Maykl Lind - Multikulturalizmə giriş” fənninin predmeti və əhəmiyyəti plan mədəniyyətin sosioloji anlayışı Mədəniyyətin Elementləri\nQərb ölkələrində etnik –mədəni müxtəlifliyin yaranmasında immiqrasiya prosesinin rolu.Avropa ölkələrində (Böyük Britaniya, Almaniya, Fransa) multikulturalizm.\n(Wanner, Migration trends in Europe, European population papers Series No. 7, Council of Europe, 2002. s. 16.\nKanadada, Avstraliyada, Cənubi Afrika Respublikasında multikulturalizm. ABŞ-da multikulturalizm siyasətinin xüsusiyyətləri. “Əridən qazan” (“Melting pot” “Плавильный котел”) konsepsiyası.\nCənubi Afrika Respublikasıdır.\nMövzu 8 AZƏRBAYCAN MƏDƏNİYYƏTİ VƏ MULTİKULTURALİZM FƏLSƏFƏSİ\nMədəniyyət cəmiyyətin müxtəlif qatlarında dialoqun idarəedilmə prinsiplərinin toplusudur.\nAntik mədəniyyət, əslində, həmişə donorlar mədəniyyəti olub, donor millətlərin yaşatdığı mədəniyyət olub.\nMultikültürəlizm dialoq ideyası üzərində qurulmuş mədəni mövcudluq fəlsəfəsidir.\nAzərbaycan mədəniyyəti apriori multikültürəldir\nAzərbaycan muğamı da, Azərbaycan xalçası da, Azərbaycan mətbəxi də multikültürəl dialoqun ifadəsidir\n“məzmunu xoreoqrafik obrazlar vasitəsilə ifadə olunan musiqili teatr sənətinin növü kimi”\nAzərbaycanmuğamı sanki Şərq musiqisinin bütün vibrasiyalarına köklənmiş tabaq formalı antenna şəklində düşünülüb, yaradılıb, yaşadılıb\n“Əlahiddə yaşamağa heç kimin mənəvi ixtiyarı çatmır”.\nMaykl Lind1962-cı ildə Amerikada anadan olmuşdur. Yazıçı və hüquqşünasdır. Harper`s Magazine. New-Yorker jurnallarında redaktorluq etmişdir. Amerika siyasətinə, tarixinə dair kitablar yazmışdır. Multikulturalizm kontekstində Amerikanın xarici siyaasətini analiz edir. Lində görə 1960-cı illərə qədər Amerika orta şərq siyasətini, Sovet İttifaqının ABŞ-ın Avropadakı müttəfiqlərinə göz dağı verməsinə mane olmaq üçün inkişaf etdirirdi. Məhz Amerika israil lobbiisi ile orta şərqdəki nef siyasətini birgə həyata keçirirdi. Sovet ittifaqının çokməsi ilə ABŞ körfəz ölkələrinə, orta asiyaya yerləşdi. İsrail lobbisi amerikan siyasətini orta şərqdə müəyyən edir.\nNatan Qlazer 1923-cu ildə Amerikada anadan olmuşdur. Amerikan sosioloqudur. Kalifgorniya universitetində dərs verir. Beyond the Melting Pot adlı məşhur kitabı mövcuddur. Natan Qlazer və Daniel Moynihan tərəfindən etnik qrup məfhumu ciddi təhlil olunmuşdur. Onlara görə irq termininə müqabil etnik məfhumu daha genişdir. Ümumi olaraq etnik məfhumu məlum olan, öz kimliyinin şüurunda olan ancaq beynəlxalq münasibətlər səviyyəsində hakim siyasi bir bütünlük olaraq tanınmayan tarixi məzmun və müştərəkliyə istinad edən qrup olaraq tərif olunur.\nRiçard Bernşteyn 1932-ci ildə anadan olmuşdur. Amerikalı filosofdur. Social fəlsəfə, hermenevtika və s. mövzularla məşğuldur. Habermas, Gadamer, Rorty, Çarlz Taylor ile qarşılıqlı yazıları və polemikaları vardır. ``Fusion of horizons`` məfhumu ile multikulturalizmə, mən və başqası fenomenlərinə, xusilə Levinasa istinad edərək fikirlərini ifadə edir. Radical Evil: A Philosophical Interrogation (Blackwell Publishers, 2002)Bernştein bu kitabda şərrin və insani məsuliyyətinin mənası haqqında nə öyrənəbiləcəyimizi kəşfetməyə çalışır. ``Radikal şər`` məfhumunu ortaya atan Kant ilə bərabər, Hegel və Şelling kimi filosofları analiz edir. Freyd ve Nitşenin əxlaq psixologiyası üzərindəki düşüncələrini tədqiq edir. Bu kontekstdə yəhudi soyqırımını Levinas, Hans Jonas, Hannah Arendt-ə istinad edərək dəyərləndirir.\nÜmumiyyətlə avropada multikulturalizmin iki əsas qaynağı vardır. Birincisi milli azlıqlar. İkincisi isə immiqrantlardır.\nBu kontekstdə immiqrantlar üçün multikulturalizm siyasi gücə, istisadi fürsətlərə və vətandaşlığa keçmə kimi imkanları özündə ehtiva edir. İctimai şüur immiqrantların cəmiyyətə daha inteqrasiya olmaları üçün əhəmiyytli məsələ üzərində durur və bəzi əsas prinsipləri önə sürür. Öncəliklə iş mövzusu inteqrasiyanın əsas parçasıdır. İkincisi inteqrasiya azadlıq, demokratiya, insan hüquqlarına hörmət, bərabərhüquqlu və hüququn üstünlüyü prinsipləri kimi əsas liberal-demokrat dəyərlərə ehtiramı vacib hala gətirir. Üçüncüsü yaşadığı cəmiyyətin dili, tarixi və qurumları barəsində əsaslı məlumatlar inteqrasiyanı labüd halıdır. Dördüncüsü, ayrıseçkilikə qarşı qanunlar və siyasətlər daha yaxşı bir inteqrasiya üçün əsasdır.\nİmmiqrantlar üçün multikultural vətəndaşlıq açıq şəkildə yerli xalqlar və milli azlıqlar üçü eyni növ haqq iddialarını ehtiva etməz. İmmiqrantlar ümumi mənada torpaq haqları və ya rəsmi dil muxtariyyəti kimi statusları tələb etməzlər. Bu mənada bəzi avropa ölkələrində müvəqqəti immiqrant modeli mövcuddur. Qalıcı immiqrant modeli isə bundan fərqlidir.\nRəsmi statiskaya görə avropada 21 milyondan çox immiqrant mövcuddur. Bunun dörddə 3-ü Almanyada 7 milyondan çox, Fransada 3 milyondan çox, İngiltərədə 2 milyondan çox, İsveçrədə 1 milyondan çox və İtaliyada 1 milyondan çoxdur. Bu beş avropa ölkəsində immiqrantlar daha çoxluq təşkil edir (Wanner, Migration trends in Europe, European population papers Series No. 7, Council of Europe, 2002. s. 16.\nİsveçdə immiqrantlar inteqrasiya proqramında iştirak etməzlər isə aldıqları sosial haqqlar və faydalar azaldılmaqda və ya ləğv edilməkdədir. Ancaq bu proqramlarda iştirak etmə yaşama hüququ və ya vətandaşlığa keçmə ilə əlaqəli bir şəkildə həyata keçirilir.\nMiqrasiya ilə bağlı proqramlarda federal və əyalət hökümətləri inteqrasiya prosesi və artırılmış dil tətbiq etmə kurslarını həm sadə, həm də yüksək səviyyədə təqdim edərək dil qabiliyyəti tələb edən işlərin tapılmasında da köməklik edirlər. Məsələn, 210-11-ci illərdə bu proqramla bağlı Kanada höküməti 1 milyard Kanada dolları xərcləmişdir. Kanada da ingilis və ya fransız dilini bilmək şərtdir. 1914-cü il tarixli Vətandaşılğa Qəbul Edilmə Qanununa(The naturalization act of 1914) istinad edir.\nİmiqrantlar ile bağlı hal-hazırda inkişaf etmiş ölkələr dil səviyyəsini yüksək tutaraq vətəndaşlıq almaları üçün bəzi problemlərin ortaya çıxmasına səbəb olurlar. Almanya və Fransada vətandaş olmaq üçün immiqrantlar etnik kimlikləri və dini dəyərləri əlaqələrini müəyyən ölçüdə kəsməli və ya rədd etməlidirlər.\nİmmiqrantlar bəzi ölkələrdə problem olaraq görünür. Kanada və Avstraliada isə dövlət özü bunları seçib alır. Bəzi məqamlarda isə immiqrantların iqtisadi çətinliklər və öz ölkəsində zülmə məruz qalmalarını bəhanə edərək, yalandan söyləyərək ölkəyə gəlməsi əxlaqi baxımdan onların qəbul edilməsinə etiraz edilir. Eyni zamanda qanuni və etik baxımdan gəlmək istəyənlərin yerlərini də bu şəxslər alır.\nÜmumiyyətlə son on ildə Belçika, Finlandiya, Yunanıstan, Norveç, Portuqaliya, İspaniya və İsveç kimi ölkələrdə multikulturalizm siyasəti güclənmişdir. Avropa ölkələrində multikulturalizm birbaşa immiqrantlarla bağlıdır və daha çox bu istiqamətdə anlaşılır.\nİngiltərədə bəzi siyasətçilər multikulturalizm terminindən istifadə etməkdən son vaxtlarda çəkinirlər. Daha çox plüralizm, müxtəliflik, mədəniyyətlərarası diyaloq və ya ictimai inteqrasiya kimi ifadələrdən istifadə edirlər. Derek McGhee`nin ifadəsi ilə `` İngiltərədə multikulturalizm prinsiplərindən uzaqlaşmaq yerinə daha çox multikulturalizm terminindən uzaq durma tendensiyasının yarandığı gösrənir.\nİngiltərədə 3 milyona yaxın müsəlman yaşayır. İngiltərədə anqlosakson mentalitetinə və hüquq sisteminə müvafiq şəkildə Almanya və Fransadan fərqli olaraq multikulturalizm burada assimlyasiya funksiyasını yerinə yetirmir. Çünki multikulturalizm siyasəti imperatorluq olan İngiltərə üçün əsas şərtlərdən biridir. Məhz hər hansı bir dinə və etnik qrupa mənsub insan burada asanlıqla dövlət məmuru ola bilir.\nİngiltərədə vətandaşların civil cəmiyyət ilə inteqrasiyasına dair sosial demokrat ifadə tərzi sağ muhafizəkarların ifadə tərzlərindən daha əhatə edici olması ilə fərqlənməkdə və multikulturalizm ritorikasından daha uzaq durularaq multikulturalizm sonrası terminindən istifadə olunur. Məhz Marqret Tetçer vaxtinda multikulturalizm, muhafizəkar olduğuna görə ``ölü bir qanun`` halına gəlmişdi.\nİngiltərədə tətbiq olunan immiqrantlar ilə bağlı hüquqlar qanununa görə bərabərsizlik sadəcə şəxsin öz nəzarəti və ixtiyari xaricində müxtəlif vəziyyətlərin nəticəsi deyil, bu eyni zamanda sosial şərt və tarixi şərtlər baxımından fərdləri köçməyə vadar edən səbəblərin nəticəsidir də.\nAlmanyada multikulturalizm 1989-cu ildə Berlin divarının yıxılması ilə daha da inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. İmmiqrantlar Almanyada əhalinin 19 faizini təşkil edir. Almanyada alman olma anlayışı hələ də güclü olduğu üçün immiqrantların alman mədəniyyətinə adaptasiya oolması üçün assimliyasiya siyasətini daha çox tətbiq edirlər. Almanya da alman olmayanlar ``xaricilər`` adlandırılır. Bu ifadə xususi mahiyyət daşıyır. Bu mənada irqçilik Almanyada hələ də mövcuddur. Almanyada ciddi mənada multikulturalizm müzakirələri və mübahisələri aparılır. Hələ 1999-cu ildə Almanyada vətandaş olmaq üçün ana və atadan birinin alman olma qanunu ləğv edildi. Parlament də 2010-cu ildə ikili vətandaşlığı ləğv etdi.\nFransada milli kimlik məsələsi assimlyasia edici mahiyyət kəsb edir. Fransada Sarkozi dövründə müsəlman qadınlar üçün niqabın qadağan olunması, ümumiyyətlə müsəlman qadınların örtünməsi istiqamətindəki problemlər multikulturalizm mövzusunda təyin edici rola malikdir. Bütün multikulturalizm mübahisələr Fransada qadının örtünməsi ətrafında davam edir. Fransa multikulturalizm məsələsində ciddi çətinliklər ilə qarşı-qarşıyadır. Fransada hal-hazırda Fransız tipli bir multikulturalizm modelinə ehtiyac olunduğu vurğulanır. Məhz 2005-ci ildə iki afrikalı gəncin polisdən qaçarkən ölümləri ve meydana gələn üsyanlar ciddi şəkildə multikulturalizmə Faransada zərbə vurmuşdur.\nKanadada immiqrantların vəziyyəti Avropa və Amerikaya nisbətlə daha yaxşı və idealdır. İmmiqrantların uşaqlarının təhsili, miqrasiyanın faydalı olduğunu iddia etmələri, müsəlmanlar haqqında daha az qərəzli fikirlərə malik olmalarına istinad edir. Bu eyni zamanda Kanadaya köçən immiqrantların intellektual və yüksək əmək fəaliyyəti səviyyəsindən də asılıdır. Kanada tarixində 18-ci əsrin axırlarından etibarən 20-ci əsrin başlarına qədər anqlofonlar ilə frankofonlar arasında mübarizə getmişdir.\nAvstraliyada da Kanada kimi multikulturalizm siyasəti və vətəndaşlığa istinad edən inteqrasiyanın inkişaf etdiyi ölkələrdən ən mühümüdür. İngilis dilinin öyrənilməsi və liberal dəyərlərin qəbul edilməsi Avstraliyada multikulturalizmin əsaslarıdır. Məhz Avstraliyada multikulturalizm bütün insanlara bərabərhüquqlu davranılmasını istər və fərqli mədəniyyətlər liberal dəyərləri qəbul etdikləri zaman bir yerdə mövcud olabilərlər. 1980-ci ildə isə Avstralitada multikulturalizm qanunu qəbul olunmuşdur.\nYerli xalqlar ilə bağlı Kanada və Avstraliyadakı aborgenlər, Amerikadakı Qızıldərililər üçün 1960-cı illərin axırlarından etibarən torpaq mülkiyyəti haqları, muxtariyyət, öz ənənəvi hüquqlarının tanınması istiqamətində multikultural vətəndaşlıq modelləri ortaya çıxmışdır. Kanada da kvibeklər üçün ciddi şəkildə imtiyazlar mövcuddur.\nKanadaya immiqranlar müxtəlif ölkələrdən gəlir və etnik baxımdan bu fərqlilik 15 faizi keçmir. Kanadada immiqrantların işləməyib dövlət yardımıyla yaşamaları da etiraz ilə qarşılanmaqda və bu ``səxavətli xəyanət`` olaraq qiymətləndirir.\nABŞ-datək mədəniyyətlilik düşüncəsi müxtəlif yerlərdən gələn immiqrantları, etnikləri, assimilyasiya edərək ``melting pot`` (əridən qazan) adlandırdıqları, yəni immiqrantların dəyərlərini tərk etmələrini, kimlikləri və həyat tərzlərindən vaz keçmələri ortaya çıxdı. Belə bir ayrıseçkilik, siyasi hərəkatın da baş vberməsinə səbəb oldu. Martin Luther King və ya Malcolm X kimi şəxslər tərəfindən idarə olunan ``Civil Rights Movement``, ya da ``Black Pride`` hərəkatı tərtəfindən idarə olunurdu.\nABŞ-dakı melting pot adlandırılan model bəzilərinə görə assimlyasiyanın ABŞ-dakı adıdır. Bu nəzəri olaraq doğru deyil. Bunun yerinə mədəniyyətlərin adətən bir təkamül keçirərək yeni bir ortaq mədəniyyət yaratması əsasına dayanır.\nABŞ-da multikulturalizm eyni zamanda cəmiyyətdən uzaqlaşan, etnik məzmun və mahiyyəti olmayan sosial qrupları da əhatə edəcək şəkildə başa düşülür. 1970-ci ildən etibarən 3-cü dünya ölkələrindən ABŞ-a miqrasiya başladı və bu multikulturalizmin burada başqa cürə ortaya çıxmasına səbəb oldu.\nYerli xalq bugün şimali amerikada və avstraliyada etnik azlıq halına gəlmişdir. Afrikadan gətirilən kölələrin də burada rolu böyükdur. Afroamerikan tipinin ortaya çıxması və hal-hazırda Barak Obamanın prezidentliyi multikulturalizmin nəticıəsidir.\nDünyada mövcud olan 206 ölkə arasında sadəcə bir ölkədə 3 paytaxt, 11 rəsmi dil, və 5 fərqli dildə sözləri olan milli marş mövcuddur. Bu Cənubi Afrika Respublikasıdır. Burada Pretoria , Cape Town , Bloemfontein paytaxtları mövcuddur. Üç fərqli dövlətin birləşməsi ilə bu yaranmışdır.\nQərb ölkələrində multikulturalizm siyasətinin iflasa uğramasının səbəbləri. Rusiyada multikulturalizmin meydana gəlməsinin tarixi şərtləri və səbəbləri. Müasir dövrdə Rusiyanın etnik-mədəni problemləri. Rusiyada immiqrasiya prosesləri. Rusiyada Azərbaycan əmək miqrantları.\nİngiltərə baş naziri David Kameron və Almanya federal kansleri Angela Merkelin multikulturalizmin iflasa uğraması ilə bağlı bəyantları həm siyasət, həm də akademik mühitdə birmənalı qarşılanmadı. Belə ki, multikulturalizm qərbdə demokratik dəyərlərin inkişafına öz töhfəsini verməkdə davam edir. Bu siyasətçilər daha çox indiki multikulturalizm anlayışından post-multikultural anlayışa keçidi dilə gətirmək üçün iflas ifadəsindən istifadə etdilər. Artıq yeni dünya multikulturalizm anlayışında da reformlar aparılmasını labüd edir. Burada qeyd etmək lazımdır ki, nə yerli xalqlar, nə də milli azlıqlar üçün multikultural vətandaşlığa mənsub olmadan geriyə addım atılmamışdır. Əksinə torpaq mülkiyyəti hüquqları, muxtariyyətlilik və yerli xalqların ənənəvi hüquqi sistemləri Qərb demokratiyasında yeri vardır. BMT-də 2007-ci ildə Yerli Xalqların Hüquqları bəyannaməsi qəbul edilmişdir. Bugün Kataloniyada regional muxtariyyətin İspaniyada demokratiyanın inkişafında, yerli xalqlara tanınan hüquqların Latın Amerikada demokratik vətandaşlığın daha da dərinləşməsinə kömək etməsini heç kim inkar edə bilməz.\nRusiyada multikulturalizmin meydana gəlməsinin əsas tarixi şərtlərindən biri budur ki, Rusiya xüsusən orta əsrlərdə bir sıra qonşu xalqlar ilə iqtisadi və siyasi münasibətlərdə olmuşdur. Digər tərəfdən Kiyev Rus dövlətində tatarların çoxluq təşkil etməsi, müəyyən dövrlərdə Rusiyanın Monqol və Altın Orda dövlətinin hakimiyyətində olması bu şərtlər və səbəblər arasındadır. Artıq 15-ci əsrin axırlarında Moskvada III İvan şimalda Novqorod da daxil olmaqla bəzi yerləri özünə ilhaq edərək ilk milli hakimiyyəti qurmuşdur. Ondan sonra IV İvan Sibirə qədər irəliləyərək hakimiyyətini genişləndirmişdir. Daha sonra 17 və 18-ci əsrlərdə Pyotrun hakimiyyətində Rusya daha da geniş ərazilərə sahib olmuşdur. Multikultural kontekstdə Rus milli kimliyinin formalaşmasında əsas səbəblərdən biri də provaslav-xristian məzhəbidir. Məhz Osmanlı tərəfindən Şərqi Bizansın süqut etdirlməsi ilə III İvan öz imperiyasını ``üçüncü Roma`` adlandırır və missioner-universal mənada bir kimlik yaratmaqla bunu edir. Pyotr dövründə isə Rusya daha çox avropalaşmaq siyasətini əsas alır. Pyotrdan əvvəlki ``müqəddəs çar`` anlayışı yerinə ``dünyəvi çar`` məfhumu almağa başlayır. Tarixdə pan-slavizm rusyada çox güclü olmuşdur və bu sayədə onlar imperiyalarını möhkəmlətmişlər.\nSovet dövründə ruslaşdırma siyasəti daha çox yerinə yetirilirdi. Məhz Lenin ``Rusiya Xalqaları Deklarasiyasını`` meydana gətirməklə sovet ittifaqında multi-etnik ictimai transformasiyanın yarandığını iddia edirdi. Hətta bu ``homo-sovieticus`` olaraq da bilinir. Artıq 1987-ci ildən başlayaraq sovet ittifaqında milliyyətçilik güclənməyə başlayır, kırım tatarları, ukraynalıların milliyyətçilik anlayışları, Dağlıq Qarabağ problemi, 1990-ci illdə artıq Latviya, Litva və Estoniya öz müstəqilliklərini elan edirlər. Putin dövründə ilkin 200-2008-ci illərdə Rusyada siyasət qədim rus simvolları ilə sovet dövrünün sintezinə istinad edilərək həyata keçirilməyə başlanılmışdır. Qafqazdak etnik problemlər hər zaman Rusya üçün təhlükə sayılır və bu hal-hazırda da belə davam edir. Abxazya və Osertiya bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Rusya sovet ittifaqı dağıldıqdan sonra ənənəvi-dini modeli mənimsəmişdir. X-cu əsrə aid iki başlı Bizans qartalı simvolu Çar Rusiyasında olduğu kimi hal-hazırda da Rusiya Federasiyasında simvol olaraq istifadə olunur.\nRusiyanın bir çox regionlarında əmək miqrantlarına böyük ehtiyaç vardır.Azərbaycandan Rusiyaya miqrasiya prosesinin indiki mərhələsi 1990-cı illərin sonunda başladı. Bu əsasən iqtisadi səbəbdən irəli gəlir. Hal-hazırda Rusiyada 1,5 milyondan 2,5 milyonadək Azərbaycanlı miqrant yaşayır\nAZƏRBAYCAN MƏDƏNİYYƏTİ VƏ MULTİKULTURALİZM FƏLSƏFƏSİ\n1.Mədəniyyət və sivlizasiya\n2.Mədəniyyət cəmiyyətin müxtəlif qatlarında dialoqun idarəedilmə prinsiplərinin toplusudur.\n3. müasir dünya mədəniyyəti multikültürəlliyə məhkum bir mədəniyyətdir.\n1Уильсон Р.А. Квантоваяпсихология. - http://www.koob.pro/uilson/\n2Коробейникова Л. Мультикультурализм: открытый дискурс. – Вестник Томского Государственного Университета, №326, 2009. – с.61.\n3 Bax: yenə orada.\n4 Кукатас Ч. Теоретические основы мультикультурализма. - http://polit.ru/article/2007/05/27/multiculturalism/\n5 Rəhimli İ.Ə. Cavabsız suallar. – Bakı,Avrasiya press, 2014. – s.10-11.\n6 Rəhimli İ.Ə. Azərbaycan teatr tarixi. – Bakı, Çaşıoğlu, 2005. – s.110.\n7 Bu əsərin adı Azərbaycan dilinə “Quşların məntiqi”, “Uçuşun məntiqi” kimi də tərcümə edilir.\n8Shevtsova M., Christofer İ. Directors/Directing: conversation on Theatre. – CamridgeUniversity press, 2009. – p.31.\n9 Модестов В. Мультикультурныйподтекстсовременнойхореографии // Балет. – 2006. – N 6. – С. 36-37\nÖncə qısa tarixi bir arayış; o tarixi arayış ki, Vikipediya səhifələrində yalnız qismən və yarımçıq şəkildə yazılıb: Multikulturalizm (bu terminin multikültürəlizm kimi ifadəsi, zənnimcə, azərbaycanca tələffüz üçün daha doğrudur və daha dilə yatımlıdır) keçən əsrin Amerika Birləşmiş Ştatlarında muxtar prinsiplər zəminində mövcud müxtəlif mədəniyyətlərin məlum “əridici soba” konsepsiyasına qarşı intellektual bir reaksiyası qismində yaranıb. Bir anlayış statusunda isə multikültürəlizm 1957-ci ildə İsveçrə siyasətinin səciyyəsi kimi, diaqnostikası kimi meydana çıxıb. Terminin elmi-siyasi istifadəsi isə 1971-ci ildə Kanadada PyerE.Trüdo hökumətinin multikültürəlizmlə bağlı rəsmi dövlət aktı qəbul etməsindən sonra təsdiqlənib. Multikültürəlizmin Avropa İttifaqında gələcək taleyi, bir sıra siyasətçilərin, kulturoloqların və multikültürəlizm üzrə mütəxəssislərin təxmin etdiyi kimi xristian və dünyəvi dəyərlərin müsəlman dəyərlərilə yola gedib-getməməsindən asılı olacaq. Bu zaman bütün Avropa özünə tam hesabat verir ki, islam Avropa üçün yad, özgə element deyil və Avropa islamının yetərincə uzun bir tarixçəsi və hətta yüzillərin davamı boyunca formalaşmış zəngin, qutsal ənənəsi var.\nHeç şübhəm yoxdur ki, bundan öncəki mühazirələrdə multikültürəlizmin nə olması haqqında sizlərə qədərincə tutarlı məlumat verilib.\nLakin mənim də bu xüsusda söyləyəcəklərim, zənn edirəm ki, sizlərə maraqlı olur. Odur ki, bir də dönürəm lap başlanğıca və “multikültürəlizm nədir?” sualı ilə bağlı bəzi məsələləri aydınlatmağa çalışıram.\nKörpə ona görə dil açır ki, ətrafında hamı danışır.\nDil açmaq üçün uşaq gərək mütləq başqasını eşitsin. Əgər bu, olmasa, danışmaq aktı mümkünsüzləşəcək. Eşitməsən, danışa bilməzsən. Danışmaq ünsiyyət üçün vacib işarələr cədvəlinə, səs bildiriciləri toplusuna yiyələnməkdir. Uşaq başqalarını dinləyə-dinləyə, sözləri yamsılaya-yamsılaya dili mənimsəyir. Dil insanı ünsiyyətə gətirir, ünsiyyət – cəmiyyətə. İnsan ünsiyyətlə cəmiyyətə hörgülənir. Heyvanları qoxular və çığırtılar, insanları səsləndirilən fikirlər idarə edir. Ünsiyyət ictimailəşmək deməkdir, cəmiyyətə bərabərhüquqlu vətəndaş kimi inteqrasiya olunmaq deməkdir. Danışmaq topluma vəsiqə almaq deməkdir. Danışmaq dialoq deməkdir. Heç kim özü üçün danışmır. Öz-özünə danışan adamı toplum ruhi xəstələr cərgəsində görməyə meyllənir. Biz hər zaman başqası üçün danışırıq. Hətta monoloqlar da özündən çox başqasına ünvanlanır: çünki insan üçün mühakiməsinə və rəftarına reaksiya almaq və bu reaksiya əsasında nitqində, davranışında, dünyaya, özünə, başqalarına münasibətində korreksiyalar aparmaq olduqca mühüm gündəlik bir iş, bir durumdur.\nDialoq həmişə özgəsilə söhbətdir, təmasdır və dilin inkişafının bir nömrəli şərtidir. Mədəniyyət cəmiyyətin müxtəlif qatlarında dialoqun idarəedilmə prinsiplərinin toplusudur. Bu da heç təsadüfi sayılmır. Çünki lap başlanğıcda mədəniyyətin özü dialoqdan formalaşır, dialoqla kök atıb, şaxələınib qurulur: nədən ki, bilgi, təcrübə dialoq vasitəsilə ötürülür. Elə bu səbəbdəndir ki, mədəniyyət, hər şeydən öncə, insanın özünü tanıması, ifadəsi və təsdiqi şəbəkəsidir.\nOna görə də mədəniyyət öz genetik kodları etibarı ilə multikültürəlizmə açıq bir sistemdir.Bu fikri daha sərt şəkildə belə ifadə etmək olar: mədəniyyət bir sistem olaraq apriori multikültürəldir.\nBiz qədim mədəniyyətlərdən söz salarkən gərək unutmayaq ki, faktiki surətdə böyük imperiyaların mədəniyyətindən danışırıq. İmperiyanın mədəniyyəti isə həmişə çoxsaylı xalqların mədəniyyətinin qarışığından əmələ gəlmiş mozaik bir tamdır. Təbii ki, bu mozaika ideal assimilyasiya sərgiləyir.\nAydın məsələdir ki, heç bir güc, heç bir müharibə, heç bir talan heç vədə mədəniyyəti məhv etmək iqtidarında olmur. Hər hansı bir xalq fiziki surətdə məhv edilə bilər, onun mədəniyyəti – heç vaxt.Hətta qədim imperiyalar zamanında bunu çox gözəl başa düşürdülər və milli ayrıntılara önəm vermirdilər. Bica deyil ki, qədim mədəniyyətlər dönəmində “millət” anlayışı hələ formalaşmamışdı və hər bir etnos, etnik qrup müəyyən çağlarda donor rolunu oynaya-oynaya imperiyanın mədəniyyətilə doğmalaşırdı, imperiya mədəniyyətini öz mədəniyyəti kimi qavrayırdı. Antik mədəniyyət, əslində, həmişə donorlar mədəniyyəti olub, donor millətlərin yaşatdığı mədəniyyət olub.\nHeraklit də, Demokrit də, Evklid də, Fales də, Platon da, Aristotel də, Demosfen də, Sokrat da, Zenon da, Aysxilos da, Sofokl da, Evripid də, Aristofan da, Diogen də, makedoniyalı İskəndər də bizim üçün əbədilik yunan olaraq qalırlar. Lakin bununla belə onların şəcərəsi ya qədim Yunanıstan ərazisində məskunlaşmış fərqli-fərqli etnoslara və ya etnik qruplara gedib çıxırdı, ya da onların genetik kodunu qədim Yunanıstana gətirilmiş kənizlər dəyişmiş olurdu (oxşar prosesi biz Osmanlı imperiyasında da izləyə bilərik). Halbuki bu insanlar özlərini yunan kimi dərk edirdilər, yunan polisinin və yunan demosunun mühüm bir hissəsi sanırdılar, özlərini milli mənsubiyyətə görə deyil, şəhərlərə görə təqdim edirdilər: qədim Yunanıstanda yaşayan bütün millətlər hər bir zaman xalis yunan idilər, dünyanı yunan mədəniyyətinin qurduğu tunneldən2qavrayırdılar. Eyni fikri qədim Roma vətəndaşları barədə də söyləmək mümkündür. Bu tendensiya Orta çağların xristian və müsəlman mədəniyyətində də davam etdiriləcək. Yalnız İntibah dönəmindən etibarən Avropa mədəniyyəti ərəblər vasitəsilə qədim yunanlardan əxz etdiyi bu şakəri qismən tərgidəcək.\n“Xristian mədəniyyəti”, “müsəlman mədəniyyəti” kimi terminlər də definisiya xarakteri, aydınlatmaq, komplektləşdirmək, ümumiləşdirmək səciyyəsi daşıyıb yüzlərlə xalqların, etnosların, etnik qrupların mədəniyyətini bir adla reprezentasiya etmək məqsədi güdürdü. Yenə həmin dalğa, həmin koordinat: qədim şumer-akkad, Babil, Misir, yunan, Roma mədəniyyətlərində olduğu kimi burada da millət yoxdur, millət tanınmır: onun mədəniyyəti isə reprezentativdir, magistral mədəniyyətin həm enerji resursudur, həm də enerji daşıyıcısı. Bir tərəfdən biz burada qloballaşmanın ilkin əlamətlərilə üzləşirik. Digər tərəfdən isə multikültürəl prinsiplərlə qarşılaşırıq.\nDeməli, multikültürəlizm ideyası hər bir zaman mövcud olub, ancaq nəzəriləşdirilməyib, dilə gətirilməyib və haradasa latent (məxfi) şəkildə ömür sürüb. Status etibarı ilə müxtəlif mədəniyyətlər həmişə böyük imperiyaların tərkibində birləşib vahid, sintetik, başqa cür ifadə etsək, magistral mədəniyyət meydana gətiriblər. Magistral mədəniyyət haradasa qanköçürmə stansiyası kimidir: burada sanki müxtəlif etnik mədəniyyətlərin qanı magistral mədəniyyət vasitəsilə bir-birinə axıdılır. Magistral mədəniyyət isə bu zaman təzə qan tərkibindən bəhrələnərək boy atır və donor missiyasını yerinə yetirən milli mədəniyyətləri də özü ilə bərabər irəli aparır. Milli mədəniyyətlərin perspektiv inkişafı üçün onların magistral mədəniyyətə qoşulması labüd şərtdir.\n“Millət” anlayışı yalnız XIX yüzildə fəlsəfənin dominantasına çevrilir və milli özünüdərk məsələsini aktuallaşdırır. Milli məsələ hər zaman XX əsrin sosial-siyasi və kulturoloji gündəmində olur və hətta adlayıb asanlıqla XXI yüzilə də keçir. Məhz XXI yüzildə imperiyaların tərkibindəki millətlər öz mədəniyyətlərini özəlləşdirməyə, onlara sahiblənməyə, milli mədəni emblemlərin, loqoların əsiri olmağa tələsirlər. Biz yenə qayıdırıq Leninin o, fikrinə ki, “sonuncu dəfə birləşmək üçün sonuncu dəfə ayrılmalıyıq”. Görünür ki, bu, qloballaşmağa gedən dünyanın tələbidir: çünki qlobalaşan dünyanın mədəniyyəti bərabərhüquqlu milli mədəniyyətlərin paradından sonra mümkünləşəcək. Bu mənada multikültürəlizmqloballaşmanınpillələrindən biri kimi dəyərləndirilmək haqqını özündə saxlayır. Multikültürəlizm isə milli mədəniyyətlərin paradı kimi təsnif oluna bilər.\nMultikültürəlizm millətlərin öz milli mədəniyyətlərini əlahiddə inkişaf etdirmək hüququnu tanıyır və dəstəkləyir. Lakin bu kontekstdə o, Kanadanın mədəniyyət siyasətində təsdiqini tapmış “meltingpot” (“əridici soba”) konseptinə qarşı qoyulur, hansı ki, bütün mədəniyyətlərin bir sobada əridilib qarışdırılmasının, qatqı halına gətirilməsinin tərəfdarı kimi çıxış edir. Amerika Birləşmiş Ştatlarında isə multikültürəlizmin əksi kimi “saladboul” (“salat qabı”) konseptiaktivləşdirilir. Bu, “əridici soba” konseptinə nisbətdə daha yumşaq kültürəl bir modus olsa da, mahiyyətcə birincidən fərqlənmir. Nədən ki, hər bir salat, inqridiyentlər onun içində yox olub itməsələr belə, yenə qatışıqdır; elə bir qatışıq ki, orada inqridiyentlər əzəli tamlarını saxlaya bilmirlər.\nMilli mədəniyyətlərin paradı ideyası ilə müasir cəmiyyətə daxil olmuş multikültürəlizmçağdaş mədəniyyət fəlsəfəsinin heterogen düşüncə yaradan istiqamətlərindən biridir və, bu yöndə araşdırmalar aparan kulturoloq L.A.Korobeynikovanın dediyi kimi, açıq diskursdur.2 O mənada açıq diskursdur ki, multikültürəlizmin nəzəri problematikası son dərəcə rəngarəngdir və bu müstəvi geniş spektri əhatələyən, mütəmadi yenilənən suallarla doludur. Bu suallar hansı məsələləri özündə ehtiva eləyir? Mədəniyyət fəlsəfəsinin postənənəvi formalarının axtarışı, alternativ kültür paradiqmasının ortaya gətirilməsi, postepistemologiyanın yaradılması, birləşmə, plürealizm, variativlik, identiklik məsələlərinin analizi3multikültürəlizmin nəzəri müstəvisinin aktual tematik əsasıdır.\nMultikültürəlizm dialoq ideyası üzərində qurulmuş mədəni mövcudluq fəlsəfəsidir. Bu ideyaya söykənərək multikültürəlizm yeni mədəniyyət tipi təklif edir. Bu mədəniyyət tipi üç mühüm prinsip üzərində qərarlaşır: birincisi multikültürəl prinsipdir; bu prinsip hər bir mədəniyyətin dəyərli, özəl və unikal olduğunu bəyan eləyir. İkincisi tolerantlıq prinsipidir; bu prinsip özgəsinin özəlliyinə, fərqliliyinə dözümlülük aşılayır. Üçüncüsü özünütanıma hüququnun təsbiti prinsipidir; bu prinsipə görə hər bir millət etnik mərkəzləşdirmə aparılmadan mədəni identiklik hüququna malikdir.\nBiz indi multikültürəlizmin nəzəri bünövrəsi üçün səciyyəvi bəzi məqamları (onlar hədsiz dərəcədə çoxdur )4 diqqətdən keçirdik və bu məqamlar aşkarladı ki, Azərbaycan bütün dünyaya yeni mədəniyyət tipi sərgiləyir; elə bir mədəniyyət ki, onun əsasında multikültürəlizmin prinsipləri dayanır. Lakin məsələnin məğzi budur ki, bu nəzəri prinsiplər ortaya atılmamışdan öncə də Azərbaycan multikültürəl bir ölkə olub. Yəni multikültürəlizm konteksti Azərbaycanın mədəni atmosferinə, mədəni mühitinə immanent şəkildə xas bir şeydir.\nAzərbaycan çoxmillətli bir dövlətdir: burada yəhudi, rus, tatar, türk, udin, gürcü, ləzgi, avar, tat, talış millətlərinin nümayəndələri uzun qərinələrdir ki, birgə yaşayırlar. Biz əgər bu xüsusda “Azərbaycan mədəniyyəti bu millətlərin dialoqunun mədəniyyətidir,“Azərbaycan mədəniyyəti dialoq mədəniyyətidir” kimi ifadələrdən istifadə etsək, məncə, yanılmarıq. Hətta Azərbaycan coğrafi baxımdan belə Qərblə Şərqin, Avropa ilə Asiyanın təmas nöqtəsindidir, düz “İpək yolu”nun üstündədir. Deməli, hətta fiziksəl olaraq, coğrafi parametrlərdə, yəni məkan koordinatlarına görə Azərbaycan dialoqa modullaşdırılıb.\nBu yöndən yanaşanda aydınlaşır ki, Azərbaycan mədəniyyəti apriori multikültürəldir: çünki buradakı mədəni proseslər daim dialoq üzərində gəlişir. Bu, uzun qərinələr boyunca belə olub. Azərbaycan tarixən ötürücü missiyasını yerinə yetirə-yetirə öz çoğrafi sərhədləri civarında çoxsaylı mədəniyyətlərin bərabərhüquqlu dialoqunun – üfqü müstəvidə gerçəkləşən dialoqunun – təminatçısı kimi çıxış edib, mədəniyyətlərin aktiv təmasına söykənən unikal multikültürəl bir mədəniyyət sistemi yaradıb ki, indi də bu mədəni təcrübəni dünya ilə paylaşır.\nAzərbaycan muğamı da, Azərbaycan xalçası da, Azərbaycan mətbəxi də multikültürəl dialoqun ifadəsidir, əgər belə demək mümkünsə, multikültürəlbarterin, aktiv dəyiş-düyüşün predmetiv nəticəsidir. Çox zaman azərbaycanlılar üçün deyirlər ki, onlar alveri gözəl bacarırlar. Adətən bu fikir Azərbaycan ziyalılarına pis təsir göstərir, onları ruhən incidir: çünki bu adamlar bir qayda olaraq “alver” sözünün neqativinə köklənirlər. Alver dəyiş-düyüş deməkdir. Bu dəyiş-düyüşü gerçəkləşdirməkdən ötrü isə gərək mütləq dialoqa girmək, dialoq yaratmaq bacarığın olsun. Azərbaycan elə bir məkandır ki, burada tarixən müxtəlif mədəni axınlar tam sərbəst, rahat bir şəkildə öz aralarında təmas qurub həmişə yeni keyfiyyətdə yeni mədəni təzahürlər əmələ gətiriblər. Busa dialoq üçün, alver üçün münbit şərait yaradan faktordur. Etnoslar, etnik qrupların bir-biriləilişkisi, kontaktı daimidir: bu kontaktlar isə sonucda gəlib məişət müstəvisində, şifahi xalq yaradıcılığı müstəvisində müəyyən kültürəl olaylara səbəb olur. Əksər mədəniyyətlər üçün, əlbəttə ki, qapalı mədəniyyətləri çıxmaq şərtilə, bu kontakt, bu dialoq dominant cizgidir, mədəniyyətin inkişafını təhrik edən, prosesi gücləndirən amildir. Multikültürəlizm müxtəlif torpaqlardan gələn çoxlu axınların bəşəriyyətin böyük mirasını yaratmaq üçün töküldüyü ümumi bir çayı xatırladır. Buna görə qatqısız mədəniyyətə xas millət, xalis millət, yaxud xalis irq tədricən yayğınlaşır və mədəniyyətin səciyyəsinin özü başqa təyinat qazanır, daha geniş anlam kəsb etməyə başlayır.\nXIX əsrin ikinci yarısından ta indinin özünə kimi Azərbaycan mədəniyyəti üçün multikültürəl bir situasiya, bir vəziyyət son dərəcə xarakterik bir keyfiyyət olub. Belə ki, XIX yüzilin II yarısından etibarən Avropa mədəniyyətinin təzahürləri Azərbaycan mühitinə köçürülməyə başlayır: qəzet, teatr, opera, klassik musiqi milli mədəni zəmində kök atıb pöhrələnir. Təbii ki, bu Şərqlə Qərbin aktiv təmasının, dialoqunun nəticəsidir.\nMəhz bu dialoq Azərbaycanda teatr kimi sosial bir institutun meydana gəlməsini və hətta toplumsalsferada yetərincə aktivləşməsinişərtləndirir. İlk baxışda elə təəssürat yarana bilər ki, teatr öz mahiyyəti etibarı ilə multikültürəllikdən uzaqdır. Çünki hər bir tamaşa, əslində, lokal təzahürdür, konkret ictimai-siyasi mühit, konkret sosial-iqtisadi problemlərlə ilişikli olub əlahiddə götürülmüş bir toplum ünvanlıdır. Və bundan əlavə, avropatipli teatr üçün dil aydınlatıcı, şərhedici vasitələrdən biridir, ideya daşıyıcısıdır. Yəni avropatipli teatr tamaşasının anlaşılmasından ötrü dil olduqca mühüm faktordur. Teatr üçün etnik, sosial-psixoloji, toplumsal amillər və dil həmişə üstün mövqedə qərarlaşıb. Hərçənd XX əsrin ikinci yarısından etibarən dünyanın bir sıra rejissorları eyni bir teatr səhnəsində dünyanın müxtəlif xalqlarının nümayəndələrini bir-biriləqarşılaşdırmaq, bir-birilə müxtəlif dillərdə danışdırmaq təcrübəsini aktuallaşdırdılar, multikültürəlizmiddeyasını səhnəyə daşıdılar.\nAncaq, ən qəribəsi budur ki, Azərbaycan teatrının təşəkkül və inkişaf tarixi boyunca multikültürəl amillər həmişə qabarıq şəkildə özünü büruzə verib. Hələ yarandığı çağlarda Azərbaycan teatrının səhnəsini eyni bir tamaşada müxtəlif xalqların nümayəndələri paylaşıblar. Bu fikir, ilk növbədə, Qafqaz xalqlarının nümayəndələrinə aiddir: nədən ki, məhz onlar Azərbaycan səhnəsində yerli aktyorlarla səhnəyə çıxıblar və azərbaycanca danışıblar. Nədən ki həmin dövrdə Azərbaycan dili Qafqazın fransızcası kimi qəbul olunurdu.\nXX əsrin əvvəllərində Azərbaycan səhnəsində yunan PamfiliyaTanailidi (Sürəyya Zəngəzurlu), tatar Mərziyə Davudova, rus YevaOlenskaya, acar Ülvi Rəcəb, gürcü Qəmər xanım Topuriya və digər millətlərdən olan insanlar etnik türklərlə birgə işləyiblər: bu tendensiya sonralar da davam edib. Azərbaycan peşəkar teatrının qurucularından biri rejissor Aleksandr AleksandroviçTuqanovmilliyyətcə rus idi: uzun müddət Milli Teatrın və Gənc Tamaşaçılar Teatrının baş rejissoru olmuşdu, Azərbaycana teatr dəbi təlqin eləmişdi. Azərbaycanın müxtəlif teatrlarında müəyyən zaman kəsimlərində, adlar sadalanmasa da, rus, italyan, yəhudi rejissorları çalışmışdılar. Bu faktlar göstərir ki, Azərbaycan teatr mühitində müxtəlif millətlər multikültürəl bir konqlomerat əmələ gətirmişdirlər.\nOnu da söyləmək lazımdır ki, hələ Azərbaycan teatrının təşəkkül çağlarında azərbaycanlı aktyor truppaları ilə birgə digər millətlərin teatr truppaları da fəaliyyət göstərirdilər. Düzdür, bu haqda çoxsaylı tarixi faktlar olmasa da, fraqmentar məlumatlar əsasında müəyyən nəticələr çıxarmaq mümkünləşir. Məsələn: milyonçu Hacı Zeynalabidin Tağıyevin 1883-cü ildə tikdirdiyi teatrın 1918-ci ilin fevralından Polonski soyadlı icarədara verildiyi məlumdur. O da məlumdur ki, burada Polonski rus teatrına rəhbərlik edib və bu teatrın aktyorları milliyyətcə yəhudi olublar.5 Amma obyektivlik naminə qeyd edilməlidir ki, Azərbaycan ərazisində yaşayan digər milli azlıqlar XX əsrin ön sənələrində elə bir ruhsal-mənəvi durumda deyildilər ki, öz teatr fəaliyyətlərinə başlayaydılar. Odur ki, bu xalqların qabaqcıl nümayəndələri Azərbaycan truppalarına qatılıb onların tərkibində teatr fəaliyyətilə məşğul olurdular və böyük fəxrlə Azərbaycan dilində danışırdılar, hətta Azərbaycan dilində pyeslər də yazırdılar.6 Əlbəttə ki, bu cür mədəni hadisələr hələ XX yüzilin əvvəllərində Azərbaycanda multikültürəl fonun son dərəcə pozitiv olduğunu vurğulayır.\nMüasir Azərbaycanın teatr mənzərəsində multikültürəl fon stabil bir vəziyyəti sərgiləyir: bu gün Azərbaycanda ləzgi, gürcü, rus teatrları Azərbaycan teatrları kimi Dövlət statusuna malikdirlər və aramsız fəaliyyətdədirlər. XX əsrin 80-ci illərində isə Azərbaycanda “Beserer” yəhudi teatrı bir neçə dəfə “Balaca şahzadə” tamaşasının premyerasını keçirdi, lakin bu teatr, görünür, yəhudilərin İsrailə intensiv köçmələri ucbatından, multikültürəl mənzərədə özünü möhkəmlədə bilmədi.\nƏslində, Azərbaycan teatrının təşəkkül dövründə şaxələnən bu proses, yəni müxtəlif millətlərin bir səhnəni paylaşması ənənəsi sonradan dünyanın bir sıra aparıcı teatr rejissorlarının yaradıcılığında onların avanqard üslublu eksperimental axtarışlarının məğzi kimi və tamam yeni ifadə modusunda özünü təsdiqləyir. Bu, keçən əsrin 60-70-ci illərində xüsusi bir tendensiya halına gəlir və müasir ictimai-siyasi vəziyyətə konseptual bir reaksiya kimi, sosial bir akt kimi özünü gerçəkləşdirir.\n1968-ci ildə məşhur aktyor və mimJan Lui Barro rus əsilli ingilis rejissoru PiterBruku Parisə dəvət edir. Bunu, sadəcə, mühazirənin rəngarəngliliyinə görə xatırlatmıram, olayın multikültürəl səciyyəsini işıqlandırmaq üçün danışıram. PiterBruk Parisə gələn kimi burada Beynəlxalq Teatr Tədqiqatları Mərkəzini yaradır və beynəlmiləl bir truppa ilə işləməyi, tamaşa hazırlamağı planlaşdırır ki, bu da onu birbaşa multikültürəl mühitə doğru aparır. 1979-cu ildə P.Bruk Fərid-əd-Din Əttar Nişapurinin “Quşların söhbəti”7 əsəri əsasında Fransada eyniadlı tamaşa qurur və öz ideyasını gerçəkləşdirməkdən ötrü müxtəlif millətlərə və ölkələrə mənsub aktyorları bir araya gətirir. Bu aktyorlar bir tamaşa kontekstində fərqli-fərqli dillərdə danışıb fərqli plastik mədəniyyətlə çıxış eləyirdilər: fransız, hind, rus, polyak aktyorlar bir tamaşa boyunca bir səhnəni paylaşırdılar, öz dillərində danışa-danışa dialoqa girirdilər və hər şeyi həm tərəfmüqabillərinə, həm də seyrçilərə aydınlatırdılar, yəni tam anlaşıqlı ola bilirdilər. Əslində, PiterBruk səhnədə multikültürəlizmin modelini hərfi mənada vizuallaşdırmışdı: aktyorlar səhnədə başqa-başqa dillərdə danışa-danışa bir-birlərini gözəl başa düşürdülər: əlbəttə ki, bu zaman bədənin “dili” hesabdan atılmır.\nTeatr mədəniyyət çarxını fırladan millərdən biridir və o, mədəniyyətdə aparılan müzakirələrdən, ictimai-sosial məsələlərdən kənarda qala bilməz. Nəinki qala bilməz, hətta teatr siyasi nəzəriyyə və siyasi təcrübədən təcrid olunmamalıdır. Mədəniyyət çarxının da milləri çoxdur və onlardan hər biri çarxın müəyyən istiqamətdə hərəkət etməsi üçün güc və impuls verir. Çarxın müxtəlif milləri dillər, sənətlər, memarlıq, musiqi, rəngkarlıq, folklor tarixi, məişət və s. kimi qəbul edilə bilər. Bütün bu müxtəlif millər çarxı irəli apararkən bəşəriyyətin ən önməmli xüsusiyyətlərini multikültürəl dəyərlərə qovuşdurur.\nHətta tarixin bu zaman kəsimində teatr artıq multikültürəlizmdən, interkulturalizmdən, krosskulturalizmdən aktiv şəkildə danışmağa başlayır. İlk növbədə, bu, italyan rejissoru, aktiv şəkildə teatr antropologiyasını incələyənEucinioBarbadır. O, 2006-cı ildə haradasa P.Brukun ənənəsini davam etdirməyə çalışaraq multikültürəl bir tamaşa ərsəyə gətirir, özü də dahi UilyamŞekspirin “Hamlet” faciəsi əsasında. Təbii ki, Barba klassik mətni postmodernist müstəvidə oxumuşdu və əsərin yeni səhnə redaktəsini “Ur-Hamlet” adlandırmışdı. Barba öz tamaşasını hazırlamaqdan ötrü dünyanın bir sıra ölkələrindən peşəkar aktyorları, rəqqasları, musiqiçiləri dəvət etmişdi. Barbanın özünün “Ur-Hamlet” tamaşası ilə bağlı yazdıqlarını sizlərin də bilməsini istərdim: “... mən Hostelbro və Kopenhagendə öz səkkiz aktyorumla işə başlamışdım; Balidə mənim aktyorlarıma otuz üç Gəmbuh iştirakçısı qoşuldu, Yapon Noo ustadı AkiraMatsui qoşuldu, bir də Hindistan, Braziliya və Avropa müğənniləri və musiqiçiləri qoşuldular. Biz 22 ölkənin 43 aktyoru ilə İtaliyada görüşdük, o kəslərlə ki, onlar “Ur-Hamlet” tamaşası ilə bağlı mənim və aktyorlarımın keçirdiyi seminarlarda iştirak edirdilər. Tamaşada onlar aclıq, müharibə və epidemiyalarla öz ölkələrindən qovulmuş imiqrantlar idilər ki, Hamletin intiqam küləkləri ilə vıyıldayan qəsrində özlərinə sığınacaq axtarırdılar”.8\nMən tamaşanı təhlil etmək fikrindən çox uzağam. Amma 22 ölkənin 43 aktyorunu bir səhnədə işlətmək az qala multikültürəl şücaət kimi dəyərləndirilə bilər. Bu, heç şübhəsiz ki, teatr tarixinin, emosional təsir gücündən asılı olmayaraq, epoxal tamaşasıdır. Əslində, bu tamaşanın fenomenal uğuru onda idi ki, tamaşa üslubların, enerjilərin, plastikaların səhnə planşeti üzərində qəribə bir sinergetik vəziyyətini sərgiləyirdi, müxtəlif davranış tiplərini mətn kontekstində bir-birinə bağlayırdı.\nAmma bununla yanaşı EucinioBarba öz müsahibələrində, çıxışlarında dəfələrlə vurğulamışdı ki, onun gördüyü iş multikültürəlizmlə, interkulturalizmlə yox, intrakulturalizmlə səsləşir. Əgər multikültürəlizm müxtəlif mədəniyyətlərin eyni bir sosial şəraitdə qatışıqsız mövcudluq hüququnu təsbit edirsə, interkulturalizmmüxətlif mədəniyyətlərin eyni sosial bir şəraitdə intensiv qarşılıqlı əlaqəsini mühüm sayır: ona görə də interkulturalizmi liberal missiya adlandırırlar. İntrakulturalizm isə müxtəlif mədəniyyətlərin eyni bir sosial şəraitdə labüd birgəliyini öz proqramının sərlövhəsinə çıxarır. Bütün bu təsnifatlara hörmətlə yanşaraq mən demək istəyirəm ki, bu intellektual süsləmələr nə qədər fərqlənsələr də, onları birləşdirən çox mühüm bir məqam var ki, bu haqda artıq mühazirədə danışılıb. Multikültürəlizmi, interkulturalizmi, intrakulturalizmi, kross-kulturalizmi sonucda eyni bir məxrəcə gətirən cəhət mövcuddur: mədəniyyətlərin dialoqu. Busa o deməkdir ki, adlar dəyişdirilə bilər, təsnifatda dəqiqləşdirmələr aparıla bilər, mahiyyət isə bunu göstərir ki, mədəniyyətlərin gəlişməsindən ötrü dialoq heç bir vaxt öz aktuallığını itirmir.\nBugün Azərbaycan teatrı da dünyanın fərqli-fərli məmləkətləri ilə aktiv dialoqdadır: Azərbaycanda hər iki ildən bir beynəlxalq teatr festivalları və tematik konfranslar keçirililir, yerli teatrlara tamaşa hazırlamaqdan ötrü İngiltərədən, Rusiyadan, Gürcüstandan, Serbiyadan, Yunanıstandan, Ukraynadan öz dəst-xəttləri olan rejissorlar dəvət edilir ki, multikültürəl fon üçün bu, əvəzedilməz yaradıcı bir amildir.\nOpera və balet sənəti də, və ümumilikdə xoreoqrafiya multikültürəl mahiyyətindədir. Balet “məzmunu xoreoqrafik obrazlar vasitəsilə ifadə olunan musiqili teatr sənətinin növü kimi” avropalıların kəşfidir və bu “kəşf” XIX yüzilinəvvəllərindən dünyaya yayılmağa başladı, Çin, Koreya, Yaponiya, Misir, Latın Amerikası, Azərbaycan və digər ölkələrin musiqili-plastik mədəniyyətinin çərçivələrini genişləndirdi. Amma həqiqət bu ki, Şərq motivlərini və oriyental plastika elementlərini eyhamlaşdıran personajlar avropalıların şüurunda rəqs stereotipləri qismində balet tamaşalarında həmişə mövcud olub, “şərq ekzotikası” ilə quruluşçu rejissorları həmişə özünə cəlb edib.\nMəsələnin maraqlı tərəfi ondadır ki, Avropa baleti də Şərq ölkələrində “Avropa ekzotikası” kimi qarşılanıb. Bu mənada balet xoreoqrafik ekzotikaların görüşdüyü, dialoq qurduğu, multikültürəl duruma gəldiyi sənət hücrəsidir; elə bir hücrəsi ki, oradan mədəniyyət dünyasına multikültürəl dialoqun nəticəsi kimi artıq yeni balet doğulur. Səyahətçilərin və maarifçilərin çoxdan arzuladıqları Şərqlə Qərbin ruhsal-mənəvi yaxınlaşması bugün heyranedici tezliklə baş verir və beləliklə, bədii yaradıcılığın özünəməxsus multikültürəl mahiyyəti formalaşır. Buna intensiv beynəlxalq mübadilələr, miqrasiya prosesləri və rabitə vasitələrinin qeyri-məhdud imkanları xeyli dərəcədə təkan verir.\nYeri gəlmişkən, bir cəhətə xüsusi diqqət yetirmənizi istəyirəm. Opera və balet sənətində hər hansı bir stansionara tez-tez məşhur opera müğənnilərini, ya da ki baleron və ya balerinaları qastrolçu sifətilə dəvət etmək ənənəsi var. Bu ənənə Avropa mədəniyyətinin maarifçilik dönəmində formalaşıb. Müğənnilər, balet ustaları səhnədə danışıq dilini anlamaya bilərlər. Bunun heç bir qorxusu yoxdur. Onlar jestlərin, hərəkətlərin, pozaların, səs modulyasiyalarının dilində danışmağı bacarırlar. Belə olanda isə mədəniyyətlər sanki bir-birinin içinə çox asanca daşınır: səslər, rəqslər ekzotika çənbərində bir mədəniyyətdən digərinə aparılır və modifikasiya olunur, yeni mövcudluq modusu əmələ gətirir.\nMüasir xoreoqrafiyanın durumuna da multikültürəl başlanğıcın etkisi çox güclüdür. Hətta belə də demək mümkündür ki, çağdaş incəsənət, mədəniyyət multikültürəl mahiyyətdədir. Nədən ki, bugün millətlərin dünya miqyasında xaotik miqrasiyası mövcuddur: burada aqressor faktı da, iqtisadi tənəzzül faktı da, sosial-ictimai atmosfer faktı da son dərəcə önəmli sayılır.\nGəlin, belə bir tendensiyanı gözdən keçirək. Avropa xoreoqrafları (bu fikri rejissorlara da, yazıçılara da, aktyorlara da şamil etmək mümkündür) arasında, ən azı, iki milli mədəniyyəti özündə cəmləşdirmiş istedadlı yaradıcı şəxslər var: bu mədəniyyətlərdən biri imiqrant valideynlərin qanla, südlə ötürdükləri (dil, adət, ənənə, milli xarakter, mentalitet) mədəniyyətdir, digəri isə Avropada yaşayarkən onların mənimsədikləri (dil, həyat tərzi, ictimai mühit qaydaları) mədəniyyət. Bu qrupa Şərq xoreoqrafları da yaxındır: çünki onlar peşəkar vərdişlərə rəqs obrazları ilə düşünə bilmək mədəniyyətinə Avropada yiyələniblər və artıq çoxdandır ki, öz doğma məmləkətlərindən kənarda işləyib çalışırlar.\nHər iki qrupun yaradıcılığı çox zaman dünya haqqında bir-birinə zidd təsəvvürlərin və duyğuların nizamsız birgəliyidir: burada şəxsi ambisiyalar ilə “alicənab arzular”, Qərbin azadlıq və nailiyyətlərinin tənqidilə Şərqin mədəni dəyərlərinin təbliği, öz ölkələrinin müstəmləkə keçmişinə görə inciklik ilə uğurlu Qərbə nəsə “sübut etmək” istəyi, Avropa kumirlərinin təqlidi ilə Şərq ekzotikası, açıq epatajla inqilabi təhrikçilik, kəskin qəddarlıq ilə gözüyaşlı sentimentallıq yanaşı mövcuddur9.\nBax, söylədiyimiz və söyləmədiyimiz digər məqamlar müasir mədəni dünyanın multikültürəl mənzərəsini və mahiyyətini formalaşdırır, rəqs sənətində yeni estetikanın yaranmasını şərtləndirir.\nBiz Azərbaycan musiqisində də multikültürəl kontekstlə rahatca rastlaşa bilərik. Fikrimcə, bunun ən bariz nümunəsi Azərbaycan muğamlarıdır. Azərbaycan muğamlarının genetikasında ərəb, hind, fars musiqisinin, muğ-şaman ənənəsinin iştirakı danılmaz bir faktdır. Azərbaycanmuğamı sanki Şərq musiqisinin bütün vibrasiyalarına köklənmiş tabaq formalı antenna şəklində düşünülüb, yaradılıb, yaşadılıb: Şərqin havacat və oxumalarını, səs modulyasiyalarını özünə çəkib, fokuslaşdırıb və muğam kimi dünyaya yayıb.\nÇağdaş Azərbaycanda və dünyada yetərincə məşhur “Natiq-ritm qrupu” da milli mədəniyyət içrə təqribən belə bir missiya yerinə yetirir. Onun nağaraçılar qrupunda müxtəlif ölkələrin zərb alətləri təmsil olunmaqla yanaşı burada vurulan ritmlər, əslində, dünya ritmlərinin bir mozaikası, bir buketi halına gətirilir. Təbii ki, müasir Azərbaycan musiqisi kontekstində bu, estetik-emosional bir hadisədir. Lakin eyni zamanda bu olay bütün Azərbaycan musiqisini tamam yeni ritmlər, yeni vibrasiyalarla zənginləşdirir. Dediyim bu ki, “Natiq ritm qrupu”nun konteksti və mahiyyəti multikültürəldir.\nAzərbaycan klassik musiqi tarixinin, caz musiqisi tarixinin bir sıra hadisələri də multikültürəl səciyyə daşıyır. Məsələn: dahi bəstəkar Qara Qarayevin “İldırımlı yollar” baleti (1958) PiterGenriAbrahamsın romanının motivləri üzərində YuriSlonimskinin yazdığı librettoya görə bəstələnib. Sıçrayışlar şok gətiricidir: qara dərili insanların problemləri Azərbaycan musiqisində və musiqi frazalarının fərqli-fərqli səmtlər üzrə marşrutu. Bir tərəfdən S.ProkofyevləD.Şostakoviç, o biri tərəfdən isə afrikalıların xalq musiqisi ilə Azərbaycan muğamı arasında gəlişmələr nəticə etibarı ilə bu baleti xarüqəladə bir sənət şedevrinə çevirir.\nHətta Qara Qarayevin “Yeddi gözəl”, Fikrət Əmirovun “Min bir gecə” baletlərini də multikültürəl müstəvidə nəzərdən keçirmək mümkündür. Bu kontekstdə biz görürürük ki, bir çox hallarda XX əsr Azərbaycan musiqisi Şərq və Qərbin musiqi ənənələrinin mükəmməl bir sintezini ortaya qoyur.\nCaz diringələrilə xalq mahnılarının dialoq yaratdığı bir nöqtədə bənzərsiz Tofiq Quliyevin və Rauf Hacıyevin bəstələri Azərbaycanda mahnı janrının inkişafını yeni bir müstəviyə çıxarır.\nSaksafonçu Pərviz Bağırovun ardınca pianoçu Vaqif Mustafazadə afro-amerikan musiqisi ilə Azərbaycanın etnomusiqisinin sintezinə çalışır və dünya caz tarixinin tamam yeni, fərqli caz-muğam səhifəsini yazır. Bunların hamısı multikültürəl konteksti işıqlandırır. Hətta o fakt ki Ü.Hacıbəyli adına Musiqi Akademiyasında uzun müddət dünyanın ən peşəkar yəhudu musiqi professorları dərs deyiblər və Azərbaycanda klassik musiqinin inkişafına yardımçı olublar, Azərbaycan hüdudlarında tolerantlığın, dialoq fenomeninin nə qədər güclü olduğunu, hansı səviyyədə olduğunu görükdürür. Azərbaycan Milli Konservatoriyasının rektoru Səyavuş Kərimi öz musiqi eksperimentlərində muğamlarımızı, xalq mahnılarımızı norveçlilərin oxumaları ilə, argentilalırın döyəclədiyi ritmlərlə sintez etməyə çalışırdı və ansambllar müstəvisində multikültürəllik nümunəsi yaradırdı.\nBayaq biz mədəniyyət çarxının millərini xatırlatdıq. Amma demədik ki, bu millərdən biri də idmandır, idman mədəniyyətidir. I Avropa oyunları, azından Azərbaycan nümayəndə heyətinin timsalında, bütün dünyaya göstərdi ki, idmanın özü də daim multikültürəl bir məxrəcdədir. Bugün müxtəlif Avropa ölkələrinin futbol (basketbol, voleybol, hokkey) çempionatlarında iştirak edən komandalar da multikültürəl kontekstdə bir araya gəlirlər. Odur ki, multikültürəlizm dövrün, zəmanənin diktəsidir və bu diktədən heç kim kənarda qala bilməz.\nZatən mədəniyyətlərin özlərinə qapanıb qalmaları mümkünsüz bir işdir. Bunun yalnız Orta əsrlər hüdudlarında Yaponiya kimi uzaq bir məmləkətdə gerçəkləşmək və unikallaşmaq imkanı vardı. XIX yüzilinsonlarından etibarən sanki dünyada rəsmiləşdirilməmiş belə bir qanun təsdiqləndi: “Əlahiddə yaşamağa heç kimin mənəvi ixtiyarı çatmır”. Yəqin ki Yaponiyada inteqrativ proseslər XIX-XX yüzillərdəgəlişməsəydi, kasıb Yaponiyanın vəziyyəti acınacaqlı olacaqdı. Sonucda dediyimiz bu ki, mədəniyyətlər dünyaya açıq olduqca onların inkişaf perspektivi, inkişaf amplitudası da genişlənir. Artıq müasir dünya mədəniyyəti multikültürəlliyə məhkum bir mədəniyyətdir.


Ramin Hacılının apellyasiya şikayəti təmin edilməyib » Toplum.tv Azərbaycanda özəl xəbərlər, araşdırmalar, təhlillər və müsahibələrin tək ünvanı\n16:10, 06 Avqust 2018 (Bazar ertəsi) 539\nRamin Hacılının apellyasiya şikayəti təmin edilməyib\nDövlət sərhədini qanunsuz keçməyə cəhddə təqsirləndirilən Ramin Hacılı barəsində seçilmiş həbs müddətinin uzadılması ilə bağlı məhkəmə qərarından apellyasiya şikayəti verib.\n"Report"un məlumatına görə, Bakı Apellyasiya Məhkəməsində hakim Qail Məmmədovun sədrliyi ilə keçirilən prosesdə qərar elan olunub.\nQərara əsasən, R.Hacılının apellyasiya şikayəti təmin edilməyib, birinci instansiya məhkəməsinin çıxardığı qərar qüvvədə saxlanılıb.\nDövlət Sərhəd Xidmətinin (DSX) yaydığı məlumata əsasən, iyunun 4-də DSX-nin sərhəd qoşunlarının Zaqatala sərhəd dəstəsinin hərbi qulluqçuları tərəfindən Balakən rayonunun Mazımqara kəndinin yaxınlığındakı sərhəd zastavasının xidməti ərazisində dövlət sərhədinin pozulmasının qarşısı alınıb. Belə ki, həmin tarixdə sərhəd naryadı tərəfindən dövlət sərhədində 2 nəfər Azərbaycan Respublikası vətəndaşı – 1983-cü il təvəllüdlü Hacılı Ramin Rasim oğlu və 1988-ci il təvəllüdlü Qasımov Fəxrəddin Azad oğlu saxlanılıb.\nİlkin araşdırma zamanı R.Hacılı ölkədən çıxışına qadağa qoyulması səbəbindən dövlət sərhədindən buraxılış məntəqələrindən ölkə ərazisini tərk edə bilməməsini və sərhəd zastavasının xidməti sahəsindən dövlət sərhədini pozmaqla qanunsuz yolla Gürcüstan ərazisinə keçməyə cəhd etməsini, F.Qasımovun isə bu əməlin həyata keçirilməsində ona kömək etməsini etiraf edib. F.Qasımov da eyni məzmunlu ifadə verib.


Makulatura (Çarlz Bukovskinin romanından bir hissə)\nBu sonuncu romanımı axmaq ədəbiyyatın əziz xatirəsinə ithaf edirəm\nKabinetimdə oturmuşdum. İcarə pulunu ödəmək vaxtı çatmışdı. Buna görə də Makkelvi məni köçürməyə çalışırdı. İçəridə nəfəskəsən isti vardı. Kondisioner işləmirdi. Hardansa gəlib stolun üzərinə qonmuş milçək iməkləyə-iməkləyə gəzirdi. Əlimi yelləyib milçəyi ovcumla əzdim. Xatirə qoyub getdiyi cəsəd izlərini balağıma sürtüb təmizlədim. Elə bu anda telefon zırıldadı. Dəstəyi qaldırdım.\n- Lui-Ferdinand Selinin əsərlərini oxumusunuz? – qadın soruşdu. Çılğın səsi vardı. Neçə illər idi ki, qadınlarla münasibətdə deyildim.\n- Hmm-m, - dedim, - Selin...\n- Mən Selini axtarıram, - qadın dedi. – O, mənə lazımdır.\nSəsinin çılğınlığı ona olan marağımı artırdı.\n- Selin? – mən soruşdum. – Onun haqqında nəsə bir məlumat verin. Xanım, susmayın, danışın görüm...\n- Şalvarınızın miyançasını bağlayın.\n- Hardan bildiniz qabağı açıqdır? – soruşdum.\n- İzahata ehtiyac duymuram. Mənə Selin lazımdır.\n- O, ölüb axı...\n- Xeyr, ölməyib. Onu tapın. Mənə lazımdır.\n- Əgər yalnız meyidinə məxsus sümükləri tapsam, onda necə?\n- Ay səfeh, gicləmə, Selin yaşayır.\n- Harda yaşayır?\n- Hollivudda. Qulağıma çatan məlumatlara görə, Red Koldovskiyə məxsus kitab mağazasının həndəvərində dolaşır.\n- Elə isə, özünüz niyə tapmırsınız?\n- Həmən adamın Selin olmağına əmin deyiləm. Heç olmasa, bunu bilmək lazımdır.\n- Şəhərdə yüzlərlə dedektiv ola-ola, mənə niyə müraciət edirsiniz ki?\n- Con Barton məsləhət gördü.\n- Hə, Barton, deyirəm axı. Qulaq asın. Pulu qabaqcadan ödəməlisiniz. Sizinlə şəxsən görüşməliyəm.\n- Bir neçə dəqiqədən sonra sizdə olacam, - o, dedi.\nDəstəyi asdı. Şalvarımın zəncirbəndini çəkib, onu gözlədim.\nQadın kabinetə daxil oldu.\nSözümün canı odur ki, indi təsvir edəcəyim hal, sadəcə, mənə qarşı bir cığallıqdır. Əynindəki paltar bədəninə elə tarım oturmuşdu ki, az qalsın tikişləri sökülə. Şokolada sıx şəkildə bükülmüş zərli qabığı xatırladırdı. Uzundaban ayaqqabıları, qarmaqlı ağacları ayaqlarına keçirib gəzən oyunbazları andırırdı. O, sərxoş vəziyyətdə olan şikəst adam kimi dığırlana-dığırlana otaqda gəzişdi. Başgicəlləndirici gözəlliyi vardı.\n- Əyləşin, xanım, - mən dedim.\nOturdu. Bir ayağını qaldırıb o biri ayağının üstünə aşırdarkən, gül kimi gözlərimi işıqdan məhrum edəcəkdi. Yaxşı qurtardım.\n- Sizi görməyimə çox şadam, ay xanım – dedim.\n- Xahiş edirəm, gözlərinizi belə dombaldıb baxmayın mənə. Onsuz yeni nəsə görməyəcəksiniz.\n- Bax, bunda haqlısınız. Adınızı bilmək olar?\n- Ölüm Ledisi.\n- Ölüm Ledisi? Sirkdə işləyirsiniz, yoxsa kinoda?\n- Harada doğulmusunuz?\n- Elə də əhəmiyyətli deyil.\n- Təvəllüdünüzü bilmək olar?\n- Dərinə getməyin...\n- Sadəcə sizin haqda nəsə məlumat almaq istəyirəm...\nFikrim onun ayaqlarında idi. Ayaqlar mənim üçün bədənin ən vacib üzvüdür. Doğularkən ilk gördüyüm ayaqlar oldu. Ayaqların arasından ciddi-cəhdlə sivişib çıxmağa çalışırdım. O vaxtdan bu vaxta kimi, başıma gələn hadisələr məni geriyə qayıtmağa, o ayaqların arasına qayıtmağa sürükləyir. Buna nail ola bilməməyimə üzülürəm.\nQadın əlini sağa-sola yelləyib dedi:\n- Ey, ayılın!\n- Nə? – gözlərimi onun ayaqlarından çəkib, başımı qaldırdım.\n- Söhbət Selindən gedirdi. Xatırlayırsınız?\nKağızın arasından qısqacı çıxardıb, ucunu ona göstərərək dedim:\n- Göstərdiyim xidmətin haqqı olaraq çeklə ödəniş etsəydiniz yaxşı olardı.\n- Əlbəttə. – O, gülümsədi: - Nə qədər götürürsünüz?\n- Saatına altı dollar.\nQadın çek kitabçasını çıxartdı. Nəsə cızma-qara etdi. Çekin birini qopardıb mənə tərəf tulladı. Çek stolun üstündə düşdü. Götürdüm. 246 dollar yazmışdı. Bu qədər pulu 1988-ci ildə Hollivud Parkındakı qumarxanada xeyli pul udandan üzü bəri görməmişdim.\n- Təşəkkür, ledi...\n- Ölüm Ledisi... – o, düzəliş etdi.\n- Hə, Ölüm Ledisi... – mən dedim. – İndiysə bu Selin haqqında mümkün qədər ətraflı məlumat verərdiniz. Bayaq deyəsən hansısa kitab mağazasından danışdınız.\n- O, Red Koldovskinin mağazasında veyllənirdi. Satışda olan kitabları vərəqləyirdi... Uilyam Folkner, Karson Makkalers, Çarlz Menson haqqında mağaza satıcısına suallar ünvanlayırdı...\n- Kitab mağazasında veyllənir? Hmm...\n- Hə, - o, dedi, - Siz Red Koldovskini tanıyırsınız. Camaatı mağazadan qovmağı sevir. Əgər kimsə onun mağazasında min dollar xərc çəkərək çoxlu-çoxlu kitablar alıb əlavə olaraq da bir neçə dəqiqə qalsa, Red deyəcək: “Bəlkə cəhənnəm olub gedəsən?!”. Red yaxşı adamdır, amma dəli kimidir. Qısası, Selin hər dəfə kitab mağazasına gələndə, Red onu iti qovan kimi qovur. O da “Musso” barına gedib, masa arxasında kədərli görkəmdə oturur. Üstündən iki-üç gün keçir. Yenə kitab mağazasına gəlir. Yenə hər şey təkrarlanır.\n- İndi 1993-cü ildi. Selin və Heminquey isə, hər ikisi 32 il əvvəl ölüblər. Selin 1 iyulda, Heminquey isə ondan bir gün sonra, 2 iyulda ölüb.\n- Heminqueyi tanıyıram. Bizdə qalır.\n- O adamın Heminquey olmasına əminsiniz?\n- Bəs onda Red Koldovskinin kitab mağazasına gələn adamın Selin olması haqda niyə eyni əminliklə danışmırsınız?\n- Bilmirəm. Onunla bağlı nəsə şübhəciləm. Heç zaman belə olmamışdı. Bəlkə bu biznesdə çoxdan olmağımdan irəli gəlir. İndi də sizdəyəm. Barton sizin yaxşı dedektiv olmağınız haqda çox danışır.\n- Siz də elə düşünürsünüz ki, əsl Selin sağdır? Sizə Selin lazımdır?\n- Çox lazımdır, əzizim, çox.\n- Adım Bileyndir. Nik Bileyn.\n- Lap yaxşı, Bileyn. Mən hər şeyi təfərrüatına kimi bilməliyəm. Həqiqətən bu Selin nəçidir, kimdir, yoxsa hansısa başdanxarabın birisi nəyimə gərək? O qədər Selin var ki...\n- Mən mütləq tapacam.\n- Onda elə bu gündən işə başlayın. Mənə Fransanın ən gözəl yazıçısı lazımdır. Bilsəz nə qədər gözləmişəm onu...\nQadın ayağa qalxıb cəhənnəm oldu. Həyatımda heç zaman belə göt görməmişdim. Söznən ifadə etmək mümkünsüzdür. Məni narahat etməyin. Qoy onu bir az da xatırlayım.\nNövbəti gün Palm-Sprinqsdə Ticarət Palatası qarşısında edəcəyim çıxışı təxirə saldım.\nYağış yağırdı. Tavanın arasından yağış damcıları damırdı. DAM, DAM, DAMBADURUM, DUM, DUM, DUMBADURUM, DAM, DAM, DAMBADURUM, DUM, DUM, DUMBADURUM, DAM, DAM, DAM...\nYaponların sevimli içkisi olan Sakedən vura-vura qızmağa çalışırdım. Amma içki heç təsir etmirdi. Bədənim qızmırdı. 55 yaşım var, amma yağışın qarşısını alacaq bir “qorşok”um da yoxdu. Atam məni həmişə xəbərdar edərdi: “Oğlum, bilirsənmi sənin axırın necə olacaq? Arkanzasda özgə bir evin artırmasında kəfləmə vurmaqla qurtaracaqsan”. Düzdü, indi Arkanzasda deyiləm. Amma ora getməyə hələ vaxtım var. Arkanzasa hər gün avtobuslar gedir. Sadəcə o avtobuslara minəndə qəbizliyim tutur. Hər dəfə də hansısa iylənmiş bir saqqallı qoca xoruldayıb beynimi xarab eləməsə olmaz. Yaxşısı budur Selinin işi üzrə araşdırma aparım.\nSöhbət Lui-Ferdinand Selindən gedir, yoxsa başqa bir Selindən? Hərdən mənə belə gəlir ki, heç özümün kim olduğumu da bilmirəm. Yaxşı, mən Nik Bileynəm. Bu dəqiqdir.\nKimsə çığıracaq: “Ey, Harri! Harri Martel!” Mənsə hay verəcəm: “Eşidirəm, nolub?” Yəni istənilən adamın yerində ola bilərəm. Nə tafotu var? Mənim adım sizə nə deyir ki?\nHəyat çox qəribədir, deyilmi? Həmişə beysbol komandasına məni son anda daxil edirdilər. Denver stadionunda, qotur beysbol topuylu onları əzişdirəcəyimi yaxşı bilirdilər. Paxıl heyvanlar!\nMən istedadlıydım. Elə indi də istedadlıyam. Hərdən barmaqlarıma baxıb, peşəkar pionist və ya başqa bir sənətin sahibi ola biləcəyimi düşünürdüm.\nBəs əllərim nəylə məşğuluydu? Nəylə məşğul olacaq ki?! Daşşaq qaşımaqla, qəbz yazmaqla, məxfi adları açmaqla, unitazın suyunu buraxmaqla və. s. bu kimi şeylərlə. Hədər yerə sərf etdim əllərimi. Beynimi də həmçinin. Tavandan başıma daman yağış damcılarının altında oturmuşdum.\nTelefon zəng çaldı. Yağış damcılarıyla naxışlanmış telefon dəstəyini Vergilər İdarəsinin vaxtı keçmiş quru bildiriş vərəqəsiylə silib, dəstəyi qaldırdım.\n- Nik Bileyn eşidir, - mən dedim. Güya Harri Martel desəydim nolacaqdı ki?!\n- Sizinlə danışan Con Bartondur, - dəstəyin o başındakı adam özünü təqdim etdi.\n- Hə, siz məni bir qadına tərif etmişdiniz. Təşəkkür edirəm.\n- Mən sizi müşahidə edirdim. Sizin istedadınız var. Özünüzü çərçivəyə salmırsınız. Bunun da öz gözəlliyi var.\n- Bu sözlərinizi eşitmək xoşdur. İşlər pis gedir.\n- Sizi müşahidə edirdim. Hər şey yoluna düşəcək, sadəcə dözümlü olmaq lazımdır.\n- Düz deyirsiniz. Sizə nə köməyim dəyə bilər, cənab Barton?\n- Mən Qırmızı Sərçəni axtarıram.\n- Qırmızı Sərçə? Bu nə quşdur belə?\n- Mən belə quşun mövcudluğuna şübhə etmirəm. Sadəcə o quşu tapmaq lazımdır. İstərdim ki, siz tapasınız.\n- Müəyyən ipucları varmı?\n- Yox, yoxdur. Amma Qırmızı Sərçənin haradasa oralarda olmasına əminəm.\n- Bu Sərçənin adı var, ya yox?\n- Hansı mənada deyirsiniz?\n- Necə adlandığını bilmək istəyirəm. Məsələn, Henri. Ya da Abner. Və ya Selin?\n- Yox, mənim dediyim sadəcə, Qırmızı Sərçədir. Bu quşu tapacağınıza şübhə etmirəm. Sizə inanıram.\n- Cənab Barton, bu sizə baha başa oturacaq.\n- Əgər Qırmızı Sərçəni tapsanız, həyatımın sonuna kimi, hər ay sizə 100 dollar ödəyəcəm.\n- Hmm... Qulaq asın, bəlkə pulun hamısını qabaqcadan verəsiniz?\n- Yox, Nik, hamısını versəm, at yarışlarında xərcləyəcəksiniz.\n- Oldu, cənab Barton. Telefon nömrənizi verin, bu işlə məşğul olacam.\nBarton nömrəsini verib dedi:\n- Sizə çox ümidliyəm, Bileyn. – və dəstəyi asdı.\nİşim yavaş-yavaş düzəlirdi. Amma tavan yağış damcılarını daha gur axıdırdı. Bədənimə qonmuş yağış damcılarını üstümdən çırpdım. Sakeni açdım. Damağıma bir siqaret qoyub yandırdım. Tüstünü içimə çəkərkən öskürdüm. Qəhvəyi yumru şlyapamı başıma qoydum. Telefonun avtomat cavabçısını işə saldım. Ehmalca qapıya yaxınlaşıb, qapını açdım... Makkelvi qapının ağzını kəsdirmişdi. Geniş sinəsi vardı. Əynində pambıq kostyum.\n- Evin icarə müddəti bitib, ay əclaf! – o, bağırdı. – Cəhənnəm ol!\nElə bu an onun qarnına diqqət kəsildim. Qarnı yumşaq pox-püsür yığınını xatırladırdı. Endirdiyim zərbə qarnının bataqlığında boğuldu. Şax qaməti o dəyqə əyildi. Yıxılıb, kənara yuvarlandı. İyrənc mənzərədir. Yaxınlaşıb portmanetini götürdüm. İçində övladlarının pornoqrafik pozalarda şəkilləri vardı. Belə yerdə, onu öldürməyəsən neyləyəsən?! Amma bunun əvəzinə, onun “Qızıl Viza” kartını götürdüm. Götünə bir təpik ilişdirib, liftlə düşdüm.\nRed Koldovskinin kitab mağazasına piyada getmək qərarına gəldim. Çünki qadağan olunmuş yerdə maşın saxladığıma görə həmişə cərimə olunuram. Pullu dayanacaqlar cibimə görə deyil.\nKefimin olmayan bir vaxtında Redin yanına gedirdim. İnsan ölmək üçün doğulur. Bu cümlənin mahiyyəti bilirsinizmi nədir? Çərənləyə-çərənləyə ölümünü gözləyirsən. Hanısa “X” marşrutunu gözləyirsən. Las-Veqas mehmanxanasının bir nömrəsində yekədöş qadın gözləyirsən. Balığın danışmasını gözləyirsən. Xərçəngin fit çalmasını gözləyirsən. Laqqırtı vurursan.\n- Bəxtin gətirdi, - o, dedi, - bura gəlib özünün yeni marka seriyalarıyla lovğalanan\nsərxoş Çinaskiylə yaxşı edib yollarını ayırdın.\n- Bu öz yerində, - mən dedim. – səndə Folknerin “Mən ölən zaman” romanının imzalanmış nüsxəsi var?\n- 2800 dollara.\n- Alıb-almayacağım barədə düşünəcəm.\n- Üzrlü hesab edin, - Red mənə cavab verib, Tomas Vulfun “Evə qayıdış yoxdur” romanının birinci nəşrini vərəqləyən adama tərəf çevrildi.\n- Zəhmət olmasa, kitabı yerinə qoyun və burdan cəhənnəm olun!\nQaməti əyilmiş, kövrək bədəni uçunmuş birisiydi. Əynində sarı rezin kostyum vardı.\nO, kitabı şkafa qoydu. Yanımızdan keçib qapıya istiqamət aldı. Ağlamalı vəziyyətə düşmüşdü. Yağış kəsmişdi. Sarı rezin kostyumun onu yağışdan müdafiə etməsinə artıq gərək yoxuydu.\nRed mənə baxdı.\n- İndi gör mən nə çəkirəm. Təsəvvürünə gətir, bəziləri hətta bura dondurma yalamağa gəlir!\n- Bundan daha pisini təsəvvürümə gətirə bilərəm!\nElə bu an mağazanın ortasında daha bir adamı gördüm. Deyəsən onu şəkillərindən tanıyırdım. Selin. Selin?!\nAsta addımlarla ona yaxınlaşdım. Tomas Mannın “Sehrli dağ” romanını oxuyurdu. Məni gördü.\n- Bunu yazan adamın problemi var, - o, kitabı qaldıraraq dedi.\n- Nə problemi var? – mən soruşdum.\n- Bu adam kədərlənməyi incəsənət hesab edir.\nO, kitabı rəfə qoydu. Qarşımda dayanmışdı. Selinə oxşayırdı. Ona diqqətlə baxdım.\n- Bu, inanılmazdır, - mən dedim.\n- Nə inanılmazdır?\n- Elə bilirdim, ölmüsünüz, - dedim.\nMənə baxıb cavab verdi.\n- Mən də sizin kimi. Elə bilirdim siz də ölmüsünüz.\nQabaq-qənşər dayanıb bir-birimizin üzünə baxdıq.\nBirdən Redin bağırtısını eşitdim.\n- EY, SƏN! – o, çığırdı. – CƏHƏNNƏM OL BURDAN! Görəsən Red kimi nəzərdə tuturdu?! Məni, yoxsa mənnən söhbət edəni?\n- Hansımız cəhənnəm olaq? – mən soruşdum.\n- SELİNƏ OXŞAYAN ADAMI DEYİRƏM! CƏHƏNNƏM OL BURDAN!\n- Niyə belə deyirsən, Red? – mən soruşdum.\n- ONLARIN KİTAB ALMAYACAĞI O DƏYQƏ HİSS OLUNUR!\nÖzünü Selin kimi qələmə verən şəxs qapıdan çıxdı. Mən də onun ardıyca çıxdım.\nO, bulvara tərəf gedib, qəzet köşkünün qarşısında dayandı.\nBildiyim qədəriylə, bu qəzet köşkü çoxdandır burda var. Elə bu qəzet köşkünün həndəvərində iyirmi-otuz il əvvəl üç fahişəyə necə girişdiyimi xatırladım. O fahişlərin hamısını evə apardım və evdə saxladığım itə baxıb yalnızcasına kəfləmə atdım. Etdiyim bu hərəkət onlara gülməli göründü. Onlar sərxoş idilər. Maldan vurmuşdular. Sonra fahişələrdən biri vanna otağına getdi. Orda yerə sərildi. Başı unitazın qırağına dəyib yarıldı. Ətraf qana qərq oldu. Onun qanını yerdə qoymamaq üçün yaş dəsmalla silməyə başladım. Sonra onu yatağa uzatdım. Digər fahişə rəfiqələri çıxıb getdilər. Yatağımda uzanan fahişə isə, dörd gün, dörd gecə bizdə qaldı. Şərqi Kanzas-Sitidə yaşayan iki övladı haqda çərənləyə-çərənləyə bütün pivələrimi içib qurtardı.\nÖzünü Selin kimi qələmə verən şəxs isə köşkün yanında durub jurnal oxuyurdu. Ona yaxınlaşarkən, gördüm “Nyu-Yorker” jurnalını oxuyur. Selin (?!) jurnalı yerinə qoyub mənə baxdı.\n- Bu yazıçıların ancaq bir problemi var.\n- O problem nədir elə?\n- Bunlar yazmağı bacarmırlar. Heç birisi bacarmır.\nYanımızdan boş taksi keçirdi.\n- EY, TAKSİ!, - Selin qışqırdı.\nSürücü əyləcə basıb saxladı. Selin maşına tərəf qaçdı. Arxa qapını açıb içəri keçdi.\n- EY! – mən qışqırdım. – SİZDƏN SORUŞMAQ İSTƏYİRDİM!....\nTaksi Hollivud bulvarına götürüldü. Selin maşının pəncərəsindən boylanıb, mənə orta barmağını göstərdi. Maşın gözdən itdi.\nNeçə illər ərzində, bu yerlərdə boş, sərnişinsiz taksini ilk dəfəydi görürdüm.\nYağış kəsmişdi. Ancaq yağmasıyla gətirmiş olduğu kədəri özüylə aparmamışdı. Hava sərin idi. Ancaq yağışdan islanıb soyuqlamış adamlardan hansısa osdurub havanı korlamışdı.\nÜşüdüyümdən başımı çiyinlərim arasına gizlədib, “Musso” barına yollandım.\nÜstümdə Makkelvidən yadigar qalmış “Qızıl Viza” kredit kartı vardı. Mən sağ idim. Hətta özümü Nik Bileyn kimi hiss etdim. Erik Koutsun melodiyasını zümzümə edə-edə gedirdim: “Nəyi necə qurmusan, bilmirsənmi sən?! Quran sənsən, qurduğuna bənzər cəhənnəm”.\nVebsterin lüğətinə baxdım. Lui-Ferdinand Selin, 1891-1961. İndi 1993-cü ildir. Demək, Selin həyatdadırsa, onda onun 102 yaşı olmalıdır. Elə buna görə də Ölüm Ledisinin onu axtarması təəccüblü deyil.\nAmma kitab mağazasında özünü Selin kimi qələmə verən şəxsin 40-50 arası yaşı olardı. Demək o adam Selin deyil. Yox əgər Selindirsə, demək qocalığa qalib gəlməyin çəmini tapıb. Heç uzağa getməyək, götürək elə kinoulduzları: Onlar götlərinin dərisini çıxardıb, bənizlərinə calaq edirlər. Uzaqbaşı göt dərisi qırışır. Son illər isə onlar bənizlərinin əvəzinə, götlərindən hamilə qalırlar. Selin buna gedərdimi? 102 il yaşamağa kimin həvəsi var? Ancaq dəlinin. Yaxşı, tutaq ki, Selinin bu qədər yaşamağa həvəsi var. Bəs onu bu qədər yaşamağa vadar edən, onda bu həvəsi doğuran nəydi? Bütün bunlar sanki dəlilikdir. Ölüm Ledisi dəlidir. Mən dəliyəm. Avialayner pilotları dəlidir. Heç zaman pilota baxmayın. Təyyarəyə qalxın və içki sifariş verin.\nMən iki milçəyin stolun üzərində həzin-həzin sikişməsinə baxırdım. Qərara gəldim ki, Ölüm Ledisinə zəng edim.\nŞalvarımın miyançasını bağlayıb, onun dəstəyi qaldırmasını gözlədim.\n- Allo, - Ölüm Ledisinin səsini eşitdim.\n- I-ı-ı-mm, - mən dedim.\n- Nə? Hə, Bileyn, sizsiniz. İşlər necə gedir?\n- Selin ölübdür. O, 1891-ci ildə doğulub.\n- Bileyn, mən onun doğum tarixini yaxşı bilirəm. Qulaq asın, mən bilirəm ki, o, sağdır... hardasa... kitab mağazasına da gedə bilərdi. Siz araşdırma aparıb nəsə müəyyən edə bildinizmi? Selin mənə lazımdır. Çooox lazımdır.\n- Miyançanızı bağlayın.\n- Ay dəli, deyirəm şalvarının zəncirbəndini çək.\n- Hə... Bir dəqiqə...\n- Onun mövcud olub-olmaması barədə dəqiq məlumat lazımdır mənə. Mən sizə demişdim: onunla bağlı işim heç düz gətirmir. Psixoloji tormoz vəziyyətidir. Barton sizi məsləhət bildi. Sizin ən yaxşı dedektiv olduğunuzu dedi.\n- Hə, yeri gəlmişkən, Barton özü də mənə bir iş tapşırıb. Qırmızı Sərçəni tapmağa çalışıram. Bu haqda sizin fikriniz nədir?\n- Qulaq asın, Bileyn, əgər Selin barəsində işin üstünü aça bilsəniz, sizə Qırmızı Sərçənin yerini deyəcəm.\n- Doğrudan, xanım? Mən sizin üçün hər şey edərəm!\n- Məsələn nə edərdiniz?\n- Məsələn, ən sevimli tarakanımı öldürərdim. Əgər anam burda olsaydı, onu qayışla döyərdim...\n- Bəsdirin çərənlədiniz! Artıq beynimə elə fikirlər gəlir ki, Barton sizi məsləhət görməklə, elə bil, məni ələ salıb. Yaxşısı budur işinizlə məşğul olun. Ya Selin barəsində işin üstünü açacaqsınız, ya da mən sizin dalınızca gələcəm.\n- Xanım, bir dəqiqə.\nTelefonu qırağa qoydum. Eh. Mənim ardımca gəlmək onun üçün problem deyil. İşim başımdan aşırdı. Gözüm, bir neçə milçək gəzirdi, onları həyatdan məhrum etmək üçün.\nQapı açıldı. Makkelvi idi. Bir topa pox-püsürü andıran kəmağıl birisiylə qarşımda durmuşdu. Makkelvi mənə baxıb, zibil topasına işarə edərək dedi:\n- Bu Tommidir.\nTommi bulanıq gözlərini mənə zillədi.\n- Çox şadam, - o, dedi.\nMakkelvi istehzalı və qorxunc bir təbəssümlə mənə gülümsədi.\n- Demək, Bileyn, mənə qarşı etdiyin hərəkətin əvəzi olaraq, Tomminin bura gəlməsində bir məqsədi var. Səni qoğal kimi əzişdirərək, başıkəsik toyuq kimi qan içində ora-bura vurnuxmağın istiqamətində uğurlu əməliyyat tədbiri keçirtmək. Elədirmi, Tommi?\n- Elədir ki, var, - Tommi təsdiqlədi.\nBelə baxanda, çəkisinin 170 kq olduğunu iddia edərdim. Amma bədənindəki tükləri qırxası olsaq, 160 kq demək olar. Ona çox nəzakətlə gülümsədim.\n- Qulaq as, Tommi, sən məni tanımırsan, düzdürmü?\n- Bəs onda niyə məni döymək istəyirsən?\n- Cənab Makkelvinin əmri belədir.\n- Tommi, bəs bu cənab Makkelvi sidiyini içməyi əmr etsə, içəcəksən?\n- Mənim adamımın fikrini yayındırma! – Makkelvi dedi.\n- Tommi, bəs bu cənab Makkelvi sənə əmr etsə ki, ananın nəcisini ye, sən durub ananın nəcisini yeyəcəksən?\n- Bileyn, sox içinə, burda mən göstəriş verirəm!\nMakkelvi üzünü Tommiyə çevirib əmr etdi.\n- Haydı, qoçum, döyüş zamanı gəldi. Bu adamı köhnə qəzet parçası kimi cırıq-cırıq elə, tikə-tikə doğra. Anladınmı, qoçum?\n- Anladım, Cənab Makkelvi.\n- Bəs onda nəyi gözləyirsən? Tomas Murun sözü olmasın, yayın son qızılgülünü gözləyirsən?\nStolun siyirməsindən lüger tapançasını çıxardıb, lüləsini pəzəvəngə tərəf yönəltdim.\n- Dayan, Tomas, əgər dayanmasan, stenford komandasının bütün futbolkalarındakı qırmızı rənglərin birliyi, burda tökülən qanın yanında heçnə olacaq!\n- Bura bax, - cənab Makkelvi dedi, - bu tapançanı hardan tapmısan?\n- Tapançasız dedektiv, prezervativsiz pişik və ya əqrəbsiz saata bənzər.\n- Bileyn, - Makkelvi dedi, - boş-boş çərənləmə.\n- Bunu səndən əvvəl də mənə bir qadın demişdi. İndiysə, özünlə gətirdiyin bu pəzəvəngə denən at kimi kişnəməyini kəssin, yoxsa qoyun kimi mələdəcəm onu!\n- Tommi, - Makkelvi dedi, - Geri qayıt, gəl mənim yanımda dur.\nTommi Makkelvinin əmrinə tabe oldu. İndi onunla necə rəftar edəcəyimi müəyyən etmək lazımıydı. Bu, sadə məsələ deyildi. Oksfordda təhsil alarkən, mənə təqaüd ödəmirdilər.\nBiologiya dərsi başlayarkən, yatıb qalırdım. Riyaziyyatda elə bir fərq yoxuydu. Amma iş belə gətirib ki, hələ də sağam. Deyəsən, sağam. Onların qabağına “tuz” qoymağı bacardım. Hərəkət növbəsi məndəydi. Ya indi, ya da heç zaman. Sentyabr yaxınlaşırdı. Qarğalar qanadlarını bir-birinə çırpa-çırpa, səs-səsə verib, qarıldaya-qarıldaya məsləhətləşirdilər. Gecənin zülmət qaranlığı günəşin qanlı şəfəqlərini söndürürdü.\n- Hə, Tommi, - mən dedim, - haydı, çapın dördnala! İtilin!\nBu heyvərə ya məni eşitmirdi, ya da özünü eşitməzliyə vurmuşdu.\nMakkelvinin gözlərinin içinə baxaraq, acı-acı gülümsəyib, tapançanın qoruyucusunu açdım.\nTommi axmağın birisiydi. Amma düşündüyünüz qədər də axmaq deyildi.\nO, uşaq kimi iməkləyə-iməkləyə çıxmaq istərkən, 5,9 bal gücündə olan zəlzələnin təsirindən dağdan qopmuş qaya parçası kimi yumalana-yumalana altıncı mərtəbədən dambadurum aşağı düşdü. Tommi məşhur sürrealist rəssam Salvador Dalinin “Yumşaq Saat” rəsm əsərindəki ərimiş saatlar kimi, döşəməyə yapışmışdı. Böyük Kanyon kimi aşağıdan mənə baxırdı.\n- Tommi, indiysə sən fil olacaqsan, Makkelvi isə fil otaran çodar olacaq!\n- Nə? – Tommi dedi.\n- Tez ol, Makkelvi, filin belinə dırmaş!\n- Bileyn, sən dəlisən?\n- Bilmək olmaz. Kimin üçünsə dəlilik ola bilər, kimin üçünsə ağıllılıq. Dəlilik nisbidir.\n- Sənə sözüm yoxdur, - Makkelvi dedi.\n- Dırmaş görüm!\n- Eee, yaxşı, yaxşı. İcarə pulunu gecikdirənlərlə aramda belə xoşagəlməz hadisələr heç vaxt olmamışdı. Birinci dəfədir.\n- Oğraş, demirəm dırmaş?!\nMakkelvi Tomminin belinə dırmaşdı. Amma ayaqlarını sallamaqda çətinlik çəkdi. Fil az qalmışdı, ikiyə parçalansın.\n- Yaxşı, yaxşı, kifayətdir, - mən dedim. – İndiysə, Tommi, sən fil olduğun üçün, Makkelvini belində liftə aparacaqsan. Haydı səyahətə!\nTommi kabinetdən iməkləyə-iməkləyə çıxdı.\n- Bileyn, - Makkelvi yalvardı, - özüm sənə pul verəcəm. Anamın qasığına and içirəm!\n- Hünərin var bir də artıq-əskik hərəkət elə! Sən öl, şeyini kəsib, zibil borusuna tıxayacam!\nKabinetin qapısını açdım. Makkelvini belində daşıyan Tommi sürünə-sürünə kabinetdən çıxdı.\nPilləkənlərlə endi. Mənsə tapançanı cibimə soxarkən hansısa vərəqi əzişdirdim. Tapançanı çıxartdım. Bu kağız-kuğuz nəqliyyat vasitəsini idarə etmək hüququnu verən sürücülük vəsiqəsini almaq üçün verdiyim nəzəri imtahanın cavabları idi. Bütün cavablar qırmızılanmışdı. İmtahandan kəsilmişdim. Bu rəsmi kağız-kuğuzu arxaya tullayıb, mal-qara otaran dostlarımın dalıyca getdim.\nLiftə çatdıq. Düyməni basıb lifti çağırdım.\nLiftin qalxmasını gözlədiyimiz müddətdə, Jorj Bizenin “Karmen” operasından bir melodiyanı zümzümə etməyə başladım. Hardasa uzaq keçmişdə Cimm Foksun zir-zibilli mehmanxanalardan birinin nömrəsində ölməsi haqda xəbəri qəzetlərdən birinin manşetindən oxuduğumu xatırladım. Bu cür beysbolçu olasan, amma bit-birə basmış bir yerdə öləsən.\nNəhayət lift gəlib çıxdı. Qapıları açıldı. Temminin dalına bir təpik ilişdirib, öz yüküynən birlikdə liftin kabinəsinə saldım. Kabinədə üç nəfər vardı. Qəzet oxuyurdular. Lift aşağı şütüməyə başladı.\nMənsə pilləkənlərlə düşdüm. On beş kiloqram çəki artıqlığından əziyyət çəkirdim. Artıq qalan piylərimi əritməyə ehtiyacım vardı.\nMən yol ölçürmüş kimi, 176 pilləkan sayıb birinci mərtəbəyə çatdım. Tütün köşkünə yaxınlaşıb, bir qutu siqaret və “At Yarışları Proqramı”nı aldım. Lift enirdi.\nKüçədə işin öhdəsindən gələcəyim barədə özümü toxtatdım. Mavi gözlərim var. Ayaqqabılarım köhnəlib. Məni heç kim sevmir. Amma məni məsuliyyətli bir iş gözləyirdi. Özəl dedektiv – Nik Bileyn bu işin öhdəsindən gəlməliydi.\nTərcümə - Ramil Rahiboğlu


Nəzər nöqtəsi 23 May 2018 12:00 (UTC+04:00)\n"Azərbaycanda adət-ənənələrə görə qız qaçırma var. Bəzən insan oğurluğu ilə qız qaçırmanı eyniləşdirirlər. Hesab edirəm ki, bu, düzgün münasibət deyil".\nTrend-in məlumatına görə, bunu Milli Məclisin İctimai birliklər və dini qurumlar komitəsinin sədri Siyavuş Novruzov “Azərbaycanda ailə modeli: müasirlik və dəyərlər” mövzusunda keçirilən konfransda çıxışı zamanı deyib.\nO bildirib ki, qızı zorla qaçırdıqda hansısa tədbir görmək olar: “Qız zorla qaçırıldıqda bunun üçün bir variant tapmaq olar, amma insan oğurluğu ilə qız qaçırmanı eyniləşdirmək düzgün deyil. İnsan oğurluğu tamah məqsədilə edilir”.\n“Bu, bir mənəvi dəstəkdir. Gələcəkdə mütləq bir addım atmalıyıq ki, tərəflər arasında nikah müqavilələri də bağlansın. Mülkiyyət münasibətləri, ailmentin verilməməsi, uşaqların valideynlərə göstərilməməsi ilə bağlı rəsmi qurumlara müraciətlər, şikayətlər edilir. Buna görə də nikah müqavilələri bağlanmalıdır. Bəzən görürsən ki, gəlini gətirirlər və onu evdə qeydiyyata salmırlar ki, birdən sabah əmlaka iddiaçı olar. Bu baxımdan nikahdan əvvəl nikah müqavilələrinin bağlanması çox düzgündür”.


Azərbaycan Premyer Liqasının XVI turuna yekun vurulub - NƏTİCƏLƏR\nFevralın 10-da futbol üzrə Azərbaycan Premyer Liqasının XVI turuna yekun vurulub.\nXezerxeber.az xəbər verir ki, turun son oyununda "Səbail” "Bayıl Arena”da "Zirə”ni qəbul edib. Qarşılaşma qonaqların 2:0 hesablı qələbəsi ilə yekunlaşıb.\n"Zirə”nin heyətində ilk qolu oyunun 2-ci dəqiqəsində paraqvaylı hücumçu Xulio Sezar Rodrigez vurub. Oyunda son nöqtəni isə Sadio Tounkara 90-ci dəqiqədə vurduğu qolla qoyub.\nMeydan sahiblərinə gəlincə, onlar bir neçə əlverişli imkandan yararlana bilməyiblər. Belə ki, 51-ci dəqiqədə "Səbail”in hücumçusu Ağabala Ramazanovun qüvvətli zərbə ilə vurduğu top qapı tirinə dəyərək geri qayıdıb. Oyunun 69-cu dəqiqəsində isə Kitanovskinin başla vurduğu top qapı dirəyinə tuş gəlib. Qarşılaşmanın 81-ci dəqiqəsində Elvin Yunuszadə ikinci sarı vərəqə ilə cəzalandırılaraq "Səbail”i azlıqda qoyub. Bundan üç dəqiqə sonra Kevin Kubembanın zərbəsinin qarşısını da qapı dirəyi alıb.\nBu qələbədən sonra xallarının sayını 13-ə çatdıran "Zirə” sonuncu pillədən uzaqlaşaraq 7-ci sıraya yüksəlib. "Səbail” isə 24 xalla üçüncü yerdədir.\nXatırladaq ki, ötən gün keçirilən digər matçında "Neftçi” "Keşlə”ni 2:0 hesabı ilə məğlub edib. Fevralın 9-da keçirilmiş oyunlarda "Qəbələ” "Sabah”a 1:0, "Qarabağ” isə "Sumqayıt”a 2:0 hesabı ilə qalib gəlib.


"Kitabevim.az" mağazalar şəbəkəsi bağlanır - Şok açıqlama - AzEdu.az AZƏRBAYCAN TƏHSİL PORTALI\n2013- cü ildə fəaliyyətə başlayan “Kitabevim.az” mağazalar şəbəkəsi fəaliyyətini dayandırır.\nAzEdu.az xəbər verir ki, bu barədə açıqlama verən “Kitabevim.az” mağazalar şəbəkəsinin direktoru Emin Sadıqov bildirib ki, mağazanın daxili xərclərinin çox olması, yükək satışın həyata keçirilməməsi səbəbindən belə bir qərar verilib:\n“Yüksək satış olmadığı üçün mağazanın fəaliyyətini dayandırmaq qərarı aldıq. Keçən il də Əhmədlidəki mağazanı bağlamışdıq. Metronun “28 may” stansiyasındakı isə hazırda mağaza datasiya ilə fəaliyyət göstərir. Amma vəziyyət belə davam edərsə, o mağazanı da bağlamaq qərarı alacağıq. Fəaliyyət göstərdiyi dövrdən bəri mağazanın xeyirdən çox ziyanı var. Satışın aşağı icarə xərclərinin çox olması mağazasının uzun müddət fəaliyyət göstərməsinə mane olur”. (Kulis.az)


Flynn 'Rusiya istintaqı'nda toxunulmazlıq istəyir\nPrezident Donald Trump-ın milli təhlükəsizlik müşaviri postundan çıxarılmış Michael Flynn rəsmilərə deyib ki, Konqres komitələrinin suallarını cavablandırmaq istəyir. Bir şərtlə ki, Trump kampaniyasının Rusiyayla mümkün bağlarını araşdıran istintaq onu «ədalətsiz» mühakimə etməsin.\nFlynn-in vəkili Robert Kelner martın 30-da deyib ki, «Flynn-in deməyə sözü var, imkan yaradılarsa, onu deməyi çox istəyir».\nDaha öncə «The Wall Street Journal» yazmışdı ki, Flynn Federal Təhqiqatlar Bürosuna (FBI) və Konqresin təhqiqatçılarına danışmaq, əvəzində istintaqdan toxunulmazlıq istəyir.\nFBI və Konqresin kəşfiyyat komitələri Flynn-in Rusiyayla əlaqələrini öyrənirlər. Konqres komitələri Rusiyanın 2016-cı il prezident seçkisinə müdaxiləsini, Trump kampaniyası ilə Kreml arasındakı mümkün bağları araşdırır.\n«The Wall Street Journal» yazıb ki, Flynn-in toxunulmazlıq istəməsi onun hüquqi baxımdan təhlükədə olmasına inandığını göstərir. FBI və komitələr ona, hələlik, toxunulmazlıq verməyib.\nFlynn vəzifəsindən fevralın 13-də çıxarılıb. Onun Trump prezident andı içməmişdən Rusiya səfiriylə sanksiyaları müzakirə etdiyi, eləcə də prezident seçkisindən öncə Rusiya şirkətlərindən 67 min dollardan çox pul aldığı üzə çıxıb.


Şəmkir rayonunun Kür qəsəbəsində, Şəmkirçayın sağ sahilində yerləşən, sahəsi 2 hektardan artıq olan Bitdili yaşayış yerində ümumi sahəsi 210 kv.m olan iki qazıntı qoyulmuş, burada mədəni təbəqə yatımının qalınlığının orta hesabla 1,6 m təşkil etdiyi müəyyənləşdirilmişdir. I qazıntı sahəsində müxtəlif formalı küpə və bardaqların fraqmentləri, düz və dalğalı xətlərlə bəzədilmiş dərin və dayaz kasaların qırıqları, çəlləkvarı və kubformalı qabların parçaları tapılmışdır. Əksəriyyəti əldə hazırlanmış bu qabların saxsısının rəngi qara, boz və qırmızıdır. Saxsı məmulatından başqa dən daşları, toppuz başlığı, ağırlıq daşı və təkər modeli tapılmışdır.\nI qazıntı sahəsinin cənub tərəfində üçdə bir hissəsi torpağa basdırılmış iri küplər aşkarlanmışdır. Küplər iri tutumlu olub hündürlükləri 1,6-1,7 m-ə çatırdı. Onlardan birinin dibində şərab qalığı mühafizə olunmuşdu.\nI qazıntının şərqində xam torpaqda düzəldilmiş, diametri 1 m olan ocaq qalığı üzə çıxarılmışdır. Onun ətrafındakı sahə gil suvaq ilə suvanmışdı.\nII qazıntı sahəsində üç dulus kürəsinin qalıqları aşkarlanıb təmizlənmişdir. Çiy kərpicdən hörülmüş bu kürələr yüksək hərarətin (1000-1200 dərəcə ) alınmasına imkan verən ikiqatlı quruluşa malik idilər. Bu dulus kürələrində iri küplərdən tutmuş kiçik nəfis qablara qədər müxtəlif saxsı məmulat istehsal olunmuşdu. Şərti olaraq II qazıntı sahəsinin yerləşdiyi hissəyə sənətkarlar məhəlləsi adı verilmişdir.\nFaktiki materiallar Bitdili yaşayış yerini erkən dəmir dövrünə aid etməyə imkan vermişdir.\nZəyəmçay nekropolu.Şəmkir rayonu ərazisində Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft və Cənubi Qafqaz qaz boru kəmərlərinin inşaatı ılə əlaqədar geniş arxeoloji qazıntılar aparılmış abidələrdən biri, son tunc- erkən dəmir dövrünə aid Zəyəmçay nekropoludur (1;2,3). Zəyəmçay yaxınlığında 2 hektaradək ərazini əhatə edən nekropolun boru kəmərlərinin keçdiyi marşrutda 24 m enində, 100 m uzunluqda zolaqda, yəni 2400 kv.m. sahəsində aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində 130 qəbir tədqiq edilmişdir. Onların böyük əksəriyyəti, 87 qəbir daş örtüklü qəbirlər tipinə aid edilir. Qalanları isə adi torpaq qəbirlərdən və seyrək çaydaşı torpaq qarışıq örtüklü qəbirlərdən ibarətdir.\nDaş örtüklü qəbirləri səciyyələndirən başlıca cəhət qəbrin üstündə çaydaşlarından qurulmuş örtüyün olmasındadır. Örtüyün hündürlüyü 25- 100 sm arasında dəyişir. Örtükdəki çaydaşları bəzən gil qarışıq yapışdırıcı məhlulla bir-birinə bərkidilmişdir. Bəzi qəbirlərdə örtük aypara şəklində qurulmuşdur.\nQəbirlərdə aşkarlanan skeletlər ölünün sağ və ya sol böyrüüstə, bükülü və ya çox bükülü vəziyyətdə, müxtəlif istiqamətlərdə dəfn edildiyini göstərir. Arxasıüstə uzadılmış, lakin dizlərdən bükülü skeletlərə də rast gəlinmişdir. Qəbirlərin çoxunda isə, hətta bəzi avadanlıqla zəngin qəbirlərdə skelet aşkarlanmamışdır.\nQəbir tiplərinin müxtəlifliyinə, dəfn adətində fərqlərə baxmayaraq, qəbir avadanlığında əsaslı fərq izlənilmir. Qəbir avadanlığı Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə mənsub saxsı məmulatından, silahlardan və bəzək əşyalarından ibarətdir.\nZəyəmçay nekropolunda tədqiq olunan qəbirlər e.ə. XIV-X əsrlərə aid edilir.\n1.\tMüseyibli N.Ə. Zəyəmçay nekropolunda arxeoloji qazıntılar // Azərbaycan arxeologiyası və etnoqrafiyası, 2004, № 2, s.58-74\n2.\tNəcəfov Ş. N. Zəyəmçay nekropolunun daş örtüklü qəbirləri // Şəmkir: arxeoloji irsi, tarixi və memarlığı. I respublika elmi-praktik konfransının materialları. Bakı, 2008, s. 155-117\n3.\tКвачидзе В.А. Погребальный обряд Заямчайского некрополя Шамкирского района. // Şəmkir: arxeoloji irsi, tarixi və memarlığı. I respublika elmi-praktik konfransının materialları. Bakı, 2008, s.168-179


the philosophy of composition - Sözaltı Sözlük\n1. edgar allan poenin yazdığı esse. "inşa fəlsəfəsi" olaraq tərcümə edə bilərik.\nessedə poe bir yazarın və şairin inşanı, yazını necə yazdığını izah edir. o şairlərin sanki sinədən gəlmə şeir yazırlar kimi davrandıqlarını ancaq əslində tam da elə olmadığını, yaxşı şeirin hər misrasının bir bir ölçülüb biçildiyini göstərir.\n25.08.2016 19:47, timidus\n2. edgar allan poenun 1846-cı ildə graham's jurnalı üçün yazdığı məqalə.\nyazının fəlsəfəsi adlı bu məqalədə yazıçı "yaxşı yazıçılar necə yaxşı yazır?" Sualına aydınlıq gətirməyə çalışır. məqalədə öz şeiri "the raven"i incələyərək şeir yazarkən diqqət ediləcək məqamlar, düzgün cümlə uzunluğu, toxunulacaq əsas məsələləri qeyd edir. kitabı oxuyacaqsızsa əvvəlcə mütləq "the raven"i oxuyun. həm daha yaxşı başa düşərsiz, həm də spoiler olmaz sizə. üstəlik, fəlsəfik mövzulara yeni başlayanlar üçün də çox ağır kitab deyil. 60 səhifə civarıdır.\nPoe deyir ki, əsərin uğurlu olması üçün bir oturumda oxunulmalıdır. Uzun şeir sadəcə olaraq, qısa və öz olanın şişirdilmiş versiyasıdır.\nşeir yazarkən başlanğıc və sonluq gərək əvvəlcədən düşünülsün. həmçinin, əsər kütləyə və tənqidi zövqə uyğun olsun gərək.\nkitabda ən diqqət çəkən şey bu oldu mənim üçün:\n"şübhəsiz ki, gözəl bir qadının ölümü ən şeirsəl mövzudur. və eyni zamanda, belə bir mövzu üçün ən uyğun ifadə vasitəsi yaslı bir sevgilinin dodaqlarıdır".\nvə əsərdən bir neçə not:\n"-insanlar gözəllikdən danışarkən keyfiyyətdən, ağıl və qəlbdən deyil, daha çox bir təsirdən danışarlar. qısacası ruhun o ankı yüksəlişindən...\nvə gözəlliyin hər növü, üstün bir inkişafdır; həssas ruhu gözyaşları ilə hərəkətə keçirər".\n- özümdən bunu soruşdum: "bütün melanxolik mövzularda, insanoğlu üçün ən melanxolik olan nədir?" Açıq cavab "ölümdür"!\n(bax: edgar allan poe)\n(bax: the raven/-303475)\n21.07.2021 16:38, Nellie Crain


İcra başçıları nə qədər maaş alır? - MƏBLƏĞ Rusiya Xəzər dənizi üzərindən Suriyaya qırıcı göndərdi - FOTO Ali Rada qondarma “erməni soyqırımı”nın müzakirəsindən imtina etdi Yol “terror”u: Bir gündə 6 nəfər öldü, 4 nəfər xəsarət aldı Çin koronavirusa nə vaxt qalib gələcək? - AÇIQLAMA Ukraynada Çindən gələnləri daşa basdılar, qarşıdurma yarandı - VİDEO DTX Neftçalada daha iki vəzifəli şəxs SAXLADI - FOTO Türkiyə əsgərinin şəhid edildiyi hücumun görüntüləri ortaya çıxdı - VİDEO Duman, çiskin, yağış - Sabahın havası Hill: "Süleymaninin terrorunda birbaşa İsrailin əli var"\nAyətullah Üzma Seyid Əli Sistani İraqda hakimiyyətə ehtiram edilməsini, siyasi qərarların müstəqilliyi, vəhdət, həqiqi islahatların aparılmasını və yeni dövlətin sürətlə təşkil edilməsini tələb edib.\nİslaminSesi İQNA-ya istinadən xəbər verir ki, müsəlmanların təqlid mərcəsi Həzrət Ayətullah Üzma Sistani hakimiyyətə hörmət göstərilməsinin və sabitliyin qorunması ilə bağlı bəyanat verib.\nBəyanatı Həzrət Ayətullah Üzma Sistaninin Kərbəladakı nümayəndəsi və Cümə namazı xətibi Seyid Əhməd Safi Cümə xütbələrində xalqa çatdırıb.\nHəzrət Ayətullah Üzma Seyid Əli Sistani bəyanatda İraqda hakimiyyətə ehtiram edilməsini, siyasi qərarların müstəqilliyi, vəhdət, həqiqi islahatların aparılmasını və yeni dövlətin sürətlə təşkil edilməsini tələb edib.\nO, xalqın tələb etdiyi və uğurunda fədakarlıq göstərdikləri islahatların ən tez zamanda həyata keçirilməsinin zəruri olduğunu bildirərək vurğulayıb: İslahatların gecikməsi vətəndaşların problemlərinin çoxalmasına və sabitliyin pozulmasına və siyasi təhlükəsizliyin bərqərar olmasının uzanmasına səbəb olacaq.\nHəzrət Ayətullah Üzma Sistani yeni dövlət kabinetinin təşkil edilməsinin konsitutsiyada nəzərdə tutulan vaxtdan çox uzanmasını xatırladaraq deyib: Bu məsələ ilə əlaqəli tərəflər məsələnin qanunlara uyğun həllində çalışsınlar və böhranın həll edilməsi üçün həmkarlıq etsinlər.\nO, İraqdakı müxtəlif təşkilatların ölkəni əhatə edən təhlükənin həcmindən agahlığı və əsas problemlərin həlli üçün yekdil rəyə sahib olmalarını İraq millətinin gələcəyi və maraqlarının qorunması üçün zəruri hesab edib.\nTEQLƏR: Ayətullah Sistani hakimiyyətə hörmət göstərilməsini tələb etdi


Uşaqlarda sistit xəstəliyi » Qadınlar.Co - Qadınlara Özəl Paylaşımlar\nSistit - sidik kisəsinin iltihab prosesidir. Bu, uşaqlar arasında kifayət qədər geniş yayılmış xəstəlik olsa da, təəssüflər olsun ki, əksər hallarda “adi zökəm kimi” valideynlər tərəfindən vaxtında diqqət yetirilməyən hallardan biridir.\nBuna isə qəti şəkildə yol vermək olmaz!\nÇünki vaxtında müalicə olunmamış sistit həm xroniki sistitə, həm də ağırlaşaraq böyrəklərin iltihab prosesinə - pielonefritə (əvvəlcə kəskin, daha sonra isə xroniki) keçə bilər.\nƏksər hallarda sistit uretritdən (sidik kanalının iltihabı) başlayaraq inkişaf edir. Anatomik quruluşla bağlı olaraq sistit qızlarda oğlanlara nisbətən daha çox rast gəlinir. Buna səbəb isə qızlarda sidik kanalının uzunluğunun oglanlara nisbətən xeyli qısa olmasıdır. Ona görə də qızlarda sidik kanalında başlayan hər hansı bir iltihab prosesi daha tez bir zamanda sidik kisəsinə yayıla bilir. Qız uşaqları olan valideynlər bunu yaddan çıxarmamalıdırlar!\nSistit zamanı uşaqda tez-tez sidiyəgetmə çağırışı, sidik ifrazı zamanı kəskin ağrı, göynəmə hissiyyatı, həmçinin qarnın aşağı hissəsində agrı, bulanıq rəngli, kəskin, xoşagəlməz iyli sidik ifrazı əlamətləri də olur.\nSistitin inkişaf etməsi bir neçə səbəbdən ola bilər. Onlardan biri, sadə gigiyena normalarına riayət olunmamasıdır. Uşaqların sidik cinsiyyət üzvlərini hər səhər - yuxudan qalxarkən və axşam - yatmamışdan qabaq, eləcə də hər defekasiya (nəcis ifraz edilməsi) aktından sonra (anus ətrafını) yumaq lazımdır.\nHər yuyunmada sabundan (yalnız çimizdirərkən vacibdir) istifadə etmək vacib deyil. Tez-tez sabunla yuyulma qız uşaqlarında uşaqlıq yolunun normal mikroflorasının tələf olmasına, xəstəlik törədici mikrobların isə tez bir zamanda inkişaf etməsinə səbəb olur. Xəstəlik törədici mikroblar isə usaqlıq yolundan ona çox yaxın olan sidik kanalının xarici dəliyi vasitəsilə asanlıqla sidik kisəsinə keçir.\nSistitin inkişaf etməsinin digər səbəbləri - göbələk xəstəlikləri, bağırsaq disbakteriozu və s. də ola bilər.\nÇöx zaman valideynlər səhv olaraq sistitin əsasən soyuqdəymə səbəbindən baş verdiyini düşünürlər. Lakin bu heç də belə deyildir. Sistitin inkişafında soyuqdəymənin rolu yalnız orqanizmin immunitetini zəiflədərək zərərli mikrobların inkişafı üçün “yaxşı” şərait yaratmasından ibarət ola bilər.\nUşaqda sistitin ilk əlamətləri aşkar edilən kimi, onu həkimə göstərmək lazımdır. Xəstəliyin müalicəsi əsasən antibiotiklərlə aparılır. Müalicə prosesində qızdırıcı vasitələrdən istifadə edilməsi də (uşağın qarnını yun şala bürümək, budlarının arasına isti su doldurulmuş plastik qab qoymaq, qarın nahiyəsinə tavada qızdırılaraq əsgi torbaya yığılmış duz qoymaq və s.) uşağın vəziyyətini yüngülləşdirir.\nSidik kisəsinin yuyulması məqsədilə uşağa çöxlu miqdarda ilıq maye içizdirmək də məsləhət görülür. Bu zaman həmçinin müəyyən pəhrizə əməl edilməsi də vacib hesab edilir. Bu məqsədlə duza qoyulmuş müxtəlif tərəvəzlər (pomidor, xiyar, bibər, istiot və s.), hisə verilmiş qida məhsulları, eləcə də ketçup, mayonez kimi souslar və s. qida rasionundan çıxarılmalıdır.скачать dle 11.3\nsidik bilər inkişaf valideynlər qızlarda kanalının Sistitin edilməsi kəskin iltihab sistit xroniki eləcə zaman əsasən sonra qoymaq kisəsinə zamanı həmçinin


Yeni Zelandiyada Stan’ı necə izləmək olar – piranhas-fr.com\n1 Yeni Zelandiyada Stan’ı necə izləmək olar\n1.2 Stan Australia 101 haqqında bilmək lazım olan hər şey\n1.3 Yeni Zelandiyada Stan’ı izləyə bilərəm?\n1.4 Dəqiq bir VPN nədir?\n1.5 VPN Yeni Zelandiyada Stan Avstraliyanı izləməyə necə kömək edə bilər?\n1.6 Niyə VPN istifadə edin?\nDərc olundu: 28 oktyabr 2019\nYeni Zelandiyada yaşayırsınızsa, əldə etmək mümkün olmayan bir çox kanal tapa bilərsiniz. Stan, Yeni Zelandiyadan əldə edilə bilməyən bu kanallardan biridir. Şükürlər olsun ki, internetdəki bütün məhdudiyyətlərdən qaçınmaq və sevdiyiniz axın kanallarına daxil olmağa imkan verən bir yol var. VPN tərəfindən təklif olunan bir Avstraliya IP ünvanı ilə Yeni Zelandiyada Stan’a asanlıqla daxil ola və izləyə bilərsiniz.\nStan Avstraliyanın ən populyar axın kanallarından biridir. Bütün James Bond kitabxanası da daxil olmaqla bəzi fantastik filmləri və televiziya şoularını izləyə bilərsiniz.\nAncaq fantastik məzmununa baxmayaraq, kanal hələ də dünyada əlçatmazdır. Qonşu ölkədən, yəni Yeni Zelandiyadan da daxil ola bilməzsiniz.\nBunun səbəbi, dünyanın əksər axın kanalları tərəfindən qoyulan coğrafi məhdudiyyətlərdir. Bu məhdudiyyətlər digər ölkələrdən olan insanların bu kanallara yerləşdikləri yerlərdə girmələrini məhdudlaşdırır.\nŞükürlər olsun ki, VPN ilə asanlıqla bu məhdudiyyətlərdən qaça bilərsiniz. Hong Kong mərkəzli VPN xidməti dünyanın hər hansı bir kanalına rahatlıqla çıxışı təmin edir.\nStan Australia 101 haqqında bilmək lazım olan hər şey\nStan (Avstraliya), dırnaq dişləyən trillerlərdən cinayətə, romantikaya, hərəkətə, dəhşətə və fantaziyaya qədər müxtəlif janrları olan geniş televiziya şouları və film izləmək üçün ən böyük platformalardan biri hesab olunur. Bütün Amerika, Better Call Saul, The Gloaming və ya digər heyrətamiz əla orijinalları yayımlamaq istəsəniz, Stan Avstraliya seçiminiz üçün bir yük maşını təklif edir. Stan Avstraliya axınının ən yaxşı tərəfi, Smart TV, Apple TV, Xbox One, PlayStation 4, smartfon, planşet və ya hətta Chromecast daxil ola biləcək hər hansı bir cihazda birdən çox TV şouları izləyə biləcəyinizdir..\nBudur burulmuş hissə! Stan’da yayımlanan bu heyrətamiz televiziya şousu yalnız Avstraliyada yaşayan insanlar üçün mümkündür. Bununla birlikdə, Stan Avstraliyada mövcud olan televiziya şoularının və filmlərinin bitməyən siyahısına girmək üçün asanlıqla asan bir yol var. Xüsusilə Yeni Zelandiyada yaşayırsınızsa, bu böyük axın platformasına daxil olmaq üçün VPN gücündən istifadə edin.\nYeni Zelandiyada Stan’ı izləyə bilərəm?\nOnlayn kanal yalnız Avstraliyada mövcuddur. Bu o deməkdir ki, Avstraliyadan kənar yerdə yaşayırsınızsa, yerinizə daxil ola bilməyəcəksiniz.\nYeni Zelandiyada yaşayanların mütləq xidmətə girmələri çətin olacaq. Ancaq şükürlər olsun ki, VPN şəklində bir həll yolu var.\nPureVPN, IP ünvanınızı istədiyiniz yerə dəyişdirməyə imkan verir. Əksər veb sayt və kanallar sizi izləmək üçün IP yerinizdən asılı olduğundan bu veb saytları sizə daxil olmağa imkan verəcək şəkildə dəyişdirə bilər.\nPureVPN ilə 140 ölkədəki 2000+ serverə qoşula bilərsiniz. Ölkələrin siyahısına Avstraliya da daxildir, bu da Yeni Zelandiyada xidmətə asanlıqla daxil ola və seyr edə biləcəyiniz deməkdir.\n“Yeni Zelandiyada Stanı necə izləmək olar?” Sualını verə bilərsiniz. Cavab buradadır:\nİstədiyiniz planı seçərək veb saytından PureVPN-ə abunə olun.\nAxın cihazınız üçün VPN tətbiqetməsini, uşaq bağlantısını, müştəri və ya brauzer uzantısını alın.\nProqramı başladın və e-poçt qutunuza göndərilən etimadnamənizlə daxil olun.\nMövcud ölkələrin siyahısından Avstraliyanı seçin və sonra əlaqə düyməsini vurun.\nVPN tətbiqinin Stan üçün mövcud olan ən yaxşı serverlərə qoşulmasını gözləyin.\nBirləşdirildikdən sonra Stan’ı ziyarət edin. Artıq Stan’da hər şeyi izləyə biləcəksiniz.\nDəqiq bir VPN nədir?\nVPN-ni Yeni Zelandiyadakı Stan-da eksklüziv məzmun əldə etməyə kömək edə biləcək etibarlı bir vasitə kimi nəzərdən keçirin. VPN şəxsiyyətinizi uğurla gizlədə bilər və axın cihazı (telefon, TV, laptop, PlayStation) Avstraliya serverinə bağlaya bilər, buna görə Stan Avstraliya-da hər şeyə heç bir ləkə olmadan daxil ola bilərsiniz..\nBundan əlavə, axın VPN, onlayn şəxsiyyətinizi qorumaq və internet sürətinizi artırarkən Stan Avstraliyada çox sayda möhtəşəm televiziya şouları izləməyə kömək edə bilər. Stan Avstraliyaya giriş təmin etmək, onlayn şəxsiyyətinizi gizlətmək və bufersiz televiziya şoularına baxmağa gəldikdə, PureVPN ən yaxşı seçimdir. Etibarlı VPN istifadə etməyin bəzi faydaları aşağıda qeyd edilmişdir.\nBolt-sürətli internet sürəti\nTəhlükəsiz Wi-Fi bağlantıları\nStan Avstraliya və digər bölgəyə aid kanallara giriş\nYüksək səviyyəli onlayn məxfilik\nVPN Yeni Zelandiyada Stan Avstraliyanı izləməyə necə kömək edə bilər?\nVPN-dən istifadə etmək hər gün poçtlarınızı yoxlamaq üçün Gmail-ə daxil olmaq qədər sadədir, çünki VPN brauzerinin genişləndirilməsi üçün qeydiyyatdan keçmək və istənilən TV şousunu və ya filmi yayımlamaq lazımdır. 2000+ mövcud serverlərin və gecə-gündüz xidmətlərin köməyi ilə VPN Yeni Zelandiyada yaşayan və ya istirahət edən binge-izləyicilər üçün Stan Australia-a giriş təmin edə bilər..\nNiyə VPN istifadə edin?\nYeni Zelandiyadakı hər hansı bir kanalı əldə etmək istəyirsinizsə, onda PureVPN sizin üçün getdiyiniz xidmətdir. Niyə? Çünki VPN mükəmməl bir axın təcrübəsindən zövq almaq üçün sizə lazım olan hər şeyi verir.\nYuxarıda qeyd edildiyi kimi, PureVPN 140 ölkədə 2000+ server ilə bağlantı təklif edir. Bu, internetdəki tam onlayn azadlığa zəmanət verir. Bu kanallardan hər hansı birinə qoşulmaq IP yerinizi istədiyiniz yerə dəyişir. Bundan sonra ölkənizdəki bütün senzuralardan yayınmaq və istədiyiniz veb sayt və ya kanala giriş əldə edə bilərsiniz.\nVPN bu serverlərin hər zaman optimallaşdırılmasını təmin edir. Bu, onlayn yayımlanan xidmətinizi və ya kanalınızı izlədiyiniz zaman ən sürətli tarama sürətini əldə etməyinizi təmin edir.\nYalnız bu deyil, VPN də onlayn fəaliyyətlərinizi özəl və təhlükəsiz saxlayır. İnternetdə hər zaman təhlükəsiz saxlayan hərbi dərəcəli şifrələmə təklif edir. Hökumətlərin və ya digər qurumların hər cür nəzarət cəhdlərinin qarşısını ala biləcəksiniz. Və ictimai Wi-Fi isti nöqtələrində və ya pozulma riskini göstərən hər hansı digər platformalarda təhlükəsiz qala bilərsiniz.\nBəs nə gözləyirsiniz? Yeni Zelandiyada Stan’ı asanlıqla izləmək üçün indi PureVPN alın.