Ağciyərdən kənar orqanların vərəminin aşkarlanmasının, diaqnostikasının və müalicəsinin prinsipləri\nAşkarlanma və müayinə prinsipləri\nAğciyərdən kənar lokalizasiyalı vərəmin müxtəlif formaları.\nƏlavə 10: Müştərək İİV-infeksiyası və vərəmin müalicəsi zamanı preparatların qarşılıqlı təsiri\nƏlavə 11: Hamiləlik zamanı vərəmin müalicəsi\nƏlavə 12: Uşağı əmizdirən analarda vərəmin müalicəsi\nMüasir dövrdə AKV-nin aşkarlanması prosesində fəal aşkarlanmanın rolu və xüsusi çəkisi çox aşağı səviyyədədir. Kütləvi skrininqlər bu formaların az yayılması ilə əlaqədar olaraq effektsizdir, buna görə də müraciətə görə aşkarlanma üstünlük təşkil edir.\nBu səbəbdən bütün ixtisas həkimlərinin AKV-nin aşkarlanmasında rolu əvəzsizdir və bu onlardan ciddi diqqət və səriştə tələb edir.\nSimptomlar: AKV-nin aşkarlanmasının ilkin mərhələsi ümumi və yerli simptomların qiymətləndirilməsi və xəstəlik tarixinin öyrənilməsi ilə başlayır və bu əlamətlərə əsasən vərəmə şübhə olub-olmaması aydınlaşdırılır.\nÜmumi simptomlara aid edilir :\nDəri örtüyünün avazıması;\nYerli simptomlar prosesin lokalizasiyasından asılı olaraq müxtəlif və çox saylıdır. Yerli simptomlara əsasən prosesin lokalizə olunduğu orqanda ağrı və həmin orqan və sistemlərin funksional pozğunluğunun olması aiddir.\nAnamnez. AKV-nin diaqnostikasında vərəmli xəstə ilə təmasın və ya əvvəllər latent və ya fəal formalı vərəmlə xəstələnmə haqqında məlumatın olması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Xəstəlik mənbəyində DD mövcudluğu və ya yarana bilməsi üçün risk əlamətlərinin olması haqda ehtimalın olması xüsusi diqqət tələb edən məqamlardandır.\nAKV-yə şübhə yaradan əsas məqamlar cədvəldə öz əksini tapmışdır.\nXroniki limfadenopatiya (xüsusən boyun nahiyyəsində)\nEkssudativ plevritlər (plevral mayedə limfositlərin üstünlüyü ilə, VM-nin əkmə üsulu ilə aşakrlanmaması və plevral vərəqələrin qalınlaşması ilə)\nOynaqların bir tərəfli iltihabı (VM-nin əkmə üsulu ilə aşkarlanmaması ilə)\nDöş qəfəsi daxili strukturların cəlb olunması ilə müşayiət edilən onurğa osteomieliti\nOnurğa beyni mayesində pleositoz, yəni limfositlərin və zülalların artması, qlükoza və xloridlərin azalması\nPerikard boşluğuna naməlum səbəbdən maye yığılması, sıxıcı perikardit, perikardın kalsifikasiyası\nKron xəstəliyi və amebiazın differensial diaqnostikası\nAssit mayesində limfositlərin üstünlüyü ilə və əkmə müayinəsində VM-nin aşkar edilməməsi ilə müşayiət edilən assit\nDaimi, müalicəyə tabe olmayan piuriya\nXüsusi müayinə metodları. Diaqnostik müayinələrin sonrakı mərhələsində xüsusi instrumental və laborator müayinə metodlarından istifadə edilir.\nAKV-də bakteriya ifrazına nadir hallarda təsadüf edildiyindən diaqnostik məqsəd ilə müxtəlif müayinə metodlarının: rentgenoqrafik, bakterioloji, histoloji, biokimyəvi, USM və digər metodların birgə tətbiqi vacibdir. Bu kompleks müayinə nəticəsində xəstəliyin etiologiyası, törədicinin xüsusiyyətləri, xəstəliyin lokalizasiyası, vərəm prosesinin ölçüsü və xarakteri müəyyən edilir. AKV yaranma ehtimalı immun siteminin vəziyyəti ilə sıx əlaqədar olduğu üçün İİV müayinənin aparılması zəruridir.\nAKV ilə xəstələnənlərin xüsusi müayinəsi üsullarına dair tövsiyələr (Burean Tuberkulosis Control New York City Department of Health and Mental Hygiene. Clinical Policies and Protocols 4th Edition March 2008 –na əsasən)\nVərəmin şübhə olunan formaları\nTövsiyə edilən müayinə metodları\nSümük-oynaq sisteminin vərəmi\nRentgenoqrafiya, sümük və oynaqların MRT müayinəsi, artrosintez, sümük toxumalarının və sinovial qişalarının biopsiyası\nOnurğa beyinin punksiyası, KT, MRT\nAğciyər rentgenoqramlarında kiçik ocaqlı dəyişikliklər\nBəlğəmin induksiyası, bronxoskopik müayinə vasitəsilə bronxların yuyuntusunun VM-yə müayinəsi, transbronxial biopsiya, mədənin yuyuntu sularının müayinəsi\nExokardioqramma, biokimyəvi göstəricilərin (laktatdehidrogenaza, zülal, qlükoza, PH), hüceyrə tərkibinin,VM-ni təyin etmək üçün mikroskopiyanın və əkmə üsulunu tətbiqi ilə perikardın punksiyası, perikardın biopsiyası\nPeriferik limfa vəzilərinin (xüsusi ilə boyun limfa vəzilərinin) vərəmi\nLimfa vəzilərinin nazik iynəli və ya ekssizision biopsiyası\nQarın boşluğunun USM və ya KT müayinəsi, qarın boşluğunun biokimyəvi göstəriciləri - zülal, qlükoza, PH, hüceyrə tərkibini və VM-ni təyin etmək üçün mikroskopik və əkmə üsulu ilə müayinələrin aparılması məqsədilə qarın boşluğunun parasentezi, peritonun biopsiyası\nDQR, biokimyəvi göstəricilər (laktatdehidrogenaza, zülal, qlükoza, PH), hüceyrə tərkibini, VM təyin etmək üçün mikroskopik və əkmə üsulu tətbiqi məqsədilə plevral punksiya, plevranın biopsiyası\nBəzi prinsipləri nəzərə alınmaqla AKV müalicə rejimi AV müalicə rejimi ilə eynidir.\nAKV müalicəsində VƏD-lərin intermittə edici rejimi tövsiyə edilmir.\nƏksər hallarda DD spektrini təyin etmək mümkün olmadığı üçün 1-ci sıra VƏD ilə 6 aylıq standart müalicə rejiminin tətbiqi tövsiyə edilir : 2HREZ/4HRE.\nMSS-in, sümük-oynaq sisteminin vərəminin müalicəsi zamanı AV-nin müalicəsinə nisbətən daha uzun müddət tələb olunur.\nMüalicə əsnasında klinik, laborator və instrumental müayinələrin nəticəsində müsbət dinamika aşkar olunmadıqda DD vərəmin olması haqqında qərar çıxarılır, “uğursuz müalicə” kimi qeydiyyatdan keçirilərək mövcud müalicə rejiminə 3 ədəd 2-ci sıra VƏD-lər: inyeksion preparatlar (Km, Am, Cm), flüorxinolonlar (Lfx, Mfx) və tiamidlər (Eto, Pto), əlavə edilərək yeni rejimlə müalicə təyin edilir.\nVM-nin və onların DHT-nin təyini mümkün olduğu hallarda “AV-nin kimyəvi terapiyası” üzrə klinik protokola əsasən, ağciyərdən kənar orqanların ayrı-ayrı formalarına uyğunlıaşdırılmış müalicə rejimi təyin edilir.\nXüsusi hallarda (vərəm meningiti və perikarditi) VƏD-lərlə yanaşı qlukokortikosteroidlərin təyini tövsiyə olunur.\nAKV-nin müalicəsi zamanı preparatların sorulmasının zəif olması və VM-nin DD olması aparılan müalicəyə qarşı orqanizmin verdiyi cavab reaksiyasının zəif olması ilə nəticələnə bilər.\nKimyəvi terapiyanın aparılma şərtlərindən ən vacibi preparatların gündəlik dozalarının qəbulunun nəzarət altında aparılmasıdır.\nMüalicənin ümumi müddəaları.\nVM-nin dərmanlara davamlılıq tipi\nAKV-in adi formalarının müalicə rejimi\nMSS və sümük-oynaq sisteminin vərəminin müalicə rejimi\nI müalicə kateqoriyasına müvafiq olaraq\nStreptomisinə qarşı monodavamlılıq\nII S müalicə kateqoriyasına müvafiq olaraq\nII H və ya II R müalicə kateqoriyasına müvafiq olaraq\nIV / IV a / IV G müalicə kateqoriyasına müvafiq olaraq\nAKV formaları arasında vərəm limfadeniti ən çox təsadüf edən forma olub, bütün AKV hadisələrinin 35%-ni təşkil edir. Boyun və körpücüküstü limfa vəziləri vərəm prosesinə daha çox cəlb olunur, lakin, bunlarla yanaşı patoloji proses qasıq, qoltuqaltı, döş qəfəsi, mezenterial və mediastinal limfa vəzilərini də əhatə edə bilir. Eləcə də bir neçə qrup limfa vəziləri eyni vaxtda vərəm prosesinə cəlb oluna bilər. Adətən, xroniki böyümüş, bərkimiş və ağrısız limfa vəziləri aşkar olunur. Zaman keçdikcə limfa vəzilərinin birləşmiş bərk kütlələri gözlə görünməyə başlayır. İİV-ə yoluxmuş xəstələrdə adətən bu mərhələlərdə hərarətin yüksəlməsi, gecə tərləmələri və çəkinin azalması müşahidə edilir. Xəstə yanaşı olaraq İİV infeksiyasına yoluxarsa, zədələnmiş limfa vəzilərində VM-nin miqdarı kifayət qədər yüksək səviyyəyə çatır ki, bu da punksion biopsiyanın diaqnostik effektivliyini artırır. Digər tərəfdən, bu, ART fonunda immunitetin bərpa olunmasının iltihabi sindromu hesabına vərəm prosesinin kəskinləşməsinə səbəb ola bilər. Adekvat kimyəvi terapiya aparılmazsa hiperplaziya olunmuş limfa vəziləri yumşalmaya məruz qalır, bu zaman spontan olaraq içərisindən irinli eksudat xaric olan fistula formalaşır.\nVərəm limfadenitinin diaqnostikasına dair tövsiyələr.\nZədənmiş nahiyənin: döş qəfəsi, baş, boyun, qarın boşluğunun və s. rentgenoqramı (KT və MRT müayinəsinə üstünlük verilməklə);\nNİAB vasitəsi ilə alınmış aspirasion materialın VM-nin aşkarlanması üçün bakterioskopik və əkmə müayinəsi;\nNİAB-ın nəticəsi mənfi olduqda böyümüş limfa vəzilərinin ekssizion biopsiyası aparılmalıdır;\nBütün hallarda aşağıdakı müayinələr aparılmalıdır:\nSitoloji müayinə (epitelioid hüceyrələri, çoxnüvəli giqant Piroqov-Lanqhans hüceyrələrini, kazeoz kütlələri, histiositləri aşkarlamaq məqsədi ilə);\nHistoloji müayinə (kazeoz qranulyomalar);\nVM-ni aşkar etmək üçün sentrafuqalaşma və lüminessent rəngləməyə üstünlük verməklə aspirasion materialın mikroskopiyası;\nVM-ni aşkarlamaq və onların dərmanlara həssaslığını təyin etmək məqsədi ilə aspirasion materialın əkmə üsulu ilə müayinəsi;\nYuxarıda göstərilən üsullarla müayinə mənfi nəticə verərsə aparılan müayinələrin həssaslığını artırmaq məqsədi ilə müayinənin PZR əsasında molekulyar üsullar tədbiq edilməlidir.\nVərəm limfadenitinin müalicəsinə dair tövsiyələr.\nFəsadlaşmamış vərəm limfadenitinin müalicəsi üçün AKV-nin adi formalarında istifadə olunan müalicə rejimi tövsiyə olunur: 2HREZ/4HRE.\nFəsadlaşmış vərəm limfadenitinin (bir neçə qrup limfa vəzilərinin vərəm prosesinə cəlb olunması, fistulaların əmələ gəlməsi, assitlə fəsadlaşmış mezadenitlər) müalicəsində 8 aylıq müalicə rejimi: 2SHREZ/1HREZ/5HRE tövsiyə olunur.\nVM-nin DD aşkar olunduğu halda müvafiq müalicə rejimi təyin olunur.\nVərəm limfadeniti ilə yanaşı İİV infeksiyası müşahidə olunduğu hallarda antiretrovirus preparatları ilə müalicə vərəm əleyhinə müalicə başlandıqdan 0,5-2 ay sonra təyin edilməlidir.\nMüvəffəqiyyətli müalicə fonunda hiperplaziya olunmuş limfa vəzilərinin ölçüsünün böyüməsi və ya yeni hiperplaziyalaşmış limfa vəziləri müşahidə oluna bilər, bu, müvəqqəti xarakter daşıyaraq ölmüş VM-yə orqanizmin verdiyi immun cavabla əlaqədardır. Belə reaksiyalar İBİS-in formalaşması ilə əlaqədar olaraq İİV-ə yoluxmuş vərəmli xəstələrin antiretrovirus preparatları ilə müalicəsi zamanı da müşahidə oluna bilər.\nVərəm plevriti vərəmli xəstələrin 5%-də təsadüf edilir. Bu klinik forma vərəmin həm birincili, həm də ikincili formalarında müşahidə edilir. Adətən xəstəlik kəskin gedişatlı olub, öskürəklə, plevral ağrılarla, hərarətlə və təngnəfəslik ilə müşayiət olunur. Rentgenoloji olaraq plevra boşluğunda birtərəfli, müxtəlif səviyyəli maye aşkar edilir. 20% hallarda eyni zamanda ağciyərlərdə infiltrativ dəyişikliklər və kavernalar müşahidə edilir. Birincili vərəm zamanı həmçinin döş qəfəsi daxili limfa vəzilərinin böyüməsi də aşkar olunur. Əksər hallarda plevral vərəqələrin 1 sm-dən artıq qalınlaşması müşahidə olunur. Xəstəliyin başlamasından 2 həftə sonra plevral ekssudat limfositar xarakterli olur (90% hallarda limfositlər ümumi leykositlərin 50%-dən artığını təşkil edir). Plevral ekssudatda qlükozanın miqdarı adətən normadan aşağı, pH isə turş reaksiyalı olur. Plevranın empiyemasından fərqli olaraq vərəm plevritinin adi formalarında VM-ni mikroskopik müayinələrdə yalnız 5% hallarda, əkmə üsulu ilə isə 40%-dən artıq olmayan hallarda aşkarlamaq mümkün olur. Kazeoz qranulyomaları aşkarlamaq məqsədi ilə plevranın biopsiyası, turşuya davamlı bakteriyaların rənglənməsi və VM-nin əkmə üsulu ilə aşkarlanması üsullarının kombinasiyasından ibarət müayinə 90% hallarda müsbət nəticə verir. Tuberkulin sınaqları xəstələrin yalnız 2/3 hissəsində müsbət nəticə verir. Limfositar mayedə ADA-nın səviyyəsinin artması (ADA>40U/L olduqda həssaslıq 92%, spesifiklik 90%) və eləcə də İFN-qammanın səviyyəsinin artması (həssaslıq 89%, spesifiklik 97%) yüksək diaqnostik əhəmiyyət kəsb edir. Plevranın vərəmi zamanı plevral ekssudat müayinə olunarkən PZR-in həssaslığı 80%, spesifikliyi isə 100% səviyyəsində olur.\nVərəm plevritinin diaqnostikasına dair tövsiyələr\nDöş qəfəsinin rentgenoqrafiyası, KT-na üstünlük verilməklə;\nPlevral ekssudatın hüceyrə tərkibinin müayinəsi;\nPlevral ekssudatda VM-nin mikroskopiya və əkmə üsulu ilə müayinəsi;\nPlevral ekssudatın biokimyəvi müayinəsi (qlükoza, pH, ADA, İFN-qamma);\nPlevranın punksion biopsiyası:\nKazeoz qranulyomalar aşkarlamaq üçün histoloji müayinə;\nPunksion materialdan hazırlanmış yaxmaların turşuya davamlı bakteriyaları aşkarlamaq üçün mikroskopik müayinəsi;\nYaxmaların VM-yə görə əkmə müayinəsi.\nPunksion biopsiyanın nəticələri mənfi olarsa, lakin plevranın vərəminə və ya bədxassəli zədələnməsinə şübhə qaldıqda plevranın torakoskopik biopsiyası tövsiyə olunur;\nYuxarıda göstərilən metodlar informativ olmadıqda vərəmi aşkarlamaq üçün əlavə olaraq PZR müayinəsinin aparılması tövsiyə olunur.\nVərəm plevritinin müalicəsinə dair tövsiyələr\nVərəmin kimyəvi terapiyası aparılmadan da bəzən ekssudatın sorulması mümkündür, lakin, bu hallarda təsadüf edilən residivlərin səviyyəsi daha yüksək olur.\nVərəm plevritinin müalicəsi AKV adi formalarında aparılan müalicəyə uyğun aparılır.\nmüalicə rejimi: 2HREZ/4HRE\nDD VM aşkar edildiyi hallarda müvafiq müalicə rejimi təyin edilir.\nVƏD-lərin plevra daxilinə yeridilməsi tövsiyə olunmur.\nPlevral ekssudatın rezorbsiyası 6-12 həftə müddətində baş verir, buna görə də onun evakuasiyası yalnız plevral boşluğa toplanan mayenin miqdarı çox olduqda və tənəffüs aktında kompression çətinliklər meydana çıxdığı hallarda göstərişdir.\nNadir hallarda bronxopulmonal fistulalar, plevranın empiyeması, fibrotoraks kimi fəsadlar formalaşa bilər ki, bunlar da AV-nin cərrahi müalicəsinə dair protokola uyğun xüsusi cərrahi müalicə metodlarının təyinini tələb edir.\nAKV-nin bu klinik forması əksər hallarda İİV-ə yoluxmuş xəstələr arasında, nadir hallarda isə digər xəstələrdə müşahidə olunur. Vərəm perikarditi vərəm infeksiyasının mediastinal limfa vəzilərindən, ağciyərlərdə və onurğada olan ocaqlardan yayılması nəticəsində inkişaf edir. Ləng inkişaf edən formalarda adətən perikard boşluğuna toplanan mayenin təsiri nəticəsində təngnəfəslik, periferik ödemlər şəklində ürək-damar pozğunluqları meydana çıxır. Bəzi hallarda xəstəlik kəskin başlayaraq özünü yüksək hərarət və ürək nahiyəsində qəfil ağrılar ilə biruzə verir. Müayinə zamanı bu xəstələrdə ürək hüdudlarının böyüməsi, taxikardiya, perikardın sürtünmə küyü, parodoksal nəbz (dərin nəfəsalma zamanı A/T-in enməsi və nəbzin dolğunlaşması), boyun venalarının genişlənməsi kimi simptomlar müşahidə edilir.\nDiaqnostika nöqteyi-nəzərindən perikardın biopsiyası perikardial ekssudatın müayinəsinə nisbətən daha informativdir. Vərəm əleyhinə kimyəvi terapiya ilə yanaşı qlükokortikosteroidlərin təyini xəstəliyin simptomlarının daha tez itməsini və perikard boşluğundan mayenin daha tez sorulmasını təmin edir.\nVərəm perikarditinin diaqnostikasına dair tövsiyələr\nDöş qəfəsinin icmal rentgenoqramması, divararalığının KT müayinəsinə üstünlük verilməklə;\nPerikardial punksiya və perikardial mayenin müayinəsi;\nvərəm perikarditi üçün vərəm plevritində olduğu kimi hüceyrə elementlərinin sayının artması və qlükozanın miqdarının azalması xarakterikdir;\nmikroskopik müayinələrin nəticələrinin müsbət olması xarakterik deyil;\nVM-nin əkmə üsulu ilə aşkarlanması yalnız 25-50% hallarda mümkün olur;\nVərəm perikarditinin müalicəsinə dair tövsiyələr\nVərəm perikarditinin müalicəsi AKV digər formalarında olduğu kimi aparılır\nVM-nın DD-ğı aşkarlandığı hallarda müvafiq müalicə sxemi təyin olunur;\nYaşlı xəstələrə vərəm əleyhinə terapiya fonunda sutkada 60 mq olmaqla və 6-12 həftə ərzində dozanı tədricən azaltmaqla (əgər eyni zamanda perikardial ekssudatın miqdarı azalarsa) prednizolon təyin olunur;\nXroniki konstriksiya inkişaf edərsə, perikardın drenaj olunması və ya perikardektomiya göstərişdir.\nAKV-nin klinik formaları arasında sümük-oynaq sisteminin vərəminə 35% hallarda təsadüf edilir. Ən çox onurğa, sonra isə iri oynaqların (bud-çanaq və diz oynaqları) birtərəfli zədələnməsi və digər sümüklərin osteomieliti müşahidə edilir.\nSpinal zədələnmələr arasında onurğanın döş hissəsinin vərəminə daha çox təsadüf edilir. Bir qayda olaraq infeksiya fəqərələrin ön-daxili hissələrindən başlayaraq yaxında yerləşən fəqərəarası disklərə və qonşu fəqərələrin cisimlərinə yayılır. Bu da öz növbəsində onların bir-birinə pərçim olmasına və onurğanın əyilməsinə (gibbus) səbəb olur. Müalicə aparılmazsa və ya gecikmiş diaqnostika əksər hallarda infeksiyanın ətraf toxumalara yayılmasına, paravertebral və ya bel əzələləri nahiyəsində absesin əmələ gəlməsi ilə nəticələnir. Xəstələr zədələnmiş nahiyədə ağrıların olmasından, ümumi intoksikasiya əlamətlərinin müşahidə edilməsindən şikayət edirlər. Çox vaxt onurğa beyninin sıxılmasının nəticəsində paraplegiya əlamətləri inkişaf edir.\nİri oynaqların vərəmi sümük-oynaq sisteminin vərəmi arasında təsadüf edilmə tezliyinə görə 2-ci yeri tutur. Ən çox bud-çanaq və diz oynaqlarının vərəminə təsadüf edilir. Xəstəlik yarımkəskin gedişata malik olub, oynaqlarda şişkinliyin, ağrının olması və hərəki pozğunluqlarla xarakterizə olunur. Sümük toxumasının osteomieliti bilək tunel sindromunun, tendovaginit, üz sinirinin iflici kimi ağırlaşmalarla müşayiət olunur. Xroniki hallarda abseslərin və xarici irinli fistulların formalaşması mümkündür. Ümumi simptomlar adətən müşahidə edilmir. Rentgenoqramlarda ətraf toxumaların ödemləşməsi, osteoporoz və osteopeniya (sümük toxumasının sıxlığının azalması), oynaqarası sahələrin daralması, qığırdaq səthlərinin eroziyası təyin edilir. MRT müayinəsi sümük toxuması və ətraf toxumaların vəziyyəti haqqında daha ətraflı məlumat verdiyi üçün seçim metodu olmalıdır. Belə xəstələrin əksəriyyətində ağciyərlərdə vərəmin qalıq əlamətləri müşahidə edilir.\nSümük-oynaq sisteminin vərəminin erkən diaqnostikası üçün TSH həkimlərinin yüksək sayıqlığının olması zəruridir. Onurğanın döş hissəsinin ləng gedişatlı osteomielit əlamətləri və ya iri oynaqların septik mono-artritləri zamanı qeyri-spesifik bakterial infeksiyanı aşkarlamaq məqsədi ilə aparılan əkmə müayinələri mənfi nəticə verdikdə ilk növbədə vərəmə şübhə yaranmalıdır. Oynaqların punksiyası zamanı alınan sinovial mayenin VM-ni aşkarlamaq üçün əkmə üsulu ilə müayinəsi və biopsion materialın histoloji müayinəsi 80% hallarda müsbət nəticə verir.\nSümük-oynaq sistemi vərəminin diaqnostikasına dair tövsiyələr\nAktiv AV inkar etmək üçün ağ ciyərlərin rentgenoqrafiyası və bəlğəmin bakterioloji müayinəsi;\nOnurğanın, oynaqların və sümük-oynaq sisteminin digər şöbələrinin rentgenoqrafik müayinəsi (MRT-na və ya KT-ya üstünlük verilməklə);\nVərəmə şübhə olduqda sinovial mayeni aspirasiya etməklə artrosentez və sinovial toxumanın biopsiyası;\nSitoloji müayinə, sinovial mayedə VM-ni aşkarlamaq üçün mikroskopik və əkmə üsulu ilə müayinə;\nKazeoz qranulyomaları və ya spesifik elementləri aşkarlamaq məqsədi ilə sinovial bioptatın histoloji müayinəsi.\nSümük-oynaq sistemi vərəminin müalicəsinə dair tövsiyələr\nSümük-oynaq sistemi vərəminin müalicəsi üçün bu sxemlər tövsiyə olunur:\nMüalicə rejimi: 2SHREZ/1HREZ/9HRE;\nVM-nin DD-i müəyyən edildikdə müvafiq müalicə rejimi təyin edilir;\nCərrahi müalicə göstərişlər əsasında təyin olunur:\nsümük toxumasının nekrotik hissələrinin kənar edilməsi;\nonurğa sütununun stabilizasiyası;\nonurğa beyninin dekompensasiyası və s.\nMərkəzi sinir sisteminin vərəmi\nMSS vərəminin 3 əsas klinik forması ayırd edilir:\nBeyin qişalarının iltihabı (vərəm meningiti). Bu forma adətən beyin maddəsinin iltihabi prosesə cəlb olunması ilə müşayiət olunur (meninqoensefalit);\nOnurğa beynin araxnoiditi. Bu klinik formada vərəm prosesi inkişaf etdikcə həm beyin maddəsi, həm də beyin qişaları patoloji prosesə cəlb olunur.\nYuxarıda göstərilən klinik formalardan ən çox təsadüf olunan vərəm meningitidir. Vərəm meningiti vərəm ocaqlarından infeksiyanın beyin maddəsindən (subepindimlər) araxnoidal boşluğa yayılması nəticəsində inkişaf edir.\nMeningit. Vərəm meningiti həm AV- dən sonra ikincili olaraq, həm də MSS-in birincili zədələnməsi şəklində inkişaf edə bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, vərəm meningiti olan xəstələr kontagioz olmurlar. Beyin qişalarının iltihabı hiperhəssaslıq tipində inkişaf edərək onurğa beyni mayesində tipik dəyişikliklərin və ağır klinik əlamətlərin (huşun itməsi, epileptik tutmalar, kəllədaxili təzyiqin artması) meydana çıxmasına səbəb olur.\nBeyinin hörümçəyəbənzər qişasının iltihabı (araxnoidit) kəllə-beyin sinirlərinə və damarlarına yayılır ki, bu da öz növbəsində bu sinirlərin iflicinə və izafi miqdarda onurğa beyni mayesinin yığılmasına səbəb olur (hidrosefaliya). Beyin damarlarının zədələnməsi MSS-də ocaqlı funksional pozğunluqların yaranmasına səbəb olur. Onurğa beyni araxnoiditi özünü onurğa beyninin zədələnməsi əlamətləri ilə biruzə verir: parezlər, ifliclər, çanaq orqanlarının funksional pozğunluqları və s. Bunun əksinə olaraq beyinin tuberkuloması özünü MSS-in həcmli dəyişiklikləri ilə biruzə verir.\nKliniki olaraq xəstəliyin ilkin mərhələsində ümumi zəiflik, başağrıları, davranışda dəyişikliklər kimi simptomlar müşahidə olunur. Xəstəlik inkişaf etdikdə başağrıları güclənir və daimi xarakter alır, meningeal simptomlar (ənsə əzələlərinin gərginliyi, müsbət Kerniq və Brudzinski simptomları və s.), qusma, komatoz vəziyyət və ocaqlı nevroloji əlamətlər meydana çıxır. Vərəm meningitinin atipik gedişatlı formalarına aiddir: 1) ani proqressivləşən formalar (irinli meningiti xatırladır), 2) ləng inkişaf edən formalar (bu forma çox vaxt səhv olaraq demensiya kimi qəbul edilir), 3) ensefalit sindromu üstünlük təşkil edən formalar.\nMSS-in vərəmindən ölüm halları 5 yaşadək uşaqlar, 50 yaşdan yuxarı və xəstəliyin başlanğıcından 2 ay keçənədək adekvat müalicə almayanlar arasında yüksək səviyyədə müşahidə edilir. VƏD-lərdən izoniazidə qarşı davamlı VM ştammları ilə yoluxmuş xəstələr arasında bu klinik formalardan ölüm hallarına izoniazidə həssas xəstələrə nisbətən 2 dəfə artıq təsadüf edilir.\nMSS vərəminin diaqnostikasına dair tövsiyələr\nDiaqnozun erkən qoyulması və müalicəyə tez başlamaq məqsədi ilə ümumi tibb şəbəkəsi həkimlərinin diqqətli və çox sayıq olması vacibdir;\nÜmumi zəiflik, başağrıları, hərarətin qalxması, davranış dəyişiklikləri kimi erkən simptomların müşahidə olunması vərəm meningitinə şübhə yaratmalıdır;\nEləcə də kəskin ifadə olunmuş klinik əlamətlərin (daimi və kəskin başağrıları, meningeal simptomlar, qusma, komatoz vəziyyət və ocaqlı nevroloji simptomatika) meydana çıxması MSS-in vərəmi haqqında düşünməyə imkan verir;\nMSS-in vərəminə şübhə olan xəstələr sonrakı müayinə üçün həkim-nevropatoloqun nəzarətinə göndərilməlidir;\nMSS-in vərəminə şübhə olan şəxslərə mütləq qaydada başın kontrast MRT və ya KT müayinəsi aparılmalıdır (bazal araxnoidit, baş beyin infarktı və beyinin tuberkulomasını, hidrosefaliyanı vaxtında aşkarlamaq məqsədi ilə);\nQeyri-invaziv metodlarla vərəmi inkar və ya təsdiq etmək mümkün olmadıqda onurğa beyninin punksiyası tövsiyə olunur:\nvərəm zamanı onurğa beyni mayesinin hüceyrə tərkibi mülayim limfositar (100-500/mkl) xarakterli olur, lakin nəzərə almaq lazımdır ki, xəstəliyin erkən mərhələsində likvorun hüceyrə tərkibi neytrofil xarakterli ola bilər;\nOBM-də zülalın miqdarı artmış olur. Yüngül hallarda 0,1-0,5 q/dl, ağır hallarda isə 2-6 q/dl qədər yüksələ bilər;\naraxnoidal blok zamanı mayenin rəngi sarı olur;\nqlükozanın miqdarı 45 mq/dl-ə qədər azalır (2,5 mmol/l);\nOBM-nin VM-yə mikroskopik müayinəsi 10%-90% hallarda müsbət nəticə verir, müayinənin həssaslığı tədqiq olunan OBM miqdarı artırıldıqda və ya təkrari müayinələr aparıldıqda yüksəlir;\n45-90% hallarda əkmə üsulu ilə VM-nin aşkarlanması müsbət nəticələr əldə etməyə imkan verir;\nOBM-nin PZR müayinəsinin həssaslığı 56%, spesifikliyi isə 98% olduğu üçün bu müayinə üsulunun “MSS-nin vərəmi” diaqnozunu inkar etmək üçün istifadəsi tövsiyə edilmir\nvərəm meningiti zamanı OBM-də ADA-nın səviyyəsi qalxdığı üçün imkan olduğu hallarda bu testin aparılması məqsədə uyğundur.\nMSS vərəminin müalicəsinə dair tövsiyələr\nMüalicəyə başlamanın gecikdirilməsi bilavasitə mənfi nəticələrə gətirib çıxarır.\nKlinik, laborator və instrumental müayinələr MSS-nin vərəmi diaqnozunu təsdiq edən andan etibarən empirik kimyəvi terapiyaya başlamaq məsləhət görülür: müalicə rejimi 2SHREZ/1HREZ/9HRE.\nƏgər 2 həftə müddətində klinik, laborator və instrumental müayinələrlə təsdiqlənmiş müsbət dinamika əldə edilməzsə, o zaman yuxarıda göstərilən müalicə rejiminə 3 adda 2-ci sıra VƏD-ləri də: inyeksion (Km, Am, Cm), flüorxinolonlar (Lfx, Mfx) və tiamidlər (Eto, Pto) əlavə edilməlidir.\nDHT-nin nəticələri əldə edilərsə, empirik kimyəvi terapiya rejimi DH tipi nəzərə alınaraq dəyişilməlidir.\nMSS vərəmindən ölüm hallarını və geri dönməyən nevroloji ağırlaşmaların qarşısını almaq məqsədi ilə ilk 6-8 həftə ərzində deksametazonun təyini məsləhət görülür:\nparenteral yolla: ağır və təxirəsalınmaz hallarda v/d yavaş şırınqa və ya damcı üsulu ilə və ya ə/d 4-20 mq (80 mq-a qədər) sutkada 3-4 dəfə olmaqla təyin olunur, saxlayıcı doza 0,2-9 mq/sutka 3-4 gün ərzində, sonrakı mərhələdə preparatın per os qəbulu tövsiyə edilir. Uşaqlara ə/d 0,02776–0,16665 mq/kq hər 12-24 saatdan bir. Deksametazon ilə müalicə dozanın tədricən azaldılması ilə kəsilir (müalicənin sonunda bir neçə kortikotropin inyeksiyası təyin edilir).\nUrogenital orqanların vərəmi\nAKV-i arasında urogenital orqanların vərəmi 20-30% təşkil edərək, vərəm plevriti və vərəm limfadenitindən sonra 3-cü yeri tutur.i\nUroloji vərəm və kişilərin tənasül orqanlarının vərəmi.\nAKV-nin arasında böyrək vərəmi də tez-tez təsadüf edilən formalardandır. Kişilərdə bu prosesə prostat vəzi, toxum kisələri, xaya artımlarının və xayaların vərəmi də qoşula bilər. Qadınlarda böyrək vərəminin gedişatı kişilərdə olduğu kimidir.\nAdətən, vərəm zamanı böyrəklərin zədələnməsi bu orqana bilavasitə infeksiyanın təsiri nəticəsində, bəzi hallarda isə xroniki AV-nin fəsadı olaraq ikincili amiloidoz nəticəsində baş verir. Bu zaman adi üsullar ilə aparılan müalicəyə tabe olmayan dizurik pozuntular (tez-tez və ağrılı sidik ifrazı) müşahidə edilir. Bu ağrılar hematuriya, poliuriya, nikturiya ilə müşayiət olunur. Xəstələrin 10%-dən az hissəsi böyrək sancılarından şikayət edir, 90% hallarda hematuriya ilə müşayiət edilən steril piuriya (əkmə üsulu ilə bakterial floraya müayinə nəticəsinin mənfi olması) müşahidə edilir. Bu, urogenital sistemin vərəmi üçün patoqnomonik simptom sayılır.\nSidiyin 3 səhər porsiyasının kultural müayinəsi VM-ni aşkar etməyə və vərəm diaqnozunu 90% hallarda təsdiqləməyə imkan verir. Sidikdə PZR-nin həssaslığı 25-93%, spesifikliyi 100%-dir. Venadaxili pieloqrafiya belə xəstələrdə böyrək ləyənciklərinin “güvə yeməsi” və ya papilyar nekroz tipində zədələnməsini aşkar etməyə imkan verir. Gecikmiş formalarda sidikçıxarıcı yolların obstruksiyası əlamətləri – böyrək ləyənciklərinin və sidik axarlarının genişlənməsi müşahidə edilir. Böyrəklərin ikitərəfli xroniki zədələnməsi, xüsusilə proses obstruktiv dəyişikliklə müşayiət olunduqda, yumaqcıqların filtrasiya qabiliyyətinin pozulması nəticəsində böyrək çatışmazlığı əlamətlərinin inkişafı ilə nəticələnir. Bu dəyişikliklərin proqressivləşməsi nəticəsində xroniki böyrək çatışmazlığı formalaşır. Qarın boşluğu orqanlarının USM-də çox vaxt böyrəklərdə kalsinatlar, daşlar, çapıqlaşma hidronefroz və ya digər zədələnmələr, məsələn: sidik axarlarının strikturası, büzüşmüş sidik kisəsi, toxumaparıcı axarlarda, toxum qabarcıqlarında və prostat vəzisində kalsinatlar aşkarlana bilər. Kişilərdə cinsi orqanların vərəm mənşəli zədələnmələri adətən böyrəklərdə olan ilkin ocaqdan infeksiyanın enən yolla kontakt və ya limfogen yayılması nəticəsində formalaşır. Bu zaman xayaların ölçüsünün böyüməsi də müşahidə edilə bilər. Digər simptomlardan oliqospermiya aşkarlana bilər.\nMüalicə aparılmadıqda böyrək vərəmi pionefrozla və sidikçıxarıcı funksiyaların bir və ya hər iki böyrək tərəfindən itirilməsi ilə nəticələnə bilər. Eyni zamanda sidik kisəsinin büzüşməsi və sidik axarlarının çapıqlaşması yuxarıda göstərilən fəsadlarla nəticələnə bilər, buna görə də ağ ciyərdən kənar orqanların vərəminin bu formasının vaxtında başlanmış və rasional təşkil olunmuş müalicəsi bu xəstəliyin proqnozunu təyin edir.\nQadın cinsiyyət üzvlərinin vərəmi\nQadın cinsiyyət üzvlərinin vərəmi əsasən sonsuzluğa görə aparılan diaqnostik müayinələr zamanı aşkarlanır. Vərəmin bu formasına 7-15% hallarda təsadüf edilir. Adətən, bu zaman zədələnmə prosesi uşaqlıq borularının selikli qişasından başlayaraq müsariqəyə, endometriyaya, yumurtalıqlara, uşaqlıq boynuna və uşaqlıq yoluna yayılır. Klinik əlamətlərə gəlincə bu proses həm simptomsuz, həm də kəskin iltihab əlamətləri ilə müşayiət oluna bilər. Xəstəliyin fəal fazasında çanaq nahiyəsində ağrılar, dismenoreya, vaginal qanaxmalar kimi əlamətlər müşahidə edilə bilər. Qadınlarda cinsi orqanların vərəminin diaqnostikasında yaranan problemlər bakterioloji müayinələrin informativliyinin və tuberkulin sınaqlarının spesifikliyinin aşağı səviyyədə olması ilə əlaqədardır. Eləcə də bu xəstəliyin diaqnostikasında rentgenoloji (histerosalpinqoqrafiya) və USM də kifayət qədər effektli deyil. Diaqnostik metodlardan ən informativi uşaqlıq daxilindən götürülmüş nümunələrin PZR müayinəsidir.\nAdətən, bu klinik formaların müalicəsində kimyəvi terapiya yaxşı effekt verir və cərrahi müdaxiləyə nadir hallarda ehtiyac olur. Lakin, bir çox hallarda səmərəli terapiya nəticəsində belə fertil funksiyanı bərpa etmək mümkün olmur. Bu hallarda alternativ müalicə kimi ekstrakorporal mayalanma tətbiq edilməlidir.\nUrogenital orqanların vərəminin diaqnostikasına dair tövsiyələr\nVM-nin və onların DHT-nin təyin edilməsi məqsədi daşıyan müayinələr (sidiyin, uşaqlıq daxilindən götürülmüş nümunələrin)\n-Sidik yolların vərəminin diaqnostikası məqsədi ilə sidiyin 3 səhər porsiyasının mikroskopik və əkmə müayinəsinin aparılması;\n-Sidiyin, sidik və cinsi yollardan götürülmüş möhtəviyyatların qeyri-spesifik bakterial infeksiyalara görə əkmə üsulu ilə müayinəsi tövsiyə olunur.\nBakterioloji müayinələr informativ olmadıqda VM-ni aşkarlamaq məqsədi ilə PZR-müayinəsi aparılmalıdır.\nPiuriya və hematuriyanı aşkarlamaq məqsədi ilə sidikdə leykositlərin və eritrositlərin təyini;\nUrogenital sistemin rentgenoloji müayinəsi (KT, MRT, ekskretor, retroqrad və anteqrad pieloqrafiya, retroqrad və enən sistoqrafiya, histerosalpinqoqrafik müayinələr daxil olmaqla);\nUrogenital sistemin USM müayinəsi;\nBöyrəklərin ekskretor funksiyasının müayinəsi (biokimyəvi, rentgenoloji, USM-funksional testlər) ;\nYuxarıda göstərilən müayinələr informativ olmadıqda və diaqnostikada şübhələr yaranan hallarda böyrəklərin, sidik kisəsinin və cinsi orqanların biopsiyası və alınan materialın sonraki sitoloji, histoloji və bakterioloji müayinəsini aparmaq məsləhətdir.\nUrogenital orqanların müalicəsinə dair tövsiyələr\nUrogenital sistemin (kişilərdə genital orqanların vərəmi istisna olmaqla) vərəminin müalicəsi zamanı I rejim təyin olunur: 2HREZ/4HRE;\nKişilərdə genital sistemin izolə olunmuş vərəminin müalicəsində 8 aylıq kimyəvi terapiya rejimi: 2 SHREZ/1HRE/5HRE tövsiyə edilir.\nVM-nin DHT təyin edildiyi hallarda empirik kimyəvi terapiya rejimi DHT nəzərə alınmaqla dəyişdirilməlidir.\nCərrahi müdaxiləyə göstəriş olduğu hallarda bu müdaxilələrin spektri (nefrostomiya və sidik axarlarının stendləşdirilməsindən tutmuş nefrektomiyaya və sidik yollarında, sidik kisəsində plastik əməliyyatların aparılmasına kimi) zədələnmələrin xarakterindən asılı olaraq seçilir.\nMədə-bağırsaq traktının vərəmi\nMədə-bağırsaq traktının vərəminə bağırsaqların, müsariqənin və mezenterial limfa vəzilərinin vərəmi aiddir. Mədə-bağırsaq traktının vərəmi VM ilə yoluxmuş bəlğəm və qidanın udulması nəticəsində eləcə də hematogen yayılma və qonşu orqanlardan kontakt vasitəsi ilə yarana bilər. Bu zaman çox hallarda bağırsaqların divarında xoralar, bəzi hallarda isə selikli qişada induratlar (xorasız düyünlər) əmələ gəlir.\nMədə-bağırsaq traktının vərəmi ən çox ileosekal bucaqda və çənbərəbənzər bağırsağın başlanğıc hissəsində lokalizə olunur. Kliniki simptomlara gəlincə, bu xəstələr qarında ağrıdan, diareyadan, arıqlamadan, hərarətin qalxmasından şikayət edirlər. Palpasiya zamanı qarında ağrının artması, melena, rektal qanaxmalar müşahidə edilir. Palpasiya zamanı 25-50% hallarda qarının sağ aşağı kvadrantında bərk kütlələr aşkar olunur. Mədə-bağırsaq vərəmi inkişaf etdikcə stenoz, bağırsağın perforasiyası, daxili və xarici fistulların əmələ gəlməsi kimi ağırlaşmalar ilə nəticələnə bilər. Düz bağırsağın spesifik prosesə cəlb olunması nəticəsində anal çatlar, pararektal abseslər, fistullar formalaşır. Barium ilə aparılan kontrast rentgenoqrafik müayinələrdə və ya kolonoskopiya zamanı bağırsaqların divarında,xoraların, strikturaların olması, kor bağırsağın deformasiyası, ileosekal klapan çatmamazlığı və ya fistullar aşkarlamaq mümkün olur. Qarın boşluğunun KT müayinəsi isə bağırsaqdan xaricdə - müsariqədə və mezenterial limfa vəzlərində olan zədələnmələri aşkarlamağa imkan verir.\nBağırsaq vərəmi ilə Kron xəstəliyini differensasiya edərkən çox diqqətli olmaq lazımdır, belə ki, diaqnostikada olan səhvlər nəticəsində immunosupressiv terapiyanın aparılması vərəm prosesinin kəskin proqressivləşməsinə və disseminə olunması ilə nəticələnir. Dəqiq diaqnostika kolono və ya laporoskopik müayinələr zamanı əldə edilmiş bioptatların histoloji və bakterioloji (bakterioskopik və əkmə) müayinələrinə əsaslanır. Differensial diaqnostika eləcə də amöbiaz, bədxassəli törəmələr, iersinioz və aktinomikozlarla aparılmalıdır.\nBəzi hallarda müşaqirənin izolə edilmiş vərəminə – vərəm peritonitinə təsadüf edilir. Bunun üçün tədricən inkişaf edən assit, qarında ağrılar və hərarətin qalxması kimi əlamətlər xarakterikdir. Peritoneal maye ekssudat xarakterli olub, tərkibindəki zülalın qanın plazmasının zülalına olan nisbət 1,1q/dl-dən az, leykositlərin miqdarı limfositlər üstünlük təşkil etməklə, 150-4000/mm3 –dir. Peritoneal ekssudatda bakterioskopik müayinə ilə çox nadir hallarda VM-ni aşkarlamaq mümkün olur, əkmə müayinələri isə yalnız 30% hallarda müsbət nəticə verir. ADA-nın 33 u/l-dən yuxarı olması vərəm peritoniti üçün xarakterik əlamət sayılır. Müsaqirənin laporaskopik üsulla alınmış nümunəsinin histoloji müayinəsi 95% hallarda müsbət nəticə verdiyi üçün bu müayinə üsulu diaqnozu təsdiqləmək üçün vacib test sayılır.\nMüalicə kombinə edilmiş kimyəvi terapiyaya əsaslanır. Cərrahi müdaxilələr yalnız bağırsaq keçməməzliyi, bağırsağın perforasiyası və bağırsaq ilgəkləri arası abseslər kimi fəsadlar əmələ gəldiyi hallarda göstərişdir.\nMədə - bağırsaq traktı vərəminin diaqnostikasına dair tövsiyələr\nQarın boşluğunun laporosentezi və ya USM ilə istiqamətləndirilən nazik iynəli aspirasion biopsiyası.\nBiopsiya zamanı əldə edilən materialın vərəm qranulyomalarının və onun komponentlərinin aşkarlanmasına yönəldilmiş histoloji müayinəsi.\nVM-ni və onların dərmanlara həssaslıq testini təyin etmək üçün əldə edilən materialın (bioptatın, nəcisin, qarın boşluğundan alınmış bioptatın) bakterioloji müayinəsi.\nQarın boşluğundan alınmış bioptatın sitoloji, biokimyəvi müayinəsi, o cümlədən ADA-nın təyini.\nBakterioloji müayinələr müsbət nəticə vermədikdə patoloji materialın PZR-müayinəsi aparılmalıdır\nQarın boşluğunun, KT müayinəsinə üstünlük verilməklə, rentgenoqrafik müayinəsi, eləcə də bağırsaqların barium məhlulu ilə kontrast rentgenoqrafik müayinəsi.\nQarın boşluğu orqanlarının USM-si.\nYuxarıda göstərilən metodlarla müayinələrin nəticələri şübhə doğurduğu hallarda bağırsaqlar və digər orqanlardan kolonoskopik və ya laporoskopik yolla əldə edilmiş materialın histoloji və bakterioloji müayinəsi göstərişdir.\nMədə-bağırsaq traktı vərəminin müalicəsinə dair tövsiyələr\nFəsadlaşmamış mədə-bağırsaq traktı vərəminin müalicəsi üçün AKV-min adi formalarında istifadə olunan müalicə rejimi tövsiyə olunur: 2HREZ/4HRE.\nFəsadlaşmış mədə-bağırsaq traktı (bir neçə qrup limfa vəzilərinin vərəm prosesinə cəlb olunması, fistulların əmələ gəlməsi, assitlə fəsadlaşmış mezadenitlər) müalicəsində 8 aylıq müalicə rejimi: 2SHREZ/1HREZ/5HRE tövsiyə olunur.\nDərmanlara həssaslıq testi məlum olduqda kimyəvi terapiyanın empirik rejimi dərmanlara həssaslıq tipinə uyğun olaraq tənzimlənir.\nCərrahi müdaxilələr bağırsaq keçməməzliyi, bağırsağın perforasiyası, bağırsaq ilgəkləriarası abseslər kimi fəsadlar olduqda həyati göstərişlər əsasında aparılır.\nInkişaf etməkdə olan ölkələrdə dəri vərəminə bütün dəri xəstəlikləri arasında 0,11-0,25% hallarda təsadüf edilir. Dəri vərəmi VM-nın həm ekzogen yolla dəri tamlığının travmatik mənşəli pozulmasından, həm də orqanizmin daxilində olan ocaqlardan limfogen yayılması nəticəsində yaranır. Dəri vərəminin kliniki təzahürləri çox müxtəlif olub, VM-nin orqanizmə daxil olma yollarından (ekzogen və ya endogen yoluxma), immun sistemin vəziyyətindən və dəridəki zədələnmə ocağında VM populyasiyalarının kəmiyyətindən asılıdır. Bu faktorlar eləcə də diaqnostikanın həssaslığına təsir edir. Dəri vərəminin diaqnostikasının əsasını klinik təzahürlərin və xəstəliyin anamnezinin dəqiq qiymətləndirilməsi, dəridən götürülən bioptatın və patoloji möhtəviyyatın bakterioloji, histoloji və PZR müayinəsi təşkil edir. Zədələnmə nahiyəsi dəri səthinin böyük hissəsini əhatə etdikcə VM-ni mövcud olan bütün müayinə üsulları ilə (mikroskopiya, əkmə, histoloji müayinə, PZR müayinə) aşkarlamaq mümkün olur. Bəzi dəri əlamətləri paraspesifik xarakter daşıyır və hiperhəssaslıq tipində inkişaf edir. Bu hallarda VM-ni heç bir üsulla aşkarlamaq olmur, diaqnostika klinik əlamətlərə və xəstəlik tarixçəsinə əsaslanır.\nDəri vərəminin müasir diaqnostikası VM-nin zədələnmə ocağına daxil olma yollarına və ocaqda infeksiyanın kəmiyyətinə əsaslanır.\nVM-nin zədələnmə ocağına daxil olma yollarına əsaslanan təsnifat:\n- vərəm şankrı, dərinin ziyilə bənzər vərəmi, ekzogen qurdeşənəyi\nEndogen (təmas) mənşəli;\n- skrofuloderma, orifisial vərəm\n- metastatik (qummatoz) vərəm absesi, papulonektotik tuberkulid, hematogen qurdeşənəyi\n- endogen limfogen qurdeşənəyi.\nDəri vərəminin zədələnmə ocağındakı VM-nin kütləviliyinə əsaslanan klassifikasiyası:\nKütləvi zədələnmə ilə;\n- vərəm şankrı, sklofuloderma, orifisial vərəm, metastatik (qummatoz) vərəm absesi;\n- dərinin ziyiləbənzər vərəmi, qurdeşənəyi, papulonekrotik tuberkulid\nDəri vərəminin diaqnostikasına dair tövsiyələr\nLaborator testlər yalnız VM-nin kütləviliyi ilə müşayiət olunan zədələnmələr müşahidə edildiyi hallarda müsbət nəticə verdiyindən diaqnostika kliniki əlamətlərin və xəstəlik tarixinin ətraflı öyrənilməsinə əsaslanır;\nÜmumi tibb şəbəkəsi həkimlərinin risk qrupuna daxil olan şəxslərdə dəri vərəminin olmasına görə şübhələri yüksək olmalıdır;\nDəri vərəminə şübhə olduqda ağciyər və ağciyərdən kənar mövcud ola biləcək vərəm ocaqlarının aşkarlanması istiqamətində müayinələrin aparılması vacibdir;\nİİV –in müayinəsi;\nAğciyərlərin rentgenoqrafik müayinəsi;\nFistulların, xoraların, çatların, irinli ifrazatın müşahidə edildiyi hallarda;\n- bakterioloji müayinələr (mikroskopik və əkmə)\n- PZR müayinə\n- VM-ni və qranulyomatoz iltihab elementlərini aşkarlamaq məqsədi ilə sitoloji müayinə\nDəridə olan patoloji törəmələrin biopsiyası:\n- bakterioloji müayinə (mikroskopiya və əkmə üsulu ilə)\n- VM-ni və qranulyomatoz iltihab elementlərini aşkarlamaq məqsədi ilə sitoloji müayinə.\nDəri vərəminin müalicəsinə dair tövsiyələr\nDəri vərəmi olan xəstələrə 2HREZ/4HRE rejimi üzrə müalicə təyin olunur;\nDHT-si əldə edildikdə empirik müalicə rejimi dərmanlara həssalıq tipi nəzərə alınaraq dəyişdirilir;\nGöstəriş olduğu hallarda yaraların cərrahi işləməsi həyata keçirilir.\nGözlərin vərəm mənşəli zədələnmələri gözün ön və arxa seqmentlərinin zədələnmələrinə bölünür. Belə bölgünün rasionallığı bu patologiyanın diaqnostikasına olan müxtəlif yanaşmalarla əlaqədardır. Kliniki formalar arasında ən çox arxa seqment zədələnmələri: arxa uveitlər (xorioidit, xorioretinit), neyroretinit və optik neyropatiyalar müşahidə edilir. Ön seqment zədələnmələri arasında ən çox təsadüf edilənləri ön uveitlər (irit, iridosiklit), diffuz və ya düyünlü (fliktenulyoz) sklerit, keratokonyuktivitlərdir. Eləcə də damarlı qişanın total zədələnmələri ( panuveitlər) də tez-tez təsadüf edilən zədələnmələrə aiddir.\nAğciyərlərin və ağciyərlərdən kənar orqanların fəal vərəmi olan xəstələrdə gözlərin zədələnmələri 1,4-18% hallarda müşahidə olunur. Uveit diaqnozu qoyulan xəstələrin 1-6,9%-də (müxtəlif ölkələrdə müxtəlif tezlikdə rast gəlinir) proses vərəm mənşəli olur. Göz vərəmi olan xəstələrin əksər hissəsi (97,4%) müraciət əsasında aşkarlanır.\nAdətən, xəstələrin 43,7%-də göz vərəmi gecikmiş mərhələlərdə aşkarlanır ki, bu da xəstəliyin bu forması barədə sayıqlığın aşağı səviyyəsinə dəlalət edir.\nGöz vərəmi bütün göz xəstəlikləri arasında müxtəlif müəlliflərin məlumatlarına əsasən 1,3-5% təşkil edir. Damarlı qişaların iltihabi xəstəlikləri arasında (uveitlər) hadisələrin 6,8-63%-ni vərəm üveitləri təşkil edir. Cavan yaşlarda, adətən, arxa uveitlər (xorioretinit) erkən mərhələdə, 50 yaşdan sonra ön uveitlər (iritlər, iridosiklitlər) təsadüf edilir və adətən,bu zaman proses gecikmiş fazada aşkarlanır.\nGözlərin vərəmlə zədələnməsi bilavasitə VM-nin təsirindən, eləcə də vərəm antigenlərinə qarşı göz strukturlarında əmələ gələn reaktiv iltihab nəticəsində mümkündür. Gözlərin vərəmi zamanı müşahidə olunan morfoloji dəyişikliklər (skleranın fliktenulyoz iltihabı, konyuktivitlər, buynuzlu qişanın xoraları və ya interstisial dəyişiklikləri, sinexiyalar, qüzehli qişanın, siliar cismin və xorionun qranulyomaları, torlu qiaşadakı damar dəyişiklikləri) spesifik olmayıb, digər göz xəstəliklərində də (sarkoidoz, sifilis, Laym xəstəliyi, İİV-infeksiyası) müşahidə edilir. Vərəm prosesi adətən gözün daxili strukturlarını (uveitlər, retinitlər) zədələdiyi üçün histoloji və bakteriolji müayinələrin aparılması məqsədi ilə biopsiyanın aparılması və ya digər patoloji materialların alınmasının qeyri-mümkün olması səbəbindən göz vərəminin diaqnostikası xeyli çətinləşir. Gözdən alınan möhtəviyyatın bakterioloji müayinəsi də çox nadir hallarda müsbət nəticə verir. Tuberkulin sınaqları və İGRA- testlərin tətbiqi də göz vərəmindən latent və ya fəal formalarını differensə etməyə imkan vermir. Bütün bunlarla əlaqədar olaraq əksər hallarda klinik əlamətlərə, vizual simptomatikaya, xəstəliyin anamnezinə, ağ ciyərlərdə və ağ ciyərlərdən kənar orqanlarda fəal vərəm prosesinin olmasına əsasən göz vərəmindən şübhələnmək olar. Zədələnmənin vərəm mənşəli olması haqqında son qərarı yalnız vərəm əleyhinə müalicənin müsbət nəticəsinə əsaslanaraq vermək olar.\nSon illər VM-ni təyin etmək məqsədilə şüşəyəbənzər cismin maye mühitinin PZR-nin miqdarına əsaslanan diaqnostika metodu geniş tətbiq olunmaqdadır. Bu müayinə üsulu retinal vaskuliti (İlz xəstəliyi) olan xəstələr qrupunda, VM-nin DNT-nin səviyyəsi 1,52x104 -1,01x104 diapazonunda olduqda 50% hallarda müsbət nəticə əldə etməyə imkan verir.\nMüalicənin effektivliyi diaqnozun vaxtında qoyulmasından və kimyəvi terapiyaya başlanma müddətindən asılıdır. Adətən standart kimyəvi terapiyanın təyini tam sağalma ilə nəticələnir,lakin, bəzi hallarda görmə funksiyasının tam bərpası mümkün olmur.\nGöz vərəminin diaqnostikasına dair tövsiyələr\n-Vərəmli xəstə ilə təmas, keçmişdə və hazırda latent və ya aktiv vərəm infeksiyasının mövcud olması haqqında məlumatlar daxil olmaqla xəstəlik tarixinin ətraflı və diqqətlə öyrənilməsi;\n-Ağciyər və ağciyərdən kənar orqanların vərəmini aşkar etmək məqsədilə kompleks diaqnostik müayinələrin aparılması vacibdir;\n-Göz qapaqlarının xarici müayinəsi daxil olmaqla göz yaşı kisəsinin və göz yaşı kanallarının, skleranın, konyuktivanın, buynuzlu qişanın oftalmoloji müayinəsi;\n-Torlu qişanın flüorosent angioqrafiya (FAQ) metodu ilə müayinəsi daxil olmaqla göz dibinin müayinəsi;\n-Optik kogerent tomoqrafiya və ultrasonoqrafiya;\n-Diaqnozu dəqiqləşdirməyə ehtiyac olduqda şüşəyəbənzər cismin punksiyası və VM-nin PZR kəmiyyətinə əsaslanan müayinəsi.\nGöz vərəminin müalicəsinə dair tövsiyələr\n-Görmə sinirinə yan təsirləri nəzərə alınaraq göz vərəminin müalicəsində etambutolun təyini tövsiyə edilmir;\n-Əsas müalicə rejimində etambutolun streptomisin ilə əvəz edilməsi tövsiyə olunur, 2HRZS/4HR;\n-DHT-i əldə edildikdən sonra empirik müalicə rejimi (etambutol müalicə rejimindən çıxarılmaq şərti ilə) həssaslıq testinin nəticlərinə əsasən dəyişdirilir;\n-Fəsadlar meydana gəldikdə (göz daxili qanaxmalar, torlu qişanın qopması və s.) cərrahi müdaxilələr tətbiq edilir.\nİİV-infeksiyasının və vərəmin müalcəsi zamanı tətbiq edilən dərmanlar tez-tez və bəzən təhlükəli YT-lərin baş verməsi ilə müşayiət olunan məlum qarşılıqlı təsirə malikdir. Rifamisinlər – Р-450 sitoxromunun induktorlarıdır. Bu, qanda proteaza inhibitorlarının eləcə də əks transkreptazanın qeyri-nukleozid inhibitorlarının (efavirens, nevirapin) qatılığının azalmasına gətirib çıxarır. Sonuncuların daha yüksək dozada istifadəsi isə hepatotoksikliyin artması ilə müşayiət olunur.\nXinolonlar və didanosin (didanosin – bağırsaqda həll olunmayan qılaflı preparatdır) tərkibində alüminium və ya maqnezium əsaslı antasid olan dərmanlardır. Xinolonlarla birgə qəbul edildikdə didanosin xinolonların mənimsəməsinin azalmasına gətirə bilər. Bu səbəbdən də onun qəbulu xinolonların qəbulundan altı saat əvvəl və ya iki saat sonra olmalıdır.\nKlaritromisin və ritonavir əsasında olan müalicə rejimlərində, klaritromisinin plazmada qatılığı artmış olur. Bununla belə dozanın korreksiyası yalnız kreatinin klirensi 60 ml/dəq-dən az olan xəstələrdə zəruridir.\nKlaritromisinin və efavirensin və ya nevirapinin eyni vaxtda qəbulu klaritromisinin metabolizminin induksiyasına və plazmada qatılığının 35-39% azalmasına gətirib çıxarır. Müvafiq olaraq bu halda klaritromisinin effektivliyi azalmış ola bilir.\nRifabutinlə eyni zamanda qəbul edildikdə klaritromisinin plazmada qatılığı 50% azala, rifabutinin isə qatılığı 77% arta bilər.\nBütövlükdə İİV-ə yoluxmuş xəstələrdə VƏD və ART preparatların qəbulu nəticəsində YT-lərin daha böyük tezliklə baş verməsi xarakterikdir. Belə ki, aparılmış tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, nəzarət qrupları (3-22%) ilə müqayisədə tədqiqat qrupunda YT-lərin baş vermə tezliyi 26-39% təşkil edir.\nVƏD və ART preparatlarının mümkün qarşılıqlı təsirləri və əlavə toksikliyi\nD4T, ddI, ddC\nLzd, Cs, H, FQ, Eto/Pto, E\nD4T, ddI və ddC Cs və ya Lzd ilə kombinasiyada istifadəsindən mümkün gədər qaçmaq. Əgər bunların istifadəsi zəruridirsə, bu zaman ART preparat daha az neyrotoksik olanla əvəz edilməlidir.\nMərkəzi sinir sistemi üçün toksiklik\nCs, H, Eto/Pto, FQ\nEfavirens müalicənin ilk 2-3 həftəsi zamanı tez-tez YT (dezoriyentasiya, düşüncə pozuntusu, diqqətin cəmləşməsi qabiliyyətinin itirilməsi, depersonalizasiya, qavrama pozuntuları, yuxusuzluq, başgicəllənmə) törədir. Əgər bunlar keçib getmirsə, preparatı dəyişdirilməsi barədə düşünmək lazımdır.\nEFV tətbiqi zamanı qabarıq psixoz seyrək hallarda olur, lakin onu Cs ilə birgə qəbul edən xəstələrin vəziyyətinə tez-tez nəzarət edilməlidir.\nAğır depressiya EFV qəbul edən xəstələrin 2.4%-də müşahidə edilir. Ağır depressiyalarda EFV-in əvəz edilməsi məsələsinə baxılmalıdır. Bir çox xəstələrin çətin həyat şəraiti depressiyanın baş verməsinə öz tövhəsini verə bilər.\nIlk növbədə başağrıların daha ciddi səbəbləri istisna edilməlidir – meningit, beyin toksoplazmozu və s. Analgetiklərin (parasetamol, ibuprofen və s.) istifadəsi və sudan normal istifadə kömək edə bilər. AZT, EFV və Cs qəbulu ilə bağlı başağrıları adətən keçici olur.\nRTV, D4T, NVP, və bir çox başqaları\nEto/Pto, PAS, H, E, Z və başqaları\nBir çox preparatlar üçün tez-tez qeyd edilən YT-dir. Doza azaldıldıqda zəifləyir, adətən zamanla keçir. Arasıkəsilməz qusma və qarında ağrı asidozun və ya hepatitin inkişaf etdiyinin əlaməti ola bilər.\nBütün ART rejimlərində müşahidə olunur.\nCfz, Eto/Pto, PAST\nTez-tez baş verən YT-dir və əsasən xoşxassəlidir. Ağır YT-lərin erkən simptomu ola bilər – pankreatit, hepatit, asidoz.\nImtina edilməli kombinasiyadır. Əgər preparat pankreatit törədibsə onu sxemdən tamamilə çıxarmaq və pankreatit törədən ART preparatları (D4T, ddI, və ya ddC) tətbiq etməmək zəruridir. Yadda saxlamaq lazımdır ki, alkohol və öd daşları pankreatitin inkişaf etməsinə təsir edir.\nBütün proteaza inhibitorları (APV, ATV, IDV, NFV, LPV/r, RTV), ddI\nEto/Pto, PAS, FQ\nTez-tez rast gələn YT-dir. Səbəb kimi psevdomembranoz kolit törədən Clostridium Difficile daxil olmaqla, bütün opportunistik infeksiyaları nəzərdən qaçırmamaq lazımdır.\nNVP, EFV, bütün proteaza inhibitorları (APV, ATV, IDV, NFV, LPV/r, RTV), (RTV – digərlərindən çox), bütün NRTI/НИОТ (ABC, ddI, ddC, AZT, 3TC, d4T, TDF, FTC)\nH, R, E, Z, PAS, Eto/Pto, FQ\nTövsiyələrə riayət etməli. TMP/SMX hepatotoksikliyini nəzərə almaq lazımdır. Virus mənşəli hepatitlər (A, B, C və CMV) istisna edilməlidir.\nABC, NVP, EFV, D4T və digərləri\nH, R, Z, PAS, FQ və digərləri\nABC müalicəsini yenidən başlamamaq (həyati təhlükə olan anafilaksiya ehtimalı var). Stivens-Cons sindromu törədən preparatla müalicəni yenidən başlamamaq. TMP/SMX habelə səbəb ola bilər. Tioasetazon həyati təhlükə törədən dəri zədələnməsi səbəbindən İİV-infeksiyası zamanı əks göstərişdir.\nD4T, ddI, AZT, 3TC\nƏgər preparat südlü asidoz törədirsə onu südlü asidoz törətməyən digər preparatla əvəz etmək lazımdır.\nTDF (seyrək hallarda)\nTDF xarakterik Frankoni sindromu (hipofosfatemiya, hipourikemiya, proteinuriya, normoqlikemik qlükozuriya) ilə özünü biruzə verən böyrəklərin zədələnməsini və bəzən böyrək çatışmazlığını törədə bilər. Odur ki, aminoqlikozidlər və ya Cm qəbul edən xəstələrdə TDF ehtiyatla tətbiq edilməlidir. Kreatininə və elektrolitlərə hər 1-3 həftədən bir nəzarət edilməlidir. Bir çox ART dərmanların və VƏD-lərin dozaları böyrək çatışmazlığına müvafiq olaraq korreksiya edilməlidir.\nQarşılıqlı təsir məlum deyil. Düzgün su rejimi IDV qəbul edənlərdə nefrolitiazın qarşısını alır. Nefrolitiaz inkişaf etdikdə digər proteaza inhibitoru ilə əvəz etmək lazımdır.\nElektrolit mübadiləsinin pozuntuları\nDiareya və qusma elektrolitlərin pozuntularına gətirib çıxara bilər. Hətta TDF qəbul etməyən İİV-ə yoluxmuşlar aminoqlikozidlərin və Cm qəbulu zamanı böyrəklərin zədələnməsinə və elektrolit pozuntularına görə yüksək risklidirlər.\nSümük iliyində hemopoezin zəifləməsi\nLzd, R, Rfb, H\nDövrü olaraq qan hüceyrələrinə nəzarət etmək, sümük iliyinin zədələnməsi əlamətləri meydana çıxdıqda AZT əvəz edilməlidir. Lzd tətbiqinin dayandrılması məsələsinə baxılmalıdır. Sümük iliyinin zədələnməsinin səbəbi TMP/SMX ola bilər. TMP/SMX qəbul edənlərə fol turşusu preparatları verilə bilər.\nE, Eto/Pto (seyrək hallarda)\nGörmə sinirinin nevritinin baş verməsi ilə əlaqədar preparatın qəbulu dayandırılmalı və belə təsir göstərməyən dərmanla əvəz ediləməlidir.\nProteazaların inhibitorları, EFV\nBir-birini gücləndirən toksiklik yoxdur.\nNRTI/НИОТ (xüsusən D4T və ddI)\nDisqlikemiya (qlükoza mübadiləsinin tənzimlənməsinin pozuntuları)\nProteaza inhibitorları insulinə rezistentlik və hiperqlikemiya törədir. Eth/Pth isə diabetli xəstələrdə insulinə nəzarət etməyi çətinləşdirir və beləliklə qlükozanın qatılığının pis tənzimlənməsinə və hipoqlikemiyaya gətirib çıxara bilir. Məhz bu YT-yə görə Gfx ÜST / YİK tərəfindən vərəmin müalicəsində tövsiyə olunmur.\nToksikliyin qarşılıqlı təsiri mümkündür. PAST və Eth/Pth xüsusən kombinə edildikdə hipotireoidizm törədə bilir.\nHamilə qadınlarda vərəmin 1-ci sıra VƏD-lərlə müalicəsi təhlükəsizdir və dölə ototoksik təsir göstərdiyinə görə streptomisin təyin edilməmək şərti ilə adi sxemlər üzrə aparılır.\nIzoniazid qəbul edən hamilələrə piridoksin qəbulu tövsiyə edilir. Adətən müalicənin 2-3 həftə qəbul etdikdən sonra hamilə qadın artıq yoluxucu olmur. Əgər vərəmin müalicəsi doğuşdan bir neçə həftə əvvəl başlayırsa uşağın yoluxması riski xeyli azalır. Uşağın yoluxması riski anada doğuş zamanı və ya ondan sonrakı dövrdə vərəmin aşkar edildiyi zaman ən yüksəkdir. Bu zaman uşaq anadangəlmə vərəm infeksiyasına görə müayinə olunmalıdır.\nHamiləlik dövründə DDV-nin müalicəsi 2-ci sıra VƏD-lərin təhlükəsizlik göstəricilərinin məhdud olduqlarına görə mürəkkəbdir.\nHamiləlik zamanı VƏD-lərin təhlükəsizlik göstəriciləri\n1-ci sıra VƏD-lər\nHamilələrin müalicəsi üçün təhlükəsizdir. Hamiləlik zamanı piridoksin (vitamin В6) tətbiq olunmalıdır. Yenidoğulmuşlarda qıcolma riski yüksəkdir.\nHamilələrin müalicəsi üçün təhlükəsizdir.\nƏgər preparatın istifadəsi əhəmiyyətli dərəcədə zəruridirsə, onu ehtiyatla təyin etmək olar. əksər mənbələrə görə təhlükəsizdir.\nS və digər aminoqlikozidlər: dölə ototoksik təsirini sübut edən sübutlar var. Risk dərəcəsini və mümkün səmərəsini ciddi götür-qoy etmək lazımdır. Mümkün gədər onların tətbiqindən qaçılmalıdır.\n2-ci sıra VƏD-lər\nDölə ototoksik təsirini sübut edən sübutlar var. Risk dərəcəsini və mümkün səmərəsini ciddi götür-qoy etmək lazımdır. Mümkün gədər onların tətbiqindən qaçılmalıdır.\nMümkün gədər istifadə edilməməlidir. Adətən hamilələrin müalicəsində inyeksion preparatlardan qaçılır, lakin həyat üçün təhlükə olduqda Cm-nin istifadəsi məsələsinə baxıla bilər.\nƏgər preparatın istifadəsi əhəmiyyətli dərəcədə zəruridirsə, onu ehtiyatla təyin etmək olar. əksər mənbələrə görə təhlükəsizdir. Hamilələrin müalicəsində uzunmüddətli tətbiq təcrübəsi məhduddur. Bununla belə, preparatların bakterisid aktivliyi nəzərə alınaraq səmərəliliyi risk dərəcəsindən daha üstündür.\nMümkün gədər istifadə edilməməlidir. Heyvanlar üzərində tətqiqatlar teratogen təsirini göstərmişdir. Preparat, habelə hamiləliklə bağlı ürəkbulanma tutmalarını gücləndirir.\nHamilələrin müalicəsində tətbiq təcrübəsi azdır. Heyvanlar üzərində tətqiqatlar toksiklik göstərməmişdir.\nƏgər preparatın istifadəsi əhəmiyyətli dərəcədə zəruridirsə, onu ehtiyatla təyin etmək olar. Teratogen sayılmır.\nА – insanlar üzərində kliniki sınaqların gedişində təhlükəsizliyi təyin edilib;\nВ – heyvanlar üzərində tədqiqatların nəticələrinə əsasən preparat ehtimalla təhlükəsiz hesab edilir;\nС – təhlükəsizlik dərəcəsi müəyyən edilməyib. Insanlar üzərində kliniki sınaqlar aparılmayıb. Heyvanlar üzərində sınaqlar ya aparılmayıb və ya heç bir xoşagəlməz təsir göstərməyib;\nD – preparat təhlükəsiz deyil, yalnız konkret kliniki situasiyada özünü doğrulda bilən risk mövcuddur.\nHamilələrin vəziyyətini hamiləlik dövrü və vərəmin ağırlıq dərəcəsi nəzərə alınmaqla hərtərəfli qiymətləndirilməlidir. Gözlənilən səmərənin və potensial risklərin nisbətini ciddi təhlil etmək lazımdır. Doğuşdan əvvəlki və sonrakı dövrdə ananın və uşağın sağlamlığını qorumaq üçün bəlğəmin neqativləşməsinin əldə edilməsinə üstünlük verilməlidir.\n• VƏD-lərin teratogen təsiri əsasən hamiləliyin birinci trimestrində özünü biruzə verdiyindən, gələcək ananın həyatı üçün təhlükə yoxdursa, müalicəni ikinci trimestrə gədər təxirə salmaq məqsədəuyğundur.\n• Hamiləliyin üçüncü trimestrində VƏD-lərin teratogen təsiri azalmış olsa da, aminoqlikozidlərin bu dövrdə tətbiqi dölün eşitmə orqanının inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Bir çox hallarda hamilə qadınların müalicəsində aminoqlikozidlər tətbiq edilmir.\nƏgər mümkündürsə müalicəni hamiləliyin ikinci və ya üçüncü trimestrində üç-dörd effektiv peroral preparatla başlamaq lazımdır. Bilavasitə doğuşdan sonra inyeksion və digər preparatların əlavə edilməsi ilə müalicə rejiminin gücləndirilməsi mümkündür.\nUşağı əmizdirən dövrdə vərəmlə xəstə qadınlar tam vərəməleyhi müalicə kursu qəbul etməlidirlər. Vərəmin vaxtında və düzgün müalicəsi uşağa mikobakteriyaların ötürülməsinin qarşısını alan ən yaxşı üsuldur. Anada basil ifrazı olmadıqda, uşaq onunla qala bilər və əmizdirməni dayandırmaq lazım deyil. VƏD-lər ana südü ilə az miqdarda ifraz edilir və onların uşağa təsirini qiymətləndirmək çətindir. izoniazid qəbul edən bütün hamilə və uşaq əmizdirən qadınların piridoksin qəbul etməsi tövsiyə olunur. Anasında ağciyərlərin fəal vərəmi olan körpələrin südəmər dövrdə vərəmə yoluxması riski olduqca yüksəkdir. Bu halda uşaq izoniazidlə altı aylıq profilaktik müalicə kursu qəbul etməlidir və mənfi Mantu sınağı olduqda KGB vaksinasiyası edilməlidir. Bu dövrdə ana südü ilə əmizdirilmə davam etdirilə bilər.\nƏmizdirilmə və VƏD\nƏmizdirilmə ilə uyğunluq\nSüdəmər uşaqlar üçün terapevtik doza ilə müqayisədə ana südündəki qatılığı %-lə\nBəli. Südəmər uşaqlarda qıcolma tutmaları barədə məlumatlar var, hansı ki, piridoksinlə aradan götürülə bilir. G6PD defisiti olan yenidoğulmuşlarda izoniazidə yüksək həssaslıq ola bilər (hemoliz). Uşaqlarda periferik neyropatiyaların və qıcolma tutmalarının profilaktikası üçün piridokson (vitamin B6) istifadə etmək tövsiyə olunur.\n0, 57-7, 3%\n2, 8-6, 9%\n0, 75-1, 5%\nAminoqlikozidlər (S, АМК, КМ)\nBəli. MBT-dən sorulma zəifdir. Körpənin bağırsaq florasının pozuntuları səbəbindən qaçılması arzuediləndir.\n0, 95-22, 5%\nMəlum deyil. Ana südündə qatılığı məlum deyil.\nDölyani sularda və ana südündə qatılığı təxminən zərdabda olduğu səviyyədədir.\n0, 05-0, 95%\nAna südündə qatılığı məlum deyil.


İran nüvə razılaşması ilə əlaqədar ABŞ-a xəbərdarlıq edib – Yenicag.Az\n24° C Clear Sky\nƏrdoğandan Ziqmara cavab: “Sən kimsən ki…”\n“Qarabağ”ı gözləyən cəza – FOTOLAR\n“İslam dinini İndoneziyaya azərbaycanlı gətirib” – Səfir\nSabirabadın deputatı atasına heykəl qoydurub (?) – FOTO\nAzərbaycanda belə toy olmamışdı: Bəylə gəlin hərbi formada – FOTO\nAvtobusda sərnişinlərə tapança çəkdi – Bakıda şok olay! – VİDEO\nDünyanın ən böyük yaxtasına sahib olan azərbaycanlı – Fotolar\nAzərbaycanda itin dişlədiyi daha bir uşaq öldü\nAeroport yolunda ağır qəza – FOTO\nƏrdoğan ABŞ səfərindən əvvəl Bakıya niyə gəlir? – Politoloq rəyi\n“Türkiyə ilə münasibətlərimiz normallaşacaq” – Niderlandın Azərbaycandakı səfiri – Eksklüziv\nTürkiyə “Putin İttifaqı” ilə razılığa gəlir?\nYeniÇağXəbərlərİran nüvə razılaşması ilə əlaqədar ABŞ-a…\nİran nüvə razılaşması ilə əlaqədar ABŞ-a xəbərdarlıq edib\n“ABŞ prezidenti Planı bir kənara qoymaq üçün qərar qəbul edərsə, baş verənlərlə görə məsuliyyəti özü daşımalıdır”\nƏgər ABŞ-ın yeni hökuməti Hərtərəfli Birgə Fəaliyyət Planını (HBFP) icra etməzsə, İran tez bir zamanda nüvə fəaliyyətlərini əvvəlki formada davam etdirəcək.\nYeniçağ.Az-ın APA-ya istinadən verdiyi məlumata görə, bunu bu gün İranın xarici işlər nazirinin beynəlxalq və hüquq məsələləri üzrə müavini Abbas Əraqçi keçirdiyi mətbuat konfransında deyib.\nA.Əraqçi deyib ki, ABŞ-ın yeni hökumətiylə HBFP ilə bağlı heç bir müzakirə aparılmayacaq: “HBFP İranla 6 ölkə və Avropa Birliyi ilə imzalanmış çoxtərəfli razılaşmadır. ABŞ prezidenti Planı bir kənara qoymaq üçün qərar qəbul edərsə, bu onun öz işidir və bundan sonra baş verənlərlə görə də məsuliyyəti özü daşımalıdır. HBFP ilə bağlı heç bir yeni müzakirə aparılmayacaq. Əgər Onlar bu planı cıraracaqlarsa, İran bu planı yandıracaq. Əmin olun, HBFP təzyiqlərlə birgə icra olunmayacaq. Bu Planın icrasına dair öhdəlik xoş niyyətlik atmosferində baş tutacaq, təzyiqlərlə deyil. Təzyiqlər və sanksiyalar olarsa, bu öhdəliyin icra olunmaması anlamında olacaq”.\nA.Əraqçi deyib ki, İranın ABŞ ilə nüvə müzakirələri başa çatıb və danışıqlar bundan sonra HBFP-nin icrasi ilə bağlı bəzi texniki məsələlərə dair olacaq. “İranın nüvə fəaliyyətləri tamamilə qanunidir və davam edir. Bu gün uranın zənginləşdirilməsi və uranın zənginləşdirilməsi sahəsində araşdırma prosesi qabaqcıl texnologiya ilə davam etdirilir. Uranın zənginləşdirilməsi üçün yeni sentrifuqalar hazırda test olunur və MAQATE ilə əldə olunan proqrama əsasən 15 il ərzində İran sənaye zənginləşdirilməsi mərhələsinə çatacaq”.\nA.Əraqçinin sözlərinə görə, Ərak nüvə reaktoru hazırda modernləşdirilir. “Ərak reaktoru modernləşdirlir və daha inkişaf etmiş reaktor quraşdırılacaq. İranın nüvə proqramı dəqiq hesablanmış cədvəl üzrə inkişaf etdirilir”.\nİranın xarici işlər nazirinin müavini deyib ki, HBFP-nin icrasından sonra ötən bir il ərzində İran beynəlxalq sülh və təhlükəsizlik üçün təhlükə kimi deyil, bəlkə yeni bir simada tanınıb. “ABŞ və İranın düşmənləri İranın sülhyönümlü nüvə proqramından sui-istifadə edərək ölkəmizi beynəlxalq aləm üçün təhlükə kimi göstərirdilər. Deyirdilər ki, İran nüvə silahı əldə etmək istəyir və səs-küy salırdılar. Lakin HBFP-dən sonra bu səs-küy yatdı”.\nSərnişin mikroavtobusu qəzaya düşdü – Mingəçevirdə\nRusiyanın paytaxtı dəyişdirilə bilər – Layihə hazırlandı\n“Bir dənə də olsun təmirsiz kənd yolu qalmamalıdır” – İlham Əliyev\nQurban Qurbanov Mahirə görə narahatdır: “Onu qorumalıyam”\n“Qarabağ”a məğlubiyyətin şərhi\nƏfran İsmayılov “Qarabağ”a qələbə qazandırdı\nSumqayıt bulvarında qəribə qadağalar – FOTO\nAvtomobili kütlənin üzərinə sürdü – Bu dəfə Sidneydə\nHindistanda qatar relsdən çıxdı: 20 ölü, 150 yaralı – FOTOLAR\n“Neftçi” “Dalğa”da “boğuldu” – VİDEO\nUşaqların fiziki qüsurlu doğulmalarının səbəbi…\nKönül Xasıyevanı aldatdılar: “Özümü yandırıb öldürəcəm”\nYarım milyonluq təzminat\nİlham Əliyev Samux Aqroenerji Yaşayış Kompleksi ilə tanış olub\n“Instagram”dan yeniliklər gəldi\nMEDİADA BU GÜN:\nAzərbaycanda FETÖ Örgütlenmesi\nBu vaxta qədər bilmədiyiniz həqiqətlər\n01:44 Ərdoğandan Ziqmara cavab: "Sən kimsən ki..."\t01:44\n01:14 "Qarabağ"ı gözləyən cəza - FOTOLAR\t01:14\n00:57 Sərnişin mikroavtobusu qəzaya düşdü - Mingəçevirdə\t00:57\n00:07 Rusiyanın paytaxtı dəyişdirilə bilər - Layihə hazırlandı\t00:07\n23:53 "Bir dənə də olsun təmirsiz kənd yolu qalmamalıdır" - İlham Əliyev\t23:53\n22:45 Qurban Qurbanov Mahirə görə narahatdır: "Onu qorumalıyam"\t22:45\n22:11 "Qarabağ"a məğlubiyyətin şərhi\t22:11\n22:00 Əfran İsmayılov "Qarabağ"a qələbə qazandırdı\t22:00\n21:51 Sumqayıt bulvarında qəribə qadağalar - FOTO\t21:51\n21:39 Avtomobili kütlənin üzərinə sürdü - Bu dəfə Sidneydə\t21:39\n21:21 Hindistanda qatar relsdən çıxdı: 20 ölü, 150 yaralı - FOTOLAR\t21:21\n20:29 "Neftçi" "Dalğa"da "boğuldu" - VİDEO\t20:29\n20:12 Uşaqların fiziki qüsurlu doğulmalarının səbəbi...\t20:12\n19:53 Könül Xasıyevanı aldatdılar: "Özümü yandırıb öldürəcəm"\t19:53\n19:45 Yarım milyonluq təzminat\t19:45\n19:33 İlham Əliyev Samux Aqroenerji Yaşayış Kompleksi ilə tanış olub\t19:33\n18:48 “Instagram”dan yeniliklər gəldi\t18:48\n18:08 Müəllimlərin əmək haqları artırılacaq\t18:08\n17:32 Lerikdə avtomobil dərəyə aşıb: iki ölü, iki yaralı\t17:32\n16:58 İlham Əliyev Göygöl Zona Baytarlıq Laboratoriyasında yaradılan şəraitlə tanış olub\t16:58\n15:50 Musa Yaqub nəvəsinə elə bir yerdə toy edir ki... - TƏFƏRRÜATLAR\t15:50\n15:26 İlham Əliyev Göygöldə yenidən qurulan parkla tanış olub\t15:26\n15:08 Sabirabadda atasına heykəl qoyduğu deyilən deputat danışdı: "Hər adam atasının..." 15:08\n14:54 “Şöhrətpərəstliyə görə keçmişi təhrif edirlər” – Sabit Bağırov\t14:54\n14:28 Bakıda sərnişinlərə tapança çəkənin kimliyi bəlli oldu - VİDEO\t14:28\n13:58 Küçə itlərinə görə "ev dustağı" olan uşaqlar - FOTOLAR+VİDEO 13:58\n13:45 Avtomobil motosikletlə toqquşdu - Ölən var\t13:45\n13:15 “Trampdanqaçma” tendensiyası: Ağ Evin sahibi ilə işləmək istəyən yoxdur\t13:15\n13:00 Gələn həftədən “Sahil” metrosu bağlanacaq\t13:00\n12:35 Sabah Azərbaycanda hava necə olacaq?\t12:35\n12:18 Yol kənarındakı ağacdan özünü asdı - Bakıda müəmmalı ölüm\t12:18\n11:55 "Öldürülən" Nazim danışdı: "Niyə məni öldürürsüz?"\t11:55\n11:28 Nadir Qafarzadə qəzəbləndi: Nazimin ailəsi şokdadır\t11:28\n11:15 Baş Prokurorluq redaktorlara xəbərdarlıq edib\t11:15\n11:02 "Qarabağ" azarkeşlərinin zorakılığı: Bu dəfə də "Kopenhagen"...\t11:02\n10:55 Müşavirləri Trampı tərk edir - Ağ ev çalxalanır\t10:55\n10:44 Arvadını öldürən keçmiş polisin şikayətinə baxılır\t10:44\n10:00 “İslam dinini İndoneziyaya azərbaycanlı gətirib” – Səfir\t10:00\n09:29 Düşmən atəşkəs rejimini 121 dəfə pozub\t09:29\n08:30 Misirdə qədim Azərbaycana aid yazılar aşkarlanıb\t08:30\n01:28 "KaMaz" 5 maşına çırpıldı - Bakıda\t01:28\n00:52 Neft bahalaşdı\t00:52\n00:41 Sabirabadın deputatı atasına heykəl qoydurub (?) - FOTO\t00:41\n00:02 "Səni qaynanamla evləndirəcəm" deyib, 74 yaşlı kişini aldadan azərbaycanlı\t00:02\n23:12 Dmitri Nazarovdan baxımlı qol – VİDEO\t23:12\n22:56 Azərbaycanda belə toy olmamışdı: Bəylə gəlin hərbi formada - FOTO\t22:56\n22:30 Tramp onu işdən çıxardı\t22:30\n22:19 Ərdoğan yeni dünyaya gələn nəvəsindən danışdı: “Adını...”\t22:19\n22:06 Türkiyə mətbuatı səsi ilə məşhurlaşan azərbaycanlı çobandan yazdı – VİDEO\t22:06\n21:43 Məşhur kriminal avtoritet Lənkəranskinin qəbri üstündə\t21:43\n21:35 Avtobusda sərnişinlərə tapança çəkdi – Bakıda şok olay! - VİDEO\t21:35\n21:10 Bakıda 8 otaqlı evdə yanğın\t21:10\n20:17 Həbsxanaya basqın: 37 nəfər öldü\t20:17\n19:46 Keçmiş telekanal rəhbərinin oğlu çayda boğuldu - Azərbaycanda\t19:46\n19:23 3 milyon manat qazanan dələduz həbs olundu - Bakıda\t19:23\n19:14 Dünyanın ən böyük yaxtasına sahib olan azərbaycanlı - Fotolar\t19:14\n19:08 Naməlum xəstəlik: 3 həftədə 50 insan öldü\t19:08\n19:06 Azərbaycanda itin dişlədiyi daha bir uşaq öldü 19:06\n18:05 Aeroport yolunda ağır qəza - FOTO\t18:05\n17:47 Dolların avqustun 21-nə olan məzənnəsi\t17:47\n17:33 Prezident “Azərsu” ilə bağlı sərəncam imzaladı\t17:33\n17:26 Açıq hökumət tərəfdaşlığı platformasının jurnalistlər üçün treninqi\t17:26\n17:10 Azərbaycan – San Marino oyununun stadionu dəyişdi\t17:10\n16:56 Başlayır…\t16:56\n16:49 Tolik bütün gizlinləri açıb-tökdü: “Çağırıb, blokunda döydürür…” - Fotolar\t16:49\n16:23 Fermer timsahın qarnından çıxdı - Video,Fotolar\t16:23\n15:58 Ərdoğan ABŞ səfərindən əvvəl Bakıya niyə gəlir? - Politoloq rəyi\t15:58\n15:26 “Türkiyə ilə münasibətlərimiz normallaşacaq” - Niderlandın Azərbaycandakı səfiri - Eksklüziv\t15:26\n15:11 “Qarabağ”ın sabiq futbolçusunun yeni klubu\t15:11\n15:08 Türkiyə "Putin İttifaqı" ilə razılığa gəlir?\t15:08\n14:56 MN ermənilərin nəzarətində olan saytlarla bağlı məlumat yaydı\t14:56\n14:42 "Fəhləlik edirdim ki, arvadım başqaları ilə gəzsin?" - Göygöldəki qətlin sirri\t14:42\n14:26 Dövlət qulluğuna qəbulun keçid balları müəyyən olunub - SİYAHI\t14:26\n13:58 O pankartın cəzası...\t13:58\n13:31 "Park Bulvarda"kı qorxunc hadisənin təfərrüatı - RƏSMİ AÇIQLAMA + VİDEO\t13:31\n13:22 Ərdoğan Azərbaycana gəlir\t13:22\n12:50 "Aqua Park Shikhov" - bura insan sağlamlığı üçün təhlükəlidir!\t12:50\n12:37 Sabah hava necə olacaq?\t12:37\n12:28 İş adamının oğlu “Range Rover”lə qəzaya düşüb - Ağır yaralı var\t12:28\n12:17 Türkiyənin məşhur cütlüyü boşanır - Fotolar\t12:17\n12:06 Arvadıyla qaynanasını öldürənlə bağlı DİN-dən açıqlama\t12:06\n11:41 "İnstagram"da paylaşımdan pul qazanan məşhurlarımız\t11:41\n11:16 Deputatın bacısı qəzaya düşdü - Foto\t11:16\n10:58 Toyda dava düşdü: yaralananlar var\t10:58\n10:48 Barselonada zərər çəkənlər arasında Azərbaycan vətəndaşları var?\t10:48\n10:24 İşçiləri daşıyan traktor dərəyə aşdı: ölənlər var - Video\t10:24\n10:14 Lənkəranskinin il mərasimi keçirilir - Avtoritetlər toplaşır\t10:14\n10:06 İlham Əliyev İspaniya kralına başsağlığı verib\t10:06\n10:00 Kürd liderinin “müstəqillik bazarlığı”: Bərzani Bağdad rejiminə şərt qoydu\t10:00\n09:56 Dənizdə batan iki tələbənin meyiti tapılıb\t09:56\n09:50 "Fənərbaxça"dan gözlənilməz məğlubiyyət - VİDEO\t09:50\n09:45 Atəşkəs 112 dəfə pozulub\t09:45\n08:30 Barselonada terror: yaralananların sayı 119-a çatıb - VİDEO+YENİLƏNİB\t08:30\n08:00 İspaniyada növbəti terror aktı törədilib\t08:00\n00:59 Barselonada 3 günlük matəm\t00:59\n00:36 Azərbaycanda daha bir qəza: 12 yaşlı uşaq öldü\t00:36\n00:17 Bakıda məşhur market yandı\t00:17\n23:54 Barselonadakı terror İŞİD-in işi imiş - VİDEO\t23:54\n23:46 Pərvin Abıyeva pulu haradan alır? - VİDEO\t23:46\n23:01 “Barselona”da Luis Suares şoku\t23:01\nYay istirahətiniz necə keçir?\nMənim üçün fərqi yoxdur, yayda da işləyirəm\nPul var ki istirahət edək?\nTEST: Ən çox əsəbləşdirən, insanı özündən çıxaran suallarla özünü sına\n25 Aprel 2017\nİndi Başla »\nTEST: Nə qədər dostcanlısan?\nTEST: Dünyagörüşünüz nə qədərdir?\n30 Yanvar 2017\nTEST: Azərbaycanın coğrafi iqtisadi rayonlarını yaxşı tanıyırsan?\nTEST: Bu şeirlərin müəlliflərini tapa bilərsən?\nNiderlandın Azərbaycandakı səfiri Onno Kervers ölkəsi ilə Türkiyə arasında yaranmış anlaşılmazlıqların aradan qalxacağını deyib.\nƏhəd Abıyevin vəziyyəti kritikləşdi? – Yenilənir\n“Azərbaycanfilm”də 15 milyonluq yeyinti? – Kino Günündə QALMAQAL – Eksklüziv\nAzərbaycanlı sənətçinin başına iş gəldi – Çardaqdan yıxıldı – Video – ÖZƏL\nRauf Arifoğluna ağır itki üz verdi – FOTO\n‘’Yenı Müsavat” qəzetinin baş redaktoru Rauf Arifoğluna ağır itki üz verib. Yenicag.Az “BakuPost.az”-a istinadən xəbər verir ki, bu gün səhər jurnalistin […]\nJurnalistlər üçün yeni məqalə müsabiqəsi elan edilib\nLider TV-nin direktor müavini işdən getdi?\n“Space” TV-də saçyolduya çıxan işçilərlə bağlı – RƏSMİ AÇIQLAMA\nBinəqədidə güclü yanğın – VİDEO\nBakının Binəqədi rayonunun Kənd Binəqədi qəsəbəsində yanğın hadisəsi qeydə alınıb.\nTanınmış erməni Azərbaycan mahnısını bizim dilimizdə oxudu – Video\n21 İyun 2017\nKFC-nin toyuqlu hamburgeri kosmosda – VİDEO\n15 İyun 2017\nÇirkin zərbədən sonra özünə gələ bilmədi – VİDEO\nİndoneziyanın Azərbaycandakı səfiri maraqlı açıqlama ilə çıxış edib.\n“Aqua Park Shikhov” – bura insan sağlamlığı üçün təhlükəlidir!\n"Gelandewagen" 3-cü gününün duası 15 temmuz adam oğurluğu allahverdiyev Almaniya səfirliyi Azərbaycan silahlı qüvvələr Biləsuvar deputatlar dinc əhali European League haciqabul qeza Hüseyn Selami hərbi maşın iclas idmançı Kann Festivalı kassa konflikt market Maştağa mikroavtobus aşıb parad pley-off Roza Zərgərli SEPAH Süleyman Soylu Tayland terapiya Texnologiyalar texnoloji teyyare qırğız təlazirlik ulduz oyunçu var-dövlət Viber vəliəht vətəndaş Yeganə Kərimzadə ziyefet İlhamə Bədəlova İŞİD militanı Şamaxı rayonu şahan gökbahar şok ölüm\nİçərişəhər, Qüllə küçəsi 15, Böyük Qala dalanı. 11, 3-cü mərtəbə\n© 1996-2017 Yenicag.Az Hüquqları qorunur.\nİNFORMASİYA VƏ ƏLAQƏ


Cənazələrin tərəziyə qoyub çəkilməsinə AZAL-dan cavab\nDiqqət: İyunun 1-dən...\nQərar verildi: Bu ilin sonunadək...\nŞəkinin bitib-tükənməyən su problemi: "Ağac sulamağa yox, içməyə su istəyirik" - VİDEO\n"Azərbaycan Respublikasının Tarif (qiymət) Şurasının "Hava nəqliyyatı ilə ölkədaxili sərnişindaşıma xidmətlərinin tariflərinin tənzimlənməsi barədə” 12 saylı Qərarına əsasən Ölkədaxili sərnişin hava gəmilərində yükün, poçtun və normadan artıq baqajın daşınması üçün tarif ƏDV daxil olmaqla 30 qəpik/kiloqram təsdiq edilib".\n"Kommersant.az" xəbər verir ki, bu sözləri Qaynarinfo-ya Azərbaycan Hava Yolları QSC-nin (AZAL) prezidentinin ictimaiyyətlə əlaqələr üzrə köməkçisi Paşa Kəsəmənski AZAL təyyarələrində aparılan cənazələrin tərəzidə çəkildiyi və çəkiyə uyğun olaraq yaxınlarından pul tələb edildiyi məsələsinə münasibətində bildirib.\n"Həmçinin qeyd etmək istərdik ki, Azərbaycan Hava Yolları QSC-də daxil olmaqla bütün dünyada cənazənin hava nəqliyyatı vasitəsilə daşınmasına dair bir sıra ümumi qayda və sanitar tələblər mövcuddur ki, bunlardan da biri cənazənin daşınması üçün xüsusi hermetik olaraq bağlanıb və sink təbəqələr ilə örtülmüş tabutdan istifadə olunması zəruridir. Bu isə öz növbəsində cənazənin daşınma qiymətinə təsir edir. Eləcə də, cənazənin daşınmasına yalnız müşayiət edən şəxsin olduğu təqdirdə icazə verilir".\n"Fikrimcə ölkədaxili sərnişin hava gəmilərində yükün, poçtun və normadan artıq baqajın daşınması üçün tarif ƏDV daxil olmaqla 1 kq. üçün 30 qəpik təsdiq edilməsi və cənazənin daşınması üçün istisnalar nəzərdə tutulmaması vətəndaşları çətin duruma salır. Xüsusilə də blokada şəraitində olan Naxçıvan sakinləri üçün cənazələrinin daşınmasında ciddi problemlər yaradır. Bu cənazələrin istisna hal kimi xidmət haqqını ehtiva edən simvolik ödənişlə daşınması daha məqsədəuyğun olardı. Naxçıvan sakinlərinin alternativ yolları olmadığından yalnız təyyarə ilə cənazələrini doğma torpağa çatdırmaları mümkündür. Bu səbəbdən də qaydalara yenidən baxılmalı, Naxçıvan sakinlərinin durumu nəzərə alınmalıdır. AZAL da bu dəyişikliklərdən sonra bu qaydalara əməl etməlidir".\nXatırladaq ki, Naxçıvan Muxtar Respublikasının sakinlərinin şikayətinə əsasən, AZAL təyyarələrində Naxçıvana cənazə aparmaq müşkül məsələyə çevrilib. Belə ki, cənazələrin təyyarə ilə daşınması üçün xüsusi dəmir tabutlara yerləşdirilməsi, sənədlərin təftiş olunub, "neçə kilodu?” soruşulması, ona uyğun vəsait tələb olunması ciddi narazılığa səbəb olub.\nQeyd edək ki, şimal qonşumuz Rusiyada cənazənin daşınması üçün son qiymət əlavə xidmətlərin dəyərindən (başqa ölkənin səfirliyi üçün sənədləşmə işləri, cəsədin müşayiət olunması və s.) və aviaşirkətin tariflərindən asılıdır. Qardaş ölkə Turkiyədə isə, Türk Hava Yolları və "Pegasus" şirkətlərinin cənazə köçürmə xidmətləri var. Türk Hava Yollarına bir cənazə üçün 300 TL, "Pegasus"a isə uşaqlar üçün 250 TL, böyüklər üçün 500 TL ödənir. Mərhumun yaxınları da eyni təyyarədən bileti endirimlə ala bilərlər. Xarici köçürmələr isə qiymət təyin olunan yerdən və cənazənin götürüləcəyi ölkədən asılı olaraq dəyişir.\ntəyyarə AZAL cənazə\nMədəniyyət nazirinin kim olacağlı bilindi - BU TANINMIŞIN ÖVLADI...


Faiq Ələkbərli: ”Anasının bütün israrlarına baxmayaraq Rəşad könüllü olaraq müharibəyə getdi”\n“Rəşad Şuşa döyüşlərində yaxından iştirak edib və Şuşanın azad olunması uğurunda gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına şəhid olub”\nMənəvi zirvələr fəthedilməzdir o zirvələrə ucalan Vətən oğlullarının yenilməz inadı, sarsılmaz əzmi, dəmir iradəsi, Vətən eşqi və fədakarlığı, qəhrəmanlığı kimi. Şəhidliyin ənginliklərinə, zirvəsinə qəhrəmanlıqla ucalan oğlullarımız fəthedilməzdir. Bu fəthedilməz oğullarımızın canı, qanı bahasına Vətən Müharibəsində-Qurtuluş Savaşında zəfər qazanmışıq.\nNəsli-kökü Gədəbəy rayonu ilə bağlı olan Ələkbərov Rəşad İlqar oğlu 1997 ci il sentyabrın 15, Azərbaycan tarixi üçün çox önəmli olan tarixi bir gündə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin birinci paytaxtı Gəncə şəhərində anadan olub. Gəncə şəhəri 44 saylı orta məktəbi bitirdikdən sonra 2017-ci ildə hərbi xidmətə gedib, Ağcəbədidə hərbi xidmətə başlayıb və Füzulidə hərbi qulluğunu başa vurub.\nRəşad Ələkbərovun dayısı Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, ehtiyatda olan zabit Faiq Ələkbərli Rəşaddan danışarkən həm qüssəsini, həm də qürur keçirdiyini gizlədə bilmir. Faiq müəllim deyir ki, Rəşad Tovuz hadisələrindən sonra Gəncə şəhəri Kəpəz rayon hərbi komissarlığına gedərək qeydiyyatdan keçib. Vətən Müharibəsi başlayan kimi yenidən hərbi komissarlığa gedir və müharibədə iştirak etmək üçün müraciət edir. Bacısı oğlunun Qurtuluş Savaşına digər gənclərimiz kimi könüllü getdiyini deyən F.Ələkbərlinin sözlərinə görə, sentyabrin 29-da Rəşad Ələkbərov ön cəbhəyə gedib. “Bilirsiz ki, Vətən Müharibəsi ilə əlaqədar ölkəmizdə qismən səfərbərlik elan edildi, onlarla, onminlərlə gənclərimiz kimi Rəşad da könüllü olaraq cəbhəyə gedib. Cəbhəyə getməmişdən əvvəl Şəmkirdə yerləşən N saylı hərbi hissədə hərbi təlimdə olub, sonra cəbhəyə aparıblar. Rəşad ailənin yeganə övladı olub, özündən başqa nə bacısı, nə də qardaşı var. Rəşadın anası, mənim bacım Nailə Ələkbərova özü də Birinci Qarabağ Müharibəsinin iştirakçısı olub. 1992-1993-cü ildə Tərtər və Ağdərə cəbhəsində döyüşüb. Sonra düşmən tərəfindən atılan və onun yaxınlığına düşən düşmən mərmisindən yaralanıb. Yaralandıqdan sonra 1993-cü ildə Gəncə şəhər Kəpəz rayonu hərbi komissirlığı tərəfindən bacıma veteran vəsiqəsi verilərkən orada üzləşdiyi neqativ hallar nəticəsində ona verilən vəsiqədən imtina edir, lakin iki il əvvəl yenidən veteran vəsiqəsi almağa nail olur. Bacım Nailə Qəzənfər qızı Ələkbərova da Birinci Qarabağ Müharibəsi veteranıdır, hazırda Gəncədəki alminum zavodunda işləyir. Rəşad evin tək övladı olduğu üçün anası ona deyib ki, mənim səndən başqa dayağım yoxdu, sən müharibəyə getsən mənə kim həyan olacaq? Rəşadda anasına deyib ki, yaxşı, mən getməyim, sən getmə, başqaları getməsin bəs onda kim bu vətəni, bu milləti qorusun, torpaqlarımızı işğaldan azad etsin. Anasının bütün israrlarına baxmayaraq Rəşad könüllü olaraq müharibəyə getdi.\nCəbhəyə getməmişdən əvvəl Şəmkirdə yerləşən N saylı hərbi hissədə hərbi təlimdə olub. Rəşad ailənin tək oğul övladı olmasına baxmayaraq ön cəbhəyə getməkdən heç cür çəkinməyib, özü bunu israr edib. Baxmayaraq ki, onun ailənin tək övladı olduğu üçün birbaşa ön cəbhəyə, Qarabağ cəbhəsinə yox, Qazaxa, Tovuza, cəbhədən kənar yerlərdə xidmət etmək şansı olub, ailənin tək övladı kimi o bu şansdan yararlana bilərdi. Amma bütün hallarda ön cəbhəyə getmək, düşmənlə qaynar döyüş nöqtələrində döyüşmək istəyib. Rəşad Füzulidə, Hadrutda, Xocavənddə, Daşaltı, Şuşa və Xankəndindəki döyüşlərdə qəhrəmanlıqla döyüşüb, bu şəhərlərimizin, və sıra kəndlərimizin işğaldan azad edilməsində fədakarlıqlar göstərib. Oktyabrın əvvəllərindən şəhid olana qədər 1 aydan çox müharibədə iştirak edib, Hadrutun, Xocavəndin, Xocalının kəndlərinin alınmasında son damla qanına qədər vuruşub. Rəşad Şuşa döyüşlərində yaxından iştirak edib və Şuşanın azad olunması uğurunda gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına şəhid olub. Sonuncu dəfə əlaqə saxlayıb əmisi ilə telefonla danışarkən deyib ki, Xankəndinin bir addımlığındayıq, Xankəndindıyik, Xankəndi də Gədəbəymiz kimi gözəl bir yerdirı. Çox güman ki, Rəşad Xankəndi yaxınlığında şəhid olub. Onunla bağlı məlumat noyabrın 7-də axşam tərəfi alınıb. Amma 8-9 noyabr tarixində ondan heç bir xəbər gəlmədi. Bilirik ki, noyabrın 7-də 8-də ordumuz Şuşada idi, döyüşlər artıq Xankəndinə yaxınlaşırdı. Sadəcə, noybar 8-də təmizləmə əməliyyatı başa çatdıqdan sonra Şuşanın işğaldan azad olunmasını dövlət başçısı elan etdi. Noyabrın 7-si axşamı Şuşa işğaldan azad olunmuşdu və Xankəndinə yaxınlaşırdıq. Biz ayın 7-dən sonra ondan heç bir məlumat ala bilmədiyimiz üçün güman edirik ki, Rəşad noybrın ya 8-də, ya da 9-da şəhid olub. Rəşadın şəhid olması xəbərini bizə noyabrın 11-də eşidik, bu barədə bibim oğlu Mahirə, qardaşım Fazilə məlumat verilib. Noyabrın 12-də Rəşadın əmisi Fazil, böyük qardaşım İlhamın oğlu Ceyhun və bibimiz oğlu Mahir və digər qohumlar Füzuliyə gedib oradan şəhidimizin nəşini Gəncə şəhərinə gətiriblər. Rəşadı noyabrın 12-də Gəncənin Şəhidlər Xiyabanında dəfn etdik. Mən də həmin vaxt artıq Gəncədə idim…Biz şəhidimizi uğurunda canını fəda etdiyi Vətən torpağında dəfn etdik. Rəşad evin yeganə övladı idi və anasının ondan, onun da anasından başqa heç kimi yox idi, amma bütün bunlara baxmayaraq, O, Vətənə olan sevgisini hər şeydən üstün tutdu və qəhrəmancasına şəhidlik zirvəsinə qovuşdu”.\nF.Ələkbərli bildirdi ki, müharibədə R.Ələkbərovun komandiri Qudbiddin Qoçiyev olub və ilk gündən Rəşad Şuşa uğurunda gedən döyüşlərdə şəhid olana qədər bir yerdə olublar. “Rəşadın komandiri mənimlə söhbətində onun Hadrutda, Xocavənddə, Daşaltıda və Şuşada qəhrəmancasına döyüşdüyünü deyib. Sadəcə olaraq yaralıdır Bakıya gəlir dedi ki, yoldayam çatım axşam ətraflı danışarıq. Rəşadın döyüşçü yoldaşı Sədiyar Musayevlə də danışmışıq. Sədyar da mənə dedi ki, Rəşad sona qədər igidliklə döyüşüb, bütün döyüş tapşırıqlarını yüksək səviyyədə yerinə yetirib. Döyüşçü yoldaşı onu da dedi ki, Rəşadın sürücülük qabiliyyəti olduğu üçün lazım gələndə hərbi maşınların vasitəsilə əsgərlərin yerdəyişməsi prosesində fəallıq göstərib, xüsusilə də, Daşaltı və Şuşa döyüşlərində fərqlənib və sair. Ümid edirəm ki, Rəşad İlqar oğlu Ələkbərova dövlətimiz tərəfindən “İgidliyə görə” orden verilər. Eyni zamanda Rəşadın adının oxuduğu məktəbə verilməsini arzulayırıq”-deyə F.Ələkbərli bildirdi.\n13:24 Tahir Bəy - 66


“28 milyon əmanətin qaytarılmasına ümid yoxdur” » Korrupsiya.org\nkorrupsiya.org “Qafqazinfo”-ya istinadən xəbər verir ki, bunu iqtisadçı ekspert Vüqar Bayramov sosial şəbəkədə yazıb. O qeyd edib ki, Əmanətlərin Sığortalanması Fondu qorunan əmanətləri geri qaytarır, qorunmayan depozitlər isə bankın məsuliyyətindədir: “Müflis olan bankda isə qorunmayan əmanətlər aktivlər passivlərin üstələdiyi halda qaytarıla bilər. Ötən il müflis olan 11 bankda da yalnız qorunan əmanətləri geri qaytarmaq mümkün olub. Etiraf etmək lazımdır ki, qorunan əmanətlər Fond tərəfindən tam olaraq geri qaytarılır. Bununla belə, dəfələrlə təklif etdiyimiz kimi, qorunmayan əmanətlərin taleyi ilə bağlı Maliyyə Bazarlarına Nəzarət Palatası tərəfindən real addımların atılmasına ehtiyac var.


İstirahət gününün hava proqnozu açıqlanıb\nAzərbaycanlı müğənnidən yarıçılpaq fotolar\nBədən quruluşu ilə illərə meydan oxuyur\nXəbər 23.03.19 14:18\nEkologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Hidrometeoroloji proqnozlar bürosundan Axşam.az-a verilən məlumata görə, sabah Bakıda və Abşeron yarımadasında havanın dəyişkən buludlu olacağı, arabir tutulacağı, əsasən yağmursuz keçəcəyi gözlənilir. Lakin səhər və axşam bəzi yerlərdə çiskinli yağış yağacağı, zəif duman olacağı ehtimalı var. Cənub-qərb küləyi axşama doğru arabir güclənən şimal-qərb küləyi ilə əvəz oluanacq.\nAzərbaycanın rayonlarında isə hava, əsasən, yağmursuz olacaq. Lakin gündüz qərb rayonlarından başlayaraq yağış yağacağı gözlənilir. Ayrı-ayrı yerlərdə intensiv olacağı, qar yağacağı ehtimalı var. Ayrı-ayrı yerlərdə duman olacaq. Qərb küləyi ayrı-ayrı yerlərdə arabir güclənəcək. Havanın temperaturu gecə 4-9° isti, gündüz 13-18° isti, dağlarda gecə 0-5° şaxta, gündüz 3-7° isti təşkil edəcək.\nYayın ləzzəti - Albalı ilə pudinq\nGöbələkli avokado salatı - Resept\nŞokolad yağının hazırlanma qaydası\nUnsuz və şəkərsiz qurabiyə - Resept\nPərpətöyünün orqanizmə faydaları\nŞirniyyat istəyini yox edən kokteyl\nYayın ləzzəti - Tərəvəz salatları\nİmmuniteti artıran limon mürəbbəsi - Resept\nYayın ləzzəti - Limonadın hazırlanması\nUşaqların yaş dövrünə uyğun oyuncaq seçimi\nYay ləzzəti - dondurmalı kokteyl\n10 dəqiqəyə hazırlanan keks - Resept\nƏtirli və dadlı nanə mürəbbəsi\n“5 il görüşüb, sonra ayrılmaq mənə görə deyil” - azərbaycanlı futbolçu\nÇiyələkli pudinq - Resept\nUşaqların rahat yatması üçün tövsiyələr\nAzərbaycanda neçə nəfər adını Marsa göndərib?\nKetçupu evdə özünüz hazırlayın\nŞüşələrlə hazırlaya biləcəyiniz əşyalar - Fotolar\nSevinc təqdimat etdi - Fotolar\nAynur illər sonra qızını göstərdi - Foto\nBu gün məşhurlarımız nələr paylaşıb?\nAzərbaycanlı qadınların 79 faizi ərləri ilə seksdən narazıdır\nAygünün Brillianta cavabı gecikmədi - İkinci raund\nKeçmiş qayınatasının Röyaya bağışladığı villa 500 min dollara satılır - Fotolar\nŞou-biznes əhli Vüsalənin doğum günündə - Fotolar + Video\nReklam fasiləsində olduğuna inanan Fatimə əsəbiləşdi - Video\nNazilə Səfərli: "Qarğışım Aysel Əlizadəni tutdu" - Video+Fotolar\nRövnəq Abdullayevin oğlunun toyundan Foto + Video\n"Qardaşım evimi dağıtdı" - Əməkdar artist\nSon halı görənləri qorxutdu - Fotolar\nAfaq polkovnik ərinə xəyanət edib? - “Xəcalət çəkirəm”


Gün.Az - Sumqayıtda “ASAN xidmət” mərkəzi açılıb - Yenilənib - Foto\nSumqayıtda “ASAN xidmət” mərkəzi açılıb - Yenilənib - Foto\n03 May 2013 [17:53]\nGün.Az-ın AzərTAc-a istinadən verdiyi xəbərə əsasən, mərkəzlə tanış olan dövlətimizin başçısına Prezident Administrasiyasının hüquq mühafizə orqanları ilə iş şöbəsinin müdiri Fuad Ələsgərov məlumat verdi ki, burada ilk dəfə ölkədə tətbiq olunan elektron ərizə doldurma aparatı yerləşdirilmişdir.\nMərkəzə müraciət edən vətəndaş elektron ərizəni dolduraraq eyni vaxtda çap etdirə bilər. “ASAN xidmət” mərkəzinin əsas prinsipləri operativlik, şəffaflıq, nəzakətlilik, məsuliyyət, etik davranış qaydalarına nəzarət və rahatlıqdır.\nMərkəz internetə daim açıq olan kompyuterlərlə təchiz edilmiş və vətəndaşların burada bütün növ elektron xidmətlərdən yararlanması üçün hər cür şərait yaradılmışdır.\n“ASAN xidmət” mərkəzində vətəndaşların gözləməsi və vaxtını səmərəli keçirməsi üçün funksional yardımçı xidmətlər - bank, sığorta, hüquqi yardım və tərcümə mərkəzləri, laboratoriya, tibbi xidmət, uşaq əyləncə guşəsi, internet-kafe, poçt şöbələri, fotostudiya fəaliyyət göstərir.\nMərkəzdə, həmçinin vətəndaşların qəbulunun elektron növbə əsasında həyata keçirilməsi üçün ən müasir avadanlıq quraşdırılmışdır. Elektron lövhələr və işarələr vətəndaşların məlumat əldə etməsini asanlaşdıracaqdır.\nPrezident İlham Əliyevin diqqətinə çatdırıldı ki, vətəndaşlara könüllülük prinsipi əsasında xidmət göstərmək üçün 30 gənc seçilmiş və onlar təlimlərə cəlb olunmuşlar.\nSonra Azərbaycan Prezidentinə məlumat verildi ki, mərkəzdə yerləşdirilən xüsusi terminallar vasitəsilə mobil rabitə, internet, işıq, su, qaz və digər kommunal xidmətlərinin, kredit və sığorta ödənişlərinin həyata keçirilməsi mümkün olacaqdır.\nMərkəzin “Çağrı” xidməti vasitəsilə vətəndaş mərkəzə gəlmədən internet və ya telefonla bütün xidmət növləri, tələb edilən sənədlər barədə məlumat ala və növbə tuta bilər.\nMərkəzdə videomüşahidə kameraları və rüsumların məbləğlərini əks etdirən rüsum tablosu da quraşdırılmışdır. “ASAN xidmət” mərkəzində 9 dövlət orqanı - Ədliyyə, Daxili İşlər, Vergilər nazirlikləri, Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi, Dövlət Gömrük Komitəsi, Dövlət Miqrasiya Xidməti, Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi, Dövlət Sosial Müdafiə Fondu və Milli Arxiv İdarəsi tərəfindən 25 hüquqi xidmət həyata keçiriləcəkdir.\nBundan əlavə, mərkəzdə vətəndaşlara 22 növ funksional yardımçı xidmət göstəriləcəkdir. Korrupsiya hallarının qarşısının alınması, şəffaflığın təmin edilməsi məqsədilə mərkəzdə xidmət prosesi fasiləsiz videokamera vasitəsilə qeydiyyata alınacaqdır.\nXidmət prosesi müasir İP telefon və İP şəbəkə sistemi ilə təmin edilmişdir. Xidmətlərin tənzimlənməsi məqsədilə elektron monitor və elan tabloları qurulmuşdur. Xidmətin “asan.gov.az” internet saytı vasitəsilə vətəndaşlar üçün “online” növbəyə yazılma, elektron ərizələr doldurma, sənədlərin müvafiq orqanlara elektron qaydada göndərmə və digər imkanlar yaradılmışdır.\n“ASAN xidmət” mərkəzinin fəaliyyətinin məqsədi dövlət orqanlarının hüquqi xidmətlərinin göstərilməsində vətəndaşların razı salınması, şəffaflığın təmin edilməsi, korrupsiya hallarının istisna edilməsi, müasir texnologiyaların, “bir qapı” prinsipinin tətbiqi, dövlət qulluqçusu-vətəndaş münasibətlərində yeni düşüncə tərzinin - “dövlət qulluqçusunun vəzifəsi vətəndaşın hüququnu təmin etməkdir” yanaşmasının formalaşdırılmasıdır.\nVurğulandı ki, “ASAN xidmət”in avtobusunda səyyar xidmət konsepsiyasının əsas komponentləri - alternativ enerji mənbələrindən istifadə olunması, nağdsız hesablaşmaların və şəffaflığın təmin edilməsi, vətəndaşların dövlət orqanlarına etimadının gücləndirilməsi əksini tapmışdır.\nBölgələrdə səyyar fəaliyyət göstərmək üçün “ASAN xidmət”in şəxsi heyəti və hərəkət vasitələri şimal və cənub qruplarına bölünəcəkdir.\nSəyyar qrupların hər biri şəhər və rayonlarda 15 gündən bir ayadək vətəndaşlara xidmət göstərəcəkdir. Qrup müvafiq şəhər və rayona daxil olarkən xidmətlərin həyata keçirilməsi üçün iki iş günü ərzində nəzərdə tutulmuş xüsusi məkanlarda yerləşdiriləcəkdir.\nQeyd edildi ki, agentliyin xüsusi sifarişi əsasında Türkiyədə yığılan “Mercedes” markalı avtobus keyfiyyətli xidmətin göstərilməsi üçün yüksək zövqlə və bu qəbildən olan nəqliyyat vasitələrindən fərqli şəkildə hazırlanmışdır.\nİş prosesində sərf olunacaq elektrik enerjisini avtobusun üzərində quraşdırılan günəş panelləri təmin edəcəkdir. Avtobusun üzərində quraşdırılmış böyük monitorda rüsumlar, növbələr, müxtəlif görüntülər, xidmətlər barədə məlumatlar nümayiş etdiriləcəkdir.\nAvtobusda “ASAN xidmət”in 11 əməkdaşının eyni vaxtda vətəndaşlara xidmət göstərməsi üçün hər cür şərait yaradılmışdır. Həmçinin vətəndaşların yağışlı və ya günəşli havada növbə tutmaları üçün avtobusda rahat çadır da vardır.\nAvtobusun qoşqusunda isə “ASAN xidmət” əməkdaşlarının istirahəti və qidalanmaları üçün yüksək şərait yaradılmışdır.\n19 Sentyabr 2014 [18:08]\nİlham Əliyev və Əhməd Davudoğlu mətbuata bəyanatlarla çıxış ediblər – Fotolar 19 Sentyabr 2014 [17:58]\nİlham Əliyevin adından Türkiyənin Baş naziri Əhməd Davudoğlunun şərəfinə nahar verilib\n19 Sentyabr 2014 [15:00]\nPrezident Əhməd Davudoğlu ilə təkbətək görüşüb\n19 Sentyabr 2014 [12:22]\n19 Sentyabr 2014 [12:10]\nİlham Əliyev Monteneqronun Baş nazirini qəbul edib 18 Sentyabr 2014 [15:26]\nRəfiq Zəka Xəndanın 75 illik yubileyi keçiriləcək\n16 Sentyabr 2014 [21:55]\nİlham Əliyev Rusiya Hökuməti sədrinin müavininin başçılıq etdiyi nümayəndə heyətini qəbul edib 15 Sentyabr 2014 [15:14]\nİlham Əliyev “Bilik Günü”ndə Şağan qəsəbəsindəki 124 nömrəli məktəbin yeni binasının açılışında iştirak edib\n15 Sentyabr 2014 [11:26]\nİlham Əliyev Hondurasın Prezidentini təbrik edib\n13 Sentyabr 2014 [19:30]\nİlham Əliyev Bakıda 72 nömrəli məktəb-liseydə və 80 nömrəli orta məktəbdə yaradılan şəraitlə tanış olub\n13 Sentyabr 2014 [19:18]\nİlham Əliyev 84 və 182 nömrəli məktəblərin yeni binasının açılışında iştirak edib\n13 Sentyabr 2014 [19:00]\nİlham Əliyev Ermənistan rəhbərliyini kriminal ünsür adlandırdı\n12 Sentyabr 2014 [21:15]\nPrezident və xanımı Malayziyanın baş naziri və xanımının şərəfinə ziyafət verib\n12 Sentyabr 2014 [18:25]\n12 Sentyabr 2014 [17:45]\nİlham Əliyev Bakı Fransız Liseyinin açılışında iştirak edib - Fotolar\n12 Sentyabr 2014 [17:43]\nAzərbaycanla Malayziya arasında 3 sənəd imzalanıb - Fotolar\n12 Sentyabr 2014 [13:29]\nİlham Əliyev və Malayziyanın Baş naziri arasında təkbətək və geniştərkibdə görüş keçirilib - Fotolar\n12 Sentyabr 2014 [12:04]\nMalayziyanın Baş nazirinin Bakıda rəsmi qarşılanma mərasimi olub - Fotolar\n12 Sentyabr 2014 [11:55]\nDövlət orqanları xidmətlərinin Elektron Reyestri yaradılacaq\n11 Sentyabr 2014 [23:43]\nPrezident Avstriyanın iş adamlarından ibarət nümayəndə heyətini qəbul edib\n11 Sentyabr 2014 [22:35]\nİlham Əliyev Ayətullah Xameneyiyə məktub yazıb\n11 Sentyabr 2014 [20:18]\nPrezident Azərbaycan Beynəlxalq müdafiə sənayesi sərgisi ilə tanış olub - Fotolar\n11 Sentyabr 2014 [17:39]\nİlham Əliyev Türkiyənin müdafiə nazirinin başçılıq etdiyi heyəti qəbul edib\n11 Sentyabr 2014 [14:34]\nİlham Əliyevlə Gürcüstanın baş nazirinin görüşü olub - Fotolar\n11 Sentyabr 2014 [12:24]\nPrezident Cənubi Qafqaz Boru Kəməri ilə bağlı fərman verdi\n10 Sentyabr 2014 [21:08]


"Nuray İsrafilova" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər - Şəki Ensiklopediyası\n"Nuray İsrafilova" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər\n20:00, 12 yanvar 2020 versiyası (redaktə)\nSəhifəsinin 17:31, 13 yanvar 2020 tarixinə olan son halı (redaktə) (əvvəlki halına qaytar)\n(Eyni istifadəçi tərəfindən edilmiş 2 bir neçə dəyişiklik göstərilmir)\n'''Nuray İsrafilova''' (''İsrafilova Nuray Bayram qızı''; d. 20 fevral 2011, Kursk, Rusiya Federasiyası) — Rusiya Federasiyasında idmanın bədii gimnastika növü üzrə ikinci dərəcəli Lauriat diplomuna layiq görülmüşdür.\n'''Nuray İsrafilova''' (''İsrafilova Nuray Bayram qızı''; d. 20 fevral 2011, Kursk, Rusiya Federasiyası) — Rusiya Federasiyasında idmanın bədii gimnastika növü üzrə ikinci dərəcəli Lauriat diplomuna layiq görülmüş azərbaycanlı qız.\n2011-ci il fevralın 20-də Rusiya Federasiyasının Kursk şəhərində anadan olub. Həmin şəhərdə 54 saylı orta məktəbin III sinif şagirdidir (2020). Əla qiymətlərlə oxuduğu üçün Kursk şəhər Təhsil İdarəsinin və təhsil aldığı məktəbin həvəsləndirici mükafatlarına, fəxri fərmanlarına layiq görülüb.\nİdmanın bədii gimnastika növü ilə də ciddi məşğul olur, yarışlarda iştirak etmiş, medallara, o cümlədən, ikinci dərəcəli Lauriat diplomuna layiq görülüb.\n*Atası: İsrafilov Bayram Allahyar oğlu 1988-ci ildə Şəki şəhər 20 saylı orta məktəbi bitirdikdən sonra Kursk Politexnik İnstitutuna daxil olmuş və inşaat mühəndisi ixtisasına yiyəlınmişdir. Kursk şəhər Tikinti Trestində Baş mühəndis vəzifəsində çalışır (2020).\n*Anası: İsrafilova Bahar Ələddin qızı Şəki şəhər 11 saylı orta məktəbi bitirdikdən sonra Şəki Müsiqi Texnikumunda təhsil alıb.\nŞəkil:Nuray Israfilova4.jpg|Nuray İsrafilova\nŞəkil:Nuray Israfilova21.jpg|Nuray İsrafilova\nŞəkil:Nuray Israfilova3.jpg|Nuray İsrafilova\nŞəkil: Nuray Israfilova6.jpg|Kubok\nSəhifəsinin 17:31, 13 yanvar 2020 tarixinə olan son halı\n20 fevral 2011 (2011-02-20) (8 yaş)\nMənbə — "http://wiki.sheki.site/index.php?title=Nuray_İsrafilova&oldid=9432"\nBu səhifə sonuncu dəfə 13 yanvar 2020 tarixində, saat 17:31-də redaktə edilib.