانێ باسی ژیانی ڕۆژانەی خەڵکی بکات.\nسیمای فیلمەکانی پۆلەندا\nیەکەمین فیلمی غەیری دۆکۆمێناتاری کیشلۆڤسکی پێرسونێل (Personnel ) لە درووست‌کردنی ساڵی ١٩٧٥ بۆ تی‌ڤی بوو و یەکەمین خەڵاتی لە Mannheim Film Festival وەر گەرت. ھەر دوو فیلمی پێرسونێل و فیلمەکەی تری برین (The Scar | Blizna) لە سەر بنەماکانی کۆمەڵایەتی و سیاسی بوون : پێرسونێل، سەبارەت بە پسپۆڕە تەکنیکیەکانی شانۆ ، لە سەر ئەزموونەکانی ڕابردووی خۆی درووست‌کرا و برین، شێواوی لە شارۆچکەیەکی بچووک دوای بەڕێوە بردنی پڕۆژە‌یەکی سەنعەتی نیشان ئەدا کە پلانی درووستی بۆ دانەندراوە. ئەو فیلمانە لە لە سەر شێوازی وەک دۆکۆمێنتاری بوون و ئەکتەرەکانی پیشەیی نەبوون. ھەروەک دوایین فیلمەکانی ژیانی خەڵکانی لە ژێر باری دەستگایەکی حکوومی دیکتاتۆر ئەخستە ڕوو، ئەگەرچی بە ڕوونی باسی نەدەکرد. خۆرەی کامێرا (Camera Buff|Amator) لە درووست‌کردنی ساڵی ١٩٧٩ کە بووە بەرندەی خەڵاتی گەورەی مێھرەجانی نێودەوڵەتی فیلمی مۆسکۆ (Moscow International Film Festival) و بەختی کوێر (Blind Chance|Przypadek) لە درووست‌کردنی ساڵی ١٩٨١ ھەر لەسەر ئەو ڕیگایەی بەرھەمەکانی پێشووی، بەڵام بە جەخت کردنەوەی زیاتر لەسەر بنەمای ھەڵبژاردنی ئەخلاقی تاکە‌کەس نەک کۆمەڵ درووست‌کراون. ھەر لەو ماوە‌دا دەگەڵ دەرھێنەرەکانی ئەو سەردەمەی پۆلەندا وەک یانوز کیجۆڤسکی (Janusz Kijowski)، ئاندرێ واژدا (Andrzej Wajda) و ئاژێنسکا ھۆڵەند (Agnieszka Holland) بووە ئەندامی بزووتنەوەی ڕزگاری ، ئەو کۆمەڵەی لە سینەمادا باسی مەترسیە ئەخلاقیەکانیان دەکرد. ھاوکاری کیشلۆڤسکی دەگەڵ ئەو دەرھێنەرانەی دی، سەرنجی دەوڵەتی پۆلەندای ڕاکێشا و بووە ھۆی سانسۆڕی توند، وێنە ھەڵ‌گرتنی دووبارە و دەرھێنانی دووبارەی فیلمەکان. فیلمی بەختی کوێر ھەتا ٦ساڵ دوای درووست‌کردن بڵاو نەکرایەوە.\nفیلمی بێ‌کۆتایی (No End | Bez koٌca) لە دەرھێنانی ساڵی ١٩٨٤، شایەد بە ئاشکرایی سیاسی‌ترین فیلمی کیشلۆڤسکی ئەشمێردرێت. ئەو فیلمە پیشان‌دەری دادگا سیاسیە‌کانی پۆلەندایە لە ڕوانگەی ڕۆحی پارێزەرێک و بێوەژنەکەی. لە لایەنی ڕەخنەگران و دەسەڵات‌دارانی دەوڵەت بە توندی ڕەخنە لەو فیلمە گیرا. بێ‌کۆتایی بووە سەرەتای دەست‌پێکردنی ھاوکاری کیشلۆڤسکی دەگەڵ دوو ھاوکاری دواتری، نووسەری سیناریۆ و دەرھێنەری سینەما کریستۆف پیسیڤیچ (Krzysztof Piesiewicz) و مۆسیقازان زبیگنێڤ پریزنێر (Zbigniew Preisner). پیسیڤیچ پارێزەرێکی دادگایەک بوو کە کیشلۆڤسکی لە درێژەی لێ‌کۆڵینەوەکانی دادگا سیاسیەکان لە کاتی دەسەڵاتی نیزامیەکان، بۆ بەرھەم ھێنانی فیلمێ دۆکۆمێنتاری ھەر سەبارەت بەو بابەتە، سەردانی کرد؛ لەوێ‌دا یەکیان ناسی. دواتر بووە نووسەری سەرەکی بەرھەمەکانی کیشلۆڤسکی. پریزنێر مۆسیقای فیلمی بێ‌کۆتایی دانا و دوا ئەوەش مۆسیقای زیاتری فیلمەکانی کیشلۆڤسکی ئەو داینا. مۆسیقا لە فیلمەکانی کیشلۆڤسکی، بە تایبەت ئەوانەی پریزنێر کاری بۆ کردە ، دەورێکی سەرەکی ھەیە. وەک ئەوەی باسی ئەکەن مۆسیقا لەو فیلمانە وەک ئەکتەر، دەوری ھەیە. دە فەرمانی موسی (The Decalogue) لە درووست‌کردنی ساڵی ١٩٨٨، زنجیرەی دە کۆرتە فیلمی ھەرکام تا ٦٠خۆلکە، کە لە تاوەرێک لە شاری وەرشۆ وێنە گیراوە. ھەر کام لە ھەڵقەکان لە سەربنەمای دانەیەک لە دە فەرمانە بەناوبانگەکەی وا خودا داویەتی بە موسی درووست‌کراون. ئەو زنجیرە بۆ تەلەفیزیۆنی پۆڵەندا و لەسەر پارەی ئەڵمانی‌ڕۆژئاوا درووست‌کرا. ئێستا ئەو فیلمە لە لایەن پسپۆڕانی بواری سینەما وەک یەکێک لە باشترین بەرھەمەکانی ھەموو زەمانەکان ستایش کراوە. کیشلۆڤسکی و پیسیڤیچ ھەردوو نووسینی سیناریۆی فیلمەکانیان گرتە ئەستۆ بەڵام لە پێش دا دەیان‌ویست ھەر ھەڵقە بدەنە دەرھێنەرێکی جیاواز درووستی بکات ئەما دواتر کیشلۆڤسکی بۆی دەرکەوت ناتوانێت سەرپەرشتی ھەموو پڕۆژەکە بکات بۆیە خۆی بووە دەرھێنەری ھەر دە ھەڵقەکە بەڵام ھەر ھەڵقە دەرھێنەری وێنەھەڵگری جیاوازی ھەبوو. ھەڵقەکانی ژمارە ٥ و ٦ بە فراوانی و لە دونیادا کەوتە بەردەست بینەران بە ناوی تایبەت بە خۆیانەوە وەک فەرمانە تایبەتیان : کورتە فیلمێک سەبارەت بە کوشتن (A Short Film About Killing) و کورتە فیلمێک سەبارەت بە خۆشەویستی (A Short Film About Love). کیشلۆڤسکی پلانی دانابوو کە ھەڵقەی ژمارە ٩ش وەک ئەو دوانەی‌تر دەرھێنانێکی بە درێژی تەواوی بدات و بە ناوی کورتە فیلمێک سەبارەت بە چاوچنۆکی (A Short Film About Jealousy) بڵاوی کاتەوە، بەڵام مانوویی بەرگری ئەوە بوو تاکوو ١٣ھەمین فیلمەکەی لەو ساڵەدا درووست‌بکات.\nدوایین فیلمەکانی کیشلۆڤسکی کە بریتی بوون لە ٤فیلم، لە دەرەوی وڵات درووست‌کران؛ زیاتر لە سەر پارەی وڵاتی فەڕەنسا و بەتایبەت دەرھێنەرێکی بەڕەگەز ڕۆمانیایی بە ناوی مارین کارمیتز (Marin Karmitz). ئەم فیلمانە زیاتر لە پێشو جەخت ئەکەنەوە لە سەر بنەما ئەخلاقیەکان و مێتافیزیک وەک دە فەرمانی موسی و بەختی کوێر بەڵام ھەڵماڵیاوتر، ژمارەی ئەکتەری کەمتر، چڵەچیرۆکی زیاتر و کەمتر بایەخ‌دان بە کۆمەڵ. بەم فیلمانە پۆلەندا زیاتر کەوتە بەر چاوی دەرەوەی ئەوڕووپا. ھەر چوار بەرھەمەکە بە کەمێک جیاوازیەوە سەرکەوتوو بوون لە بواری فرۆشتن و ئابوری‌دا.\nیەکەم فیلم ژیانی دوانی وێرۆنیکا (The Double Life of Véronique | La double vie de Véronique) لە درووست‌کردنی ساڵی ١٩٩٠ بوو کە تێیدا ئایرێن یاکووب (Irène Jacob) بە جوانی دەوری بینی. سەرکەوتوویی ئەم فیلمە ڕێگای دا بە کیشلۆسکی بۆ بە دی‌ھێنانی ئاواتی بۆ درووست‌کردنی دوایین فیلمەکەی، سیانەی سێ ڕەنگ، ئاوی، سپی، سوور (Trilogy Three Colors – Blue، White، Red) کە ئەو ڕەنگانە ڕەمزێک بوو لە ڕەنگەکانی ئاڵای فەڕنسا. ئەو بەرھەمە ستایش و خەڵاتی فراوانی بە دواو بوو بۆ کیشلۆڤسکی لە سەرانسەر دونیادا، وەک ئەمانە : شێری زێڕ بۆ باشترین فیلم و شێری نۆقرە بۆ باشترین دەرھێنەر لە مێھرەجانی فیلمی وێنیز، ورچی نۆقرە بۆ باشترین دەرھێنەر لە مێھرەجانی فیلمی بەرلین و ھەروەھا وەرگرتنی ٣ پاڵێوراوی ئاکادمی ئاوارد.\nکیشلۆڤسکی لە ھێندێ دەوری سەرەکی جیاواز لە ھێندێ لە فیلمەکانی ھەر لە تاکە ئەکتەرێک کەڵکی وەر گرتە، وەکوو :\nArtur Barciœ لە بێ کۆتایی، دە فەرمانی موسی، کورتە فیلمێک سەبارەت بە خۆشەویستی، کورتە فیلـمێک سەبارەت بە کوشتن\nAleksander Bardini لە بێ کۆتایی، دە فەرمانی موسی، ژیانی دوانی وێرۆنیکا، سێ ڕەنگ: سپی\nIrène Jacob لە ژیانی دوانی وێرۆنیکا، سێ ڕەنگ: سوور\nBoguslaw Linda لە بەختی کوێر، دە فەرمانی موسی\nMaria Pakulnis لە بێ کۆتایی، دە فەرمانی موسی\nJerzy Stuhr لە برین، خۆرەی کامێرا، بەختی کوێر، دە فەرمانی موسی، سێ ڕەنگ: سپی\nGrazyna Szapolowska لە بێ کۆتایی، دە فەرمانی موسی، کورتە فیلمێک سەبارەت بە خۆشەویستی\nZbigniew Zamachowski لە دە فەرمانی موسی، سێ ڕەنگ: سپی\nناوی کیشلۆڤسکی وەک یەکێک لە کاریگەرترین دەرھێنەرەکان لە ئاستی جیھانی ماوەتەوە و شێوازی کارەکانی لە زانکۆکان بە قۆتابیان فێر ئەکرێن. لە ١٩٩٣دا کتێبێک ھاتە دەرەوە بە ناوی کیشلۆڤسکی لە سەر کیشلۆڤسکی (Kieœlowski on Kieœlowski) تێیدا ژیان و کارەکانی کیشلۆڤسکی لە زمانی خۆیە، لە سەر دیدارێکی تایبەت دەگەڵ دانوسا ستۆک (Danusia Stok). کیشلۆڤسکی ھەروەھا بووە بابەتی فیلمێکی ژیان‌نامە نووسی وەک : کریستۆف کیشلۆڤسکی، من نە‌باشم نە‌خراپ (Krzysztof Kieœlowski: I'm So-So) لە دەرھێنانی ساڵی ١٩٩٥ی کریستۆف وێرزبیکی.\nدوای مردنی کیشلۆڤسکی ھاروی وێنشتێن (Harvey Weinstein) سەرۆکی کۆمپانیای میراماکس بەرپرسی بڵاو کردنەوەی ٤بەرھەمە کۆتاییەکەی کیشلۆڤسکی لە ئەمریکا، برووسکەیەکی لە ستایشی کیشلۆڤسکی لە گۆڤاری پریمیێر (Premiere) بڵاو کردەوە. لەو نامەدا وتی کە کوێنتین تارانتینۆ (Quentin Tarantino) ژیانی دوانی وێرۆنیکای لە مێھرەجانی فیلمی کەن‌دا دیوە و نە‌ک ھەر کاری لە ھەستی کردووە بەڵکوو دەگەڵ ئایرێن یاکووب ئەکتەری سەرەکی فیلمەکە تووشی خۆشەویستیەکی قووڵ بووە. ڕەنگە بەشێک لە وتنەکانی ژنەکەی برووس ویلیس (Bruce Willis) لە پاڵپ فیکشێن (Pulp Fiction) بۆ ئەو نووسراوە، بەڵام ئەو نەیدەتوانی کاتی وێنە‌ھەڵگرتن لەوێ‌دا بێت لەبەر ئەوەی لە فیلمی سێ ڕەنگ: سوور لە ھەمان کات‌دا کایەی دەکرد. ھەر سەبارەت بەو بابەتە تارانتینۆ فیلمی سووری لە کەن دیت و پێی وا بوو خەڵاتی سەرەکی مێھرەجانەکە دەباتەوە، بەڵام فیلمەکەی خۆی، پاڵپ فیکشێن خەڵاتەکەی بردەوە.\nئەگەرچی کیشلۆڤسکی بەڵێنی دابوو دوای سێ ڕەنگ دەست لە کار دەکێشێتەوە بەڵام کاتی مردنی لە سەر سێدانیەکی نوێ کاری دەکرد کە دەگەڵ پیسیڤیچ پێکەوە سیناریۆیان نوسیبوو، کە بریتی بوو لە بەھەشت (Heaven)، دۆزەخ (Hell) و بەرزەک (Purgatory) کە لە کۆمێدی خودایی دانتە‌وە وەرگیرابوو. وەک درووست‌کردنی دە فەرمانی موسی سیناریۆی فیلمەکە سپاردرابوو بە چەن دەرھێنەری جیاواز، بەڵام مردنی ناوەختی کیشلۆڤسکی ماوەی نەدا بزانین ھەر وەک ئەزموونی پێشوو خۆی درووست‌کردنەکە ئەگرێتە ئەستۆ یان ئەم‌جار یاسا دەگۆڕێت. تاکە بەشی ئامادەکراوی ئە‌و سێدانەکە بەھەشت (Heaven) لە لایەن تام تیکوێر (Tom Tykwer) دروست‌کرا و لە ساڵی ٢٠٠٢ لە مێھرەجانی نێودەوڵەتی فیلمی تۆرۆنتۆ (Toronto International Film Festival) بڵاو کرایەوە. لە دوو بەشەکەی تر تاکە ٣٠ لاپەرەی لە نووسینی کیشلۆڤسکی لێ ماوەتەوە. پیسیڤیچ پاش‌ماوەکەی تەواو کرد و ئامادەی درووست‌کردنی کرد بۆیە لە ساڵی ٢٠٠٥دا دەرھێنەری بۆسنیایی دانیس تانۆڤیچ (Danis Tanoviو)، دۆزەخی بڵاو کردەوە بە دەوری سەرەکی ئەمانوێل بیرت (Emmanuelle Béart) و سێھەمین بەشی لە ساڵی ٢٠٠٧دا بڵاو کرایەوە. ئەکتەر و دەرھێنەری خەڵکی پۆلەندا جێرزی شتووھەر ((Jerzy Stuhr، کە لە چەن‌دانە لە فیلمەکانی کیشلۆڤسکی دەوری بینی‌بوو و سیناریۆی بۆ خۆرەی کامێرا نووسیبوو، لە سەر سیناریۆیەکی درووست‌نەکراوی کیشلۆڤسکی لە ساڵی ٢٠٠٠دا فیلمی ئاژەڵی گەوەرە (Big Animal | Duże zwierzę) درووست‌کرد.\nکیشلۆڤسکی لە چاوپێکەوتنێک‌دا گوتی :\nئەو بابەتە لە ناخی بنیامەوە دێت وا شتێک بە قیمەت بێت بۆ خواستی فەرھەنگ ، ئەوانەی وا ئەبێتە ھۆی پەیوەندی دانی بنیامەکان نەک جیا کردنەوەیان. زۆر شت لە دونیادا ھەیە وا ئەبێتە ھۆی جیا بوونەوەی خەڵکان، وەک ئایین، سیاسەت، مێژوو یا نیشتمان‌پەروەری. ئەوە گرینگ نیە تۆ کێ بیت یان من کێم، کاتێ ددانی تو یان من بداتە ژان ھەردوو ھەست بە یەک ئازار دەکەین. ھەستەکان یەکێک لەو شتانەن و خەڵکان پێکەوە پەیوەندی دەدات، لەبەر ئەوەی وشەی "خۆشەویستی" تاکە مانایەکی ھەیە بۆ ھەموان؛ یان "ترس"، یان "ئازار بینین". ئێمە ھەموومان بە ھۆی یەکسانەوە دەترسن و ھەر بە ھۆی یەکسان خۆشەویستی دەکەین. ھەر لەبەر ئەوەیە کە من باسی ئەو بابەتانە دەکەم چۆنکا لە بابەتەکانی غەیری ئەمە بە خێرایی ھەستی بە یەک‌نەگرتوویی دەکەم.\nفیلمی کورت یان دۆکۆمێنتاری\nThe Face (١٩٦٦)- شیوھ\nThe Office (Urz¹d ١٩٦٦)- نووسینگە\nThe Tram (Tramwaj ١٩٦٦)- شەمەنەفەر\nConcert of Wishes (Koncert ؟yczeٌ ١٩٦٧)- کۆنسێرتی خۆزگەکان\nThe Photograph (Zdjêcie ١٩٦٨)- وێنەگر\nFrom the City of £َdں (Z miasta £odzi ١٩٦٩)- لە شاری لۆدزەوە\nI Was a Soldier (By³em ؟o³nierzem ١٩٧٠)- من سەربازێک بووم\nFactory (Fabryka ١٩٧٠)- کارخانە\nWorkers '٧١: Nothing About Us Without Us (Robotnicy '٧١: Nic o nas bez nas ١٩٧١)- کرێکارانی ٧١\nBefore the Rally (Przed rajdem ١٩٧١) پێش وەستانەوە\nBetween Wroc³aw and Zielona Gَra (Miêdzy Wroc³awiem a Zielon¹ Gَr¹ ١٩٧٢)\nThe Principles of Safety and Hygiene in a Copper Mine (Podstawy BHP w kopalni miedzi ١٩٧٢)- یاسای خاوێنی و لەش‌ساخی لە کانگای مس\nRefrain (Refren ١٩٧٢)- سەرەدەنگ\nThe Bricklayer (Murarz ١٩٧٣)- وەستای بەنا\nFirst Love (Pierwsza mi³oœو ١٩٧٤)- یەکەمین خۆشەویستی\nCurriculum Vitae (¯yciorys ١٩٧٥)\nHospital (Szpital ١٩٧٦)- نەخۆشخانە\nFrom a Night Porter's Point of View (Z punktu widzenia nocnego portiera ١٩٧٧)- لە ڕوانگەی کرێکارێکی شەو\nI Don't Know (Nie wiem ١٩٧٧)- من نازانم\nSeven Women of Different Ages (Siedem Kobiet w Roznym Wieku ١٩٧٨)- ٧ژن لە تەمەنی جیاوازدا\nRailway Station (Dworzec ١٩٨٠) وێستگەی ھێڵی ئاسن\nTalking Heads (Gadaj¹ce glowy ١٩٨٠)\nSeven Days a Week (Siedem Dni Tygodniu ١٩٨٨)- حەوتووی حەوت ڕۆژ\nPedestrian Subway (Przejœcie podziemne TV drama ١٩٧٣)- شوێنی پیاسەی ژێرزەوی\nPersonnel (Personnel TV drama ١٩٧٥)- پێرسۆنێل\nThe Scar (Blizna ١٩٧٦)- برین\nThe Calm (Spokَj TV drama ١٩٧٨)- ھێمنی\nCamera Buff (Amator ١٩٧٩)- خۆرەی کامێرا\nShort Working Day (Krَtki dzieٌ pracy ١٩٨١)- ڕۆژێکی کورتی کاری\nBlind Chance (Przypadek ١٩٨١)- بەختی کوێر\nNo End (Bez koٌca ١٩٨٤)- بێ کۆتایی\nThe Decalogue (Dekalog ١٩٨٨)- دە فەرمانی موسی\nA Short Film About Killing (Krَtki film o zabijaniu ١٩٨٨)- کورتە فیلمێک سەبارەت بە کوشتن\nA Short Film About Love (Krَtki film o mi³oœci ١٩٨٨)- کورتە فیلمێک سەبارەت بە خۆشەویستی\nThe Double Life of Véronique (La Double vie de Véronique/Podwَjne ؟ycie Weroniki ١٩٩١)- ژیانی دوانی وێرۆنیکا\nThree Colors: Blue (Trois couleurs: Bleu ١٩٩٣)- سێ ڕەنگ : ئاوی\nThree Colors: White (Trois couleurs: Blanc/Trzy kolory: Bia³y ١٩٩٤)- سێ ڕەنگ : سپی\nThree Colors: Red (Trois couleurs: Rouge ١٩٩٤)- سێ ڕەنگ : سوور


سعودیە: لە رۆژی یەکشەممەوە مزگەوتەکان بە رووی نوێژخوێنانەدا دەکرێنەوە\nمیدیاکانی سعوودیە بڵاویانکردەوە کە لەچوارچێوەی سووککردنی گرتنەبەری رێوشوێنەکانی تایبەت بە بەرەنگاربوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا لە رۆژی یەکشەممەی داهاتووە، مزگەوتەکان لەو وڵاتە بە رووی نوێژخوێناندا دەکرێنەوە کە ماوەی دوو مانگە داخراون.\nئاوێنه: لەوبارەوە ئاژانسی هەواڵیی فەرمی سعوودیە بڵاویکردەوە کە بڕیاردراوە لە ٣١ی ئەم مانگەوە تا ٢٠ی مانگی حوزەیرانی داهاتووە، مزگەوتەکان بە رووی نوێژخوێنانەدا بکرێنەوە.\nئاماژەی بەوەیشداوە کە هەڵپەساردنی ئەنجامدانی عەمرە و سەردانیکردنی مزگەوتی نەبەوی لە مەدینەى منەوەرە و گەشتە ئاسمانییەکان بۆ دەرەوە بەردەوام دەبن، بەڵام نوێژەکانی هەینی و بەکۆمەڵ لە مزگەوتی حەرام لە شاری مەککە بەپێی رێوشوێنەکانی خۆپارێزی ئەنجام دەدەرێن.\nئاژانسی ناوبراو باسی لەوەشکرد کە لە رۆژی پێنجەشەممەی داھاتووە، رێوشوێنەکانی تایبەت بە بەرەنگاربوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا پەیوەست قەدەغەکردنی ھاتوچۆ، چالاکییە بازرگانی و ئابوورییەکان لە سعوودیە سووک دەکرێن.\nلە ١٧ی ئاداری رابردوو، حکوومەتی سعوودیە لەچوارچێوەی گرتنەبەری رێوشوێنەکانی تایبەت بە بەرەنگاربوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆنا، مزگەوتەکانی بەرووی نوێژخوێنانەدا لەو وڵاتە داخست.\nتا ئێستا لە سعوودیە، ٧٤ هەزار و ٧٩٥ کەس تووشی ڤایرۆسی کۆرۆنا بوون کە ٣٩٩یان گیانیان لەدەستداوە و ٤٥ هەزار و ٦٦٨ی دیکەیش چاکبوونەتەوە..


» چارەسەری نەخۆشییە دەروونییەکان\nنەخۆشییە دەروونییەکان جۆریان زۆرە، شێوازی چارەسەرکردنیشیان جیاوازە! بە گشتی دوو ڕێگای چارەسەری سەرەکی هەیە:\n١.چارەسەری دەروونی ( Psychotherapy)\n٢.چارەسەری دەرمانی (Pharmacotherapy)\nهەریەکە لەو دوو ڕێگایەش لە چەندین جۆری چارەسەری پێکدێت کە لەسەر بنەما زانستییە چەسپاوەکان دانراون. ئێمە لێرەدا باسی جۆرەکانی ئەو ڕێگایانە و شیوازی کارکردنیان ناکەین، بەڵکو بنەماکانی دیاریکردنی جۆری چارەسەکە باسدەکەین. یەکێک لەو ڕێگایانە یان هەردووکیان بەیەکەوە بەکاردێن بۆ چارەسەری نەخۆشییە دەرونییەکان، چەند بنەمایەک هەن کە دیاریدەکەن چی جۆرە چارەسەرێک بۆ نەخۆشەکان بەکاردەهیندرێت، بەگشتی ئەم خاڵانە کاریگەرییان هەیە:\n-جۆری نەخۆشییە دەروونییەکە؛ بۆنمونە شیزۆفرینیا، وەهم، مانیا ڕاستەوخۆ دەبێت دەرمان بەکاربێت و سود لە چارەسەری دەروونی وەرناگرن! بەڵام فۆبیا و دڵەڕاوکێ ڕێگەی یەکەمی و سەرەکییان چارەسەری دەروونییە!\n-ئاستی توندی نەخۆشییەکە؛ بۆنمونە زۆربەی نەخۆشییە دەروونییەکانی وەکو واسواسی، خەمۆکی، تۆقین، فشاری پاش زەبر، .. لە ئاستی سوک و مامناوەند دا ڕێگەی چارەسەری دەروونی وەردەگرن. بەڵام لە ئاستی توندیاندا پێویستە سەرەتا دەرمان بەکاربهێندرێت هەتا کەمێک باری دەروونیان باشدەبێت و سود لە چارەسەری دەروونی وەردەگرن.\n-تەمەن؛ لە منداڵاندا ڕێگەی سەرەکی بریتییە لە وەرگرتنی چارەسەری دەروونی و ڕاهێنانەوەی دەروونی! کەمتر پەنا بۆ دەرمان دەبرێت، لەو تەمەنەدا بەگشتی دەرمانەکان ڤیتامینات و ماددە پێویستەکاننن! مەگەر حالەتەکە توندبێت دەرمانی کیمیایی بەکاربهێندرێت، بۆنمونە ڕەفتاری توندوتیژ و لادەرانەی منداڵانی دواکەوتەی ژیری یان ئۆتیزم، یاخود جوڵەزۆری و کەمی تەرکیز کە پێویستبکات منداڵەکە جوڵەی کەمبێتەوە و تەرکیزی باشبێت.\n-هەڵبژاردنی نەخۆش؛ نەخۆش سەنتەرە لە پرۆسەی چارەسەریدا، هەندێکجار نەخۆش ڕەتیدەکاتەوە کە جۆرێک لە چارەسەرەکان وەربگرێت، بۆنمونە نایەوێت دەرمان بخوات یان پێیوایە کە چارەسەری دەروونی تەنها قسەکردنە و نایەوێت جەلسات وەربگرێت! لەم کاتانەدا پاش ڕوونکردنەوەی چارەسەری پێویست وگونجاو، بڕیارەکە لەلای نەخۆشە.\n-بەردەستی چارەسەری دەروونی؛ ئایا هەتا چەندە چارەسەرکاری دەرونی هەن هەتا نەخۆشەکان لەڕێگەی چارەسەری دەروونییەوە چارەسەر بکەن؟ ئایا چەندەیان جۆری چارەسەری دەروونی دیاریکراو شارەزان؟ هەموو کەس ناتوانێت چارەسەری دەروونی بکات، چونکە ڕێگەی زانستی هەیە و جیاوازە لە ڕاوێژکردن و ئامۆژگاری! تەنها کەسانی پسپۆڕ دەتوانن کە لەو بوارەدا بڕوانامە و ڕاهێنانیان کردووە. ڕاستە دەروونناس لە کوردستان زۆرە بەڵام چارەسەرکاری دەروونی زۆر کەمە، تەنانەت زۆر ناوچە هیچ سەنتەرێکی تایبەتی تێدانییە کە چارەسەرکاری دەروونی لێبێت! لەم کاتەدا نەخۆشەکە بە ناچاری پەنا بۆ بەکارهێنانی دەرمان دەبات ئەگەر نەخۆشییەکەشی مامناوەند بێت! ئەمە کێشەیەکی سەرەکییە لە کوردستان.\n-ئاستی سودوەرگرتنی لە چارەسەری بەکارهاتوو؛ پاش ماوەیەک لە بەکارهێنانی جۆرێک لە چارەسەرەکە، ئەگەر نەخۆشەکە سودیوەرنەگرت لەو ڕێگەیە، ئەوە پەنا بۆ بەکارهێنانی ڕێگەی تر دەبرێت، بۆنمونە نەخۆشەکە پاش چەندین جەلسە، سود لە چارەسەری دەروونی وەرناگرێت، لەم کاتەدا پەنا دەباتە بەر دەرمان، یاخود بەپێچەوانەوە.\n-تێچوونی چارەسەرەکە؛ لایەنی دارایی کاریگەری هەیە لەسەر هەڵبژاردنی نەخۆش. نرخی دەرمانەکان و جەلسەکان چەندی دەوێت هەتا سود وەردەگرێت.\n-ماوەی پێویست بۆ چاکبوونەوە و سودوەرگرتن لە چارەسەرەکە؛ هەندێکجار نەخۆش پێویستە بە کاتێکی کەم چاکبێتەوە و بگەڕێتەوە سەر کارەکانی، لەم کاتەدا لەبەرئەوەی چارەسەری دەروونی کاتی زۆری دەوێت، دەرمان لەگەڵ چارەسەر دەروونییەکە بەکاردەهێندرێت.\n-کلتور و تێڕوانینی نەخۆش و خێزان؛ ئایا هەتا چەندە بڕوایان بە چارەسەری دەروونی هەیە لە ڕێگەی جەلساتەوە، یاخود تێڕوانینیان چۆنە بۆ دەرمانە دەروونییەکان. ئەمەش کێشەیەکی ترە کە لە کوردستان خەڵکی زیاتر باوەڕی بە چارەسەری دەرمانی هەیە!\nهەرکەسێک باس لەوە بکات کە دەرمان سودی بۆ نەخۆشی دەروونی نییە و چارەسەر نییە، ئەوە بە دڵنیاییەوە نەزانە و قسەکەی پەیوەندی بە زانستەوە نییە! بە هەمانشێوە ئەگەر چارەسەری دەروونی فەرامۆشبکرێت و نەخۆشەکانی بۆ هاننەدرێت ئەوە هەڵەیەکی کوشندەیە و نابێت ئەو کارە بکرێت! پێشکەشکردنی چارەسەر لەسەر ئەو بنەمایانەی سەرەوە، ڕێگەی دروستە کە زانستی سەردەم سەلماندوویەتی و لە هەموو جیهان بەوشێوەیە!


چاوپێکه‌وتن له‌گه‌ڵ ره‌هه‌ند\nده‌رباره‌ی ئه‌ده‌ب، ئافره‌ت، پیاو و کۆچ\nچۆمان هه‌ردی پێش تێکشکانی شۆڕشی ئه‌یلوول له سلێمانی، کوردستانی عێراق له‌دایکبوو و ساڵه‌کانی یه‌که‌می ته‌مه‌نی له که‌ره‌ج، نزیکی تاران به‌سه‌ربرد. به پێنج ساڵی گه‌ڕایه‌وه بۆ شوێنی له‌دایکبوونی وکاتێک چوارده ساڵ بوو، پاش هێرشی ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه، جارێکی ترخێزانه‌که‌ی کۆچیان کرد بۆ ئێران و ئه‌م جاره له کوردستانی ئێران نیشته‌جێ بوون. پاش راپه‌ڕیبنی ساڵی 91 و کۆچڕه‌وی کورده‌کان بۆ ئێران و تورکیا له‌گه‌ڵ خێزانه‌که‌ی به‌ره‌و تورکیا که‌وته ڕێ. له ساڵی 93 وه له به‌ریتانیا نیشته‌جێیه و له زانکۆکانی ئۆکسفۆرد، له‌نده‌ن و کێنت له کانته‌ربه‌ری به‌که‌لۆریۆس، ماسته‌ر و دوکتۆرای هێناوه له‌بواری فه‌لسه‌فه و ده‌روونناسیدا. ئێستا خه‌ریکی ئه‌نجامدانی لێکۆڵینه‌وه‌ی پۆست دوکتۆرایه له‌بواری سۆسیۆلۆژی-سایکۆلۆژیدا سه‌باره‌ت به ئه‌زموونی ژنی کورد له کاتی ئه‌نفال وپاش ئه‌نفالدا. چۆمان خاوه‌نی سێ کۆمه‌ڵه شیعره به زمانی کوردی که له دانیمارک، سوید و کوردستان له ساڵانی 96، 98 و 2003 دا چاپبوون. ئه‌وه شه‌ش ساڵه به زمانی ئنگلیزی ده‌نووسێت. له‌م چاوپێکه‌وتنه‌دا سه‌باره‌ت به کاره‌کانی و ئه‌زموونی ژیانی پرسیارمان لێکرد.\nپ: سه‌ره‌تاکانی کارکردنت زۆرتر خولیای ئه‌ده‌بی به‌سه‌رتا زاڵ بوو وه‌ک چیرۆک و شیعرنووسین که‌چی له خویندنی ئه‌کادیمیدا رووتکرده بواری لێکۆڵینه‌وه‌و فه‌لسه‌فه. وابزانم نامه‌ی ماسته‌ره‌که‌ت له‌سه‌ر کانته. ئه‌م گۆڕانه بۆچی؟\nو: سه‌ره‌تا ده‌مه‌وێ روونی بکه‌مه‌وه که ته‌نها به‌شێکی ماسته‌ره‌که‌م له‌سه‌ر کانت بوو. من له‌ساڵی 2000دا له زانکۆی له‌نده‌ن، کۆلیژی یونیڤێرسیتی (University College London) ماسته‌رم هێنا له فه‌لسه‌فه‌دا. له سیسته‌می ئه‌م زانکۆیه‌دا ماسته‌ر پێکدێت له چوار به‌ش: سێ په‌یپه‌ر و نووسینی تێزێکی 12000 وشه‌یی. بۆ په‌یپه‌ره‌کان فه‌لسه‌فه‌ی ئه‌خلاق، فه‌لسه‌فه‌ی عه‌قڵ و ئه‌پستمۆلۆژیام هه‌ڵبژارد، تێزه‌که‌شم له‌سه‌ر مه‌فهوومی داهێنانی هونه‌ریی بوو (genius) لای کانت که له سێهه‌م کتێبیدا، واته کتێبی 'ره‌خنه له هه‌ڵسه‌نگاندی هونه‌ریی' (Critique of pure judgement) قسه‌ی له‌سه‌رده‌کات.\nبه‌ڵام سه‌باره‌ت به‌وه‌ی که من له‌بواری ئه‌کادیمیدا روومکردبێته فه‌لسه‌فه و لێکۆڵینه‌وه ده‌بێ بڵێم به‌بڕوای من هه‌ر داهێنانێکی گه‌وره بیرو هزرێکی قووڵی له‌پشته. به‌رهه‌می هونه‌ریی به فراوانبوونی تێگه‌یشتنمان بۆ دنیا ومرۆڤ ده‌وڵه‌مه‌ندترده‌بێت. جگه له‌وه‌ی له‌سه‌رده‌می رێنسانسدا زانست، هونه‌ر و فه‌لسه‌فه به‌و جۆره‌ی ئێستا لێک جیانه‌کرابوونه‌وه. بۆ نموونه داڤینچی نه‌ک هه‌ر هونه‌رمه‌ند به‌ڵکو زانایه‌کی داهێنه‌ریش بوو. هونه‌رو فیکر دوو ته‌وه‌ره‌ی دژ به‌یه‌ک نین به‌ڵکوو ته‌واوکه‌رو ده‌وڵه‌مه‌ندکه‌ری یه‌کترین. ده‌شێ بڵێین فه‌لسه‌فه به‌ده‌وری سێ ته‌وه‌ره‌ی سه‌ره‌کیدا ده‌خو‌لێته‌وه: حه‌قیقه‌ت، جوانی و ره‌و‌شت. هونه‌ریش به‌شێوه‌یه‌کی تر مامه‌ڵه له‌گه‌ڵ هه‌مان ئه‌م ته‌وه‌رانه‌دا ده‌کات. ئه‌فلاتوون و مورییده‌کانی پێیان وایه که به‌های هونه‌ر یه‌کسانه به به‌های مۆراڵیی به‌رهه‌مێک. به بڕوای من به‌های به‌رهه‌می هونه‌ریی له‌وه‌دایه که تا چه‌ند جدییه له به‌رجه‌سته‌کردنی حه‌قیقه‌ته‌کانی دنیای ئێمه‌دا به هه‌موو ئاڵۆزی و لایه‌نه جیاوازه‌کانیه‌وه. بۆ ئه‌وه‌ش که بتوانین کاری هونه‌ریی جددیتر به‌رهه‌م بێنین بێگومان پێویسته له ره‌نگدانه‌وه‌ی جه‌نگ، هه‌ژاریی، سێکسیزم و راسیزم له‌ژیانی مرۆڤدا تێبگه‌ین، پێویسته له ئاڵۆزیی چه‌مکه‌کانی وه‌ک حه‌قیقه‌ت و دادپه‌روه‌ریی تێبگه‌ین.\nله جیهانی ئێمه‌دا رۆمانه مه‌زنه‌کان ئه‌وانه‌ن که بارگاوین به تیگه‌یشتن له ئاڵۆزیی کێشه‌کانی ئێمه. ئه‌وان نه‌ک هه‌ر چیرۆکێکمان بۆ ده‌گێڕنه‌وه‌و جیهانێک ده‌خوڵقێنن به‌ڵکوو له‌هه‌مان کاتدا شتێکمان له‌سه‌ر حه‌قیقه‌تی مرۆڤ پێده‌ڵێن. ئه‌و په‌یوه‌ندیانه‌مان بۆ ئاشکرا ده‌که‌ن که زۆرجار له‌کاتی ئاساییدا لێمان ونن. بۆ نموونه نابووکۆڤ له رۆمانی لۆلیتادا نه‌ک هه‌ر باس له کچێکی دوانزه ساڵه‌ی گیرۆده‌ی ده‌ستی پیاوێکی به‌ته‌مه‌ن ده‌کات که بۆ خۆشیی خۆی به‌کاری دێنێ به‌ڵکوو ده‌توانین بڵێن باسی گیرۆده‌بوونی ژن به‌گشتیی ده‌کات له کۆمه‌ڵگای باوک سالاریدا. وێنه‌یه‌کی سه‌ره‌کیی ئه‌م رۆمانه که هه‌م حاڵه‌تیی ده‌ستبه‌سه‌ریی لۆلیتاو هه‌م هی ژنان به‌گشتی به‌رجه‌سته ده‌کات ئه‌وه‌یه که کاتێک قاره‌مانی رۆمانه‌که پاش مردنی دایکی لۆلیتا ده‌چێت به شوێنیداو له ژووری به‌ڕێوه‌به‌ر چاوه‌ڕێی لۆلیتا ده‌کات په‌پووله‌یه‌ک ده‌بینێ که به ده‌رزیه‌ک گیردراوه به‌ڵام هێشتا باڵه‌فڕه ده‌کات و نه‌مردووه. ئه‌م وێنه‌یه به‌رجسته‌ی هه‌لومه‌رجی ده‌روونی لۆلیتا ده‌کات که له‌و ساته به‌دواوه ده‌بێته بوونه‌وه‌رێکی گیرۆده و ئازادی ، ژیان و هه‌تا جه‌سته‌شی زه‌وتده‌کرێت. به‌هه‌مان شێوه له كۆمه‌لگای باوک سالاریدا ژن خاوه‌نی جه‌سته‌ی خۆی نیه و له‌هه‌مان کاتیشدا مافی بڕیاردان سه‌باره‌ت به ژیانی خۆی، ره‌فتارو هه‌تا جلوبه‌رگیشی کۆنترۆڵ ده‌کرێت. لۆلیتا ئه‌وه‌نده‌ی باسی کچێک ده‌کات که گیرۆده‌ی ده‌ستی پیاوێکی منداڵبازه ئه‌وه‌نده‌ش باسی ژن ده‌کات که له سیسته‌می باوک سالاریدا نه‌مردووه به‌ڵام وه‌ک په‌پووله‌یه‌کی له‌ده‌رزی دراو ده‌سه‌ڵاتی فڕین و ژیانی لێ زه‌وتکراوه.\nتۆنی مۆریسنیش یه‌کێکه له‌و رۆماننووسانه‌ی که به‌هه‌مان شێوه توانیوێتی ئاڵۆزیی جۆره جیاوازه‌کانی چه‌وسانه‌وه و په‌یوه‌ندیان پێکه‌وه به‌رجه‌سته بکات. ئه‌و له رۆمانه‌کانیدا ئه‌وه‌نده‌ی باسی چه‌وسانه‌وه‌ی ره‌شه‌پێسته‌کانی ئه‌مریکا ده‌کات به‌ده‌ست سپیه‌کانه‌وه ئه‌وه‌نده‌ش باسی چه‌وسانه‌وه‌ی ره‌شپێسته‌کان ده‌کات به‌ده‌ست خۆیانه‌وه‌و هه‌روه‌ها چه‌وسانه‌وه‌ی ژنی ره‌ش به‌ده‌ست پیاوی ره‌شه‌وه. به‌م شێوه‌یه ئه‌و راستیه‌مان بیردێنێته‌وه که جۆره جیاوازه‌کانی زوڵم و چه‌وسانه‌وه پێکه‌وه و به‌یه‌ک شێوه کارده‌که‌ن، بیرمان دێنێته‌وه که ئینسانه‌کان ئه‌وه‌نده‌ی به‌ده‌ست چه‌وسانه‌وه‌وه ده‌ناڵێنن ئه‌وه‌نده‌ش خۆیان ده‌بنه مایه‌ی چه‌وسانه‌وه‌ی که‌سانی تر، ئێمه ته‌نها قوربانیی نین به‌ڵکوو له هه‌مان کاتدا جه‌لادیشین. به‌لایه‌کی تریشدا بیرمان دێته‌وه که قوربانیه‌کان ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که قوربانین نابنه ئینسانی باش به‌ڵکوو چه‌وساوه‌کان زۆرجار ده‌بنه‌وه به چه‌وسێنه‌ر.\nبه‌م شێوه‌یه ده‌بینین که کاری هونه‌ریی سه‌رکه‌وتوو ده‌توانێ کۆمه‌ڵی چه‌مکی ئاڵۆزی فه‌لسه‌فیمان بۆ شیبکاته‌وه‌و به‌ئه‌ندازه‌ی چه‌ندین کتێبی فه‌لسه‌فی و مێژوویی تێگه‌یشتنمان بۆ ئه‌م چه‌مکانه فراوانبکات.\nپ: نامه‌ی دوکتۆراکه‌ت سه‌باره‌ت به ژنانی كورده له تاراوگه، تیایدا باسی ئه‌و کێشانه‌ت کردوه که تووشی ژنانی کورد ده‌بێت له ئه‌نجامی ژیان له نیوان دوو که‌لتووردا. ئایا ده‌کرێت باسی هێله گشتیه‌کانی باسه‌که‌تمان بۆبکه‌یت.\nو: یه‌که‌مین ته‌وه‌ره‌ی سه‌ره‌کیی نامه‌ی دوکتۆراکه‌م کاردانه‌وه‌ی له‌ده‌ستدانی ده‌سه‌ڵاته له‌ژیانی ژنی کورددا به گشتی و به‌تایبه‌تی له به‌ریتانیا. له حه‌فتاکاندا تیۆریه‌کی ده‌روونی سه‌ریهه‌ڵدا که پێیوابوو مرۆڤه‌کان له‌ئه‌نجامی له‌ده‌ستدانی ده‌سه‌ڵاته‌وه به‌سه‌ر ژینگه‌و ده‌وروبه‌ردا تووشی کێشه‌ی ده‌روونی ده‌بن. سۆلیگمان له‌ساڵی 1974دا پاش کۆمه‌ڵێک تاقیکردنه‌وه روونیکرده‌وه که مرۆڤ به‌رده‌وام هه‌وڵده‌دات چاره‌سه‌ر بۆ ئه‌و کێشانه بدۆزێته‌وه که رۆژانه رووبه‌ڕویان ده‌بێته‌وه به‌ڵام کاتێک که توانای چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کانی لێ زه‌وتده‌کرێت تووشی نائومێدیه‌ک ده‌بیت که‌دیوێکی تری خه‌مۆکیه. به واتایه‌کی تر کاتێک ده‌سه‌ڵاتی چاره‌سه‌رکردن یان پێشگیریی کردن له‌کێشه‌کان له مرۆڤ ده‌سه‌نرێ تووشیی کێشه‌ی ده‌روونی ده‌بێت.\nبه‌بڕوای فێمینیسته‌کان به‌شی سه‌ره‌کیی کێشه‌کانی مرۆڤ له جیهاندا په‌یوندی به ده‌سه‌ڵاته‌وه هه‌یه. فێمینیستی ئه‌مریکی بۆنیی بێرستۆ (1998) ده‌ڵێت مرۆڤبوونی ئێمه په‌یوه‌ندی به توانای ئێمه‌وه هه‌یه بۆبه‌خشینی مانا به دنیاو ده‌وره‌به‌ر، پێناسه‌کردن و هه‌ڵبژاردنی به‌ها مرۆییه‌کان، به‌رهه‌مهێنان له‌رووی کاره‌وه بێ یا به‌رهه‌می هونه‌ریی، به‌ده‌ستهێنانی ئه‌و بنه‌ما کۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ی ده‌بنه مایه‌ی خۆشبه‌ختیمان: بۆ نموونه یه‌کسانی، ئازادی، دادپه‌روه‌ریی. به‌ڵام کاتێک ده‌سه‌ڵاتی به‌شداریی کردن له‌م پرۆسه مرۆییه‌دا زه‌وتده‌کرێت ئیتر له مرۆڤێکه‌وه که بڕیارده‌دا و جیهان دروستده‌کا، له بکه‌رو سۆبژه‌وه (subject) ده‌بینه بینه‌رێکی بێده‌سه‌ڵاتی جیهانی خۆمان. چه‌مکی ده‌سه‌ڵاتیش گرنگیه‌کی سه‌ره‌کی هه‌یه بۆ ژنی په‌نابه‌ر به‌تایبه‌تی له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌وان له‌دوو لایه‌نه‌وه کێشه‌ی ده‌سه‌ڵاتیان هه‌یه. له‌لایه‌که‌وه وه‌ک ژن ئه‌وان له‌کۆمه‌ڵگاکانی خۆیاندا ده‌سه‌ڵاتیان لێ زه‌وتکراوه‌و له‌لایه‌کی تریشه‌وه وه‌ک په‌نابه‌ر ئه‌وان مرۆڤی پله‌دوون و چ ده‌سه‌ڵاتێکیان نیه له هه‌واری نوێیاندا.\nخاتوو ڤیبه‌ری سۆسیۆلۆژ (1998) ده‌ڵیت ره‌گه‌زو ژێنده‌ر(race and gender) دوو چه‌مکی کۆمه‌ڵایه‌تی دروستکراون که ده‌سه‌ڵات ده‌ده‌نه کۆمه‌ڵیک و له کۆمه‌ڵێکی تری ده‌سه‌نن. به‌م شێوه‌یه ئه‌م چه‌مکانه به‌قازانجی کۆمه‌ڵێکن و به زه‌ره‌ری کۆمه‌ڵێکی تر. بۆنموونه پیاوبوون یه‌کسانده‌کرێت به به‌هێزیی، زییره‌کیی، به‌توانایی و ئازایی. له‌هه‌مان کاتدا ژن بوون یه‌کسان ده‌کرێت به ناسکیی، به‌سۆزیی، دڵنه‌رمیی و بێده‌سه‌ڵاتیی. هه‌ر لێره‌شه‌وه پیاوبوون واته خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات بوون و ژن بوونیش واته بێده‌سه‌ڵاتیی. ئه‌م سیفه‌تانه ده‌درێنه پاڵ نێرو مێ و له‌ئه‌نجامدا ژن ده‌بێت به‌وشێوه‌یه‌ی که چاوه‌ڕوانی لێده‌کرێت ره‌فتاربکات ده‌نا له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگاو خێزانه‌وه سه‌رزه‌نشت ده‌کرێت و فشاری بۆ دێنرێت تا ژنانه ره‌فتاربکات. به‌هه‌مان شێوه ره‌گه‌زی سپی له‌مێژووی مرۆڤایه‌تییدا به زیره‌کتر، به‌تواناتر و ئازاتر له‌ره‌گه‌زه‌کانی تر له‌قه‌ڵه‌م دراوه. نازیه‌کان به‌پشت به‌ستن به کۆمه‌ڵێک تێۆری زانستی که ده‌یانگوت مێشکی مرۆڤی ئاریایی گه‌وره‌تره له مێشکی مرۆڤه‌کانی تر (هه‌ر بۆیه‌ش ئه‌وان زیره‌کترن و ده‌بێت سه‌روه‌ربن) پێنج ملێۆن جووله‌که‌و قه‌ره‌جیان له‌ناوبه‌رد به‌بیانووی ئه‌وه‌ی ئه‌وان ئاریایی نین و شایانی ژیان نین. خاتوو سوه‌نی فێمینیست (1998) بیرمان دێنێته‌وه که ئه‌م چه‌مکانه‌ی که په‌یوه‌ندیان به ده‌سه‌ڵاته‌وه هه‌یه و بۆ به‌رژه‌وه‌ندی کۆمه‌ڵێک که‌س دروستکراون به‌رده‌وام وه‌ک یاسای نه‌گۆڕی سروشت ده‌خرێنه روو. بۆ نموونه پیاوان بۆ ئه‌وه‌ی خۆیان له‌کاری ماڵ بدزنه‌وه به‌رده‌وام باس له له‌خۆبوردوویی، به‌ڕه‌حمی و به‌توانایی ژنان ده‌که‌ن له‌بواری ماڵداریی و منداڵ به‌خێوکردندا له کاتێکدا که به‌شێکی زۆری ئه‌م ره‌وشتانه موکته‌سه‌بن. ئه‌وه کۆمه‌ڵگایه که له منداڵیه‌وه کچ وا په‌روه‌رده ده‌کات که هه‌ست بکات ئه‌و، به پێچه‌وانه‌ی براکانیه‌وه، ده‌بێ هه‌میشه خزمه‌ت بکات له ماڵدا. ئه‌م هاوکێشه‌یه‌ش هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت هه‌تا ئه‌وساش که ئه‌و گه‌وره ده‌بێ و به‌ئه‌ندازه‌ی پیاوێک له کارگه‌و ئۆفیس و رێکخراوه‌کاندا کارده‌کات. هه‌ر ئه‌م چه‌مکه کۆمه‌ڵایه‌تیه دروستکراوه‌شه که ده‌بێته مایه‌ی ئه‌وه‌ی ژنان دوو کاری فوڵ تایمیان هه‌بێت و پیاوانیش هیچ هه‌ست به گوناه نه‌که‌ن به‌رامبه‌ر به هیلاکبوونی ژنه‌کانیان چونکه له کۆتاییدا پیاوان به خۆیان ده‌ڵێن ئه‌مه شتێکه که سروشت بڕیاری له‌سه‌ر داوه.\nبه‌م پێیه ئه‌و ژنه کوردانه‌ی له تاراوگه ده‌ژین له دوولایه‌نه‌وه چه‌وساوه‌ن. له‌لایه‌که‌وه وه‌ک ژن له‌کۆمه‌ڵگایه‌کی موسو‌ڵمانی باوک سالاردا په‌روه‌رده‌بوون که سنوور بۆ به‌شداریکردنیان له دانانی به‌هاو یاساکاندا داده‌نێ. له‌لایه‌کی تریشه‌وه له به‌ریتانیا مافی چالاک بوون و به‌شدارییکردن له کۆمه‌ڵگه‌یان لێ زه‌وت ده‌کرێت. له ده ساڵی رابوردوودا هێرشێکی چڕ کرایه سه‌ر په‌نابه‌ر له‌لایه‌ن هه‌ندێ ده‌زگای راگه‌یاندنه‌وه له به‌ریتانیا. ئێسته کێشه‌ی که‌میی خانووبه‌ره، که‌میی دوکتۆر، بێکاریی، جه‌نجاڵیی نه‌خۆشخانه و قوتابخانه‌کان ده‌گه‌ڕینرێته‌وه بۆ زۆربوونی په‌نابه‌ران له به‌ریتانیا. په‌نابه‌ر وه‌ک مشه‌خۆر و فێڵبازده‌ناسرێت که زۆری هێناوه بۆ سیسته‌می دارایی به‌ریتانیاو تا دێت وه‌زاره‌تی په‌نابه‌ران هه‌وڵ ده‌دات مافه‌کانی په‌نابه‌ر که‌مبکاته‌وه‌و رێگه له‌هاتنیان بگرێت. ئه‌م تێڕوانینه نێگه‌تیڤه و سه‌ختگیربوونی زیاتری حوکومه‌تی به‌ریتانی وای کردووه که هه‌ندێ ژن بۆ ماوه‌ی چه‌ند ساڵێک له چاوه‌ڕوانییدا بژین به‌بێ ئه‌وه‌ی مافی کارکردن، فێربوونی زمان و هه‌ڵبژاردنی شوێنی ژیانیان هه‌بێت. ئه‌وان ده‌بێ چاوه‌ڕێی بڕیاری حوکومه‌ت بن و هیچ توانای گۆڕینی ئه‌م بارودۆخه‌یان نیه.\nلێره‌دا ده‌مه‌وێ بێمه سه‌ر ته‌وه‌ره‌ی دووهه‌می باسه‌که‌م که سه‌باره‌ت به گۆڕینی شوناسی ژنی کورده له‌ئه‌نجامی ژیانیدا له به‌ریتانیا. ئایا ئه‌م گۆڕانانه‌ی به‌سه‌ر ژیانی ژنی کوردا دێت چۆن کارده‌کاته سه‌ر شوناس و چۆنیتی خۆپێناسه‌کردنی؟ ئایا ژنێک که له کۆمه‌ڵگایه‌کی باوک سالاره‌وه ده‌گوێزێته‌وه بۆ کۆمه‌ڵگایه‌کی تاڕاده‌یه‌ک ئازادتر له رووی یه‌کسانی نێوان ژن و پیاوه‌وه، که له ئه‌ندامێکی کۆمه‌ڵگای کوردیه‌وه ده‌بێته ئه‌ندامی کۆمه‌ڵگایه‌کی کۆچکردوو بۆ به‌ریتانیا که تیایدا ره‌گه‌زی سپی هه‌زاران ساڵه باڵاده‌سته، چۆن گۆڕانی به‌سه‌ردا دێت؟ خاتوو ئێسپین (1998) پێمان ده‌ڵێت که ژنانی په‌نابه‌ر دوو باری گه‌وره‌یان له‌سه‌رشانه، باری یه‌که‌م جیاوازیی مامه‌ڵه‌کردنی ژن و پیاوه له کۆمه‌ڵگای باوک سالاریدا (سێکسیزم) و باری دووهه‌میش راسیزمی کۆمه‌ڵگای ده‌ره‌وه‌یه. زۆرجارله‌وه ده‌چێ که سێکسیزمی کۆمه‌ڵگای خۆ ببێته هۆی راسیزمی کۆمه‌ڵگای ده‌ره‌وه چونکه ئه‌م جیاوازیی کردنه له نێوان ژن و پیاودا و کۆنترۆڵ کردنی ژنی په‌نابه‌ر له‌لایه‌ن پیاوه‌کانی خێزانه‌که‌یه‌وه ده‌کرێته به‌هانه بۆ به سووکیی سه‌یرکردنی په‌نابه‌ران به‌گشتیی. به واتایه‌کی تر یه‌کیک له‌و هۆیانه‌ی که رۆژئاواییه‌کان په‌نابه‌ر به دواکه‌وتوو ده‌زانن ئه‌وه‌یه که به‌بڕوای ئه‌وان په‌نابه‌ر، به‌پێچه‌وانه‌ی خۆیانه‌وه، وه‌ک که‌سی ژماره دوو سه‌یری ژنان ده‌که‌ن و ده‌یانچه‌وسێننه‌وه. له‌هه‌مانکاتدا هه‌ر ئه‌م راسیزمه‌ش ده‌بێته هۆی به‌رده‌وامبوونی سێکسیزمی ناوخۆ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که په‌نابه‌ره‌کان کاتێک ده‌که‌ونه به‌ر هێرشی ره‌خنه و راسیزمی کۆمه‌ڵگای ده‌ره‌وه ئه‌وه‌نده‌ی تر پێ له‌سه‌ر ترادیسیۆن و به‌هاکانی وڵاتی خۆیان داده‌گرن. یه‌کێک له‌م به‌هایانه‌ش جیاوازیکردنه له نێوان ژن و پیاودا. ئه‌رکی گوێزانه‌وه‌ی ئه‌م که‌لتووره‌ش ده‌که‌وێته سه‌رشانی ژنی په‌نابه‌ر چونکه ئه‌وه ئه‌وانن که منداڵ په‌روه‌رده ده‌که‌ن (داسگوپتا، 1998). بۆیه کچانی په‌نابه‌ر زۆر زیاتر له کوڕه هاوته‌مه‌نه‌کانی خۆیان فشاریان لێده‌کرێ که پابه‌ندی ته‌قلیدو نه‌ریته باوه‌کانی وڵات بن. ژنی په‌نابه‌ر ده‌که‌وێته نێوان خاڵی به‌رکه‌وتی ئه‌م دوو هێزه وێرانکاره‌وه که یه‌کتریی ته‌فسیر و پڕچه‌ک ده‌که‌ن. هه‌ربۆیه ئه‌و کچانه‌ی که نازانن به ئاگاییه‌وه مامه‌ڵه له‌گه‌ڵ ئه‌م هه‌لومه‌رجه ناسکه‌دا بکه‌ن ره‌نگه ژیانی خۆیان له‌ده‌ستبده‌ن له ئه‌نجامی کوشتن به‌ناوی نامووسه‌وه. له کاتێکدا من داتام کۆده‌کرده‌وه بۆ نامه‌ی دوکتۆراکه‌م هێشوو یونس که کچێکی 17ساڵی کورد بوو له‌لایه‌ن باوکیه‌وه کوژرا له‌به‌رئه‌وه‌ی کوڕیکی خۆشده‌ویست که کورد نه‌بوو. مه‌رگی هێشوو ئه‌و مه‌ترسیه‌ی لای زۆر کچی گه‌نجی کورد دروستکرد که گه‌ر به‌دڵی خێزانه‌که‌یان و کۆمه‌ڵگای کوردی نه‌که‌ن ڕه‌نگه هه‌مان چاره‌نووسیان هه‌بێت. له‌کاتێکدا ده‌مویست له‌گه‌ڵ هاوڕی و هاوته‌مه‌نه‌کانی هێشوودا بدوێم بۆم ده‌رکه‌وت که که‌سیان رێیان پێنادرێ یا ره‌نگه له ترسا رێیان به خۆیان نه‌دا که باسی کێشه‌کانیان بۆ من بکه‌ن. هه‌ر بۆیه له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که هه‌وڵێکی زۆرم دا، هیچ کچێکی ته‌مه‌ن ژێر 25 ساڵ به‌شداری له باسه‌که‌مدا نه‌کرد.\nبه‌ڵام له‌لایه‌کی تره‌وه ژنی کورد له‌ئه‌نجامی کۆچکردنیه‌وه بۆ به‌ریتانیا کۆمه‌ڵێک هه‌لی بۆ ده‌ره‌خسێ که ره‌نگه پێشتر له وڵاتی خۆی لێی بێبه‌ش بووبێت. بۆ نموونه ئه‌و ده‌توانێت له‌هه‌ر بوارێکدا که ده‌یه‌وێت بخوێنێت و کاربکات. زۆرجار ره‌نگه ئه‌و کاری ده‌سکه‌وێت له‌کاتێکدا مێرده‌که‌ی یا براکه‌ی بێکار ده‌مێنێته‌وه ئه‌مه‌ش ده‌بێته پێچه‌وانه‌بوونه‌وه‌ی ئه‌و هاوكێشه‌یه‌ی ده‌سه‌ڵات که خێزانه‌که پێی ئاشنایه. ژن کاری ده‌ره‌وه ده‌کات و ده‌رامه‌تی ده‌بێت له کاتێکدا پیاو له‌ماڵه‌وه داده‌نیشێ و توانای دابینکردنی دارایی له‌ده‌ست ده‌دات. ئه‌مه بۆ خۆی ده‌بێته کێشه‌یه‌ک و له هه‌ندێ خێزاندا ده‌بێته مایه‌ی تێکچوونی په‌یوه‌ندی نێوان ژن و پیاو. هه‌ندێ جار ژنان ئاسانتر ده‌توانن له‌گه‌ڵ سیسته‌می تازه‌دا خۆیان بگونجێنن چونكه له‌م سیسته‌مه تازه‌یه‌دا ده‌توانن ئازادیی زیاتر به‌ده‌ست بێنن، به‌شێکی زیاتر له مافه‌کانیان جێبه‌جێ ده‌بێت وده‌بنه خاوه‌ن بڕیار له ژیانی تایبه‌تیی خۆیاندا. له‌هه‌مان کاتدا هه‌ندێ ژنی کورد به‌ڕواڵه‌ت ده‌گۆڕێن و سوود له هه‌ندی ئازادی رووکه‌شیی وه‌رده‌گرن که‌چی که‌سایه‌تیان گۆڕانێکی ئه‌وتۆی به‌سه‌ردا نایه‌ت. بۆ نموونه له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا که له‌کۆمه‌ڵگایه‌کی ئازاددا ده‌ژین که رێز له تایبه‌تمه‌ندێتی که‌سه‌کان ده‌گرێ ئه‌وان له‌سه‌ر شێوازی جاران ره‌خنه له‌و ژنانه ده‌گرن که ئازادن که‌چی چ پرسیارێک له ده‌سه‌ڵاتی ره‌های پیاوانی کورد ناکه‌ن.\nبه‌پێی ده‌ره‌نجامه‌کانی که من له‌م نامه‌یه‌دا ده‌ستمکه‌وت ژنی كورد ئاسانتر له پیاو نۆرمه‌کانی که‌لتووری تازه هه‌رس ده‌کات و باشتر خۆی ده‌گونجێنێ له‌گه‌ڵ ئه‌م جیهانه تازه‌یه‌دا. به‌ڵام ئه‌مه به مانای ئه‌وه نیه که ئه‌و چیتر کێشه‌یه‌کی نامێنێ، به‌ڵکو به‌پێچه‌وانه‌وه ده‌بێت هه‌میشه هوشیاربێت به‌رامبه‌ر به‌و ریسکانه‌ی له رێیدان و هه‌ندێ جار ناچاره به‌شێکی ژیانی تایبه‌تیی خۆی له کۆمه‌ڵگای کوردی بشارێته‌وه. بۆ نموونه جلوبه‌رگی رووت بۆ ناو کۆمه‌ڵگای کوردی له‌به‌رناکات، په‌یوه‌ندی خۆشه‌ویستی وهه‌ندێ له بیروڕاکانی خۆی له خه‌ڵک ده‌شارێته‌وه. ئه‌و ژنه گه‌نجانه‌ش که ده‌خۆنه‌وه ته‌نها له‌گه‌ڵ که‌سانی باوه‌رپێکراو ونزیکی خۆیان ئه‌م ئازادیه به خۆیان ده‌ده‌ن. به‌کورتی گه‌ر به‌ئاگاییه‌وه مامه‌ڵه له‌گه‌ڵ ژیانی نوێیاندا نه‌که‌ن ژنان رووبه‌ڕووی کیشه‌ی گه‌وره ده‌بنه‌وه‌و له‌وانه‌یه له هه‌ندێ حاڵه‌تدا ژیانی خۆیان له‌م گه‌مه‌یه‌دا بدۆڕێنن.\nپ: کێشه‌ی ژن کێشه‌یه‌کی جیهانیه، واته له زۆربه‌ی کولتووره‌کاندا چ له رۆژهه‌لات چ له رۆژئاوا مافه‌کانیان که‌م تا زۆر پێشیل ده‌کرێت. ئایا کێشه‌ی ژنانی کورد هه‌مان ئه‌و کێشانه‌یه که رووبه‌ڕوی ژنانی رۆژئاوا ده‌بێته‌وه؟ به مانایه‌کی دی ده‌مانه‌وێ قسه له‌سه‌ر لێکچوون و جیاوازی کێشه‌کانی ژن له نێوان دوو که‌لتووری جیاوازدا بکه‌ین.\nو: بێگومان کێشه‌ی چه‌وسانه‌وه به‌بۆنه‌ی ژێنده‌ره‌وه کێشه‌یه‌کی جیهانیه و له مێژووی مرۆڤایه‌تیدا ریشه‌یه‌کی کۆنی هه‌یه. به‌ڵام که‌لتووره جیاوازه‌کان تایبه‌تمه‌ندیی خۆیان هه‌یه. له‌سه‌ره‌تادا فێمینیسته سپیه رۆژئاواییه‌کان پێیان له‌سه‌ر لێکچوونی کێشه‌کانی ژن داده‌گرت به‌ڵام ئه‌وه فیمینیسته ره‌شپێسته‌کان بوون که بۆ یه‌که‌م جار له هه‌فتاکاندا بزووتنه‌وه‌ی فێمینستییان خسته ژێر پرسیار. وه‌ک له وه‌ڵامی پرسیاری رابوردوودا باسم کرد سێکسیزم بووه رێگه‌خۆشکه‌ر بۆ راسیزم. له ئه‌ورووپا گه‌ر پیاوێکی ئه‌ورووپیی له ژنه‌که‌ی بدات وئازاری جه‌سته‌یی پێبگه‌یه‌نێت ئه‌وا ئه‌م کێشه‌یه وه‌ک کێشه‌یه‌کی تایبه‌تیی تاکه‌که‌سێک له کۆمه‌ڵگای ئه‌ورووپیدا سه‌یرده‌کرێت به‌ڵام هه‌ندێجار گه‌ر ژنێکی په‌نابه‌ر یا ژنێکی ئاسیایی یا ره‌ش له‌لایه‌ن مێرده‌که‌یه‌وه ئازاریی جه‌سته‌یی بدرێت ئه‌وا ئه‌م کێشه‌یه وه‌ک كێشه‌یه‌کی که‌لتووریی سه‌یر ده‌کرێت. واته له کێشه‌ی تاکه‌که‌سێکی زاڵمه‌وه ده‌گوازرێته‌وه بۆ کێشه‌ی که‌لتوورێکی زاڵم. له ساڵی 2000 دا کاتێک فاتیمه سه‌هیندالی کوردی تورکیا له‌لایه‌ن باوک و براکه‌یه‌وه کوژرا راگه‌یاندی سوییدی ده‌ورێکی خراپی بینی له تاوانبارکردنی که‌لتووری کوردیدا به گشتیی. ئه‌مه‌ش بووه هۆی کێشه‌ی تر له نێوان کۆمه‌ڵگای سویدی و کۆمه‌ڵانی کورد و موسوڵمانی تردا. هه‌ر بۆیه فێمینیسته ره‌شپێسته‌کان ده‌نگی ناڕه‌زاییان هه‌ڵبریی به‌رامبه‌ر به فێمینیسته سپیه رۆژئاواییه‌کان که له لایه‌که‌و باسی خوشکایه‌تی و هاوسه‌نگه‌ریی ژنانیان ده‌کرد که‌چی له‌لایه‌کی تره‌وه به‌دوور نه‌بوون له راسیزم و خۆ به به‌رته‌ریی زانینی مرۆڤی سپی. هه‌ندێک که‌س بڕوایان وایه که فێمینیزم له‌سه‌ره‌تادا شێوازێکی تری کۆلۆنیالیزم بوو. به‌ڵام بێگومان فێمینسته‌کان زوو له‌م کێشانه تێگه‌یشتن و دیسکۆرسی جیاوازیی له ئه‌ده‌بیاتی فێمینیستیدا خۆی ده‌رخست. هه‌ندێ جار رێزگرتن له‌م جیاوازیه بۆته مایه‌ی جۆرێکی تری راسیزم که پێیده‌گوترێ رێژه‌یی که‌لتووریی (cultural relativism). قسه‌کردن له‌سه‌ر جیاوازیی که‌لتووریی و داندان به‌وه‌دا که ژنه‌کان له که‌لتووره جیاوازه‌کاندا ره‌نگه به‌ده‌ست کێشه‌ی جیاوازه‌وه بناڵێنن هه‌ندێ جار بۆته هۆی ئه‌وه‌ی که ده‌زگا کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی رۆژئاوا نه‌یانه‌وێ پشتیوانی له ژنێکی ئاسیایی یا ره‌ش بکه‌ن به‌بیانووی ئه‌وه‌ی که ئه‌مه کێشه‌یه‌کی که‌لتوورییه و هه‌ر ده‌بێ له‌و که‌لتووره‌شدا چاره‌ی بۆ بدۆزرێته‌وه. لێکۆله‌رانی ئاسیایی خاتوو چۆدری له ساڵی 1996 و خاتوو باتی سینکلێر له ساڵی 1994دا دوو راپرسییان ئه‌نجام دا له‌گه‌ڵ ژنانی ئاسیایی که له به‌ریتانیا نیشته‌جێن. هه‌ردووکیان بۆیان ده‌رکه‌وت که یه‌كێک له‌و هۆکارانه‌ی ده‌بێته هۆی مانه‌وه‌ی ژنانی ئاسیایی له په‌یوه‌ندیه‌کدا که به‌رده‌وام لێدانی تێدایه ئه‌وه‌یه که ده‌زگاکانی پۆلیس و یاسا هه‌ندێک جار یارمه‌تی پێویستی ئه‌م ژنانه ناده‌ن چونکه پێیانوایه ژنه‌که سه‌ه‌ره‌نجام ده‌گه‌ڕێته‌وه لای مێرده‌که‌ی و کۆمه‌ڵگاکه‌شی له سیسته‌می به‌ریتانی زیز ده‌بێ و یارمه‌تیی ئه‌وان بۆ ژنه‌که به راسیزم له‌قه‌ڵه‌م ده‌دات.\nله کوردستاندا هه‌ندێک کێشه‌ی خێڵایه‌تیی هه‌ن که تایبه‌تن به ژنی کورد. بۆنموونه ژن به ژن، به‌خشینی کچ له خوێندا، گه‌وره به بچووک، ماره‌کردن له‌سه‌ربێشکه، هتد. هه‌ندێک کێشه‌ی تر هه‌ن که هاوبه‌شن له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵانی جیهانی سێدا، به تایبه‌تیی کۆمه‌ڵه ئیسلامیه‌کان. بۆ نموونه خه‌ته‌نه کردن، به‌زۆرو به منداڵیی به‌شوودان، کۆنترۆڵکردنی جه‌سته‌ی ژن، سنووردانان بۆ هاتووچۆ و بڕیاردان له‌سه‌ر ژیانی تایبه‌تیی وه‌کو مافی ژیان به ته‌نها، جیابوونه‌وه له مێردو کارکردن. کێشه‌ی یاسایی وه‌ک دووژن به‌یه‌ک شایه‌ت له‌قه‌ڵه‌م دان و به‌رکه‌وتنی چاره‌کێکی سامانی ماڵه باوک له‌چاو براکانیاندا. کێشه‌ی فره‌ژنی گه‌رچی له‌لایه‌ن حکوومه‌تی کوردستانه‌وه سنووردارکراوه به‌ڵام بنه‌بڕ نه‌بووه‌و پیاوه‌کان رێگه‌ی تریان دۆزیوه‌ته‌وه بۆ خۆدزینه‌وه لێی، بۆ نموونه ژن ماره‌کردن لای مه‌لا و ترساندنی ژنی یه‌که‌م که گه‌ر شکات بکات خراپی به‌سه‌ر دێت. ژنی رۆژئاوایی توانیوێتی به‌شێکی زیاتری مافه‌کانی به‌ده‌ست بێنێت. له‌لایه‌نی یاساییه‌وه هه‌ر جۆره جیاوازییکردنێک له نێوان ژن و پیاودا قه‌ده‌غه‌یه و مافه‌کانی ژن و پیاو وه‌ک یه‌کن. بۆ نموونه یه‌کسانیی ته‌واو له‌چاوی قانووندا، ئازادیی کارکردن له‌هه‌ربوارێکدا، ئازادیی سێکسیی، هه‌ڵبژاردنی هاوسه‌ر، ماف و ده‌رفه‌تی جیابوونه‌وه له رووی یاسایی و که‌لتووریه‌وه، جیابوونه‌وه‌ی مه‌فهوومی نامووس له جه‌سته‌ی ژن، هه‌ڵبژاردنی جلوبه‌رگ. له‌هه‌مان کاتدا په‌روه‌رده‌کردنی کوڕان به‌شێوه‌یه‌ک که زیاتر ڕێز له کچانی هاوته‌مه‌نی خۆیان بگرن و چاوه‌روانیی ئه‌وه‌یان نه‌بێت که ژنان ده‌بێ به‌ته‌واویی ئه‌رکی به‌ڕێوه‌بردنی ماڵ له ئه‌ستۆ بگرن. بێگومان روودانی دوو جه‌نگی جیهانیی له ئه‌ورووپا وکه‌مبوونه‌وه‌ی پیاو ره‌نگدانه‌وه‌یه‌کی گرنگی هه‌بوو له به‌شدارییکردنی ژن له بواری کار، داهێنان و بڕیارداندا. به‌ڵام به‌داخه‌وه جه‌نگ و که‌مبوونه‌وه‌ی پیاو له کوردستاندا نه‌بووه هۆێ به‌شداربوونی ژن له بڕیار و دانانی یاساو دابینکردنی هێزی کاردا. ئه‌وه‌تا ئێمه هه‌زاران ژنی ئه‌نفالمان هه‌یه که حه‌ڤده ساڵه کارده‌که‌ن تا منداڵه‌کانیان پێبگه‌یه‌نن که‌چی نه‌خوێنده‌واریی و هه‌ژاریی زۆری بۆهێنان که کرێکاری کێڵگه‌داران بن و تا ئێستاش هه‌م خۆیان و هه‌م ده‌وره‌به‌ره‌که‌شیان به ژنی بێده‌سه‌ڵاتیان ده‌زانن. ئه‌مه‌ش له کاتێکدا که ئه‌وان به بێ یارمه‌تی هیچ لایه‌ن و ده‌زگایه‌ک چه‌ندین جیلیان په‌روه‌رده‌کردوه. سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش هه‌ندێکه‌س کاری گرانیان پێده‌کردن و پاره‌ی که‌میان ده‌دانێ .له‌کاتی کارکردنیاندا بۆ بژێوی ژیانی خۆیان هه‌ندێ ژن تووشیی کێشه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تیی بوون و که‌وتنه به‌رهێرشی قسه‌ی خه‌ڵک. هه‌ندێکیان له خۆڕایی به‌دناوکران و کوژران. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌مان بیردێنێته‌وه که گه‌ر هوشیاریی کۆمه‌ڵایه‌تیی نه‌بێت، گه‌ر کۆمه‌ڵگایه‌ک نه‌گه‌یشتبێته ئاستێکی دیارییکراو له‌ڕووی دادوه‌ریی و ئازادیه‌وه، ئه‌و ده‌رفه‌ته کۆمه‌ڵایه‌تیانه‌ی که ده‌شێ له ساتێکدا بۆ میلله‌تێک بڕه‌خسێن به ئاسانیی له‌بارده‌چن.\nله‌لایه‌کی تره‌وه ده‌مه‌وێ بڵێم که گه‌رچی ژنی رۆژئاوایی له چاو ژنی کورددا توانیوێتی زۆر ئازادی به‌ده‌ستبێنێت ئه‌مه به مانای ئه‌وه نیه که جیاوازیکردن به‌بۆنه‌ی ژێنده‌ره‌وه بنبڕ بووه له رۆژئاوا. بۆ نموونه له به‌ریتانیا پاش کۆڵینه‌وه له ده‌رامه‌تی ساڵانه‌ی ژن و پیاو ئاشکرابوو که به‌شێوه‌یه‌کی گشتی ژنان له‌سه‌دا هه‌شتای ده‌رامه‌تی پیاوان وه‌رده‌گرن ئه‌گه‌رچی هه‌مان پله‌ی خوێندنیان ته‌واوکردبێت. ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ چه‌ند هۆیه‌ک: یه‌که‌م، هه‌ندێ ژن به‌و کارانه رازین که له خوارتواناو ئه‌زموون و پله‌ی خوێندنیانه‌وه‌یه. ره‌نگه ئه‌مه به‌شێکی په‌یوه‌ندی به‌وه‌وه هه‌بێت که ژنان که‌متر باوه‌ڕیان به تواناکانی خۆیان هه‌یه هه‌ر بۆیه به که‌متر رازی ده‌بن و به‌شێکیشی ره‌نگه به‌هۆی ئه‌وه‌وه بێت که مامۆستا، بۆ نموونه، پشووی زیاتری هه‌یه و ژنی مامۆستا کاتێکی زۆرتری بۆ ده‌مێنێته‌وه له‌گه‌ڵ خێزانه‌که‌یدا. دووهه‌م، ژن به‌بۆنه‌ی منداڵبوونه‌وه له بواری کاردا زوڵمی لێده‌کرێ. بۆ نموونه گه‌ر دوو مامۆستای زانکۆ که هه‌مان پله‌ی خوێندن، ئه‌زموونی کار و ساڵی خزمه‌تیان هه‌یه داوای هه‌مان به‌رزبوونه‌وه‌ی پله (ترفیع) بکه‌ن و یه‌کێکیان ژنێکی گه‌نج بێ ئه‌وا خاوه‌ن کار ئیشه نوێکه ده‌داته پیاوه‌که چونکه دڵنیایه له‌وه‌ی که گه‌ر پیاوه‌که منداڵیشی ببێت پشوو نادات و غائیب نابێت له کاتێکدا ژنه گه‌نجه‌که ره‌نگه ساڵێک ئیجازه وه‌رگرێت. به‌ڵام سیسته‌می رۆژئاوایی به‌رده‌وام کار له‌سه‌ر که‌مکردنه‌وه‌ی ئه‌م جیاوازی و نایه‌کسانیانه ده‌کات. بۆ نموونه ئێستا گه‌ر ژنوپیاوێک بریاربده‌ن که ژنه‌که پاش منداڵبوون به‌رده‌وام بێت له کارکردندا ئه‌وا به‌پێی یاسا پیاو بۆی هه‌یه ساڵێک ئیجازه وه‌رگرێ و له‌جیاتی ژنه‌که‌ی منداڵ به‌خێوبکات. ئه‌وه‌ی که گرنگه له‌بیرمان نه‌چێت ئه‌وه‌یه که له سیسته‌میی رۆژئاواییدا نایه‌کسانیی ره‌گه‌زیی و ژێنده‌ریی هه‌ندێجار به‌شێوه‌یه‌کی نهێنی له هه‌ندێ بواردا کارده‌که‌ن به‌ڵام ده‌زگا چالاکه‌کانی کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی به‌رده‌وام زۆر بۆ حکوومه‌ت دێنن که به‌ر له‌م جیاوازیانه بگرێ و یاسای تازه به‌رهه‌مبێنێت که له‌گه‌ڵ سه‌رده‌می هاوچه‌رخ و ئاڵۆزیه‌کانیدا بگونجێ. هه‌ر ئه‌مڕۆ رێکخراوێک که داکۆکی له مافی په‌نابه‌ران ده‌کات په‌یوه‌ندیان به منه‌وه کرد تا ناوی خۆم بخه‌مه پاڵ ئه‌و چارته‌ره‌ی نووسیویانه‌و ده‌یانه‌وێ پێشکه‌ش به حکومه‌تی به‌ریتانیی بکه‌ن تا جه‌خت له‌سه‌ر مافی په‌نابه‌ر بکاته‌وه‌و به زمانێکی پۆزه‌تیفتر قسه له‌سه‌ر په‌نابه‌ران بکات. چۆنێتی به‌کارهێنانی زمان گرنگیه‌کی بێئه‌ندازه‌ی هه‌یه بۆ مامه‌ڵه کردن له‌گه‌ڵ کێشه‌کاندا. فێمینیسته‌کان به‌رده‌وام جه‌ختیان له‌سه‌ر ئه‌م ته‌وه‌ره‌یه کردۆته‌وه‌و نووسینێکی زۆر هه‌یه له‌سه‌ر زمانی سێکسیست (sexist language) چونکه به‌کارهێنانی به‌رده‌وامی راناوی نێر (he, his, him) له رسته‌کاندا که ساڵه‌های ساڵ له رۆژئاوا کاریپێده‌کرا ره‌نگدانه‌وه‌یه‌کی گرنگی سایکۆلۆژیی هه‌بوو به‌سه‌ر توانای وێناکردنی خه‌ڵکدا. بۆ نموونه هه‌موو کاره گرنگه‌کان و سیفه‌ته باشه‌کان له نائاگای خه‌ڵکدا به پیاوانه‌وه به‌سترابونه‌وه. پاش به‌ئاگاهاتن سه‌باره‌ت به‌م كێشه‌یه به‌کارهێنانی راناوی مێ (she, her) له‌رسته‌دا ره‌واجی زیاتره. بۆ نموونه کاتێک له دۆکیومه‌نت و نووسراوه ره‌سمیه‌کاندا باسی دوکتۆر، سه‌رکرده، مامۆستا، به‌رێوه‌به‌ر و هتد ده‌کرێت هه‌وڵده‌درێت له رسته‌کاندا راناوی نێرو مێ به‌هه‌مان رێژه به‌کاربهێنرێت تا ئه‌و کێشه‌یه له نائاگای که‌سدا دروستنه‌بێت که هه‌ر که وشه‌ی (دوکتۆر، ئه‌ندازیار، کارمه‌ند، هتد) یان بیست یه‌کسه‌ر بیر له پیاوێک بکه‌نه‌وه. گه‌رچی له زاراوه‌ی کوردیی سۆرانیدا راناوی نێرومێ به‌وجۆره نیه به‌ڵام زمانی سێکسیست به شێوازێکی ترخۆی ده‌رده‌خات. بۆ نموونه ئێسته‌ش له‌هه‌ندێ شوێن ژنان به زه‌عیفه، باڵشکاوو بێده‌سه‌ڵات ناوده‌به‌ن و پیاوانیش به به‌هێز و به‌توانا. وشه‌ی پیاو بۆخۆی به‌سه بۆئه‌وه‌ی خه‌ڵک کۆمه‌ڵێک سیفه‌تی پۆزه‌تیفیان بیربێته‌وه، بۆ نموونه له جیاتی ئه‌وه‌ی بڵێن: (به‌خوا مرۆڤێکی باشه) ده‌ڵێن: (به‌خوا پیاوه). وشه‌ی (مرۆڤ) یه‌کسان ده‌که‌ن به وشه‌ی (پیاو) بۆ نموونه له‌جیاتی ئه‌وه‌ی بڵێن: (مرۆڤ ناتوانێ...) ده‌ڵێن: (پیاو ناتوانێ..). که یه‌کێک ترسنۆک و دڵناسك بێ ده‌ڵێن: (ئه‌وه که‌ی پیاوه، ئه‌وه ژنه). به‌هه‌مان شێوه له راگه‌یاندنی به‌ریتانیدا وشه‌ی په‌نابه‌ر له‌گه‌ڵ کۆمه‌ڵێک وشه‌ی تردا ئه‌وه‌نده به‌کارهێنراوه که له نائاگای خه‌ڵکدا ئه‌م وشه‌یه بارگاوی بووه به: ساخته‌چی، درۆزن، دز و تێرۆریست. هه‌ربۆیه کۆمه‌ڵێک رێکخراو داکۆکی ده‌که‌ن له په‌نابه‌ران به‌وه‌ی که هه‌ر چیرۆکێکی نێگه‌تیڤ له‌سه‌ر په‌نابه‌ران له رۆژنامه‌کاندا بڵاوبێته‌وه لێیده‌کۆڵنه‌وه‌و ده‌چنه بنج و بناوانی. گه‌ر چیرۆکه‌که ناڕاست بێت شکات له رۆژنامه‌که ده‌که‌ن. ئه‌م ئاگاییه به‌رامبه‌ر به په‌یوه‌ندی نێوان شێوازی به‌کارهێنانی زمان و چه‌وساندنه‌وه گرنگیه‌کی بێئه‌ندازه‌ی هه‌یه و ده‌بێ کاتێک ده‌مانه‌وێ هاوکێشه‌کانی نایه‌کسانی له‌ناوبه‌رین شێوازی به‌کارهێنانی زمانمان له‌بیر نه‌چێت.\nپ: نازانم تا چه‌ند ئاگاداری کاری رێکخراوی ژنانی له کوردستاندا. ئه‌مڕۆ چه‌ندان رێکخراوی ژنانمان هه‌یه که له بواری کێشه‌ی ژندا که‌م تا زۆر چالاکن. په‌یوه‌ندیت به‌م رێکخراوانه‌وه چۆنه و تێبینی و سه‌رنجت له‌سه‌ر شێوازی کارکردنیان چیه؟ به مانایه‌کی تر کێشه‌و گرفته‌کانیان چۆن ته‌ماشا ده‌که‌ی؟\nو: سه‌ره‌تا ده‌بێت بڵێم که من تائه‌م دواییه په‌یوه‌ندیه‌کی راسته‌وخۆم به‌م رێکخراوانه‌وه نه‌بووه. به‌شێکی له‌به‌رئه‌وه‌ی که من که‌مترسه‌ردانی وڵاتم کردوه بۆیه په‌یوه‌ندیم به‌گشتی له‌گه‌ڵ دام و ده‌زگا کوردیه‌کانی ناوخۆدا که‌مه. به‌ڵام ئاگاداریی ئه‌و کۆنفرانس وکۆبوونه‌وانه‌م که له ده‌ره‌وه‌ی وڵات به‌ڕێوه ده‌چن. له دوا کۆنفرانسدا که مانگی چواری 2005 له سوید سازدرا و سه‌باره‌ت به ژنی کوردو دامه‌زراندنی کۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی بوو له باشووری كوردستان گه‌لێک خۆشحاڵبووم که بینیم چه‌ندین رێکخراوی چالاکی ژنان به‌شداریان كرد. له‌پاش راپه‌ڕین، دامه‌زراندنی حکومه‌تی کوردستان وده‌ستکورتبوونی رژێمی به‌عس بوارێکی باشی ره‌خساند بۆ ده‌ستبه‌کاربوونی ژنانی کورد و چالاکبوونیان بۆ داکۆکیکردن له مافه‌کانیان. من گه‌ڵیک به‌و شیڵته‌رو سه‌نته‌رانه خۆشحاڵم که بۆ پارێزگاریکردن له‌و ژنانه دامه‌زراون که ژیانیان له‌لایه‌ن ئه‌ندامی نێری خێزانه‌که‌یانه‌وه له مه‌ترسیدایه. له کۆنفرانسێکی تردا که پۆلیسسی به‌ریتانی له مانگی 3ی 2005دا له له‌نده‌ن رێکیخست تا گفتوگۆیه‌ک له‌سه‌ر کوشتن به‌ناوی نامووسه‌وه ده‌ستپێبکات، به بۆنه‌ی دوکتۆر نه‌زه‌ند به‌گیخانیه‌وه من ژنێکی کوردم بینی که براکه‌ی 5 گوله‌ی پێوه‌نابوو. رێکخراوێکی ژنان بۆ چه‌ند مانگێک په‌نای ئه‌م ژنه‌یان دا تا سه‌ره‌نجام توانیبوویان له وڵاتێکی ئه‌ورووپی مافی په‌نابه‌ریی بۆ وه‌رگرن. بێگومان چه‌ندین ژنی له‌م جۆره هه‌ن که له‌لایه‌ن رێکخراوی ژنانه‌وه یارمه‌تیان دراوه‌و ژیانیان پارێزراوه. به‌ڵام ئه‌مه ته‌نها یه‌ک لایه‌نی ئه‌و کارانه‌یه که ژنان و ئافره‌تانی کورد توانیویانه جێبه‌جێی بکه‌ن. جگه له‌م شه‌ڵته‌رانه ئه‌م رێکخراوانه چه‌ندین خزمه‌تگوزاریی تریان پێشکه‌ش به ژنی کورد کردوه. بۆ نموونه ده‌رفه‌تی مه‌شقکردن، سووڕی فێربوونی کۆمپوته‌رو زمانی ئنگلیزی، شوێنی وه‌رزشی تایبه‌ت به ژنان و هه‌روه‌ها ئاگادارکردنه‌وه‌ی ژنانی شارو گونده‌کان له مافه یاساییه‌کانیان. ئه‌وه له‌ئه‌نجامی خه‌باتی سه‌رسه‌خت و کارکردنی به‌رده‌وامی ژنانه‌وه بوو که حکوومه‌تی کوردستان له ساڵانی 2000 و 2001دا هه‌ندێ مادده‌ی یاسای عیراقی بۆ کاروباری مه‌ده‌نی گۆڕی و فره‌ژنی قه‌ده‌غه‌کرد مه‌گه‌ر له‌حاڵه‌تی تایبه‌تیدا نه‌بێت. به‌ڵام وه‌ک پێشتر باسمکرد پیاوان توانیویانه به رێیه‌کی ترپه‌ره به فره‌ژنی بده‌ن که ئه‌مه‌ش ده‌بێ له‌لایه‌ن حکوومه‌تی کوردستانه‌وه چاری بۆ بدۆزرێته‌وه. له‌ئێستادا کێشه‌کانی ژنی کورد بێئه‌ندازه ئاڵۆزن و رێکخراوی ژنان له‌سه‌ر چه‌ندین ئاستی جیاواز کار له‌گه‌ڵ ژنان ده‌که‌ن. بۆ نموونه کارکردن له‌سه‌ر باشکردنی بژێویی ژنی هه‌ژارو بێوه‌ژنه‌کانی جه‌نگ و ئه‌نفال، یارمه‌تیدانی ئه‌و ژنانه‌ی ده‌یانه‌وێت کاربکه‌ن به دابینکردنی کۆرس و مه‌شقی جیاوازو یارمه‌تیدانی ئه‌و ژنانه‌ش که کاربۆخۆیان ده‌که‌ن به دابینکردنی شوێن بۆ فه‌رش چنین، دروستکردنی خواردن و جلووبه‌رگی کوردی و فرۆشتنیان، وشیارکردنه‌وه‌ی ژن سه‌باره‌ت به چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌کانی و به‌خێوکردنی منداڵ، ئاگادارکردنه‌وه‌ی له مافو ئه‌رکه‌کانی و هه‌ندێ جاریش کارکردن له‌گه‌ڵ خێڵ و عه‌شره‌تدا بۆ چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌ی به‌زۆر به‌شوودان، له‌خوێندا به‌خشینی کچ و هه‌ڕه‌شه‌ی کوشتن. به‌بڕوای من ژنی کورد توانیوێتی هه‌نگاوی گه‌وره بنێت به‌ره‌و قسه‌کردن له‌سه‌ر کێشه‌کان و هه‌وڵدان بۆ چاره‌سه‌رکردنیان. هه‌ڵبه‌ته له سه‌ره‌تادا یه‌کێک له کێشه‌کانی ئه‌م رێکخراوانه حیزبی بوونیان بوو. هه‌ریه‌که له‌م رێکخراوانه سه‌ر به حیزبێک بوون و به‌م بۆنه‌یه‌شه‌وه که‌متر له‌گه‌ڵ یه‌کدا هاوکارییان ده‌کرد. به‌ڵام له‌م ساڵانه‌ی دواییدا هه‌ندێک له‌م رێکخراوانه توانیویانه ئه‌م سنووره ببه‌زێنن و پێکه‌وه کاربکه‌ن. له‌لایه‌کی تریشه‌وه کاری پێکه‌وه‌یی له وڵاتی ئێمه‌دا شتێکی تازه‌یه. به‌پێچه‌وانه‌ی رۆژئاواوه که منداڵ له قوتابخانه‌وه چاوه‌ڕێی لێده‌کرێ پرۆژه‌ی هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ هاوپۆله‌کانی پێشکه‌ش بکات ئێمه دره‌نگ ده‌ست به‌م کاره ده‌که‌ین و ئه‌مه‌ش کاتی ده‌وێ. به‌بڕوای من یه‌کێک له‌و لایه‌نانه‌ی پێویسته رێکخراوی ژنان زیاتر گرنگیی پێبده‌ن کارکردنه له‌گه‌ڵ منداڵدا. سیسته‌می خوێندنی ئێمه هێشتا که‌موکووڕیی زۆری تێدایه سه‌باره‌ت به په‌روه‌رده‌ی منداڵ بۆئه‌وه‌ی له مافه‌کانی ئه‌وانه‌ی ده‌وروبه‌ری تێبگات، رێزله بیرورای به‌رامبه‌ره‌که‌ی بگرێت و به چه‌مکی یه‌کسانی، دیموکراسی، ئازادی و دادپه‌روه‌ریی ئاشنابێت. له‌وانه‌یه رێکخراوی ژنان باشترین ده‌زگا بن که بتوانن له‌ڕیی دابینکردنی ۆرکشۆپی به‌رده‌وام بۆ قوتابخانه‌کانه‌وه کارێکی گه‌وره بکه‌نه سه‌ر باشترکردنی ژیانی ژن له داهاتووداو ژیانی مرۆڤی کورد به‌گشتی. من بۆخۆم وه‌ک نووسه‌رێک له به‌ریتانیا گه‌ڵێک ۆرکشۆپم له‌گه‌ڵ منداڵان کردوه له ئنگلستان و سکۆتله‌نده. له‌م ۆرکشۆپانه‌دا له‌ڕێی شیعرو چیرۆکه‌وه منداڵه‌کان ده‌بزوێنم تا بکه‌ونه را گۆڕینه‌وه‌و گفتوگۆ له‌سه‌ر کێشه‌یه‌ک یا چه‌مکێک، بۆ نموونه جیاوازیی که‌لتووریی و ره‌گه‌زیی، چه‌وسانه‌وه‌ی منداڵی بچووک به‌ده‌ست منداڵی گه‌وره‌وه، رێزگرتن و چۆنێتی مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ بێڕێزیدا، تێگه‌یشتن له کێشه‌کانی په‌نابه‌ربه‌گشتی و منداڵی په‌نابه‌ر به‌تایبه‌تی. ئه‌م جۆره کارکردنه ده‌رفه‌تێک بۆ منداڵان ده‌ڕه‌خسێنی که قسه بکه‌ن و گوێ له یه‌کتریی بگرن، فێری گفتوگۆبن له‌سه‌ر کێشه‌کان و چۆنێتی داکۆکی کردن له بیرورای خۆیان، فێری ئه‌وه بن که ده‌شێ به‌شێکی حه‌قیقه‌ت لای ئه‌وانی تر بێت و فێرده‌بن له سه‌رچاوه‌و مانای نۆرم و بیروڕا باوه‌کانی که‌لتووره‌که‌یان بکۆڵنه‌وه. ده‌شێت کارکردن له گه‌ڵ منداڵدا ته‌نها گه‌ره‌نتیه‌ک بێت که ژیانی نه‌وه‌کانی داهاتوو له ئێمه باشتر ده‌بێت.\nپ: تۆ زۆربه‌ی نووسینه‌کانت به ئنگلیزیه، دواهه‌مین کاریشت وه‌رگێڕانی ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌ی شێرکۆ بێکه‌سه بۆ ئنگلیزی. تا ئیستا چیت به ئنگلیزی بڵاوکردۆته‌وه‌ووه‌ک نووسه‌رێک چۆن قسه له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی خۆت به زمانه‌وه ده‌که‌ی؟\nو: پێش هه‌موو شتێک ده‌مه‌وێ به کورتی باسی میژووی نووسینی خۆم بکه‌م و ئنجا دوایی دێمه سه‌ر نووسینه تازه‌کانم و په‌یوه‌ندیم به زمانه‌وه. من له‌ته‌مه‌نێکی منداڵدا ده‌ستم به نووسین کرد به زمانی کوردی. سه‌ره‌تا چیرۆکم ده‌نووسی وهه‌ندێ له چیرۆکه‌کانم له گۆڤاره‌کانی ده‌ره‌وه‌ی وڵاتدا بڵاوبوونه‌وه. ته‌مه‌نم بیست ساڵ بوو که ده‌ستم به شیعرنووسین کرد وله‌م کاته‌شدا له به‌ریتانیا ده‌ژیام. بۆ ماوه‌یه‌ک له‌سه‌ره‌تای ئه‌م گوێزانه‌وه‌یه‌دا له چیرۆکه‌وه بۆ شیعر هه‌رچیم ده‌نووسی نه له چیرۆک ده‌چوو نه شیعر، ره‌نگه باشتر وابێ ناویان بنێین په‌خشانه شیعر. ئه‌وه عه‌شق بوو که سه‌ره‌نجام منی کرد به شاعیر. وه‌ک ئه‌وه‌ی ساڵه‌هابێ چاوه‌ڕیی شیعرم کردبی له ماوه‌یه‌کی کورتدا یه‌که‌مین کۆمه‌ڵه شیعرم ئاماده بوو بۆ چاپ. ئه‌م کۆمه‌ڵه‌یه‌م ناونا (گه‌ڕانه‌وه‌ی بێ بیره‌وه‌ری) که له ساڵی 1996دا ژماره‌یه‌کی که‌می لێ چاپ بوو. پاش بڵاوبوونه‌وه‌ی ئه‌م کتێبه بۆم ده‌رکه‌وت که کتێب بڵاوکردنه‌وه له تاراوگه ئاسان نیه له‌به‌رئه‌وه‌ی ده‌زگای په‌خشێکی ئه‌وتۆ نیه که بتوانێت کتێبه‌که بگه‌یه‌نێته ده‌ست خوێنه‌ری په‌رته‌وازه‌ی کورد له وڵاته رۆژئاواییه‌کان و کوردستاندا. ئه‌وسا بارودۆخی کوردستان گه‌لێک ناهه‌موار بوو. به‌بۆنه‌ی گرانیی و براکوژیه‌وه سه‌ردانی وڵات ئاسان نه‌بوو. بۆیه کاتێک که کتێبی دووهه‌مم چاپ بوو له ساڵی 1988دا بریارم دا گه‌شتێکی هونه‌ریی بکه‌م بۆ پایته‌ختی ئه‌و وڵاته ئه‌ورووپیانه‌ی که خه‌ڵکی کوردی لێ نیشته‌جێن. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته په‌یوه‌ندیم به کۆمه‌ڵیك سه‌نته‌ری کوردیه‌وه کرد له به‌ریتانیا (مه‌ڵبه‌ندی رۆشنبیریی کوردی)، سوید (کتێبخانه‌ی کوردی)، ئه‌ڵمانیا (ئاوه‌دانیی)، هۆڵه‌ندا (میدیا) و نه‌مسا (سه‌نته‌ری کوردی). پاش کۆمه‌ڵێک نامه گۆڕینه‌وه ئه‌م سه‌نته‌رانه رازی بوون هاوکاریم بکه‌ن به دابینکردنی شوێن بۆ کۆڕه‌کان وریکلام کردن. له‌م کاته‌دا له کۆلیژی کوینس، زانکۆی ئۆکسفۆرد، فه‌لسه‌فه‌و ده‌روونناسیم ده‌خوێند و هه‌ر ئه‌وانیش پاره‌ی سه‌فه‌ره‌که‌یان خه‌ڵاتکردم. بڕیارم دا که نه‌ک هه‌رکۆڕی شیعربۆخۆم و ئه‌و ژنه شاعیره کوردانه سازبکه‌م که له ئه‌ورووپا ده‌ژین به‌ڵکو هه‌وڵبده‌م به‌رهه‌می هونه‌ریی تری ژنانی کورد نمایش بکرێت. بۆیه پیشانگایه‌کی هونه‌ری ته‌شکیلیی و فۆتۆگرافیی 6 ژنی کوردم له‌گه‌ڵ خۆمدا گێرا که به‌رهه‌می پرشنگ وه‌رزه‌نده‌گان، تریفه ئه‌نوه‌ر، زوهره موفتیزاده، مه‌هاباد ئه‌حمه‌د، حۆری و خۆمی تێدابوو. له‌هه‌مان کاتدا نیگار حه‌سیب به شانۆیه‌ک به‌شداریی له کۆڕه‌که‌ی ڤیه‌نادا کرد و له له‌نده‌نیش تارا جاف به مۆسیقاوگۆرانی. کۆڕی یه‌که‌م له له‌نده‌ن ده‌ستی پێکردو له‌وێوه به شه‌مه‌نده‌فه‌ر سه‌فه‌رم کرد بۆ ستۆکهۆڵم، به‌رلین، ئه‌مستردام و ڤیه‌نا. شاعیره‌کان بریتیبوون له نه‌زه‌ند به‌گیخانی، دڵسۆز حه‌مه، مه‌هاباد قه‌ره‌داخی، تیشکه محه‌مه‌دپور و خۆم. پاش گفتوگۆ له‌گه‌ڵ نووسه‌ره‌کانی تر ئه‌م زنجیره کۆڕه‌مان ناونا (من و ناسنامه). ئه‌م کۆڕانه له‌لایه‌ن کۆمه‌ڵگای کوردی ئه‌و شارانه‌وه پێشوازیه‌کی گه‌رمیان لێکرا، گه‌لێک کتێب فرۆشراو دواتر سه‌دایه‌کی باشی دایه‌وه. میدیا تیڤیش کۆره‌که‌ی ستۆکهۆڵمی له مانگی 9س ساڵی 1998دا په‌خشکرد. له‌م کۆڕانه‌دا گه‌رچی هه‌ندێ هاوڕێی هونه‌رمه‌ندی پیاو یارمه‌تیان داین و داوامان لێکردن کۆڕه‌کانمان بۆ پێشکه‌شبکه‌ن (لاوک ئه‌حمه‌د له له‌نده‌ن، هیوا قادرو عه‌دنان که‌ریم له ستۆکهۆڵم، شه‌ماڵ عومه‌ر له ڤیه‌نا) به‌ڵام به لای منه‌وه زۆر گرنگ بوو که پلاتفۆرمه‌که تایبه‌ت بێت به نمایشکردنی به‌رهه‌می هونه‌ریی ژنی کورد. به‌شێکی ئه‌م بریاره په‌یوه‌ندی به‌وه‌وه هه‌بوو که له کۆتایی نه‌وه‌ده‌کاندا چه‌ند ژنێکی کورد له تاراوگه کۆمه‌ڵێک به‌رهه‌میان چاپکرد که‌چی له هیچیه‌ک له گۆڤارو رۆژنامه کوردیه‌کانی تاراوگه‌دا باسیان نه‌کرا. ئه‌مه له‌کاتێکدا که زۆربه‌ی ئه‌و گۆڤارانه چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌کیان هه‌بوو تایبه‌ت به هه‌واڵی هونه‌ری و رانانی کتێبی کوردی تازه. کاتێک په‌یم به‌م بێده‌نگیه برد بڕیارم دا که نمایشکردنی به‌رهه‌می ژن بکه‌مه ته‌وه‌ره‌ی سه‌ره‌کی کۆڕه‌کانی (من و ناسنامه). به‌بڕوای من نه‌خوێندنه‌وه‌و قسه نه‌کردن له‌سه‌ر به‌رهه‌می ژنانی نووسه‌ر له‌وساڵانه‌دا ره‌نگدانه‌وه‌ی سێکسیزمی هه‌ندێ له‌و رۆشنبیره پیاوانه بوو که ده‌سته‌ی نووسه‌ران و به‌ڕێوه‌به‌ری گۆڤاره‌کان بوون. هه‌ندێک له‌م نووسه‌رانه کتێبی یه‌کترییان راده‌نا و پشتیوانی یه‌کتریان ده‌کرد که‌چی بێده‌نگ بوون له ئاست  دا‌هێنانی ژناندا. من بۆخۆم پاش کۆمه‌ڵێک به‌رکه‌وتنم له‌گه‌ڵ هه‌ندێ پیاوی نووسه‌رداو به‌تایبه‌ت پاش شاره‌زابوون له لووتبه‌رزیی هه‌ندێکیان ودان به‌که‌سدا نه‌نانیاندا گه‌لێک بێزارو تووڕه بووم. به‌ڵام هه‌ر زوو بۆم ده‌رکه‌وت که من پێویستم به پشتگیری و رازیبوونی ئه‌وان نیه بۆ به‌رده‌وام بوون له نووسیندا.\nله‌لایه‌کی تره‌وه من له رێگه‌ی خوێندنی زانکۆو خوێندنه‌وه‌وه به زمانی ئنگلیزی، له‌کاتی تێکه‌ڵبوونمدا له‌گه‌ڵ بازنه هونه‌ریه‌کانی له‌نده‌ن ده‌رگایه‌کی ترم له‌سه‌ر کرایه‌وه. له به‌ریتانیا من به‌جیهانێکی ده‌وڵه‌مه‌ندی هونه‌ریی، ترادیسیۆنێکی جیاواز و زمانێکی نوێ ئاشنابووم. سه‌ره‌تا بیرم له وه‌رگێڕانی به‌رهه‌مه‌کانم کرده‌وه بۆ زمانی ئنگلیزی به‌ڵام هه‌ر زوو بۆم ده‌رکه‌وت که وه‌رگێڕانی هه‌نه‌ریی ته‌نها پرۆسه‌ی وه‌رکێڕانی زمانه‌وانیی نیه به‌ڵکوده‌بێ وشیاربین به‌رامبه‌ر به جیاوازیی که‌لتوریی، وشیاربین به‌رامبه‌ر به‌وه‌ی که هه‌ندێ جار له که‌لتووره جیاکاندا وشه‌یه‌ک بارگاویی بووه به کۆمه‌ڵیك مانای پۆزه‌تیف یا نێگه‌تیڤ که ره‌نگه لای ئێمه‌ی تازه ئاشنا به زمانه‌که ئاشکرا نبێت. بۆ نموونه ره‌نگی سپی له کوردیدا په‌یوه‌ندی به ئاشتی و پاکیه‌وه هه‌یه به‌ڵام له ئنگلیزیدا به‌پله‌ی یه‌که‌م ده‌لاله‌ته بۆ ره‌گه‌زی سپی. دوا ریزی یه‌کێک له شیعره‌کانم ده‌ڵێ: ده‌بێ فێربین ره‌نگه جیاکانمان خۆشبوێ. له‌ئنگلیزیدا (ره‌نگه جیاکان) هێمایه بۆ ره‌گه‌زه جیاکانی ره‌ش، سپی، سورپێست و هتد. جگه له‌مه‌ش ترادیسیۆنی شیعری کوردی و ئنگلیزی گه‌لێک جیاوازن. شیعری کوردی وێنه‌ی ئه‌بستراکت و هه‌ستی زیاتری تێدایه و ئاڵۆزتره له شیعری هاوچه‌رخی ئنگلیزیی که به‌سه‌رزاره‌کی ساده دیاره. بۆیه بۆ ماوه‌یه‌ک کێشه‌م هه‌بوو له‌گه‌ڵ وه‌رگێڕانی شیعره‌کانی خۆمدا و سه‌ره‌نجام وازم له‌م کاره هێنا. به‌ڵام به‌بۆنه‌ی به‌هێزبوونی زمانی ئنگلیزیه‌وه‌و خوێندنه‌وه‌ی ئه‌ده‌بی هاوچه‌رخی به‌ریتانیه‌وه شه‌ش ساڵ له‌مه‌وبه‌ر ده‌ستم کرد به نووسین به زمانی ئنگلیزی. ئه‌م گوێزانه‌وه زمانه‌وانیه به‌شێوه‌یه‌کی سروشتی روویدا چونکه بێگومان ئه‌و زمانه‌ی که زیاتر به‌کاریدێنین و پێی ده‌خوێنینه‌وه ده‌بێته زمانی بیرو خه‌یاڵمان. منیش به‌بۆنه‌ی خوێندن وخویندنه‌وه‌مه‌وه به‌زمانی ئنگلیزی و به‌بۆنه‌ی ئه‌وه‌ی به‌شی زۆری رۆژه‌کانم به ئنگلیزی ده‌دوێم ئه‌م زمانه بۆته زمانێکی ئه‌کتیڤ و سه‌ره‌کی له‌لام. من پێشتریش، کاتێک له ئێران ده‌ژیام و به‌زمانی فارسی ده‌مخوێنده‌وه هه‌ندێ جار به فارسی ده‌منووسی. به‌بڕوای من زمان مۆسیقایه و گه‌ر ئه‌م مۆسیقایه ببێته به‌شێک لێمان و له‌ناخماندا جێی خۆی بکاته‌وه ئه‌وا ده‌توانین پێی بنووسین. هاوکات له‌گه‌ڵ پرۆسه‌ی گۆڕینی زمانی نووسینمدا له کوردیه‌وه بۆ ئنگلیزی بۆم ده‌رکه‌وت که خه‌ڵکی رۆژئاوا به‌گشتیی نه‌ک هه‌ر تێگه‌یشتنێکی ئه‌وتۆیان نیه بۆکێشه‌ی کورد له رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راستدا به‌ڵکو به‌ته‌واویی بێئاگان له ئه‌ده‌بی کوردی. بۆم ده‌رکه‌وت که له‌به‌رئه‌وه‌ی زمان، که‌لتوورو ناسنامه‌ی کوردیی ساڵه‌ها له‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ناوچووندا بووه نووسه‌ری کورد به‌رده‌وام هه‌وڵی داوه ئه‌م زمان و ناسنامه‌یه په‌ره پێبدات و بیپارێزێ له ئه‌گه‌ریی لاوازبوون و له‌ناوچوون. ره‌نگه هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مانه‌ش بێت که نووسه‌ری کورد له تاراوگه که‌متر هه‌وڵیداوه به زمانی ئه‌و وڵاتانه بنووسێت یان هیچ نه‌بێت ئه‌ده‌بی کوردی وه‌رگێڕێته سه‌ر ئه‌م زمانانه. لایه‌نێکی تری کێشه‌که‌ش ره‌نگه ئه‌وه بێت که کۆمه‌ڵگای کوردی کۆچکردوو بۆ ئه‌م وڵاتانه جارێ گه‌نجه و هێشتا تازه نه‌وه‌ی دووهه‌م خه‌ریکه په‌روه‌رده ده‌بێت. بۆیه من به پێویستم زانی که له‌گه‌ڵ کاره‌کانی خۆمدا هه‌وڵبده‌م هه‌ندێ به‌رهه‌می کوردی وه‌رگێڕمه سه‌ر ئنگلیزی. ده‌ربه‌ندی په‌پووله یه‌که‌مین کتێبه که من وه‌رمگێڕاوه‌و له ژماره چواری سێهه‌م زنجیره‌ی گۆڤاری 'شیعری هاوچه‌رخ له وه‌رگێراندا' (Modern Poetry in Translation) که ره‌نگه باشترین گۆڤاری وه‌رگێران بێت له به‌ریتانیا چاره‌کێکی ئه‌م به‌رهه‌مه بڵاوکرایه‌وه له‌گه‌ڵ پێشه‌کیه‌کدا. به‌هه‌مان شێوه له ژماره 95:4ی (زستانی 2006) گۆڤاری پۆوێتری ریڤیوشدا (Poetry Review) که قوتابخانه‌ی شیعر له له‌نده‌ن چاپی ده‌کات وه‌رگێڕانی شیعری (سه‌عات کڕێوه‌ی عه‌سرێک)ی دلاوه‌ر قه‌ره‌داخی بڵاوکرایه‌وه.\nله‌م چوار ساڵه‌ی دواییدا شیعره ئنگلیزیه‌کانم له کۆمه‌ڵێک گۆڤارو که‌شکۆڵدا بڵاوکرانه‌وه‌و له‌ساڵی 2004 یشدا چاپخانه‌ی بڵه‌داکس (Bloodaxe) یه‌که‌مین کۆمه‌ڵه شیعریان به زمانی ئنگلیزی بۆ چاپکردم. به‌هیوام سه‌رجه‌می وه‌رگێرانی ده‌ربه‌ندی په‌پووله‌ش له ساڵی داهاتوودا چاپ ببێت. له‌ئێستاشدا خه‌ریکی نووسینی رۆمانێکم به ئنگلیزی. هیوادارم له‌م دوو- سێ ساڵه‌ی داهاتوودا نامه‌ی دوکتۆراکه‌م چاپ ببێت و باسه‌که‌ی ئه‌نفالیشم بکه‌مه کتێبێکی ئه‌کادیمی تر.


هاوکاری له‌گه‌ڵ عێراق بۆ ئاوه‌دان کردنه‌وه و دژایه‌تی توندڕه‌وی - Mehr News Agency\n7 avrêlê 2018 - 15:39\nNews Code 17880\nسه‌رۆکی پارلمانی عێراق داوای له وڵاتانی عه‌ره‌بی کرد;\nهاوکاری له‌گه‌ڵ عێراق بۆ ئاوه‌دان کردنه‌وه و دژایه‌تی توندڕه‌وی\nسه‌رۆکی پارلمانی عێراق له په‌ڕاوێزی کۆبوونه‌وه‌ی یه‌کێتی پارلمانه عه‌ره‌بییه‌کان داوای کرد تاکوو وڵاتانی عه‌ره‌بی هاوکاری به‌غدا بۆ ئاوه‌دان کردنه‌وه‌ی عێراق بکه‌ن و دژایه‌تی تیرۆریسته‌کان بکه‌ن.\nبه ڕاپۆرتی ئاژانسی مێهر له ڕۆژنامه‌ی سه‌باح، سه‌لیم جه‌بوری، سه‌رۆکی پارلمانی عێراق وتی: تیرۆر گه‌وره‌ترین کێشه‌ی جیهانی عه‌ره‌به و داوا له هه‌موو وڵاتانی عه‌ره‌بی دیکه‌م که بۆ ئاوه‌دان کردنه‌وه و دژایه‌تی تیرۆریسته‌کان یارمه‌تی به‌غدا بده‌ن.\nئه‌و زیادی کرد: عێراق بووه‌ته گۆڕه‌پانی تیرۆریسته‌کان، ئێمه به نوێنه‌ری ئێوه و هه‌موو جیهان شه‌ڕی تیرۆرمان کرد و شکستمان دان و شارۆمه‌ندانی خۆمان له نه‌گبه‌تییه ڕزگار کرد.\nجه‌بوری هه‌روه‌ها وتی: دوای هاتنی داعش، عێراق هه‌زاران شارۆمه‌ندی بێ تاوانی خۆیی له ده‌ست دا و زۆربه‌ی ئاسه‌واره مێژووییه‌کانی ڕووخێندران. پشتیوانی وڵاتانی عه‌ره‌ب له به‌غدا له ئاوه‌دان کردنه‌وه‌ی عێراق و دژایه‌تی کردنی بیرۆکه‌ی تیرۆریستی یه‌کجار گرنگه.\nئه‌و ئاماژه‌ی دا: یه‌کێتی پارلمانه‌کانی عه‌ره‌ب ده‌بێت ببێته هه‌وێنێک بۆ چاره‌سه‌ر کردنی کێشه‌کانی جیهانی عه‌ره‌ب، ته‌نیا ڕێکاری ئێمه دانوستان و گفتوگۆی ئاشتیانه‌یه. به‌غدا له سه‌ر ئه‌م بڕوایه که ده‌بێت په‌یوه‌ندی باشی له‌گه‌ڵ هه‌موو جیهانی عه‌ره‌ب هه‌بیت و ئه‌مه‌ش زۆر به‌لامانه‌وه گرنگه،\nجه‌بوری جه‌ختی کرد: قه‌یرانی هه‌رێم تاکوو ڕاده‌یه‌کی زۆر چاره‌سه‌ر بووه و چه‌ند ڕۆژی دیکه‌ش سه‌ردانی هه‌ولێر ده‌که‌م. هه‌رێم خه‌ریکه ئه‌م بابه‌ته هه‌ست پێ ده‌کات که ده‌بێت ڕۆڵی هه‌بێت له یه‌کگرتووی خاکی عێراق و ئێمه‌ش ماف و ئاره‌زووه‌کانی خه‌ڵکی کوردستان که ده‌یانه‌وێت ژیانێکی خۆشیان هه‌بێت ڕه‌ت ناکه‌ینەوە.


زایینی: ٢٢-٠٤-٢٠١٥ - هەتاوی: ١٣٩٤/٠٢/٠٢ - ١٢:٥٤ تاران قه‌باره‌ی فۆنت:\nکتێبی "نسکۆ و دابڕان" بە پێنووسی کاک مستەفا هیجری کە لە سەرەتای ساڵی ٢٧١٥ی کوردی بڵاو بۆوە، ئەم تەوەرانەی خوارەوەی لە خۆ گرتووە:\nئەوەی تەنیا کوردە و بە کوردبوونی خۆی چاو لە کێشەکان دەکا، ئەم کتێبە لە دوو روانگەوە هەڵدەسەنگێنێ. روانگەی یەکەم، پێی وایە کورد دەبێ لە باتی ناساندنی کێشەکان، یەکڕیزی خۆی بپارێزێ و بە چاوی لێبوردنەوە سەیری هەڵەکان و هەڵەکاران بکا. ئەم روانگەیە، بە ناوی تەبایی و رەبایی و پێکەوە بوون، ناخوازێ پەردە لە سەر هەتیو لابدرێ. هەڵەی ئەم روانگەیە لەوە دایە کە هەڵە و کێشەکان "دێزە بەدەرخۆنە" دەکا و بە هەڵگرتنی دروشمی "لەم ستوونەوە بۆ ئەو ستوون فەرەجێکە"، بیر لە ئاکامی دوا رۆژی رووداوەکە ناکاتەوە.\nروانگەی دووهەم، حەز دەکا هەڵە و کێشەکان دەست نیشان بکرێ و بە بێ ئەوەی مافێک لە کەس و لایەنێک ژێرپێ بکرێ، هەڵەکار لەقاو بدرێ و دەرگایەک بۆ چوونە دەرەوە لەو تەنگ و چەڵەمانە، بدۆزرێتەوە. ئەم روانگەیە، روانگەیەکی بێلایەن و چاو کراوەیە. خۆی ناخاتە چوارچێوەی گرووپ و تاقم و دەستە و فراکسیۆن. دیاردەکان بەو شێوەیە دەبینێ، هەر بەو شێوەیەش لێکدانەوەیان بۆ دەکات.\nلە دەرەوەی کوردبوونێکی پەتی، دوو روانگەی دیکە جێگەی ئاماژەپێکردنە. ئەو کەسانەی سەر بە حدکا و ئەندامی ئەو حیزبەن کە کاک مستەفا هیجری بەرپرسی یەکەمیەتی. روانگەی دووهەم، لایەن و تاکی جیابۆوە لە حیزبن.\nروانگەی یەکەم بە چەند شێوە کتێبەکە دەنرخێنن، ١ـ ئەو کەسانەن کە بە هەست و نەستەوە، خەساری جیابوونەوەیان دیوە و بە خوێندنەوەی کتێبەکە و ناسینەوەی سەر لە نوێی ئەندازیاری لێکترازانەکە، دێنە دەنگ و سەرنجی خۆیان دەردەبڕن.\n٢ـ ئەو کەسانەن کە ئەندامی حیزبن. دوای خوێندنەوەی کتێبەکە، بە بێ ئەوەی زانیاری پێشتریان هەبووبێ، تەنیا لە رێگەی کتێبەکەوە کێشەکە هەڵدەسەنگێنن. بۆیە ئەم دەستەیە تووشی هەڵچوون دەبن و زیاتر دەکەونە هێرش تا لێ وردبوونەوە لە رووداوەکە.\n٣ـ دەستەی سێهەم، بە ناوی ئەوەی ئێستا حیزب و هاوڕێیانی پێشوو لە وتووێژی یەکگرتنەوەدان و ئەم کتێبە کێشەکە ئاڵۆزتر دەکات، دەبێژن: "لەم کاتەدا" دژی بڵاوبوونەوەی کتێبەکەن.\nروانگەی بەرامبەری روانگەی یەکەم کە لە نێو هاوڕێیانی جیابۆوەدان، ئەوانیش بە شێوەی جیاواز بەڵام بە ناوەرۆکی لێک نزیک دێنە دەنگ. تاقمێکیان بە کلیشەکردنی چەند رستەیەکی نێو کتێبەکە و بە دووپاتکردنەوەی وشە و دەستەواژەگەلێکی وەک سەرشۆڕی، خەیانەت و... ، دەکەونە دووپاتکردنەوەی ئەو سەرنج و بۆچوونانەی کە لە سەرەتای جیابوونەوەیان لە حیزب، لە ماڵپەڕەکانی "راستییەکان" و "رۆژهەڵات" و...بڵاویان دەکردەوە. ئەم دەستەیە، نە تەنیا وەک سەرەتای جیابوونەوە دێنە زمان، بەڵکوو بە ناوی ئەوەی ئەو کاتەش وایان وتووە و ئێستاش هەر وا بیر دەکەنەوە، بە بێ ئەوەی ئاماژە بە ناوەرۆکی کتێبەکە بکەن، بە خراپترین لۆژیک و دەستەواژە، هێرش دەکەنە سەر نووسەری کتێبی نسکۆ و دابڕان.\nدەستەیەکیتریان بە بێ ئەوەی تۆزقاڵێک خۆیان بەو دروشم و پرۆگرامەوە خەریک بکەن کە کاتی جیابوونەوە، بانگەشەیان بۆ دەکرد، بە بێ ئەوەی تەنانەت رەخنەیەک لە ناوەرۆکی کتێبەکەی بەڕێز هیجری بگرن، دەکەونە نرخاندن و پیاهەڵاگوتنی بەڕێز عەبدوڵڵا حەسەنزادە کە نووسەر بە ئەندازیاری دوایین دابڕانی دەزانێ.\nگشت ئەم سەرنج و بۆچوونانە، بە ئەرێنی و نەرێنی، هەر کامێکی لە کات و ساتی خۆیدا، جێگای لێ وردبوونەوە و هەڵسەنگاندنن. بەڵام ئەو بابەتانەی نووسەر ئاماژەی پێکردوون و وێڕای گێڕانەوەی رووداوەکان، کۆمەڵێک باسی شاراوەی خستووەتە بەردەمی خوێنەر، لە هیچ کام لەو نووسینانەدا نەکەوتووەتە بەر سەرنج و رەخنە. چۆنیەتی کارەساتەکانی ڤییەن و میکۆنۆس، تاقمی حەوت کەسی و جیابوونەوەکانی دوای کۆنگرەکانی ٨ و ١٣، ناورۆکی ئەو کتێبەن. گەلۆ، ئەوەی کاک مستەفا باسی کردوون، ناڕاستن؟\nئەوەندەی من ئاشنای نووسینی قەڵەم بەدەستانی ماڵپەڕی رۆژهەڵات تایمز بم، کەس نکۆڵی لە راستی گێڕانەوەی رووداوەکان نەکردووە. تەنیا یەک کەس هاتۆتە قسە، ئەویش بەڕێز "رەحمان پیرۆتی"ـە. ناوبراو بە سەردێڕی نووسینەکەی دەیهەوێ بابەتی تاقمی حەوت کەسی و رۆڵی رەحمان کەریمی و خۆی لەوەی کاک مستەفا باسی دەکا، بە قسەی خۆی راست بکاتەوە، بەڵام لە ئەنجامدا گشت ئەو وتانەی پشتڕاست کردووەتەوە کە لە کتێبەکەدا هاتووە.\nبۆچوونی من وەک خوێنەرێکی ئەو کتێبە، سەبارەت بە ناورۆکی کتێبەکە، ئەرێنییە. یەکەم، نووسەر باسی ئەو رووداوانە دەکا کە بۆ خۆی لە نزیکەوە لە وردەکارییەکانی ئاگادارە. دووهەم، زانیاری وا بە خوێنەر دەدا کە پێشتر یان نەبیستراوە یان چەواشە کراوە. ئەو بە هێنانە بەر باسی بارودۆخی ئەو کاتی پێش روودانی رووداوەکان، خوێنەر دەباتە شوێنێکی دیار و بێ پێچ و پەنا و ئەو کات، پێی دەڵێ: لێرە رووداوەکە رووی داوە. ئەکتەری شانۆی ئەو رووداوە دەست نیشان دەکا و لە کۆتاییدا، بە چاوێکی خەسارناسانەوە، سەیری بوویەرەکان دەکا.\nسەبارەت بە تاقمی حەوت کەسی، پێشەکی خوێنەر بە مێژووی پەیوەندی نێوان حیزبی توودە و حدکا ئاشنا دەکا. کەش و بارودۆخی ئەو کاتە و خۆشەویستی کۆچکردوو غەنی بلووریان دوای ٢٥ ساڵ زیندانی و کەڵک وەرگرتنی توودە لەو خۆشەویستییە و بەگژادانەوەی ناوبراو دژی حیزب و د.قاسملوو، ئەو ئاکامەی لێدەکەوێتەوە کە هەموان لێی ئاگادارن.\nنووسەر سەبارەت بە جیابوونەوەی رێبەرایەتی شۆڕشگێر و ئەکتەر و هاندەرەکانی پشتی ئەو لێکدابڕانە، دواوە و نووسیویەتی کە ئەکتەری سەرەکی ئەو جیابوونەوە کاک حەسەن رەستگار بووە. بە کاندید نەکردنەوەی دووبارەی رەستگار بۆ رێبەری حیزب، کۆمەڵێک هاوڕێ و دۆستی ناوبراو و بە دنەدانی موجاهیدینی خەڵکی ئێران ئەو جیابوونەوەیە رێکخرا. بە دەست نیشان کردنی سەرجەم ئەو بیانوو و پاساوانەی رێبەرایەتی کە وەک خاڵی جیاواز لەگەڵ حدکا، گوایە لە کاتی جیابوونەوەدا بانگەشەیان بۆ دەکرد، هیجری دێتە سەر ئاکامی مایەپووچی رێبەرایەتی و لە ئەنجامی ئەو مایەپووچییەدا، بەڕێز حەسەنزادە دەبێتە ئاڵاهەڵگری بە رواڵەت یەکگرتنەوەی رێبەرایەتی شۆڕشگێڕ لە گەڵ حیزب.\nمن، ناورۆکی کتێبەکە بە دوور لە هەر هەڵچوون و دەمارگرژییەک، بەرز دەنرخێنم. بۆیە دەستخۆشی لە نووسەری کتێبی نسکۆ و دابڕان، کاک مستەفاهیجری دەکەم و خوێندنەوەی بۆ هەموو کوردێک بە گشتی و ئەندامان و لایەنگرانی حیزب بە تایبەتی، ئەوانەیش کە لە حیزب جوێ بوونەتەوە، بە پێویست دەزانم.


کەمێک سەیرتر لە خەیاڵ -مەنیفێستی سێهەم – كولتور مه‌گه‌زین\nبابه‌تی: زاموا موحه‌مه‌د\t ئیلول 20, 2017\nكاریكاتێریست: Pablo Morales de los Ríos\nچیتر تیشکەکانی گڵوپی چەند ڕەنگەی دیسکۆکە ناچن بە چاوە زەقەکانی کانتدا، چونکە بە توڕەییەوە هەڵساوە تا بڕوات. هیوم هێشتا دانیشتووە، بە کچێک دەڵێت: “هەناسەم، گەنە مووی دەوری لێوت هێندەی تر سیحراویت دەکات.” بە یەکێکی تر دەڵێت: “واز لە هەر شتێک بێنە، ئەوەی هار و دێوانەم دەکات قژە بزڕکاو و ڕوو لە ڕووتانەوەکەتە.” خەریکە بە کیژێکی تریش دەڵێت؛ ناسکۆڵ لووتە چڵماویەکەت كێرم تا سێیەم تەبەقەی ئاسمان هەڵدەسێنێت، بەڵام بیری دەکەوێتەوە کە تەنانەت لە ئەخلاقی یوتێلیتاریانیستی و ئەقڵیەتی گشتەکییشدا ئینسان قسەی وا قۆڕ ناکات. کانت ئێستا لە دیسکۆکە دەرچووە؛ بە تووڕەییەوە، لەژێر لێوانەوە دەڵێت: “سەیری دەرەنجام دەکات و ئیتر دەتوانێت بەو کچانەش بڵێت جوان کە بە جوانیان نازانێت. منیش لەوەتەی هەم بۆم نەبووە بە کچێک بڵێم جوان، یان درۆی ئەوە بکەم کە خۆشمدەوێت؛ ئەمری ڕەها و کاتیگۆریک ئیمپیریتیڤ بە …م.”\nهیوم لەگەڵ سیان لەو کچانەدا کە لە دیسکۆکە بەهۆی فەزیلەتەکانی ئەقڵیەتی گشتیەکیەوە ڕازیکردن، دەچێتەوە ماڵەوە. فەرموویان لێ دەکات تا دابنیشن. تێر سەیریان دەکات. دەچیتە تەوالێت و چاو دادەخات، لێرەوە ئیتر کاری ئەبستمی هیومیی دەستپێدەکات: جەستەی یەکیان لە کەمەریەوە بەرەوسەر، جەستەی ئەوی تریان لە کەمەریەوە بەرەو خوار، دەخاتە ژێر دەموچاوی سێیەمیان؛ ئەفسانەییترین دەسپەڕ بەسەر ماشووقە ئوستووریەکەیدا دەکات.\nلە گەردوونێکی تری نه‌هامه‌تدا، هیگڵ وەک شاعیرێکی تاساوی پاش جەنگی جیهانیی دووەم لەدایکبوو. نمونەیەک لە نووسینەکانی:\n“ئەسەفا بۆ ئاگامەندیی ڕەها،\nکە تووشی ئەنفلۆنزا بووە و\nلەگەڵ هەر پژمەیەکیدا لایەکی مرۆڤایەتیی دەمرێت.”\nڕێک پاش جەنگی جیهانیی، دورکهایم لە ماڵەکەى دێتە دەرەوە. دراوسێکەى سڵاوى لێدەکات و دەربارەى ئەو دەڕنەفیزە زەبەلاحە پرسیار دەکات، کە بەڕێز دورکهایم لەشانى ناوە؛ ئەو نازانێت کە هەقیقەتە کۆمەڵایەتیەکان دەبێت وەک شت لەلایەن توێژەرەوە مامەڵە بکرێن و پیشەى دورکهایمیش، تەنها تونگکردنەوەى برغووەکانە.\nدوو سەدەیە (ئاگامەندیی ڕەها) بەسەر دورکهایمدا بۆڵەبۆڵێتى:” کاتیگۆریەکانت لە کانت سەندەوە، هیچمان نەگووت. بەڵام ئاین لە کۆتاییدا کۆمەڵگایە کاتێک خۆی دەپەرستێت؟! هەر بە جدیی؟ بۆچی کۆمەڵگا؟ ناوتبنامایە خودا، یان شابزوێن، هیچ نەبێت چاکەى ڕەها. گاڵتە بە سپیۆزاش دەکەن!”\nڕەخنە لە ئەقڵی سۆشیاڵ ڕیالیستیی:\nڤیبەر: “بەڕێز دورکهایم دیلی قەفەسێکی ئاسنینە، کەواتە کۆمەڵناسییەکەى بە کوێریی لەدایکبوو.”\nمارکس: “بەڕێز دورکهایم نازانێت چ هەڵەیەک دەکات، بەڵام دەیکات”.\nمارکۆزە: “بەداخەوە، بەڕێز دورکهایم ئیرۆسی نییە”.\nگرامشی: ” هەڵبەت هەموو کۆمەڵگاکان تووشی نەخۆشینی کۆمەڵایەتی دەبن، بەڵام باری تەندرووستی کۆمەڵگه کامەیە و لەکوێدا تووشی لادان، گۆڕان دێت؟ لەم پرسیارەوە دەردەکەوێت کە تیۆریی بەڕێز دورکهایم تا چەندێک سوخرەکێشی هێجێمۆنی(کۆنترۆڵ)ی کلتووریە.”\nژیژەک (لە کاتێکدا کە بە هەردوو دەستی، دەمى دۆستۆیڤێسکیی گرتووە): “ئەگەر هەقیقەتە کۆمەڵایەتیەکان بوونیان هەبێت، ئەوا هەموو شتێک ڕێگەپێدراوە”.\nژیژەک لە ڕەخنەیەکى نوێتردا: “تۆ ڕقت لە کۆمەڵناسی نییە، تۆ ڕقت لە دورکهایمە”.\nچوار چاویلکەی یەکەم لەچاو دەکەم؛ لە ئاسماندا ئاگر، خاک و ئاو و هەوا دەبینم. بە دوو چاویلکەی تر، فۆڕمگەلی دەرەهەست، شابزوێن دەبینم. هەر یەک لە چاویلکەکانى تریش کۆمەڵگا، مەدلوولات، مێژوو، باوکم و تەرمى خودایەکم دێننە بەرچاو. دەچمە بەر ئاوێنەکە: من چیم و چیم لەبەر دەڕوات؟\n“بالوعەی مەرکانەکە دەکەمەوە، هێڵێکی ئاویی سارد لە دالەکان خۆیان دەڕژێننە گڵاسەکەمەوە؛ زمان، ئامادە بۆ خواردنەوە، خۆیم بۆ نمایشدەکات. دەیخۆمەوە، زمان دەڕژێتە ناومەوە، ناتوانم دەریبدەمەوە! زمان دەمخنکێنێت! داگیرمدەکات!”: تەنها یەکێکی تربوو لە کابووسەکانى ژاک لاکان، کاتێک بۆ ژیژەکی دەگێڕایەوە.\nبۆدریارد و دوڵووز لەسەر گردێکى قەراغ شار دانیشتوون، زیاتر لە سێ سەعاتە خەریکی خۆمەستکردنن. بۆدریارد دەڵێت: “ئەم شارە کۆپیەکى قۆڕی کۆپیەکى ترە، کەواتە بێمانایە”. دوڵووز دەڵێت: “نا. ئەم شارە کۆپیەکى قۆڕی کۆپیەکى ترە، کەواتە هونەرە”.\nپۆڵ سیزانی چکۆلە گوڵدانەکەى لەدەست بەربووەوە. پیکاسۆ لەڕووى بەزەییەوە هات و بە چەسپ، پارچەکانى بۆ لکاند بە دیوارێکەوە؛ سەرەتا کیوبیزم نەبوو.\nدڵنیام دواى بڵاوبوونەوەى ئەم بابەتە (بۆدریارد) لە ڕقی دوڵووز نامەم بۆ دەنێرێت و دەنووسێت: “باش نییە موحاکات بە ئەدەب ئەژمار بکرێت”.


ڤیدیۆ؛ لە مەكسیك بەم ئاهەنگانە یادی مردووەكانیان دەكەنەوە - پەرەگراف\nڤیدیۆ؛ لە مەكسیك بەم ئاهەنگانە یادی مردووەكانیان دەكەنەوە\nئاهەنگی ڕۆژی مردووەكان یەكێكە لە بۆنە كلتورییەكان لای مەكسیكییەكان، ساڵانە لە سەرەتای مانگی تشرینی دووەمدا یادیان دەكرێتەوە.\nلەو ڕۆژەدا كەسە نزیكەكانی كۆچكردووەكە دەچنەسەر گۆڕی خۆشەویستانیان و دوای ڕازاندنەوەی گۆڕەكە بە گوڵ‌و كەلوپەلی دیكە، نوێژ و نزا پێشكەشی ڕۆحی مردووەكانیان دەكەن، دواتریش چەندین ئاهەنگ و كەرنەڤاڵ لەسەر شەقامەكان ئەنجام دەدەن.\nحكومەتی مەكسیك بڕیاریداوە یادی ئەمساڵ تایبەت بكات بە پەنابەران، ئەوەش وەك ڕێزگرتن لە ڕۆحی ئەو كەسانەی لەڕێگەی كۆچكردن بۆ وڵاتانی دیكە گیانیان لەدەستداوە.\nبەپێی بیر و باوەڕی مەكسیكییەكان لە یەكەم ڕۆژی مانگی یانزەدا ڕۆحی منداڵان دەگەڕێتەوە سەر زەوی و لە دووەم ڕۆژی مانگدا ڕۆحی كەسانی گەنج و هەرزەكار، بۆیە پێویستە ئەو ئاهەنگ و نزایانە ئەنجام بدەن تا ڕۆحی مردووەكان هەست بە ئاسودەیی بكات.\nپێشتر ئەو یادە لە ناوەڕاست و باشوری مەكسیك كراوەتەوە، بەڵام ئێستا تەواوی وڵاتەكەی گرتۆتەوەو بۆنەكە كراوەتە پشووی فەمی، جگە لە مەكسیك چەند وڵاتێكی دیكەی كیشوەری ئەمریكای لاتین و فلیپینیش یادی ڕۆژی مردووەكان دەكەنەوە.


نەوتی کوردستان دەدرێتەوە بە بەغدا\nNNSROJ- حکوومەتی هەرێمی کوردستان لە بەرانبەر دابینکردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم لە لایەن بەغداوە، ئامادەیە نەوتی کوردستان بدات بە حکوومەتی عێراق.\nئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی کوردستان رۆژی سێشەممە ١٦ی فێڤریە بەیاننامەیەکی دەرکرد و تێیدا پێشنیارێکی حەیدەر عەبادی سەرۆکوەزەیری عێراق، سەبارەت بە چارەسەرکردنی قەیرانی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستانی پەسند کرد.\nلە بەیاننامەکەدا هاتووە: "حكوومه‌تى هه‌رێمى كوردستان رایده‌گه‌یەنێت كه پێشنیازى به‌ڕێزیان قبووڵ ده‌كات سه‌باره‌ت به دابینكردنى ته‌واوى مووچه‌ى فه‌مانبه‌رانى هه‌رێمى كوردستان له لایه‌ن حكوومه‌تى فیدراڵى عیراقه‌وه كه ژماره‌یان یه‌ك ملیۆن و 400 هه‌زار كه‌سه و بۆ هه‌ر مانگێك پێویستى به 890 ملیار دیناره، كه له‌م پاره‌یه بڕى (336 ملیار دینار) بۆ پێشمه‌رگه قاره‌مانه‌كانى هه‌رێمى كوردستانه. لە به‌رامبه‌ردا حكوومه‌تى هه‌رێمى كوردستان ئاماده‌یه كه سه‌رجه‌م نه‌وتى به‌رهه‌مهاتووى خۆى بداته حكوومه‌تى فیدراڵى عیراق هه‌ر وه‌ك به ڕوونى له پێشنیاره‌كه‌ى به‌ڕێزیاندا هاتووه".\nئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی کوردستان سەرەڕای ئەمە، رەخنەشی لە حەیدەر عەبادی سەرۆکوەزیری عێراق گرتووە کە لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیۆنیدا ئەو پێشنیارانەی خستۆتەڕوو، لە کاتێکدا وەک ئەنجومەنی وەزیران دەڵێت؛ "ده‌كرا وه‌ك پیاوى ده‌وڵه‌ت و عورفى ده‌وڵه‌تدارى، ئه‌و پرسانه له كه‌ناڵ و كۆبوونه‌وه فه‌رمییه‌كان بخاتەڕوو، به تایبه‌تیش كه ماوه‌یه‌ك پێش ئێستا وه‌فدێكى باڵاى هه‌رێم به فه‌رمى سه‌ردانى به‌ڕێزیانى له به‌غدا كرد."\nچەند مانگێکە حکوومەتی هەرێم لە سۆنگەی قەیرانی داراییەوە، نەیتوانیوە مووچەی فەرمانبەران و هێزەکانی سەر بە وەزارەتی پێشمەرگە و وەزارەتی ناوخۆ دابین بکات و ئەمەش بوەتە هۆی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتی و خۆپێشاندانی جەماوەری، لە زۆربەی شارەکانی هەرێمی کوردستاندا.


می 19, 2021 – رادیو ده‌نگی ئازادی و یه‌كسانی\nنوقم بوونی زیاد لە 50 پەناخواز لە قەراغ ئاوەکانی وڵاتی تونێس\nوەزارەتی بەرگری تونێس، رۆژی سێشەممە 28ی مانگی گوڵان، هەواڵی نوقم بوونی زیاد لە 50 پەناخوازی لە ساحلی ئەو وڵاتەی بڵاو کردەوە. وتەبێژی وەزارەتی بەرگری تونێس رایگەیاندووە، بەلەمی هەڵگری پەناخوازان رۆژی دووشەممە لە نزیک بەندەری “سەفاقس” وەرگەڕاوە و لە ئاو دا نوقم بووە و بە هۆیەوە زیاد لە 50 کەس گیانیان لە دەست داوە و 33 کەسیش بە نیوە گیانی لە ئاو هێنراونەتە دەرێ. شوناسی پەناخوازن هێشتا روون نییە. شایانی باسە کە لە دوو مانگی رابردوو دا زیاد لە 5 جار لە ئاوەکانی دەریای مەدیتەرانە لە سنووری وڵاتانی لیبی و تونێس، پەناخوازان تووشی رووداوی لەو شێوەیە هاتوون و بە دەیان کەس بوون بە قوربانی.\nگیان لەدەست دانی دەیان کەس بە هۆی لافاوی بەخوڕ لە هێندوستان\nبە هۆی هاتنی سێڵاوێکی بە خوڕ لە دوانیوەڕی رۆژی دووشەممە و بەرەبەیانی سێشەممە دەیان کەس لە ئیالەتی “گوۆجەرات“ی هێندووستان لە ئاو دا نوقم بوون و گیانیان لە دەست دا. رێکخراوی کەش ناسی هێندووستان رایگەیاندووە، لافاو لە ئیالەتی “گۆجەرات” لە رۆژئاوای ئەو وڵاتە هەزاران کەسی بێ کاشانە کردووە و دەیان کەس گیانیان لە دەست داوە و زیاد لە سەد کەسیش بێ سەروشوێن بوون.\nسه‌دان كه‌س له چالاكانی كرێكاری بۆ مه‌حكووم كردنی به‌ندكرانی “مه‌حموودی ساڵحی” و “عۆسمان ئیسماعیلی”\nكۆمه‌ڵێك له كرێكاران، چالاكانی مه‌ده‌نی و كرێكاری به بڵاو كردنه‌وه‌ی به‌یانییه‌یه‌ك، ده‌ستبه‌سه‌ر كردنی دوو چالاكی به‌ناو بانگی كرێكاری شاری سه‌قز، “مه‌حموودی ساڵحی” و “عۆسمان ئیسماعیلی“یان له لایه‌ن هێزه‌كانی ڕژیمه‌وه مه‌حكووم كرد. له به‌شێك له‌م به‌یانییه هاتووه كه ” ئێمه به واژووكردنی ئه‌م به‌یانییه‌یه هاوكات له‌گه‌ڵ مه‌حكووم كردنی ئه‌م ئیقدامه‌ی ده‌زگا ئه‌منییه‌كانی ڕژیم، هاوده‌نگ له‌گه‌ڵ ئه‌م چالاكانه ڕایده‌گه‌ینین: داكۆكی له مافه‌كانی چینی كرێكار له به‌رانبه‌ر خاوه‌نكار و ده‌وڵه‌ته‌وه، مافی سه‌ره‌كی كرێكارانه و كه‌س ناتوانێت ئه‌م مافه‌یان لێ زه‌وت كات. ده‌وڵه‌ت وه‌كوو گه‌وره‌ترین خاوه‌نكار هۆكاری سه‌ره‌كی باروودۆخی دژوار و مه‌عیشه‌تی كرێكارانه به جۆرێك كه هه‌ناسه‌ی له كرێكاران بڕیوه. ئیمه له ئه‌م باوه‌ڕه‌داین كه چینی كرێكار ئه‌بێ له ئاستی سه‌رانسه‌ری خۆی ڕێكبخات. له كۆتاییدا خوازیاری ئازادی ده‌ستبه‌جێی ته‌واوی زیندانیانی سیاسی، چالاكانی فه‌رهه‌نگی، ژنان، خوێندكاران، خانه‌نشینكراوان و كرێكارانی به‌ندكراو به تایبه‌ت “مه‌حموود ساڵحی” و “عۆسمان ئیسماعیلی“ین.\nده‌ستبه‌سه‌ر كردنی پێنج چالاكی مه‌ده‌نی له شاری سنه\nڕۆژی سێشەممە 28ی گوڵان، پێنج چالاکی مەدەنی بە ناوەکانی “مورتەزا محەمەدی“، “قانع خاتری“، “کەیوان ئەلیاسی“، “موحسێن حسێن پەناهی” و “رەزا رەزایی” لە لایەن هێزە ئەمنییەکانی ڕژیمه‌وه دەستبەسەرکران. به پێی ڕاپۆرته‌كان، ئەم پێنج چالاكه مه‌ده‌نیه ڕۆژی دووشەممە 27ی گوڵان لە رێگەی تەلەفونەوە بانگهێشتی ئیدارەی ئیتلاعاتی ڕژیم لە شاری سنە کرابوون. شایانی باسه كه تا کاتی بڵاوکردنەوەی ئەم هەواڵە له هۆکاری دەستبەسەر كردن و شوێنی ڕاگرتنی ئەو پێنج هاوڵاتییه هیچ زانیارییه‌ك له‌به‌ر ده‌ستا نییه.\nپەنابەرێکی خه‌ڵكی ڕۆژهەڵاتی كوردستان لە بەردەم UN لە هەولێر ئاگری لەخۆی بەردا\nڕۆژی سێشەممە ڕێکەوتی ٢٨ی گوڵان، دوو پەنابەری سیاسیی بە ناوەکانی “بێهزاد (محەممەد) مەحموودی” خەڵکی بۆکان و “فەردین گرامی” خەڵكی نەغەدە لەبەردەم دەفتەری نوێنەرایەتیی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە هەولێر دەستیان دابووە مانگرتن. لەو مانگرتنەدا “بێهزاد مەحموودی” بەهۆی ئەوەیکە وڵامی داواکارییەکانی لەلایەن ئەو ڕێکخراوە وه‌رنه‌گرتبوو ئاگری لە جه‌سته‌ی خۆی بەردا. به پێی ڕاپۆرته‌كان، ئه‌م په‌ناخوازه دوای ئەوەیکە ئاگر لەخۆی بەردەدات تووشی سووتاوی بە ڕێژەی ٩٠ لەسەد دەبێت و بۆ نەخۆشخانەی ئۆرژانسی هەولێر ڕادەگوازرێت و دۆخی ته‌ندرووستی ناجێگیر ڕاگەیەندراوە. جێی ئاماژه‌یه كه ئه‌م كاره به به‌رچاوی میدیاكان و چه‌ندكه‌سێك كه له‌و شوێنه بوون ڕوو ئه‌دات، به بێ ئه‌وه‌ی كاردانه‌وه‌یه‌كی جیدییان بۆ پێش گرتن به‌م كاره‌ساته هه‌بێ.\nگیان له ده‌ست دانی به‌ندكراوێك له زیندانی ورمێ به هۆی ئه‌شكه‌نجه‌ی هێزه‌كانی ڕژیم\nڕۆژی دووشه‌ممه ٢٧ی گوڵان، به‌ندكراوێك به‌ناوی “ئه‌میر ره‌زایی” خه‌ڵكی ورمێ، به هۆی ئه‌شكه‌نجه و لێدانی هێزه‌كانی ئه‌م زیندانه گیانی له ده‌ست دا. به پێی ڕاپۆرته‌كان، ڕۆژی یه‌كشه‌ممه ٢٦ی گوڵان، به هۆی تێكهه‌ڵچوونی به‌ندكراوانی به‌ندی ١٤ی زیندانی ورمێ، ناوبراو له‌گه‌ڵ چه‌ند به‌ندكراوی دیكه ده‌گوازرێننه‌وه بۆ زیندانی تاكه‌كه‌سی و له‌وێ به هۆی توندی ئه‌شكه‌نجه و لێدانی هێزه‌كانی ڕژیم به سه‌ختی بریندار ده‌بێت. جێی ئاماژه‌یه ناوبراو به هۆی سه‌ختی برینه‌كانی له بێهداری زیندان گیانی له ده‌ست ده‌دات.\nكوژران و برینداربوون پێنج كه‌س به هۆی ڕووداوی هاتووچۆ له كرماشان\nڕۆژی سێشه‌ممه ٢٨ی گوڵان، به هۆی ڕووداوی هاتووچۆی نێوان ئامبۆڵانس و نه‌یسانێكی باری له جاده‌ی شائاباد– گیلانغه‌رب، چوار كه‌س به‌سه‌ختی بریندار بوون و شوفێری ئامبۆڵانسه‌كه گیانی له‌ده‌ست دا. به پێی هه‌واڵی گه‌یشتوو، ئه‌م ئامبۆلانسه نه‌خۆشی پێ بووه كه تووشی ڕووداو ده‌بێت و شۆفیره‌كه‌ی  ده‌ست به جێ گیانی له ده‌ست ده‌دات و په‌ره‌ستار،نه‌خۆش و هاورێی نه‌خۆشه‌كه له‌گه‌ڵ شۆفیری نه‌یسانه‌كه به سه‌ختی بریندار بوون و گوازراونه‌ته‌وه بۆ نه‌خۆشخانه‌ی خۆمه‌ینی شائاباد.\nمانگرتنی کرێکارانی کارخانەی سیمانی جۆین\nرۆژی سێشەممە 28ی مانگی گوڵان، کۆمەڵێک لە کرێکارانی کارخانەی سیمانی جۆین لە سەبزەوار، لە ناڕەزایەتی بە پێڕانەگەیشتنی داواکارییەکانیان، دەستیان لە کار کێشاوەو مانیان گرت. کرێکارانی ناڕازی خوازیاری بردنەسەرێی ئاستی حەقدەستەکان، پێدانی لەسەروەختی حەقدەستەکان و هەروەها باش کردنی باروودۆخی ئیمەنی شوێنی کارەکەیانن. کرێکارانی مانگرتوو جەختیان کردووەتەوە تا گەیشتن بە داخوازییەکانین و دابین کردنی باروودۆخێکی باش بۆیان، درێژە بە ناڕەزایەتییەکەیان دەدەن.\nبەردەوەامی ناڕەزایەتی کرێکارانی “مەعدەنی ئاسمینۆن” لە کرمان\nکرێکارانی “مەعدەنی ئاسمینۆن” لە درێژەی ناڕەزایەتییەکانیان بە خراپی باری ژیان و گوزەرانیان، رۆژی سێشەممە 28ی مانگی گوڵان گەورە ڕێی کەهنوج–بەندەرعەباسیان بەست. کرێکارانی ناڕازی “مەعدەنی ئاسمینۆن” خوازیاری پێدرانی حەقدەستە دواخراوەکان، مافی بیمە و هەروەها گەراندنەوەی کرێکارانی دەرکراو بۆ سەر کارەکانیانن. شایانی باسە هێزە سەرکوتگەرەکانی کۆماری ئیسلامی وەک هەمیشە لە هەوڵی تێکشاندنی گردبوونەوە دا بوون، بەڵام کرێکاران لێبڕاون درێژە بە ناڕەزایەتییەکەیان بدەن.\nمانگرتنی کارمەندانی شیرکەتی فرۆکەوانی “هۆما”\nرۆژی سێشەممە 28ی مانگی گوڵان، کۆمەڵێک لە کارمەندانی شیرکەتی فرۆکەوانی “هۆما” لە ناڕەزایەتی بە بڕیاری “ئێران ئەیر” بۆ درێژ نەکردنەوەی گرێبەستی ئەمساڵیان دەستیان لە کار کێشاوە و لە ترمیناڵی 2ی فڕۆکەخانەی “مێهراباد” کۆبوونەوە. شیرکەتی فرۆکەوانی “ئێران ئەیر” بە بیانووی زۆر بوونی ژوماری پێرسۆنێلی ئەو شێرکەتە لە هەوڵی بێکار کردن و هەروەها بڕین و کەم کردنەوەی ئاستی خزمەتگوزارییەکانە. سەرجەمی کارمەندان و پێرسۆنێلی ئەم شیرکەت بەو هەوڵانە ناڕازین و پێداگری دەکەن بۆ بردنەسەرێی حەقدەستەکان و مانەوەیان لە سەر کارەکانیان.


زەریف دانوستانی دووبارە لەگەڵ ئەمریکای ڕەت کردەوە و هۆشداریشی بە عەرەبستان و ئیمارات دا - جام کوردی\nزەریف دانوستانی دووبارە لەگەڵ ئەمریکای ڕەت کردەوە و هۆشداریشی بە عەرەبستان و ئیمارات دا\n16 تەمموز 2019\nوەزیری دەرەوەی ئێران لە دیمانەیەک لە گەڵ کەناڵی تەلەفزیۆنیی بی.بی.سی وێڕای ئاماژە بەوەی کە ئەمریکا مێزی دانوستانی بەجێهێشت، جەختی کرد ئێران جارێکی دیکە ناچێتە دانوستانێکی نوێوه و هاوکات هۆشداریی توندی بە هاوپەیمانانی ئەمریکا لە ناوچه دا.\nبە پێی ڕاپۆرتی جام کوردی محەمەد جەواد زەریف وەزیری دەرەوەی ئێران وتیشی: هەر وەک سەرۆک کۆمار ترامپ ڕایگەیاند 10 خولەک مابوو شەڕ دەست پێ بکات لەبەر ئەوەی بە ترامپ ڕاگەیێندرابوو کە ئەگەر هێرش بکرێتە سەر ئێران ئەو وڵاتەش بۆ بەرگریی لە خۆی کاردانەوەی دەبێت.\nناوبراو لە وەڵام بەو پرسیارە کە کاردانەوەی ئێران بە هێرشی ئەمریکا چی دەبوو وتی: من کەسێکی سەربازی نیم ئەمە پێوەندی بە سوپاوە هەیە.\nزەریف بە ئاماژە بەوەی کە عەرەبستان و ئیمارات و چەند وڵاتێکی دیکە لە شەڕی ئابووری ئەمریکا دژ بە ئێران بەشدارن، لە وەڵام بە پرسیاری پێشکەشکار لەمەڕ ئەگەری بەشداریی ئەو وڵاتانە و دیکەی هاوپەیمانەکانی ئەمریکا لە شەڕی سەربازیی دژی ئێران، هۆشداریی دا کە هەر وڵاتێک لە شەڕ دژی ئێران پشتیوانی ئەمریکا بکات لە گەڵ کاردانەوەی توندی ئێران ڕووبەڕوو دەبێتەوه.\nوەزیری دەرەوەی ئێران ڕاشیگەیاند: ئەگەر شەڕێک لە ناوچەکە هەڵبگیرسێ هیچ کەس لەم ناوچەیە ئاسایشی نابێت کەوایە باشتر ئەوەیە پێش بە ڕوودانی شەڕێکی وا بگرین.\nزەریف سەبارەت بە پێشنیاری ئەمریکا بۆ دەستپێکردنەوەی دانوستان وتی: بۆچی هەمدیسان بڕۆینەوە دانوستانەوە؟ ئێمە مێزی دانوستانمان بەجێنەهێشت. ئەوە ئەمریکا بوو پشتی لە دانوستان کرد. ئەوان دەبێ بگەڕێنەوە بۆ دانوستان. ئێمە جارێکی دیکە دانوستان ناکەین.\nزەریف ئەمەریکا کەنداو دانوستان\nمیدیایەکی سوریا: سەردانەکەی زەریف بۆ تاوتوێکردنی دانوستانەکانی داهاتووی ئاستانەیە


CHRA.TV - ستۆکهۆڵم لە ( ڕۆژێك بۆ بیرکردنەوە) دا بە بەشداری ڕاهێنەری دەروونی عەبدوڵا تۆفیق\nستۆکهۆڵم لە ( ڕۆژێك بۆ بیرکردنەوە) دا بە بەشداری ڕاهێنەری دەروونی عەبدوڵا تۆفیق\nماوەی چەند ساڵێکە لە وڵاتی سوید هەموو ساڵێك ڕۆژێك لەلایەن زانکۆی سکاندینافیای نێودەوڵەتیەوە تەرخاندەکرێت بۆ ڕۆژی بیرکردەنەوەکان لە ٧ ی مانگی فێبرایەردا. ئەم ساڵیش لە ٢٠١٥/٢/٧ دا لە ستۆکهۆڵم ئێوارەیەك بە چەند سیمینارێك بەرێوە چوو. کە لەوێداهەریەك لە سەرۆکی زانکۆی سکاندینافیای نێودەوڵەتی پ.د. لاش ئێریك ئونیستۆڵ ، ڕاهێنەری دەروونی عەبدولا تۆفیق، پسپۆڕی لێکۆڵەرەوەی بواری سترێس و دل ئاندەش نیلسۆن، سەرۆکی ئەندامانی زانکۆی سکاندینافیا سایلا ستریۆم و کتێب نوس گییا گونێلا بە سیمینار شەوەکەیان دەوڵەمەندتر کرد لەگەڵ هەندێ پرسیار و بیرو ڕا گۆڕینەوەدا. لەو ئێوارەیەدا بەڕێز هاوبیر کامەران لەلایەن ڕاهێنەری دەروونی عەبدوڵا تۆفیق بەتایبەت بانگهێش کرابوو.\nئەوەی شایانی باسە پ.د. لاش ئێریك لە رێگەی سکایپەوە لە تایلەندەوە بابەتەکەی خۆی پێشکەشکرد، کە لەسەر کاریکەری بیرکردنەوەکانمان بوو بۆ ئاسودەی دەروونی و زیاتر بەکارهینانی توانا ناوەکیەکانمان بۆ ئەوەی بەهۆیەوە جەستەشمان کاردانەوەی پۆزەتیڤی هەبێ. لاس ئێریك چەند تاقیکردنەوەیەکی خۆی باسکرد کەلەم پەنجا ساڵەی تەمەنی کارکردنیدا پێشکەشی مرۆڤایەتی کردووە و سودی لێوەرگیراوە.\nڕاهێنەری دەروونی عەبدولا تۆفیق بابەتێکی لەسەر بڵاوکردنەوەی ڕاهێنانی دەروونی لە کوردستان و عێراقدا کرد بەشیوەیەکی گڵوباڵ. هەروەها لەوێدا باسی پڕۆژەی ڕاهێنانی دەروونی لە ئاشتی دەروونیەوە بۆ ئاشتی دەروەکی کرد کە لە کوردستاندا دەستی پێکردووە. ئەم پرۆژەیە لە ساڵی ٢٠٠٠ وە لە لایەن عەبدوڵا تۆفیق دەستپێکراوە، بەڵام لەساڵی ٢٠١٣دا بەهۆی کۆنفرانسیکی گەورەوە کە زانکۆی سکاندینافیا پێی هەستا بەهاوکاری پارێزگاری سلێمانی و وەزیری تەندروستی هەریمی کوردستان بەڕێز د. ڕێکەوت، پرۆژەکە زیاتر بەردەوامی بەخۆیەوە دەبینێ. عەبدوڵا تۆفیق چەندین وێنەی کوردستانی پیشاندا و باسی لەوە کرد کە ئێستا پزیشکە دەروونیەکان و چەندین سەنتەری تری دەروونی لە کوردستاندا بەرهەمەکانی ڕاهێنانە دەروونیەکان بەکار دەهێنن کە لەلایەن عەبدوڵا تۆفیق وە ئامادەکراوە. دواجاریش باسی ئەو کۆرسەی کرد کە زانکۆی سکاندینافیا کردبوویەوە بۆ ٢٥ دکتۆر و دەرووناس و کارمەندی بواری دەروونی لە کوردستاندا کە لە رێگەر ئۆنلاینەوە ئامادەکرابوو هەتا مانگی ١٢ ی ٢٠١٤ کۆتایهات.\nئاندەش نیلسۆن بابەتێکی سەرنجڕاکێشی پێشکەش کرد و لەوێدا بە پراکتیکی ئامێریکی تاقیکردەوە کە لە گوێ دەبەسراو دەتوانرا لە کۆمپیوتەرەوە ئەوە ببینرێ کە ئەوەی بەدەوروبەرمانەوە روودەدات چۆن کار لە لێدانی دڵمان دەکات، هەروەها لێدانی دڵیش پەیوەندی بەبیرکردنەوەو ئەو وزە پۆزەتیف یان نێگەتیفەوە هەیە کە کاسەنی دەوروبەرمان دەتوانێ پیمانیبدات هەتا تەندروستی خۆمانی تیا ببینینەوە.\nوێنە : لە ئەرشیفی چراتیڤیەوە\nPspori rahenana daruniyakan


ئەدەبیاتی تەسەوف – History Of Kurd\nHome / مێژووى ئاینەکان / ئاینى ئیسلام / ئەدەبیاتی تەسەوف\nزريان احمد 2016-03-28\tئاینى ئیسلام, بەشی مێژووی كورد, مێژووى ئاینەکان, مێژووى سەدەکانى ناوەڕاستى کورد لێدوان نووسین ناچالاککراوە لە ئەدەبیاتی تەسەوف 6,656 Views\nجیهانبینی ئەدەبیاتی تەسەوف چیە؟ مەبەست و مانا شاراوەكان و پەنهانی تێكست و دەقە تەسەوفیەكان چۆنە؟ دەستەواژەكانی مەی و خەڵوەت و عشق لەلای تەسەوف چۆنە؟ئایا تاچەند شاعیرانی كورد گاریگەربوون بە ئەدەبیاتی تەسەوفی عەرەبی و فارسی؟ بایەخ و گرنگی تەسەوف چیە بۆكایەی ڕۆشنبیری كوردی؟ تاچەند نالی و سالم و مەولەوی، توانیویانە نوێنەرایەتی ئەدەبی تەسەوف بكەن؟بۆ وەڵامدانەوەی ئەم تەوەرانە، ئەم گفتوگۆیەمان لەگەڵ نووسەرو ڕۆشنبیر عەبدولڵا قەرەداغی ئەنجامدا:\nمەبەستمان لە ئەدەبی تەسەوف چیە ؟\n-مەبەستەكە زۆر ڕوونە. صۆفیگەری خۆی بریتییە لە ئەزموونێكی ڕۆحیی قووڵ و جیاواز لە هەر ئەزموونێكی دیكە كە دەبێتە مایەی ئەوەی بە شێوازی تایبەت دەرببڕێ. ئەدەبی صۆفیگەریش ئەو دەربڕینە تایبەتەیە، چ شیعر بێت یا چیرۆك یا هەر قاڵبێكی ئەدەبیی دیكە. هەڵبەتە بە هەمان شێوە هونەری صۆفیگەریش هەیە. لێرەدا بەشێوەیەكی تایبەت دەكرێ ئاماژە بۆ داهێنانی دڵگیر و سەركەوتووی گرووهی عارف ( كامكاران ) بكرێت لەوەی بە شێوەیەكی داهێنەرانە ئامێری ” دەف ” یان خستەگەڕ بۆ دەربڕینی سۆز و حاڵی صۆفیانە و سەركەوتنی گەورەشیان وەدەست هێنا. هەمان مەسەلە لە حەفتاكانی سەدەی ڕابوردوودا لە بواری شێوەكاری، لەلایەن چەند هونەرمەندێكی عێراق، وەكو ( قتیبە الشیخ نوری ) یەوە ورووژێنرا.\nتاچەند نالی و سالم و مەولەوی، توانیویانە نوێنەرایەتی ئەدەبی تەسەوف بكەن؟\n-نالی و سالم شاعیری صۆفی نەبوون، بۆیە نەیانتوانیوە نوێنەرایەتیی ئەو ئەدەبە بكەن، بەڵام دەتوانرێ زۆر بە ڕوونی هەست بە كاریگەریی ئێجگار گەورەی فەرهەنگی صۆفیگەری بەسەر شیعری نالی / یەوە بكرێت لە چەندین غەزەلدا، لەوانەش ئەو غەزەلە گەورەیەی ئەمانە دوو بەیتی یەكەمین:\nســــاقی وەرە مەیخانەیی دڵ، كۆنـــــــــە ڕەحیقی\nگــــــەر گالیبی گــەوفی حەرەم و بەیتی عەتیقـــی\nیەك ڕەنگــم و بێ ڕەنگم و ڕەنگین بە هەموو ڕەنگ\nبەم ڕەنگــــە دەبێ ڕەنگــڕژیی عیشــــقی حەقیقی\nلێرەدا، وێڕای بەكارهێنانی زاراوەی ( عیشقی حەقیقی )، كە لەو ئەزموونەدا تەنها بۆ خۆشەویستیی خوا بەكار دەهێنرێ، لەگەڵ چەندین زاراوەی تایبەتی دیكەی هەمان بوار، وەكو: ساقی، مەیخانە ، دڵ ، رەحیق ، تەوف – تەواف، حەرەم، بەیتی عەتیق، یەكڕەنگ، بێ ڕەنگ و ڕەنگین بە هەموو ڕەنگ، دەكرێ وەستایەتیی ئێجگار هونەرمەندانە و وردی ( نالی ) لە خستنە گەڕی چەمكی (ڕنگ) بە ڕەهەندە صۆفییانەكەی، بەرپاكردنی سێینەیەكی جوان لەو چەمكە، بە مەعناكانی ” تمكین ” و ” تلوین ” و ” توانەوە لەڕەنگاو ڕەنگیی ئایەت – بەڵگە – كانی خوادا ” بێنێتە ئاراوە و، بە مەعنای وشە داهێنەر بێت تێیاندا.\nبایەخ و گرنگی ئەدەبی تەسەوف چیە بۆكایەی ڕۆشنبیری كوردی؟\n•نەك تەنها لە ڕۆژهەڵاتدا، كە تێكڕای بەڵگەكان ئەو ڕاستییە دووپات دەكەنەوە كە زادگای ڕامان و داڕشتنی ئەزموونی صۆفیگەرییە، بەڵكو لە ڕۆژژئاواشدا گرنگیی ئێجگار گەورە بە صۆفیگەری دەدرێت بەو پێیەی ئەزموونێكی ڕۆحیی زۆر قووڵە و بەو هۆیەشەوە بۆتە مایەی هێنانە كایەی نەك تەنها فەرهەنگ – كە ئێوە وشەی ڕۆشنبیریی بۆ بەكار دێنن – ، بەڵكو جیهانبینییەكی بەرین و بوارێكی ئەپستمۆڵۆژی – مەعریفی – ی دەگمەن.\nهێندەی پەیوەندیی بە فەرهەنگی گەلەكەمانەوە، پێش ئێمەش بە فەرهەنگی گەلانی ڕۆژهەڵاتەوە هەیە، دەتوانرێ زۆر بە ڕوونی ئەو ڕاستییە بەدی بكرێ كە بواری صۆفیگەری، ئەگەر تێكڕای فەرهەنگی نووسراو و بیستراوی گەلانی ئاماژە بۆ كراو پیكنەهێنێ، ئەوا بەلای كەمەوە بزوێنەری دەمارە هەرە زیندوو و كاریگەرەكانی هەستی جوانیگەرانەیە لە تێكڕای ئەو فەرهەنگەدا .\nئەو وێنەی هونەری و خەیاڵ و ئیدیۆمانەی بەكاری ئەهێنن لە ئەدەبی تەسەوفدا، تایبەتمەندیەكانی چین؟\n•تايبەتمەندییەكانی خودە ئەزموونەكەن. بۆ نموونە ئەو ئەزموونە چونكە قووڵایی جیهانی ناوەوە – ناخی صۆفی – گۆڕەپانی سەرجەم مەنزڵ و شیو و حاڵ و مەقامەكانی صۆفییەكەیە و ئەو جیهانەش شاراوە و ڕۆحییە، واتە ماددی نیە، جەوهەری دەربڕین– تعبیر – ەكەش هەر هی ئەو جیهانەیە، بەڵام بۆ دەربڕین، شاعیری صۆفی ناچار دەبێت زمانی جیهانی فیزیكی، یا جیهانی ماددی، بەكار بێنێت، بۆیە ئەو دەقەی دەرەنجامی ئەو دوو جیهانییە لەدایك دەبێت، دەتوانرێ لانی كەم، بە دوو شێوەی جیاواز لێكبدرێتەوە. ئەم تایبەتمەندییە هەمیشە دوو ئاراستەی خوێندنەوەی دەقی صۆفییانەی هێناوەتە ئاراوە. ئەمەش، وێڕای ئەوەی مشتومڕی بەردەوامی نێوان ڕەمزی دیاری هەردوو ئاراستەكەی لێ كەوتۆتەوە. بەڵكو لە سایەی نەبوونی میتۆدی خوێندنەوەشدا، بۆچوونێكی ئێجگار سەیریش لە كۆششی گونجاندنی ئەو دوو جیهانەدا هاتۆتە ئاراوە.\nتاچەند شاعیرانی كورد گاریگەربوون بە ئەدەبیاتی تە سەوفی عەرەبی و فارسی؟\n•ئەدەبییاتی فارسی تا ئەو ڕادەیە كاریگەریی بەسەر شیعری صۆفییانەوە هەیە كە دەتوانرێ بگوترێ ، بێ ڕكابەر ، یەكەمین سەرچاوەی مەعریفی و سروشی شاعیرانی كوردە. هەڵبەتە دەقە بە عەرەبی نووسراوەكانی ناساندنی بنەماكان لەو بوارەدا، سەرچاوەی گەورەی مەعریفین ، بەڵام هێندەی بەرهەمە فارسییە تایبەتەكانی سەعدی ، حافز ، مەولانای ڕۆمی و شەبیستەری ، هەرگیز كاریگەر نەبوون.\nلە ئەدەبیاتی سۆفیەكاندا هەندێ ڕەمز و مانا هەیە خۆیان تەفسیرێكی جیای بۆ دەكەن، بەڵام خەڵكی بەشێوەیەكی تر لێكیان دەداتەوە، سەنگی مەحەك بۆ ئەو لێكدانەوانە چیە؟\n•پرسیارێكی زۆر جوانە. ڕەگی قووڵی ئەو هێما و ڕەمز و مانا و ئیشارەتانەی باستان كردن لە سەرچاوەكانی خودی ئەو ئەزموونەدایە. شیعری صۆفییانەی كلاسیكی كوردی، بە گشتی، لە خودی سەرچاوەكانی ئایینی ئیسلامەوە هەڵقوڵاون. ئەو سەرچاوەیانەش بریتین لە قورئانی پیرۆز و فەرموودە. ناكرێ ئاماژە بۆ قۆناغە هەرە گرنگەكانی ڕنگڕێژیی ئەو ئەزموونە لە دووەمین و سێیەمین سەدەی كۆچییەوە نەكرێ.\nخاڵی هەرە گرنگ، كە بۆتە مایەی جیاوازیی ڕەمز و مانا و زاراوەكانی ئەم ئەزموونە بریتییە لەو تێگەیشتنە تایبەتەی صۆفییان لە قورئانی پیرۆز. خاڵە هەرە گرنگەكانی ئەم تێگەیشتنە بریتین لەو قەناعەتەی ئایەتەكانی قورئانی پیرۆز ڕواڵەت و دیوی ناوەوەشیان هەیە. واتە لێكدانەوەیەكی سادەیان لێوە دەكرێ، بەپێی ڕواڵەتی ماناكەی. هەروەها لێكدانەوەیەكی قووڵیش هەیە كە هەموو كەسێك پەی پێ نابات. بەپێی دووەمین بۆچوون، لە قورئانی پیرۆزدا چەندین هێما هەن ناكرێ ئاوەها بە سانایی و ساكاری گوزەریان بەسەردا بكرێ، بەڵكو دەبێ بە وردی شوێنپێی مانا شاردراوەكە – كە مانا ڕاستەقینە و قووڵەكەیە – هەڵبگیرێت و هەوڵ بدرێت بدۆزرێتەوە. ئەم كۆششە تایبەت و جیاوازەی لێكدانەوەی قورئانی پیرۆز لە هزری ئیسلامیدا بە لێكدانەوەی ئیشاری – التفسیر الاشاری – ناسراوە. نموونەی هەرە بەرجەستەی كاریگەری ئەم جۆرە لێكدانەوەیە لە شیعری كوردیدا ئێجگار زۆرن، بەڵام تەنها بۆ نموونە ئاماژە بۆ چەند بەیتێكی ( مەحوی ) دەكەم، لەگەڵ ڕوونكردنەوەی ئاراستەی گشتیی لێكدانەوەی هێندێك چەمك تێیاندا :\nخوداگرتوو ســەرم چۆتن بەگژ شــــۆڕ و شــــەڕی عیشــقا\nبە نەصصــی ئایــــــە ئەفلاك و زەمین ئەم بارە ناكێشــێ\nتێ دەگـــا هـــەركەس بكا فەهمــی ڕمـــووزی مەعنـــەوی\nهیجــر و وەصلــە نار و جەننـەی ئایــەتی ( لا یســتوی )\nیەكەمین بەیت ئاماژەیە بۆ ئایەتی ( ئێمە ئەمانەت – سپاردە – مان پێشنیاز كرد بۆ ئاسمانەكان و زەوی و چیاكان تا بیگرنە ئەستۆ، نەچوونە ژێر باریەوە و لێی ترسان، مرۆڤـ خۆی خستە ژێر باریەوە، ئای كە ستەمی لە خۆی كرد و نەزان بووئەلئەحزاب 72 ). لەو بەیتەی مەحوییەوە ئاشكرایە كە ئەو وشەی ( اڵامانە ) یە بە عیشق – خۆشەویستیی خوا – لێكدراوەتەوە. بەڵگەی ئەو ئاماژەیەش خودی جەخت كردنی شاعیری لەسەر ” بە نەصصی ئایە – بەپێی دەقی ئایەت ” ە ، كە لە دووەمین بەشی بەیتەكەدا هاتووە.\nدووەمین نموونەش ، دەڵێ : ” نار و جەننەی ئایەتی لا یستوی “، ڕوونە كە ئاماژەیە بۆ ئایەتی ” دۆزەخییەكان و بەهەشتییەكان یەكسان نین، بەهەشتییەكان براوەن و ڕووسوورن ئەلحەشر20″. بەڵام لە بەرانبەری (أصحابُ النّار) دا ” هیجر – جودایی و دووری – دانراوە و لە بەرانبەر ( أصْحابُ الجَنَّە ) شدا ” وصل – بەیەك گەیشتن و ژوان – دانراوە. جگە لەمانەش، بڕیاری ئەوە دراوە كە ” تێ دەگا هەركەس بكا فەهمی ڕمووزی مەعنەوی – ئەو كەسەی لە هێما مەعنەوییەكان دەگات”، واتە ” ئەو كەسەی لە هێما – رەمز – ە مەعنەوییەكان دەگات، تێدەگا لەوەی مەبەست لە ” نار ” ی ئایەتی ” الحشر 20 ” ” دووری و جودایی ” یە و، مەبەست لە ” جنە ” ی هەمان ئایەت ” پێكگەیشتن – ژوان ” ە. بەڵام ” ڕمووزی مەعنەوی ” چین ؟\nبێگومان وشەی ” رموز ” ی عەرەبی كۆی وشەی ” رمز ” ی هەمان زمانە. واتە ئەوەی خۆتان بەكارتان هێنا. ” مەعنەوی – مَعْنَوی ” ش واتە پاڵدراو بەلای ” مَعْنی – مانا “، كە دیسانەوە لە پرسیارەكەتاندا هاتووە، ئاماژەیە بۆ دیوی ناوەوەی تێگەیشتنی ئایەتەكانی قورئانی پیرۆز. بەم شێوەیەش تێكڕای مانای بەیتەكە ئاوەها دەبێ : ” ئەو كەسەی لە هێما تایبەتەكانی ئایەتەكانی قورئانی پیرۆز – بەپێی لێكدانەوەی ئیشاری – بگات ، تێدەگا لەوەی مەبەست لە وشەی ” نار ” ی ئایەتی ئاماژە بۆ كراو ” جودایی – دووری ” یە و، مەبەست لە وشەی ” جنە ” ی هەمان ئایەتیش ” دیدار ، ژوان، پێكگەیشتن “. ئەو بەیتە ئاماژەیەكیشی تێدایە بۆ ئەو فەرموودەیەی كە بەهەشتییان لە بەهەشتدا خوای خویان دەبینن. هەڵبەتە لە قورئانی پیرۆزدا لەبارەی ئەوانەی ژەنگی گوناە دڵی داپۆشیون و گومڕا بوون ئەم ئایەتە دەبینین : ” نەخێر ، ئەوان لەو ڕۆژەدا لە خوای خوایان داپۆشراون – خوا نایانبینێ – ئەلموتەتەفین15″، لە شوێنی دیكەشدا ” خوا لە ڕۆژی بەرپابوونەوەدا خوا نایاندوێنێت لێیان ناڕوانێ – تەماشایان ناكات– نایانبینێ– ئەلعمران77″.\nPrevious مێژووی كورده‌كانی جه‌زیره 447 – 656 كۆچی\nNext مەولانا خالید گەڕیدەیەك بەدوایی نووڕدا


ئیماڕات دەڵێت ئامادەیە کاربکات لەپێناو ئاشتی نێوان ئیسڕائیل و فەڵەستینیەکان\nشازادەی جێنشینی ئیماڕات شێخ محەمەد بن زاید ئال نهیان لە لێدوانێکدا کە دەزگا فەڕمییەکانی ڕاگەیاندن بڵاوییان کردۆتەوە دەڵێت ئیماڕات ئامادەیە کارئاسانی بکات بۆ هەوڵەکانی ئاشتی نێوان ئیسڕائیل و فەڵەستینیەکان.\nشازادەی جێنشینی ئیماڕات لەمیانەی پەیوەندییەکی تەلەفونیدا لەگەڵ سەرۆکی میسڕ عەبدولفەتاح سیسیدا ئەم لێدوانەیداوە. لەلای خۆیەوە میسڕ بە پشتیوانی ئەمەریکا نێوەندگری کرد لە گەیشتن بە ئاگربەستی نێوان فەڵەستینیەکان و ئیسڕائیلدا.\nدەزگای هەواڵی ئیماڕات لەزاری شێخ محەمەدەوە بڵاویکردەوە" ئیماڕات ئامادەیە لەگەڵ سەرجەم لایەنەکاندا کاربکات بۆ پاراستنی ئاگربەست و دۆزینەوەی کۆمەڵێک ئاڕاستەی نوێ بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان و خستنەوەی ئاشتی."\nبەڵام شازادەی جێنشین جەختی لەوە کردەوە " پێویستە هەوڵی زیاتر بدرێت بەتایبەتی لەلایەن ڕابەرانی ئیسڕائیل و فەڵەستینیەکانەوە."\nجێی ئاماژەیە ساڵی ڕابردوو ئیماڕات و ئیسڕائیل ڕێکەوتنی ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوانیان واژۆکرد. فەڵەستینیەکان ئەو ڕێکەوتنانەیان بە " ناپاکیکردن لە پرسی فەڵەستینیەکان " ناودێرکرد، بەڵام ئیماڕات وتی ڕێکەوتنەکان بۆ ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ ئیسڕائیلدا لە کۆتاییدا سوودی بۆ فەڵەستینیەکان دەبێت.\nنوێنەری ئیماڕات لە ئەمەریکا یوسف عەتیبە مانگی ڕابردوو وتی دامەزراندنی پەیوەندی فەڕمی بەپێی ڕێکەوتنەکان ڕێگە بە ئیماڕات دەدات ڕۆڵێکی دیبلۆماسی ببینێت لە ململانێکانی نێوان ئیسڕائیل و فەڵەستینیەکاندا.


نابێت بە دەست لە کار کێشانەوەی وەزیرێک کۆتایی بە پڕۆسەی شەرمەزار کردنی کۆماری ئیسلامی بهێنرێت!\nمنداڵان خۆشترین میوەی هەر باخێکن، جوانترین وەرزی هەر ساڵێکن، باشترین مرۆڤی هەر ماڵێکن، گوێ کراوەترین ئینسانی هەرکۆمەڵ و سەردەمێکن، هەر بۆیە دەبێت بە شایستەوە هەڵسوکەوتیان لە گەڵ بکرێت و بەڕێزەوە لە گەڵیان بدوێیت و وەک گوڵ دەستیان بە سەردا بکێشیت. ئاریتما موحەممەدی.\nلە یەک و دوو ڕۆژی ڕابردوو کۆمەڵێ لە کوردان خوازیاری دەست لە کار کێشانەوەی وەزیری پەروەردەی ئیران بوون، لە بەر ئەوە کە کەمکاری لە پێداویستیەکانی پێویست بە کوژانەوەی ئاگرەکە کراوە و هەروەها نەبونی کەرەستەی بەکەڵک و ستاندارت لە قوتابخانەکە.\nلێرەدا بە پێویستی دەزانم کە یەک و دوو شتێ ڕوون بکەمەوە و هەروەها هۆکاری کەمکاری و خۆ خڵافندەکانی وەزیری پەروەردە لەو بوارەدا ڕوون بێتەوە.\nیەک، ئەوە سیاسەتی کۆماری ئیسلامییە کە ڕێگا لە دابینکردنی کەرەستە ستاندارد و بەکەڵکەکان بۆ قوتابخانەکانی کوردستان دەگرێت، دوو، حکومەتی فاشیست و توتالیتاری ئێران نایهەوێت کە گرنگی بە بواری پەروەردە، خوێندن و خوێندنەوە لە ناوچە کوردنشینەکان بدرێت.\nکۆماری ئیسلامی ئێران دەمێکە ڕێگای دژایەتی کردنی کوردی لە پێش گرتووە، بە هەموو شێوەیەک و لە هەر ڕێگایەکەوە بواری بۆ ڕەقسابێت درێخی نەکردووە.\nکۆماری ئیسلامی ئێران سیاسەتێکی ڕوون و ئاشکرای هەیە لە مەڕ پرسی خوێندن و پەروەردە لە کوردستان، ئەو سیاسەتەش بە چەند ڕەهەندێک دا تێپەڕ دەبێت کە لە هەمویان گرینگتر ئەوەیە کە خوێندنگاکان و قوتابخانەکانی کوردستان ببێتە دۆزەخ و جەهەنم بۆ لاوان و خوێنکارای کورد.\nسوتاندنی قوتابخانەکان لە کوردستان کاریگەری نگەتیڤ لە سەر مێشک و دڵ و دەروونی خوێندکاری کورد دادەنێت کە لەوانەیە ببێتە هۆکاری ئەوەش کە بەشیک لە منداڵانی کورد لە خوێندن و بۆ قوتابخانە ڕۆیشتن دوور بکەونەوە و ترس و تۆقاندن بباتە نێو هزری منداڵی کورد.\nمێژوو و بەرە پێشەوەچون یان مێژوو و هەوڵەکانی مرۆڤ بۆ پێگەیشتن و پێشکەوتن هەمیشە پێوەندیەکی بتەویان پێکەوە هەبووە و دەورێکی کارامەیان لە ژیانی مرۆڤەکان گێڕاوە، هەر بۆیە لە کاتی ڕوودانی هەر ڕووداوێک مرۆڤ هەوڵ دەدات کە هۆکاری گرفتەکە یان پێکهاتی پێشهاتەکە بۆ خۆی ڕوون بکاتەوە.\nئەوەش وامان لێ دەکات کە پەنا بۆ مێژوو و پێداچونەوە بە ڕووداوەکانی ڕابردوی خۆماندا بکەین. مێژووش پێمان دەڵێت کە سیاسەتی کۆماری ئیسلامی ئێران لە سەرەتانی هاتنە سەرکاری لە هەمبەر کوردستان چی بوو!\nبێگومان هەمومان وڵامی ئەو پرسیارە دەزانین، ئەویش ئەوە بوو کە سیاسەتی قڕ کردن، ئاگردان و وێرانکردنی گوندەکانی لە پێش گرت، خەبات و تێکۆشانی گەلی کوردیش لە دەسپێکی شۆڕشی ئێران تەنیا بەهانەیەک بوو بۆ وێران کردنی گوندە کوردستان.\nبە پێی سەردەم سیاسەتی ڕۆژیش دەگۆڕدرێت و ئاڵوگۆڕی پێویستی بە سەردادێت. لەوانەیە ئیستا نەتوانێ بەو شێوەیە گوندەکانی کوردستان وێران بکات، بەڵام خۆ دەتوانێ بە پێشگیری کردن لە ئاوەدان کردنەوە و بوار نەڕەقساندن بۆ دانانی کەرەستە و پێداویستی پێویست ڕووداوی ناخۆش و دڵتەزێنی وەک سوتاندنی قوتابخانەیی گوندی شێناوێ بوخوڵقێنێ.\nدیارە ئەو کۆمەڵە نوسەر و ڕۆژنامەنویسە ئامانجەکەیان پاک و پاراوە، بەڵام لە فەلسەفەی ڕووداوەکەیان کەم کردووەتەوە. ئەو ڕووداوە تەنیا پێوەندی بە وەزیری پەرەوردە و خوێندن و فێرکردن نییە، بەڵکو ئەوە سیاسەتی بنەڕەتی کۆماری ئیسلامی ئێرانە، دەبێت ئێمە هەوڵ بدەین ئەو سیاسەتی کۆماری ئیسلامی لەقاو بدوین و بە دەست لە کار کێشانەوەی ئەو وەزیرە کۆتایی بە هەوڵەکانی خۆمان بۆ ئاشکراکردنی سیاسەتە چەوتەکانی ڕژیم نەهێنین.\nبەڕاستی ئەوە جێگای پرسیارە بۆ من کە ئەو بەڕێزانە داوایان کردووە ئەو وەزیرە بێدەسەڵاتە دەست لە کار بکێشێتەوە! وا دیارە لە کوردستان ژیان ناکەن و جیایی خستنە نێوان پێکهاتەکانی ئێران هەست پێناکەن.\nبە دەست لە کار کێشانەوەی ناوبراو چارەسەری سوتاوەکان ناکرێت و زام و برینی دایک و باوکی منداڵە لێقەوماوەکانیش ساڕێژ نابێت. من پێم وایە کە هیچ هەوڵیک بۆ دوو بارە نەبونەوەی ڕوداوی لەو چەشنەش لە ئارادا نییە.\nئێمە وەک هاونیشتیمانانی ئەو منداڵانە دەبێت هەوڵی خۆمان بۆ ئەوە بخەینە گەڕ کە ڕووداوەکە وەک پێشهاتێکی ئاسایی و سروشتی چاوی لێ نەکرێت و کاربەدەستان و سیستمی سیاسی ئێران ببەینە ژێر پرسیار.\nکاریگەری ڕوداوێکی لەو چەشنە لە سەر لەش و لاری ئەو منداڵانە دەمێنێتەوە و زامنی نێو دەروونیان بۆ هەمیش کولاوەیە، بۆیە شایستەی ئەو کچ نازدار، جوان و شیرینایە ئەوە نییە کە بە زوترین کات لە بیر بچنەوە و بە دەست لە کار کێشناوەی کەسێک یان بەرپسێکی کۆتایی بە پڕۆسەی شەرمەزارکردنەکە بێت.\nدەبێت ئەوە بە بونیادە نێودەوڵەتیەکانی مافی مرۆڤ و ڕێکخراوەکانی منداڵ پارێزانی جیهان بسەلمێنین کە منداڵی کورد لە قوتابخانەشدا دوچاری هەڵاوردن و جیاخوازی دەبنەوە.\nلە نوسینی ئاریتما موحەممەدی Mohammadi Aritma\nAritma mohammadi ئاریتما موحەممەدی


ئایشە حوڕ ڕوونی دەکاتەوە سوڵتان عەبدول حەمیدی دووەم (١٨٤٢-١٩١٨) خاوەنی بیرۆکە و دامەزرێنەری سوارەی حەمیدییە بووە کە لە سەردەمی ئەودا ناوە فەرمییەکەی (تابوورە سووکەکانی سوارەی حەمیدییە) بووە. لەو سەردەمەدا دەوڵەتی عوسمانی خاکی زۆری لە دەست دابوو، بۆیە عەبدول حەمیدی دووەمی ناسراو بە "خەلیفە" دەیویست لە ڕێی کۆکردنەوەی ئیسلام و نوێخوازییەوە ڕێ لە ونکردنی سەرزەمینی نوێ بگرێت و تەنانەت سەرزەمینە لە دەستچووەکانیش بگەڕێنێتەوە. ئەو خوولیایە بزوێنەری سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوەی ناوبراو بوو. ئەو بەباشی لە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی کوردەکان تێگەیشتبوو. لە دوای شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵا لە ساڵی ١٨٧٩دا سوڵتان بۆی دەرکەوتبوو مەحاڵە بتوانێت لە کوردستان بە زەبری چەک دەسەڵات بسەپێنێت. هەروەها گەیشتبووە ئەو باوەڕەی کە بە تورککردنی عەرەب و ئەلبانییەکانیش کارێکی بێهوودەیە. خوولیای دامەزراندنی دەوڵەوتێکی تاک نەتەوەیشی نەبوو. بگرە پلانی وەهابوو کوردە سوونییەکان کە لەگەڵ دەوڵەتدا هاوئاین و هاومەزهەب بوون، پەروەردە بکات و ڕێک بخات و لە ڕێی ئەوانەوە هێزی لە دەستچووی دەوڵەت بگەڕێنێتەوە. کاری ڕێکخستن ساڵی ١٨٩١ بە دامەزراندنی سوارەی حەمیدییە و کاری پەروەردە ساڵی ١٨٩٢ بە کردنەوەی قوتابخانەکانی عەشیرەت دەستی پێکرد.\nئایشە حوڕ لە درێژەی لێکۆڵینەوەکەیدا ئاماژە دەکات بۆ ئامانجەکانی عەبدول حەمیدی دووەم لە دامەزراندنی سوارەی حەمیدییە و دەنووسێت بە هۆی ئەوەی عەشیرەتە کوردەکان خاوەن کاریگەری و دەسەڵاتی زۆر بوون، دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندی لە کوردستان زۆر لاواز ببوو. بۆیە عەبدول حەمیدی دووەم دەیویست لە ڕێی پەروەردە و ڕێکخستنەوە کوردە کۆچەر و نیمچە کۆچەرەکان کە خاوەن هەستێکی نەتەوەیی گەشەکردوو نەبوون، لە ژێر سەیوانی ئیسلامدا یەک بخات و بەو جۆرە بە دەوڵەتەوە پابەندیان بکات، کۆتایی بە شەڕی نێوان عەشیرەتەکان بهێنێت و کوردەکان وەک سەرباز بخاتە شەڕەکانی دژ بە ئێران و ڕووسیاوە. حوڕ لە شوێنێکی تری لێکۆڵینەوەکەدا دەنووسێت کە ڕوون نییە داخۆ چۆن کوردەکان بە پرۆژەی سوارەی حەمیدییە قایل کراون. بەڵام دواجار عەبدول حەمیدی دووەم سەرکەوتنی بەدەست هێناوە و بەشێک لە کوردەکان ئەگەر لایەنگری ئیمپراتۆریایش نەبووبن، پابەندبوونی خۆیان بە سوڵتان-خەلیفەوە ڕاگەیاندووە. تەنانەت خۆشەویستیی کوردەکان بۆ عەبدول حەمیدی دووەم گەیشتە ئاستێک کە ناسناوی "باڤێ کوردا – باوکی کوردان" بە باڵایدا داببڕن.\nسەرچاوە: فەیسبووكی نووسەر


بۆ ئەوەی لەرەمەزاندا تینوت نەبێ ئەم رێنماییانە پەیڕەو بكە\n15.05.2019 12:14 PM\nبەهۆی بەرز پلەکانی گەرماوە ڕەمەزان کەمێک گرانە و ڕەنگە زیاترهەستی تیونێتی ماندوومان بکات، بەڵام چۆن لەکاتی ڕۆژوودا وادەکەین کە کەمترین هەستی تینوێتیمان هەبێت یان لایەنی کەم بۆ ماوەیەکی زۆر خۆڕاگر بین.\nپێویستی ئاو خواردنەوە لە دەزانین لە مانگی ڕەمەزاندا بەهۆی نەخواردن و نەخواردنەوەوە جەستە وشک دەبێتەوە و لەش پێویستی بە ئاو دەبێت و هەست بە تونیەتی دەکەیت ، بەڵام دەتوانیت بەم ڕێگا ئاسانانە خۆتی لێ رزگاربکەیت:\nلە پارشێودا ئاوی زۆر مەخۆرەوە، چونکە جەستە لەکاتژمێرەکانی بەیانیدا زۆربەی لەدەست دەدات.\nخواردنی زۆری شیرینی زیانی هەیە و زیاتر تینوت دەکات، هەر بۆیە لەمانگی ڕەمەزاندا هەوڵبدە بڕێکی کەم و سادە لە شیرینی بخۆیت.\nلەو خواردنانە دووربکەوەرەوە کە خوێی زۆر لەخۆدەگرن، چونکە هەستی تونیەتی زیاد دەکەن.\nهەوڵبدە پارشێوان پەرداخێک ماستاو بخۆیتەوە، چونکە وزەی پێویست دەبەخشێت بەلەش و هەستی تونیەتی بۆماوەیەکی زۆر کەم دەکاتەوە.\nزەڵاتەی سەوزەکان زیاتر بخۆ، چونکە دەوڵەمەندن بە ڕیشاڵ، دەبنە هۆی کەمکردنەوەی تونیەتی بۆماوەیەکی زۆر.\nئەو خۆراکانە مەخۆ کە رێژەیەکی زۆر خوێی تێدایە، چونکە بەگشتی کاریگەری لەسەر تەندروستی هەیە، ئاوی لەشت هەڵدەمژێت و زیاتر تینو دەبیت، لەبری خوێ ئاوی لیمۆ بەکاربهێنە.