چاره‌نووسی جیهان؛ دوای خۆبژێوی* ئه‌مریكا له وزه‌دا\nئه‌گه‌ر پێشبینی ڕێكخراوه‌كانی شه‌رتكردن قه‌بووڵ بكه‌ین چیڵسی كلینتۆن، كچی بیل و هیلاری كلینتۆن، خۆشبه‌خترین سه‌رۆک كۆماری ئه‌مریكا ده‌بێت.\nله چوار ده‌یه‌ی ڕابردوودا گرینگترین كاری ڕێبه‌رانی ئه‌مریكا له ڕیچارد نیكسۆنه‌وه تا باراک ئۆباما، سه‌ربه‌خۆیی و خۆبژێوی ئه‌مریكا له بواری وزه‌دا بووه و ئێستەش به هۆی دۆزینه‌وه‌ی یه‌ده‌گی نه‌وت و گازی شێڵ (Shale) نزیكه ئه‌م ئاره‌زووه له‌مێژینه‌یه به‌دی بێت.\nئاژانسی نێوده‌وڵه‌تی وزه (IEA) و كۆمپانیای نه‌وتی (BP) پێشبینی ده‌كه‌ن ئه‌م و‌ڵاته له ساڵی ٢٠٣٥، له ڕووی نیازمه‌ندی به وزه بتوانێت پێویستیی خۆی دابین بکات.\nباراک ئۆباما له گوتاری ساڵانه‌ی سه‌رۆک كۆماریی خۆیدا له ساڵی ٢٠١٣ گوتی: "دوای چه‌ند ساڵ قسه‌كردن له‌م بواره له كۆتایییدا ئێمه له سه‌ربه‌خۆیی ئاینده‌ی وزه‌ی خۆمان نزیک ده‌بینه‌وه."\nكه‌س پێشبینی ئه‌وه ناكات ئه‌مریكا له‌پڕێكدا نه‌وت و گازی هاوه‌رده‌ی خۆی ڕابگرێ، به‌ڵام گه‌یشتن به سەربەخۆیی له وزه‌دا بۆ ئه‌مریكا و جیهان ده‌توانێ په‌یامی گرینگی هه‌بێت.\nته‌نیا له ساڵی ٢٠١٣، ئه‌مریكا نزیكه‌ی ٣٠٠ ملیار دۆلاری بۆ هاورده‌كردنی نه‌وت خه‌رج كردووه. ئه‌م ژماره‌یه نزیكه‌ی دوو له‌سه‌ر سێی كورت‌هێنانی بودجه‌ی بازرگانی ئه‌م وڵاته‌یه. له‌م سۆنگه‌یه‌وه ده‌توانین بڵێین كه هاورده‌كردنی نه‌وت ساڵانه سه‌دان ملیار دۆلار له ئابووریی ئه‌مریكا به‌هه‌ده‌ر ده‌دات.\nوه‌ک چۆن ئاژانسی نێوده‌وڵه‌تی وزه به بیرمان ده‌هێنێته‌وه كورت‌هێنانی به‌رده‌وام له بودجه‌ی بازرگانی وڵاتێكدا ده‌توانێ نرخی گه‌شه‌ی ئابوورییه‌كه‌ی كه‌م بكاته‌وه و زیان به كار و وه‌به‌رهێنان بگه‌یه‌نێت.\nئه‌گه‌ر ئه‌مریكا له ڕووی پێویستی به وزه به خۆبژێوی بگات، خه‌رجی كڕینی له بازاڕی ناوخۆدا كه‌م ده‌بێته‌وه و له هه‌مان كاتدا هه‌موو ئه‌م پاره‌یه بۆ سندووقی وه‌به‌رهێنانی ناوخۆ ده‌گه‌ڕێته‌وه.\nخه‌رجی هاورده‌كردنی ساڵانه‌ی نه‌وتی ئه‌م وڵاته، نزیكه‌ی به‌رابه‌ر له سه‌ددا دووی گه‌شه‌ی ئابووریی ساڵانه‌یەتی. له‌م ساڵانه‌ی دواییدا نرخی ناوه‌نجی گه‌شه‌ی ئابووریی ئه‌مریكا ده‌وروبه‌ری دوو له سه‌ددا بووه. له‌م ڕووه‌وه ئه‌گه‌ر ئه‌م وڵاته بتوانێ خۆی له خه‌رجی كڕینی وزه له ده‌ره‌وه ڕزگار بكات، وه‌كوو ئه‌وە وایه كه به به‌لاش هه‌مان ئه‌و دوو له سه‌ددا گه‌شه‌ی ئابوورییەی ده‌ستبکەوێت.\nپوڵ ده‌یڵس له ڕێكخراوی تۆژینه‌وه‌ی ئابووری كه‌پیتاڵ ئیكۆنۆمیكس باوه‌ڕی وایه ئه‌م ده‌ستپێوه‌گرتنه له ماوەیەکی زه‌مه‌نی ١٠ تا ٢٠ ساڵ دا‌به‌ش ده‌بێت و سوودی بۆ گه‌شه‌ی ئابووریی ئه‌مریكا له ئێسته‌دا زۆر كه‌مه و نزیكه‌ی ٠.١٪ - ۰.٢٪ ده‌بێت.\nئه‌مه ڕاسته، به‌ڵام سه‌ربه‌خۆیی ئه‌مریكا له بواری وزه‌دا، ئابورری ئه‌م وڵاته به به‌راورد به بارودۆخی ئێستە به شێوه‌یه‌كی به‌رچاو به‌هێز ده‌كات.\nخۆبژێوی ئه‌مریكا له وزه‌دا ته‌نیا له ڕێگه‌ی پشتبه‌ستن به گاز و نه‌وتی شێڵه‌وه ده‌بێت كه ئه‌مریكا بڕێكی زۆری تێدایه و نرخه‌كه‌شی زۆر هه‌رزانه. ئه‌م گۆڕانكارییه ده‌توانێ كارخانه و وه‌به‌رهێنانی پیشه‌سازیی ئه‌مریكا بباته قۆناغێکی زێڕینه‌وه.\nنرخی سووته‌مه‌نی له ئه‌مریكا له‌چاو وڵاتانی ئه‌ورووپا و ژاپۆن هه‌رزانتره. له هه‌مان كاتدا زیادبوونی نرخی وه‌به‌رهێنان له چین و زیادبوونی گه‌شه‌ی وه‌به‌رهێنان له ئه‌مریكا، بووه‌ته هۆی ئه‌وه‌ی له‌م ساڵانه‌ی داوییدا زۆر له كۆمپانیا ئه‌مریكییه‌كان شوێنی بەرهەم‌هێنانی خۆیان له ده‌ره‌وه بگه‌ڕێننه‌وه ئه‌مریكا.\nژماره‌یه‌كی زۆر كۆمپانیای گه‌وره‌ی وه‌كوو؛ جه‌نه‌ڕاڵ ئه‌لكتریک، فۆرد، كاته‌رپیلار و بی ئای ئێس ئێف ڕایان گه‌یاندووه به جێبه‌جێكردنی گه‌ڵاڵه‌ی سه‌دان ملیۆن دۆلاری له ئاینده‌یه‌كی نزیكدا كارگه له كاركه‌وتووكانی خۆیان دووباره به‌كار ده‌خه‌نه‌وه. ته‌نانه‌ت كۆمپانیای ئه‌پڵش، دوای ده‌یه‌یه‌ک له داخستنی كارگه‌كانی له ناوخۆی ئه‌مریكا، ڕای گه‌یاندووه به‌زوویی هێڵێكی بەرهەم‌هێنانی تازه له ویلایه‌تی ئه‌ریزۆنا ده‌كاته‌وه.\nبه‌پێی ئاماری كۆمپانیاكانی دروستكردنی ده‌رمان له ئه‌مریكا له نێوان ساڵانی ٢٠١٠ تا ٢٠١٣، نزیكه‌ی سه‌د نه‌خشه‌ی تازه بۆ بەرهەم‌هێنانی كیمیایی به به‌های ٧٢ ملیار دۆلار بڵاو كراوه‌ته‌وه و هه‌موو ئه‌مانه‌ش له ناوخۆی ئه‌مریكا به‌ڕێوه ده‌چێت.\nبه‌پێی لێكۆڵینه‌وه‌كانی ڕێكخراوێكی ژمێریاری بازرگانی، به هۆی كه‌مبوونه‌وه‌ی نرخی سووته‌مه‌نی تا ساڵی ٢٠٢٥، نزیكه‌ی یه‌ک ملیۆن هه‌لی كاری تازه له به‌شی وه‌به‌رهێنانی پیشه‌سازیی ئه‌مریكا ده‌ڕه‌خسێت، توێژینه‌وه‌ی دیكه‌ش ئه‌وه‌یان ده‌رخستووه له ساڵانی ئاینده‌دا ڕێژه‌ی هه‌نارده‌ی ئه‌مریكا به شێوه‌یه‌كی به‌رچاو زیاد ده‌كات.\nهه‌ر زیادبوونێک له بواری وه‌به‌رهێنانی پیشه‌سازی كاریگه‌ری له‌سه‌ر به‌شه‌كانی دیكه‌ی ئابووری ئه‌و وڵاته ده‌بێ و به‌های گه‌شه‌ی ته‌واوی ئابووریش زیاد ده‌كات. كاریگه‌رییه باشه‌كانی ئه‌م ڕه‌وته هه‌ر له ئێسته‌وه هه‌ستی پێ ده‌كرێت و زۆربه‌ی ئابووریناسان له‌و بڕوایه‌ن هۆكاری سه‌ره‌كی زیادبوونی وه‌به‌رهێنان و گه‌شه‌ی ئابووریی ئه‌مریكا له‌م ساڵانه‌ی دواییدا به هۆی دابه‌زینی نرخی سووته‌مه‌نییه‌وه بووه.\nپیشه‌سازیی وه‌به‌ر‌هێنانی ئه‌ورووپا\nپێش چوار ساڵ نرخی گاز له ئه‌ورووپا نزیک بوو له نرخی گاز له ئه‌مریكا، به‌ڵام ئه‌مڕۆ نرخی گاز له ئه‌ورووپا سێ به‌رابه‌ری ئه‌مریكایه و پێشبینییه‌كانی ئاژانسی نێوده‌وڵه‌تی وزه‌ش وایه كه له ساڵی ٢٠٣٥، نرخی گاز له ئه‌ورووپا دوو به‌رابه‌ری ئه‌مریكا ده‌بێت.\nده‌زگای ڕاوێژكاری ئابووریی بۆستن پێشبینی ده‌كا كه له ده‌یه‌كانی ئاینده‌دا تێچووی وه‌به‌رهێنان له پیشه‌سازی جۆراوجۆری وه‌كوو؛ پلاستیک، ئۆتۆمبیل، كۆمپیوته‌ر و ئه‌لیكترۆنی له ئه‌مریكا به به‌راورد به ئه‌ڵمانیا، ئیتاڵیا، به‌ریتانیا، فه‌ره‌نسا و ته‌نانه‌ت ژاپۆن له نێوان ٥ تا ٢٥ له سه‌ددا كه‌متر ده‌بێت.\nهه‌ر له ئێسته‌وه به‌شێک له كۆمپانیا گه‌وره‌كانی ئه‌ورووپا خه‌ریكی وه‌گه‌ڕخستنی سه‌رمایه‌ن له ئه‌مریكا. كۆمپانیای شاڵ ڕایگه‌یاندووه بنكه‌ی گه‌وره‌ی له ناوچه‌ی ئاپالاچیای ده‌وڵه‌مه‌ند به گاز دامه‌زراندووه، كۆمپانیای ڤالوری فه‌ره‌نسی یه‌ک ملیار دۆلار سه‌رمایه‌ی له ویلایه‌تی ئۆهایۆ وه‌گه‌ڕخستووه، هه‌روه‌ها كۆمپانیایه‌كی نه‌مساوی بۆ بەرهەم‌هێنانی پۆڵا ٧٥٠ ملیۆن دۆلاری له كارخانه‌یه‌ک له ویلایه‌تی تكساس خه‌رج كردووه.\nمه‌ترسی كۆچی كۆمپانیا گه‌وره‌كانی ئه‌ورووپا بۆ ئه‌مریكا لای سیاسه‌تمه‌دارانی ئه‌ورووپا شاراوه نییه. هێرمان ڤان ڕومپوی سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی ئه‌ورووپا ده‌ڵێ: "هه‌موو ڕێبه‌ران به‌باشی ده‌زانن كه سووته‌مه‌نی هه‌رزان و دڵنیاكه‌ر هۆكاری سه‌ره‌كییه بۆ به‌رده‌وامی كارخانه و كار له ئه‌ورووپا. بۆ پیشه‌سازی وه‌به‌رهێنه‌كانی ئه‌ورووپا ڕكابه‌ری له‌گه‌ڵ كۆمپانیاكانی ده‌ره‌وه وه‌كوو؛ كارخانه‌كانی ئه‌مریكا كه نیوه‌ی نرخی ئێره بۆ سووته‌مه‌نی خه‌رج ده‌كه‌ن زۆر سه‌خته."\nكۆمیسیۆنی ئه‌ورووپا ته‌نانه‌ت له ئه‌گه‌ری ڕوودانی ڕه‌وشێک قسه ده‌كات كه به هۆی مانه‌وه‌ی نرخی سووته‌مه‌نی به گرانی به‌شێكی زۆر له پیشه‌سازییه‌كانی ئه‌ورووپا ڕووبه‌ڕووی داخستن ببنه‌وه.\nوڵاتانی هه‌نارده‌ی نه‌وت\nژماره‌یه‌كی زۆر له وڵاتانی بەرهەم‌هێنانی نه‌وت، به‌شێكی زۆر له به‌رهه‌می خۆیان ده‌نێرنه ئه‌مریكا و ئه‌گه‌ر ئه‌مریكا له ڕووی وزه‌وه به خۆبژێوی بگات، ئه‌وان كڕیاری سه‌ره‌كی خۆیان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن. كاریگه‌ری ئابووری ئه‌م گۆڕانكارییه له‌سه‌ر وڵاتانی بەرهەم‌هێنانی نه‌وت له ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤین، ڕۆژئاوای ئه‌فریقا و باشووری ئه‌مریكا زۆر به‌رچاو ده‌بێت.\nبۆ نموونه؛ له ساڵی ٢٠١١ هه‌نارده‌ی نه‌وتی ئیكوادۆر بۆ ئه‌مریكا نزیكه‌ی ٦ ملیار و نیو یان له سه‌ددا هه‌شتی داهاتی پوخته‌نه‌كراوی ناوخۆیی (Gross Domestic Product) ئه‌و وڵاته بوو، له‌باره‌ی كۆڵۆمبیا ئه‌م ڕێژه‌یه نزیكه‌ی له سه‌ددا حه‌وتی داهاتی پوخته‌نه‌كراوی ناوخۆیی بوو. ته‌نانه‌ت كه‌نه‌دا كه یه‌كێک له وڵاتانی به‌هێزی ئابووریی جیهانه و ئه‌ندامی گرووپی حه‌وته، له‌م گۆڕانكارییه بێ زیان نابێت. هه‌ڵبه‌ت ده‌بێت ئه‌وه به بیر بهێنینه‌وه ئه‌م گۆڕانكارییه له ئابووریی وڵاتانی بەرهەم‌هێنه‌ری نه‌وت له شه‌و و ڕۆژێكدا ڕوو نادات.\nته‌نیا هۆكار كه كاریگه‌ری له‌سه‌ر بازاڕی وزه داده‌نێت كه‌مبوونه‌وه‌ی كڕینی نه‌وت له لایه‌ن ئه‌مریكاوه نییه. ئه‌گه‌ر كاتێک ئه‌مریكا ئیتر نه‌وت له ده‌ره‌وه نه‌كڕێت، ئه‌م به‌رهه‌مه یه‌كێک له گه‌وره‌ترین كڕیاره‌كانی خۆی له‌ده‌ست ده‌دا و نرخی له‌سه‌ر ئاستی جیهان داده‌به‌زێت. ئه‌م بارودۆخه له‌سه‌ر ئابووری هه‌موو وڵاتانی بەرهەم‌هێنانی نه‌وت كاریگه‌ری داده‌نێت، ته‌نانه‌ت ئه‌وانه‌ش كه نه‌وت به ئه‌مریكا نافرۆشن.\nپوڵ ده‌یڵس له ڕێكخراوی توێژینه‌وه‌ی ئابووری كه‌پیتاڵ ئیكۆنۆمیكس ده‌ڵێ: "لەژێر كاریگه‌ری ئه‌و دۆخه نه‌خشه‌ی ئێستەی دابه‌شبوونی سامان له جیهاندا ده‌گۆڕێت و به‌شێكی زۆری ئه‌م سامانه له وڵاتانی بەرهەم‌هێنان بۆ وڵاتانی به‌كارهێنانی نه‌وت و گاز ده‌گوازرێته‌وه."\nجوگرافیای سیاسیی و ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست\nله حاڵه‌تێكدا ئه‌مریكا له ڕووی وزه به خۆبژێوی بگات، ئیتر كرده‌ی به‌هێزی ئه‌م وڵاته له ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بۆ به‌رگریكردن له به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له‌م به‌شه‌ی جیهان بێ واتا ده‌بێت. بۆچوونه‌كان له‌باره‌ی سووته‌مه‌نی و به تایبه‌تی نه‌وت له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكا له ده‌یه‌كانی ڕابردوودا جیاوازن. زۆربه‌ی چاودێران بۆ نیشاندانی ئه‌م جیاكارییه ئاماژه به سیاسه‌تی ئه‌مریكا به‌رانبه‌ر به سووریا و عێراق ده‌كه‌ن. نه‌وتی سووریا به به‌راورد به نه‌وتی عێراق گرینگی كه‌متری هه‌یه و له‌م سۆنگه‌یەوەیە ئه‌مریكا زۆر بایه‌خ به سووریا نادات.\nنموونه‌یه‌كی دیکە له پێوه‌ندی به سیاسه‌تی ده‌ره‌وه له‌گه‌ڵ سووته‌مه‌نی ده‌توانین باسی مامه‌ڵه‌ی ئه‌ورووپا له‌گه‌ڵ ڕووسیا له‌باره‌ی قه‌یرانی كریمه‌وه بكه‌ین. له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بڕێكی زۆر سووته‌مه‌نی ئه‌ورووپا له لایه‌ن ڕووسیاوه دابین ده‌كرێت، ده‌ستی ئه‌م وڵاتانه به‌رانبه‌ر به ڕووسیا به‌ستراوه.\nله‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا ناتوانین بڵێین نه‌وت ته‌نیا هۆكاری ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته كه جێی بایه‌خی سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مریكایه. ئه‌لێكسیا ئا‌ش شاره‌زا له ناوه‌ندیی لێكۆڵینه‌وه‌ی ئابووریی و پیشه‌سازی (IHS) له ئه‌مریكا ده‌ڵێ: "بۆ ئه‌مریكا بابه‌تی وزه له ڕۆژهه‌ڵاتی ناڤین گرینگه و سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش ئه‌م ناوچه‌یه بۆ به‌رنگاربوونه‌وه‌ی چین و ڕووسیا له‌سه‌ر ئاستی جیهان بۆ ئه‌مریكا زۆر جێی بایه‌خه."\nهه‌روه‌ها نابێ ئه‌وه‌ش له‌بیر بكه‌ین، ئه‌مریكا له‌گه‌ڵ به‌شێک له وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست وه‌كوو؛ سعوودیه پێوه‌ندی له مێژینه‌ی هه‌یه كه گرێبه‌ستی به‌رگریی و پڕچه‌ككردن به‌شێكی گرینگی پێک‌ده‌هێنێت. هه‌ندێک له چاودێران ڕایان وایه هه‌ر له ئێسته‌وه ئه‌مریكا له به‌شێک له‌و ناوچانه‌ی كه بۆ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌م وڵاته گرینگه كشاوه‌ته‌وه.\nئه‌لێكسیا ئا‌ش به بیرمان ده‌هێنێته‌وه ئه‌گه‌ر چیتر ئه‌مریكا پێویستی به‌وه نه‌بێت له شه‌ڕێكی ئایدۆلۆجی وه‌كوو ده‌ورانی جه‌نگی سارد ده‌رگیر بێت، له‌وانه‌یه بڕێک له ئاماده‌یی جیهانی خۆی كه‌م بكاته‌وه و بۆ نزیک سنووره‌كانی خۆی بكشێته‌وه.\nكۆی گشتی ڕێژه‌ی بەرهەم‌هێنانی گازی دووه‌م ئۆكسیدی كاربۆن له ئه‌مریكا له ساڵی ٢٠٠٨ ه‌وه جگه له ساڵی ٢٠١٠، كه‌م بووه‌ته‌وه و ئێستە له ڕێژه‌ی ساڵانی نه‌ود نزیک بووه‌ته‌وه. یه‌كێک له هۆكاره‌كان، زیادبوونی به‌رچاوی سوود وه‌رگرتنه له نه‌وت و گازی شێڵ كه له ئێسته‌دا یه‌ک له‌سه‌ر سێی بەرهەم‌هێنانی گاز و یه‌ک له‌سه‌ر چواری بەرهەم‌هێنانی نه‌وت له‌م وڵاته‌دا پێک‌ده‌هێنێت. له به‌رانبه‌ردا به‌كارهێنانی خه‌ڵووزی به‌ردین كه یه‌كێكه له پیسكه‌رترین سووته‌مه‌نییه‌كان كه‌م بووه‌ته‌وه.\nئه‌م گۆڕانكارییه له‌وانه‌یه بۆ ئه‌مریكا باش بێت، به‌ڵام بۆ ئه‌ورووپا ئه‌وه‌نده باش نییه، چونكه له‌م ساڵانه‌ی دواییدا هاورده‌كردنی خه‌ڵووزی به‌ردینی ئه‌مریكا كه له‌ژێر كاریگه‌ریی بەرهەم‌هێنانی گاز و نه‌وتی شێڵ نرخی له بازاڕدا هه‌رزان بووه، زیاتر بووه.\nبه‌ڵام شاره‌زا و لایه‌نگرانی ژینگه بۆ نیگه‌رانییه‌كانی خۆیان له‌باره‌ی زیادبوونی به‌كارهێنانی گاز و نه‌وتی شێڵ هۆكاری دیكه‌یان هه‌یه. به گوته‌ی ئه‌وان، پیسبوونی ژینگه به هۆی گاز و نه‌وتی شێڵه‌وه ڕه‌نگه له خه‌ڵووزی به‌ردین كه‌متر بێت، به‌ڵام له جۆره‌كانی دیكه‌ی سووته‌مه‌نی وه‌كوو؛ وزه‌ی خۆر و با زیاتره.\nئه‌گه‌ر ئه‌مریكا پشت به نه‌وت و گازی شێڵ ببه‌ستێت و له‌ژێر كاریگه‌ری ئه‌ودا سه‌رمایه‌گێڕی له بواری وزه‌كانی دیكه‌دا كه‌م بێته‌وه، له درێژ ماوه‌دا پیسبوونی ژینگه زیاتر ده‌بێت.\nله هه‌مان كاتدا ده‌بێت ئه‌وه‌مان له‌یاد بێت كه نه‌وت و گازی شێڵ به‌شێكن له وزه‌ی فوسیلی (Fossil) و ڕۆژێک دێت ته‌واو ده‌بن، ئه‌گه‌ر ئه‌مریكا ده‌یه‌وێت بۆ هه‌تاهه‌تا له ڕووی وزه‌وه سه‌ربه‌خۆ بێت، دره‌نگ یان زوو ده‌بێ ڕوو له وزه‌كانی دیكه بكات.\n• ئه‌م بابه‌ته له نووسینی (ریچارد اندرسون)ه و به ناونیشانی (سرنوشت جهان؛ بعد از خودکفایی ێ‌مریکا در انرژی)، ١٩ی حوزه‌یرانی ٢٠١٤، له سایتی بی‌بی‌سی فارسی بڵاو كراوه‌ته‌وه.\n* خۆبژێوی (Independence): خۆتێركردن، سه‌ربه‌خۆیی، خودكفایی.\n شێڵ Shale)): جۆره به‌ردێكی نیشته‌نیی ته‌ڵاش ته‌ڵاشه له كوارتز و كالسیت پێک‌هاتووه. به هۆی بوونی مادده‌ی ئاسن تیێدا ڕه‌نگی سوور ده‌بێت. ئه‌گه‌ر هایدرۆكاربۆنی تێدا بێت ڕه‌نگه‌كه‌ی خۆڵه‌مێشی و ڕه‌ش ده‌بێت. به وردكردن و تێپه‌ڕاندنی به چه‌ند قۆناغی كیمیاییدا ده‌توانرێت نه‌وتی شێڵی لێ بەرهەم‌بهێنرێت. ئه‌مریكا بڕێكی زۆری تێدایه.\n فوسیل (Fossil): له زاراوه‌ی زه‌ویناسیدا؛ بریتییه له ئاسه‌وار و پاشماوه‌ی بوونه‌وه‌رانی زیندووی سه‌رده‌مانی كۆن (ئاژه‌ڵ یان ڕووه‌ک) كه ساڵانێكی زۆر له چینه‌كانی زه‌ویدا ماونه‌ته‌وه، سووته‌مه‌نی به‌رده‌كی یان فوسیلی (fossil fuel)؛ له نه‌وت، گاز و خه‌ڵووزی به‌ردین پێكدێت، له بنه‌ڕه‌تدا وشه‌كه له (fossile) فه‌ره‌نسیی و (fossilis)ی لاتینییه‌وه هاتووه واتای؛ هه‌ڵكه‌نراو و به‌ده‌ست‌هاتوو به هۆی هه‌ڵكه‌ندنه‌وه دێت.\nRichard Anderson, ‘How American Energy Independence could Change the World , BBC, 2 April 2014.


ھیگڵ لەشوێنێکدا وتوویەتی ( تاکە وانەیەک لەمێژوو فێری ببین، ئەوەیە کەس لەمێژوو ھیچ فێرنەبووە) ئەم وتەیە کەدەربریشە لەروانگەیەکی فراوان بۆ مێژوو، لەزۆر ڕووەوە راستە و لەزۆر ئاستدا مێژووی مرۆڤ پشتڕاستی دەکاتەوە. نەک ھەر لەئاستە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکەی، بەڵکو لەئاستی تاکە کەسیش دەشێت زۆرینەمان لەژیانی کەسی خۆماندا، چەندین ھەڵە ھەبن بەشێوە و فۆڕمی جیاجیا دووبارە و چەند بارەمان کردبێتەوە. بەڵام ئەوەی من دەمەوێت لەڕێی ئەم قسەیەوە لێی نزیک ببمەوە، ئەوەیە نەعومەری سودان لە بوتەفلیقەی جەزائیر ھیچ فێربوو، نە موبارەکی میسر لە عەلی یەمەن و نەئەویش لە بن عەلی تونس پەندی وەرگرت و نەئەوانەی تریش کەماون عیبرەت لە ئەمانە وەردەگرن. بەم جۆرە ستەمکار و دیکتاتۆرەکان دەبنە گەورەترین نمونە و وانەی مێژوو بۆ فێرنەبوون و پەند وەرنەگرتن.\nئەوکاتەش جەنەڕاڵە گەنجەکەی سودان بەیاننامەی لەسەرکارلابردنی عومەری خوێندەوە، لەدڵی خۆمدا وتم کەی دێت ئەویش بەدەردی ئەم بچێت، کاتێکیش سودانییەکانم بینی لەشەقامەکان بۆ دەربرینی شادی ھەڵدەپەڕین، وتم کەی جارێکی تر دێنەوە سەرشەقام بۆ ناڕەزایەتی دەربڕینێکی تر. ئاخر مێژووی سیاسی ئەم ناوچەیە، وەکو چۆن مێژوویەکی ناشیرینی پڕ لەستەمکاری و جەنگ و دەسەڵاتی سەربازییە، بەھەمان شێوە مێژوویەکی بێ ئەندازە بازنەیی و دوبارەشە، جا لەفۆرمی ناسیونالیستی دابێت یان ئاینی، ھەر ئایدۆلۆژیایەک بپۆشێت، ناوەرۆکەکەی ستەمکارییە.\nدەشێت تورکیا باشترین نمونەیان بێت، کەدوای ئەوەی لەرژێمێکی سکولاری سەربازییەوە، گۆڕا بۆ رژێمێکی پەردەپۆشکراو بەئاین، ھیچی لە بەھا سەرەکییەکانی نەگۆڕا کەبریتیە لەستەمکاری، بگرە لەزۆر ڕووەوە خراپتر بووە و خراپتریش چاوەڕێ دەکرێت. ئەوە ھیچ کات واتای ئەوە نییە کەستەمکاری قەدەرێکی نەگۆڕە و ھیچ چانسێک نییە بۆ ئەوەی مرۆڤ لەم وڵات و ناوچانە چاوەڕێی سپێدەیەکی باشتر بکات. یان ھەوڵبدات خەون بەژیانێکی شەرەفمەندانە و بەکەرامەتەوە ببینێت، بەڵام بۆ من بەڕاستی ئەمە پرسیارێکی گەورەشە کە بۆچی بەردەوام ئەم مێژووە دوبارە دەبێتەوە؟ چی وایکردووە ھەر نزیکەی سی ساڵ یان زیاتر نوخبەیەکی سیاسی فاسید بێت نوخبەی فەرمانڕەوای فاسیدی پێش خۆی لەناو ببات، ئەوجار نوخبەیەکی تری لەوان فاسیدتر بێت بۆ ھەڵتەکاندنی ئەوان؟ ئەوەی لێرەدا تەواو شەرعییە و لەڕووی دەروونیەوە مایەی شادییە، بێگومان چرکەسات و گەرماوگەرمی خودی گۆڕانکارییەکانە، بەڵام ئەوەی تراژیدی و خەمبارانەیە ئەنجامەکانیەتی، کەبریتیە لەدووبارەبوونەوە.\nلەم چوارچێوەیەدا یەکێک لە وتەو قسەکانی شاملوی شاعیری ئێرانی ھەمیشە لەیادەوریمدایە، ئەویش ئەوەیە کاتێک شۆڕشی گەلانی ئێران رویدا، وتی ئەم شۆڕشە ناتوانێت ھیچ گۆڕانێکی گەورە دروستبکات کە لەبەرژەوەندی خەڵکی رەش و روت و ھەژاردا بێت، ئەوەی ھەیە کۆتایی ھاتنی شایە و دەستپێکردنی ئیمامە، وەکو چۆن بۆ دەرکردنی شا و کۆتایی ھاتنی دەسەڵاتەکەی پێویستمان بەئیمام بوو، رۆژێک دێت بۆ رزگاربوونیش لەئیمام پێویستمان بە شایەکی تر دەبێت. لەکۆتاییشدا شاملو وتی ( ئەم رژێمانە یەکتری دووبارە دەکەنەوە). دووبارەکردنەوەیەکی تراژیدی تر و کارەساتبارتر. چونکە ئەم دەسەڵاتانە بۆئەوەی بەدەردی ئەوانەی پێش خۆیان نەچن، زیاتر خۆیان بەھێزدەکەن و دڕندەتردەبن، بۆیە لابردنیشیان خوێن و توندوتیژی زیاتری بەدواوە دەبێت. ئەوە سەرباری ئەوەی لەماوەی فەرمانڕەواییان دەوڵەت و کۆمەڵگاش وا وێران دەکەن، کەدوای خۆیان نەتوانن لەسەر پێ بوەستنەوە.\nبۆیە بۆمن کەوتنی عومەرەکەی سودان و کۆتایی ھاتنی بوتەفلیقەی جەزائیر وەک رووداو و پێشھاتێک مایەی دڵخۆشییە، بەڵام وەک رووداوی داھاتوو پێموانییە ھیچی زیاتربێت لەڕووداوەکانی تری بەناو بەھاری عەرەبی. دڵنیام ھەر زوو وڵاتانی ناوچەکە و بەرژەوەندی وڵاتانی زلھێز لەسودانیش بەریەک دەکەوێت ناھێڵن شتێک رووبدات کەمایەی مەترسی بێت بۆ بەرژەوەندییەکانیان، ھەتا ئەگەر پێویست بکات وەک سوریا ئەوێش ببێتە گۆڕەپانی بەریەککەوتنی سەربازی. بۆیە وەک چۆن لەسەرەتای رووداوەکانی سوریا و پێنج ساڵ پێش ئێستا وتارێکم نوسی بەناوی کەس خەمی سورییەکانیی نییە، بەھەمان شێوە یەقینم ھەیە کەس خەمی سودانییەکانی نیە. شەڕی ئەم وڵاتانە بۆ بەرژەوەندییەکانیانە و ھیچی تر، ئەوەی باجی قورسی ئەو مێژوە ناشیرنەش دەدات، سودانییەکی بەستەزمانە، کەئێستا بەخۆشی کەوتنی ستەمکارێک دڵی خۆشە.\n1 قسەکردن وەک بەڵا


تورکیا هەندێک لە دەسەڵاتەکان دەگوازێتەوە بۆ سەرۆک\nتورکیا نوسراوێکی بڵاوکردەوە تیایدا هەندێک لە دەسەڵاتەکان دەگوازێتەوە بۆ سەرۆکی وڵاتەکە، ئەمەش لە چوارچێوەی گۆڕانی سیستمی وڵاتەکە بۆ سیستمی سەرۆکایەتی دوای هەڵبژاردنەکانی سەرۆکایەتی و پەرلەمان.\nنوسراوەکە کە لە ڕۆژنامەیەکی فەڕمیدا بڵاوکراوەتەوە تیایدا هەندێک گۆڕانکاری لەو یاسایانەدا کراوە کە لە ساڵەکانی نێوان 1924 بۆ 2017 دا دەرچوون و تایبەتمەندییەکانی سەرۆک وەزیری وڵاتەکە و ئەنجومەنی وەزیران دەگوازرێنەوە بۆ سەرۆک و ئۆفیسی سەرۆکایەتی.\nجێی ئاماژەیە لە گشتپرسییەکەی ساڵی ڕابردووی تورکیادا تورکەکان بە زۆرینەی دەنگ لە بەرژەوەندی سیستمی سەرۆکایەتی دەنگیاندا. ئەم گۆڕانکارییەش دوای بردنەوەی سەرۆکی تورکیا ڕەجەب تەیب ئەردۆگان کرایە بواری جێبەجێکردنەوە.\nئۆفیسی سەرۆک وەزیران هەڵدەوەشێنرێتەوە و ئەردۆگان دەتوانێت وەزارەتەکان پێک بهێنێت و ڕێکیان بخات و کارمەندەکانی وەزارەتەکان بگوازێتەوە بەبێ ئەوەی پێویستی بە ڕەزامەندی پەرلەمان هەبێت.\nجێی ئاماژەیە لەو کاتەوەی کە باری نائاسایی ڕاگەیەندراوە لە تورکیا دوای هەوڵی کودەتاکەی ساڵی 2016 ، حکومەت یاسا دەردەکات بەبێ ئەوەی ڕەزامەندی پەرلەمانی لەسەر بێت. ئەردۆگان بەڵێنیدا دوای هەڵبژاردنەکان باری نائاسایی لاببات.\nنوسراوەکە ڕۆژی چوارشەممە دەخرێتە بواری جێبەجێکردنەوە.


پارێزگای هەڵەبجە نازی بەسەر هەموو تاکێکی کوردەوە هەیە. کیمیابارانی هەڵەبجە خاڵی وەرچەرخان بوو لە مێژووی کوردا و دۆزی کوردی بە دنیا ناساند. بەڵام لە ڕوی خزمەتگوزاری و ئاوەدانی و وەبەرهێنانەوە لە ئاستی پێویستدا نیە و دەبێت گرنگی زیاتری پێبدرێت.\nدەریاچەی سیروان کە ١٥ کیلۆمەتر لە هەڵەبجەوە دوورە، یەکێکە لە شوێنە دڵڕفێنەکانی کوردستان. حکومەت دەتوانێت بەنداوێکی لەسەر دروستبکات چونکە تەنها لە بەهار و زستاندا ئاوی تێدایە و لە پایز و هاویندا وشک دەکات.\nتێبینی: زۆر سودم لە زانیاریەکانی ئەندازیار کاک عومەر عینایەت وەرگرت، کە هەم زانیاریەکی زۆری لەسەر جوگرافیا و سروشتی ناوچەکە هەبوو. هەم زۆر خەمخۆر و دڵسۆزی هەڵەبجە بەتایبەتی و کوردستان بە گشتی بوو. هەروەها زۆر سودم لە زانیاریەکانی برایانی بەڕێزم کاک هادی حەمە ڕەشید و مامۆستا سادق شێخ عوسمان سازانی وەرگرت. سوپاسی بێپایانیان دەکەم.


کۆڵبەرانی کورد و ستەمی دوو هێندەی دەوڵەت لە سەریان\n2016-03-31 [12:08 PM]\nنووسینی: موحسین ڕەزەوی\nئەم رۆژانە لانیکەمی حەقدەستی کرێکارێک لە مانگدا بە812 هەزار تمەن دیاری کراوە. ئەوەش ئەم بڕە پوڵە نییە کە بە سەرنجدان بە دۆخی ئاوسانی ئابووریی چوار - پێنج ساڵی بە دوای یەکدا، بکرێ پێی بژی. هەڵبەت ژیانی راستەقینەی کرێکاران کەمێک لە 812 هەزار تمەنی دەوڵەتییش خراپترە. ئەم لانیکەمە حەقدەستانە بۆ ئەو کرێکارانەیە کە لە لایەن خاوەنکارانەوە کاریان پێ دراوەو دەکرێ بڵێین کاریان هەیە. بەڵام هەموومان دەزانین بەشێک لە کرێکارانی ئێرانی لە دۆخێکی جۆرێک بێکاری دان کە پێیان دەگوترێ کرێکاری رۆژکار. کرێکارانی رۆژکار بە پێی رەواڵ لە شوێنێکی دیاریکراوی شاردا کۆ دەبنەوەو ئەگەر خاوەنکارێکی یەک رۆژە و هێندێک جار چەند کاتژمێری‌یان لێ پەیدا بێ، وەها لە دەوری خاوەنکار دەهاڵێن وەک بڵێی خوا فریشتەیەکی بۆ ناردبن.\nیاسای بنەڕەتیی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە بەندی ١ی ئەسڵی ٤٣، لە بابەت پێویستیەکانی هەر هاوڵاتیەکی ئێرانی دەڵێ: خانوو، جلوبەرگ، خۆراک، دەرمان، پاکوخاوێنی، فێرکردن و بارهێنان و پێویستیەکانی پێکهێنانی بنەماڵە بە مافی هەر هاوڵاتیەکی ئێرانی دەزاندرێ.\nئەگەر کرێکارانی رۆژکاریش وەبەرچاو نەگرین کە دەرفەتی دابین کردنی مافەکانی بە هیچ شێوەیەک لە ئارادا نییە، ئاخۆ ئەو کرێکارانەی کە کاریان هەیە، بە ۸۱۲ هەزار تمەن دەتوانن ژیانی خۆیان هەڵسووڕێنن؟؟\nبە 812 هەزار تمەن کام یەک لەو مەرجە بنەڕەتیانەی لە ئەسڵی ٤٣دا هاتوون، دابین دەبن؟؟\nلە کام گەورەشاری ئێراندا بەو بڕە پووڵە دەکرێ قوژبنێک بە کرێ بگیرێ؟ خۆ ئەگەر ئەو پوڵەش بۆ کرێ خانوو بە بەس بزانین، ئەدی خۆراک و جلوبەرگ و دەرمان و فێرکردن و بارهێنان و پێویستی و تێچووی رۆژانەی دیکە بە کام سەرچاوەی داهات جێبەجێ بکرێن؟\nئەوەش لە حاڵێک دایە بەندی ٢ی مادەی ٤٣، دەوڵەتی راسپاردوە کە بۆ ئەو کەسانەی توانایی کاریان هەیە بەڵام کاریان دەست نەکەوتوە، لە رێگای ئاسانکاری و دانی قەرزی بێ سو بە سەندیکاکان، یارمەتییان بدا تا کار بۆخۆیان بدۆزنەوە. با لەوەش گەڕێین کە بانکەکان هیچ پێیان خۆش نییە بەڵێننامە لە گەڵ کرێکارانی بێکار ببەستن یان قەرزیان بدەنێ. ئاخۆ دەوڵەت لەم بارەوە ئەرکی خۆی بە جێ هێناوە؟\nبەڵام لە کوردستانی ئێران لە گەڵ کێشەیەکی زۆر گەورەتری کرێکاران بە تایبەت ئەو کرێکارانەی کە پێیان دەگوترێ "کۆڵبەر"، بەرەوڕووین. نەبوونی باڵانس لە گەشەکردنی وڵات و کۆبوونەوەی ئابووری لە ناوەند و بێبەش بوونی پەڕاوێز، ئەم لانیکەم دەرفەتانەش کە بۆ کرێکارێکی ناوەند هەیە، لە کرێکارێکی کوردستانی ئەستاندوە. جگە لە کرێکارانی وەرزی کە بۆ ماوەی مانگێک لە ساڵدا بە شێوەی پچڕ پچڕ لە بەشی کشتوکاڵی سوننەتی کاریان دەست دەست دەکەوێ، ئەوانی دیکە ئەو کرێکارانەن کە بارگە و بنەیان دەپێچنەوەو رێگای کوورەخانەکان لە شارەکانی ناوەند دەگرنە بەر. لە گەڵ پێشکەوتنی کوورەخانەکان کە بە کاربردنی هێزی ئینسانی چیدیکە بۆ خاوەن کوورەخانەکان دەریناهێنێ، بەشێکی دیکە لە هێزی بێکار پەیوەست بە کۆمەڵگای کوردستان بوون کە بۆ دەرهێنانی بژیو ئامادەن خۆ بە ئاو و ئاور دادەن.\nکۆڵبەری دۆخێکی بە ژانە. رۆژانە سەدان کەس بە پێیان و بە رێچکە و رێبازە شاخاویەکانی سنووردا بار لە کۆڵ دەنێن و چەندان کیلۆمیتر مەترسیی تێپەڕین لەو کوێستانانەو رووبەڕووبوونەوە لە گەڵ کەمینی هێزە چەکدارەکانی سەر سنوور بە گیان دەکڕن و هەوڵ دەدەن نەکەونە بەر تیری راستەوخۆی ئەم هێزانە (ئەوانەش کە وەبەر فیشەک دەکەون، هیچ بەرپرسایەتیەکی بۆ ئەو هێزانە نییە و ئەوانیش ئیدیعا دەکەن کە فیشەکی مەشقی‌یان پێوە ناون) و خوێنیان بە فیڕۆ نەچێ.\nلێرە نەک هەر باسی لانیکەمی حەقدەست و مەرجەکانی خزمەتگوزاری و بیمەی دەرمانی و شتی وا لە ئارادا نییە، تەنانەت ئەو کرێکارە بەخت ڕەشانە لە روانگەی دەوڵەتدا مافیای کەلوپەلی قاچاخن کە رۆڵێکی گەورەیان لە تێکدانی ئابووریی وڵاتدا هەیە!!\nرەنگە ئەمەش لە لاوازیی و ناکارایی دەوڵەت بێ بۆ پێشگیری لەو باندە مافیاییە زەبەلاحە خۆییانەی کە قاچاخی کەلوپەل دەکەن و دەوڵەت شەرم دەکا بەرەنگاریان بێتەوە. بۆیەش ناچارە هەموو رقی خۆی بە سەر کۆڵبەرانی بێچارەدا بڕێژێ. بە جۆرێک کە ساڵانە سەدان کەس دەبن بە قوربانیی دەسڕێژ و تەقەی راستەوخۆی هێزە سنوورپارێزەکان. زانیاریەکان باس لەوە دەکەن کە ئەمساڵ زیاتر لە ١٣٠ کەس بەو جۆرە گیانیان لێ ئەستێندراوە.


دیدێکی رەخنەیی بۆ پەرتووکی ''کورد لە دیدی سوێدییەکانەوە''.\nزۆرجار ڕێککەوتووە، ناونیشانی وتارێک یاخود پەرتووکێک، سەرنجمان ڕادەکێشێت و لەو ڕوانگەیەشەوە، دەچینە نێوکتێیەکەو دەیخوێنینەوە. لە ھەندێ کاتدا، ناونیشانەکان جوان و و اتادارن و لە ھەندێ کاتیشدا، ناونیشانێکی سادەو ئاسایین.بەڵام ئەوەی لێرەدا گرنگە ئەوەیە، کە ناویشان، کلیلی کردنەوەی ھەر دەقێکەوسەرەتاو دەسپێکی گرنگ و سەرنج ڕاکێشە، بۆ ئەوەی خوێنەر پەرتووکەکە بخوێنێتەوە. زۆرجار ڕووبەڕووی ناونیشانی وادەبینەوە، کە خوێنەر سەرسام دەکات و حەزدەکات لە زووترین کات پەرتووکەکە بخوێنێتەوە. کاتێکیش دەست بە خوێنەوە دەکەین، دەبینین پەرتووکەکە لە ئاست ئەو ناونیشانە گەورەیە نییە کە بۆی دانراوە.\nناوەڕۆکێکی سادەو ساکاری ھەیە. کورد لە دیدی سوێدییەکانەوە، ناونیشانی پەرتووکێکە، کە کاوە ئەمین ئامادەی کردووەو ناوەندی توێژینەوەی مێژوویی جەمیل ڕۆژبەیانی لەوماوانەی ڕابردوودا،چاپی کردووە. خوێنەر کەئەوناونیشانە دەبینێت، بیری بۆ ئەوە دەچێت کە ئەو پەرتووکە، ڵێکۆڵینەوەیەکی سیاسی و سۆسیۆلۆژی و فەرھەنگییە، کە تیایدا سوێدییەکان لە بارەی کوردەوە نووسیویانە. یاخود دیدی فیکری و ڕەخنەیی و کلتووری سوێدییەکانە بۆ جالیەی کوردوئاوێتەبوونی تاکی کوردییە، وەک تاکێکی ڕۆژھەڵاتی لە گەڵ کلتووری وڵاتێکی خۆرئاوادا. کەچی کە پەرتووکەکە دەخوێنینەوە، دەبینین بە پێچەوانەوەیە. ناوەڕۆکی ئەو پەرتووکە، زنجیرە چاوپێکەوتنێکە لەگەڵ چەند کەسایەتییەکی سیاسی و ئەکادیمی و حزبی و ئایینی، کە دۆستی کوردن و نووسەر لە میانەی چاوپێکەوتنیاندا، لەو پەرتووکەدا کۆی کردوونەتەوە. ئەوەی جێگەی سەرەنجە،بە شێکی زۆری وەڵامی ئەو کەسایەتییانەو ھەڵسەنگاندیان بۆ نەتەوەی کورد، وەک گەلێکی بێ دەوڵەت، ھیچ پەیوەندییان بە ئێستای ئەزموونی کوردی و دۆخی سیاسی و کارگێڕی و ئابووریانەی ھەرێمی کوردستانەوە نییە. بەڵکو زۆربەیان پەیوەندییان بە ڕووداوەکانی ساڵانی شەست و شۆڕشی ئەیلول و کارەساتەکانی گەلی کوردەوە ھەیە، لە ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا. نازانم ئەو وەڵام و پرسیارانە، چ پەیوەندییان بەخوێنەری کوردو تاکی کوردەوە ھەیە لە ئێستادا؟ ئەگەر خوێنەرێکی کورد مەبەستی بێت لە بارەی شۆڕشی ئەیلولەوە زانیاریی ھەبێت، پێویست بەوە ناکات لە دەمی بەساڵاچووێکی سوێدییەوە بیزانێت.چونکە ئەوەندە سەرچاوە ھەیە، لە بارەی ڕووداوەکانی ئەو سەردەمە، کە خوێنەری کورد بە ئاسانی دەتوانێ لێکۆڵینەوەیان لەبارەوە بکات. ھەر بۆنموونە:دووبەرگ لە پەرتووکەکەی مام جەلال، گێڕانەوەی مێژووی نزیکەی ھەفتا ساڵی سەدەی ڕابردووە. خۆشی وەک سیاسییەک لە نێو ڕووداوەکان دابووە.\nلەلایەکی ترەوە، ئامادەکاری پەرتووکەکە، ھەندێک پرسیاری ئاراستەی ئەو کەسایەتییانە کردووە، کە ھیچ پەیوەندییان بەکوردو دیدی سوێدییەکانەوە بۆ کورد نییە.بۆنموونە پرسیاری ئەوەیان لێدەکات، ژنەکەت ناوی چی بوو؟ کەی یەکترتان ناسی؟ بە خۆشەویستی بوو ؟ زەماوەندەکەتان چۆن بوو؟ یاخود پرسیاری کێشەی فەلەستین و ئسرائیلیان لێدەکات. یاخود باسی قڕکردنی جووەکان دەکات لە سەر دەستی نازییەکانەوە.نازانم ئەو پرسیار و سادەو نابابەتییانە چ پەیوەندییان بە کوردو خوێنەری کوردەوە ھەیە؟ ئەو دیدەسادەو ساکارانە، ھیچ بایەخێکیان لە ڕووی سیاسی و کلتوورییەوە بۆ کورد نییە. وێرای ئەمەش ئەگەر لەناوەڕۆکی وەڵامەکانی ئەو کەسایەتییانە بڕوانین، دەبینین ھەندێکییان زانیارییەکی ئەو تۆیان لە بارەی کوردەوە نییە. بۆنموونە: لە ڵاپەڕە ١١٩دا، ئامادەکاری پەرتووکەکە دەربارەی ئۆلف پاڵمە پرسیار لە یەکێکییان دەکات، ئەویش لەوەڵامدا دەڵێت:(من خۆم ھیچ کاتێک دەربارەی کوردەکان قسەم لەگەڵ پاڵمە نەکردووە).\nبە ھەمان شێوە لەڵاپەڕە ١٧٤دا پرسیار لە بارەی ئۆجەلانەوە دەکات. ئەویش لە وەڵامدا دەڵێت:(زۆرشت لەبارەی ئۆجەلانەوە نازانم!). دیسانەوە لە ڵاپەڕە ١٨٤دا پرسیار لە بارەی تۆمەت بارکردنی کورد لە کوشتنی ئۆلف پاڵمە دەکات،ئەویش لە وەڵامدا دەڵێت: (نازانم بۆچی کوردییان تۆمەتبارکرد).ئەگەر کەسێک ئاگاداری کێشەی کورد بێت، دەبێ بزانی بۆ ئەو تۆمەتەیان بۆداپاڵ کورد. لە شوێنێکی دیکەش پرسیار لە یە کێکییان دەکات، ئەویش دەڵێت:( تا ئێستا سەردانی کوردستانم نەکردووە). بێگومان ناونیشانی ئەو پەرتووکە، زۆر لە ناوەڕۆکەکەی گەورەترە. دیدی سوێدییەکان، مەبەست ھەموو گەلی سوێدە. بۆیە دەبوو ئامادەکاری پەرتووکەکە ناونیشانی( کورد لە دیدی چەند کەسایەتییەکی سوێدییەوە) بۆ پەرتووکەکەی دانابا. یاخود نووسەر لە بڕی پرسیارکردن لە بارەی ھەندێک بابەتی لاوەکی و سادە، دەیتوانی پرسیاری ئەزموونی حوکمرانیەتی کوردی و دیموکراسیەت و دیدی سوێدییەکان بۆ حوکمڕانی کورد بکات. دەیتوانی پرسیاری ئاوێتە بوونی مرۆڤی کورد لە گەڵ گەلی سوێدی بکات. پرسیار لە بارەی بەریەککەوتنی کلتوورەکان بکات. یاخود بۆبەشێکی زۆری مرۆڤی کورد کە دەچنەخۆر ئاوا، ناتوانن ئەو ئەقڵیەتە ڕۆژھەڵاتییە لە خۆیان دابماڵن، کەلە ڕۆژھەڵاتەوە پێی گۆشکراون.دەبوو لە بارەی کلتوور، زمان، ناسنامە،ئۆپۆزسیۆن و حوکمڕانیەتی کوردی و چەندین بابەتی دیکەی مێژوویی و کلتووری فەرھەنگی، دیدی سوێدییەکانی بۆ کورد شیبکردایەتەوە. نەک پرسیاری ڕووداوێکی ساڵانی شەستییان لێبکات. کە بۆ خوێنەری کورد لە ئێستادا کۆنبوون و بوونەتە بە شێک لە مێژوو، بایەخیان نەماوە.منی خوێنەر کارم بە ژیانی تایبەتی و کەسی ئەو کەسایەتییانە چییە.\nوێرای ھەموو ئەو سەرنجانەش، پەرتووکەکە لە ڕووی زمانەوانی و ڕێنووس و ھەڵەی چاپ، چەندین کەم و کورتی و ھەڵەی تێدایە. وشە ھەیە بە چوار جۆری زمانەوانی جیاواز نووسراوە. وەک: (حکومڕانی - حوکومڕانی - حووکومڕانی - حوکوڕانی). ھاوکات چەندین ھەڵەی زمانەوانی دیکەش ھەن، کە ئاماژە بە ھەندێکییان دەدەین. لا٥٢ نووسراوە (مەسحین) ڕاستکردنەوە (مەسیحی) لا٥٥ نووسراوە (بوخوادی) ڕاستکردنەوە (بەخوای) لا٦٨ نووسراوە (شەقڵاوا) ڕاستکردنەوە (شەقڵاوە) لا٧٢ نووسراوە (داکۆکۆی) ڕاستکردنەوە (داکۆکی) لا٧٨ نووسراوە (حەمدید) ڕاستکردنەوە (حەمید) لا٨٠ نووسراوە (وگت) ڕاستکردنەوە (گوت) لا١٢١ نوسراوە (بەکارلیۆس) ڕاستکردنەوە (بەکالۆریۆس) لا١٢٩ نووسراوە (سەفر) ڕاستکردنەوە (سەفەر) لا١٤٨ نووسراوە (تەماشای) ڕاستکردنەوە (تەماشای) لا١٨٩ نووسراوە (تەموز) ڕاستکردنەوە (تەمموز). کە ئەگەر خوێنەران پەرتووکەکە بخوێننەوە ڕەنگە درک بە زۆر ھەڵەی دیکەش بکەن.\nکورد لە دیدی سوێدییەکانەوە، ئامادەکردنی کاوە ئەمین - بڵاوکراوەی ناوەندی توێژینەوەی مێژوویی جەمیل ڕۆژبەیانی، ساڵی ٢٠١٧.


هه‌موو نه‌خۆشخانه‌کانی کوردستان سیستمی په‌کسیان بۆ دابین ده‌کرێت - Mehr News Agency\n1 August 2018 - 08:52\nNews Code 20671\nسه‌رۆکی زانکۆی زانستی پزشکی کوردستان:\nهه‌موو نه‌خۆشخانه‌کانی کوردستان سیستمی په‌کسیان بۆ دابین ده‌کرێت\nسه‌رۆکی زانکۆی زانستی پزشکی کوردستان ڕایگه‌یاند که هه‌موو نه‌خۆشخانه‌کانی کوردستان تاکوو کۆتایی ساڵ سیستمی په‌کسیان ( pacs) بۆ دابین ده‌کرێت که له ڕووی ئابوورییه‌وه زۆر له سوودی نه‌خۆشه‌کانه.\nسیامه‌ک واحدی له میانه‌ی گفتوگۆ له‌گه‌ڵ هه‌واڵنێری مێهر وتی: له جیهاندا چاپ کردنی وێنه‌ی ڕادیۆلۆژی و ئێم ئاڕ ئای و هتد نه‌ماوه و زۆربه‌ی وڵاتانی جیهان له سیستمی په‌کس سوود ده‌به‌ن. له ئێستادا نه‌خۆشخانه‌ی که‌وسه‌ری سنه له‌م سیستمه به‌هره ده‌بات و تاکوو کۆتایی ئه‌مساڵ هه‌موو نه‌خۆشخانه‌کانی پارێزگاکه به‌م سیستمه ته‌یار ده‌کرێن.\nئه‌و زیادی کرد: به‌م سیستمه پزشکه‌کان له کورت ترین کاتدا ده‌توانن ئه‌نجامی وێنه‌کان بگاته ده‌ستیان و ئه‌مه‌ش له ڕووی ئابووریشه‌وه سوودی زۆری بۆ نه‌خۆش و سیستمی ده‌رمانی کوردستان هه‌یه.\nسه‌رۆکی زانکۆی زانستی پزشکی کوردستان وتی: بوونی ته‌ختی نووستن و حه‌وانه‌وه بۆ نه‌خۆشه‌کان یه‌کێکە له شته گه‌رنگه‌کانی هه‌ر نه‌خۆشخانه‌یه‌که، ئێمه به‌ر له جێبه‌جێ کردنی گه‌ڵاڵه‌ی تەندروستی ته‌نیا ۱۴۴ ته‌ختی تایبه‌تمان هه‌بوو. له ئێستادا ئه‌م ژماره‌یه به ۲۳۹ ته‌ختی تایبه‌ت گه‌یشتووه و تاکوو دوو حه‌فته‌ی دیکه‌ش ۱۴ ته‌ختی دیکه‌ی تایبه‌ت به نه‌خۆشخانه‌کانی کوردستان زیاد ده‌کرێت.\nئه‌و ئاماژه‌ی به که‌م بوونی ئامێری دیالیز له کوردستان کرد ڕایگه‌یاند: بڕیار وایه که ۵ هه‌زار و ۷۰۰ ئامێری دیالیزی نوێ بێته ئێران که هه‌وڵ ده‌ده‌ین ژماره‌یه‌ک له‌م ئامێرانه بۆ کوردستان وه‌ربگرین. ئێمه چاوه‌ڕوان ده‌که‌ین که هه‌رچی زووتره نه‌خۆشخانه‌ی نوێی سه‌قز بکه‌وێته کار و بڕیار بوو ئه‌گه‌ر ئه‌مه ئه‌نجام بێت نه‌خۆشخانه کۆنه‌که‌ی سه‌قز له ئیش کردن بوەستێت.\nواحدی ئاماژه‌ی دا: به‌ڵام ڕێژه‌ی دانیشتوانی شاری سه‌قز به‌رز بووه‌ته‌وه و پێویستی به دوو نه‌خۆشخانه هه‌یه و هه‌ر به‌م بۆنه‌وه نه‌ۆشخانه کۆنه‌که‌ش نوێژه‌ن ده‌کرێته‌وه و به‌رده‌وام ده‌بێت له کار کردن. سه‌ره‌تا بڕیار بوو نه‌خۆشخانه‌ی سه‌قز به ۱۶۸ ته‌خته‌وه دروست بکرێت که دواجار بۆ ۲۳۷ ته‌خت به‌رز کرایه‌وه.\nئه‌و سه‌باره‌ت به ڕێز گرتن له نه‌خۆشه‌کان له لایه‌ن فه‌رمانبه‌رانی نه‌خۆشخانه‌کان زیادی کرد: له‌م ڕووه‌وه زانکۆی زانستی پزشکی کوردستان هه‌وڵ ده‌دات تاکوو خولی ڕاهێنان بۆ چۆنیه‌تی ڕه‌فتار کردن له‌گه‌ڵ خه‌ڵک و نه‌خۆشه‌کان بۆ فه‌رمانبه‌رانی نه‌خۆشخانه‌کان دابنرێت. چۆنیه‌تی ڕه‌فتار کردن له‌گه‌ڵ خه‌ڵک به لای ئێمه‌وه زۆر گرنگه و چاوه‌ڕوانیش ده‌که‌ین که هه‌رچی زیاتر که‌رامه‌تی نه‌خۆشه‌کان و هاوڕێکانیان ڕابگیردرێت.


pasta بێژەکردن: چۆن pasta بە ئینگلیزی, ئیسپانی, ئیتالیایی, پۆرتووگالی, تورکی, وەنیزی, تەتەری, چیکی, لاتڤیانی, سویدی, ئیرلەندی, ویڵزی, مالایی, نەرویژی بۆکماڵ, کرواتی, هیندی, فینلاندی, دانمارکی, ئینتەرلینگوا, لۆمبارد, هوڵەندی, ئەڵمانی, ئازەرباینجانی, پۆڵەندی, ئیسلەندی, کاتالانی بێژە بکەن\nچۆن گۆ دەکرێ pasta\nبیستراوە: 439K جار\npasta بێژە کردن بە ئینگلیزی [en]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن x_WoofyWoo_x (مێ لە بەریتانیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Will1 (نێر لە بەریتانیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن errant82 (نێر لە بەریتانیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن TopQuark (نێر لە بەریتانیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن eggypp (نێر لە بەریتانیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن annarack (مێ لە بەریتانیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن sweetie_candykim (مێ لە بەریتانیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن robkellas (نێر لە بەریتانیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن jollysunbro (نێر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن reddelicious (مێ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن JessicaMS (مێ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن JohnB_Melb (نێر لە ئوسترالیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن DaBeast (نێر لە کەنەدا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن WhisperBlade (نێر لە کەنەدا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن andvand (مێ لە کەنەدا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن hayesstw (نێر لە ئەفریقای باشوور)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن jilllandon (مێ لە کەنەدا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Drayomi (نێر لە کەنەدا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن potahto_head (نێر لە کەنەدا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە ئینگلیزی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە ئینگلیزی:\npasta نموونە لە دەستەوشەیەک\nMost Italians will eat at least one plate of pasta a day گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن simpaticos (نێر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)\nIn order to prepare the pasta, you have to boil it. گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن WillRoot (نێر لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)\npasta بێژە کردن بە ئیسپانی [es]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن camilorosa (نێر لە شیلی)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن user953 (نێر لە کۆلۆمبیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن alina (مێ لە ئەرژەنتین)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Aradia (مێ لە ئەرژەنتین)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Wilcoof (نێر لە کۆلۆمبیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن IgnasiPerez (نێر لە ئیسپانیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن EmilioP (نێر لە ئیسپانیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن pcmaza (نێر لە ئیسپانیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە ئیسپانی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە ئیسپانی:\nla Biblia en pasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Covarrubias (نێر لە ئیسپانیا)\nEstos versos son malos y ripiosos... la Biblia en pasta... گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Covarrubias (نێر لە ئیسپانیا)\nque pasta mucho گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Covarrubias (نێر لە ئیسپانیا)\nque pasta mucho گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن urso170 (نێر لە کۆستاریکا)\nfideos گۆکردنی fideos [es]\ntallarines گۆکردنی tallarines [es]\nsémola گۆکردنی sémola [es]\nmacarrones گۆکردنی macarrones [es]\npastilla گۆکردنی pastilla [es]\nPastosidad گۆکردنی Pastosidad [es]\ngalleta گۆکردنی galleta [es]\nmasa گۆکردنی masa [es]\nsopa گۆکردنی sopa [es]\npapilla گۆکردنی papilla [es]\npasta بێژە کردن بە ئیتالیایی [it]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Heracleum (نێر لە ئیتالیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن giorgiospizzi (نێر لە ئیتالیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە ئیتالیایی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە ئیتالیایی:\nI pistacchi possono essere utilizzati anche per condire la pasta. گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن allo83 (نێر لە ئیتالیا)\nHai salato l'acqua prima di far bollire la pasta? گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن AZ85 (نێر لە ئیتالیا)\npasta بێژە کردن بە پۆرتووگالی [pt]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن evenstar (مێ لە بەڕازیل)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن dghirelli (نێر لە بەڕازیل)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن hiroy (نێر لە بەڕازیل)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن matildesfreitas14 (مێ لە بەڕازیل)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە پۆرتووگالی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە پۆرتووگالی:\nQual marca de pasta dentífrica você compra? گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن danillotdo09 (نێر لە بەڕازیل)\nEu incluo os arquivos da pasta. گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن alexmdx (نێر لە ئیسپانیا)\nmala گۆکردنی mala [pt]\npatê گۆکردنی patê [pt]\npasta بێژە کردن بە تورکی [tr]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن vanyasaila (مێ لە تورکیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن kiddopedia (نێر لە تورکیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن dilekc (مێ لە تورکیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن barisss (نێر لە تورکیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Ekin (مێ لە تورکیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن gourukemu (نێر لە تورکیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە تورکی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە تورکی:\nArkadaşımın doğum günü için bir pasta almam gerekiyor. گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن gourukemu (نێر لە تورکیا)\npasta بێژە کردن بە وەنیزی [vec]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن ness1 (نێر لە ئیتالیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە وەنیزی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە وەنیزی:\npasta بێژە کردن بە تەتەری [tt]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Sham2019 (نێر لە ڕووسیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە تەتەری\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە تەتەری:\npasta بێژە کردن بە چیکی [cs]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن klusik (نێر لە کۆماری چێک)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە چیکی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە چیکی:\npasta بێژە کردن بە لاتڤیانی [lv]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن meerweib (مێ لە لاتڤیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە لاتڤیانی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە لاتڤیانی:\npasta بێژە کردن بە سویدی [sv]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن theodor (نێر لە سوێد)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن August (نێر لە سوێد)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە سویدی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە سویدی:\npasta بێژە کردن بە ئیرلەندی [ga]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن BridEilis (مێ لە ئیرلەند)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە ئیرلەندی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە ئیرلەندی:\npasta بێژە کردن بە ویڵزی [cy]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن grugiar (نێر لە بەریتانیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە ویڵزی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە ویڵزی:\npasta بێژە کردن بە مالایی [ms]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن tasha92 (مێ لە بەریتانیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە مالایی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە مالایی:\npasta بێژە کردن بە نەرویژی بۆکماڵ [no]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن svk_ (نێر لە نۆرویژ)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە نەرویژی بۆکماڵ\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە نەرویژی بۆکماڵ:\npasta بێژە کردن بە کرواتی [hr]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Tuman (نێر لە کرواتیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە کرواتی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە کرواتی:\npasta بێژە کردن بە هیندی [hi]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن fast_rizwaan (نێر لە هیندستان)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە هیندی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە هیندی:\npasta بێژە کردن بە فینلاندی [fi]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن JoyJoy (مێ لە فینلاند)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە فینلاندی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە فینلاندی:\npasta بێژە کردن بە دانمارکی [da]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن olfine (نێر لە دانمارک)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە دانمارکی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە دانمارکی:\npasta بێژە کردن بە ئینتەرلینگوا [ia]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن McDutchie (نێر لە هۆڵەندا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە ئینتەرلینگوا\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە ئینتەرلینگوا:\npasta بێژە کردن بە لۆمبارد [lmo]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Aldedogn (نێر لە ئیتالیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە لۆمبارد\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە لۆمبارد:\npasta بێژە کردن بە هوڵەندی [nl]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن cucootje1 (نێر لە هۆڵەندا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە هوڵەندی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە هوڵەندی:\npasta بێژە کردن بە ئەڵمانی [de]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن wolfganghofmeier (نێر لە ئەڵمانیا)\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن chiyo_chan (مێ لە ئەڵمانیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە ئەڵمانی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە ئەڵمانی:\nbalsam گۆکردنی balsam [de]\nkrem گۆکردنی krem [de]\nSalbe گۆکردنی Salbe [de]\nSchmiere گۆکردنی Schmiere [de]\npaste گۆکردنی paste [de]\npasta بێژە کردن بە ئازەرباینجانی [az]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن sevinc (مێ لە ئازەرباینجان)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە ئازەرباینجانی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە ئازەرباینجانی:\npasta بێژە کردن بە پۆڵەندی [pl]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن dowieczora (نێر لە پۆڵەندا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە پۆڵەندی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە پۆڵەندی:\npasta بێژە کردن بە ئیسلەندی [is]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن Petur75 (نێر لە ئایسلەند)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە ئیسلەندی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە ئیسلەندی:\npasta بێژە کردن بە کاتالانی [ca]\npasta گۆکردنی بێژە کردن لەلایەن didace (نێر لە ئیسپانیا)\nدەتوانن باشتر بێژەی بکەن؟ یا بە زاراوەیەکی تر؟ بێژە کردنی pasta بە کاتالانی\nهاوبەشکردنی بێژەی pasta بە کاتالانی:\npasta بێژە نەکراون لە:\npasta تۆمارکردنی گۆکردنی pasta [eu] دەزانن چۆن "pasta" بێژە بکەن؟\npasta تۆمارکردنی گۆکردنی pasta [gl] دەزانن چۆن "pasta" بێژە بکەن؟\npasta تۆمارکردنی گۆکردنی pasta [nn] دەزانن چۆن "pasta" بێژە بکەن؟\npasta تۆمارکردنی گۆکردنی pasta [no] دەزانن چۆن "pasta" بێژە بکەن؟\npasta تۆمارکردنی گۆکردنی pasta [pt - pt] دەزانن چۆن "pasta" بێژە بکەن؟\nداخوازی بێژە کردنی نوێ بێژە کردن بە: ئازەرباینجانی ئەڵمانی ئیتالیایی ئیرلەندی ئیسپانی ئیسلەندی ئینتەرلینگوا ئینگلیزی باسکی پۆرتووگالی پۆڵەندی تەتەری تورکی چیکی دانمارکی سویدی فینلاندی کاتالانی کرواتی گالیسی لاتڤیانی لۆمبارد مالایی نەرویژی بۆکماڵ نەرویژی نینۆرسک هوڵەندی هیندی وەنیزی ویڵزی


هەڤاڵ ئەبوبەكر ڕوونكردنەوە لەسەر قسەكانی دەربارەی وەبەرهێنان دەدات - تۆڕی میدیایی خەڵک\nلەچەند ڕۆژی ڕابردوودا قسەكانی پارێزگاری سلێمانی لەبارەی گەشەكردنی پارێزگاكە لەڕووی وەبەرهێنانەوە قسەوباسی زۆر لەسەركرا، لەوبارەیەشەوە پارێزگاری سلێمانی ئەمڕۆ شەممە جەختی لەقسەكانی پێشتری كردەوە.\nهەڤاڵ ئەبوبەكر پارێزگاری سلێمانی لەكۆنفڕانسێكی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، ئەو پڕۆژانەی كراون وەبەرهێنەران دروستیان كردوون، ئەگەرنا حكومەتی خۆجێیی بودجەكەی دابین نەكردووە، بەڵكو حكومەتی خۆجێیی هاوكاریانبوون.\nئاماژەی بەئەوەشدا، ئەم پڕۆژانە كەم نین، چونكە سلێمانی پێی دەچێتە پێشەوە.\nباسی لەوەشكرد، ئەو جوڵەیەی لەسلێمانی دەبینرێت لەهیچ پارێزگایەكی دیكەی عیراق نابینرێت، ئەمەش وەزیری پلاندانانی عیراق باسیكردووە، بەنمونە ئەو گەشەكردنەی لەكەرتی كشتوكاڵ و گەشتوگوزار و تەندروستی و پەروەردە لەسلێمانی دەبینرێت لەپارێزگاكانی دیكەی عیراق نابینرێت.\nوتیشی، “ناڵێین هیچ كێشەیەكمان نەماوە، بەڵكو بەهۆی پشتیوانی حكومەت و حزبە سیاسییەكان بۆ حكومەتی خۆجێیی ئارامییەكی وا دروستبووە، كە زەمینەی گەشەكردنی دروستكردووە، ئەوەشی گەشەی نەكردووە باچارەسەری بكەین”.\nپێشتر پارێزگاری سلێمانی ڕایگەیاندبوو، بۆ یەكەمجار لە ژمارەی پڕۆژەكانی وەبەرهێنان و سەرمایەگوزاریدا سلێمانی دەبێتە یەكەم لەنێوان ساڵی ۲٠۲٠و سەرەتای ۲٠۲۱دا.\nئەوەشی خستبووەڕوو، لە ماوەی یەك ساڵی ڕابردودا بڕی ملیارێك و 47 ملیۆن دۆلار لەڕێی 34 پڕۆژەوە لەسنوری پارێزگاكەدا خراوەتە گەڕ، بەم بڕە بۆ یەكەمجارە پارێزگاکە لە سی ساڵی ڕابردوودا دەگاتە پلەی یەكەم لەسەر ئاستی هەرێمی كوردستان.


تشرینی یەکەم 17, 2019\nزاڵم: های مەزڵووم، چۆنن، باشن؟\nمەزڵووم: زۆر سپاس، جا چۆنین؟ لەژێر ئاگرداین و ئێوەش پشتتان لەئێمە کرد.\nزاڵم: پشت لەئێوە ناکەین، تەسەوری ناکەی چەند لای ئێمە خۆشەویستن!\nمەزڵووم: ئەی پشت تێکردن چۆنە؟ لەهەموو لایەک هێرشە بۆ سەر ئێمە و ئێوەیش بە هەناسە ساردی پشتتان لە ئێمە کرد و هەر دەڵێن دەڕۆین.\nزاڵم: هممم، دەی باشە بۆ شتێک نەکەین؟ چەند دۆلار دەدەی بۆ ئەوەی پشتتان تێ نەکەین؟ دۆلار بدە، هەموو شتێک چاک دەبێ!\nمەزڵووم: دۆلارمان لەکوێ بوو؟ نیمانە، ئێمە خوێنمان داوە، بە هەوای ئێوە بەرخودانمان کردووە، نازانی چەند شوێنمان گرت؟\nزاڵم: هایهوووو. خوێن، خوێن. خوێن و موێن لای من نایخوا. فەقەت دۆلار، دۆلارت هەبێ هێز دەنێرین، نەبێ نانێرین.\nمەزڵووم: باشە ئەمە مانای چییە؟ ئێمە متمانەمان بە بەڵێنەکانی ئێوە کرد، بە قسەی کەسی ترمان نەکرد. گوێمان بە نەسیحەتی دەوروبەرمان نەدا، لایەنە کوردییەکانی خۆمان بێ بەش کرد و لەگەڵیان ڕێک نەکەوتین. ڕۆچووینە دژایەتی لەگەڵ هەرێم، لەگەڵ ئۆپۆزیسیۆن کەوتینە بەرانبەر یەک. پشتمان لە ڕژێمیش کرد کە پێشتر دۆستمان بوون، لەسەر ئێوە لە هەموو شتێک بووین و ئێستا ئێوە دەماندەنە دەست گورگەکان؟ وەڵڵا ئێوە زۆر بێ بەڵێن دەرچوون، ئەوە چ مەعقولە؟\nزاڵم: مەزڵووم گیان، خۆشمان دەوێی، بەڵام کەمێک واقعی بە، ئممم ئااا، خۆ دەزانم لای ئێوە لەمێژە شەڕ و شۆڕە. بەڵام بەینی خۆمان بێ با ئەوەشت پێ بڵێم، لە شەڕی دووەمی جیهانی و شەڕی نۆرماندی ئێوە یارمەتی ئێمەتان نەدا. لە جەنگەکەی پێرل هابەریش هێزی دەریایی کورد لەگەڵ ژاپۆنییەکان بوون.\nئێستایش ئەگەر دۆلارتان هەیە ئەهلەن وەسەهلەن، ئەگەر نیتانە، بەخوا نەتاندیت. بۆخۆتان بڕۆن داوای یارمەتی لە ناپلیۆن بکەن یا ژەنڕاڵ دیگۆل، ئەوانیشتان دەست نەکەوت چەرچل یا ماو تسی تۆنگ، نازانم، عیلاجی خۆتان بکەن.


بەمشێوەیە چارەسەری برسێتی بەردەوام بکە\nکاتێک مرۆڤ نان دەخوات هەست بە تێری دەکات، بەڵام هەندێک کات پاش ماوەیەکی کەم دووبارە هەست بە برسێتی دەکاتەوە، ناچاردەبێت ژەمێکی دیکە بخوات، رەنگە ئەمەش کاریگەری لەسەر کێشی هەبێت، چۆن بتوانین چارەسەری ئەم حاڵەتە بکەین؟\nبەپێی هەواڵێکی ماڵپەڕی "بۆڵد سکای"، هەستکردن بە برسێتی دوای ژەمێکی چەور و قورس، بەهۆی کۆمەڵێک هۆکارەوەیە دیارترینیان بوونی غودەی دەرەقی، یان کەم خەوی و باری دەروونی ناجێگیر، کە وادەکات ئارەزووی خواردنی هەبێت و برسی بێت.\nهەستی برسێتی هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە، بۆ یاری کردنی رێژەی کلوکۆز لە خوێندا، بەڵام خواردنی ژەمی بەیانی بەشێوەیەکی باش، وادەکات هەست بە تێربوون بکەیت بۆ ماوەیەکی زۆر لە ڕۆژەکەدا.\nهەستکرن بە دڵەڕاوکێ و ناجێگیری باری دەروونی، هۆکارە بۆ هەست کردن بە برسێتی، چونکە جەستەی مرۆڤ چەند هۆڕمۆنێک دەردەدات لەکاتی دڵەڕاوکێدا، هەربۆیە زانایان هۆشداری دەدەن، کە خواردنەوە کافاینەکان کەم بکەنەوە، لەدوای لە خەو هەستانیش وەرزش ئەنجام بدرێت.\nهاوکات ئاماژە بەوەشدەدەن، کە کەم خەوی دەبێتەهۆی هەستکردن بە برسێتی، چونکە پەیوەندیەکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ دوو هۆڕمۆن هەیە، کە بەرپرسن لە هەستی برسێتی.\nئه‌م بابه‌ته 28240 جار خوێنراوه‌ته‌وه


ئادار مانگی خۆشی ناخۆشیە بۆ گەلی کورد\n*ئادار مانگی خۆشی ناخۆشیە بۆ گەلی کورد. من دوو هەفتە لەمەوبەر لەگەڵ ئێوە لە بەریتانیاوە وەک کوردانی هەموو جیهان ئاهەنگی سەری ساڵی کوردیم گێڕا، نەورۆزتان پیرۆزبێت! وە لە ١٦ ی ئادار بۆ یادکردنەوەی ٣٣یەمین ساڵیادی تۆقێنەرترین و دڵڕەقترین کردەوە لە هەڵەبجە خولەکێک وەستام. وە ئاگادارم کە هەر لە ئادار بۆ یەکەم جار لە ساڵی ١٩٧٠ هەرێمی کوردستانی عێراق ئۆتۆنۆمی بەدەستهێنا.\nبەڵام من بە دیاریکراوی لەسەر ڕووداوەکانی سالی ١٩٩١ دەوەستم\nمن بەردەوام سەرسام بووم بەو هێزی بەرگریەی کە کوردەکان دژی سەدام حوسێن و هێزەکانی بەعسیان نیشانداوە، بەڵام هیچ گومانی تێدا نیە کەوا ئەم شۆڕشە پێویستی بە گیان بەخت کردن هەبوە.\nژمارەی ئەو کوردانەی بوونەتە قوربانی، ئەوانەی زیندانی کران وە ناچارکران کە ماڵەکانیان جێبهێڵن پێیان باشتربوو لەوەی ڕووبەڕووی توندوتیژیەکی وەحشیگەرایی نادیار ببنەوە، پێویستە هەرگیز لەیاد نەکرێن.\nبەریتانیەکان و زۆرێک لە خەڵکانی تر لە جیهان بە ترسەوە سەیری کردەوەی هێزەکانی سەدامیان دەکرد لە هەرێمی کوردستان. سەرۆک وەزیرانی ئەو کاتەی بەریتانیا، سێر جۆن مەیجەر، بڕیاریدا نابێت رێگە بدرێت ئەم کارە بەردەوام بێت.\nلە ڕۆژی سەری ساڵی نوێی کوردی لە ١٩٩١، شانشینی یەکگرتوو درکی بەوە کرد کە ڕابەرایەتی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بکات بۆ گەیاندنی وەلامێکی یەکگرتوو بۆ ئەم توندوتیژیە.\nبە ڕازیکردنی هاوبەشە ئەوروپیەکانمان بۆ ئەوەی بێنە ناو بازنەکە و جۆن مەیجەر توانی پشتگیری ناتۆ بەدەست بێنێت و ئیدارەی جۆرج بۆشی دووەم ڕازی بکات لە ئەمریکا بۆ ئەوەی کە هاوپەیمانیەتێک دروست بکرێت.\nئەم هەوڵانە، لەگەڵ هاتنەناوەوەی فەرەنسا، ئێران و تورکیا وە لە کۆتاییدا ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیاری ٦٨٨ ی دەرکرد- ٣٠ ساڵ بەر لە ئەمڕۆ.\nئەم بڕیارەی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بوو کە بووە ئەنجامی دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنی پەناگەی ئارام/ئۆپەراسیۆنی دابینکردنی ئاسوودەیی. دۆستایەتی و هەڵوێست لە کاتە هەرە پێویستەکاندا بەدیارکەوت.\nبەریتانیا و ئەمریکا و فەرەنسا وە حەوت ئەندامەکەی تر بە شانازییەوە دۆستایەتی کوردیان هەڵبژارد لەو کاتەی کە کورد زۆر پیویستی بەو هەڵوێستە هەبوو.\nلە ٦ی نیسان ئۆپەراسیۆنی ناوچەی ئارام دەستپێدەکات، کاتێک فڕۆکەکانی بەریتانیا و ئەمریکا و فەرەنسا دەستیان کرد بە جێبەجێکردنی ناوچەی دژە فڕین لە باکوری عێراق.\nلەژێر سەرکردایەتی ئەمریکا، بەریتانیا هێزی زەمینی نارد بۆ پاڵپشتیکردنی پێشمەرگە و ئاسانکاریکردن بۆ گەیاندنی هاوکاری مرۆیی، کە زۆربەی هێزەکە پێکهاتبوون لە ماریێزی شاهانە لە ٣ لیوای کۆماندۆز.\nتەنها لە ماوەی سێ مانگ، هێزەکانی زەمینی کاریان کرد بۆ ڕەواندنەوەی هەڕەشەکان و دابینکردنی ناوچەیەکی ئارام بۆ کوردەکان بۆ گەڕانەوە بۆ ماڵ و حاڵی خۆیان و دووبارە بنیاتنانەوەی کۆمەڵگاکەیان.\nمن دەزانم کاریگەری ئەم ئۆپەراسیۆنانە تا ئێستاش هەستی پێدەکرێت لە هەرێمی کوردستانی عێراق. نزیکەی ٢٠ ساڵە کە ڕژێمی سەدام ڕووخاوە و ئێوە هەرێمێکی هاوچەرخ و سەرکەوتووتان دامەزراندووە.\nمن ئەمەم بە چاوی خۆم بینی کاتێک کە سەردانی هەرێمی کوردستانم کرد لە دیسێمبەری ڕابردوو. سەرسام بووم، کاتێ چاوم بە سەرکردە کوردەکان کەوت و بینیم کە ئێوە چەندە گەشبین و ئومێدتان بە گەلەکەتانە لەبەرامبەر ئالینگاریە بەردەوامەکان.\nئەو ئومێد و خۆڕاگریە دەسکەوتێکی مەزنە بۆ باشتر بنیاتنانەوە لەدوای کۆڤید وە هەروەک ڕێککەوتنەکەی نێوان هەولێر و بەغداد بە ئەنجام گەیشت، ئێمە لەگەڵ هەردوولاتان بەردەوام دەبین.\nکاتێ کە من لە یەکەم سەردانم و یەکەم دیدارم لەگەڵ سەرۆک وەزیران بەڕێز مەسروور بارزانی، دووپاتم کردەوە کە هەرێمی کوردستانی عێراق چەندە جێگای بایەخە بۆ بەریتانیا و پابەندبوونی خۆمان لە هەوڵەکان وپاڵپشتیمان لە بوارەکانی ئەمنی و بەرگری بۆیان دووپات کردەوە.\nبەریتانیا، لەوەتەی ساڵی ١٩٩١ ەوە، وەک دۆستێکی گرنگی هەرێمی کوردستانی عێراق ماوەتەوە. کونسڵخانەی بەریتانیا لە هەولێر لە زۆر باڵوێزخانەکانی بەریتانیا لە سەرتاسەری جیهان گەورەترە وە تیمەکەمان کار لەسەر هەموو ڕەهەندەکانی ژیانی کۆمەڵگەی کوردی دەکەن. پەیوەستبوون و پاڵپشتیکردنمان بەتایبەت بۆ هێزی پێشمەرگە بەردەوام دەبێت.\nئێستا چەندین ئەفسەری هێزەکانی پێشمەرگە مەشقیان پێدەکرێت لە ئەکادیمیای سەربازی شاهانەی ساندهێرست، ئەکادیمیای پێشەنگی جیهانی ئەفسەران لە بەریتانیا.\nوە هەروەها تیمێکی هەمیشەییمان هەیە لە هەولێر بۆ پێدانی ڕاوێژی تەکنیکی بە حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ بە مۆدێرنکردن و چاکسازی لە هێزەکانی پێشمەرگە، کە دەبێتە هۆی بەردەوام پاراستنی ئاسایشی هەرێم لە بەرەنگاربوونەوەیان بەرامبەر چەندین نەیار و ئالینگاریەکان.\nئێمە هەرگیز ڕۆڵی پێشمەرگە لەیاد ناکەین کە لە بری هەموومان لە هێڵی هەرە پێشەوەی بەرگری دابوون لە دژی داعش، وە بەردەوام هاوکار بوون بۆ دەرکردنی داعش لە ناو هەموو خاکی عێراق.\nئەمڕۆ، ئەوان وەک هاوبەشێکی گرنگی ئێمە دەمێننەوە بۆ نەهێشتنی هەڕەشەکانی داعش و وە دلنیاییدان کەوا تیرۆریستان ناتوانن بگەڕێنەوە.\nلە پێداچوونەوەمان بە سیاسەتی دەرەوە کە لەم دوواییانە ئەنجاممان داوە ڕوونمان کردۆتەوە، ئێمە هەنگاوی زۆر بەهێز و کاراتر دەگرینەبەر لە بواری ئاسایش و بەرگری، کە پارێزگاری لە هەموومان دەکات، وە زیادکردنی شایستەی بواری سەربازی بە ڕێژەی ٢.٢٪ی داهاتی نیشتیمانی.\nئەم پاڵپشتیە بەردەوام دەبێت، وە من زۆر سوپاسگوزارم کە بە چاوی خۆم بینیم کە چەندە هەرێمی کوردستان و بەریتانیا لەیەکەوە نزیکن. وەک وەزیرێک لە وەزارەتی دەرەوە و گەشەپێدانی بەریتانیا وە بەرپرس لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، من دڵنیایی دەدەم کە ئەم پەیوەندی و دۆستیایەتیە هاوبەش و دوولایەنە نزیکە پشتگوێ نەخەم.\nبەریتانیا ئێستا قەرزباری کوردێکە- نەدیم زەهاوی، وەزیری پێکوتەی ڤایرۆسی کۆرۆنا کە بە ڕەچەڵەک کوردە و هاوڕێیەکی نزیکمە، بەردەوام دەبێت لە پێشەنگبوونمان لەسەر ئاستی جیهان لە دابینکردنی پێکوتە.\nئەمڕۆ ساتەوەختێکی گرنگە بۆ یادکردنەوەی کە چۆن بەریتانیا و هاوپەیمانەکانمان یەکیان گرت بۆ دابینکردنی ناوچەیەکی ئارام بۆ کوردەکان کە شایستەی بوون. بە ئەندازەی گرنگی یادەکە بایەخ دەدەم بەو داهاتووە پڕشنگدارەی هەیە لە نێوانماندا.\n*جەیمس کلێڤەرلی، وەزیری دەوڵەت بۆ کاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقیا لە وەزارەتی دەرەوە و گەشەپێدانی به‌ریتانیا و ئەندامی پەرلەمانی بەریتانیا


من بەرەی ڕۆشنبیرانم هەڵبژارد - ژنەفتن\nمن بەرەی ڕۆشنبیرانم هەڵبژارد\nدیمانەیەک لەگەڵ ئەکتەری بەناوبانگی فەڕەنسی ژۆن پیێر لێیۆ\nلە فەڕەنسییەوە: هەڵگورد سەمەد\n19ی شوبات، 2021|سینەما\nئایا دەتوانرێ هەم ئەفسانە بیت هەم شادومان و سەرحاڵ؟ بەڵێ، ژۆن پیێر لێیۆ ئەمە دەسەلمێنێ. ئەکتەرە ناسراوەکەی شەپۆڵی نوێی سینەما و خاوەنی جوانترین فیلمەکانی ئەوروپا و عاشقە سەرسەختەکەی سینەما و ”ڕۆشنبیر”ە خەباتکارەکە. ڕازی بوو کە لەگەڵماندا دیمانەی ڕۆژنامەوانی بکات. مێزی چێشتخانە دڵخوازەکەی لە گەڕەکی مۆنتپەرناسی پاریس کۆی کردینەوە. ئەو لەگەڵ هاوژینەکەی، بریژیت دوڤیڤیێ هاتبوو، لەبەر ئەوەی وەک خۆی دەیگوت ”کە هاوژینەکەم لێرەیە من دەگەشێمەوە”\nچەندین ساڵە دیمانەی ڕۆژنامەوانی نەکردووە، بەڵام خۆی ئامادە دەکات بۆ وەرگرتنی خەڵاتی ”چلەخورمای زێڕینی شەرەف”ی فێستیڤاڵی کان.\nدیمانە: تیری لونا و ئۆرێلیا بێلۆنژێ\nسەرچاوە گۆڤاری SOFILM\nژۆن پیێر لێیۆ (١٩٤٤- ) ئەکتەری بەناوبانگی سینەمایی فەڕەنسا\nببوورن کە من ڕیتمی پرسیار و وەڵام ناپارێزم. بەوە ڕانەهاتووم کە پرسیاری ڕۆژنامەوانان وەڵام بدەمەوە. باشیشی لێ نازانم و ڕاهێنانم لەسەری نەکردووە. وزەی باشی دەوێ دیمانە. لە کاتی مردنی فڕۆنسوا تروفۆوە، دەترسم لەوەی زۆر ڕەخنەم لێ بگیرێ. دەترسم لەوەی کە ئەو وێنە نێرجسییە و بایی بوونەی بۆ خۆمم هەیە پڕ بە زوومی کامێرا نەبێت!\n*تروفۆ وەها باسی تۆی دەکرد کە ئەکتەرێکی”دژەدۆکیۆمێنتار” و دژی فیلمی خەیاڵێت.. لەمەدا لەگەڵ ئەو هاوڕایت؟\nلە سینەمادا ڕەنگە، بەڵام لە ژیاندا، نەخێر. لە ژیانی ڕۆژنەدا بە تەواوی جیاوازم وەک لەوەی لە سینەمادا هەم.\nلەکاتی وێنەگرتنی فیلمدا، ئامادەم، موزیک و تێکستەکەم لایە. کامێرا هەیە. تەنیا ئەوە دەمێنێ کە ڕۆڵ ببینم و ئەو کارەکتەرە دروست بکەم کە دەبێ بە جەستەی خۆم دروستی بکەم. لە ژیانی ڕۆژنەماندا ئەو شتانە نین. بۆیە لە ژیانی ئاساییدا کارەکتەر دروست ناکەم. چاکەت و بۆینباخەکەم لەبەر دەکەم، بەڵام هیچ ڕوونادات. ژیان لای من تەنیا ئەو کاتەیە کە ڕۆڵ دەبینم و وێنە دەگرین. ئەمەیە پارادۆکسەکە.\nئایا تۆ لەو جۆرە ئەکتەرانەی کە زۆر کۆشش دەکەن؟\nمن کەسێکی زەحمەتکێش و پڕ هەوڵم. کە دێم نەخشەی کارەکەم پێیە تێکستەکەم لایە. لەو دەمەدا ئامادەم، دەخوێنمەوە، دەڵێم و هەم. بەڵام کامێرام پێویستە، دەبێ کامێرا هەبێ. لە ژیانی ڕۆژانەدا کامێرا نییە، ئەمە بێزارم دەکات. کامێرا چەقی نەخشەکەی منە، خاڵی سەرەکییە.\nفیلمەکەی کاراکس LeosCarax م نەبینیوە، بەڵام پێموایە لە شوێنێکدا دەڵێ “بەبێ کامێرا، من ئامانجم نییە، نازانم چیم”. منیش هەمان بۆچوونم هەیە دەربارەی خۆم. ئەمەیە پارادۆکسەکە: لە بەرامبەر کامێرادا زۆر ئاسوودەترم وەک لە ژیانی ئایاسایی، ١٠ هەزار قات زیاترهەست بە ئاسوودەیی دەکەم. ڕوونە، من لە ١٤ ساڵییەوە ئەکتەرم. لەو کاتەوە لە بەرامبەر کامێرادا زۆر ئاسایی بووم. حەزم لەو وزەیە بوو کە لە بەرامبەر کامێرادا دەتوانی زۆر شتی پێ بکەی، جوڵەی جیاوازی جەستە، گۆڕینی شێوازی دەموچاو.. لەوکاتەدا ترس و دڵەڕاوکێ و شێوان ناناسم. بەڵام لە ژیانی ئاساییدا دەکرێ شەرم بکەی، نەتوانی ئەوەی ناو دڵت بێنیتە سەر زوبانت. لە بەرامبەر کامێرادا گوێ نادەمە ئەمانە، هەموو شتێ دەڵێم. هەنووکەش هەمان حەماسەت و بوێری فیلمی 400 Coups م هەیە.\n*لە نواندندا قەت لە دەق دەردەچیت؟\nهەموو شتێ ئیرتجالییە، هیچیش ئیرتجالی نییە. قەت دەقم نەگۆڕیوە. لەناو دەقەکەدا وردەگۆڕانکاری دەکەم. تا گەیشتن بە ئەوپەڕی مانای دەقەکە پرۆڤە دەکەم. تا ئەو شوێنەی ئیتر مانای دیکە هەڵناگرێ. ئەوکاتە، یەکسەر جۆرە هەستێک لەناوەوە پەلکێشم دەکات کە سەرچاوەکەی لە دایکمەوەیە، کە وام لێ دەکات چۆن کڕۆکی دەقەکە بدۆزمەوە. واتە مانا دانەوە بە وشەکان. وشەکە وەک خۆی وەک دەنگی وشەکە. تا لەکاتی نواندندا دەقەکە سرووشتی بێت. کە دەمەوێ نواندنێک بکەم، بە درێژایی ڕۆژەکە دەقەکە لە مێشکم دایە. تا وای لێ دێ کە ئامادە دەبێ بۆ نواندن و لەکاتی نواندنەکەدا دەرهێنەرەکە دەڵێ: ڕێک ئەمە وەکوو خۆی دادەنێین.\nبەڵێ، بەڵام بە تەنیا. لە فیلمی La Maman et la Putainدا، پاڵەوانەکە ئەکتەرەکە نییە، بەڵکو دەقەکەی “ژۆن ئوستاش”ە. یەکەمجار بوو کە دەقێکی وەها ببینم. کە خوێندمەوە، بۆ یەکەمجار لە ژیانمدا گوتم پێویستە کەسێک پرۆڤەم پێبکات. ئەوکاتە کچێکی خۆشەویستم هەبوو کە لەگەڵ یەکتر دەژیاین، ئەو پرۆڤەی پێ دەکردم. بەڕاستی باش بوو کە ئەو لەگەڵم بوو لەو کاتەدا. ئوستاش کەسێکی زۆر کەللەڕەق بوو. بەتەواوی مانا کەللەڕەق، هەر دیمەنێکی تەنیا یەکجار وێنە دەگرت.\n*بۆت لواوە تێکستێک بگۆڕی یان پێشنیاز بۆ دەرهێنەرەکان بکەی؟\nگۆڕینی تێکست، نەخێر، بەڵام پێشنیازم کردووە. بۆ نموونە لەگەڵ “بێرتراند بۆنێلۆ” کاتێ سیناریۆی Le Pornographe م خوێندەوە، لەبەرخۆمەوە گوتم: ئەمە چییە؟! وامزانی بۆ قەحبەخانەیەک بانگهێشتکراوم! پەیوەندیم بە “سوزان شیفمان”ەوە کرد، سیناریستەکەیت “ڕوفۆ”، ئەو پێیگوتم: سیناریۆکە جوانە، شتێکی هونەرییە نەک فیلمی پۆڕن.\nڕازی بووم کە بەشدار بم لە فیلمەکە، بەڵام بە بۆنێلۆم گوت کە لەو دیمەنانەی کە مژینی تێدایە من ناچار نیم کە بەشدار بم. پێشیم گوت لە دیمەنی وەهادا دەتوانی من بخەیتە ناو دیمەنەکە(شاشە) لە دیمەنی بەرامبەردا چۆنت پێخۆشە با باوابێ.\n*تۆ دژی فیلمی پۆڕنی؟\nنەخێر، بەهیچ شێوەیەک.بەڵام “فڕۆنسوا تروفۆ” دژی بوو. ڕۆژێک بە ڕێککەوت یەکمان بینی، پێکەوە پیاسەمان دەکرد، بەرهەمهێنەرێکی سینەمامان بینی کە من باش دەمناسی، لەمێژە کۆچی دوایی کردووە. فڕۆنسوا بە منی گوت: سەیرکە، ئەو کابرایە دەبینی لەولا، ئەگەر زانیبای سینەمای پۆڕن هێندە پارەی تێدایە، تەنیا فیلمی پۆڕنی بەرهەم دەهێنا.\nئەمە خراپترین دەربڕینی ئەو بوو بەرامبەر کەسێک کە گوتبای.\n*بەڵام خۆ “گۆدار” دەیتوانی فیلمی پۆڕن دروست بکات، وانییە؟ هەندێ لە دیمەنی فیلمەکانی کەمێ لە پۆڕن نزیکن.\nژۆن لوک گۆدار تاکە کەس بوو کە دەیتوانی دیمەنی وەها دروست بکات، چونکە ڕوانینی مۆڕاڵی وەها بوو کە قەت ئەو دیمەنانە بە پۆڕن دانانرێن. دەیتوانی بە دیمەنێ هەمووان بورووژێنێ و بە چرکەیەکیش خاویان بکاتەوە. ئەمەیە ژۆن لوک. من دەمزانی “بینێلۆ”، ژۆن لوک نییە، بۆیە لەو دیمەنانەی لە پۆڕن نزیک بوون مەرجی دیمەن و دیمەنی پێچەوانەم بۆ دانا. لەگەڵ گۆدار هەموو شتێکم قبوڵ دەکرد. ئەمە زۆر زانستییە کە ئەو دیمەنانەی گۆدار بۆ هیچ کەسێ دیمەنی پۆڕن نین.\n*سەرەڕای ئەوانەش تۆ لە فیلمی Porcherie ی پازۆلینی بەشداریت کرد…\nوایە، بەڵام ئەو بورژوا چەپەی من لە فیلمەکەدا ڕۆڵی دەبینم لەلایەن بەرازەوە دەخورێ. ئەمەیە کڕۆکی فیلمەکەیە: بەرازەکان لەلایەن بەرازەکانەوە دەخورێن.\n*وێنەگرتنەکەی چۆن بوو؟\nخراپ بوو. هەڵدێران بوو. ڕۆژێ پێش وێنەگرتن تێکستەکەی پێدەداین. بۆ شێوازی کارکردنی من ئەمە زۆر ئاڵۆز و زەحمەت بوو، چونکە من پێویستم بە پرۆڤەیە. بەردەوام دەیگوت: مۆزارتی تر. بەڵام من نەمدەزانی مۆزارت چۆن کاری کردووە. دوای تەواو بوونی وێنەگرتنی فیلمەکەی تووشی خەمۆکییەی بچووک هاتم. هاوڕێیەکم بردمی بۆ یۆنان تا کەمێ باشتر بم.\nبەڵام ئەوکاتە زۆر حەزم دەکرد لەگەڵ “پیێر پاولۆ” کار بکەم، چونکە ئەوکاتە یەکترمان دەناسی و حەزمان لە کاری یەکتر بوو. پێشنیازی ئەو هاوڕێیەم زۆر باش بوو بۆ من کە چوومە شوێنێ هەتاوێکی باشی هەیە و دەریا و شەپۆڵەکانی ئارامیان دەکردمەوە، ئەوە نەبێ کە ئەوکاتەی لە یۆنان بووم، پیێر پاولۆ خەریکی تۆمارکردنی دەنگەکان بوو بۆ فیلمەکەی، بەڵام چونکە من لێرە نەبووم، دەنگی کەسێکی دیکەی لەو شوێنە دانابوو کە دەبوو دەنگی من بووایە. لەوەدا خەمم خوارد، چونکە دەبوو من ڕۆڵم ببینیبا و ئەو دەنگە هی من با. پێم گوت کە پێم خۆشە ئەو دەنگە هی من بێت، دواتر چوومە ڕۆما و داوای کۆپیەکی فیلمەکەم لێی کرد. چووم دەنگی خۆمم تۆمارکرد و خستمە سەری و بۆیم نارد، بەڵام، درەنگ بوو و کارەکە دروست نەبوو و دەنگی منی دانەنا. دەنگەکەی وەکو خۆی هێشتەوە، واتە ئەوی بە جەستە ڕۆڵی دەبینی من بووم، بەڵام دەنگەکە هی کەسێکی دیکە بوو.\n*ئەو جەستەیە بەبێ دەنگی خۆت، وا دایدەنێی کە خۆتی؟\nناسرووشتییە. ئەگەر تەنیا ئاماژەی بێ دیالۆگ بووایە، کێشە نەبوو.\nئەو شتەی ئەزیەتم دەدات لە هەر فیلمێکدا ئەوەیە کە نەتوانم مێتۆدی کارکردنی خۆم بە تەواوی جێبەجێ بکەم لە کارەکەدا.\n*جگە لەو فیلمەی پازۆلینی، فیلمی دیکە هەبووە کە کاتی وێنەگرتنەکەی ناخۆش بووبێ بۆت؟\nئەو شتەی ئەزیەتم دەدات لە هەر فیلمێکدا ئەوەیە کە نەتوانم مێتۆدی کارکردنی خۆم بە تەواوی جێبەجێ بکەم لە کارەکەدا. واتە پێرفێکت نەبم. نەتوانم فیلمێک لەناو فیلمەکەدا دروست بکەم. چونکە من هەموو کات لەناو هەر فیلمێکدا فیلمێکی دی دروست دەکەم . بەڵام لەگەڵ گۆدار ئەمە هێندە ئاسان نییە. یەکسەر دەبینێ کە من خەریکم مۆرکی بچووک بچووکی خۆم لەناو دیمەنەکاندا دادەنێم. بۆیە ململانێی توندمان هەیە و زۆریش کەیفمان بەیەکتر دێ. یەکترمان زۆر زۆر زۆر خۆشدەوێ. جارێکیان “نۆێمی لڤۆڤسکی” پێی گوتم: “تۆ باشترین بەڕێوەبەری بۆ ئەکتەرەکان، توانیت وا لە من بکەی بەشێوەیەکی دیکە ڕۆڵ ببینم. تۆ ئەو کەسەی کە لە فیلمدا هارمۆنی دروست دەکەی”.\nلەگەڵ کێ بۆت قورس بوو ئەو هارمۆنییە دروست بکەی؟\nدەرهێنەرێک هەیە کە قەت باسی ناکەم کە ناوەکەی وەک هاوژینەکەی منە، دوڤیڤیێ. قبوڵی نەدەکرد کە بە شێوازی خۆم ڕۆڵ ببینم، بەردەوام ڕۆڵی بەسەرمدا دەسەپاند بەو شێوەیەی خۆی دەیەێ. زۆر بە ئازار بوو.\n*ئایا ئەوە تایبەتمەندی هەندێ گەورە ئەکتەری ئەمریکی نییە کە دەیانەوێ خۆیان فیلمی خۆیان دروست بکەن بە ڕۆڵەکانیان؟ ئایا حەز لە هەندێ ئەکتەری ئەمریکی دەکەی؟\nزۆر حەزم لە “ئەل پاچینۆیە” لە فیلمی “پاش نیوەڕۆی سەگی”. هەندێ جار پێش ئەوەی بڕۆم بۆ وێنەگرتن سەیری دەکەم، ئەمە وزەم پێ دەدات. ئەوەش کە ئەکتەری دڵخوازمە “مۆنتگۆمری کلیفت”ە لە فیلمی Confessی “هیچکۆک”. ڕۆڵی دوو کەسایەتی زۆر جیاواز دەبینێ لە بەشی یەکەم و دووەمی فیلمەکەدا، لە هەردوو ڕۆڵەکەشدا زۆر نایابە. کاتێ کۆریسماکی د وای لێ کردم کە لە فیلمی J’ai engagé un tueurدا ڕۆڵ ببینم، داوای لێ کردم زۆر کەم عاتفی بم. ویستم وەکو “مۆنتگۆمری کلیفت” ڕۆڵ ببینم، بەڵام لەگەڵ هاوڕێیەکم قسەم کرد لەسەر ئەم مەسەلەیە، پی گوتم: مۆنتگۆمری پێچەوانەی ئەو ڕۆڵەیە کە دەبێ تۆ بیگێڕی، ئەو ئەکتەر ستۆدیۆ Actors Studioیە. بۆیە بیرم کردەوە کە ڕۆڵەکەم لە بۆستەر کێیەتۆن نزیک بێت.\n*دێلفین سێریگ، هاوکارەکەت لە فیلمی ماچە دزراوەکانی تروفۆدا دەربارەی تۆ دەڵێ: زۆر لەمن داهێنەرترە… ناترسی لەناو فیلمێکدا بکوژرێی؟\nتەنیا لەناو فیلمشدا نا!\n*دەکرێ وێنای بکەین کە تۆ زیاتر شانۆ بکەی؟\nپێم گوتن: ئەگەر کامێرا نەبێ من ئامانجەکەم ون دەکەم. گەورەترین هاوکاری منە، وەک “لاکان” دەڵێ ئەوی تری گەورەم. شانۆم کردووە، کامێرای نییە. لە شانۆیەکدا کە تەنیا هەشت بینەر لە هۆڵەکەدا بوون، هەموو دەموچاویان دابوو بەیەکدا، بەڵام من کەیفخۆش بووم. خستمیەوە بیری گرووپێکی بچووکی سینەما. بە خۆمم گوت: تەنیا هەشت کەس لێرەن، کاتێکی خۆشمان دەبێ، زۆر خۆش دەبێ. بەڵام ئەگەر هۆڵەکە پڕ بوایە، چیرۆکەکە جۆرێکی دی دەبوو. ناتوانی وابزانی خەریکی وێنەگرتنی فیلمی. لەوەش واوەتر، ئێرە کامێرای لێ نییە، لێی نییە نا! “لوکا بێلڤۆ” باش لێم تێگەیشتبوو. دوای مانگێ لە وێنەگرتنی فیلمی “بۆ پێکەنین” کە فیلمێکی هەرە ناسراوی منە، پێی گوتم: تۆ، هاودەمی ڕاستەقینەت کامێرایە.\nفیلمی ماچە دزراوەکانی فرۆنسوا تروفۆ ١٩٦٧\n*بەردەوام باس لە ئەزموونت لە فیلمی Les 400 Coups دەکرێتە کە لە ١٤ ساڵیدا ڕۆڵت تێدا دیوە، چونکە ئەزموونی سەرەتای کارت بوو، بەڵام خۆ پێشتریش لە فیلمێکدا ڕۆڵت بینیوە، بەڵام قەت باس ناکرێت… دواتریش خۆ باوکت سیناریست بوو، دایکیش ئەکتەر بوو، کەواتە تۆ کەسێکی منداڵێکی ئاسایی نەبووی…\nمنداڵی خێزانێکی هونەرمەند بووم! وەک ئەوەی لە شەوێکی بێکۆتاییدا نقوم بم. بێگومان لە فیلمێکدا بەشداریم کردبوو، دەرهێنەرەکە ناوی ژۆرژ لامپا بوو. باوکم هیچ حەزی لە شەپۆڵی نوێ نەدەکرد. ئەو سەر بە بەرەیەکی تر بوو، بەرەی سینەمای کلاسیک. ڕۆژێک لەگەڵ خۆم بردم بۆ تەماشاکردنی فیلمی ژن هەر ژنەی گۆدار، زۆر توڕە بوو… بەڵام من لەگەڵ هەر دیمەنێکی تازە چەپڵەم لێدەدا!\nبەڵام دایکم کەمێ کراوەتر بوو بەرامبەر شەپۆڵی نوێ. زۆر کاری کردبوو، بە تایبەت لە ئیسپانیا. بۆ هەر شوێنێ دەچوو باوکیشم لەگەڵی دەچوو، لەبەر ئەوە ناچاردە بووم من بچم ئەو ماوەیەی ئەوان جێیان دەهێشتم لەگەڵ کەسانی دی بژیم، ئەوکاتە فڕۆنسوا تروفۆم ناسی.\n*بۆچی باوکت هێندە ڕقی لە شەپۆڵی نوێی سینەما بوو؟\nشەپۆڵی نوێ میزاجی تێکدەدا. ئەمڕۆ هەموو کەسێ دەتوانێ فیلمەیل دروست بکات. هەر کەسەک دەتوانێ ڕێچکەیەکی سینەمایی خۆی هەبێ. بەڵام لەوکاتەدا ئەمە زۆر دەگمەن بوو. شەپۆڵی نوێ وە خەبات و بەرەنگاری بوو. ئەمە شەڕی لاوەکان و پیرەکان نەبوو، چونکە خۆ ئەوکاتە “ڕۆنوار” پیربوو، بەڵام ئێمە زۆر حەزمان لێی بوو. بەڵکو شەڕی نێوان چاکە و خراپە بوو ! (بە پێکەنینەوە).\n*سینەماکاری زۆر سەر بە ڕێبازی شەپۆڵی نوێن کە تۆ قەت بەشداریت لە کارەکانیاندا نەکردووە..\nبەڵێ، زۆر حەزم لێبوو لەگەڵ “شاربۆل” ڕۆڵ ببینم. بەڵام قەت بۆی پێشنیاز نەکردم. لای ئەو وابوو من هی “تروفۆ”م. جارێ چووم ڕۆمێر، بینیم، پێشنیازی بۆ کردم کە ڕۆڵی گارسۆنی کافێیەک ببینم، بەڵام ئەوکاتە خەریکی وێنەگرتنی فیلمی L’Île au trésor, بووم لەگەڵ “ڕویز”. بۆیە نەمتوانی بەشداری فیلمەکەی ڕۆمێر بکەم.\nدەتوانم لاوەکان هەر کارێ پێویستیان بوو دەست بدەمە قەڵەمەکەم و بۆیان بنووسم کە شەپۆڵی نوێ چی بوو. جا پێشیان دەڵێم کە من نیشانە هەر دیارەکەی شەپۆڵی نوێم\n*زۆر دەرهێنەر هەن کە خۆت داوات کردبێ کاریان لەگەڵ بکەی؟\nزۆر جار هەبووە کە چوومە دەرهێنەرم بینیوە و حەزم کردووە کاری لەگەڵ بکەم. چووم ڕویزم بینی. چەندین جار بۆ کارکردن چوومەتە لای لێۆ کاراکس. بەتەما بوو لە دوا فیلمیدا ڕۆڵی سەرەکیم بداتێ، بەڵام دواتر لەسەر هەندێ وردەکاری پێکنەهاتین و جیاوازی کەوتە نێوانمان. بۆیە نەمتوانی بەشدار بم. زۆریش پەشیمانم. دواتر، زۆریش هاتوون بۆ لام تا کاریان لەگەڵ بکەم. وەکوو تسای میگ لیانگ لەگەڵ ئەودا بە فیلمی دەموچاو هاتمەوە فێستیڤاڵی کان لەساڵی ٢٠٠٩.\nپەنجا ساڵ دوای فیلمی les 400 coups هاتمەوە فێستیڤاڵی کان. زۆر دەرهێنەری گەنج لە یەکەم کار یان دووەم کاریاندا دەگەڕێنەوە بۆ سەر کارەکانی شەپۆڵی نوێ.\nدەتوانم هەر کارێ پێویستیان بوو دەست بدەمە قەڵەمەکەم و بۆیان بنووسم کە شەپۆڵی نوێ چی بوو. جا پێشیان دەڵێم کە من نیشانە هەر دیارەکەی شەپۆڵی نوێم (بە پێکەنینەوە). من نیشانەی دیاری باشترین فیلمەکانی شەپۆڵی نوێبم، ئەی ئەمە نایابترین نییە؟\n*ئایا کەس بە ڕکابەری خۆت دەزانی؟\nنەخێر، بە ڕاستی کەس نابینم. پێم وایە لە کاتە گونجاوەکاندا باشترین بژاردەم هەڵبژاردووە. تروفۆ، گۆدار، ئوستاش، کارێل و پازۆلینیم هەڵبژارد…\n*بەڵام خۆ لە فیلمۆگرافی(لیستی فیلم)ەکانتدا تەنیا فیلمی شەپۆڵی نوێ نییە، هی تریش هەن…\nڕاستە، ئەمەش هەر سینەمای نوێیە، منداڵانی شەپۆڵی نوێ لە هەموو شوێنێکی ئەم دنیایە. ئەو کاتەی کە یاریدەدەری ژۆن لوک بووم، پێش پیێرۆ لو فوو، پێی گوتم: بڕۆ فیلمی ئەو دەرهێنەرە پۆلۆنییە ببینە کە دەرچووی قوتابخانەی “لۆدز“ە. ناوی سکۆلیمۆڤسکی بوو. دەرهێنەرەکەم بینی، ڕۆژێک داوای کرد بەشداری فیلمێکی بکەم، ئەو فیلمەی بەشداریم تێداکرد فیلمی “ڕۆشتن” بوو.\n*پێناچێ بۆ تۆ ئاسان بووبێ، چونکە ئەو زمانی فەڕەنسی نەدەزانی. چۆن دەیتوانی هەماهەنگیت لەگەڵ بکات و ئاراستەت بکات؟\nلەگەڵ سکۆلیمۆڤسکی لە ڕاستیدا زۆر ئاسان بوو. چونکە ئەو خۆی ئەکتەر بوو و لە فیلمەکانی خۆیشیدا ڕۆڵی بینیبوو. یەکەمجار ئەکتەرێک دەهات لە باتی من ڕۆڵەکەی دەبینی، دواتر من هەمان شتم دووبارە دەکردەوە. کاتی خۆی بۆکسەر بووە، بۆیە ڕۆڵەکان لەگەڵ ئەودا زۆر پڕ جوڵە و فیزیکی بوون. فیلمەکانی زۆر شەڕیان تێدایە.\n*لەگەڵ گۆدار جگە لەوەی ڕۆڵت دەبینی و ئەکتەر بووی، یاریدەدەریشی بووی، بۆ بوویتە یاریدەدەر؟ حەزت دەکرد خۆشت فیلم دروست بکەی؟\nبەڵام کە هەلت بۆ هەڵدەکەوێ ببیتە یاریدەدرری گۆدار، بیر لە شتی تر ناکەیەوە و پرسیاری دیکە ناکەی.\nهەر کاتێ گۆدار کامێرای لە شوێنی ناوازە دادەنا بۆ وێنەگرتن، هەر کاتێ کە ئەو دیالۆگە نایابانە دادەنا من خۆشەویستیم بۆ سینەما و ئەو خەڵکانە زیاتر و زیاتر دەبوو\n*بەڵام بۆچی یاریدەردەر، بۆ بە سادەیی تەنیا ئەکتەری گۆدار نا؟\nچونکە هەر کاتێ کامێرای لە شوێنی ناوازە دادەنا بۆ وێنەگرتن، هەر کاتێ کە ئەو دیالۆگە نایابانە دادەنا من خۆشەویستیم بۆ سینەما و ئەو خەڵکانە زیاتر و زیاتر دەبوو کە گۆدار دروستی دەکردن. پاشان کە هەلم بۆ هەڵکەوت لە فیلمی Masculin Féminin ڕۆڵ ببینم، خەریک بوو لە خۆشیا باڵا بکەم. زۆر جار بە خۆم دەڵێم: چ تەمەنێکی هەرزەکاریم هەبوو! هەرزەکارییەکی یەکجار سەرسامکەر. بەردەوام پەیوەندیم لەگەڵ خەڵکانی هۆشمەند هەبوو. وەکو خێزانێک بووین! داهێنانمان دەکرد ! پیێرۆ لو فوو هاوڕێم بوو، لەگەڵ گۆدار هەنووکەش هاوڕێیەکی پڕ لە میهرەبانییەکی قووڵە بۆ من. بۆ من فڕۆنسوا تروفۆی دووەم بوو. لە ماوەی وێنەگرتنی فیلمی les 400 coups لەگەڵ “فڕۆنسوا چیین” سەیری ڕاشەکانی(وێنەکانی پێش مۆنتاژ) فیلمی “تا دوا هەناسە”ی گۆدارمان کرد.\nفیلمی “دایە و سۆزانییەکە”ی ژۆن ئوستاش ١٩٧٣\n*فیلمی بابە نوێل چاوی شینەی زژۆن ئوستاش زۆر قەرزاری فیلمی نێر و مێی گۆدارە، وانییە؟\nژۆن لوک هەموو ئەو کاسێتانەی دایە “ئوستاش” کە بەکاری نەهێنابوون، تاوەکو بۆ فیلمەکەی خۆیدا بەکاریان بهێنێ. زیاتریش یارمەتی دا، کە تەمەنم ١٩ ساڵ بوو، جارێک ژۆن لوک منی بردە کازینۆیەک. ئەوکاتە نەمدەتوانی وێنای کەسێکی ڕۆشنبیر بکەم کە لە کازینۆدا خەریکی یاری کاغەزە. زۆر بە وردی سەیری هەموو شتێکیم دەکرد، جوڵەکانی، میتۆد و تەکنیکی یاریکردنەکەی. ئەوەی نەمدەتوانی بە ئاسانی باوەڕی پێ بهێنم ئەوەبوو کە بڕێک پارەی بردەوە. کە هاتینە دەرەوە پێی گوتم: هانێ ئەم پارەیە بگرە بیدە ئوستاش، بۆ فیلمەکەی!\n*تۆ ئەوکات لە یاریدا پارەت دەبردەوە؟\nچونکە باسی سکۆلیمۆڤسکیمان کرد ، ویستم باسی شتێ بکەم دەربارەی ئەم بابەتە… کە مارگرێت دۆراس فیلمی “ڕۆیشتن”ی بینی لە ڕۆژنامەیەک نووسیبووی: هیوادارم کە ئەم دوانە قەت دەوڵەمەند نەبن. مەبەستی سکۆلیمۆڤسکی و من بوو. ئەم دوانەمان هەر لەسەر دروستکردنی فیلم بەردەوام بووین و قەتیش دەوڵەمەند نەبووین.\n*حەزت دەکرد دەوڵەمەند بای؟\nئەمڕۆ دەوڵەمەند بوون مۆدیلە. بەڵام بتەوێ خۆشەویستی خەڵک بیت شتێکی ترە. زۆر خەڵک هەن کە حەز دەکەن لە باوەشم بگرن. کە کچێک دێت و ماچم دەکات، گوێم لە دەنگی ئەو ماچە دەبێ، ئەدی لە دەوڵەمەندی خۆشتر نییە؟ زۆر لە دەوڵەمەندی خۆشترە.\nچەند ڕۆژێ لەمەوبەر بەڕێوەبەری نووسینگەیەکی کڕین و فرۆشتنی خانووبەرەم لە مۆنتپەرناس بینی. ٣٠ ساڵە لەم گەڕەکە دەژیم، بەڵام نەمدەناسی. زۆر دڵخۆش بوو بە بینینم، سڵاوی لێ کردم. دواتر پێم گوت: دەزانی منیش خەریکی ئەو کارەی تۆ بام ئێستا دەوڵەمەند دەبووم. لە وەڵامدا گوتی: تەماشاکە ئێستا خەڵک چۆن سەیریت دەکەن و چ پێگەیەکت هەیە. بیهێنە بەرچاوی خۆت کە دوای دروستکردنی ئەم هەموو فیلمە خەریکی ئەم کارە بی، خەڵک بە چ چاوێ سەیرت دەکەن. پێگەکان زۆر جیاوازن.\n*بێگومان هەندێ پارەت دەستکەوتووە لە فیلمەکانت، وانییە؟\nبەڵێ، بەشی خۆم پارەم دەستکەوتووە. ئێوە دەزانن کە من قەت بۆ دەستکەوتنی پارە فیلمم نەکردووە. چەندان تێلێگرامم بۆ هاتووە کە پێشنیازی فیلمیان بۆ کردوون و ڕەتم کردوونەتەوە. هەرگیز بۆ دەستکەوتنی پارەی زۆر فیلمم نەکردووە، دەنا دەچووم بەشداری فیلمی léon Morinprêtreی “ژۆن پیێر مێلڤیل”م دەکرد، یان فیلمێکی قۆڕ کە پێشنیازی پارەی زۆریان بۆ دەکردم.\nقەت خەمم لەوە نەخواردووە کە بۆ خاوەنی باڵاخانەیەکی گەورەی حەوت ژووری و مەلەوانگەی گەورە نیم. چوومە هوتێلێک، دوای ئەوەی کلیلکەم دایە دەستی کچەکەی پێشوازی، پێیم گوت: کیژۆڵە، هوتێلەکەتان خۆشە، بەڵام من خاوەنی هۆتێل نیم، بەڵکو خاوەنی بەهرەم. کچەکە پێی گوتم: خاوەن بەهرە بی باشترە لەوەی خاوەن هۆتێل بی.\nلێیو و شانتال گۆیا لە فیلمی نێر و مێی ژۆن لوک گۆدار ١٩٦٦\n“ئەمڕۆ چۆن ئەو فیلمانە هەڵدەبژێری کە بەشدارییان تێدا دەکەی؟\nخۆم دیارییان دەکەم، لەکاتی بینینی فیلمەکان. بەردەوام دەچمە سینەما. لە کاتی گەنجی ڕۆژانە سەیری سێ فیلمم دەکرد. بەردەوامیش ئەو ڕەخنانەم دەخوێندەوە کە لە گۆڤاری Cahiers Du cinéma دەنووسران. بۆ نموونە جارێک فیلمێکی ئۆلیڤیێ ئەسەیاسم بینی، جوڵەکەی کامێرای تێدابوو کە زۆر سەرنجی ڕاکێشام. چووم ئۆلیڤێم بینی و پیم گوت کە حەز دەکەم لە فیلمێکی بەشداری بکەم. پێشنیازەکەی من کەوتە بەر دڵی، پاشتر لە فیلمی Paris s’éveille بەشداریم کرد.\n*زۆر باسی سینەمای فەڕەنسیمان کرد، بەڵام پێمان بڵێ پەیوەندیت لەگە سینەمای ئەمریکی چۆنە؟\nهەندێ هەلم بۆ هەڵکەوت لەگەڵ ئەمریکییەکان بەشداری فیلم بکەم، بەڵام هەریەکەیان بە هۆکارێ ڕێکنەکەوت.\nلەگەڵ Gus Van Sant پەیوەندیم هەبوو. زۆریش حەزم لە فیلمەکانی بوو. بەڵام هیچ پێشنیازێکی بۆ نەکردم. هەندێ دەرهێنەریش هەبوون کە پێشنیازی کاریان بۆ کردوووم بەڵام بە هۆکاری جودا جودا هەڵنەکەوتووە کاریان لەگەڵ بکەم، لەوانە “هارمۆنی کۆرین” و “سۆفیا کۆپۆلا”، سۆفیا پێشنیازی کرد کە کاستینگ بکەم بۆ فیلمێکی. خۆ پێم وانییە شتەکەی ناماقاڵ بێت، بەڵام دیسان وەک ئەوەی لە سەرەتا دەست پێ بکەمەوە بۆ ئەوەی بچم ڕۆڵی لویسی چواردە یان شازدە ببینم، کەمێک بێتاقەتی کردم.\n*هەندێ ئەکتەر هەن کە نایانەوێ لە ژیانی ئاساییدا زۆر بناسرێن، هەشن حەز دەکەن لەناو خەڵک دەرکەون و ناسراو بن، تۆ لە کام جۆرەیانی؟\nکاتێ خەڵک لە شەقام دەتبینن و پێت دەڵێن: لەم فیلمەدا زۆر باش بووی. کە بە شێوەیەک لە شێوەکان دەبیتە جۆرە پاڵەوانێک. ئەمە دەبێتە هەموو ژیانم، زۆر نایابە.\nبەڵێ ئەستێرەم، بەڵام دژە پاڵەوانم.\n*تۆ ئایکۆنی سینەمایەکی یاخیشی، لەوکاتەی حوکومەت ویستی هۆنری لۆنگلوا لە بەڕێوەبەری سینەماتێک لابەرێ تۆ هەڵوێستت هەبوو، لە شوڕشی خوێندکارانی ١٩٦٨ی پاریس، لە فیلمی چەپانە بەشدار بوویت لەگەڵ گۆدار… ئایا پێت وایە ئەو وێنە سیاسییە بەسەرتدا زاڵە؟\nنا، نەخێر، هەرگیز! “بێرناردۆ بێرتۆلوچ”ی هەمان پرسیاری لێ کردم. پێم گوت: ئاگاداربە بێرناردۆ! وایە ژۆن لوک گۆدار کەسێکی دژە بورژوا بوو کە کارم لەگەڵی کردووە، بەڵام لەلایەکی دیکە من کارم لەگەڵ فڕۆنسوا تروفۆ کردووە و ڕۆژانە لەگەڵی بوومە کە بەهیچ شێوەیەک کارەکانی ناچنە ناو ئەو تەوژمە سینەماییە سیاسییەوە.\n“نۆێمی لڤۆڤسکی” لە ڕۆژنامەی “لۆ مۆند” دەرباری من کە پیای هەڵدابووم، نووسیبووی: ژۆن پیێر لێیۆ دەیتوانی ببێتە نووسەرێکی گەورەی بواری سینەما وەکو “سێرژ دانێی” و “ژیل دۆلووز”. یەکەمجارە کە دەرهێنەرێکی هێندە بەهرەدار بە من دەڵێ ڕۆشنبیر.\n*ڕۆشنبیر، ئایا باشترە لە ئەکتەری؟\nبۆ من ئەو وەسفەی نوێمی ئەوپەڕی ڕێزلێنانە. ئەکتەری باشە، بەڵام ڕۆشنبیری، ئیتر ئەوە شتێکی ترە، زۆر خۆشحاڵ بووم بەمە.\nهەمیشە “سێرژ دانێی”م بیردەکەوێتەوە. لە شاری میلان نمایشێکی سینەمایی هەبوو کە تایبەت کرابوو بە شەپۆڵی نوێ. ئەو دەم خەریکی وێنەگترنی فیلمەکەی “پیێر پاولۆ” بووین، سێرژیش لەوێ بوو. لەپڕ پێکەنیم. کە سێرژ گوێی لە پێکەنینەکەم بوو، دەستێکی لە پەشتم دا و پێی گوتم: دواجار گوێم لە پێکەنینێ ڕۆشنبیرانەکەت بوو…\n*ئایا دەکرێ ئەکتەرێکی باش لە هەمان کاتدا کەسێکی گەمژە بێت؟\nباسی “دانیال ئۆتۆ”ی دەکەی؟ (بە پێکەنینەوە) هەرچۆن بێ و لە هەر بارودۆخێکدا من بەردەوام لەگەڵ دەرهێنەری ڕۆشنبیردا کارم کردووە. هەنووکەش تەنیا لەگەڵ دەرهێنەرە لاوە ڕۆشنبیرەکان کار دەکەم. دوای ٥٠ ساڵیش لە سەرهەڵدانی شەپۆڵی نوێ هەر ئامادەم و هەمان ڕێچکەی جارانم هەیە. (مستێ لە مێزەکەی بەردەمی دەدات) لە ساحەکەم هێشتا! پێگەی خۆمم هەیە، هێشتا و بۆ هەمیشە! ڕێگەی ڕۆشنبیرەکانم هەڵبژارد.\n*تا هەنووکەش پەیوەندیت لەگەڵ گۆدار ماوە؟\nهەوڵ دەدەم پەیوەندیمان هەر بمێنێ. سەیری دوا فیلمیم کرد، فیلمی سۆسیالیزم، پشتم تێ کرد. کاسێتەکەم خستە سەر، تا کۆتایی پشتم تێکرد. دەنگەکەی زۆر جوان بوو.\n*پێت وایە دانیەل زۆتۆی ڕووبەڕوو سەیری کردبێ؟\nزۆر دەست دامەگرن لەسەر ئۆتۆی. هێندە توند مەبن لەسەری!\n ئەکتەری بەناوبانگی فەڕەنسی ژۆن بیێر لێیۆ، ساڵی ١٩٤٤ لە پاریس لەدایک بووە. یەکێکە لە ئەکتەرە دیارەکانی شەپۆڵی نوێی سینەما. لەگەڵ گەوەرە دەرهێنەرانی وەک ژۆن لوک گۆدار، ژۆن ئوستاش، فڕۆنسوا تروفۆ و پازۆلینی کاری کردووە. خاوەنی چەندین خەڵاتە و لەلایەن گەورە دەرهێنەرانەوە ستایش کراوە کە خاوەنی ڕۆڵگێڕانی تاقانەیی و تایبەتی خۆیەتی. لەم دیمانەیەدا لەسەر شێوازی کارکردنی خۆی و هەندێ دەرهێنەر قسە دەکات.\n شەپۆڵی نوێ La nouvelle vague، ڕەوتێکی سینەمایی بوو لە فەڕەنسا. لە کۆتایی دەیەی پەنجاکانی سەدەی بیستەم سەریهەڵدا و تا کۆتایی دەیەی شەستەکانی خایاند. چەند دەرهێنەرێک سەر بەو ڕەوتەن کە ئەوکات بۆ یەکەمجار فیلمی درێژیان دروست دەکرد، کە بریتی بوون لە ژۆن لوک گۆدار، فڕۆنسوا تروفۆ، ئێریک رۆمێ، کلۆد شابرۆل، ژاک ریڤێت، ئالان ڕۆنێ، لووی مال، ئەنیێس ڤاردا و ژاک دێمی.\nژان لۆک گۆدار، سینەما، سینەمای فەڕەنسی، کایە دۆ سینەما، هەڤپەیڤین، وەرگێڕان\n← ئێمە بەرەو کارەسات دەڕۆین\nڕیزبەندییەکی نوێ بۆ مێژووی چیرۆکی کوردی →


"برینێکم بە ڕوومەتی زەوییەوە" بڵاوکرایەوە - جام کوردی\n"برینێکم بە ڕوومەتی زەوییەوە" یەکەمین ئەزموونی شیعری "دیار سۆفی" بڵاو کرایەوە.\nبە پێی ڕاپۆرتی جام کوردی، "برینێکم بە ڕوومەتی زەوییەوە" لە نووسینی "دیار سۆفی" نوسینەوەی غەم و ئازار و ئەزموون ئ وێنای رابردووی نووسەرە لە ڕێی زمانێکی ئەدەبی شیعرییەوە.\nئەم کتێبە بە قەبارەی مامناوەند، لە ١٣٠ لاپەڕەدا ١٠ شیعری درێژ و چەند پۆستەرە شیعرێکی لەخۆگرتووە.\nبەرهەمەکە لەسەر ئەرکی خودی شاعیر لە چاپ دراوە و چاپخانەی کارۆ چاپی کردووە.\nمحەمەد زاری کاری دیزاینی بەرگی کتێبەکەی کردووە.\nدیار سۆفی، نوسەری کتێبەکە لە لێدوانێکی ڕۆژنامەوانیدا سەبارەت بەم بەرهەمە وتی: "ناوەڕۆکی شیعرەکان خۆیان نەبەستووەتەوە بە یەک بواری دیاریکراوەوە، بەڵکو باس لە کۆمەڵێک بواری جیاواز دەکات کە دونیابینی منە بۆ شتەکان لەڕێی زمانی شیعرەوە."\nڕاشیگەیاند: "دەقەکان چەند پەنجەرەیەکن بۆ ڕوانین لە دونیا لە چاوی شیعریی منەوە، ئەمە نووسینەوەی غەم و ئازارو ئەزموونی منە، وێنای ڕابردووی منە لەڕێی زمانێکی ئەدەبی شیعرییەوە".\nئەم شاعیرە زیاتر دەربارەی ئەزموونی خۆی دوا و وتی:"من هەوڵمداوە کۆپی ئەویتر نەبم واتا خۆم نەبەستووەتەوە بە هیچ یەکێک لە شاعیرانی ترەوە بەڵکو هەوڵمداوە ستایلی گێڕانەوەو وێناکروونی من شوناسی خودی خۆم بێت، لە هەر جێ کەسێک دێڕێکی منی بەرچاو بکەوێت دەزانێ من نووسیومە چونکە جۆری وێنا شیعرییەکان ڕەنگی خۆمی وەرگرتووە، من کارم لەسەر کورتبڕی و قووڵبوونە کردووە تا توانیبێتم لە درێژکردنەوەی شیعر خۆم پاراستووە، زیاتر کارم لەسەر وێنەی شیعری کردووە."\nلەسەر بابەتی شیعری دەقەکان دیار سۆفی ئاماژە بەوە دەکات: دەقەکان تێکەڵن لە زۆر بوار، سەفەر، جەنگ، ژیان و مردن، خۆشەویستی، باسکردن لە دۆخی تەنیایی و وێناکردنی و گەڕانەوە بۆ چەمکی یادەوەری.\nلە کۆتاییشدا ڕایگەیاند: کتێبەکە یەکەمین ئەزموونی چاپکراوی منە و دەرگایەکە لێیەوە دەچمە دونیایەکی تر کە دۆخی نوسین و بەرکەوتنە لەگەڵ حەقیقەتی وشەدا،مامەڵەکردنە لەگەڵ وشەدا. دواجار هەڵسەنگاندنی باش و خراپی دەق دەکەوێتە سەر خوێنەر کە بە چ شێوەیەک لەگەڵ تێکستەکاندا مامەڵە دەکات، چی لەلا دروست دەکات بەهیوام توانیبێتم سەرەتایەکی باش بێت بۆ ئیشکردن لەم بوارەی نووسیندا.\nدیار سۆفی، شاعیرێکی گەنجی تەمەن ٢٦ ساڵە و دانیشتووی گەرمیانە، "برینێکم بە ڕوومەتی زەوییەوە" یەکەمین ئەزموونی کتێبیەتی و پێشتر چەند وتار و دەقە شیعری لە چەند سایتێک بڵاوکردووەتەوە، ساڵی ٢٠١٧ لە فێستڤاڵی گەلاوێژ، بەشی شیعر بەشداری کرد و لە ناو ٦٨ بەشداربوودا توانی پلەی سێیەم بەدەست بهێنێت.\nجام کوردی دیار سۆفی شیعر دەقی ئەدەبی


یەک ئیدارەیی یان دوئیدارەیی ؟\nلەم ماوەیەی دواییدا کە خیلافات لەنێوان پارتی و یەکێتیدا توندتربوو پرسی ( یەک ئیدارەیی ) و ( دوئیدارەیی ) کەوتە سەرزاری زۆرکەس لە هەرێمدا . کەباس لەم پرسە دەکرێ زۆرینەی خەڵک دوئیدارەیی سەردەمی نەوەدەکانی سەدەی پێشوویان بیردەکەوێتەوە کە لە ئەنجامی شەڕی چڕی براکوژیدا هەرێم بەم بچوکیەی خۆی بوو بە دوو دەوڵەتۆکە لە بواری سەربازی و جوگرافی و ئابووری و ئیداریدا ، سەرۆکێکیان مسعود بەرزانی و ئەویدی جلال تاڵەبانی .\nپێش نەوەدەکاننیش ، لەساڵانی خەباتی چەکداریدا ، ئەم دوئیدارەییە پێشینەی هەبوو : لە شەڕی براکوژی نێوان مەلایی و جلالیدا ، لەساڵی ١٩٦٤ ، مەلایی سەرکەوتن و جلالی هیچ جێگەیەکیان لە کوردستاندا بۆنەما و ناچار چوون بۆ ئێران – هەمەدان . دواتر بوو بەیاساکە لایەنی سەرکەوتوو ، لە جەولەکانی شەڕدا ، دەستبگرێ بەسەر ئەوناوچەیەداو لایەنی دۆڕاویش هەڵێت . ئەوەی ڕوویدا دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ هەر درێژەی ئەو شەڕانەبوو ، بەڵام لە دۆخێکی دیکەدا کە دەسەڵاتی سەدام لەشارەکانی هەرێم نەمابوو . تایێستە ، کە باسی دوو ئیدارەیی بکرێ ئەم خەڵکە شێوازی دوئیدارەیی نەوەدەکانیان دێتە بیر و مووچرکە بە لەشیاندا دێت . لەمەدا هەقیانە و دەبێ ئەوجۆرە لە دوئیدارەیی ڕەتبکرێتەوە . بەڵام دەپرسرێ : ئایا هیچ شێوازێکیتر لە دوئیدارەیی نیە ؟ بۆچی ناکرێ بەبێ شەڕی براکوژی دوئیدارەیی دامەزرێندرێ ؟\nئەو دوئیدارەییەی لە نەوەدەکانی شەڕی براکوژیدا لەم هەرێمەدا بەرپاکرا تا ئەم چرکەیەش هەر زیندووە لە چەند پێگەیەکی سەرەکیدا لە نێو ئەم کۆمەڵگەیەدا :\n- هەردوولا هێزی چەکداری - میلیشیای - خۆیان پاراستووە و هەرکات پێویستبێ بەکاری دەێنن بۆ بەرگری لەدەسەڵاتی خۆیان .\n- هەروەها ناوچەی جوگرافی - ئیداری خۆیان پاراستووە - زۆنی زەرد و زۆنی سەوز .\n- سیستەمی بانکی و ئابووری و کۆمپانیای تایبەت و ..هتد . پاراستووە . خۆشبەختانە ئێستە بەس شەڕە تفەنگ نیە . ئەگینە هیچ کام لەو دوو لایەنە دەسەڵاتی گواستنەوەی پۆلیسێکی نیە لە زۆنەکەیتر .\nئاخر ئەمەچیە ئەگەر دوئیدارەیی نەبێ ؟ ئایا ئێمە ، هەموو هاوڵاتیانی هەرێم ، بە درێژایی ئەم ٢٠ ساڵەی ڕابوردوو لە سایەی دوئیدارەییدا نەژیاوین ؟ ئایا لەم ٢٠ ساڵەدا هیچ چاکسازیەکمان بۆ کرا ؟ حکومڕانی قەرەقوشی گۆڕدرا بە دیموکراسی ؟ ئەم یەک ئیدارەییە ڕوکەشە ، کە هەر بەناو یەک ئیدارە بوو ، بە ناوەڕۆک دوئیدارەیی بووە ، تەنها لە خزمەتی دەسەڵاتداراندا بووە ، هیچ کەڵکێکی بۆ ئەم میللەتە بەشخوراوە نەبوو .\nهەموو کەسێ دەزانێ کە باشترین بژاردە یەک ئیدارەی دیموکراتی شارستانیە ، دوور لە قۆرخکاری و خۆسەپاندن و گەندەڵکاری . دەبێ خەبات بەردەوام بێ بۆ ئەم جۆرە حکومڕانیە و حەتمەن لە کۆتاییدا هەرئەمەش سەردەکەوێ : بەڵام دوپاتی دەکەمەوە کە ئەم هەرێمە لەنەوەدەکانەوە و تا ئەم چرکەیەش بە قۆناخی دوئیدارەییدا تێدەپەڕێت . ئاخر کە دووتاقمی جیا جیا لە وڵاتدا حوکمبکەن ، بە دوهێزی چەکداری جیاوازەوە ، لە دوناوچەی جوگرافی جیاوازدا ، بە دوسیستەمی بانکی – ئابووریەوە ، بە هەوڵ و کۆششێکی چڕەوە هەرکەسێ لە پێناوی قورسکردنی سەنگی خۆیدا دژ بەویتر ، ئەگەر ئەمە دوئیدارەیی نەبێ ئەی چی دوئیدارەییە ؟\nبەڵێ برادەرینە ئەمە بەکردار دوئیدارەییەکی زەق و زیندووە . بەڵام بەسەرپۆشێکی چڵکن و خولاوی داپۆشراو ، بەهیوای شاردنەوەی . هیچ سوودێکیش لەم شاردنەوەدا نابینرێ . بەپێچەوانەوە سوودی بۆ حوکمڕانان بووە و بەس . بەرزانی سوودی لەو سەرپۆشە وەرگرت بۆ تێپەڕاندنی بڕیاری ڕیفراندۆمە کارەساتەکەی ٢٥ ئەیلولی ٢٠١٧ . لەژێر ئەو سەرپۆشە چڵکنەدا بەرپرسیارێتی لە هێندێ هەڵەو پۆخڵەواتی گەورە بزرکراوە و دەکرێ . لە هەموو شتیش خراپتر ئەوەیە کە ئەو سەرپۆشە تۆزاویە ڕێگرە لە هەموو کێبڕکێیەکی سوود بەخش لە نێوان هەردوو تاقمی حوکمڕاندا کەبەرژەوەندی ئەم جەماوەرەی تێدابێ . بۆنموونە کام لایەن دەتوانێ کێشەی کارەبا چارەسەربکات یان ، لانیکەم ، سووکتری کات ؟\nمن لە قۆناخی ئێستەدا دوئیدارەییەکی بێسەرپۆشی ئاشکرام پێباشترە لەمەی ئێستەهەیە . ئەوە لەبەرژەوەندی میللەتدایەو ، تەنانەت بەرژەوەندی هێندێ دەسەڵاتداریشی تێدایە . ئەمە ڕێگە بەرەو دیموکراسی کورت دەکاتەوە . ئەمە دوئیدارەیی داپۆشراو دەکات بەدوئیدارەییەکی سادەو ئاشکرا وەکو لەواقیعدا هەیە .\nدوئیدارەیی ڕۆژانی شەڕی براکوژیمان تاقی کردەوە ، دوئیدارەیی بێشەڕی سەرپۆش بەسەرمان تاقی کردەوە ، دەبا دوئیدارەیی سادەی ئاشتیانەش تاقیکەینەوە !\n٢٧ / ٢ / ٢٠١٩


رێكخراوی چاودێری مافه‌كانی مرۆڤ: تەرمەکان فڕێدراونەتە دۆڵێكه‌وه له رەققە\nنازانرێت چەند تەرم فڕێدراونەتە نێو دۆڵی حوتەوه، یەکێك لە زیاتر لەو 20 گۆڕە بەکۆمەڵەی دۆزرانەوە لەو ناوچانه‌ی پێشتر لەژێر دەستی داعشدا بوون.\nداعش ڤیدیۆی دروستکرد کە چەکدارەکانی نیشاندەدا تەرمی قوربانییەکانیان هەڵدەدایە دۆڵی حوتەوه لە پارێزگای رەققە لە سوریا. [خاوەنی وێنە: محەمەد عەبدوڵا]\nرێكخراوی چاودێری مافه‌كانی مرۆڤ دووشەممە (4 ئازار) داوای لێکۆڵینەوەی کرد لە دۆڵێك لە باکوری سوریا كه وەك شوێنی فڕێدانی تەرم بەکارهێنراوه بەدرێژایی چەندین ساڵ.\nئەو کونە 50 مەتر قوڵە لە ناوچەیەکی بیابانیی پارێزگای رەققەدایە کە پێشتر لەژێر دەستی رێکخراوی "دەوڵەتی ئیسلامی" (داعش)دا بوو دوای ئەوەی چەند ناوچەیەکی لە سوریا و عێراقی هاوسێی کۆنتڕۆڵکرد.\nرێكخراوی چاودێری مافه‌كانی مرۆڤ لێکۆڵینەوەی لەو شوێنە کرد دوای ئەوەی ناوچەکە لە دەست گروپەکە رزگاركرا لە کۆتایی 2017 لەلایەن هێزەکانی سوریای دیموکراته‌وه، کە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی پشتیوانیی لێدەکرد.\nرێکخراوەکەی مافی مرۆڤ دەریخستووە کە تەرمەکان لەکاتی دەسەڵاتی داعشدا و دواتریش فڕێدراونەتە دۆڵه‌كه‌وه.\nلێكۆڵەرێكی رێكخراوی چاودێری مافه‌كانی مرۆڤ لە سوریا، سارا کەیالی وتی: "دۆڵی حوتە کە جاران شوێنێكی سروشتیی جوان بوو بۆته شوێنی تۆقاندن و تۆڵەسەندنەوە."\nئه‌و دۆڵه کە قوڵاییەکەی لە رۆخەكه‌یه‌وە دیار نییە، هەمیشە سەرگوزەشتەی ئەفسانەیی لەسەر وتراوە و جاران شوێنێكی خوازراو بووە کە دانیشتووانەکە بۆ سەیرانی خێزانی بۆی چوون.\nناوبراو وتی: "دەرخستنی ئەوەی لەو شوێنە روویداوە و هه‌روه‌ها له گۆڕە بەکۆمەڵەکانی تر له سوریا، گرنگە بۆ دۆزینەوەی ئەوەی چی بەسەر ئەو هەزاران کەسەدا هات كه داعش کوشتنی و بۆ دادگاییكردنی بەرپرسیاران."\nیەکێك لە زیاتر لە 20 گۆڕی بەکۆمەڵ\nنازانرێت چەند تەرم فڕێدراونەتە حوتەوه، یەکێك لە زیاتر لەو 20 گۆڕە بەکۆمەڵەی دۆزرانەته‌وە لە ناوچەکانی پێشتر لەژێر دەستی داعشدا بوون.\nرێكخراوی چاودێری مافه‌كانی مرۆڤ رایگه‌یاند كه بوونی گۆڕێکی بەکۆمەڵی سەرکراوە دوای ئەوە ئاشکرابوو کە چەکدارێکی داعش لاپتۆپەکەی بردبوو بۆ چاککردنەوە لە شارۆچکەی ته‌ل ئەبیەز (گرێ سپی).\nكارمه‌ندێك له‌وێ ویستی تاوانەکانی داعش دەربخات و بابەتەکانی لاپتۆپەکەی کۆپی کردبوو، کە ڤیدیۆی چەکدارانی گروپە تووندڕەوەکەی تیادابووە و نیشانیداوە چۆن لاشەکان هەڵدەدەنە ناو چاڵاکەوە.\nرێكخراوی چاودێری مافه‌كانی مرۆڤ فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی ناردە سەر شوێنەکە و چەند تەرمێکی دۆزییەوە کە سەرئاو کەوتبوون لەو بەشەدا كه قوڵترین شوێنی چاڵه‌كه‌یه.\nرێكخراوه‌كه رایگه‌یاند: "رەوشی تێكچوونیان دەریدەخات كه تەرمەکان فڕێدراون زۆر دوای ئەوەی داعش ناوچەکەی به‌جێهێشت. ناسنامەی کوژراوەکان و هۆکاری کوشتنیان نازانرێت."\nچالاکوانێكی پێشووتری نوسینگه‌ی راگەیاندنی رەققە، مەجید حەسون لە ئەیلولی 2016 بە دیارونای وت دانیشتووانی رەققە "دەزانن [داعش] قوربانییەکان فرێدەداتە قوڵایی دۆڵێكه‌وه له‌و به‌رده‌ڵانه‌دا كه ناسراوە بە حوتە".\nوتی داعش خۆی لە 2014 ڤیدیۆی بڵاوکردەوە کە چەکدارەکانی خۆی نیشاندەدات تەرمەکانیان فڕێده‌دایه دۆڵه‌كه‌وه.\nشوێنێك له عێراق هێشتا لێکۆڵینەوەی ته‌واوی لەسەر نەکراوە\nبه هه‌مانشێوە چاڵێك کە ناسراوە بە خەفسە لە باکوری عێراق یەکێكە لە بەدناوترین گۆڕە بەکۆمەڵەکان كه تا ئێستا دۆزرابێتەوە و بەگوێره‌ی ئامارە نافەرمییەکان نزیکەی 25,000 تەرمی قوربانیانی دەستی داعشی تێدایه.\nلە راپۆرتێكی رێكخراوی چاودێری مافه‌كانی مرۆڤدا کە لە ئازاری 2017 بڵاوکرایەوە، شایەتحاڵەکانی ناوچەکە باسیان لە رەوشی تۆقێنەری کوشتن و فڕێدانی قوربانییەکان دەکرد بۆ ناو ئەو چاڵه سروشتییەی نزیکەی 8 کیلۆمەتر لە باشوری رۆژئاوای موسڵە.\nشایەتحاڵان وتیان چەندین جار کوشتنی به‌كۆمه‌ڵیان بینیووە لای چاڵه‌كه‌وه، هەندێکجار هەفتانە، كه له حوزەیرانی 2014 ده‌ستیپێكرد و تا ئایار یان حوزەیرانی 2015 به‌رده‌وامبوو.\nلە راپۆرتێكی نوێدا، رێكخراوی چاودێری مافه‌كانی مرۆڤ رایگه‌یاند كه خەفسە هێشتا لێکۆڵینەوەی ته‌واوی له‌سه‌ر نەکراوە.\nرێکخراوەکە دەڵێت زیاتر لە 8,000 دەستگیرکراو لەو ناوچانەی لەژێر دەستی داعشدا بوون لە باکور و رۆژهەڵاتی سوریا چاره‌نوسیان نادیارە.


ئه‌فراندنه‌وه‌ی جوانییه‌كان له دووباره‌كردنه‌وه‌یاندا – Denegkan\nbyسه‌باح\tFebruary 28, 2011\tئەدەب\nمنداڵی خۆ به‌ناوه‌ندكردنی قۆناغه‌كانی ژیانی مرۆڤی ژیانپه‌روه‌ر و جوانیویست و دژه داپلۆسێنه‌ره. منداڵی پێوه‌ندی به سروشته‌وه ده‌كات و پاكیزه‌یی ده‌دۆزێته‌وه. منداڵی سرووشده‌ری شاعیره و هه‌ستكردن و هه‌ستیاریی به‌رز ده‌كاته‌وه.\nله ته‌مه‌نی منداڵییه‌وه شێوه شاعیریه‌تییه‌كی نادیار، واتا به‌هره‌ی خودابه‌خش و خۆڕسك وه‌ك به‌شێك له چالاكی بیركردنه‌وه و پێكهاته‌ی مرۆڤ له شاعیردا ده‌رده‌كه‌وێت، به‌ڵام رێك ده‌كه‌وێت ئه‌م نادیارییه بۆ ماوه‌یه‌ك دوا بكه‌وێ و له‌كات و ساتێك كه چرپه‌كانی ناخ ده‌بنه ده‌نگ و هاواری نه‌رم ده‌ربكه‌وێت و بنووسرێت. كۆشش و سووربوونی به‌رده‌وام تین و تاو به به‌هره‌ی خودابه‌خش و خوڕسك ده‌دا.\nزمان و مانای به‌هێزیش شێوازی شیاو و كاریگه‌ری خۆی ده‌خوڵقێنی و جوانی رۆشن ده‌كاته‌وه، دووباره گه‌وهه‌ره‌كان بۆ دۆزینه‌وه و هه‌ڵگرتنه‌وه‌ی هه‌ڵده‌ڕێژێته‌وه.\nشاعیری نوێبه‌خش گیانی به ده‌وری هونه‌ری به كاربردنی هه‌زاران ساڵدا ده‌خولێته‌وه، له‌نێوان زه‌وی و ئاسماندا له سۆراخكردنی نوێبه‌خشی و چوونه ناو گیانه چالاكه‌كان دیدگای توندوتۆڵ ده‌خه‌مڵێ. وزه‌ی گه‌ردوونی پاڵنه‌ری ئه‌م خولانه‌وه و دیدگا خه‌مڵێنه‌یه. نوێبه‌خشی له‌گه‌ڵ مرۆڤ له‌دایك بووه و رۆڵی له‌ناو كۆمه‌ڵگادا ته‌واو نابێت، مرۆڤخوازه و پڕه له هیوا و هێز. كار له‌ناو ئه‌و شته جوانانه ده‌كات، كه پێویستییه‌كانی ژیان بۆ مانه‌وه و كار له ناوكردنه‌وه پاراستوویه‌تی.\nبه‌رانبه‌ر كه‌ره‌سته خاوه‌كان ورد ده‌بمه‌وه، پێش ئه‌وه‌ی بیانخه‌مه ناو شیعره‌وه ئاگاداریان ده‌كه‌مه‌وه و جۆره ئاماده‌بوونێكیان لێ ده‌ڕه‌خسێنم. ئه‌وجا به گه‌مه‌كردن له‌گه‌ڵ هه‌سته‌كانی له‌ناو رسته و وێنه‌دا مامه‌ڵه‌ی بوون به شیعریان له‌گه‌ڵدا ده‌كه‌م، هه‌موو بینینه‌كانی راده‌كێشمه ناو بینینی خۆم. هه‌ستی جوانبه‌خشیم لا به‌هێز ده‌كات و پاشان پێی ده‌گه‌یه‌نێت.\nشیعر له به‌رزایی ئاسمانه‌وه دانابه‌زێته قووڵایی ژیان، بگره له قووڵایی ژیانه‌وه مانایه‌كی شیعری په‌یدا ده‌كات و به‌رز ده‌بێته‌وه تا ئه‌و ئاسته‌ی ده‌بێته پێویستییه‌ك له پێویستییه گیانییه‌كانی مرۆڤایه‌تی و به‌دیهێنه‌ری واقیعی نووسین و جوانیبه‌خشی. مرۆڤی ژیانپه‌روه‌ر و جوانیویست و دژه داپلۆسێنه‌ر به‌رهه‌می ده‌هێنێ. گیانه و گیانی، دۆنایدۆن به‌رده‌وامی ژیان ویستییه، كه سۆز و خه‌ون و ویسته‌كانی مرۆڤی ژیانپه‌روه‌ر و جوانیویست و دژه داپلۆسێنه‌ر له سه‌ره‌تاكانی بوونه‌وه تا به ئێٍستا ده‌گات، ده‌گه‌نه‌وه ناو یه‌ك و خورپه به هێزه‌كانی له‌ناو یه‌كدا ده‌بن به ده‌نگ و ده‌نگدانه‌وه‌ی به‌رپاكردنی ژیانخۆشی و باش بیركردنه‌وه.\nجوانییه له‌بن نه‌هاتووه‌كانی له شیعری كلاسیكی كوردیدا ده‌ربڕینیان لێ كراوه به خستنه سه‌ر و لێ زیادبوون له‌ناو به‌رهه‌می شاعیره نوێبه‌خشه‌كان به تاسه و تینی زیندووبوونه‌وه ده‌ربڕینیان لێ ده‌كرێته‌وه و دووباره ده‌كرێنه‌وه.\nئه‌فراندن له دووباره‌كردنه‌وه‌ی جوانییه‌كاندا په‌یوه‌سته به فره‌یی كولتوور و پاراوی ئه‌زموونی دووباره‌كه‌ره‌وه. دووباره‌كردنه‌وه جیاكاره له جووینه‌وه، چونكه جووینه‌وه لاساییكردنه‌وه‌یه و هیچ داهێنانێكی تێدا به‌رهه‌م نایه‌ت، به‌ڵام دووباره‌كردنه‌وه جیاكاری و داهێنانی لێوه ده‌دۆزرێته‌وه.\nدووباره‌كردنه‌وه هه‌میشه جوانیی شێوه نوێ ده‌ڕژێنێته ناو واقیعی نووسین و جوانبه‌خشی. له ئه‌زموونی گۆران دا دووباره‌كردنه‌وه‌ی مه‌وله‌وی ده‌بیندرێت. وه‌ك خه‌سڵه‌تی وه‌سف و لێك گرێدانی شوێن و مانه‌وه و جووڵه و به‌ده‌نگهێنانی شوێن.\nله دووباره‌كردنه‌وه‌ی جوانییه‌كاندا دووباره‌كه‌ره‌وه روانینێكی تراژیدی له‌باره‌ی ژیان لا په‌یدا نابێت بۆ كاركردن، چونكه به ته‌نیا چاوگه‌ی جوانییه‌كان مشتوماڵ ده‌كاته‌وه و كاری به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی كولتووری جوانی له‌ناو كولتووری جوانی به‌جێ ده‌هێنێ، هه‌روه‌ها دووباره‌كردنه‌وه‌ی وشه‌ش هێزێكی دیكه ده‌به‌خشێت، به‌جۆرێك له‌ناخڕا پێ ده‌گاته‌وه و ده‌رده‌په‌ڕێته‌وه، وا ده‌زانی ئه‌م وشه‌یه سه‌رسوڕمانێكی دیكه ئاشكرا ده‌كات و ده‌یهێنێته بوون و پانتایی كارتێكردن. وشه له شیعردا وزه‌ی ده‌بیندرێت نه‌ك قه‌واره.\nله سۆنگه‌ی سه‌رسامیم به گیانی پاكژ و پڕ به‌هره‌ی شیعری كلاسیكی كوردی هه‌ستێك له ناخڕا ده‌بێته هاواری نه‌رم و چینه‌كانی خه‌یاڵم گه‌رم داده‌هێنن، خوێن بۆ چالاكبوون ده‌پاڵێون، چونكه ده‌قه‌كانیان له‌خودی به‌هێزی مرۆڤی ژیانپه‌روه‌ر و جوانیویست و دژه داپلۆسێنه‌ر روانیویانه‌ته سروشت و ژیانیان راكێشاوه‌ته‌وه ناخی قووڵبینی خۆیانه‌وه. پاش لێ وردبوونه‌وه‌یه‌كی بێ گه‌رد به‌پاڵاوگه‌ی ته‌واوی هه‌سته‌كانیان تێپه‌ڕاندووه. ئه‌وجا گه‌ڕاندوویانه‌ته‌وه خاڵی نووسین و به‌رهه‌مهێنان.\nهه‌ندێك مۆتیڤی شیعری كلاسیكی كوردی له‌ناو كاری مندا خرۆشی گیانی، یان ئاسۆی شێوه كاریگه‌رییه‌كی نا ئاشكرایان بۆ كردوومه‌ته خاڵی رسكان و له‌شێوه‌ی روانینم جۆره ئاڵوگۆڕییه‌كیان په‌یدا كردووه.\nشیعری په‌یامدار به‌جوانی و له‌ناخدا پێگه‌ییو له‌گه‌ڵ هه‌سته‌كان پێوه‌ندی به‌تین و مانه‌وه ده‌به‌ستێت. ئه‌و پێوه‌ندییه ده‌بێته خاڵێكی به‌هادار و له هه‌ناودا نیشته‌جێ ده‌بێت.\nدووباره به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی جوانییه له‌بن نه‌هاتووه‌كان نیشانه‌ی ژیانخۆشی و باش بیركردنه‌وه‌ی تاكی چالاكه له‌ناو كۆمه‌ڵگادا.\nكاركردنی به‌رده‌وام له جوانییه هاوبه‌شه‌كان هه‌میشه هه‌سته‌كانمان له‌ئاستی جیا جیا زیندوو ده‌كه‌نه‌وه. پێوه‌ندیشی به‌و مێژووه شاراوه‌یه هه‌یه، كه هه‌ست به گه‌رموگوڕی راده‌هێنێ و تاوی ده‌دا بۆ پێكهاتن، كه ده‌كه‌وێته ناو كه‌شی نووسین هه‌ندێك وێنه له‌پڕدا روو ده‌ده‌ن و یه‌ك به‌دوای یه‌كدا وه‌ك شیر له گوانی پڕدا ده‌ڕژێن، تۆ له‌م كاته‌دا بیرت لێ نه‌كردووه‌ته‌وه، ره‌نگه رۆژانێكی له‌مێژینه له بیرتدا جووڵابن و نه‌تنووسیبن. له‌م كه‌شدا سه‌ر ده‌ردێننه‌وه و ده‌بن به به‌شێك له بیركردنه‌وه‌ی ئه‌مڕۆت. ئه‌مڕۆ، یان چركه‌ی نووسین ته‌نیا خستنه سه‌ر كاغه‌زه، پێكهاته نییه.\nشیعری په‌یامدار به‌جوانی و له ناخدا پێگه‌ییو هه‌موو شته‌كان به یه‌كجار له‌به‌رچاو ده‌گرێ و له‌ناو شه‌پۆل و ترپه و ئاوازیدا ترووسكه‌ی چاو و زایه‌ڵه‌ی ناخی شاعیر ده‌بیسترێ، كه ژیانپه‌روه‌ری و جوانیویستی و دژه داپلۆسێنه‌ر ده‌خاته ناو پڕۆژه‌ی خۆشه‌ویستییه‌وه، خۆشه‌ویستی كاكڵه‌ی ناخ و بڕوا بنه‌ڕه‌تییه‌كانی شاعیری نوێبه‌خشه، شیعری په‌یامدار به‌جوانی و له‌ناخدا پێگه‌ییویش نوێنه‌ری هه‌موو جوانییه‌كانی رووی زه‌وییه، به‌بێ ئه‌وه‌ی شاعیر ته‌واو له راستی و كرۆكی جوانی بگات، ئه‌و نوێنه‌رایه‌تییه وه‌رده‌گرێت. هه‌ركاتێك گیانه و گیانی له‌گه‌ڵ جوانی كرد و ته‌واو له كرۆكی جوانی گه‌یشت و بوو به‌یه‌ك پارچه له جوانی ئه‌وه بێ هیچ دوودڵییه‌ك شیعر لای ده‌بێته مه‌ترسییه‌كی بكوژ و قه‌ت ناوێرێ ده‌ستی بۆ ببات. ئه‌وه هێزی تایبه‌تی شیعره خه‌یاڵی ژیانێك له مرۆڤی ژیانپه‌روه‌ر و جوانیویست و دژه داپلۆسێنه‌ر دروست ده‌كات هاوشێوه‌ی به‌هه‌شت. به‌هه‌شتیش له كتێبه كۆنه‌كان پێكهاتووه. له‌م پێكهاته‌یه‌دا كار بۆ ئه‌وه ده‌كه‌م له‌نێوان بوون و شیعردا هێڵی جوانبه‌خشی بدۆزمه‌وه. بیكه‌م به ناوه‌ندی دامه‌زراندن و نوێبه‌خشی، خه‌می رۆژانه‌ی سیاسی و ئایدۆلۆژیاش په‌راوێز بخه‌م، كه به‌شی هه‌ره زۆری شاعیرانی پێشه من، كه‌م كاریان له‌ناوه‌ندی بوون كردووه، زۆرتر خه‌می رۆژانه‌ی سیاسی و ئایدۆلۆژیا هه‌ڵی سووڕاندوون.\nتامه‌زرۆیی بۆ نووسین پڕۆژه‌یه‌كه بۆ چوونه ناو جوانییه‌كان و جوانبینی و جوانبه‌خشی، نوێبه‌خش خه‌یاڵێكی به‌هێز و ناوازه له‌خۆیدا په‌روه‌رده ده‌كات و ده‌ست بۆ شیعر ده‌بات، به‌ڵام كه چووه ناو تێڕامان و خه‌ڵوه‌ته‌وه زیاتر بیروباوه‌ڕ و خه‌یاڵی دره‌وشانه‌وه‌دا. تێڕامان و خه‌ڵوه‌ت مه‌ستییه‌كی هه‌میشه‌ییه بۆ شاعیر. كه هه‌موو جوانییه‌كان به یه‌كجار له‌به‌رچاو ده‌گرێت و له‌ناو خۆیدا رێكی ده‌خاته‌وه، زمان چۆنیه‌تی رێكخستنه‌كه ده‌دركێنێت، هه‌سته‌كان جێگۆڕكێ و پێوه‌ندی به‌یه‌كه‌وه ده‌كه‌ن. شیعر له منداڵدانی زماندا گیانی دێـته به‌ر و هێزی راسته‌قینه‌ی شاعیر له‌و زمانه‌دایه، كه شیعرییه‌تی تێدا ئاشكرا ده‌كات. نه‌ك له‌و زمانه‌ی ژیانی رۆژانه‌ی پێ به‌ڕێوه ده‌بات، بۆ شیعر سه‌ركه‌وتن و دابه‌زین به په‌یژه‌ی زماندا گرنگ نییه، بگره نووسینه‌وه‌ی نۆته‌ی زمان گرنگه.\nزمان چاره‌نووس و بوونی شیعره له بنیادێكی كاریگه‌ردا، گفتوگۆ له‌گه‌ڵ واقیعی تایبه‌ت و خه‌ون و هه‌سته‌كان ده‌كات، نه‌ك له‌گه‌ڵ كه‌لوپه‌لی رۆژانه و كه‌شی گشتی. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌لوپه‌لی رۆژانه و كه‌شی گشتیش پێویسته بخرێته ناو داهێنانه‌وه، به‌وه‌ی ئاسۆ و دوورییه‌كی جوانبه‌خشی و زمانی، له‌گه‌ڵ بوونه ئاسایییه‌كه‌ی بخوڵقێندرێت. له‌م خوڵقاندنه‌دا ئه‌و جیاكاریییانه ده‌رده‌كه‌ون، كه له‌نێوان دووباره‌كردنه‌وه و لاساییكردنه‌وه‌دا ده‌ستی بۆ ده‌بردرێت.\nPrevious گه‌ڕان به‌دوای دیمه‌نه ون بوه‌كاندا\nNext زیادبوونی بازرگانی چەکوتەقەمەنی لەجیهاندا


خوێندنه‌وه‌یه‌ک بۆ کتێبی (مه‌یاده، کیژه‌که‌ی عێراق) یان سه‌ربورده‌ی ژنه زیندانییه‌کانی ناو ده‌زگای ئه‌منی به‌غدا – Dengekan\nbyHiwa Nasih\tDecember 1, 2021\tGeneral, Opinion\nکتێبی (مه‌یاده کچه‌که‌ی عێراق، ژنێک ئه‌شکه‌نجه‌ی زیندانه‌که‌ی ده‌گێڕێته‌وه). ئه‌م کتێبه که نزیکه‌ی ٤٠٠ لاپه‌ڕه‌ی قه‌باره مامناوه‌نده، به زمانی ئینگلیزی ساڵی ٢٠٠٣ دوای روخانی رژێم له نیویۆک چاپ و بڵاو ده‌بێته‌وه. بریتییه له گێڕانه‌وه‌ی چیرۆکی راستینه و سه‌ربورده‌ی کۆمه‌ڵێک ژن و کچی زیندانیکراوی سه‌رده‌می به‌عس له نێو ده‌زگای به‌دناوی ئه‌منی به‌له‌دییه له به‌غدا له ساڵی 1999دا. خانمه‌رۆژنامه‌نوسی ناسراوی ئه‌مریکی (جین سه‌سۆن) دایڕشتۆته‌وه و بڵاویکردۆته‌وه، ئه‌مه‌ش به رێککه‌وتن له‌گه‌ڵ مه‌یاده عه‌سکه‌ری، خاوه‌نی گێرانه‌وه و رووداوه‌کان. یه‌که‌م چاپی ئه‌ڵمانی هه‌مان ساڵ که له‌لایه‌ن چوارکه‌سه‌وه وه‌رگێڕراوه له ئه‌ڵمانیا بڵاوکراوه‌ته‌وه, تا ساڵی ٢٠٠٨ چاپی پێنجه‌می له‌وێ بڵاوکراوه‌ته‌وه، من ئه‌مه‌یانم خوێندۆته‌وه.\nPrevious کتێبی/ شیعر شارای شیعری شاعری كه‌وتنه خواره‌وه‌ی گه‌ردون.. سەڵاح جەلال عەبدوڵڵا\nNext مێژووی گریان بێ مێژووی گریان!.. سه‌دیق سه‌عید ڕواندزی


📊 15 تەنکەری دیکە دەگەڕێندرێتەوە ئێران ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Jun 7 2017 10:11AM\n👁 ئەم بابەتە 6,809 جار بینراوە\nدواڕۆژ، دەشتی ئەنوەر بەڕێوەبەری نەوت و کانزاکانی [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ 16 0 ✔ 99% ✍ هـ.ب. 7-6-2017 10:11:19\n📊 ئەندامێکی پەرلەمانی عێراق: کۆمپانیای کۆڕەک تیلیکۆم 375 ملیۆن دۆلار قەرزارە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Oct 10 2017 9:06AM\nدواڕۆژ، دەشتی ئەنوەر ئەندامێکی ئەنجومەنی نوێنەران [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 89% ✍ هـ.ب. 10-10-2017 9:06:08\n📊 چارەسەرکردنی کێشەی کارەبای دەربەندیخان یەک ملیار دیناری پێویستە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Dec 5 2017 1:13PM\nدواڕۆژ، دەشتی ئەنوەر قایمقامی قەزای دەربەندیخان ئ [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 1 ✔ 93% ✍ م.ب. 5-12-2017 13:13:09\n📊 گازپرۆمی روسی لەگەرمیانەوە نەوتی خاو دەنێرێت بۆ پاڵاوتگەی بازیان ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Nov 9 2017 4:15PM\nدواڕۆژ، دەشتی ئەنوەر بەڕێوەبەری ناحیەی سەرقەڵا ئا [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 93% ✍ هـ.ب. 9-11-2017 16:15:53\n📊 گەرمیان: بوومەلەرزە 4 ملیار دینار زیانی هەبوو ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Nov 20 2017 4:59PM\nدواڕۆژ، دەشتی ئەنوەر بەرپرسێکی ئیدارەی گەرمیان را [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 86% ✍ م.ب. 20-11-2017 16:59:12\n📊 لە ساڵێکدا 1039 پارچە زەوی لە گەرمیان دابەشکراوە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Jan 4 2016 10:30PM\nدواڕۆژ، دەشتی ئەنوەر بەڕێوەبەری خانوبەرەی گەرمیان [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 66% ✍ هـ.ب. 4-1-2016 22:30:18\n📊 کەلار: داهاتی غەرامە لە ساڵی 2017، زیاتر لە 10 ملیۆن دینار بووە ئامار و راپرسی\n📅 کاتی تۆمارکردن Jan 7 2018 10:01AM\nدواڕۆژ، دەشتی ئەنوەر قایمقامی قەزای کەلار ئاشکرای [ زۆرتر... 👁] ✖ ✖ ✖ 0 0 ✔ 93% ✍ هـ.ب. 7-1-2018 10:01:12


19/8/2019 - 18:38\nلە توركیا كودەتای سپی روویدا\nلەبارەی دوورخستنەوەی سەرۆكی شارەوانییەكانی دیاربەكر و ماردین و وان، ھاوسەرۆكی ھەدەپە رایدەگەیەنێت، لە توركیا كودەتای سپی روویدا و دژی ئەو بڕیارە دەوەستنەوە.\nپارتی دیموكراتی گه‌لان بڕیاری دوورخستنه‌وه‌ی سه‌رۆك شاره‌وانییه‌كانی دیاربەكر و مێردین و وان به كوده‌تای سپی ناو ده‌بات و رایده‌گه‌یه‌نێت، دژی ئەو بڕیارە دەوەستنەوە.\nسەزای تەمەللی ھاوسەركی پارتی دیموكراتی گەلان هه‌ده‌په له كۆنگره‌یه‌كی رۆژنامه‌وانیدا رایگه‌یاند، دژی بڕیاری دوورخستنەوەی سەرۆكی شارەوانییەكان دەوەستینەوە و ئەو بڕیارە بڕیارێكی نایاساییە، گوتیشی، لە توركیا كودەتای سپی روویدا.\nھاوسەركی پارتی دیموكراتی گەلان ئاماژه‌ی به‌وه‌ش كرد، ئه‌گه‌ر توركیا كێشەی كورد چارەسەر نەكات، ناتوانێ كێشەكانی دیكەی چارەسەر بكات.\nراشیگه‌یاند، ئیرادەی خەڵک لەلایەن دەوڵەتەوە زەوتکراوە، دەسەڵات ناتوانێت وڵات بەڕێوەببات، بۆیە رەوایەتی بە توندوتیژی دەدات.\nسزای ته‌مه‌لی داواشی له دیموكراتخوازانی توركیا كرد له‌سه‌ر ئه‌و پێشێلكارییه بێنه ده‌نگ و رایگه‌یاند، دەبێ رێز لە دەنگی خەڵك و سندووقەكانی ھەڵبژاردن بگیرێت، بەم كارانە توركیا لە دیموكراسی دوور دەكەوێتەوە.\nئێمە دەست لە سیاسەتی خۆمان ھەڵناگرین و بەردەوام دەبین لە تێكۆشان بۆ چەسپاندنی دیموكراسی لە توركیا. نزیك كاتژمێر شه‌شی بەرەبەیانی ئەمڕۆ هێزە ئەمنییەکانی تورکیا باڵەخانەی شارەوانییەکانی ئامەد، وان و مێردینیان ئابڵۆقەدا، و عەدنان سەلجوق مزراکلی، سەرۆکی گەورە شارەوانی ئامەد، بەدیعە ئۆزگۆکچەئەرتان، سەرۆکی گەورە شارەوانی وان و ئەحمەد تورک، سەرۆکی گەورە شارەوانی مێردین کە سەر بە هەدەپەن، لە کارەکانیان دوورخراونەوە و له شوێنیان قه‌یوم دانران.


نەبەز گۆران - 16-10-2017 - 53606 جار خوێندراوەتەوە\nئەوەی لە میدیاکانی پارتی و یەکێتییەوە دەیبیستن، بەشێکی زۆری فریودانی خەڵک و یەکتر تۆمەتبارکردن و خۆ بە پاڵەوانکردنە. ئەوەی گرنگە زانیارییەکانی ناو کۆبوونەوە نھێنییەکانە. دەبێت خەڵکی کوردستان بزانێت، ئەمە نەخیانەتە، نە شەڕە، بەڵکو جێبەجێکردنی رێککەوتنێکە، رێککەوتنەکە بە ئاگاداری یەکێتیی نیشتیمانی، پارتی دیموکرات، ئێران، عێراق و تورکیا و ئەمریکایە. من نامەوێت زانیاری بەرپرسی کوردیتان پێبدەم، دەمەوێت زانیاری رێککەوتنەکەی و بەپرسە ئەمریکایی و ئێرانییەکان بخەمە روو، تا خەڵک بەباشی بزانێت چی روودەدات. رێککەوتنەکە بەم شێوەیەی خوارەوەیە:\nقۆناغی یەکەم: لە قۆناغی یەکەمدا ((سەرجەم ھێزەکوردییەکان لەسنووری ناوچە کێشە لەسەرەکان بکشێنەوە، بۆ سنووری ھێڵی (٣٦) واتە ھێزەکانی عێراق دێنەوە، قەرەھەنجیر_ پردێ_ کفری_ مەخمور_ عەینزالە و ناوچەی شەنگال. )) ئەگەر لە ھەرشوێنێک زیاتر لە رێککەوتنەکە ھاتنە پێشەوە، ئەوا دوای ماوەیەک دەکشێنەوە ئەو شوێنانەی بۆیان دیاریکراوە. پاشان بریاربووە بەھیچ شێوەیەک ھێزە کوردییەکان شەڕیان لەگەڵ نەکەن.\nقۆناغی دووھەم: لە قۆناغی دووھەمدا (( سەرجەم دەروازە سنوورییەکانی، ئیبراھیم خەلیل، باشماخ، حاجی ئۆمەران، پەروێزخان.. ھتد دەکەونەوە ژێر دەسەڵاتی عێراق. لەگەڵیشیدا ھەردوو فرۆکەخانەی سلێمانی و ھەولێر.)) واتە داھاتی ناوچە سنوورییەکان و فرۆکەخانەکان دەچێتەوە بەغداد. لەگەڵ ئەوەشدا نەوت و غازەکە داھاتەکەی دەچێتەوە بەغداد.\nھەرێمی کوردستان دەبێتە چوار پارێزگا. (دھۆک_ ھەولێر_ سلێمانی_ ھەڵەبجە.)\nکە تەواوی رێککەوتنەکە جێبەجێکرا، کە وەک بۆیاندانراوە نزیکەی ھەفتەیەکی پێدەچێت، بەڵام بەھۆی خێراجی پاشکشێکان و جێبەجێکردنەکەوە، پێناچێت ھەفتەیەکی پێبجێت. ئەگەر شەرێکیش رووبدات و ئاڵوگۆری بەسەردابێت، بێگومان کورد شوێنی دیکە لەدەستدەدات.\nدوای ئەمە، پارێزگارێک بۆ کەرکوک دەستنیاشندەکرێت و، بریاروایە پارێزگارەکە کوردبێت، بەس ھێشتا دیارنییە ئەو بریارە دوای نیشتنەوەی دیمەنەکان جێبەجێدەکرێت یان ئاڵوگۆری بەسەردا دێت.\nبریاردراوە لەم قۆناغەدا ھێزەکانی دژە تیرۆری یەکێتیی و فیرقەی زەھەبی عێراق، لەگەڵ ھێزەکانی سکرتارییەتی سەرۆک کۆمار (مام جەلال) ئاسایشی ناو شاری کەرکوک و ناوچە کێشە لەسەرەکان بپارێزن. (ھەولێک ھەیە بۆ دروستکردنی دوو ئیدارەیی، بەڵام پێناچێت ھاوپەیمانان بەمە رازی ببن.)\nچاوەروانیش دەکرێت لەناوخۆی یەکێتیی، دەستبکرێت بە یەکلایکردنەوەی کێشەکانی ناو یەکێتیی بۆ یەک دەستە. (ئەمەیان کاتی تر قسەی لەسەر دەکەین)\nئەم زانیاریانە زانیاری ناو کۆبوونەوە تایبەتییەکانە . سەرجەم مەکتەب سیاسیی یەکێتیی نیشتیمانی و، پارتی دیموکراتی کوردستان زۆ بەباشی ئاگایان لەم زانیارییانە ھەیە و، خۆیان بەشێکن لە جێبەجێکردنی رێککەوتنەکە، بەڵام کێشەکە ئەوەیە ھەریەکەیان لە جێگای خۆیەوە دەیەوێت ئەویتر تاوانباربکات و، خۆی لە راستی دیمەنەکان بشارێتەوە.\nھەرێمی کوردستان وەک جاران ھەرێمێک دەبێت لە عێراقدا. مووچە و ئابووری ئەم ھەرێمە دەکەوێتەوە ژێر دەسەڵاتی عێراق. ( ھێزی پێشمەرگە وەکجاران دەخرێتەوە ناوچوار چێوەی سوپای عێراق) لە داھاتی نەوت و غاز لە رێگای عێراقەوە لەچوارچێوەی یاسا بۆ ھەرێم خەرج دەکرێت.\nپێویست ناکات ھاوڵاتیان بە گوتاری فریودەرانەی ئایدۆلۆژی بترسێنرێن. پێویستیش ناکات ھەر ھێزە و ئەویتر خەتاباربکات. پێویستە بەپوختی ئەوەی بریارە رووبدات بە خەڵکی کورستان بوترێت و خەڵک بزانێت ئەمە رێککەوتنە نەک ھیچ شتێکی تر.


بۆچوون / بیروڕا :: 15/12/2019\nنووسینی: ئادەم عەرەبی\nئامادەكردن و وەرگێڕان: دواڕۆژ\nهەندێك لە هەوەسبازانی ئابووری، خراپ لە بەرهەمی هزر تێگەیشتوون و بەوەی نازانن كە خوڵقێنەری بەها بێت. دیارە ئەمەیش لەڕاستییدا شێواندنی بیری ماركس-ە، چونكە بەرهەمی هیزریی دەرەنجامی هەوڵە دوور و درێژەكانی مرۆڤە و زانیارییەكی كەڵەكەبووی گەورەیە.\nبەرهەمی هزریی كە دەچێتە پرۆسەی بەرهەمهێنانی سەرمایەدارییەوە سامان دەخوڵقێنێت. قۆناغی ئێستای سەرمایەداریی، سێیەم قۆناغیەتی، بەكردەوە قۆناغی بەرهەمهێنانی هزرییە. تەنانەت كرێكارێكی سادەیش رۆژانە لە دەستپێكی كارەكەیەوە هەتا كۆتایی رۆژەكە، رەنجی جەستەیی و ئەقڵیی دەدات كە پێیان دەگوترێت هزری كار. هەندێك لە هەوەسبازانی ئابووری، كرێكار بە مەیموون دەزانن و دەڵێن "تەنیا رەنجێكی جەستەیی دەدات". ئەمانە هەوڵدەدەن كاری هزریی لە كاری جەستەیی جیابكەنەوە. تا ئەو رادەیەی كە بەرهەمهێنانی هزریی بە جۆرێك لە خزمەتگوزاریی دادەنێن كە بە پێی تێگەیشتنی ئەوان "هیچ بەهایەك بەرهەمناهێنێت". لای ئەوان "بەرهەمهێنانی بەها لەو كرێكارە مەیموونەدا بەرجەستە دەبێت كە ئەقڵی نییە". ئەم قسەیە ئەوپەڕی سووكایەتیكردنە بە بیری ماركس.\nماركس بێ پەردە ئەو راستییەمان نیشان دەدات كە "بەرهەمهێنانی خزمەتگوزاریی دەبێتە هۆی بەرهەمهێنانی زێدەبایی سەرمایەداری". ئەو لەو رووەوە دەڵێت:"مادام كارێكی كرێگرتە هەیە كە دەبێتە هۆی كەڵەكەبوونی سەرمایە، كەواتە ئەو كارە زێدەبایی دروست دەكات، لەم رووەوە هەمووان بەرهەمهێنی زێدەبایین". شاعیر ئەگەر لە دەشتێكدا شیعرەكانی بخوێنێتەوە ئەوە تەنیا خولیایەكە نەك پرۆسەیەكی بەرهەمهێنان بە واتا ئابوورییەكەی، بەڵام كاتێك كۆمپانیاكان گرێبەستی لەگەڵدا واژۆ دەكەن و شعرەكانی دەكرێنە دیوان و شاعیر لەسەر نرخەكەی رازیی دەبێت، مانای وایە چووەتە ناو پرۆسەیەكی بەرهەمهێنانەوە وەك بازرگانێك. ماركس دەڵێت"ئەگەر خانمە گۆرانیبێژێك كە هەر بۆ دڵخۆشكردنی هاوڕێكانی گۆرانی دەڵێت، بەرهەمهێنێك هات و گرێبەستی لەگەڵدا واژۆ كرد بۆ ئەوەی گۆرانییەكانی تۆمار بكرێن، مانای وایە ئەو خانمە چووەتە قۆناخی بەرهەمهێنانەوە". كەواتە شكۆداركردنی كاری ئەقڵیی درۆیەكی بۆرجوازییە بۆ سووكایەتیكردن بە كرێكاران. چونكە كاركردن كە گەشەی بەخشی بە مرۆڤ و لە مەیموون جیایكردەوە، لە ناوەڕۆكیدا داهێنانێكی هزری تێدابووە.\nلەو رۆژەوەی كە مرۆڤ كەرەستەی بەردینی دروستكرد، چووەتە سەر شاڕێگەی بەركارهێنانی ئەقڵ بۆ كۆنتڕۆڵكردنی سروشت لە رێگەی ئامێرەكانەوە، واتە لە پشت هەموو كارێكی ماسوولكەیی و جەستەییەوە، رەنجێكی ئەقڵ هەیە. گەشەكردنی ئامێرەكان بە تێپەڕبوونی كات دەریدەخات كە كاری ئەقڵیی هەر لە سەرەتاوە هەبووە.\nمادام بەرهەمهێنانی هزر گۆشەیەكی گرنگە لە پرۆسەی كەڵەكەبوونی سەرمایەدا، كەواتە بۆچی كاری هزر بەرهەمهێنی بەها نییە؟ هەندێك لە ئابووریناسان دەڵێن"لەبەرئەوەی رێگەیەك نییە بەرهەمهێنانی هزری بپێوێت". ئەمە راستە، ناتوانرێت بە سەعات بپێورێت، بەڵام لە پرۆسەی بەرهەمهێناندا گرنگ ئەوەیە ئەنجامەكە ببێتە هۆی خوڵقاندنی نرخێكی تازە. بەڵام سەرباری ئەمانەیش خاوەنی بەرهەمهێنانی (هزری و ئەقڵی) بەهیچ شێوەیەك پرۆلیتاریی نییە. پرۆلیتار تەنیا ئەو كەسەیە كە ئەم كارە دەكات (شتێك لە كارێكی ئەنباركراو و مردووی ناو ئامێر و مادەكان دەگۆڕێت بۆ ئەو شتەی كە بەرهەمی دەهێنێت و لەم پرۆسەیەدا شتی خۆی دەخاتە سەر و لەهەمانكاتیشدا نرخێكی نوێی پێدەبەخشێت، لەبەرامبەر ئەمەدا كرێیەك وەردەگرێت كە بەشێكی نرخەكەیە و باقی نرخەكە وەك قازانج دەچێتە گیرفانی خاوەنكارەكەوە).