Investisiya fəaliyyəti-iqtisadi inkişafın katalizatoru kimi\n1995-ci il Azərbaycanda sistemli islahatların başlanğıcı və iqtisadi stabilliyin ilkin əlamətlərini əks etdirən ilk kimi yadda qalmışdır. Məhz bu ildən etibarən istehsalın aşağı düşməsi, qiymətlərin artımı, aşağı investisiya aktivliyinin ümumi fonunda destruktiv proseslərin get-gedə zəifləməsi müşahidə olunmağa başlandı. Bu, ilk növbədə, əvvəlki illərlə müqayisədə inflyasiyanın səviyyəsinin azalması ilə nəzərə çarpdı. 1995-ci ilin sonuna doğru manatın məzənnəsi stabilləşərək 1/4420 oldu. Istehlak bazarının doyma dərəcəsinin artımı, əhalidə pul yığımlarına meyllilik yaranmağa başladı. Bu və sonrakı illərdə baş verən pozitiv tendensiyalar respublikanın artıq keçid periodunun stabillik fazasına doğru hərəkət etdiyini göstərirdi. Bildiyimiz kimi bu hərəkət əsasən pul-kredit siyasəti vasitəsilə həyata keçirilir. Lakin, bu proses iqtisadiyyatın real sektorundakı struktur irəliləyişlə paralel getməzsə, effektiv olmaz.\nOna görə də, bir sıra aparıcı iqtisadçılar gələcəkdə də stabilliyin qorunmasının əsas yollarından biri kimi respublikaya irihəcmli investisiyaların cəlb olunmasında görürlər.\nXarici kapital ölkəyə ETT-nin nailiyyətlərini və qabaqcıl idarəetmə təcrübəsini gətirmək iqtidarındadır. Bundan başqa xarici kapitalın maddi istehsala cəlb edilməsi zəruri malların alınması üçün əldə olunan kreditlərdən daha sərfəlidir. Çünki bu kreditlər yalnız dövlət borcunun artırılmasına xidmət edirlər.\nÜmumiyyətlə, müasir iqtisadi çətinliyin aradan götürülməsi üçün xarici kapital qoyuluşları həyati əhəmiyyət kəsb edirlər. Bu zaman, Azərbaycanın ictimai maraqları ilə xarici investorun maraqları üst-üstə düşməyə bilər. Ona görə xarici kapitalı elə cəlb etmək lazımdır ki,həm investorun iqtisadi maraqları,həm də Azərbaycanın ictimai maraqları ödənsin.Bu problem həll olunandır və bunu biz dünya təcrübəsindən (Yeni sənaye ölkələri) görə bilərik. Lakin problemin həlli istiqamətində konkret addım atarkən ilk növbədə müasir Azərbaycan şəraitində investisiya iqlimini tə’min edən iqtisadi və qanunverici bazanı diqqətə almaq vacibdir. Çünki hər bir xarici subyekt hər hansı bir ölkəyə kapital qoymazdan əvvəl həmin ölkədəki mövcud siyasi,iqtisadi,mədəni,hüquqi mühiti tədqiq edir. Əgər bu mühit qənaətbəxş hesab olunarsa, ölkəyə investisiya qoyulur.Keçid iqtisadiyyatlı ölkələr, o cümlədən respublikamızın qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biri bu sahədə xarici investor üçün şəffav investisiya mühitininin yaradılmasından ibarətdir.\nI fəsil. Investisiya fəaliyyəti-iqtisadi inkişafın katalizatoru kimi.\n§1.1. Investisiya anlayışı, onun mahiyyəti, forma və məqsədləri.\nInvestisiyalar-həm pul, həm də real kapitala qoyulmuş vəsaitlərdir. Bu, pul vəsaitləri, kreditlər, qiymətli kağızlar, daşınar və daşınmaz əmlaka, intellektual mülkiyyətə və digər dəyərli sahələrə qoyulan vəsaitlər şəklində həyata keçirilə bilər. Real kapitala qoyulan investisiyalar (onları çox zaman kapital əmələ gətirən və ya qeyri-maliyyə aktivlərinə qoyulan investisiyalar adlandırırlar) əsas kapitalın təkrar istehsalına və bərpasına səbəb olurlar. Adətən, investisiyalar haqda danışanda, məhz bu o növ investisiyalar nəzərdə tutulur. Investisiyaların bu şəkildə müəyyən olunması iqtisadi səciyyə daşıyır.\nPul kapitalına qoyulan investisiyalara gəldikdə isə, (bu, maliyyə vəsaitlərinin kredit və qiymətli kağızlar şəklində qoyuluşdur) onların bir hissəsi dərhal real kapitala çevriləcək, ikinci hissəsi bir qədər sonra real kapitala çevriləcək, üçüncü hissə isə ümumiyyətlə real kapitala çevrilməyəcəkdir. (Bu əsasən hər hansı bir kompaniya tərəfindən buraxılan və ya alınan, sonra isə iflasa uğrayan qiymətli kağızlardır).\nBaşqa sözlə, pul kapitalına qoyulan investisiyalar-ölkənin gələcək investisiyalaşma üçün istifadə edə biləcəyi vəsaitlərdir. Investisiyaların praktik olaraq həyata keçirilməsi investisiya fəaliyyəti, bunu həyata keçirən şəxslər isə investorlar adlandırırlar.\nÜmumiyyətlə, investisiya qoyuluşuna çoxtərəfli proses kimi baxmaq lazımdır. Belə ki, investisiya fəaliyyəti qarşılıqlı faydalılığa, yə’ni həm obyektə, həm də subyektə (investora) mənfəət gətirməlidir.\nInvestisiya fəaliyyəti müxtəlif mənbələr hesabına aparıla bilər. Bunlar əsasən aşağıdakılardır:\n-investorun şəxsi vəsaiti (mənfəət, amortizasiya ayırmaları, pul yığımı və s.)\n-borc vəsaiti (bankların krediti, digər təşkilatların borc vəsaitləri)\n-cəlb olunmuş vəsaitlər (səhm və digər qiymətli kağızların satışından)\n-büdcə və qeyri-büdcə fondlarının vəsaitləri.\nInvestisiyalar makroiqtisadiyyatda 2 rol oynayırlar. Birinci, investisiyalar xərclərin böyük və dəyişkən komponenti olduğuna görə, investisiyaların kəskin artması və ya azalması məcmu tələbə kəskin tə’sir göstərə bilər; məcmu tələbin dəyişməsi isə öz növbəsində istehsala və məşğulluğa tə’sir göstərəcəkdir. Ikinci, investisiyalar kapital yığımına səbəb olurlar. Avadanlıq və tikililərin artımı ölkənin potensial istehsalını genişləndirir və uzun müddətə iqtisadi artımı tə’min edir.\nBeləliklə, investisiyalar ikili rol oynayırlar:\nqısa perioda istehsala məcmu tələb ilə tə’sir göstərməklə və uzun müddətli periodda kapitalın yaranmasının potensial istehsala və məcmu təklifə tə’sir göstərməsi yolu ilə. Bildiyimiz kimi kapital əsas istehsal amillərindən biridir. Yə’ni bu elə resursudur ki, məhsul istehsalında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan kapital bir neçə konkret forma alır.\nƏmələ gəlmə mənbələrinə görə, kapital dövlət və şəxsi kapitala bölünür.\nDövlət (rəsmi) kapitalı –dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitlər və ya hökümətin qərarı ilə xarici mənbələrdən əldə olunan vəsaitlərdir. Bu kateqoriya bir ölkə tərəfindən digərinə təqdim edilən bütün dövlət borcları, ssudaları, qrantları, yardımları, müxtəlif sahələrə qoyulan investisiyaları və s. aid etmək olar. Rəsmi (Dövlət) kapitala həmçinin beynəlxalq hökümətlərarası təşkilatlar tərəfindən təqdim edilən vəsaitlər də aid edilir. (Məsələn, BVF-investisiya kreditləri, Dünya Bankının kreditləri, BMT-nin sülhün saxlanmasına çəkdiyi xərclər və s.)\nDövlət kapitalının mənbəyini büdcə vəsaitləri təşkil etdiyindən, kapital qoyuluşu həqda qərar hökümət səviyyəsində qəbul edilir. Iri layihələr ratifikasiya olunmalıdır.\nŞəxsi (qeri-dövlət) kapital isə ayrı-ayrı şəxsi firma, bank və digər qeyri-dövlət təşkilatlarının vəsaitləridir. Bu kateqoriyaya şəxsi firmalar tərəfindən həyata keçirilən investisiya qoyuluşları, ticarət kreditlərinin təqdim olunması, banklararsı kreditləşmə və s. aid edilir. Bunların mənbəyini firmaların, bankların öz vəsaitləri, bir sözlə dövlət büdcəsi ilə əlaqədar olmayan vəsaitlər təşkil edir. Lakin firmalar tərəfindən həyata keçirilən kapital qoyuluşlarında iqtisadi müstəqillik olsa da, həmin qoyuluşların tənzimlənməsi və onlar üzərində nəzarət mütləq dövlət orqanları tərəfindən həyata keçirilir.\nIstifadə xarakterinə görə isə, kapital sahibkar və ssuda kapitalına bölünür.\nSahibkar kapitalı-Mənfəət əldə edilməsi məqsədilə istehsala qoyulan birbaşa və dolayı vəsaitlərdir. Sahibkar kapitalı qismində adətən şəxsi kapital çıxış edir. Lakin dövlətin özü və ya dövlətə məxsus müəssisələr də istehsala vəsait qoya bilərlər.\nSsuda kapitalı isə faiz əldə etmək məqsədilə borca verilən vəsaitlərdir. Beynəlxalq miqyasda ssuda kapitalı qismində adətən rəsmi dövlət kapitalı çıxış edir. Lakin şəxsi mənbələrdən verilən ssuda kapitalı da, artıq əhəmiyyətli həcmə çatmışdır.\nQoyulma müddətinə görə kapital ortamüddətli və uzunmüddətli kapitala və qısamüddətli kapitala bölünür.\nOrtamüddətli və uzunmüddətli kapital-1ildən artıq müddətə qoyulan vəsaitlərdir. Birbaşa və portfel investisiyalar, o cümlədən ssuda kapitalı uzunmüddətli kapital qoyuluşları hesab edilir. Qısamüddətli kapitalı isə 1 ildən az müddətə qoyulan vəsaitlərdir.\nInvestisiya qoyuluşunda birbaşa və portfel investisiyaları daha böyük əhəmiyyət kəsb edirlər. Kapitalın qoyulma məqsədinə görə bölgüsü investisiya qoyuluşu sahəsində böyük praktik əhəmiyyətə malikdir. Bu bölgüyə əsasən birbaşa investisiyalar və portfel investisiyaları mövcuddur.\nBirbaşa investisiyalar-bu elə kapital qoyuluşudur ki, investora kapital qoyulmuş obyekt üzərində nəzarət imkanı verir. Birbaşa investisiyalar uzun müddətə iqtisadi maraq əldə etmək məqsədilə həyata keçirilir. Bu investisiyalar əsasən şəxsi sahibkar kapitalı ilə əlaqədardılar.\nPortfel investisiyaları-xarici qiymətli kağızlara qoyulan kapitaldır. Bu investisiyalar investorat kapital qoyuluş obyekt üzərində real nəzarət hüququ vermir.\nKapitalın bu cür bölgüsü əsasən hər bir konkret ölkədə investisiya və bank qanunvericiliyində öz əksini tapır. Məsələn, respublikamızın «Investisiya fəaliyyəti haqqında» qanununun 2-ci maddəsində investisiya fəaliyyətinin aşağıdakı növləri göstərilib.\n-Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları, qeyri-dövlət müəssisə. Idarə, təşkilat və qurumları tərəfindən həyata keçirilən özəl investisiya fəaliyyəti;\n-Dövlət hakimiyyət və idarəetmə orqanları, habelə dövlət müəssisə, idarə və təşkilatları tərəfindən büdcələrin, büdcədən kənar fondların, özlərinə məxsus və borc vəsaitinin hesabına həyata keçirilən dövlət investisiya fəaliyyəti;\n-xarici vətəndaşlar, hüquqi şəxslər, dövlətlər, beynəlxalq maliyyə təşkilatları, habelə vətəndaşlığı olmayan şəxslərin həyata keçirilən xarici investisiya fəaliyyəti;\n-Azərbaycan Respublikasının və xarici dövlətlərin vətəndaşları, hüquqi şəxsləri və dövlətlər tərəfindən həyata keçirilən birgə investisiya fəaliyyəti.\nƏgər 1990-cı ilə kimi dünyada birbaşa investisiyalar üstünlük təşkil edirdisə, 1990-cı ildən sonra portfel investisiyaların həcmi artmağa başlamışdır1.\nInvestisiyaların həcminin əksər hissəsi IEÖ-in payına düşür. Birbaşa investisiyaların 90%-i və portfel investisiyaların 97%-i IEÖ-in payına düşür.\nMüasir dövrdə portfel investisiyaların həcmi birbaşa investisiyaların həcmini ötmüşdür. Belə ki, kapitalın beynəlxalq hərəkətində birbaşa investisiyalar 25%, portfel investisiyalar 66%, digər beynəlxalq investisiyalar isə 9% təşkil edirlər. BVF-in qəbul etdiyi qaydaya görə, birbaşa investisiyaların xarakterik xüsusiyyəti investorun investisiya qoyulmuş obyektin idarəedilməsində iştirak etməsidir. Bunun üçün isə həmin obyektin səhmlərinin 10%-nə malik olmaq kəfayətdir2.\nƏgər investor idarəetmə prosesində iştirak etmirsə və obyektin səhmlərinin 10%-dən az bir hissəsinə malikdirsə, bu cür investisiyalar artıq portfel investisiyaları hesab edilir. Qeyd edək ki, BVF tərəfindən verilmiş bu tə’rif şərtidir. Bə’zən, investor obyektin səhmlərinin 10%-dən az bir hissəsinə malik olsa da, əgər o, obyektə (müəssisəyə) rəhbərlikdə iştirak edirsə, belə investisiyalar əksər ölkələrdə birbaşa investisiyalara aid edilir.\nBirbaşa investisiyaların köməyi ilə investorlar xaricdə müəssisələr yaradırlar. Bu müəssisələr ya investorun özü tərəfindən, ya da yerli partnyorla birlikdə yaradılır. Bu müəssisələr bölmə (filial), törəmə müəssisəsi və assosasiya şəklində ola bilərlər.\nFilial bütünlükdə investorun mülkiyyəti hesab edilir. Həmçinin investorun xarici ölkədəki nümayəndəliyi, ofisi funksiyalarını da yerinə yetirir.\nTörəmə müəssisəsi isə xarici ölkədə müstəqil bir firma kimi qeydiyyatdan keçməsinə baxmayaraq onun üzərində nəzarəti ana firma, yə’ni investor həyata keçirir. Bu müəssisədə xarici investor kapitalın 50%-dən çox hissəsinə malik olur.\nAssosasiya isə, törəmə müəssisədən fərqli olaraq xarici investorun nəzarəti deyil, tə’siri altında olur. Xarici investor bu zaman kapitalın 50%-dən az hissəsinə malik olur.\nBə’zən investor müəssisənin səhminə malik olmur, lakin onun üzərində nəzarəti həyata keçirir. Bu o zaman olur ki, xarici investorla yerli partnyor arasında müəssisənin idarə olunması haqqında kontrakt imzalanır. Belə münasibətlər üçün «kooperasiya razılaşmaları» termini işlədilir. Əgər kontraktda həm kooperasiya razılaşmaları və həm də birgə müəssisələrin yaradılması nəzərdə tutulubsa, artıq «strateji alyans» terminindən istifadə edilir.\nBirbaşa investisiyaların idxal və ixrac səbəbləri müxtəlifdir. Əsas məsələ investisiyanın elə bir ölkədə və elə bir sahədə yerləşdirilməsidir ki, o, maksimum mənfəət versin. BMT-nin iqtisadi xidmət orqanlarının himayəsi altında keçirilən ekonometrik tədqiqatlar birbaşa investisiyaların idxal və ixracının spesifik səbəblərini müəyyən etmişdir. Birbaşa investisiyaların ixrac olunmasının aşağıdakı səbəbləri göstərilmişdir.\nFirmanın elmi-tədqiqat və konstruktor-layihə işlərinə çəkdiyi xərc nə qədər yüksəkdirsə, birbaşa investisiyaların həcmi bir o qədər böyükdür və əksinə.\nElmi-tədqiqata çəkilən xərclər ilə birbaşa investisiyaların ixracı arasında asılılığın olması artıq əksər ölkələrin təcrübəsində özünü göstərib.\nIşçi qüvvəsinin ixtisaslaşmasında olan üstünlük.\nBu adətən işçilərin əmək haqqının orta səviyyəsi ilə müəyyən edilir. Firmada əmək haqqının səviyyəsi nə qədər yüksəkdirsə, firma bir o qədər çox birbaşa investisiya ixrac edir. Və əksinə, əmək haqqının səviyyəsi nə qədər aşağıdırsa, firma bir o qədər az həcmdə birbaşa investisiya ixrac edir.\nBu, beynəlxalq marketinqdə toplanmış təcrübə ilə ifadə olunur. Firmanın reklam xərcləri nə qədər yüksəkdirsə, onun birbaşa investisiya ixracı da bir o qədər yüksək olur.\nFirmanın daxili bazarda istehsal həcmi nə qədər yüksəkdirsə, birbaşa investisiyaların həcmi də yüksək olacaqcır.\nTəbii resurslarla tə’min olunma.\nFirmanın hər hansı bir təbii resursa olan tələbatı yüksəkdirsə, firma məhz bu resurs ilə zəngin olan ölkəyə daha çox birbaşa investisiya qoyacaqdır.\nNəqliyyat xərclərinin azaldılması məqsədilə istehsal müəssisəsinin istehlakçıya yaxın ərazidə tikilməsi, idxal maneələrindən ötüşmək üçün xarici ölkə ərazisində istehsalın təşkili və s. birbaşa investisiya ixracının səbəbləri kimi göstərilə bilər.\nBirbaşa investisiyaların idxal olunma səbəbləri isə yuxarıda deyilənlərlə demək olar ki, üst-üstə düşür. Bununla belə birbaşa investisiyaların idxal olunmasının özünəməxsus, spesifik səbəbləri də vardır. Bunlar arasında aşağıdakıları göstərmək olar.\nKapitala olan tələb.\nFirmanın kapitala olan tələbi nə qədər yüksəkdirsə, firma bir o qədər çox birbaşa investisiya idxal edəcək.\nMilli filialların sayı.\nFirmanın ölkə daxilində olan bölmələrinin sayı yüksək olduqca, onun birbaşa investisiya idxalı da yüksək olacaqdır.\nIstehsal xərclərinin səviyyəsi aşağı olduqca, birbaşa investisiyaların idxal səviyyəsi yüksək olacaqdır.\nDaxili bazarın qorunma səviyyəsi.\nKapitalın idxalı mal idxalına alternativ olduğundan, daxili bazarın gömrük və digər vasitələrlə qorunma səviyyəsi yüksək olduqca birbaşa investisiyaların idxalı da yüksək olacaqdır.\nDaxili bazarın ölçüsü nə qədər böyükdürsə, birbaşa investisiyalara olan tələb də bir o qədər yüksəkdir.\nÜmumiyyətlə, birbaşa investisiyaların həcminin tarixi dövr ərzində qiymətləndirilməsi praktik olaraq mümkün deyildir. Çünki bu haqda tarixi qaynaqlarda mə’lumat yox dərəcəsindədir. Yalnız ayrı-ayrı misallar timsalında bu haqda fikir yürütmək olar.\nTarixdən mə’lum olur ki, ilk birbaşa investisiya qoyuluşu XVII əsrdə Ingiltərənin Ost-Hind kompaniyasının adı ilə bağlı olmuşdur.\nXIX əsrin axırı XX əsrin əvvəllərində Avropadan Amerikaya külli miqdarda kapital ixrac olunmuşdur ki, bunu birbaşa investisiya kimi nəzərdən keçirmək olar.\nII dünya müharibəsindən sonrakı illərdə, xüsusilə 60-cı illərdən başlayaraq birbaşa investisiyaların həcmi kəskin artmağa başladı. Birbaşa investisiyalar haqqında ilk statistik mə’lumatlar isə 1970-ci ildən e’tibarən dərc olunmağa başlandı. Həmin dövrdə onların ümumdünya həcmi 13 mlrd. dollar təşkil edirdi ki, bunun da 60%-i ABŞ-ın payına düşürdü.\nSonrakı illərdə birbaşa investisiyaların həcmi artmaqda davam etmişdir. Bu artım tempinə görə o, beynəlxalq ticarətin artım tempini üstələmişdir. Aşağıdakı cədvəldə birbaşa investisiyaların dinamikası göstərilmişdir.\nCədvəl 1. Birbaşa investisiyalar. (mlrd. doll.)\nMənbə: IMF. Balance of Payments Statistics.\nBildiyimiz kimi, respublikamız müstəqillik qazandıqdan sonra dünya iqtisadiyyatına fəal inteqrasiya etməyə başlamışdır. SSRI dağıldıqdan sonra Azərbaycanın böyük potensialı xarici firma və ölkələrin diqqətini cəlb etməyə başladı. Bu baxımdan dünya iqtisadiyyatında layiqli yer tutmaq və iqtisadiyyatdakı durğunluğu aradan götürmək üçün birbaşa investisiyaların ölkəyə cəlb olunması mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. 1993-cü ildən e’tibarən, yə’ni respublikada xarici investisiyalar üçün əlverişli siyasi və iqtisadi mühit yaradıldıqdan sonra, birbaşa investisiyaların həcmi ildən-ilə artmağa başladı. Bunu aşağıdakı cədvəldən müşahidə etmək olar.\nCədvəl 2. Respublikaya qoyulan BXI. (mln doll.)\nMənbə: Azərbaycan Respublikası Iqtisadiyyat Nazirliyi.\nMüasir dövrdə birbaşa investisiyaların əhəmiyyəti o dərəcədə artmışdır ki, artıq onlar siyasi xarakter daşımağa başlamışdır.\nBu baxımdan investor ölkədəki siyasi mühiti daim izləyir.\nHəm öz ölkəsində, həm də investisiya qoyulan ölkədə investora dövlət tə’minatının verilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Öz ölkəsinə investisiya cəlb olunmasında maraqlı olan hər bir ölkə bu işlə ciddi məşğul olmalıdır. Investor bilməlidir ki, təbii fəlakət, müharibə və digər fors-major hadisələr nəticəsində onun investisiya etdiyi vəsait məhv olarsa, dövlət bu vəsaiti ona qaytaracaqdır. Investisiyaların qorunması haqda əksər ölkələr arasında ikitərəfli razılaşmalar mövcuddur. Dünya səviyyəsində isə bu işlə Dünya Bankının Investisiyalara zəmanət verilməsi üzrə beynəlxalq agentliyi məşğul olur. Investisiyalara zəmanət verilməsi üzrə razılaşma AI ölkələri və əksər IEOÖ tərəfindən imzalanmış Lomeyka konvensiyasında da özünü göstərir.\nInvestisiyaların sığortalanması da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu həm şəxsi, həm də dövlət agentlikləri tərəfindən həyata keçirilə bilər. Sığortalanmanın mahiyyəti ondan ibarətdir ki, investora maddi ziyan dəydikdə sığorta agentliyi bu itkini ödəməlidir.\nDünya praktikasında tez-tez investisiya mübahisələrinə rast gəlinir. Bu mübahisələrin tez bir zamanda həll edilməsi investor üçün çox vacibdir. Dövlət bu mübahisələrin həll edilməsində öz köməyini göstərməlidir.\nBu mübahisələr investisiya qoyulan ölkənin milli qanunvericiliyi əsasında və yaxud beynəlxalq arbitraj vasitəsilə həll edilə bilər. Məsələn, Iqtisadi Inkişaf və Əməkdaşlıq Təşkilatı ölkələri investisiya mübahisələrini beynəlxalq arbitraj prinsipi əsasında həll edirlər. Dünya Bankının Investisiya mübahisələrin tənzimlənməsinin beynəlxalq mərkəzi də bu sahədə fəaliyyət göstərən qurumlardandır.\nIkiqat verginin aradan götürülməsi, investora diplomatik və administrativ dəstəyin verilməsi də birbaşa investisiyalara stimul verən amillərdəndir.\nÜmumiyyətlə, birbaşa investisiyaların hər bir ölkənin iqtisadiyyatında nə qədər böyük rol oynadığı artıq hamı tərəfindən qəbul edilmişdir. Bu baxımdan beynəlxalq investisiyalaşdırma qaydalarının işlənib hazırlanması vacib məsələdir. Bu sahədə BMT çərçivəsndə, Dünya Bankı və BVF tərəfindən müəyyən işlər görülsə də, hələ də universal qanun hazırlanmamışdır.\nBeynəlxalq investisiyalaşdırma qaydalarının əsas ideyası kapitalın beynəlxalq hərəkətinə maksimal azadlıq vermək və milli kapital bazarlarının liberallaşdırılmasından ibarətdir. Bu qaydalara aşağıdakıları aid etmək olar.\nDaxil olmaq hüququ. Yə’ni firma və ya TMK istənilən suveren ölkə ərazisində öz fəaliyyətini qura bilər.Onun fəaliyyətinə o zaman qadağa qoyula bilər ki, bu ölkənin milli təhlükəsizliyini təhlükə altına alır və ya ölkə qanunvericiliyinə ziddir.\nBu qaydaya görə xarici investora yerli investorla bərabər hüquq verilməlidir. Yə’ni dövlət yerli investora verdiyi güzəştləri xarici investora da tətbiq etməlidir.\nKontraktın qüvvədən düşməsi.\nBu qaydaya görə dövlət birtərəfli qaydada TMK-nın ölkədəki filialını milliləşdirə bilər. Bu zaman dövlət qanunvericilik çərçivəsində hərəkət etməlidir və investora normal kompensasiya ödəməlidir. Kompensasiya o zaman normal hesab edilir ki, kifayət qədər, effektiv və sür’ətli olsun. Əgər TMK öz fəaliyyəti ilə ölkə qanunlarını kobud şəkildə pozmuşsa, dövlət heç bir kompensasiya ödəmədən onun fəaliyyətini dayandıra bilər. Belə hallarda TMK-nın beynəlxalq arbitraja müraciət etmək hüququ vardır.\nBu qaydaya görə mübahisələrin yoluna qoyulmasının ən əlverişli üsulu danışıqlardır. Əgər bu nəticə vermirsə, məhkəməyə müraciət olunmalıdır. Bu, ya ölkənin öz məhkəməsi və yaxud investisiya mübahisələrinin tənzimlənməsi üzrə beynəlxalq konvensiy əsasında fəaliyyət göstərən arbitraj ola bilər.\nYüzilliklər boyu qiymətli kağızlarla ticarət müstəsna daxili iqtisadi fenomen olmuşdur. Lakin, yalnız son bir neçə on ildir ki, qimətli kağızlar xarici investorun diqqət mərkəzinə çevrilmişdir.\n90-cı illərdən başlayaraq beynəlxalq portfel investisiyaların həcmi kəskin artmağa başladı. Əgər əvvəllər, IEÖ-də qiymətli kağızlar üzrə beynəlxalq əməliyyatlar ÜDM-in 10%-ni təşkil edirdisə, sonralar bu əməliyyatlar ÜDM-in həcmini ötüb keçmişdir.\nQeyd etmişdik ki, portfel investisiyaları investora obyekt üzərində real nəzarət hüququ vermir.\nBeynəlxalq portfel investisiyaları tə’diyyə balansında yazıldığı kimi təsnifləşdirilir. Bu baxımdan aşağıdakı portfel investisiyaları var:\nQiymətli səhm kağızları. Bu, bazarda dövr edən pul sənədidir. Sənədin sahibinin səhm üzərində olan mülkiyyət hüququnu göstərir.\nBorc qiymətli kağızları. Bazarda dövr edən pul sənədidir. Sənədin sahibi ilə həmin sənədi buraxmış şəxs arasında münasibəti əks etdirir. Borc qiymətli kağızları aşağıdakı formalarda çıxış edə bilər.\nObliqasiya, borc öhdəliyi-sənədin sahibinə fiksə edilmiş pul gəliri əldə etmək haqda müstəsna hüquq verir.\nPul bazarları alətləri. Sənədə malik olana tə’minatlı və fiksə edilmiş pul gəliri əldə etmək hüququ verir. Bu alətlər bazarda güzəştlə satılır və güzəştin həcmi faiz stavkasından asılıdır. Bu alətlərə misal olaraq xəzinə veksellərini, depozit sertifikatlarını, bank akseptlərini və s. göstərmək olar.\nMaliyyə derivativləri. Bunlara misal olaraq opsionları, fyuçersləri, varrantları, svopları göstərmək olar. Bunlar törəmə pul vasitələri olub ilkin qiymətli kağızların alqı-satqı hüququnu əks etdirir.\nPortfel investisiyaların beynəlxalq hərəkətinin uçotunu aparmaq üçün tə’diyyə balansında aşağıdakılar müəyyənləşib.\nNota. Qısamüddətli pul aləti olub (3-6 ay), borc alanın bankla bağladığı müqavilə əsasında buraxılır.\nOpsion. Alıcıya müəyyən olunmuş müddətdən sonra qiymətli kağızların alqı-satqısına hüquq verən müqavilədir. Alıcı satıcıya yuxarıda göstərilmiş hüququ realizə etmək müqabilində pul ödəyir.\nVarrant. Opsionun müxtəlif formalarını əhatə edir və onun sahibinə güzəştli əsaslara müəyyən olunmuş miqdarda səhm almağa imkan verir.\nFyuçers. Müəyyən olumuş miqdarda qiymətli kağızların alqı-satqısı haqda yerinə yetirilməsi zəruri olan standart qısamüddətli krntraktlardır. Bu kontraktlar gələcək üçün bağlanılır.\nSvop. Müəyyən bir müddətdən sonra qiymətli kağız mübadiləsini nəzərdə tutan razılaşmadır.\nForvard kursu. Faiz stavkasının həcmi haqda razılaşmadır. Razılaşmaya görə faiz stavkası müəyyən olunmuş vaxtda ödənməlidir və bu zaman o, cari bazar faiz stavkasından çox və ya az ola bilər.\nPortfel investisiyaların beynəlxalq hərəkətinin səbəbləri birbaşa investisiyaların beynəlxalq hərəkətinin səbəblərinə prinsipcə yaxındır. Fərq ondadır ki, investor kapital qoyuluş müəssisə üzərində real nəzarətə malik olmur. Lakin eyni zamanda portfel investisiyaların likvidliyi, yə’ni qiymətli kağızların nəğd valyutaya çevrilməsi qabiliyyəti birbaşa investisiyalarla müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. Portfel investisiyaların həyata keçirilməsinin əsas səbəbi-kapitalın elə bir ölkəyə və elə bir qiymətli kağızlara qoyulmasıdır ki, o, maksimum mənfəət versin. Portfel investisiyalar pulların inflyasiyadan qorunmasında və möhtəkir gəlirlərinin əldə olunmasında vasitə kimi çıxış edirlər. Portfel investisiyaların beynəlxalq hərəkəti həm də riskin azaldılması məqsədilə baş verir. Adətən, hər hansı qiymətli kağızın mənfəətliyini nə qədər yüksək olursa, həmin qiymətli kağızın əldə olunmasının riski də bir o qədər böyük olur. Riskin səviyyəsinin azaldılması məqsədilə portfel investisiyaların beynəlxalq hərəkətindən istifadə oluna bilər.\nPortfel investisiyaların həcmi cari bazar qiymətləri əsasında, qiymətli kağızlar üzrə sövdələşmə baş verən anda qiymətləndirilir. Birbaşa investisiyalarda olduğu kimi, portfel investisiyaların beynəlxalq hərəkətinin 90% IEÖ arasında baş verir və portfel investisiyaların artım tempi birbaşa investisiyaların artım tempini əhəmiyyətli dərəcədə üstələyir. Qeyd etmək lazımdır ki, beynəlxalq təşkilatlar da aktiv şəkildə qiymətli kağızları əldə edirlər.\nTəkcə IEÖ-in qiymətli kağızlar ticarətinin gündəlik dövriyyəsi 1 trilyon dollardan artıqdır və bu 80-ci illərin ortalarında olan göstəricədən 4 dəfə çoxdur. Tarixi nəzərdən keçirsək görərik ki, portfel investorlar əsasən öz milli qiymətli kağızlarının alınmasına üstünlük verirlər. Amerikan portfel investorları öz kapitallarının 94%-ni məhz amerikan qiymətli kağızlarında saxlayırlar. Yaponiya, Böyük Britaniya və Almaniya üçün isə bu göstərici 85% təşkil edir. Portfel investisiyaların IEÖ-investisiyalar daxili bazarında cəmlənməsinin müxtəlif səbəblərini göstərmək olar. Bu səbəblər aşağıdakılardır:\n-Qiymətli kağızlar üzrə aydın və güclü qanunvericiliyin olması\n-Bazar infrastrukturunun yüksək inkişaf səviyyəsi\n-Kontrakt öhtəliklərinin yerinə yetirilməsi sahəsində çoxlu tə’minatların olması\n-Milli qiymətli kağızların yüksək likvidliyi\n-Qiymətli kağızlar üzrə həyata keçirilən beynəlxalq sövdələşmələrin baha başa gəlməsi və s.\nHesablamalara görə, portfel investisiyaların 5-10%-dən az bir hissəsi real olaraq milli sərhədlərdən kənara çıxır. Dünya təsərrüfat sisteminin müasir inkişaf mərhələsində investisiya fəaliyyəti xarici kapitalın iştirakı ilə gücləndirilir və inkişaf etdirilir. Hər bir ölkənin investisiya sahəsində əsas məqsədi daha çox xarici investisiyanı ölkəyə cəlb etmək və uyğun olaraq iqtisadi artımı tə’min etməkdən ibarətdir. Bunu biz dünya ölkələrinin təcrübəsindən müşahidə edə bilərik. Məsələn, ABŞ-da birbaşa investisiyaların ümumi həcmi 1976-cı ildə 30 mlrd. doll, 80-ci illərin axırına isə bundan 10 dəfə çox olmuşdur. ABŞ-a investisiyaların külli miqdarda axını iqtisadiyyatın inkişafına, əsasən də əmək məhsuldarlığının və ixracın rəqabət qabiliyyətinin yüksəlməsinə güclü təkan vermişdir. Xarici investisiyaların bu ölkəyə geniş cəlb olunması investisiya fəaliyyəti sahəsində inkişaf etmiş qanunvericiliyin olması ilə izah edilir.\nInvestisiyaların iqtisadi inkişafdakı aktiv rolunu Cənubi-Şərqi Asiyanın yeni sənaye ölkələrinin təcrübəsindən də görmək olar. Məhz xarici investisiyaların bu ölkələrə cəlb olunması nəticəsində, YSÖ-i qısa müddət ərzində müasir sənayeləşmənin bütün klassik mərhələlərini keçmişlər:\n-idxalı əvəz edən sənaye sahələrinin inkişaf (60-cı illər), ixrac potensialının yaradılması (70-ci illər) və elm tutumlu sənaye sahələrinin inkişafı (80-ci illərin axırı və 90-cı illərin əvvəli). Nəticədə isə YSÖ-i dünya təsərrüfatının qabaqcıl sıralarına çıxmışlar. Son dövrlərdə Indoneziyaya qoyulan xarici investisiyaların həcmi rekord səviyyəyə çatmışdır. 1995-ci ildə bu ölkəyə qoyulan investisiyaların həcmi 8,7 mlrd.doll. təşkil etmişdir.\nÖz inkişafına görə Braziliya da xarici investisiyalara borcludur. 1995-ci ildə bu ölkəyə qoyulan birbaşa investisiyaların həcmi 30 mlrd. doll. Təşkil etmişdir. Ölkədə xarici və birgə müəssisələr ümumi sənaye istehsalının 30%-ni verirlər.\nBraziliya iqtisadiyyatına xarici investisiyaların cəlb olunması bir sıra istehsal sahələrini modelləşdirməyə imkan verdi. Bundan başqa ölkə üçün təmamilə yeni olan elektronika, robototexnika, biotexnologiya, aerokosmik sənayesi və s. sahələr yaradılmışdır.\nYuxarıda çəkilən misallardan aydın olur ki, iqtisadi inkişaf səviyyəsindən və coğrafi mövqeyindən asılı olmayaraq bütün ölkələrin investisiya qoyuluşuna ehtiyyacı vardır. Yə’ni bu və ya digər ölkəyə qoyulan investisiyalar həmin ölkənin iqtisadi inkişafında katalizator rolunu oynayırlar. Ölkə iqtisadiyyatına qoyulan investisiya məqsəd deyil, vasitə olmalıdır. Ölkəyə investisiyanı cəlb etməklə əvvəllər pis istifadə olunmuş təbii, istehsal və əmək resurslarını daha effektiv şəkildə istifadə etmək olar. Əgər xarici kapitaldan səmərəli istifadə olunarsa, bu kapital milli resurslarla birləşərək zəncirvari reaksiya yarada bilər və yüksək inteqral effekt əldə olunar.\nXarici kapital keçmiş SSRI məkanında, o cümlədən respublikamızda xüsusilə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu məkanda yerləşən ölkələrin hamısının rekonstruksiya və modernizasiyaya böyük ehtiyacı vardır. Məhsuldarlığı artırmaq, itkiləri azaltmaq, ilkin xammalın dərin və kompleks e’malını həyata keçirmək bu ölkələr üçün vacib məsələrdəndir.\nMəsələn, Aqrosənaye sferasında olan texnoloji gerilik nəticəsində million tonlarla ən qeyri-rasional şəkildə istifadə olunur, meyvə-tərəvəzin 30-40%-i yollarda məhv olur. Bu sahədə o qədər də böyük kapital qoyuluşları tələb olmayan kiçik müasir müəssisələr yaratmaqla yüksək iqtisadi effekt əldə etmək olar.\nYerli və xarici investorların fəaliyyətindən səmərəli istifadə etməklə nəinki maddi və maliyyə resurslarına, həm də vaxta qənaət etmək olar.\n§1.2. Investisiya nəzəriyyələri, investisiyaların analizi.\nInvestisiya fəaliyyətinin hüquqi aspektləri.\nInvestisiyaların həcminin artdığını və bununla əlaqədar Azərbaycan üçün hansı imkanların açıldığını aydınlaşdırmaq üçün kapitalın beynəlxalq hərəkətini izah edən nəzəriyyələri nəzərdən keçirmək məqsədəuyğun olardı.\nKapital nə üçün idxal və ixrac olunur?\nIlk baxımdan sadə görünən bu sala bir çox nəzəriyyələr cavab verməyə cəhd etmişdir. Bu nəzəriyyələr içərisndən ən’ənəvi adlanan, neoklassik və neokeyns nəzəriyyələri özünəməxsus yer tuturlar. Buraya həmçinin marksist nəzəriyyəni də aid etmək olar.\nNeoklassik nəzəriyyəsi klassik beynəlxalq ticarət nəzəriyyəi çərçivəsində inkişaf etmişdir. Nəzəriyyənin əsasını beynəlxalq ticarətdə müqayisəli üstünlüklərin Rikardo prinsipi təşkil edir. Bu prinsipə əsaslanaraq ingilis iqtisadçısı C.Mill ilk dəfə olaraq XIX əsrdə kapitalın ölkələrarası hərəkəti məsələləri ilə məşğul olmağa başlamışdır. D.Rikardonun ardınca o göstərmişdir ki, ölkələr-arasında mənfəət norması fərqli olduğundan kapital bir ölkədən başqa ölkəyə hərəkət edir. Mill qeyd etmişdir ki, ölkələrin mənfəət normaları arasındakı fərq böyük olmalıdır ki, xarici investorun qarşılaşa biləcəyi riskin öhdəsindən gəlmək mümkün olsun.\nKapitalın beynəlxalq hərəkətinin neoklassik nəzəriyyəsini tam olaraq XX əsrin ilk onilliklərində E.Hekşer, B.Olin, R.Nurkse və K.Iversen formalaşdırmışdır1.\nE.Hekşer öz konsepsiyası çərçivəsində son faydalıq nəzəriyyəsinə əsaslanaraq istehsal amillərinin qiymətlərinin beynəlxalq tarazlaşması tendensiyası haqqında tezis formalaşdırmışdır.\nB.Olin özünün beynəlxalq ticarət konsepsiyasında göstərmişdir ki, istehsal amilləri ona görə hərəkət edirlər ki, onlara olan tələb müxtəlif ölkələrdə fərqlidir: onlar son məhsuldarlıq aşağı olan yerdən son məhsuldarlıq yüksək olan yerə doğru hərəkəti edirlər. Kapital üçün isə məhsuldarlıq faiz stavkası ilə müəyyən edilir. Bundan başqa Olin kapitalın beynəlxalq hərəkətinə tə’sir edən əlavə momentləri də göstərmişdir: gömrük maneləri, firmaların kapital qoyuluşunu coğrafi diversifikasiya etmək cəhdi, ölkələr arasında olan siyasi mübahisələr, xarici investisiya fəaliyyətində olan risklər və bu baxımdan Onların təhlükəsiz və riskli investisiyalara bölünməsi.R.Nurkse kapitalın beynəlxalq hərəkətinin müxtəlif modellərini yaratmışdır. O, belə nəticəyə gəlmişdir ki, əmtəə icracı sür’ətlə artan ölkədə kapitala böyük tələb yaranır və ölkənin kapital idxalı artır (və əksinə).\nK.Iversen göstərmişdir ki, kapitalın müxtəlif formaları fərqli beynəlxalq mobilliyə malikdirlər. Məhz eyni bir ölkəni aktiv şəkildə həm kapital ixrac etməsi və həm də idxal etməsi faktı bununla izah oluna bilər.\nKapitalın son məhsuldarlığı aşağı olan ölkədən yüksək olan ölkəyə hərəkət etməsi hərəkəti iki ölkədə istehsal amillərinin daha effektiv kombinasiyasına və ümumi milli gəlirin artmasına səbəb olacaqdır.\nNeokeyns nəzəriyyəsi də neoklassik nəzəriyyə kimi makroiqtisadi analizə əsaslanır. Hər iki nəzəriyyənin çatışmayan cəhəti bundadır, çünki onlar fərdi investorların davranışını tədqiq etmirlər.\nNeokeyns nəzəriyyəsi kapitalın hərələti ilə ölkənin tədiyyə balansı arasındakı əlaqəyə daha çox fikir verir. Keynsin özü qeyd edirdi ki, kapitalın beynəlxalq hərəkəti ölkələr müxtəlif tədiyyə balansına malik olduqlarından baş verir.\nR.Xarrod özünün «iqtisadi dinamika» modelində göstərmişdir ki, kapital ilə zəngin olan ölkənin iqtisadi inkişaf templəri nə qədər aşağıdırsa, kapitalın həmin ölkədən çıxarılması tendensiyası da bir o qədər güclüdür. Neokeyns nəzəriyyəsi uzun müddət Afrika, Asiya və Latın Amerikası ölkələrinə göstərilən kömək siyasətinin əsasını təşkil etmişdir. Çünki bu nəzəriyyəyə görə kapital ixracı həm ixracatçı, həm də də idxalatçı ölkədə işgüzar aktivliyi stimullaşdırır. K.Marks isə, kapital icracını onun ölkədəki artıqlığı ilə izah edilmişdir. O, Izafi (artıq) kapital dedikdə elə kapitalı başa düşürdü ki, onun istifadəsi ölkədə mənfəət normasının aşağı düşməsinə gətirib çıxara bilər.\nMarksist iqtisadçıların sonrakı nəşrləri kapital ixracının daha bir neçə səbəbini göstərmişlər: istehsalın beynəlmilləşməsi, inhisarların güclənməkdə olan rəqabəti inkişaf templərinin artımı və s.\nMüasir iqtisadi nəzəriyyə transmilli koorporasiyalara (TMK) xüsusi yer ayırır. Bu əsasən onların II dünya müharibəsindən sonrakı dövrdə sür’ətli inkişafı və dünya iqtisadiyyatında həlledici amilə çevirməsi ilə izah olunur. Bu baxımdan TMK konsepsiyaları çərçivəsində bir başa investisiyaların bir neçə modeli işlənib hazırlanmışdır. Bunlardan ən vacibləri aşağıdakılardır:\n1. Inhisarçı üstünlüklər modeli.\nModel S.Xaymer tərəfindən işlənib hazırlanmış və daha sonra Ç.P.Kintleberçer, R.E.Geyvz, Q.C.Conson, L.Lakrua tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Modelin əsas ideyası ondan ibarətdir ki, xarici investor yerli investorla müqayisədə daha az əlverişli siutasiyada yerləşir: O, ölkəninin bazarını və bu bazardakı «oyun qaydalarını» pis bilir. Onun bu ölkədə geniş əlaqələri yoxdur, o böyük nəqliyyat xərcləri çəkir və riskdən daha çox əziyyət çəkir. Buna görə də xarici investor yerli investor qarşısında inhisarçı üstünlüyə malik olmalıdır ki, mənfəət əldə edə bilsin.\n2. Əmtəənin həyat dövrü modeli.\nBu model amerikan iqtisadtçı R.Vernon tərəfindən işlənib hazırlanmışdar. Modelə görə hər bir yeni məhsul dörd mərhələdən keçir:\nI –bazara daxil olma II –satışın artımı III –yetkinlik, IV –tənəzzül.\nƏmtəənin beynəlxalq həyat dövrü isə bir qədər başqa cürdür:\n -yeni məhsulun inhizarçı istehsalı və ixracı\n -rəqiblərdə analoji məhsulun meydana gəlməsi\n -rəqiblərin üçüncü ölkələrin bazarına çıxması və pioner ölkədə istehsalın aşağı düşməsi\nIV –rəqiblərin pioner ölkənin bazarına daxil olması.\nR.Vernon hesab edir ki, texnoloji cəhətdən qabaqcıl firma məhsulun yeni istehsalatçıları tərəfindən rəqabət hiss etdikdə dərhal başqa bir məhsulun istehsalına başlayır. Lakin mövcud vəziyyətdən başqa bir çıxış yolu da vrdır – istehsalı xaricdə təşkil etmək. Xüsusilə artım və yetkinlik mərhələlərində istehsal xərcləri aşağı düşdüyündən bu sahədə böyük imkanlar açılır.\n3. Internalizasiya modeli.\nR.Kouzun ideyasına əsaslanan bu modelə görə TMK bölmələri arasında xüsusi daxili bazar fəaliyyət göstərir. Internalizasiya modelinin yaradıcıları – P.Pakli, M.Kesson, A.Raqmen, C.Danninq hesab edirlər ki, beynəlxalq əməliyyatların əhəmiyyətli hissəsi faktiki olaraq firma daxili əməliyyatlar təşkil edir.\n4. Eklektik model\nBu model digər modellərin təcrübədə özünü doğrultmuş hissələrinin məcmusundan yaranmışdır. (Xüsusən inhisarçı üstünlüklər modelində geniş istifadə olunub). Onə görə də bu modeli bə’zən «eklektik paradiqma» adlandırırlar. Modelə görə firma o zaman xaricdə məhsul istehsalına başlayır ki, eyni zamanda üç şərt mövcud olsun.\nFirma həmin öləkədə digər firmalarla müqayisədə daha çox üstünlüyə malikdir.\nFirma həmin ölkədə istehsal resurslarını daha effektiv istifadə edə bilər.\nFirmaya bütün bu üstünlükləri məhz həmin ölkədə istifadə etmək sərfəlidir. Müasir dövrdə eklektik model böyük populyarlığa malikdir.\nAmerikanın alimi, Nobel mükafatlı laureatı Ceyms Tobin investisiyaların q (kyu) – nəzəriyyəsini təklif etmişdir. Alimə görə firmanın kapitalını bərpa dəyəri ilə onun fond bazarındakı dəyəri arasında q qədər fərq vardır. Əgər fond dəyəri bərpa dəyərini üstələyirsə, yə’ni q müsbətdirsə, firma öz real kapitalını artıra bilər. Əgər q mənfidirsə, əks proses baş verəcəkdir.\nPortfel investisiyaları nəzəriyyələrində isə göstərilir ki, portfel investoru xarici ölkələrdəki dörd moment maraqlandırır:\na) xarici qiymətli kağızların gəlirlik səviyyəsi\nb) Qoyuluşlar üzrə riskin səviyyəsi\nv) xarici qiymətli kağızların likvidlik səviyyəsi\nq) öz qiymətli kağızlar portfelini xarici mənşəli kağızların hesabına diversifikasiya etmək arzusu.\nBu dörd momentin kobminasiyası ona gətirib çıxarmışdır ki, portfel investisiyaları siyasi və iqtisadi konyukturada baş verən dəyişikliklərə daha çox mə’ruz qalırlar.\nMaraqlı nəzəriyyələrindən biri də kapital qaçışı nəzəriyyəsidir. Bu nəzəriyyə zəif tədqiq olunmuşdur. Ona görə də «kapital qaçışı» termininin özü müxtəlif cür izah edilir. D.Kaddinqton kapital qaçışı dedikdə qısa müddətli kapitalın qanunsuz idxal və ixracını başa düşür. Lakin tədqiqatçıların əksəriyyəti o cümlədən Ç.Kintleberqer kapital qaçışı dedikdə kapitalın elə hərəkətini başa düşürlər ki, bu ölkənin milli maraqlarına ziddir və ölkədə əlverişli investisiya iqlimi olmadığından baş verir. Kapital qaçışı hazırda bütün MDB ölkələrində müşahidə edilir. Bu əsasən kommersiya banklarının xarici aktivlərinin artırılması və xarici qiymətli kağızların alınması yolu ilə həyata keçirilir. Buna kapitalın leqal qaçışı kimi baxmaq olar. Kapitalın qeyri-leqal qaçışı isə qaçaqmalçı ixrac, valyuta idxalı və ixracının gizlədilməsi və s. formalarda həyata keçirilir. Beynəlxalq təşkilatların mütəxəssislərinin hesablarına görə Azərbaycanda kapitalın illik ixracı bir neçə milyard dollar təşkil edir və bu ölkəyə idxal olunan kapitalı əhəmiyyətli dərəcədə üstələyir. Azərbaycanda kapitalın qeyri-leqal formada ixracı problemini təkcə inzibati yolla həll etmək olmaz. Burada kompleks iqtisadi tədbirlər görülməlidir – vergi təzyiqi aşağı salınmalıdır. Əlverişli investisiya iqlimi yaradılmalıdır. Bildiyimiz kimi respublikamızın yanacaq – energetika kompleksində dünyanın aparıcı firmaları fəaliyyət göstərirlər. Azərbaycan bu firmalarla birgə konsorsiumlar yaradarkən mütləq əlavə inhisarçı üstünlükləri nəzərə almalıdır.\nKapitalın beynəlxalq hərəkəti nəzəriyyələrinə əsaslanaraq demək olar ki, Azərbaycanın maraqlarını xarici investisiyaların cəlb edilməsinə yönəltmək məqsədə uyğun olardı. Çünki xarici investisiyaların xüsusilə birbaşa investisiyaların respublikaya cəlbi xarici borcun artımına xidmət etmir, əksinə milli iqtisadiyyatçılarımızın inkişafına təkan verir.\nPlanlaşdırılan, reallaşdırılan və həyata keçirilən kapital qoyuluşları kapital (investisiya) layihəsi formasını alırlar. Lakin əvvəlcə layihənin effektivliyini qiymətləndirmək mümkün variantlar içərisindən ən əlverişlisini seçmək lazımdır. Bu məqsədlə layihə analizindən (investisiya layihələri analizi) istifadə olunur.\nLayihə analizi – kapital layihəsinin gəlirliyinin analizidir. Başqa sözlə desək bu kapital layihəsinə çəkilən xərclə əldə olunacaq mənfəətin müqayisə edilməsidir. Layihəyə çəkilən xərclərin və əldə olunacaq mənfəətin hesablanması asan iş olmadığından, gəlirliyin müəyyən edilməsi uzun bir analizə çevrilir. Nəticədə, layihə analizi investisiya layihələrinin əsasını təşkil edən konsepsiyaya çevrilmişdir. Hazırlanma və realizasiya dövründə investisiya layihəsi müxtəlif mərhələlərdən keçirilir. Bu mərhələləri aşağıdakı şəkildə quraşdırmaq olar:\n1,2. layihənin iddentifikasiya (eyniləşdirmə) mərhələsi.\nBu mərhələdə ideya yaranır və əsas detallar işlənib hazırlanır.\n3. Layihənin işlənib hazırlanması mərhələsi.\nBu mərhələdə layihənin bütün aspektlərinin detallı müzakirəsi gedir. Bu aspektlər layihənin səmərəliliyini əsaslandırmalıdır.\n4. Layihənin qiymətləndirilməsi mərhələsi.\nBu zaman layihə rəhbərlik, müstəqil ekspertlər potensial kreditorlar, nazirliklər tərəfindən öyrənilir və qiymətləndirilir.\n5. Layihənin qəbulu mərhələsi.\nBu zaman rəhbərlik layihənin qəbul olunması üzrə son qəti qərarını verir.\n6. Layihənin həyata keçirilməsi mərhələsi\nBu mərhələdə layihə həyata keçirilməsinə nəzarət olunur. Lazım gələrsə, layihəyə operativ dəyişikliklər edilir.\n7,8. Layihənin istismarı və nəticələrin qiymətləndirilməsi. Bu son iki mərhələdə əldə olunan nəticə ilə planlaşdırılan nəticə müqayisə edilir və layihənin səmərəliyi barədə fikir yürüdülür. Axırıncı mərhələ ən uzun mərhələ hesab olunur, çünki layihə işləyir və mənfəət gətirməyə başlayır.\nLayihənin bütün mərhələlərində onun əsas aspektlərinin analizi gedir:\nTexniki analiz. Analizin məqsədi investisiya layihəsi üçün ən əlverişli texnika və texnologiyanın müəyyən edilməsidir.\nKommersiya (marketinq) analizi.\nSatış bazarı tədqiq olunur. Bazardakı konyuktura öyrənilir.\n3. Institutsional analiz.\nAnalizin əsas vəzifəsi layihənin reallaşacağı təşkilati-hüquqi, administrativ və siyasi mühitii öyrənməkdir. Dövlət təşkilatlarının tələbləri öyrənilir və qiymətləndirilir.\n4. Sosial analiz.\nHəyata keçiriləcək layihənin yerli əhaliyə, onun maddi rifah halına tə’siri analiz edilir.\n5. Ətraf mühit analizi.\nLayihənin ətraf mühitə vura biləcəyi ziyan öyrənilir və bu ziyanın aradan qaldırılması yolları araşdırılır.\n6. Maliyyə analizi.\n7. Iqtisadi analiz.\nAxırıncı iki analiz həlledici rol oynayır. Ona görə də firma onları xüsusi nəzərdən keçirir. Iqtisadi analiz layihənin gəlirliyini ümummili baxımdan, maliyyə analizi isə firma və onun kreditorları baxımından qiymətləndirir. Layihə analizi müxtəlif üsullar əsasında həyata keçirilir. Bunlardan ən geniş yayılanı «layihə ilə – layihəsiz» adlı üsuldur. Investisiya layihəsinin gəlirliyini analiz edərkən, gələcəkdə mümkün ola biləcək iki alternativ situasiyanı müqayisə etmək düzgün olardı.\na) firma öz layihəsini həyata keçirmişdir.\nb) firma öz layihəsini həyata keçirməmişdir. Bu metodu çox vaxt «layihə ilə – layihəsiz adlandırırlar». Metodu modifikasiya olunmuş şəkildə aşağıdakı kimi göstərmək olar:\nV inv = Vpr – Spr.\nVinv – investisiya layihəsindən əldə olunan gəlir.\nVpr – layihə sayəsində gəlirdəki dəyişiklik\nSpr – layihə sayəsində xərclərdə baş verən dəyişiklik.\nBelə misalı nəzərdən keçirək: Fərz edək ki, firmanın 7 ilə nəzərdə tutulmuş layihəsi var. Əgər firma layihədən istifadə edərsə və ondan imtina edərsə, onun xalis gəliri necə dəyicəkdir? Layihəsiz firmanın ümumi gəliri 50 milyard manat, xərcləri 40 milyard manat təşkil edəcəkdir. Layihənin reallaşacağı şəraitdə isə ümumi gəlir 90 milyard manat, xərclər 60 milyard manat təşkil edəcəkdir. Göstəriciləri aşağıdakı şəkildə təsvir etmək olar:\nBeləliklə layihənin reallaşması firmanın xalis gəlirini 20 milyard manata kimi artıra bilər. Aşağıdakı şəkildən görünür ki, A sektorunun sahəsi B sektorunun sahəsindən çoxdur, yəni firmanın xalis gəliri (V) layihə ilə daha yüksək olur, nəinki layihəsiz\nGöründüyü kimi investisiyaların analizində onların gəlirliliyinin analizi mərkəzi yerdə durur. Lakin bundan başqa investisiyaların dinamikasının coğrafi paylanmasının, texnoloji strukturunun və s. analizi də mühüm əhəmiyyət kəsb edir.\nSərt mərkəzləşdirilmiş iqtisadi sistem dövründə hər bir şey, o cümlədən investisiya fəaliyyəti də bir mərkəzdən planlaşdırılırdı. Lakin sistem dağıldıqdan sonra hər şey dəyişdi. Bütün sovet respublikaları və şərqi Avropa ölkələri iqtisadi münasibətlərin əsaslı böhranı ilə rastlaşdılar. Inflyasiya və onun yüksək tempi onilliklərlə mal və xidmətlərin stabil qiymətinə adət etmiş əhalinin gələcəklə bağlı bütün dəyər və düşüncələrini, onların istehsala yönəlik stimullarını alt-üst etdi. Yüksək inflyasiya tempi digər tərəfdən, müəssisələrin amartizasiya ayırmalarını dəyərsizləşdirərək bu ayırmalar hesabına yeni maşın və avadanlıqların alınmasını da qeyri-mümkün etdi. Bu proses onunla nəticələndi ki, istehsal müəssisələri dövriyyə vəsaitindən məhrum oldular. Istehsal həcmi günü-gündən aşağı düşməyə və müəssisənin gəliri azalmağa başladı. Beləliklə, bütün sənaye potensialı elə günə düşdü ki, müəssisələri böyük miqdarda investisiya olmadan ayağa qaldırmağı düşünmək belə istehsal müəssisələrinin problemlərini anlamamaqdan başqa bir şey deyildir. Bu isə həmin respublikalarda o cümlədən Azərbaycanda güclü qanunverici bazanın olmasını tələb edirdi. 1995-ci ilə qədər respublikada xarici investisiyaların axınına şərait yaradan, ona hörmətlə yanşmağı çıxaran bir sıra hüquqi normativ sənədlər qəbul edildi. Bunlardan «Azərbaycan respublikasının torpaq məcəlləsi», «Azərbaycan respublikasında mülkiyyət haqqında», «icarə haqqında», «qiymətli kağızlar və fond birjaları haqqında», «sahibkarlıq fəaliyyəti haqqında», «Azərbaycan respublikasının dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi haqqında», «Antiinhisar fəaliyyəti haqqında», «Əmtəə birjası haqqında», «Müəssisələr haqqında», «Girov haqqında», «Lizinq xidməti haqqında», qanunları xüsusi olaraq qeyd etmək lazımdır. Torpağın, daşınar və daşınmaz əmlakın özəl mülkiyyətə məxsus ola bilməsi, mülkiyyət hüququnun toxunalmazlığı xarici investisiyalara dövlət təminatı və bu kimi bir sıra məqamlar məhz bu qanunlar vasitəsilə təsbit edilərək qüvvəyə mindi və özəl sektorun ayaq açmasına, bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinin «cücərmələrinə» şərait yaratmış oldu. Xarici investisiyaların ölkəyə cəlb olunmasında 1992-ci ildə qəbul edilmiş «xarici investisiyaların qorunması haqqında» və 1995-ci ildə qəbul edilmiş «investisiya fəaliyyəti haqqında» qanunları xüsusi qeyd etməkdir. Bu qanunlar Azərbaycan respublikasının ərazisində investisiya fəaliyyətinin ümumi və sosial, iqtisadi və hüquqi şərtlərini müəyyənləşdirir. Qanunlar investisiyanın Azərbaycan respublikası iqtisadiyyatına intensiv cəlb olunmasına, ondan ölkənin sosial iqtisadi bazasının habelə beynəlxalq iqtisadi əməkdaşlığın və inteqrasiyanın inkişafı üçün səmərəli istifadə edilməsinə yönəldilmişdir və mülkiyyət formasından asılı olmayaraq bütün investorların hüquqlarının bərabər müdafiəsinə tə’minat verir.\n§1.3. Investisiya iqlimi, investisiya riskləri anlayışlarının mahiyyəti. Investisiyanın asılı olduğu faktorlar.\nInvestisiya iqlimi dedikdə (bə’zən buna sahibkarlıq iqlim də deyirlər). Investisiya fəaliyyəti üçün ölkədə mövcud olan situasiya başa düşülür. Bu iqlim çoxlu sayda elementlərdən yaranır və onları aşağıdakı qrupda birləşdirmək olar.\nÖlkədə mövcud olan sosial – siyasi situasiya və onun perspektivləri.\nDaxili iqtisadi situasiya və onun inkişaf pespektivləri.\nDaxili iqtisadi fəaliyyət və onun perspektivləri.\nÜmumiyyətlə, əlverişli investisiya iqliminə aşağıdakı faktorlar müsbət tə’sir göstərirlər.\nDövlətin sahibkarlığa kömək siyasətinin stabil olması\nGüzəştli vergi rejimi\nMaliyyə vəsaitlərinin axınına şərait yaradan tədbirlər sistemi\nInnovasiya mərkəzlərinin yaradılması\nMüəssisələrə maliyyə yardımının göstərilməsi üçün firma şəbəkəsinin inkişafı\nIntellektual mülkiyyətin effektiv müdafiə sistemi\nTəsərrüfat fəaliyyətinin tənzimlənməsi prosedurasının sadələşdirilməsi\nIşçi qüvvəsi keyfiyyətinin yüksəldilməsi\nInformasiya texnologiyası və kommunikasiya vasitələri ilə tə’minatlıq dərəcəsi\nMüvəffəqiyyət əldə olunmasının orienterləri\nYaradıcılıq azadlığı və s.\nHər hansı bir ölkəyə kapital qoyuluşu həmin ölkənin iqtisadi şəraitinin və siyasi iqliminin dərindən öyrənilməsini tələb edir.\nMüasir dövrdə iri firmaların hamısı əvvəlcə ölkənin biznes infrastrukturunu və investisiya iqlimini müəyyən edir və daha sonra həmin ölkəyə investisiya qoyuluşu haqda fikirləşir. Yuxarıda investisiya iqliminə tə’sir edən bə’zi faktorları göstərmişdik. Bunlardan başqa xarici investisiyaların tənzimlənməsi və qorunması sahəsində olan qanunvericilik sistemi əmək və sosial qanunvericilik sistemi ölkədə azad iqtisadi zonaların olması, vergi qanvericili və s. investisiya iqlimini formalaşdıran mühüm amillərdən hesab olunur. Dünya təcrübəsi göstərir ki, inkişaf etmiş biznes infrastruturuna malik olan ölkələr investorları özlərinə daha çox cəlb edirlər. Investorlar belə ölkələri əlverişli investisiya iqliminə malik olan ölkələr kimi qiymətləndirirlər. Biznes infrastruturu isə aşağıdakılardan ibarətdir.\nQeyd etmək lazımdır ki, IEÖ-in əksəriyyətində xarici investisiyaların tənzimlənməsi sahəsində xüsusi qanunlar mövcud deyildir. (Böyük Britaniya, Belçika, Hollandiya, Liksenburq, Italiya, Afrika və s). Düzdür, bu ölkələrin qanunvericilik sistemində strateji xarakteri sahələrdə (hava və dəniz nəqliyyatı, sığorta və bank sistemi, aviakosmik sənaye və s) xarici investisiyaların qanunauyğunluğunu tənzimləyən ayrıcı qeydlər vardır. Böyük Britaniyada xarici investorlar üçün avikosmik sənayeyə, aviasiya və dəniz nəqliyyatı, kino sənayesi, televiziya və radioyayımı sənayesində kapital qoyuluşunda məhdudiyyətlər mövcuddur. ABŞ-da peyk əlaqəsi, AES-in tikintisi və istismarı, televiziya yayımı sahələrinə xarici investorun kapital qoyuluşu federal qanunvericilik tərəfindən ümumiyyətlə qadağan edilmişdir.\nItaliyada dövlət əhəmiyyətli sahələrə kapital qoymaq üçün xarici investor müvafiq nazirliklərdən xüsusi icazə almalıdır. Finlandiyada ölkə üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən kağız-sellülos sənayesi, atom energetikası, kənd təsərrüfatı, dəmir yolu nəqliyyatı sahələrinə xarici kapital qoyuluşu qadağan edilmişdir. Bu sahələr Finlandiyanın BƏB-də ixtisaslaşdığı mühüm sahələrdir. IEÖ-in əksəriyyətində (Belçika, Böyük Britaniya, Isveçrə, ABŞ, AFR, Italiya, Avstriya və başqları) 100%-li xarici kapitalın iştirakı ilə müəssisələr yaradılmasına da icazə verilir. Bu müəssisələr əsasən, həmin ölkələr üçün strateji əhəmiyyət kəsb etməyən sahələrdə yaradılır. Buna misal olaraq keçmiş SSRI-nin həmin ölkələrdə yaratdığı və tamamilə SSRI-nin mülkiyyətində olan müəssisələri göstərmək olar. (ABŞ-da «Belarusmaşineri Ink.», Kanadada «Qordian Ink», Isveçrədə «Soveçart» və s).\nDünyanın bazar iqtisadiyyatına malik istənilən ölkəsi xarici investisiyanın cəl olunması üçün maksimum şərait yaratmağa çalışır. Əlbəttə bu zaman xarici investisiya qoyuluşuna müvafiq dövlət qurumları tərəfindən icazə verilməklə həmin investisiyalara nəzarət olunur. Böyük Britaniyada bu cür icazə Ingiltərə Bakı tərəfindən verilir. Fransada daha kəskin icazə sistemi vardır. Bu ölkədə xarici investor iqtisadiyyat, maliyyə, büdcə nazirliklərinə deklarasiya verir. Bu deklarasiya yoxlanıldıqdan sonra investisiya fəaliyyəti üçün icazə verilir. Onu qeyd etmək lazımdır ki, IEÖ-də bu növ icazələr verilərkən, xarici investor heç bir maneə, bürokratik əngəl və süründürməçiliyə rast gəlmir. Əsasən bu icazələr formal xarakter daşıyırlar.\nXarici investisiyalara liberal yanaşan ölkələr içərisində ABŞ xüsusi yer tutur. Bu ölkədə xarici investorun qeydiyyatdan keçməsi və icazə alması tələb olunmur. Yalnız səhmdar cəmiyyətlərin yardılması prosesi çox mürəkkəb qeydiyyat prosedurasından keçir. Ən liberal qanunvericilik Delaver ştatında mövcuddur. Hazırda xarici kapital üçün ən əlverişli, liberal rejim Almaniya, Lyuksemburqda mövcuddur. Bu ölkələrdə kapitalın idxalı və ixracı heç bir xüsusi icazə, məhdudiyyət olmadan həyata keçirilir.\nBə’zi ölkələrdə xarici investisiyaların cəlbi üçün güzəştli rejim yaradırlar. Məsələn, Portuqaliyada prioritet sahələrin hamısında belə güzəştli rejim yaradılıb. Bu ölkədə bələdiyyələr «sənaye meydançaları» adlanan xüsusi sahələr yaradırlar. Burada əvvəlcədən qurulmuş istehsal infrastruturu olur və xarici investorlar güzəştli əsaslarla bu infrastruturadan istifadə edirlər.\nInvestisiya qoyuluşu üçün ölkənin seçilməsinə tə’sir edən ən mühüm faktorlardan biri vergi qanunvericiliyidir. Dünya ölkələrinin vergi qanunvericiliyi bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə seçilir.\nXarici kompaniyalardan əsasən mənfəət vergisi, kapital artımına təbiq edilənvergi, ƏDV alınır. Mənfəət vergisi müxtəlif ölkələrdə fərqlənir; Bu vergi Böyük Britaniyada 25-35%, Belçikada 30-39%, Finlandiyada 37%, Almaniyada 56%, Yaponiyada və Ispaniyada isə 35% təşkil edir. Dolayı vergilər içərisində isə ƏDV əsas yer tutur. Bu verginin orta stavkası Böyük Britaniyada 15%, Belçikada 19%, Fransa 18,6%, Italiyada 19% təşkil edir. Azərbaycanda isə mənfəət vergisi 20%, ƏDV 18% təşkil edir.\nBir sıra ölkələrdə xüsusi regionlar mövcuddur ki, orada fəaliyyət göstərən xarici kompaniyalara güzəştli vergi tətbiq edilir və ya onlar vergidən tamamilə azad olurlar.\nMəsələn, Italiyada ölkənin geridə qalmış rayonlarına investisiya qoyan xarici investor 10 il müddətinə vergi ödəmir. Fransada xüsusi sahibkarlıq zonaları adlanan ərazilərdə (Dyunkern, La Sot, La Sena) yaradılan müəssisələrə proferensial vergi rejimi tətbiq edilir. Bu rayonlarda fəaliyyət göstərən kompaniyalar ilk 10 il ərzində vergidən azad olurlar. Xarici investora vergi güzəştli tətbiq edən ölkələrdən, həmçinin Lixteşteyn, Bermud adaları, Normand adaları, Antil adalarını və s. göstərmək olar.\nƏlverişli investisiya iqlimi yaratmaq üçün tətbiq edilən güzəştlərin nə qədər əhəmiyyətli olduğu artıq əksər dövlətlər tərəfindən qəbul edilmişdir. Həm yerli, həm də xarici investora əlverişli şərait yaratmaq üçün son bir neçə on ildə azad iqtisadi zonalardangeniş istifadə edilməyə başlanmışdır. Azad iqtisadi zona fenomeni məhdud ərazidə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul fiziki və hüquqi şəxslərə vergi, valyuta-maliyyə, sosial və gömrük güzəştlərinin tətbiqini nəzərdə tutur. Yə’ni burada kompleks güzəştlər sistemi mövcud olur ki, bu da xarici investoru özünə cəlb edir.\n90-cı illərin II yarısında dünyada 700 azad iqtisadi zona fəaliyyət göstərmişdir və hazırda onların sayı artmaqda davam edir. Azad iqtisadi zonaların əksəriyyəti IEÖ-in payına düşür. Avropada 130, ABŞ-da 180 belə zona mövcuddur. Qeyd edək ki, bizim respublikamızda da bu istiqamətdə gərgin işlər gedir. Dövlətin azad iqtisadi zona yaratmaqda əsas məqsədi istehsalın rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsindən, xarici investisiyaların cəlb edilməsindən, idxal mallarına çəkilən xərclərin azaldılmasından və s. ibarətdir. Aşağıda AIZ-ın yaradılması şərtləri və fəaliyyət sferası göstərilmişdir.\nƏlvерişli coğрafi şəрaiт\nOpтimal ölçцləрin mцəyyən olunması\nNəгliyyaт infрasрukтuрasının mövcud olması\nVерgi gцzəşтləрinin mövcud olması\nIsтеhsal infрasрukтuрasının mövcud olması\nXaрici iгтisadi gцzəşтləрin mövcud olması\nXцsusi gömрцk реnsiminin mövcud olması\nXцsusi valyuтa реjiminin mövcud olması


Sankt-Peterburqda kimya zavodunda partlayış baş verib\n19:17 16.01.2019 (Yenilənib 18:12 16.01.2019)\nHazırda hadisə yerində xilasetmə qrupları çalışır\nBAKI, 16 yanvar — Sputnik. Rusiyanın Leninqrad vilayətinin Kinqisepp şəhərində "Poliplast Şərq-Qərb" kimya zavodunda partlayış baş verib.\nSputnik Azərbaycan Rusiya mətbuatına istinadla xəbər verir ki, partlayış zamanı istehsalat binalarından biri dağılıb.\n© Sputnik / RAPTLI\nKinqisepp şəhərində "Poliplast Şərq-Qərb" kimya zavodunda partlayış\nHadisə bu gün günorta saatlarında baş verib. Partlayış zamanı 4 nəfər xəsarət alıb. Xəsarət alan şəxslər xəstəxanaya çatdırılıb.\nHazırda hadisə yerində xilasetmə qrupları çalışır. Partlayışın dəqiq səbəbləri araşdırılır.\nƏtraf mühitin kimyəvi tullantılar atılması və zəhərlənmə halları qeydə alınmayıb.


Barmaq izləri — Vikipediya\nBiometrik identifikasiya növü\nBarmaq izi - hər şəxsin DNT proqramında yaradılışdan mövcud olub embriyonik dövrdə barmaqların ucunu örtən dərinin Əzəli Nəqqaş və Hafizi Əbədinin sonsuz elm və qüdrəti ilə işlənməsi nəticəsində meydana gətirilir.\nBarmaq izləri müxtəlif cinayətlərin açılmasında istifadə edilməkdədir. Barmaq uclarındakı dəri qabarmalarının təşkil etdiyi naxışlar, bir-birini kəsən və ya bir-birinə paralel, oval yaxud dairəvi cizgilərin hərəkətləri ilə meydana çıxarılır. Mürəkkəblə tam islanmış bir süngərə toxundurulan barmaq daha sonra bir kağıza basılarsa, barmaq ucundakı naxış mürəkkəb sayəsində kağıza keçər. Bu formada arxivlənən barmaq izləri, gələcəkdə meydana gələ biləcək şübhəli bir vəziyyətdə yeni izlərlə müqayisə edilərək dəyərləndirilir.\nNormal bir baxışda barmaq izləri görünmür. Məhkəmə tibb ekspertləri görünməyən barmaq izlərini görünən hala gətirib şəkillərini çəkə bilmək üçün bəzi metodlardan istifadə edir. Ən köhnə üsullardan biri toz pudra səpməkdir. Hidrokarbonların istilik ilə pozulmasından əldə edilən çox nazik qara karbon, barmaq izinin olduğu yerə səpilir, karbon zərrəcikləri barmağın əşya üzərində buraxdığı tərə yapışaraq izi görünən hala gətirir. Bu metodun daha da təkmilləşdirilmiş formasında isə, florans pudralar (parıldayan) istifadə edilməkdədir. Burada istifadə olunan ikinci üsul, yod üsuludur. Yod qızdırıldıqda buxarlaşır və yağların quruluşundakı karbon-karbon arasındakı cüt bağlar ilə reaksiyaya girir və qabartma formasındakı barmaq izi naxışını sarımtıl qəhvəyi rəngi bir rəngə çevirir. Tətbiq olunan üçüncü üsul isə ninhidrin üsuludur. Əvvəlki üsullar dəliksiz səthlərdə yaxşı nəticə verir, bu üsul, kağız və taxta kimi dəlikli səthlərdəki barmaq izi nümunələrində daha yaxşı nəticə verir. Bu üsulun təməli, amin turşuları ilə ninhidrin arasındakı mürəkkəb bir reaksiyadan ibarətdir. Qızdırıldıqda mühitdəki bir əsas ilə reaksiyaya girərək bənövşəyi rəngdə təsvirə çevrilir. Tərdəki amin turşuları kağız və ya taxtanın əsas maddəsi olan selluloz ilə hər hansı bir reaksiyaya girmədiyi üçün, bu texnika çox köhnə izlərin müəyyən edilməsinə də imkan verir.\nTər kimi çox vaxt xəta ilə saf bir su zənn etdiyimiz bir ünsür belə, lazım olduqda bir çox məsələnin açılmasında istifadə edilməkdədir. Gözlə çətin olan barmaq izlərimiz isə gördüyümüz işlərin izlərini məkana naxış-naxış işləyərək buralarda bizə aid işarələrin qalmasına səbəb olur. Hər an zehinlərə və mənəvi lövhələrə qoyduğumuz milyonlarla təsvirin, Kainatın Sahibinin hüzurunda nələr ifadə edəcəyini düşündükdə, kainatda heç bir şeyin boş və əbəs yaradılmadığını anlayırıq. İndi isə qayıdaq məqaləmizin əvvəlindəki uşaq qaçırılma hadisəsinə. Əgər müqəssirlərin cəzalandırılmadığını düşünürsünüzsə yanılırsınız. Uşağın barmaq izləri maşının içində tapılmamışdı, ancaq suçluların sevinci çox uzun çəkmədi. Çünki uşağın üstündəki paltardan qopan, gözlə çox çətin görünən nazik parça lifləri, maşının oturacağından aspiratorla götürüldükdən sonra mikroskopla tədqiq edildi. Aparılan müqayisə ilə hadisəyə qarışanların günahları sübuta yetirildi və təqsirkarlar bu dünyadakı cəzalarını aldılar.\nhttp://www.akademiya.net/bioloq/barmaqiz.html Arxivləşdirilib 2008-08-01 at the Wayback Machine\nMənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Barmaq_izləri&oldid=5721125"\nLast edited on 18 yanvar 2021, at 06:19\nBu səhifə sonuncu dəfə 18 yanvar 2021 06:19 tarixində redaktə edilib.


Tövbə Və Göz Yaşi / Osman Nuri Topbaş\n25.05.12 12:37 ərzində olan dəyişikliklər\tYazan redaktor\t25.05.12 12:35\nBir dərzi saleh bir nəfərdən soruşdu:\n“- Rəsulullah (s.ə.s)-in “Allah təala günahkar bəndəsinin canı boğazına gəlmədən etdiyi tövbəsini qəbul edər.” hədisi-şərifi haqda nə buyurursunuz?”\nO saleh insan da:\n“- Doğrudur. Amma sənin peşən nədir?” –deyə soruşdu.\n“- Dərziyəm, paltar tikirəm.”\n“- Dərzilikdə ən asan şey nədir?”\n“- Qayçını tutub parçanı kəsmək.”\n“- Neçə ildir bu işlə məşğulsan?”\n“- Canın boğazına gəldiyi zaman parça kəsə bilərsənmi?”\n“- Xeyr, kəsə bilmərəm.”\n“- Ey dərzi, bir müddət zəhmət çəkib öyrəndiyin və otuz il asanlıqla gördüyün bir işi o zaman edə bilmirsənsə, ömründə heç etmədiyin tövbəni o an necə edə bilərsən? Bu gün gücün yerində ikən tövbə et! Yoxsa son nəfəsdə istiğfar və hüsnü-xatimə nəsib olmaya bilər… Sən “Ölüm gəlməzdən əvvəl tövbə etməyə tələsin!” hədisini eşitmədinmi?” Bu cavabı alan dərzi ixlasla tövbəyə sarıldı və salehlərdən oldu.\nBu qissədə gördüyümüz kimi insanların önündə min bir dünya və nəfsaniyyət çuxurları vardır ki, bunların ən təhlükəlisi də səmimi tövbəni daima sonraya saxlamaqdır. Halbuki tövbəyə sarılmaq bütün ömrümüzün zəmanətidir. Rəsulullah (s.ə.s) də əshabına “ən böyük dərdin günah dərdi, əlacın da gecə qaranlığında istiğfar” olduğunu bildirmişdir. Çünki Allaha yönəlmək və qəlbin ülvi səviyyə qazanmasında mühüm yeri olan istiğfar mənəvi kirlərdən təmizlənməyin də yeganə vasitəsidir.\nMəqbul bir tövbə bəndə ilə Allah arasındakı maneələri və pərdələri qaldırır ki, əməlisalehlər üçün bu hal son dərəcə mühümdür. Hədəfə çatmağa mane olan xüsusları ortadan qaldırmaq və beləcə qəlbi əsl qayəyə hazır hala gətirmək lazımdır. Buna görə ruhi təkamül üçün bütün təsəvvüf yollarında səhərlər edilən zikr dərsinə istiğfar ilə başlanır.\nİlk tövbə ilk peyğəmbər Hz. Adəmlə başlamışdır. O, tövbəsində:\n“Ey Rəbbimiz! Biz özümüzə zülm etdik. Əgər bizi bağışlamasan, rəhm etməsən, biz, şübhəsiz ki, ziyana uğrayanlardan olarıq!” (əl-Əraf, 23) deyə dua etmişdi. Bu dua onlardan sonra qiyamətə qədər gələcək övladlarına bir istiğfar nümunəsidir.\nAllah dostları tövbəni üçə ayırır:\n1. Avamın (sadə camaatın) tövbəsi: Bunlar günahlarına tövbə edərlər.\n2. Xavas, yəni seçkin bəndələrin tövbəsi: Bunlar qafil olmaqdan tövbə edərlər.\n3. Xassul-xavassın, yəni ən seçkin xas bəndələrin tövbəsi: Bunlar da Allaha daha yaxın olmaq üçün tövbə edərlər.\nAncaq hər saleh əməldə olduğu kimi tövbədə də səmimiyyət və ixlas şərti vardır. Belə ki, bir çox Allah dostu etdiyi tövbələrə də tövbə etmişdir. Yəni tövbəyə möhtac tövbələrdən Allaha sığınmaq və ayədə buyurulan “tövbətən nəsuha” sirrinə nail olmaq zərurəti vardır. Çünki nəfs və şeytan qəlbi ovlamağa yol tapmadıqda doğruluq donuna girərək gözəllikləri və yaxşılıqları təlqin edir. Bununla da bəndəni tələyə salaraq tövbələri zədələyirlər. Davamlı olaraq tövbədən dönmək axirət səadətini qaraldacaq bir afətdir. Allah təala buyurur:\n“(Tövbə edəcəyiniz təqdirdə) ola bilsin ki, Rəbbiniz sizə rəhm etsin! Əgər siz (yenidən yaramaz əməllərinizə) qayıtsanız, Biz də (sizi yenidən cəzalandırmağa) qayıdarıq.” (əl-İsra, 8)\nTövbə mövzusunda bu xüsus da çox əhəmiyyətlidir:\nCamius-Sağir adlı hədis kitabında insanların əməllərini yazan mələklərdən günahları qeyd edən mələyin bir günahı işləndikdən altı saat sonra yazdığı, bu zaman içində tövbə etmə ehtimalı olar deyə gözlədiyi bildirilir. Bu səbəblə “Tövbəmi tuta bilmirəm, yenə günah işləyirəm, buna görə də tövbə etməyim!” deməməli, daima istiğfar etməliyik. Allahın lütfü ilə tövbənin pozulmayacağına inanmaq lazımdır. Ancaq bilmək lazımdır ki, tövbə bir əfv diləmə olduğu üçün səmimi peşmanlığın gerçəkləşməsi və bağışlanması istənən günahın bir daha işlənməməsi xüsusundakı qəti əzmi lazımdır. Bunun üçün Allah təala belə buyurur:\nHz. Peyğəmbərin “Tövbə peşmançılıqdan ibarətdir” hədisi insanı günaha düşürməyəcək bir tövbədən xəbər verir. Eyni zamanda bu hədis tövbənin peşmanlıqla başlamasının zərurətini bəyan edir. Bu da günah kirlərinin səmimi göz yaşları ilə təmizlənməsi deməkdir.\nRəvayət olunur ki, tövbə və peşmanlıq içindəki bir günahkara yuxu ilə oyanıqlıq arasında ikən günahlarının siyahısı verilmiş və “oxu!” deyilmişdi. Bu hal qarşısında günahkar bəndə o qədər ağladı ki, göz yaşlarından kağızdakı günahlarını görməz hala gəldi. Nəhayət bu səmimi göz yaşları bütün günahlarını yuyub apardı. Beləliklə də əfv olundu.\nBəzən bir günahın əfvi üçün min göz yaşı lazım gəlir, bəzən də bir damla yaş min günahı təmizlər.\nGöz yaşı ilahi məhəbbət bağına girənlər üçün tövbə çeşməsidir. Günahları yuyub aparar. Rəbbə qarşı şükürdür. Göz yaşı Allahın ümid dərgahıdır. Bütün ümidlərin kəsildiyi bir anda bu dərgahın qapısında ağlaya bilənlər bəxtiyardırlar.\nSəmimi göz yaşları ilə aləmi seyr edənlər üçün o yaş damlalarının hər biri bağrında min bir okean sərgiləyən aynalar kimidir ki, hər zərrədə ilahi sirlər ayan olur. Oxuna bilməyən neçə-neçə hikmət səhifələri onunla oxunur. Göz yaşı kəlmələrin daşıya bilməyəcəyi mənaları yüklənən və ifadə edə bilən ilahi bir dildir ki, bəndə onunla özünün də xəyal edə bilməyəcəyi şeyləri Rəbbindən istəmiş olur...\nAllah üçün gözlərdən süzülən bir damlanın dəyərini bu qissə nə gözəl ifadə edir:\nCüneyd Bağdadi (q.s) bir gün yolda gedərkən göydən mələklərin endiyini və yerdən nə isə qapışdıqlarını gördü. Birindən soruşdu:\n“- Qapışdığınız nədir?” Mələk cavab verdi:\n“- Bir Allah dostu buradan keçərkən bir “ah!” çəkdi və gözündən bir neçə damla yaş axdı. Bu vəsilə ilə Allahın rəhmət və məğfirətinə nail olmaq üçün o damlaları qapışırıq.”\n“Allah nəzərində bu iki damladan daha sevimli damla yoxdur. Bunlardan biri gecənin qaranlığında sırf Allah eşqi və qorxusu üçün tökülən göz yaşı, digəri isə Allah yolunda mücadilədə tökülən qan damlasıdır.”\nHəzrət Mövlana kirləndikdən sonra buxara çevrilərək yer üzünə yenidən bərraq bir rəhmət halında qayıdan sulardan belə bəhs edir:\n“Suyun duruluğu qalmayıb bizim kimi palçığa batınca o da yer üzündə kirləndiyi üçün kədərlənər...\nFəryad edib Allaha yalvarmağa başlayar. Bu fəryadlar və yalvarışlara görə Allah onu buxarlandırıb göyə alar. Orada müxtəlif mərhələlərdən keçirərək tərtəmiz edər. Sonra da bəzən yağış, bəzən qar, bəzən də dolu halında yer üzünə yağdırar. Nəhayət sonsuz bir dənizə çevirər.”\nŞübhəsiz ki, bu simvollar Allahın qurtuluşa çatdırmaq istədiyi günahkar bəndələrinə qarşı göstərdiyi mərhəməti və sevgini ifadə etməkdədir. Günah kiri ilə qəlbi palçığa batmış kəslərdə tövbə suyu ilə peşmanlıq günəşi bir araya gələrsə, Allah o könülləri göylərə aparar. Tozdan, torpaqdan və bütün nəfsani kirlərdən təmizləyər. Yenidən varlıqların ən şərəflisi olaraq, yəni bir rəhmət halında yer üzünə göndərər. Bu halın ən geniş mənada təcəllisi də namazlarda gerçəkləşir ki, bu baxımdan dosdoğru qılıma bilən namazlar üçün “möminin meracıdır” buyurulur. Ancaq insan oğlu bu həqiqəti çox zaman dərk etməyib dünyaya dalır və ağlamaq yerinə qəhqəhəyə boğulur. Bunun üçün Allah təala:\n“Həm də gülürsünüz, heç ağlamırsınız! Siz (qəflət içində) oynayır-əylənirsiniz.” (ən-Nəcm, 60-61) buyurmuş və Rəsuluna “Qazandıqlarının (qazandıqları günahların) cəzası (əvəzi) olaraq az gülüb çox ağlasınlar!” (ət-Tovbə, 82) deyərək tənbeh etmişdir.\nYəni, Allah öz bəndəsindən tövbə və göz yaşı ilə günahlarını təmizləməsini istəyir. Hz. Mövlana göz yaşının əhəmiyyətini belə dilə gətirir:\n“Şam ağlayıb göz yaşı dökdükdə daha parlaq hal alır. Ağac yarpağı da ağlayan buludun bərəkəti və günəşin hərarəti ilə yaşıllaşır, təzələnir. Yəni, bir meyvənin yetişməsi üçün hərarət və su lazımdır.\nEynilə bunlar kimi tövbələrin də qəbulu üçün bulud və şimşək, yəni göz yaşı və könül yanğısı lazımdır.\nKönül şimşəyi çaxmaz, göz buludu yağış yağdırmazsa, nəfsin qəzəb atəşi və günah alovları necə sönər? Vüslətin feyzi, yəni ilahi təcəlli nurunun parlaqlığı könüldə necə zühur edər. Məna çeşmələri necə coşub çağlayar? Yağmurlar yağmasa gül bağçası yaşıllığa necə sir söyləyər. Bənövşə yasəmənlə necə əhd-peyman bağlayar?\nQoy təbiət hıçqıra-hıçqıra ağlasın. Bu torpaqlar sudan ayrı düşdükdə quraqlaşır. Bulaqlardan, dərələrdən ayrı qalan, uzaq düşən sular da saralır, iylənir, bulanır.\nCənnət kimi yamyaşıl olan bağlar, bağçalar sudan ayrı qaldıqda saralıb-solur, yarpaqları quruyur, tökülür, xəstəlik yurduna çevrilir. (İnsan da belədir...)”\nBu haldan qorunmaq üçün Şüeyb (ə.s)-ın gözləri ağlamaqdan kor olmuşdu. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s) də:\n“Mənim bildiyimi bilsəydiniz, az gülər, çox ağlayardınız. Yediyiniz yeməkdən həzz almazdınız...” (Camius-Sağir, c. II, səh. 10) –buyurmuşdur.\nBaşda Peyğəmbərlər olmaqla bütün vəlilər, salehlər və sadiqlər sıxıntıda və bolluqda, kədərdə və sevincdə daima Allaha sığınmışlar. Çünki Peyğəmbərlər belə qeyri-ixtiyari bir xəta olaraq ifadə edilən “zəllə” işlədikləri üçün tövbə və istiğfara möhtacdırlar. Tövbə və istiğfar həqiqi mahiyyəti etibarilə bir peşmanlıq və sığınma olduğu üçün Allaha yaxınlaşmağın ən təsirli vasitəsidir.\nSüfyan Sevri həzrətləri buyurur:\n“Ağlamaq on qismdir. Bunların doqquzu riyadır. Ancaq biri Allah üçündür. İl ərzində bir dəfə olsa belə Allah üçün ağlayan bəndə ümid edilir ki, cəhənnəmdən xilas olar.”\nRəvayət olunur ki, əri ilə aralarında mübahisə baş verən bir qadın ağlayaraq Qazı Şüreyhə müraciət etmişdi. Bu əsnada orada olan Şabi ona belə dedi:\n“- Ya Ümeyyə, bu qadının məzlum olduğunu zənn edirəm. Görmürsənmi necə ağlayır?” Bu cavab qarşısında qazı Şüreyh:\n“Ey Şabi, Yusufun qardaşları da zalım olduqları halda ağlayaraq atalarının yanına gəlmişdilər. Bu göz yaşlarına baxaraq hökm vermək doğru olmaz!”\nBu cür göz yaşları əlbəttə ki, mərduddur. Başqa bir mənfur ağlayış da miskinlik və zillət ifadə edən ağlayışlardır. Bunlar çalışmadığı halda xüsran çəkən kimsələrin boş-boşuna axan göz yaşlarıdır. Belələri haqda mərhum Mehmed Akif nə gözəl deyir:\nBizim bəhs etdiyimiz muradi-ilahi olan ağlayış isə halımızı dost-düşmən qarşısında aşağılayacaq olan göz yaşı deyil, göylərə yüksəldəcək, qəlbə meracı yaşadacaq bir ağlayışdır. Geniş dəryalar çör-çöpü başında tutaraq onları dibə batmaqdan qoruduğu kimi, bizim göz yaşlarımız da bizi batmaqdan qoruyub başında daşıyacaq və mənzili-məqsuda çatdıracaq sular qəbilindən olmalıdır ki, bunlar gözdən çox könüldən axan və xalqa deyil, Haqqa ərz edilən damlalardan ibarətdir.\nAğlamaq xüsusunda mühüm olan başqa bir məsələ də bu ağlayışın şikayət ağlayışı olmamasıdır. Çünki şikayətdə razı olmama halı vardır ki, bu da əsla məqbul bir davranış deyil. Çünki şikayətlər insanı üsyana qədər aparar və əlindəki bütün sərmayəsini yox edər. Bu isə Haqqın qəzəbini özünə cəlb edər. Bizim qəsd etdiyimiz ağlayış isə qəzəbi cəlb etmək deyil, dostu məmnun edə bilmək əndişəsi və günah kirlərindən təmizlənə bilmə vəsiləsidir.\nÖlüm gəldikdə bütün yatmışlar oyanır, yəni gözlərini açıb həqiqəti görürlər. Ancaq o son nəfəsdə həqiqəti görməyin artıq heç bir faydası olmaz. Eynilə Firona olmadığı kimi... Həzrət Mövlana nə gözəl buyurur:\n“Ağıllı insanlar öncədən ağlayarlar, cahillər isə işin sonunda başlarına vurarlar, ah-vah edərlər. Sən işin başlanğıcında sonunu gör ki, qiyamət günündə peşman olma!\nOvçu tələsindəki buğdaları görüb özünü itirmiş, ağlını işlətməz hala gəlmiş quşun halı sənə ibrət olsun. Qeyri-ixtiyari olaraq buğdaları yeyib tələyə düşdü. Sonra başını bəladan qurtarmaq üçün nə qədər Yasin oxudu, Ənam oxudu, lakin nə fayda!.. Bəla gəldikdən sonra ağlamaq, fəryad etmək, sızlamaq nə işə yarayar? Bu ah və fəryad tələyə düşmədən öncə edilməlidir...”\nNecə ki, Lut qövmünün ilahi intiqamı cəlb edən azğınlıqları səbəbilə həlak ediləcəklərini öyrənən İbrahim (ə.s) onların nə dərəcədə bir üsyan içində olduqlarını tam bilmədiyi üçün onlara mərhəmətlə dua etmək istədikdə mələklər:\n“- Artıq dua vaxtı keçdi!..” demişdilər.\nUca Allahın muradı ilə ölümün bizə harada, nə vaxt və necə gələcəyi bilinmir. Onun üçün qəlblərin “Ölmədən əvvəl ölün!” sirri ilə yoğrulması və hər an Rəbbinə qovuşmağa hazır olması lazımdır. Əks təqdirdə son nəfəs fəryadlarla dolu xüsran dəmi olar. Ayeyi-kərimədə buyurulur:\n“Ölüm bihuşluğu həqiqətən, gələcəkdir. (Ey insan!) Bu sənin qorxub qaçdığın şeydir!” (Qaf, 19)\nDolayısı ilə bəndələrin ən mühüm dərdi nəfs təzkiyəsi və qəlb təsfiyəsi olmalıdır. Buraya qədər anlatdığımız tövbə və göz yaşı bu hala nailiyyətin yalnız qapısı sayılır. Bu qapıdan içəri girdikdən sonra əlbəttə ki, edilməsi gərəkən bütün saleh əməlləri işləmək zəruridir. Fərz, vacib və sünnələri ədəbinə görə əda etdikdən sonra xüsusilə qul haqqı, ata-ana haqqı, Allah üçün infaq, bütün məxluqata mərhəmət, şəfqət və əfv ilə yaxınlaşa bilmək kimi gözəlliklərə sahib olmaq lazımdır. Məsələn, bu gözəlliklərdən bağışlama məziyyətinə qovuşa bilənlər ilahi əfvə daha çox layiq olarlar. “Bizə acıyın!” fəryadlarına könül verməyən məhəbbət və mərhəmət məhrumları həyatın çaşqın və həzin yolçuları olurlar.\nBunun üçün könüllər tövbə və göz yaşı iqlimində bütü gözəl davranışları əldə edərək Rəbbə yönəlməlidir. Bu yönəliş də heç şübhəsiz ki, ömrün hər anını əhatə edər. Belə bir yaşayışla zinətlənmiş saleh könüllərə qiyamət günü bir peşmanlıq günü deyil, bayram səhəri olar.\nRəbbimiz hər birimizə belə bir bayram səhəri nəsib etsin! Eşq, vəcd və səmimi göz yaşlarıyla ilahi rəhmət və məğfirətinə nail etsin!


Putinin tənqidi nəticə verdi: Rusiya kanalları "Bakı 2015" oyunlarını yayımlayacaq - Azinforum.az İnformasiya Portalı\nAna səhifə / Siyasət / Putinin tənqidi nəticə verdi: Rusiya kanalları “Bakı 2015” oyunlarını yayımlayacaq\nPutinin tənqidi nəticə verdi: Rusiya kanalları “Bakı 2015” oyunlarını yayımlayacaq\n“Bakı 2015” I Avropa Oyunlarının Rusiya ərazisində yayımı məqsədilə “Rossiya” milli televiziya kanalı ilə müqavilə imzalanıb. Report.az-ın məlumatına görə, telekanal qonşu ölkədə Oyunların həm ödənişsiz yayım şəbəkəsi, həm də kabel televiziyası vasitəsilə nümayiş etdirmək hüququ əldə edib.\nMüqaviləyə əsasən, “Bakı 2015” Rusiyada 53 milyon evə yayımlanacaq. “Rossiya 2” (ödənişsiz yayım), “Sport”, “Sport 1” və “Döyüş klubu” (kabel televiziyası) kanallarının birlikdə həyata keçirəcəkləri gündəlik 10 saatlıq yayım vasitəsilə rus tamaşaçılar Bakıdakı idman tədbirini izləyə biləcəklər. Eyni zamanda, Rusiyanın iki aparıcı idman veb səhifəsi – Vesti.ru və Sportbox.ru da Oyunların onlayn yayımını həyata keçirəcək.\nTelekanalın idman şöbəsinin rəhbəri Aleksandr Tasçin bildirib ki, Avropa Oyunları 12 idman növü üzrə 2016-cı il Rio-de-Janeyro Yay Olimpiya Oyunlarına lisenziya imkanları verir. Eyni zamanda, Rusiya Oyunlarda ən geniş tərkibdə təmsil olunacaq: “Məhz bu səbəbdən, “Rəqəmsal televiziya” RTR paketinə daxil olan üç kanal vasitəsilə maksimum şəkildə bütün yarışların yayımını televiziya tamaşaçılarına təqdim etməyə hazırıq”.\nQeyd edək ki, iyunun 2-də Rusiya prezidenti Vladimir Putin “Bakı 2015” I Avropa Oyunlarını ölkə telekanallarının yayımlamamasından narazılığını bildirib.\nÖncəki Jurnalist təşkilatları mətbuat günü ilə bağlı tədbir keçirməyəcəklər:”Maddi imkanımız pisdir”\nNövbəti Şamaxıda 4,6 ballıq zəlzələ


Millət vəkili: “Kreditlərlə depozit dividendləri arasında 3 dəfə fərq var” - 02.09.2021, Sputnik Azərbaycan\nMilli Məclisin deputatı Vüqar Bayramov bildirib ki, kredit faizlərinin optimallaşdırılması üçün inzibati deyil, daha çox təşviqedici metodlardan istifadə... 02.09.2021, Sputnik Azərbaycan\n“Mərkəzi Bankın elan etdiyi statistikaya əsasən, bankların kredit faizləri ilə depozitlər üzrə dividend faizləri arasındakı yüksək fərq hələ qalmaqdadır”. Sputnik Azərbaycan xəbər verir ki, bu barədə Milli Məclisin deputatı Vüqar Bayramov bildirib.O qeyd edib ki, Mərkəzi Bankın hesablamalarına görə, banklar xarici valyutada depozitlərə orta hesabla 1.76 faiz dividend ödədiyi halda dollar kreditlərini orta hesabla 5.18 faizlə təklif edirlər: “Rəsmi statitika göstərir ki, xarici valyutada kreditlər ilə depozit dividendləri arasında 3 dəfə fərq var. Yəni, banklar cəlb etdikləri depozitləri 3 dəfə daha baha şəkildə kredit formasında təklif edilər. Rəsmi rəqəmlərin müqayisəsi göstərir ki, manatla orta kredit faizləri ilə depozitlər üzrə dividend faizləri arasında da fərq az deyil. Sistem əhəmiyyətli bankların əksəriyyətində manat üzrə depozit faizləri 6 faizdir, xarici valyutada əmanətlərə isə, demək olar, dividend ödənilmir. Aydındır ki, kredit faizlərinin optimallaşdırılması üçün inzibati deyil, daha çox təşviqedici metodlardan istifadə edilməsi məqsədəuyğundur. Mərkəzi Bank tərəfindən bank sektorunda rəqabətin gücləndirilməsi ilə bağlı sistemli və daha ünvanlı tədbirlərin genişləndirilməsinə ehtiyac var”.Vüqar Bayramovun fikirlərinə audiofaylda qulaq asa bilərsiniz\n17:00 02.09.2021 (Yenilənib: 00:03 17.11.2021)


Jennifer Lopez, Netflix'in Selena: Seriyasında Christian Serratos'u izləməyi gözləyə bilməz - Tv Xəbərləri - Dekabr 2021\nJennifer Lopez, Netflix'in Selena: Seriyasında Christian Serratos'u izləməyi gözləyə bilməz\nOrijinal Selena aktrisası Jennifer Lopez, gələn ay Selena: The Series filmindəki rolunu Christian Serratos götürəcəyini görəndə çox həyəcanlanır.\nBir Selena'dan digərinə Jennifer Lopez, Christian Serratos'un Netflix'in Selena: The Series filmindəki ikonik müğənni rolunu görmək üçün gözləmədiyini söyləyir. 1997-ci ildə Lopez rol alaraq aktrisa rolunu oynadı Selena , Selena Quantanilla-Perez haqqında alqışlanan biyopik. Gələn ay yeni serialın premyerası ərəfəsində İnstaqramda yayımlanan bir videoda Lopezin Tejano kraliçası musiqisini ifa etdiyi vaxtla yanaşı Serratos rolundakı həyəcanı ilə əlaqədar danışdığı yer alır.\nBirbaşa kameraya danışarkən, Lopez videoda nə deyir.\n'Uşaqlar, Netflix-də bu yeni Selena seriyası haqqında eşitməmisinizmi bilmirəm. Selena oynayır karyeramda bir növ əlamətdar an idi və treyleri görüb eşidəndə çox həyəcanlandım. Bu nəslin Selena ilə tanış olmaq üçün əla bir yoldur. Selenanı sevirəm, həyatımın və karyeramın böyük bir hissəsi idi. Və bunu görmək üçün səbirsizliklə gözləyirəm! '\nBaş rolda Jennifer Lopezin oynadığı, Selena müəllifi və rejissoru Gregory Nava. Film, Quantanilla-Perez ailəsi ilə iş birliyində çəkildi. Buraya atası İbrahim Quantinilla Jr. prodüser kimi xidmət etdi. Rollarda Lopezlə birlikdə Edward James Olmos, İbrahim və Selena'nın anası Marcella rolunda Constance Marie yer aldı. Mərhum müğənninin sürətlə şöhrət qazanmasına və faciəvi ölümə imza atan film, aktrisanı Hollivudun aparıcı bir xanımı olaraq möhkəm bir şəkildə quran Lopez üçün ulduz yaratan bir performans oldu.\nRolu ilə məşhurdur Rosita Espinosa AMC zombi dramında Walking Dead , Serratos müğənnini daha geniş bir biopik serialda canlandıran növbəti ulduz olacaq. Serial Quantanilla-Peresin uşaqlığından başlayaraq 1995-ci ildə ölümünə qədər davam edən həyatına nəzər salacaq. Madison Taylor Baez Selena'nın daha gənc bir versiyasını canlandırır və aktyor heyətində İbrahim rolunda Ricardo Chavira, Marcella rolunda Seidy Lopez və Noemi Bonzalez yer alır. Selena'nın bacısı Suzette olaraq. Mois & # 233s Zamora serialı Hiromi Kamata rejissorluğu ilə yazdı.\nPremyerasının qabağı Selena: Seriya , Netflix və Quantinilla-Perez'in atası və bacısı özlərini bir film prodüseri tərəfindən açılmış bir məhkəmə mövzusu kimi tapdılar. 1997 filminin prodüseri kimi fəaliyyət göstərən Moctesuma Esparza, Quantanilla-Perez'in həyat hekayəsi hüquqlarına sahib olduğunu və ən azı 1 milyon dollar təzminat istədiyini iddia edir. Məhkəmə prosesi axınının gələn ayın əvvəlində qrafikə uyğun olaraq serial yayımlamaq planlarına təsir etmədiyi görünür.\nDoqquz seriyanın hamısında Selena Quantanilla-Perez'in həyatını və karyerasını yaşayın Selena: Seriya Dekabrın 4-də Netflix-də yayımlanmağa başlayacaq. Axın əvvəllər serialın aşağıda oxuya biləcəyi bir treyler yayımlamışdı. Lopez, şübhəsiz ki, 1990-cı illərdə özünün ikonik bir performansını göstərsə də, Serratos yeni Selenanı treylerdə göründüyü kimi oynamaq üçün fantastik bir seçim kimi görünür. Lopezin serial haqqında danışan videosu Selena: The Series onun rəsmi hesabı tərəfindən yayımlandı Instagram .


“Onun ölkə rəhbəri olmasını dəstəkləmirəm” — Corc Buş Trampı biabır etdi » Xəbəri bizdən alın !\n“Onun ölkə rəhbəri olmasını dəstəkləmirəm” — Corc Buş Trampı biabır etdi\nABŞ-ın keçmiş prezidenti Corc Buş (ata) Amerikanın indiki rəhbəri Donald Trampı tənqid edib.\nMuxalifet.az xəbər verir ki, bu barədə “The Hill” qəzeti məlumat yayıb. Verilən məmulata görə, böyük Buş “Sonuncu respublikaçılar” kitabında fikirləri qeyd edən Mark Apderqruvo ilə söhbətində deyib ki, Tramp özündən razı və lovğa adamdır. Onun sözlərinə görə, Tramp siyasətdən kənar insandır.\n“Trampdan əvvəldən də xoşum gəlmirdi. Düzdür onu yaxından tanımıram. Lakin bilirəm ki, siyasətçi deyil. O, həm də çox özündən razı və lovğadır. Açığını desəm, onun ölkə rəhbəri olmasını dəstəkləmirəm”, - deyə Buş bildirib.\nOnun bu çıxışından sonra Ağ Evdən dərhal cavab gəlib. Cavabda bildirilib ki, ata Buş Amerika üçün yaxşı örnək deyil.\n“Əgər bir ölkənin hazırkı rəhbəri yaxşı deyilsə, bu ondan əvvəlki liderlərin buraxdığı səhvlərin nəticəsidir”, - deyə məlumatda bildirilib.


BŞİH paytaxt bağçaları üçün karantin rejiminin tələblərinə uyğun qaydaları açıqlayıb - FOTO - VİDEO\nNazirlər Kabineti yanında Operativ Qərargahın qərarına əsasən, sentyabrın 15-dən Bakı şəhəri üzrə fəaliyyət göstərən dövlət və özəl uşaq bağçalarının fəaliyyətinə icazə verilib. Müvafiq hazırlıq və tibbi-profilaktik tədbirlərdən sonra epidemioloji vəziyyətə uyğun olaraq 1 oktyabr tarixinədək bağçaların tam açılması nəzərdə tutulur.\nBakı Şəhər İcra Hakimiyyətindən APA-ya bildirilib ki, uşaq bağçalarının fəaliyyəti ancaq mövcud vəziyyət nəzərə alınmaqla, müvafiq sanitar-gigiyenik normalara əməl edilməklə mümkündür. Bununla əlaqədar Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin Məktəbəqədər Təhsil Müəssisələri və Uşaq Evləri İdarəsi tərəfindən müvafiq hazırlıq tədbirləri həyata keçirilir.\nArtıq İdarənin tabeçiliyində olan bütün bağçalarda dezinfeksiya işləri aparılıb. Bağçaların tərbiyəçiləri və texniki işçiləri bağçalarda geniş təmizlik, tibbi-profilaktik işlər görür. İşçi personal hazırkı şəraitdə işləmək qaydaları barədə təlimatlandırılıb.\nHər bir bağçanın girişində xüsusi dezinfeksiyaedici məhlullar qoyulub. Hər gün bağçaya gələn işçi heyəti və uşaqların temperaturu ölçüləcək, tərbiyəçilər tez-tez valideynlərlə əlaqə saxlayacaq. Həftə sonu hər bir bağçada tam dezinfeksiya işləri aparılacaq.\nPaytaxtın bütün uşaq bağçaları fəaliyyətə başladıqdan sonra xüsusi karantin rejiminin tələblərinə uyğun müəyyən edilən qaydalar çərçivəsində işləyəcək, bu müəssisələrdə sanitar-gigiyena və karantin qaydalarının tələblərinə ciddi əməl olunmasına nəzarət Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti və Bakı Şəhər Məktəbəqədər Təhsil Müəssisələri və Uşaq Evləri İdarəsinin əməkdaşları tərəfindən həyata keçiriləcək.\nFOTO - VİDEO" data-description="gallery" alt="BŞİH paytaxt bağçaları üçün karantin rejiminin tələblərinə uyğun qaydaları açıqlayıb - FOTO - VİDEO"> FOTO - VİDEO" data-description="gallery" alt="BŞİH paytaxt bağçaları üçün karantin rejiminin tələblərinə uyğun qaydaları açıqlayıb - FOTO - VİDEO"> FOTO - VİDEO" data-description="gallery" alt="BŞİH paytaxt bağçaları üçün karantin rejiminin tələblərinə uyğun qaydaları açıqlayıb - FOTO - VİDEO"> FOTO - VİDEO" data-description="gallery" alt="BŞİH paytaxt bağçaları üçün karantin rejiminin tələblərinə uyğun qaydaları açıqlayıb - FOTO - VİDEO"> FOTO - VİDEO" data-description="gallery" alt="BŞİH paytaxt bağçaları üçün karantin rejiminin tələblərinə uyğun qaydaları açıqlayıb - FOTO - VİDEO"> FOTO - VİDEO" data-description="gallery" alt="BŞİH paytaxt bağçaları üçün karantin rejiminin tələblərinə uyğun qaydaları açıqlayıb - FOTO - VİDEO"> FOTO - VİDEO" data-description="gallery" alt="BŞİH paytaxt bağçaları üçün karantin rejiminin tələblərinə uyğun qaydaları açıqlayıb - FOTO - VİDEO"> FOTO - VİDEO" data-description="gallery" alt="BŞİH paytaxt bağçaları üçün karantin rejiminin tələblərinə uyğun qaydaları açıqlayıb - FOTO - VİDEO"> FOTO - VİDEO" data-description="gallery" alt="BŞİH paytaxt bağçaları üçün karantin rejiminin tələblərinə uyğun qaydaları açıqlayıb - FOTO - VİDEO">


Bu il vergi ödəyicisi üzrə vergi nəzarəti tədbiri 8,5 dəfə azalıb\n“2015-ci ilin oktyabr ayının 1-nə olan tarixə səyyar vergi yoxlaması üzrə açılmış qərarların sayı 4704 olduğu halda, 2016-cı ilin iyunun 1-i tarixinə onların sayı 2034 olub ki, bu da səyyar vergi yoxlaması qərarlarının sayının təxminən 2,3 dəfə azalması deməkdir”.\nBu barədə Vergilər Nazirliyinin Vergi Auditi və operativ vergi nəzarəti idarəsinin rəisi Toğrul Quliyevin “Vergilər” qəzetinə verdiyi müsahibədə bildirib.\nOnun sözlərinə görə, 2016-cı ilin yanvar-may ayları ərzində 2509 səyyar vergi yoxlaması başa çatıb ki, bu da 2015-ci ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 2219 ədəd və ya 46,9% az olub.\nOperativ vergi nəzarəti tədbirləri zamanı keçən ilin yanvar-may aylarında tətbiq edilmiş inzibati cərimə və maliyyə sanksiyalarının məbləği 10 milyon 963,6 min manat olduğu halda, bu ilin cari dövrü ərzində bu göstərici cəmi 387,3 min manat təşkil edib.\nOperativ vergi nəzarəti tədbirləri zamanı aşkarlanmış 1835 hal üzrə vergi ödəyicilərinin vergi qanunvericiliyinin pozulması halları üzrə məsuliyyətdən imtina qərarları çıxarılıb ki, bu da həmin vergi ödəyicilərinin maliyyə itkilərinə məruz qalmamasına imkan verib.


Təlimə Dəstək Mərkəzi tərəfindən təşkil edilən “Ən yaxşı dərs”lərin əsas məqsədi təhsildə uğurlu nəticələr əldə etmiş qabaqcıl, yüksək nailiyyətlər qazanmış müəllimlərin təcrübəsini digər həmkarları ilə bölüşməsini təmin etməkdən ibarətdir. Təcrübə mübadiləsi, bütün fənlərin tədris səviyyəsinin nümayiş etdirilməsi, dərsin planlaşdırılması, qiymətləndirilməsi və bu istiqamətdə müzakirələrin aparılması da əsas komponentlərdəndir.\n“Ən yaxşı dərs”lər I-XI siniflərdə bütün fənlər üzrə təşkil olunur. Dinlənilən dərslər müəllimin müxtəlif innovativ üsul və vasitələrdən çevik və məqsədyönlü istifadəsi, dərsin bütün mərhələlərində şagirdlərin fəal iştirakının təmin edilməsi, müəllim tərəfindən motivasiya, tədris materialının şagirdin hazırlıq səviyyəsinə uyğunlaşdırılması, “Ən yaxşı dərs” üçün seçilmiş mövzunun proqrama uyğunluğu və bu kimi digər meyarlar üzrə qiymətləndirilir. Dərslər dinlənildikdən sonra təhlil və müzakirə edilir.\nUğurlu nəticələr əldə etmiş məktəblərin və fənn müəllimlərinin qabaqcıl təcrübəsinin təbliği istiqamətində keçirilən “Ən yaxşı dərs”lər bütün məktəblərdə eyni vaxtda start götürür.\nQeyd edək ki, “Ən yaxşı dərs”lərin dinlənilməsi mayın sonunda yekunlaşacaq.


İlk5il - Pəhləvan oğlan (Noqay xalq nağılı)\nPəhləvan oğlan (Noqay xalq nağılı)\nBir şəxsin uzun müddət uşağı olmurdu. Nəhayət arvadı ona bir oğlan doğdu. Bu elə uşaq idi ki, böyük oğlana oxşayırdı. Oğlanın olmasına sevinən ata böyük məclis düzəltdi. Şadyanalıqdan sonra, oğlan birdən dil açıb dedi:\n- Ata mən artıq böyümüşəm. İcazə ver, ata minib sənin sürülərini otarım.\n- Sən nə danışırsan? – deyə ata etiraz etdi. Sən hələ çağasan!\nLakin oğlan əl çəkmədi, öz dediyində israrlı oldu. Onda ata dedi:\n- Yaxşı get. Axşam ilxını toplamaq istəsən, təpəyə qalx və qışqır. Baş verənləri mənə danışarsan.\nOğlan atasının dediyinə əməl etdi. O, təpəyə qalxdı və qışqırdı. Bu vaxt yerdən bir cırtdan çıxıb dedi:\n- Sənin necə gücə malik olduğunu bilmək istəyirəm. Məni ağacınla üç dəfə vur. Əgər mən bu zərbələrdən torpağa girsəm, onda sən güclüsən.\nOğlan birinci zərbəni endirdi, cırtdan qurşağa kimi yerə girdi, ikinci və üçüncü zərbələri endirən kimi cırtdan tam yerin altına girdi. Oğlan evə qayıtdı və hər şeyi atasına danışdı. O, oğlunu təriflədi.\n- Afərin oğlum! Bir vaxtlar mən də cırtdana rast gəlmişdim. Lakin mən onun öhdəsindən gələ bilmədim.\nHəmin gün oğlanın atasının yanına qonaqlar gəldi. Onlardan biri maraqlı əhvalat danışdı.\n- Mən bir nəfəri tanıyırdım. Bu yaxınlarda o, öldü. Onun arvadını xarici ölkənin xanı oğurlayıb apardı.\nBunu eşidən oğlan özünü öyərək dedi:\n- Mən həmin qadını geri qaytaracağam.\nVə oğlan dənizin o tayına keçərək, elə bir şəhərə gəldi ki, xan həmin qadını qaçırıb ora aparmışdı.\nŞəhərin meydanında oğlan bir qadına rast gəldi. O, bu hadisə ilə bağlı bunları dedi:\n- Bizim xanımız, - deyə qadın danışmağa başladı. – gözəl qadınla evlənmək fikrindədir. Qadın isə ona ərə getmək istəmir. O, eləsinə getmək arzusundadır ki, xana qalib gəlsin. Mən görürəm ki, sən çox güclüsən. Mən fit çalan kimi qadını qəflətən götür və apar. Yaxşı, - deyə oğlan cavab verdi və buradan saraya yollandı. O gördü ki, xan və onun yanında yeddi yüz igid atlı gəlir.\nOnların heç biri bu qadına sahib ola bilmir. Birdən kimsə fit çaldı. Oğlan cəsarətlənərək qadını tez ələ keçirib, qaçırtdı. Bütün dəstə onun dalınca düşdü. Oğlan qadınla sahilə gəldi və onlar atdan düşüb dənizdə üzməyə başladılar. Nahaq yerə xan qışqıraraq onları geriyə qaytarmaq istəyirdi. Bütün bunlar əbəs idi. Oğlan onlara qulaq asmadan qadınla birgə xeyli üzdülər və kəndlərinə gəlib çıxdılar. Beləliklə o qadını özünə gəlin gətirdi.


Pandalar artıq nəsli tükənməkdə olan heyvan deyil » Qadınla.Com - Qadınlar Birİncidir!\nTarix: 20-09-2016, 13:30\nUzun müddət davam edən mübarizə sayəsində pandaların sayı yüksəlişə keçərək. 1864-ə çatdı. Kiçik pandaların sayı dəqiq bilinməsə də, 200 olduğu təxmin edilir. Beynəlxalq Təbiəti Qoruma Dərnəyi (IUCN) Çinin pandaları qoruma siyasətini uğurlu nəticələr verdiyini açıqladı. Çinin "milli heyvan"ı hesab edilən panda artıq "nəsli tükənməkdə olan heyvan" olmaqdan çıxarılsa da? "həssas" heyvan hesab olunmağa davam edəcək.Bunun səbəbinin isə pandaların əsas qidası hesab olunan banbuların qlobal istiləşmənin təsiri ilə sürətlə azalmasıdır. Qorillalar risk altındadır: Qanunsuz ovlanma və daxili müharibələr.Yenilənən "qırmızı siyahı"da ən diqqət çəkən heyvan isə dünyanın ən böyük primatı hesab edilən Greur qorillasıdır. Şərqi qorillaların sayı, qaçaq ovlanma səbəbi ilə son 20 ildə 70% azalıb. Bu qorillaların əsas yaşayış məskənləri Uqanda, Ruanda və Demokratik Konqo Respublikasında yerləşən yağış meşələridir. Dünyada təxminən 5 min qorilla qaldığı bilinir.90-cı illərdə Ruandada yaşanan vətəndaş müharibəsindən qaçan əhalinin Konqoda yağış meşələrinə yerləşərək qorillaların ərazisini işğal etməsinin də böyük rolu var.Dünyada 6 böyük meymun növündən 4-ü nəsli tükənməkdə olan heyvanlar siyahısındadır: Şərq qorillası, Qərb qorillası, Bornea Oranqutanı, Sumatra oranqutanı. IUCN sədri İnger Andersen xəbəri "Bugün çox kədərliyik çünki insanoğlu bəzi ən yaxın qohumlarını yox edir." deyərək açıqladı. IUCN’nin "Qırmızı Siyahısı"nda 82.954 heyvan və bitki növü var. Bunların təxminən üçdə birinin (23.928) nəsli tükənmə riski var. loading... 0\nCox sevdiyim heyvandir.Sirin canlidir.Neslinin tukenmemesi sevindiricidir\n20 sentyabr 2016 15:36\nSitat: _Gülər_üzlü_ Pandaları çox sevirəm. ..çox şirin olurlar...\nOnun_Mələyi Pandaları çox sevirəm. ..çox şirin olurlar...\nyesssssssssssssssssss pandickalarim menim 20 sentyabr 2016 14:57\nÇox sevirəm pandanı\n20 sentyabr 2016 14:20\ncox xosladiqim heyvandir


Qurban Qurbanov: “Yenidən yıxıldıq” | 24saat\nÇox istəyirdik ki, qalib gələk. Futbolçuların hər birinə “sağ ol” deyirəm. Hər bir insan qalib gəlmək istəyir. Son vaxtlar stadionda belə anşlaq olduğunu xatırlamıram. APA-nın məlumatına görə, bu sözləri “Qarabağ”ın baş məşqçisi Qurban Qurbanov deyib.BUNLARA DA BAXIN\n– İtaliya “İnter”inə qalib gələ bilmədiyiniz oyundan sonra daha çox üzülmüşdünüz, yoxsa bu gün?\t– Yenidən yıxıldıq. İdmandı, hamımız bununla razılaşmalıyıq. Sadəcə, inamımızı itirməyək. Başda mən olmaqla, futbolçular da inamımızı saxlamalıyıq. Qismətimizdə yoxdusa, deməli, bu nəticə olacaqdı. Ən azından, hamı oyundan sona qədər həzz aldı. Belə bir turnirdə sona kimi mübarizə aparmağa çalışdıq.


ATANIN YAŞI VƏ UŞAĞIN SAĞLAMLIĞI | TİBB DÜNYASI\nAilə və sevgi / Cəmiyyət / İmmun sistemi / Uşağın sağlamlığı\nAtanın yaşı, sağlamlığı, vərdişləri heçdə gələcək uşağın sağlamlığına təsirsiz ötüşmür. Bu təsir ananın uşağa olan təsirindən geri qalmır, baxmayaraq ki əvvəllər belə sayılırdı. Son araşdırmalar güclü cinsin yaşının, sağlamlığının, zərərli vərdişlərinin və qidalanmasının belə, uşağın sağlamlığına əhəmiyyətli dərəcədə təsir etdiyini göstərib.\nKişilərin qeyri-sağlam həyat tərzi gələcək uşaqlarında bir çox xəstəliyə səbəb ola bilər. Bu xəstəliklərin arasında autizm, psixi pozulmalar, zəif inkişaf və sarələri var.\nABŞ`n Corctoun universitetnin mütəxəssislərinin araşdırmaları göstərib ki, 40 yaşından sonra ata olmuş kişilərin uşaqlarında autizm və şizofreniya riski daha böyükdür, nəinki daha cavan ata olmuş kişilərin uşaqlarında. 50 yaşından sonra ata olmuş kişilərin uşaqları ürək xəstəlikləri və Daun sindromuna qarşı daha həssasdırlar. Bu xəstəliklər onların arasında daha geniş yayılıb, nəinki cavan ataların uşaqları arasında.\nArtıq çəkidən və piylənmədən əziyyət çəkən kişilərin uşaqlarında isə şəkərli diabetin və piylənmənin inkişafı riski daha çoxdur, nəinki sağlam kişilərin uşaqlarında. Alkoqolizimdən əziyyət çəkən kişilər isə bu problemi övladlarına ötürə bilərlər.\nAraşdırmaların nəticəsini nəzərə alaraq alimlər gələcək atalara daha sağlam həyat tərzi yaşamağı tövsiyyə edirlər.\nby tibbyazari · Published 06.12.2018 · Last modified 26.04.2019\nby tibbyazari · Published 10.01.2018 · Last modified 11.02.2019\nby tibbyazari · Published 07.02.2018 · Last modified 05.03.2019\nNövbəti məqalə ANDROİD VƏ İPHONE İSTİFADƏÇİLƏRİ FƏRQLƏNİR\nÖncəki məqalə QADIN SEVGİ FANTAZİYALARI


"Sərhədsiz teatr" festivalı Xırdalanda » Absheronxeber.az | İnformasiya agentliyi\n13-05-2018, 22:54 Oxunub: 514\n"Sərhədsiz teatr" festivalı Xırdalanda\n"Azərbaycan teatrı 2009-2019-cu illərdə" Dövlət Proqramının icrasını təmin etmək məqsədilə Mədəniyyət Nazirliyi, Şəki Şəhər İcra Hakimiyyəti və Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının təşkilatı dəstəyi ilə ölkəmizdə “Sərhədsiz teatr” III Şəki Beynəlxalq Teatr Festivalı keçirilir. Festival ümummilli lider Heydər Əliyevin anadan olmasının 95, müsəlman Şərqində ilk parlamentli respublikanın - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasının 100 və milli peşəkar teatrın yaradılmasının 145 illiyinə həsr edilib.\nFestival çərçivəsində mayın 13-də Xırdalandakı Mədəniyyət Mərkəzində C. Cabbarlı adına İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrı abşeronluların qonağı olub. Teatr Cəfər Cabbarlının “Vəfalı Səriyyə” tamaşası ilə çıxış edib.\nTamaşadan öncə Sumqayıt Regional Mədəniyyət İdarəsinin Abşeron rayonu üzrə təmsilçisi Əməkdar Mədəniyyət İşçisi İlham Manafov, İrəvan teatrının direktoru İftixar Piriyev tamaşaçılara festival haqqında məlumat veriblər.\nBildirilib ki, milli və beynəlxalq mərhələ formatında keçirilən festivalda Azərbaycanın 19 teatr kollektivi bir həftə ərzində ölkəmizin 12 şəhərində çıxış edəcək.\nİrəvan teatrın təqdim etdiyi “Vəfalı Səriyyə” tamaşası ailə-məişət mövzusu haqqındadır. Burada bir-birinə səmimi hisslər bəsləyən Səriyyə ilə “student” Rüstəmin məhəbbəti ön planda təsvir olunur. Səriyyənin anası Çimnaz onu qardaşı oğlu qoçu Qurbana ərə vermək istəyir. Dayısı Həmzə də Səriyyənin anası ilə həmfikirdir. Müəllif bu əsərində cəmiyyətdəki ədalətsizlikdən bəhs edir, gördüyü haqsızlıqlara qəzəb və nifrətini bildirirdi. Əsərdə burjua-mülkədar cəmiyyətində hökm sürən nadanlığın, cəhalətin və avamlığın bir-birini təmiz məhəbbətlə sevən gənclərin həyatlarına böyük maneə olduğu göstərilir. Mühafizəkarlığın qulu olan insanlar gənclərin məhəbbətinin qarşısını ala bilmir və sonda onlar bir-birinə qovuşurlar.\nQeyd edək ki, mayın 19-dək davam edəcək festivalda ölkəmizlə yanaşı, İran, Gürcüstan, Meksika, Kolumbiya və Rusiyanın tanınmış teatr kollektivlərinin iştirak edir.