“Hɔn nú Agalilɛ”\n“Hǔn, mi bo sú nǔ e nyí ayikúngban jí tɔn ɖò ayi mitɔn mɛ lɛ sín kún dó; nǔ enɛ lɛ wɛ nyí: agalilɛ, nùblibliwiwa, jlǒ agbaza tɔn lɛ, linlin nyanya lɛ kpo nukúnkɛ́ndídó kpo, ɖó nukúnkɛ́ndídó ɔ cí bocyɔ sinsɛn ɖɔhun.”—KOLOSINU LƐ 3:5.\n1, 2. Nɛ̌ Baláamu ka tɛ́n kpɔ́n bo wà nǔ dó togun Jehovah tɔn wu gbɔn?\nHWEHUTƆ́ ɖé yì fí e é sixu mɔ hweví e ba wɛ é ɖè é wlí ɖè é. É sɔ́ nùví ɔ ɖó mlɛ ɔ nu, bo nyì dó tɔ̀ ɔ mɛ. É xwè sɔ bo nɔte bɔ ee hweví ɔ jɛ nùví ɔ ɖu jí é ɔ, é dɔn mlɛ ɔ, bɔ é byɔ hweví ɔ sín lanmɛ bɔ é jɛ mlɛkan ɔ mlá jí.\n2 È sixu wlí gbɛtɔ́ lɛ lɔ gbɔn mɔ̌. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, Izlayɛli-ví lɛ ko ɖibla yì Akpádídó Yikúngban ɔ jí, bo ɖó gɔnu ɖó Ayikúngban Wɛnjɛ Mɔwabu tɔn jí. Axɔsu Mɔwabu tɔn d’akpá nú Baláamu ɖɔ enyi é dónu Izlayɛli-ví lɛ ɔ, emi na na ɛ akwɛ kɔn nyì kpɔ́. Gudo mɛ ɔ, Baláamu mɔ ayixa ɖé bo bló bɔ Izlayɛli-ví lɛ ɖesunɔ dónu yeɖée. É xwè sɔ bo ba nùví ɖagbe ɔ. É sɛ́ ɖyɔvǐ Mɔwabu tɔn lɛ dó fí e Izlayɛli-ví lɛ ɖó gɔnu ɖó é, bɔ ye hu jì nú sunnu lɛ.—Kɛ́nsísɔ́ 22:1-7; 31:15, 16; Nǔɖexlɛ́mɛ 2:14.\n3. Nɛ̌ Izlayɛli-ví lɛ ka jɛ mɔ Baláamu tɔn mɛ gbɔn?\n3 Wlɛnwín Baláamu tɔn ka w’azɔ̌ à? Ganji. Izlayɛli-ví afatɔ́n mɔkpan “jɛ aga lɛ̀ xá ɖyɔvǐ Mɔwabu tɔn lɛ jí.” Ye tlɛ jɛ vodun lɛ sɛ̀n jí kaka jɛ vodun xóɖóxámɛ tɔn e nɔ nyí Baalu e ɖò Peɔ́ɔ ɔ é jí. Wǎgbɔ tɔn ɔ, Izlayɛli-ví 24 000 kú ɖò Akpádídó Yikúngban ɔ sín dogbó jí.—Kɛ́nsísɔ́ 25:1-9.\n4. Etɛwu Izlayɛli-ví afatɔ́n mɔkpan ka lɛ̀ aga?\n4 Etɛwu Izlayɛli-ví gègě ka jɛ mɔ Baláamu tɔn mɛ? Jlǒ cejɛnnabi tɔn yetɔn kɛɖɛ jí wɛ ye ɖò nǔ lin kpɔ́n dó wɛ, bo wɔn nǔ e Jehovah ko wà nú ye lɛ é bǐ. Izlayɛli-ví lɛ ɖó hwɛjijɔ gègě bo na nɔ gbeji nú Mawu. É ɖè ye sín kannumɔgbenu ɖò Ejipu, na nùɖuɖu ye ɖò gbetótló mɛ, bo kplá ye wuyɛyɛ̌-afɔyɛ́yɛ́ wá Akpádídó Yikúngban ɔ sín dogbó jí. (Eblée lɛ 3:12) É ɖò mɔ̌ có, ye yí gbè bɔ agalilɛ flú ye. Mɛsɛ́dó Pɔlu wlan ɖɔ: “Mǐ ɖó na jó mǐɖée nú agalilɛ lee mɛɖé lɛ bló gbɔn ɖò ye . . . mɛ é ǎ.”—1 Kɔlɛntinu lɛ 10:8.\n5, 6. Etɛ nǔ e jɛ ɖò Ayikúngban Wɛnjɛ Mɔwabu tɔn jí é ka sixu kplɔ́n mǐ?\n5 Gbɛ̀ yɔyɔ̌ ɔ ko ɖò kɛnnɛkɛnnɛ bǐ. Nù è na ɖɔ ɔ, mǐ cí Izlayɛli-ví lɛ ɖɔhun, bo ɖò Akpádídó Yikúngban ɔ sín dogbó jí. (1 Kɔlɛntinu lɛ 10:11) Agalilɛ gbà tamɛ nú gbɛ̀ e mɛ mǐ ɖè égbé é hú lee é gbà tamɛ nú Mɔwabunu lɛ gbɔn é. Blewun jɛn enɛ sixu wà nǔ dó togun Jehovah tɔn wu. Nugbǒ ɔ, wlɛnwín e Awovi nɔ zán bɔ é nɔ w’azɔ̌ n’i hugǎn é wɛ nyí agalilɛ.—Kɛ́nsísɔ́ 25:6, 14; 2 Kɔlɛntinu lɛ 2:11; Judi 4.\n6 Kanbyɔ hwiɖée ɖɔ: ‘É ka na jló mì ɖɔ má ɖu vivǐ jlǒ cejɛnnabi tɔn e hwenu kpɛɖé jɛn ye na nɔ ayǐ na é ɖé lɛ tɔn wɛ à, alǒ, gbɛ̀ yɔyɔ̌ e mɛ è na nɔ gbɛ̀ kaka sɔyi ɖè ɖò awǎjijɛ mɛ é sín vivǐ wɛ un ba na ɖu à?’ É xɔ akwɛ hugǎn ɖɔ è ni dó gǎn lɛ bǐ, bo setónú nú gbeɖiɖe Jehovah tɔn e ɖɔ è ni “hɔn nú agalilɛ” é à cé?—1 Kɔlɛntinu lɛ 6:18.\nETƐ KA NYÍ AGALILƐ?\n7, 8. Etɛ ka nyí agalilɛ? Etɛwu é ka nyí xó taji ɖé?\n7 Mɛ gègě ɖó nùwalɔ gblégblé ɖé ɖò égbé bo nɔ ɖexlɛ́ vaàn ɖɔ emi kún ɖó sísí nú sɛ́n Mawu tɔn ɖěɖee ɖɔ nǔ dó agalilɛ wu lɛ é ó. Ðò Biblu mɛ ɔ, “agalilɛ” nɔ dó gesí mɛ e ma wlí alɔ xá yeɖée sɔgbe xá Biblu ǎ, bo ka ɖóxó xá yeɖée é. Sunnu na ɖóxó xá sunnu, alǒ, nyɔnu na ɖóxó xá nyɔnu kpo xó ɖiɖó xá kanlin kpo lɔ ɖ’emɛ. Nǔ elɔ lɛ lɛ́ ɖ’emɛ: agalilɛ nu mɛ tɔn, yonu tɔn, alǒ, alɔ blíblí mɛ̌ mɛ ɖevo tɔn wu ɖó alɔkpa ɖé bɔ é na cí xóɖóxámɛ ɖɔhun.—Kpɔ́n Tinmɛ E Ðò Vivɔnu É 23gɔ́ ɔ.\n8 Biblu ɖɔ nyì wɛn ɖɔ enyi mɛɖé nɔ ɖò aga lɛ̀ wɛ ɔ, é kún sixu nɔ agun ɔ mɛ ó. (1 Kɔlɛntinu lɛ 6:9; Nǔɖexlɛ́mɛ 22:15) Gɔ́ na ɔ, agalɛtɔ́ ɖé nɔ wá ba wi kpò ɖò ta, bɔ mɛ ɖevo lɛ sɔ́ nɔ ɖeji dó wutu tɔn ǎ. Hwebǐnu wɛ agalilɛ nɔ dɔn tagba lɛ wá. Hwɛhwɛ ɔ, é nɔ zɔ́n bɔ è nɔ ɖó ayixa e nɔ dóhwɛ mɛ é ɖé, nɔ dɔn xò maɖónukún lɛ, tagba alɔwliwli tɔn lɛ, azɔn alǒ kú wá. (Xà Galatinu lɛ 6:7, 8.) Enyi mɛɖé xwè sɔ, bo lin tamɛ dó nǔ e agalilɛ nɔ jì lɛ é jí ɔ, vlafo é na lɔn bo lɛ̀ aga ǎ. Amɔ̌, hwɛhwɛ ɔ, mɛ e nɔ ɖè afɔ nukɔntɔn e nɔ kplá mɛ bɔ è nɔ lɛ̀ aga é ɔ, lee é na wà gbɔn bo gbɔ jlǒ éɖesunɔ tɔn é kɛɖɛ wɛ nɔ ɖò nukún mya n’i wɛ. Hwɛhwɛ ɔ, fɔtóo nùblibliwiwa tɔn lɛ kpinkpɔn nɔ ɖò afɔ nukɔntɔn enɛ ɔ mɛ.\nFƆTÓO NÙBLIBLIWIWA TƆN: AFƆ NUKƆNTƆN Ɔ\n9. Etɛwu fɔtóo nùblibliwiwa tɔn lɛ ka nyí awovinú?\n9 È sɔnǔ nú fɔtóo nùblibliwiwa tɔn lɛ bonu ye na fɔ́n jlǒ agalilɛ tɔn dó ayi mɛ nú mɛ. Égbé ɔ, è nɔ mɔ fɔtóo nùblibliwiwa tɔn lɛ ɖò fí bǐ, è nɔ mɔ ɖò xójlawema lɛ, wema lɛ kpo han lɛ kpo mɛ, ye nɔ lɛ́ tɔ́n ɖò televiziɔn kpo Ɛntɛnɛti kpo jí. Mɛ gègě nɔ lin ɖɔ fɔtóo nùblibliwiwa tɔn lɛ kún nyla sɔmɔ̌ ó, amɔ̌, fɔtóo enɛ lɛ nɔ wá hɛn nǔ gblé tawun. É sixu zɔ́n bɔ mɛɖé na huzu kannumɔ nú agalilɛ bɔ jlǒ nyanya lɛ na vun kàn ɖò ayi tɔn mɛ. Enyi mɛɖé kpɔ́n fɔtóo nùblibliwiwa tɔn ɔ, ali nyanya e sixu kplá ɛ dó nǔ lehun lɛ mɛ é ɖé wɛ é mlɛ́ nɛ: mɛ̌ sísɔ́ dó d’ayihun, tagba alɔwliwli tɔn lɛ, kaka jɛ mɛɖée gbigbɛ́ jí.—Hlɔmanu lɛ 1:24-27; Efɛzinu lɛ 4:19; kpɔ́n Tinmɛ E Ðò Vivɔnu É 24gɔ́ ɔ.\nNùnywɛnú wɛ é nyí ɖɔ è ni nɔ cɔ́ mɛɖée hwenu e è ɖò Ɛntɛnɛti zán wɛ é\n10. Nɛ̌ nugbodòdó e ɖò Jaki 1:14, 15 mɛ é ka sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na nyì alɔ nú nùblibliwiwa gbɔn?\n10 É nyí nǔ taji ɖɔ mǐ ni tuùn lee agalilɛ sixu dɔn mǐ gbɔn é. Ðǒ ayi akpágbánúmɛ elɔ e ɖò Jaki 1:14, 15 mɛ é wu: “È nɔ jɛ tɛnkpɔn mɛ hwenu e jlǒ nyanya mɛɖesunɔ tɔn dɔn mɛ, bɔ è jɛ mɔ mɛ é. Enɛ ɔ gudo ɔ, jlǒ nyanya ɔ nɔ jì hwɛhuhu, bɔ hwɛhuhu ɔ wá dó ɖɔ dò bǐ ɔ, é nɔ jì kú.” Enɛ wu ɔ, enyi jlǒ nyanya byɔ ayi towe mɛ hǔn, ɖè síìn azɔn ɖokpo. Enyi a yì tɔ́n dó fɔtóo e nɔ fɔ́n jlǒ xóɖóxámɛ tɔn dó lanmɛ nú mɛ é jí hǔn, kpɔ́n zɔ! Cí ɔdinatɛ́ɛ ɔ, alǒ, ɖyɔ tò e jí televiziɔn ɔ ɖè é. Ma lɔn nú jlǒ nyanya byɔ gbɛzán towe mɛ ó. É ma nyí mɔ̌ ǎ ɔ, jlǒ nyanya lɛ sixu wá syɛn kaka bɔ é na vɛwǔ bɔ a na ɖu ɖò ye jí.—Xà Matie 5:29, 30.\n11. Nɛ̌ Jehovah ka sixu d’alɔ mǐ hwenu e linlin nyanya lɛ ba jonɔ mǐ é gbɔn?\n11 Jehovah tuùn mǐ hú mǐɖesunɔ. É tuùn ɖɔ hwɛhutɔ́ wɛ nú mǐ. Amɔ̌, é lɛ́ tuùn ɖɔ mǐ sixu ɖu ɖò jlǒ nyanya lɛ jí. Jehovah ɖɔ nú mǐ ɖɔ: “Hǔn, mi bo sú nǔ e nyí ayikúngban jí tɔn ɖò ayi mitɔn mɛ lɛ sín kún dó; nǔ enɛ lɛ wɛ nyí: agalilɛ, nùblibliwiwa, jlǒ agbaza tɔn lɛ, linlin nyanya lɛ kpo nukúnkɛ́ndídó kpo, ɖó nukúnkɛ́ndídó ɔ cí bocyɔ sinsɛn ɖɔhun.” (Kolosinu lɛ 3:5) Nugbǒ wɛ ɖɔ mɔ̌ wiwa kún fá ó, amɔ̌, Jehovah nɔ ɖó suúlu dó mǐ wu, bo nɔ d’alɔ mǐ. (Ðɛhan 68:20) Dɔnkpɛvu ɖé jɛ fɔtóo nùblibliwiwa tɔn kpɔ́n jí, bo nɔ sɔ́ mɛ̌ tɔn dó d’ayihun. Xɔ́ntɔn tɔn wemaxɔmɛ tɔn lɛ ɖɔ ɖɔ è ɖò susu wɛ ɔ, mɔ̌ jɛn è nɔ wà nǔ gbɔn, amɔ̌, é ɖɔ: “[Mɔ̌ wiwa] d’akpà ayixa ce wu, bɔ un jɛ gbɛ̀ kwijikwiji zán jí.” É mɔ ɖɔ emi ɖó na ɖu ɖò jlǒ emitɔn lɛ jí, bɔ kpo alɔdo Jehovah tɔn kpo ɔ, é kpéwú bo jó nùwalɔ enɛ dó. Enyi linlin nùblibliwiwa tɔn lɛ ba jonɔ we hǔn, byɔ “hlɔnhlɔn aditi” ɔ Jehovah bonu é na d’alɔ we nú linlin towe lɛ na mɛ́.—2 Kɔlɛntinu lɛ 4:7; 1 Kɔlɛntinu lɛ 9:27.\n12. Etɛwu mǐ ka ɖó na ‘hɛn ayi mǐtɔn’?\n12 Salomɔ́ɔ wlan ɖɔ: “Hɛn ayi towe hú nǔ bǐ, ɖó fí e gbɛ̀ towe sín azinkan ɖè ɔ nɛ.” (Nùnywɛxó 4:23) “Ayi” mǐtɔn wɛ nyí nǔ e mǐ nyí ɖò xomɛ é, gbɛtɔ́ alɔkpa e mǐ nyí bɔ Jehovah nɔ mɔ é. Nǔ e mǐ nɔ kpɔ́n é sixu wà nǔ dó mǐ wu tawun. Dawe gbejinɔtɔ́ Jɔbu ɖɔ: “Un nu alɛ xá nukún ce ɖɔ un kún na kpɔ́n ɖyɔvǐ ɖé bo na lin na ɖóxó xá ɛ ó.” (Jɔbu 31:1) Jɔbu ɖɔhun ɔ, mǐ ɖó na cɔ́ nǔ e mǐ nɔ kpɔ́n lɛ é kpo nǔ e jí mǐ nɔ lin tamɛ dó lɛ é kpo. Bɔ ɖɛhanwlantɔ́ ɔ ɖɔhun ɔ, mǐ nɔ xoɖɛ ɖɔ: “Ðè nukún ce sín nǔ ma xɔ akwɛ lɛ jí.”—Ðɛhan 119:37.\nDINA WÀ XLONƆNÚ\n13. Xɔ́ntɔn alɔkpa tɛ lɛ Dina ka zun?\n13 Xɔ́ntɔn mǐtɔn lɛ sixu sísɛ́ mǐ bɔ mǐ wà nǔ ɖagbe alǒ nǔ nyanya. Enyi a cyan mɛ ɖěɖee nɔ xwedó nugbodòdó Jehovah tɔn lɛ é bo zun xɔ́ntɔn xá ɔ, ye na d’alɔ we bɔ hwi lɔ na wà mɔ̌. (Nùnywɛxó 13:20; xà 1 Kɔlɛntinu lɛ 15:33.) Nǔ e jɛ dó Dina wu é sixu xlɛ́ lee xɔ́ntɔn mǐtɔn lɛ cyancyan ganji nyí nǔ taji sɔ́ é mǐ. É nyí ɖokpo ɖò vǐ nyɔnu Jakɔbu tɔn lɛ mɛ, enɛ xlɛ́ ɖɔ è kplɔ́n ɛ bɔ é sù ɖò xwédo e nɔ sɛ̀n Jehovah é ɖé mɛ. Dina nyí agalɛtɔ́ ǎ, amɔ̌, é zun xɔ́ntɔn vívɛ́ xá ɖyɔvǐ Kanáa tɔn ɖěɖee ma nɔ sɛ̀n Jehovah ǎ lɛ é. Kanáanu lɛ ɖó linlin e gbɔn vo tawun nú ee togun Mawu tɔn ɖó dó agalilɛ wu é, bɔ è tuùn ye ɖɔ ye nyí nùblibliwatɔ́. (Levíi ví lɛ 18:6-25) Hwenu e Dina ɖò kpɔ́ xá xɔ́ntɔn tɔn lɛ é ɔ, é mɔ nya Kanáanu e nɔ nyí Sikɛmu é, nya ɔ mɔ ɖɔ é nyɔ́ ɖɛkpɛ. Sikɛmu ka nyí dɔnkpɛvu ɖé bɔ è “nɔ sí hú mɛ lɛ bǐ” ɖò xwédo tɔn mɛ. Amɔ̌, é ka yí wǎn nú Jehovah ǎ.—Bǐbɛ̌mɛ 34:18, 19.\n14. Etɛ ka jɛ dó Dina wu?\n14 Sikɛmu wà nǔ e é lin ɖɔ é sɔgbe ɖò nukún tɔn mɛ é. Ðó Dina sín nǔ jɛ étɔn jí wutu ɔ, é “xò è sɔ́, bo hwlɛn kàn xá ɛ, bo gbá avɔ n’i.” (Xà Bǐbɛ̌mɛ 34:1-4.) Nǔ enɛ e é dosin é zɔ́n bɔ nǔ ɖebɔdoɖewu ɖé lɛ jɛ, bo dɔn nǔ nyanya wá nú Dina kpo xwédo tɔn bǐ kpo.—Bǐbɛ̌mɛ 34:7, 25-31; Galatinu lɛ 6:7, 8.\n15, 16. Nɛ̌ mǐ ka sixu huzu nùnywɛtɔ́ gbɔn?\n15 É byɔ ɖɔ mǐ lɔ ni wà nǔ ɖokpo ɔ nyì dò Dina ɖɔhun cobo tuùn ɖɔ nugbodòdó Jehovah tɔn lɛ tíìn nú lè mǐtɔn ǎ. “A dó nùnywɛtɔ́ há ɔ, a na huzu nùnywɛtɔ́; a ka dó xlonɔ há ɔ, a na wà nǔ dó hwiɖée wu.” (Nùnywɛxó 13:20) Nǔ e gbé a na nya é wɛ nyí ɖɔ a ni tɛ́n kpɔ́n bo mɔ nǔ jɛ “nyɔna li ɔ” wu bǐ mlɛ́mlɛ́, bo na dó nyì alɔ nú wuvɛ̌ e ma ɖò dandan ǎ lɛ é.—Nùnywɛxó 2:6-9; Ðɛhan 1:1-3.\n16 Enyi mǐ nɔ kplɔ́n Xó Mawu tɔn, nɔ xoɖɛ sɛ́dó è cobo nɔ wá gbeta lɛ kɔn, bo nɔ xwedó wě ɖagbe e deví gbejinɔtɔ́ ayiɖotenanɔ ɔ nɔ ɖè xá mǐ lɛ é ɔ, mǐ sixu huzu nùnywɛtɔ́. (Matie 24:45; Jaki 1:5) É ɖò gaàn ɖɔ a tuùn ɖɔ mǐ bǐ wɛ ɖó gǎnmaɖó lɛ, bo lɛ́ nyí hwɛhutɔ́. (Jelemíi 17:9) Amɔ̌, enyi mɛɖé ɖ’ayi wu ɖɔ a na jɛ mɔ agalilɛ tɔn mɛ, bo gb’akpá nú we ɔ, nɛ̌ a ka na wà nǔ gbɔn? Xomɛ na sìn we wɛ à, alǒ a na sɔ́ hwiɖée hwe bo yí gbè nú alɔdo ɔ?—2 Axɔsu lɛ 22:18, 19.\n17. Nǎ kpɔ́ndéwú lee wě e Klisanwun hàtɔ́ ɖé ɖè xá mǐ é sixu d’alɔ mǐ gbɔn é tɔn.\n17 Ði kpɔ́ndéwú ɔ, lin tamɛ dó ninɔmɛ elɔ jí. Ðò azɔ̌ nɔví nyɔnu ɖé tɔn jí ɔ, nǔ tɔn jɛ nya ɖé tɔn jí jɛ jí tawun, bɔ é byɔ ɛ ɖɔ emi na yì xá ɛ. Nya ɔ nɔ sɛ̀n Jehovah ǎ, amɔ̌, é cí ɖɔ é nyɔ́ ɖɛkpɛ tawun, bo lɛ́ nyɔ́ xomɛ. Nɔví nyɔnu ɖevo mɔ ye mɛ wè lɛ ɖò kpɔ́, bo tɛ́n kpɔ́n ɖò nukɔnmɛ bo na gb’akpá nú nɔví nyɔnu ɔ. Nɛ̌ nɔví nyɔnu e wlí ali nyanya é ka na wà nǔ gbɔn? É na jɛhun dó éɖée jí wɛ à, alǒ, é na mɔ nùnywɛ e ɖò akpágbánúmɛ ɔ mɛ é? Nɔví nyɔnu ɔ sixu yí wǎn nú Jehovah bo ba na wà nǔ e sɔgbe é. Amɔ̌, enyi é kpó ɖò yiyi xá nya enɛ wɛ hǔn, é ka ɖò ‘hinhɔn nú agalilɛ’ wɛ dóó à, alǒ, é ɖò ‘jì ɖè dó nǔ e ɖò ayi tɔn mɛ é kɛɖɛ wu’ wɛ?—Nùnywɛxó 22:3; 28:26; Matie 6:13; 26:41.\nKPƆ́NDÉWÚ JOZƐFU TƆN NI KPLƆ́N NǓ WE\n18, 19. Tinmɛ lee Jozɛfu hɔn nú agalilɛ gbɔn é.\n18 Hwenu e Jozɛfu ɖò dɔnkpɛ mɛ é ɔ, é nyí kannumɔ ɖé ɖò Ejipu. Ayihɔngbe ayihɔngbe ɔ, gǎn tɔn sín asì nɔ byɔ ɛ ɖɔ é ni wá ɖóxó xá emi, amɔ̌, Jozɛfu tuùn ɖɔ nǔ mɔhun wiwa nyí nǔ nyanya. Jozɛfu yí wǎn nú Jehovah bo jló na wà nǔ e na nyɔ́ nukún tɔn mɛ é. Enɛ wu ɔ, nyɔnu ɔ tɛ́n kpɔ́n bo na hu jì n’i hweɖebǔnu ɔ, é nɔ gbɛ́. Ðó é nyí kannumɔ ɖé wutu ɔ, é sixu jó gǎn tɔn dó kpowun ǎ. Gbè ɖokpo ɔ, ee gǎn tɔn sín asì hɛn ɛ gannugánnú bonu é na ɖóxó xá ɛ é ɔ, é “hɔn tɔ́n.”—Xà Bǐbɛ̌mɛ 39:7-12.\n19 Enyi Jozɛfu ko nɔ lin tamɛ dó nùblibli lɛ jí, alǒ, ko nɔ kú dlɔ̌ kéze ɖéɖé dó gǎn tɔn sín asì jí wɛ ɔ, nǔ vo sésé wɛ na jɛ. Amɔ̌, kancica e ɖò Jozɛfu kpo Jehovah kpo tɛntin é ɖò taji n’i hú nǔ ɖevo ɖebǔ. É ɖɔ nú nyɔnu ɔ ɖɔ: “Gǎn ce . . . gbɛ́ nùɖé nú mì ɖò xwé ɔ gbè ǎ. Hwi ɖokponɔ wu jɛn un ma na ɖó alɔ ǎ, ɖó asì tɔn wɛ a nyí. Un sixu dó nǔ baɖabaɖa mɔhun sìn, bo hu hwɛ dó Mawu ce ǎ.”—Bǐbɛ̌mɛ 39:8, 9.\n20. Nɛ̌ mǐ ka wà gbɔn bo tuùn ɖɔ nǔ e Jozɛfu wà é hun xomɛ nú Jehovah?\n20 Nugbǒ wɛ ɖɔ Jozɛfu ɖò zɔ tawun dó xwédo tɔn kpo xwé tɔn kpo, amɔ̌, hwebǐnu wɛ é nɔ gbeji nú Jehovah, bɔ Jehovah ka dó n’i. (Bǐbɛ̌mɛ 41:39-49) Jehovah hun xomɛ dó gbeji e Jozɛfu nɔ é wu. (Nùnywɛxó 27:11) É sixu vɛwǔ tawun bonu è na ɖí xwi xá agalilɛ. Amɔ̌, flín xó elɔ lɛ: “Mi mɛ e yí wǎn nú Mawu Mavɔmavɔ lɛ emi, mi gbɛ́ wǎn nú nǔ nyanya. Mawu Mavɔmavɔ nɔ nya xɛ ɖò mɛ e ɖò gbeji n’i lɛ jí; é nɔ hwlɛn ye gán sín mɛdídá fɛ́n mɛ.”—Ðɛhan 97:10.\n21. Nɛ̌ nɔví sunnu winnyawinnya ɖé ka wà nǔ Jozɛfu ɖɔhun gbɔn?\n21 Gbè bǐ gbè ɔ, togun Jehovah tɔn nɔ xlɛ́ kpo akɔnkpinkpan kpo ɖɔ emi “gbɛ́ wǎn nú nǔnyanyawiwa” lobo “yí wǎn nú nǔɖagbewiwa.” (Amɔsi 5:15) Nú a na bo ɖó xwè ɖebǔ ɔ, a sixu nɔ gbeji nú Jehovah. Gbejininɔ nɔví sunnu winnyawinnya ɖé tɔn gbɔn tɛnkpɔn nu ɖò wemaxɔmɛ. Ðyɔvǐ ɖé ɖɔ n’i ɖɔ nú é d’alɔ emi ɖò akɔ́nwunta sín tɛnkpɔn ɖé mɛ ɔ, é na ɖóxó xá emi. Etɛ nɔví sunnu enɛ ka wà? É wà nǔ Jozɛfu ɖɔhun. É ɖɔ: “Un gbɛ́ tlolo. Ðó un hɛn gbejininɔ ce wu wutu ɔ, wi e ɖò ta ce é kɔ́n ǎ bɔ un lɛ́ kpó ɖò sísí mɛɖesunɔ tɔn ɖó wɛ.” Hwɛhwɛ wɛ “vivǐ . . . hwenu kpɛɖé” tɔn ɖebǔ e è sixu mɔ ɖò agalilɛ mɛ é nɔ dɔn wuvɛ̌ kpo akpɔ̀ kpo wá nú mɛ. (Eblée lɛ 11:25) Hwebǐnu wɛ tónúsíse nú Jehovah na hɛn awǎjijɛ e na nɔ ayǐ sɔyi é wá.—Nùnywɛxó 10:22.\nNǓ JEHOVAH NI D’ALƆ WE\n22, 23. Nú mǐ na bo tlɛ hu hwɛ syɛnsyɛn ɖé ɔ, nɛ̌ Jehovah ka sixu d’alɔ mǐ gbɔn?\n22 Satáan na dó gǎn bo na zán agalilɛ dó wlí mǐ, enɛ ka sixu nyí mɛtɛnkpɔn ɖaxó ɖé. Sín hweɖenu jɛ hweɖenu ɔ, mǐ bǐ wɛ sixu ɖí xwi xá linlin masɔgbe lɛ. (Hlɔmanu lɛ 7:21-25) Jehovah mɔ nǔ jɛ enɛ wu, bo nɔ flín ɖɔ “kɔgudu kpowun wɛ mǐ nyí.” (Ðɛhan 103:14) Enɛ wu ɔ, nú Klisanwun ɖé ka jɛ agalilɛ sín hwɛ syɛnsyɛn ɖé mɛ ɔ ka ló? Xó bǐ ko fó jɛn nɛ à? Eǒ. Enyi hwɛ mɛɖé tɔn vɛ́ n’i nugbǒ ɔ, Jehovah na d’alɔ ɛ. Mawu “ɖò gbesisɔmɛ bo na sɔ́ hwɛ kɛ mɛ.”—Ðɛhan 86:5; Jaki 5:16; xà Nùnywɛxó 28:13.\n23 Jehovah lɛ́ na mǐ sunnu ɖé lɛ, ye wɛ nyí mɛxo agun tɔn wanyiyinɔ ɖěɖee nɔ kpé nukún dó mǐ wu lɛ é. (Efɛzinu lɛ 4:8, 12; Jaki 5:14, 15) Mɛxo enɛ lɛ nɔ d’alɔ mǐ bɔ mǐ nɔ vɔ́ kancica e ɖò mǐ kpo Jehovah kpo tɛntin é blóɖó.—Nùnywɛxó 15:32.\nAYI TOWE NI ÐÒ TE\n24, 25. Nɛ̌ ayi ɖiɖó te ka sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na nyì alɔ nú agalilɛ gbɔn?\n24 Bonu mǐ na dó wá gbeta ɖagbe lɛ kɔn ɔ, é byɔ ɖɔ mǐ ni mɔ nǔ jɛ lè e ɖò sɛ́n Jehovah tɔn lɛ mɛ é mɛ. Mǐ jló na cí nyaví e xó è ɖɔ ɖò Nùnywɛxó 7:6-23 mɛ é ɖɔhun ǎ. Ðó é ma ɖó ayi te ǎ wutu ɔ, é zɔn mɔ agalilɛ tɔn mɛ. Ayi ɖiɖó te nyí è ni bí xó kpowun ǎ. Enyi mǐ nɔ ɖó ayi te ɔ, mǐ na dó gǎn bo mɔ nukúnnú jɛ linlin Mawu tɔn mɛ, lobo zán ɖò gbɛzán mǐɖesunɔ tɔn mɛ. Flín xó elɔ e nùnywɛ kpé é: “Mɛɖebǔ e nɔ ɖó ayi te é yí wǎn nú éɖée. Mɛɖebǔ e hwla nukúnnúmɔjɛnǔmɛ é na ɖó ɖuɖeji.”—Nùnywɛxó 19:8, nwt.\n25 A ka kudeji bǐ mlɛ́mlɛ́ ɖɔ nugbodòdó Mawu tɔn lɛ sɔgbe à? A ka ganjɛwu tawun ɖɔ nú a xwedó ye ɔ, a na ɖó awǎjijɛ à? (Ðɛhan 19:8-11; Ezayíi 48:17, 18) Enyi a ma ko ɖeji bǐ mlɛ́mlɛ́ ǎ hǔn, flín nǔ ɖagbe e Jehovah ko wà nú we lɛ é bǐ. ‘Ðɔ̌ Mawu Mavɔmavɔ kpɔ́n bo kpɔ́n lee é nyɔ́ sɔ́ é.’ (Ðɛhan 34:9) A na mɔ ɖɔ lee a wà mɔ̌ sɔ́ é ɔ, mɔ̌ wɛ a na yí wǎn nú Mawu sɔ. Yǐ wǎn nú nǔ e é yí wǎn na lɛ é, bo gbɛ́ wǎn nú nǔ e é gbɛ́ wǎn na lɛ é. Nǔ linlin ɖagbe lɛ, ye wɛ nyí nǔ ɖěɖee nyí nugbǒ, sɔgbe, mɛ́, na nyɔ́ mɛ nukúnmɛ, kpo ɖěɖee wlí yɛ̌yi lɛ é kpo ni gɔ́ ayi towe mɛ. (Filipunu lɛ 4:8, 9) Mǐ sixu cí Jozɛfu e ɖu lè nùnywɛ Jehovah tɔn tɔn é ɖɔhun.—Ezayíi 64:7.\n26. Etɛ lɛ jí mǐ ka na ɖɔ xó dó bɔ d’ewu?\n26 Tlɛnnɔ wɛ a nyí oo, alǒ, alɔ wɛ a ko wlí oo, Jehovah jló ɖɔ a ni ɖu vivǐ gbɛ̀ towe tɔn bo ɖó awǎjijɛ. Wemata wè e bɔ d’ewu lɛ é na ɖɔ xó dó nǔ ɖěɖee sixu d’alɔ bɔ alɔwliwli mǐtɔn na yì ta é wu.\n1 AGALILƐ NYÍ FƐ́CA ÐÉ\n“Mi hɔn nú agalilɛ.”—1 Kɔlɛntinu lɛ 6:18\nEtɛwu agalilɛ ka nyla sɔmɔ̌?\nKɛ́nsísɔ́ 25:1-9; 2 Kɔlɛntinu lɛ 2:11\nAgalilɛ gbà tamɛ nú gbɛ̀ Satáan tɔn, bɔ linlin enɛ ka sixu wà nǔ dó togun Jehovah tɔn wu. É byɔ ɖɔ mǐ ni cɔ́ miɖée tawun dó agalilɛ wu, ɖó é nyí ɖokpo ɖò wlɛnwín e Satáan nɔ zán bɔ é nɔ w’azɔ̌ n’i hugǎn lɛ é mɛ.\nNùnywɛxó 22:3; Galatinu lɛ 6:7, 8\nLin tamɛ dó wuvɛ̌ e agalilɛ nɔ dɔn wá lɛ é jí.\n1 Kɔlɛntinu lɛ 6:9, 10\nEnyi mɛɖé nɔ ɖò aga lɛ̀ wɛ ɔ, é sixu nɔ agun ɔ mɛ ǎ.\n2 MǏ SIXU DÍ XWI XÁ AGALILƐ\n“È nɔ jɛ tɛnkpɔn mɛ hwenu e jlǒ nyanya mɛɖesunɔ tɔn dɔn mɛ, bɔ è jɛ mɔ mɛ é. Enɛ ɔ gudo ɔ, jlǒ nyanya ɔ nɔ jì hwɛhuhu.”—Jaki 1:14, 15\nNɛ̌ mǐ ka sixu ɖí xwi xá agalilɛ gbɔn?\nJɔbu 31:1; Jelemíi 17:9; Matie 5:27, 28; Kolosinu lɛ 3:5\nÐè linlin masɔgbe lɛ sín ayi mɛ bonu ye ma wá huzu jlǒ nyanya ó. Nyì alɔ nú fɔtóo nùblibliwiwa tɔn.\nBǐbɛ̌mɛ 39:7-12; 2 Kɔlɛntinu lɛ 4:7; Jaki 1:5\nÐè afɔ e jɛ é hwenu e é byɔ ɖó mɔ̌ é. Byɔ Jehovah ɖɔ é ni d’alɔ we.\nLin tamɛ dó lè ɖěɖee ɖò tónúsíse nú sɛ́n Jehovah tɔn lɛ mɛ lɛ é jí.\nNùnywɛxó 13:20; 1 Kɔlɛntinu lɛ 15:33\nCyan xɔ́ntɔn ɖěɖee yí wǎn nú Jehovah bo nɔ lɛ́ zán nugbodòdó ɖokpo ɔ hwi ɖɔhun lɛ é.\n3 MA JÓ GBÈ GBEÐÉ Ó; JEHOVAH NA D’ALƆ WE\n“Hwi wɛ nyí Aklunɔ, a nyɔ́, a ɖò gbesisɔmɛ bo na sɔ́ hwɛ kɛ mɛ.”—Ðɛhan 86:5\nNú mǐ hu hwɛ syɛnsyɛn ɖé ɔ, nɛ̌ Jehovah ka sixu d’alɔ mǐ gbɔn?\nÐɛhan 103:14; Nùnywɛxó 28:13; Hlɔmanu lɛ 7:21-25\nEnyi mɛɖé lɛkɔ sín hwɛ tɔn gudo ɔ, Jehovah na sɔ́ kɛ ɛ.\nGalatinu lɛ 6:1, 2; Jaki 5:14-16\nMɛxo agun tɔn lɛ sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na vɔ́ kancica e ɖò mǐ kpo Mawu kpo tɛntin é blóɖó.\nNùnywɛxó 3:5, 6; Filipunu lɛ 4:8, 9\nKplɔ́n bo nɔ lin tamɛ lee é nɔ nyɔ́ Jehovah nukúnmɛ gbɔn é. Enɛ gudo ɔ, a na wá gbeta e nùnywɛ kpé lɛ é kɔn.\nNɛ̌ kpɔ́ndéwú Biblu tɔn lɛ ka sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na sɔnǔ nú jijɔ enɛ bo ɖexlɛ́ gbɔn? Etɛwu Klisanwun lɛ ka ɖó na sɔnǔ nú mɛɖéejiɖuɖe?


2 Tan 12 - 2 Chroniques 12\nHwenu e Hlobowámu sɔ́ axɔ́súɖuto tɔn jínjɔ́n ayǐ, bɔ acɛkpikpa tɔn lí dǒ ɔ́, é sɔ́ nɔ́ nyi Mawu Mavɔmavɔ sɛ́n ɔ́ ǎ, bɔ Izlayɛ́li togun ɔ́ lɔ sɔ́ nɔ́ nyi ǎ.\nHwenu e Hlobowámu ɖo xwe atɔ́ɔ́n bló wɛ ɖo zinkpo jí ɔ́, Izlayɛ́li ví lɛ́ɛ hu hwɛ dó Mawu Mavɔmavɔ; énɛ́ ɔ́ wú wɛ Mawu Mavɔmavɔ jló ná dɔn tó nú yě, lobo jó Cicáki Ejípu xɔ́sú ɔ́ dó bɔ é tɔ́n ahwan Jeluzalɛ́mu.\nCicáki Ejípu xɔ́sú ɔ́ hɛn kɛkɛ́ví afayizɛ́n (1.200), sɔ́xátɔ́ adɔ̌kpo atɔn (60.000), bó nɔ sɔ́ja maxamaxa Libíinu, Súki kpó Etiopíinu kpó nu, bɔ yě xwedó e sín Ejípu, bó tɔ́n ahwan Jeluzalɛ́mu.\nÉ yí toxo Judáa tɔn e è mɛ ahohó lɛ́ lɛ̌ dó lɛ́ɛ, bó wá káká Jeluzalɛ́mu.\nHwenu e Cicáki jǎwe ɔ́, Hlobowámu kpódó Judáa gán lɛ́ɛ kpó wá kplé cí Jeluzalɛ́mu, bɔ gbeyíɖɔ Mawu tɔn Cemaya yi yě gɔ́n, bó ɖɔ nú yě ɖɔ: “Mi ɖótó nǔ e Mawu Mavɔmavɔ ɖɔ é: ‘Mi jó mì dó! Din ɔ́, nyi lɔ ná jó mi dó; un jó mi nú Cicáki.’ ”\nÉe yě se mɔ̌ ɔ́, axɔ́sú ɔ́ kpó gǎn lɛ́ɛ kpó yí hwɛ yětɔn lɛ́ɛ gbe, bó ɖɔ: “Mawu Mavɔmavɔ sín hwɛ jɔ.”\nÉe Mawu Mavɔmavɔ mɔ ɖɔ yě yí hwɛ yětɔn lɛ́ɛ gbe ɔ́, é lɛ́ ɖɔ nú Cemaya ɖɔ: “Yě kó yí hwɛ yětɔn lɛ́ɛ gbe, un sɔ́ ná vívá kún yětɔn ǎ, un ná yá wǔ hwlɛ́n yě sín adǎn élɔ́ mɛ. Un sɔ́ ná ɖo xomɛ sin dó Jeluzalɛ́mu toxo ɔ́ wɛ káká, bó ná jó Cicáki dó bɔ é ná gba ɛ ǎ.\nAmɔ̌, yě ná nɔ acɛ tɔn mɛ; énɛ́ ɔ́, è sɛn nyɛ abǐ è sɛn axɔ́sú gbɛmɛ fí tɔn lɛ́ɛ ɔ́, yě ná mɔ vogbingbɔn e ɖ'é mɛ é.”\nEjípu xɔ́sú Cicáki tɔ́n ahwan Jeluzalɛ́mu. É bɛ́ dɔkun e ɖo Mawu Mavɔmavɔ xwé gbe lɛ́ɛ kpó éé ɖo axɔ́sú ɔ́ sín hɔnmɛ lɛ́ɛ kpó bǐ yi. É lɛ́ bɛ́ gǎglónú e Salomɔ́ɔ zé siká dó bló lɛ́ɛ bǐ.\nAxɔ́sú Hlobowámu zé ganvɔ dó bló gǎglónú ná ɖó tɛn yětɔn mɛ, bó bɛ́ d'alɔ mɛ nú sɔ́jagán e nɔ cɔ́ hɔnmɛ sín hɔntogbó lɛ́ɛ é.\nNú axɔ́sú ɔ́ xwe Mawu Mavɔmavɔ xwé hweɖěbǔnu ɔ́, sɔ́ja lɛ́ɛ nɔ́ bɛ́ gǎglónú lɛ́ɛ, bó nɔ́ xwedó e. É ka lɛ́ kɔ wá yi ɔ́, yě nɔ́ bɛ́ yě wá ɖó xɔ yětɔn mɛ.\nHlobowámu yí hwɛ tɔn lɛ́ɛ gbe; énɛ́ ɔ́ wú wɛ Mawu Mavɔmavɔ jó xomɛ e é sin ɔ́ dó, bó sɔ́ sú kún tɔn dó bǐ ǎ. Nǔ e ɖo Judáa lɛ́ɛ bǐ ká nylá ǎ.\nHlobowámu ɖu axɔ́sú ɖo Jeluzalɛ́mu, bó sɔ́ acɛkpikpa tɔn jínjɔ́n ayǐ ganjí. Xwe kanɖé-nukún-ɖokpó (41) wɛ é ɖó, bó ɖu axɔ́sú. É ɖu axɔ́sú ɖo Jeluzalɛ́mu nú xwe afɔtɔn-nukún-we. Jeluzalɛ́mu ɔ́, toxo e Mawu Mavɔmavɔ sɔ́ ɖo akɔta Izlayɛ́li tɔn lɛ́ɛ bǐ mɛ, bɔ nyǐkɔ tɔn ná nɔ wú ɔ́ wɛ. Hlobowámu sín nɔ nɔ nyí Naama; Amumɔ́ɔ ví wɛ.\nHlobowámu wa nǔ e nylá Mawu Mavɔmavɔ nukún mɛ é, ɖó jlǒ Mawu Mavɔmavɔ tɔn wiwa myá nukún n'i ǎ.\nAxɔ́sú Hlobowámu sín tan ɔ́, è wlǎn, sín fí e é bɛ́ sín ɔ́ káká yi fí e é fó dó ɔ́, dó gbeyíɖɔ Mawu tɔn Cemaya kpó nǔmɔtɔ́ Idóo kpó sín Tan wéma lɛ́ɛ mɛ, fí e è wlǎn tɔ́gbó yětɔn lɛ́ɛ sín nyǐkɔ lɛ́ɛ dó é. Ahwan fun wɛ jɛ́n Hlobowámu kpódó Jelobowámu kpó nɔ́ ɖe.\nHlobowámu zán wá kú bɔ è sɔ́ ɛ ɖó Davídi Toxo mɛ bɔ vǐ tɔn Abiya ɖu axɔ́sú ɖó tɛn tɔn mɛ.


(trg)="1"> 3 A ka Flín À ?\n(trg)="2"> 4 Jehovah Nɔ Dó Gbɔ nú Mǐ Ðò Mɛtɛnkpɔn Mǐtɔn lɛ Bǐ Mɛ\n(trg)="3"> Mǐ bǐ wɛ nɔ mɔ mɛtɛnkpɔn lɛ kpo wuvɛ̌ lɛ kpo , amɔ̌ , Jehovah nɔ dó gbɔ nú mǐ .\n(trg)="4"> Xota elɔ vɔ́ nǔ taji ɖěɖee mǐ sixu zán bo na mɔ gbɔdónúmɛ jɔ gbɔdónúmɛ dìn kpo sɔ e ja é kpo jí gbɔn .\n(trg)="5"> 9 Sɔ́ Ayi Towe Ðó Dɔkun Gbigbɔ Tɔn lɛ Jí\n(trg)="6"> Xota elɔ na d’alɔ mǐ bɔ mǐ na zán nǔ e Jezu kplɔ́n mɛ ɖò nùjlɛdonǔwu tɔn e kúnkplá ajɔ̌tɔ́ ee ɖò jɛ̌ ɖagbeɖagbe ba wɛ é mɛ é .\n(trg)="7"> É na lɛ́ d’alɔ mǐ bɔ mǐ na gbéjé linlin e mǐ nɔ ɖó dó sinsɛnzɔ́ gbɛhwlɛngán tɔn e è sɔ́ d’así nú Klisanwun lɛ é wu é , kpo ee mǐ nɔ ɖó dó nugbǒ ɖěɖee mǐ ko kplɔ́n ɖò xwè lɛ gblamɛ é wu é kpo kpɔ́n .\n(trg)="8"> 14 A ka Sixu Kpɔ́n Nǔ Zɛ Lee Mɛ lɛ Cí Ðò Wěxo É Wu À ?\n(trg)="9"> 16 A ka Na Ðeɖɛ Hwɛgbe lɛ Lobo Xò Fífá Kàn À ?\n(trg)="10"> 21 Mawu Ni Dó nú Ayi E A Ðó Te É\n(trg)="11"> 22 Sɔ́ Ayi Towe Ðó Xó Ðaxó E Ðò Atɛ Jí É Jí\n(trg)="12"> 27 Nɔ Gudo nú Nǔbǐwukpétɔ́ E Jehovah Nyí É !\n(trg)="13"> Ðó gbɛwezun lɛ wutu ɔ , blewun jɛn è sixu ɖè ayi sín nǔ e nyí nǔ taji é jí .\n(trg)="14"> Xota elɔ lɛ na d’alɔ mǐ , bɔ lee Nǔbǐwukpétɔ́ e Jehovah nyí é ɖò taji sɔ́ é na sù nukún mǐtɔn mɛ , bo na lɛ́ d’alɔ mǐ bɔ mǐ na tuùn lee mǐ sixu nɔ gudo na gbɔn é .\n(trg)="15"> 32 A ka Tuùn À ?\n(trg)="1"> “ Mawu e nɔ dó gbɔ nú mɛ ɖò ali bǐ nu é . . . nɔ dó gbɔ nú mǐ , ɖò wuvɛ̌ e mǐ nɔ mɔ lɛ bǐ mɛ . ”  — 2 KƆ .\n(trg)="3"> HAN LƐ : 38 , 56\n(trg)="4"> Etɛwu mǐ ka sixu ɖó nukún ɖɔ wuvɛ̌ ɖé lɛ na tíìn ɖò alɔwliwli kpo gbɛzán xwédo tɔn kpo mɛ ?\n(trg)="5"> Nɛ̌ ɖɛxixo ka dó gbɔ nú mɛ e xó è ɖɔ ɖò Biblu mɛ lɛ é ɖé lɛ gbɔn ?\n(trg)="6"> Etɛ a ka sixu bló dó dó gbɔ nú mɛ ɖevo lɛ ?\n(trg)="8"> Nɛ̌ Jehovah ka nɔ dó gbɔ nú mǐ ɖò wuvɛ̌ mǐtɔn lɛ mɛ gbɔn ?\n(trg)="9"> Ganjɛwu tɛ Xó tɔn ka na mǐ ?\n(trg)="11"> É ɖò nǔ lin kpɔ́n dó nǔ elɔ e mǐ xà ɖò 1 Kɔlɛntinu lɛ 7 : 28 mɛ é jí wɛ : “ Mɛ e da asì abǐ mɛ e da asú lɛ ɔ , ye nɔ mɔ wuvɛ̌ ɖò gbɛ̀ e ye nɔ zán ayihɔngbe ayihɔngbe ɔ mɛ . ”\n(trg)="12"> É kanbyɔ ɖɔ : “ ‘ Wuvɛ̌ ’ tɛ ka nyí wuvɛ̌ enɛ ?\n(trg)="13"> Nú un ka wá da asì ɔ , nɛ̌ un ka na ɖí xwi xá gbɔn ? ”\n(trg)="14"> Cobonu Stephen na kɛnu dó nùkanbyɔ enɛ wu ɔ , é tó ɖɔ n’i ɖɔ é ni gbéjé nǔ ɖevo e mɛsɛ́dó Pɔlu wlan é kpɔ́n hwɛ̌ , nǔ ɔ wɛ nyí “ Mawu e nɔ dó gbɔ nú mɛ ɖò ali bǐ nu é . . . nɔ dó gbɔ nú mǐ , ɖò wuvɛ̌ e mǐ nɔ mɔ lɛ bǐ mɛ . ”  — 2 Kɔ .\n(trg)="16"> Jehovah nyí Tɔ́ wanyiyinɔ ɖé bo nɔ dó gbɔ nú mǐ hwenu e wuvɛ̌ lɛ kpannukɔn mǐ é nugbǒ .\n(trg)="17"> Hwiɖesu sixu ko gbɔn ninɔmɛ ɖé lɛ mɛ , bo mɔ ɖɔ Mawu d’alɔ we , bo xlɛ́ ali we , bɔ hwɛhwɛ ɔ , é nɔ nyí gbɔn Xó tɔn gblamɛ .\n(trg)="18"> Mǐ sixu kanɖeji ɖɔ é nɔ ba nǔ e nyɔ́ hugǎn é nú mǐ , lee é bló gbɔn nú mɛsɛntɔ́ tɔn hwexónu tɔn lɛ é .  — Xà Jelemíi 29 : 11 , 12 .\n(trg)="19"> Nùkanbyɔ tɛ lɛ jí mǐ ka na ɖɔ xó dó ?\n(trg)="20"> É ɖò wɛn ɖɔ enyi mǐ sixu tuùn nǔ e nɔ zɔ́n tagba mǐtɔn lɛ alǒ wuvɛ̌ mǐtɔn lɛ é ɔ , mǐ na kpéwú bo na ɖí xwi xá ye .\n(trg)="21"> Mɔ̌ wɛ é ka nɔ lɛ́ nyí gbɔn ɖò wuvɛ̌ e mǐ nɔ mɔ ɖò alɔwliwli alǒ gbɛzán xwédo tɔn mɛ lɛ é lɔ kɔn .\n(trg)="22"> Enɛ wu ɔ , etɛ ka nyí ɖé lɛ ɖò nǔ e nɔ dɔn “ wuvɛ̌ ” wá bɔ Pɔlu ɖɔ lɛ é mɛ ?\n(trg)="23"> Kpɔ́ndéwú tɛ lɛ mǐ ka mɔ ɖò Biblu mɛ bo lɛ́ mɔ ɖò hwe mǐtɔn nu , bɔ ye sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na mɔ gbɔdónúmɛ e sín hudo mǐ ɖó é ?\n(trg)="26"> Nǔ tɛ lɛ mɔ̌ ka nɔ zɔ́n bɔ è na ‘ mɔ wuvɛ̌ ɖò gbɛ̀ e è nɔ zán ayihɔngbe ayihɔngbe é ’ mɛ ?\n(trg)="27"> Mǐ ni kpɔ́n nǔ e Mawu ɖɔ ɖò ɖibla yì bǐbɛ̌mɛ tan gbɛtɔ́ tɔn tɔn é : “ Sunnu na jó tɔ́ tɔn kpo nɔ tɔn kpo dó , bo na jɛ kpɔ́ xá asì tɔn , bɔ ye mɛ wè lɛ na huzu ɖokpo géé . ”\n(trg)="28"> ( Bǐb .\n(trg)="29"> 2 : 24 ) Jehovah ɖɔ xó enɛ hwenu e é ɖó alɔwliwli nukɔntɔn ɔ ayǐ é .\n(trg)="32"> 3 : 23 ) Hwɛhwɛ ɔ , nú nyɔnu lɛ d’asú ɔ , ye nɔ gosin acɛ mɛjitɔ́ yetɔn lɛ tɔn glɔ , bo nɔ jɛ acɛ asú yetɔn tɔn glɔ .\n(trg)="33"> Mawu na acɛ asú lɛ bɔ ye na nyí gǎn nú asì yetɔn .\n(trg)="34"> ( 1 Kɔ .\n(trg)="35"> 11 : 3 ) Asú kpo asì kpo yɔyɔ̌ ɖé lɛ nɔ mɔ ɖɔ é kún bɔwǔ ó .\n(trg)="36"> Sɔgbe xá Xó Mawu tɔn ɔ , asì ɖé ɖó na yí gbè , bo na nɔ alixlɛ́mɛ asú tɔn tɔn glɔ , é na nyí mɛjitɔ́ tɔn lɛ tɔn ǎ .\n(trg)="37"> Kancica e mɛ e wlí alɔ yɔyɔ̌ lɛ é ɖó xá hɛnnumɔ yetɔn lɛ é sixu dɔn gbemanɔkpɔ́ alǒ wuvɛ̌ lɛ wá .\n(trg)="39"> Hwɛhwɛ ɔ , linkpɔ́n ɖiɖó dó nukúnkpédómɛwu dotóoxwé tɔn e sín hudo sixu tíìn ɖò xò mimɔ ɔ hwenu , alǒ ɖò vǐjiji ɔ gudo é wu sixu cyɔn yɛ awǎjijɛ e asú kpo asì kpo ɖé nɔ ɖó , hwenu e ye sè ɖɔ ye ja vǐ jì gbé é jí .\n(trg)="41"> Huzuhuzu gègě na ɖò dandan hwenu e è na jì vǐ ɔ é .\n(trg)="43"> Asú gègě nɔ mɔ ɖɔ asì emitɔn dovɛ̌ nú emi , ɖó azɔ̌ e kàn vǐ ɔ lɛ é wiwa nɔ ɖu ayi mɛ n’i hugǎn wutu .\n(trg)="44"> Ðò akpá ɖevo xwé ɔ , tɔ́ ɔ ɖó na lɛ́ dó kɔ azɔ̌ yɔyɔ̌ ɖevo lɛ mɛ .\n(trg)="46"> 6 - 8 .\n(trg)="47"> Enyi è ɖò vǐ ba wɛ , bo ma ka mɔ jì ǎ ɔ , nɛ̌ enɛ ka sixu hɛn wuvɛ̌ wá gbɔn ?\n(trg)="48"> Wuvɛ̌ alɔkpa ɖevo tíìn bɔ asú kpo asì kpo ɖé lɛ nɔ mɔ .\n(trg)="49"> Ye nɔ ba vǐ kaka bo ka nɔ ba kpò .\n(trg)="50"> Nú nyɔnu ɔ ma mɔ xò ǎ ɔ , é sixu flú bǐ ɖ’ayi mɛ .\n(trg)="51"> Alɔwliwli ɔ wɛ à , vǐjiji ɔ wɛ à , nǔ wè lɛ ɖebǔ ko xlɛ́ ɖɔ è gán sín wuvɛ̌ mimɔ sí ǎ , amɔ̌ , è ɖò vǐ ba wɛ bo ma mɔ jì ǎ ɔ , enɛ lɔ nyí wuvɛ̌ ɖé .\n(trg)="52"> ( Nùx .\n(trg)="53"> 13 : 12 ) Ðò Biblu sín táan mɛ ɔ , è nɔ yawu kpɔ́n vǐmaji dó mɔ winnyanú ɖé .\n(trg)="54"> Jakɔbu sín asì Hlacɛli xlɛ́ ɖɔ akpɔ̀ ɖó emi hwenu e é mɔ bɔ nɔví nyɔnu tɔn jì vǐ lɛ é .\n(trg)="55"> ( Bǐb .\n(trg)="56"> 30 : 1 , 2 ) Mɛsɛ́dó ɖěɖee ɖò sinsɛnzɔ́ wà wɛ ɖò fí e mɛ lɛ ɖó aca bo nɔ ɖó xwédo ɖaxó ɖè lɛ é ɔ , mɛ lɛ nɔ kàn nǔ e wu ye ma jì vǐ ǎ é byɔ ye hwɛhwɛ .\n(trg)="57"> Ye na bo tinmɛ nǔ e wu wɛ é nú mɛ lɛ lee é jɛxa gbɔn é kpo yɛ̌yi kpo ɔ , ye mɛ ɖé lɛ nɔ ɖɔ , “ Có , mǐ na xoɖɛ nú mi ! ”\n(trg)="58"> Alǒ , ɖǒ ayi ninɔmɛ nɔví nyɔnu e nɔ nɔ Angleterre bo ɖò vǐ ba wɛ tawun , bo ma ka mɔ jì ǎ é ɖé tɔn wu .\n(trg)="59"> É wá kpò lǎ .\n(trg)="60"> É ɖɔ ɖɔ emi flú bǐ , ɖó é mɔ ɖɔ nǔ e ba wɛ emi ɖè é kún sixu jɛnu ɖò gbɛ̀ elɔ mɛ ó .\n(trg)="61"> É kpo asú tɔn kpo wá gbeta ɔ kɔn bo na ba vǐ ɖé bo sɔ́ dó ɖó vǐ yetɔn .\n(trg)="62"> É ɖò mɔ có , é ɖɔ : “ Un lɛ́ byɔ wuvɛ̌ alɔkpa ɖevo mɛ .\n(trg)="63"> Un tuùn ɖɔ , vǐ mɛ ɖevo tɔn sísɔ́ dó ɖó vǐ kún na nyí nǔ ɖokpo ɔ pɛ́pɛ́pɛ́ kpo nyiɖesu jì vǐ ce ɖesu kpo ó . ”\n(trg)="64"> Biblu ɖɔ ɖɔ vǐjiji nɔ cyɔn alɔ Klisanwun nyɔnu ɖé jí .\n(trg)="65"> ( 1 Tim . 2 : 15 , nwt ) Amɔ̌ enɛ xlɛ́ ɖɔ vǐjiji , alǒ è ɖó vǐ lɛ na zɔ́n bɔ è na mɔ gbɛ̀ mavɔmavɔ ǎ .\n(trg)="66"> É nyɔ́ wà ɔ , é xlɛ́ ɖɔ enyi nyɔnu ɖé ɖó vǐ bo nɔ kpé nukún d’ewu lobo nɔ lɛ́ wà xwégbezɔ́ ɖevo lɛ ɔ , enɛ na zɔ́n bɔ é na nɔ ɖò mɛ nú ɖɔ wɛ bo lɛ́ dó nu mɛ ɖevo lɛ sín xó mɛ ǎ .\n(trg)="67"> ( 1 Tim .\n(trg)="68"> 5 : 13 ) É ɖò mɔ̌ có , é ka na mɔ wuvɛ̌ ɖěɖee è nɔ mɔ ɖò alɔwliwli kpo gbɛzán xwédo tɔn kpo mɛ lɛ é .\n(trg)="70"> ( Kpɔ́n akpáxwé 9gɔ́ ɔ kpo 12gɔ́ ɔ kpo )\n(trg)="71"> Nú mɛ e è wlí alɔ xá é kú ɔ , nɛ̌ é ka nɔ nyí mɛtɛnkpɔn bunɔ ɖé gbɔn ?\n(trg)="72"> Enyi è ɖò wuvɛ̌ e è nɔ mɔ , ɖó alɔwliwli wu lɛ é xó ɖɔ wɛ ɔ , ɖokpo tíìn bɔ è nɔ yawu flín ǎ .\n(trg)="73"> É wɛ nyí kú mɛvívɛ́ ɖé tɔn .\n(trg)="74"> Mɛtɛnkpɔn bunɔ e mɛ gègě ko mɔ é wɛ nyí ɖɔ mɛ e ye da é kú .\n(trg)="75"> Enɛ nyí mɛtɛnkpɔn ɖé bɔ mɛ e mɛ kú dó é sixu nɔ ma ɖó nukún ɖɔ emi na mɔ ɖò gbɛ̀ elɔ mɛ .\n(trg)="76"> Klisanwun lɛ ɖi nǔ tawun ɖɔ Jezu d’akpá fínfɔ́n sín kú tɔn .\n(trg)="77"> ( Jaan 5 : 28 , 29 ) Etɛ nukúnɖiɖo enɛ ka nɔ wà nú mɛ e mɛ kú dó é ?\n(trg)="78"> É nɔ dó gbɔ n’i tawun .\n(trg)="80"> Dìn ɔ , mi nú mǐ ni gbéjé lee mɛsɛntɔ́ Jehovah tɔn ɖé lɛ mɔ gbɔdónúmɛ tɔn , bo lɛ́ ɖu lè tɔn gbɔn é kpɔ́n .\n(trg)="81"> Nɛ̌ Ana ka mɔ gbɔdónúmɛ ɖò ninɔmɛ blawu e mɛ é ɖè é gbɔn ?\n(trg)="82"> ( Kpɔ́n ɖiɖe e ɖò bǐbɛ̌mɛ é . )\n(trg)="83"> Ana e nyí asì vívɛ́ná Ɛlukana tɔn é mɔ mɛtɛnkpɔn bunɔ ɖé .\n(trg)="84"> É nyí wɛnsinɔ hwenu e Ɛlukana sín asì ɖevo e nyí Penina é jì vǐ lɛ é .\n(trg)="85"> ( Xà 1 Samuwɛli 1 : 4 - 7 . )\n(trg)="88"> É mɔ gbɔdónúmɛ hwenu e é ɖɔ nǔ e ɖò jijɛ wɛ é nú Jehovah ɖò ɖɛ mɛ é .\n(trg)="89"> Nugbǒ ɔ , ‘ é xoɖɛ nú hwenu línlín . ’\n(trg)="90"> É ka ɖó nukún ɖɔ Jehovah na yí gbè nú ɖɛ emitɔn à ?\n(trg)="91"> Nǔ na ko nyí mɔ̌ .\n(trg)="92"> Ðebǔ wɛ é na bo nyí gbɔn ɔ , “ nukún tɔn mɛ jɛ ayǐ . ”\n(trg)="94"> 1 : 12 , 17 , 18 ) É ɖeji ɖɔ Jehovah na bló bɔ wɛnsinɔ e emi nyí é na fó gbè ɖokpo , alǒ é na sú dò enɛ ɖò ali ɖevo nu .\n(trg)="95"> Nɛ̌ ɖɛxixo ka sixu dó gbɔ nú mǐ gbɔn ?\n(trg)="96"> Enyi mǐ kpó ɖò hwɛhutɔ́ nyí wɛ bo lɛ́ kpó ɖò gbɛ̀ elɔ e nu Satáan kp’acɛ dó é mɛ jɛn wɛ ɔ , mɛtɛnkpɔn kpo wuvɛ̌ lɛ kpo na ɖò jijɛji wɛ .\n(trg)="97"> ( 1 Jaan 5 : 19 ) É ɖò mɔ̌ có , é nyɔ́ tawun ɖɔ mǐ tuùn ɖɔ Jehovah nyí “ Mawu e nɔ dó gbɔ nú mɛ ɖò ali bǐ nu é . ”\n(trg)="99"> Ana ɖɔ nǔ e ɖò ayi tɔn mɛ é bǐ nú Jehovah .\n(trg)="100"> Ðò ali ɖokpo ɔ nu ɔ , enyi wuvɛ̌ lɛ kpannukɔn mǐ ɔ , mǐ ɖó na wà nǔ hú lee nǔ cí nú mǐ é ɖiɖɔ nú Jehovah kpowun .\n(trg)="101"> Mǐ ɖó na savo n’i , bo na ɖɔ lee nǔ cí nú mǐ tawun é n’i gbɔn ɖɛ vívɛ́ xixo sɛ́dó è sín ayi mǐtɔn mɛ gblamɛ .  — Fili .\n(trg)="102"> 4 : 6 , 7 .


Etɛwu Ahwanvu Jezu Tɔn lɛ Ma Ka Nɔ Bla Nu Ǎ | Gbɛzán Jezu Tɔn\nMATIE 9:14-17 MAKI 2:18-22 LUKI 5:33-39\nAHWANVU JAAN TƆN LƐ KÀN NǓ BYƆ JEZU DÓ NUBLABLA WU\nSín hwenu e Jezu wá Dindinwayixwe xwè 30 H.M tɔn ɔ tɛnmɛ, b’ɛ ɖó táan klewun ɖé gudo é wɛ è ko wlí Jaan Baptɛmublonumɛtɔ́ ɔ dó ganmɛ. Jaan jló ɖɔ ahwanvu emitɔn lɛ ni huzu ahwanvu Jezu tɔn, amɔ̌, ye mɛ bǐ bló mɔ̌ ɖò sun e bɔ dó gankpa mɛ yiyi Jaan tɔn wu lɛ é mɛ ǎ.\nDìn e Dindinwayixwe xwè 31 H.M. tɔn ɔ ɖò sisɛkpɔ wɛ é ɔ, ahwanvu Jaan tɔn ɖé lɛ sɛya Jezu bo kanbyɔ ɛ ɖɔ: “Etɛwutu mǐdɛɛ lɛ kpodo Falizyɛn lɛ kpo nɔ ɖò nu bla wɛ hwɛhwɛ, bɔ ahwanvu towe lɛ ma ka nɔ bla nu ǎ?” (Matie 9:14) Nublabla ɔ, sinsɛn sín aca wɛ e nyí nú Falizyɛn lɛ. Hweɖevonu ɔ, Jezu tlɛ zán nùjlɛdonǔwu ɖé bɔ Falizyɛn goyitɔ́ ɖé ɖò ɖɛ xò wɛ ɖ’emɛ, bo ɖɔ: “Mawu ce! Un dokú nú we, ɖó un cí gbɛtɔ́ ɖě lɛ . . . ɖɔhun ǎ. Nyɛ ɔ, un nɔ bla nu azɔn wè ɖò aklunɔzán gbla ɖokpo mɛ.” (Luki 18:11, 12) Ahwanvu Jaan tɔn lɛ lɔ sixu ko zé nublabla dó ɖó aca ɖé na. Alǒ ye sixu ko ɖò nu bla wɛ bo na dó nɔ aluwɛ mɛ, ɖó gankpa mɛ yiyi Jaan tɔn wu. Nǔ e wu ahwanvu Jezu tɔn lɛ ma bla nu gɔ́ nú ahwanvu Jaan tɔn lɛ, vlafo bo dó xlɛ́ ɖɔ nǔ e è bló nú Jaan é sín aluwɛ mɛ wɛ emi ɖè ǎ é lɛ́vɔ kpaca ye.\nJezu zán kpɔ́ndéwú ɖé bo dó na sìnkɔn ye, é ɖɔ: “Mɛ e è ylɔ wá alɔwliwli tɛnmɛ lɛ sixu nɔ aluwɛ mɛ hwenu e asisúnɔ ɔ ɖò kpɔ́ xá ye ɔ ǎ; nǔ sixu nyí mɔ̌ ǎ; amɔ̌, hwenu na wá sù bɔ è na wá zé asisúnɔ ɔ gannugánnú sín ye gɔ́n; hwe enɛ nu ɔ, ye na bla nu.”—Matie 9:15.\nJaan ɖesu ko dó gesí Jezu ɖi asisúnɔ ɖé. (Jaan 3:28, 29) Enɛ wu ɔ, ahwanvu Jezu tɔn lɛ ɖó na bla nu hwenu e é ɖò kpɔ́ xá ye ɔ ǎ. Enyi é wá yá bonu Jezu kú ɔ, ahwanvu tɔn lɛ na nɔ aluwɛ mɛ bɔ nùɖuɖu ɖebǔ na jló ye ǎ. Amɔ̌, nǔ lɛ na gbɔn vo tawun hwenu e è na fɔ́n ɛ sín kú é. Ye sɔ́ na ɖó hwɛjijɔ ɖebǔ bo na nɔ aluwɛ mɛ lobo na bla nu ǎ.\nEnɛ gudo ɔ, Jezu na nùjlɛdonǔwu wè elɔ lɛ: “Mɛɖé nɔ sɔ́ avɔxwɛ yɔyɔ̌ e ma yì sìn mɛ kpɔ́n ǎ é dó ɖɛ́ awu xóxó na ǎ; ɖó avɔxwɛ yɔyɔ̌ ɔ na lɛ́ dɔn awu xóxó ɔ vún, bɔ tlɛ́ntlɛ́nkpa ɔ na gbló d’eji. Mɔ̌ ɖokpo ɔ, mɛɖé nɔ sɔ́ vɛɛn yɔyɔ̌ kɔn dó anyǔglo xóxó mɛ ǎ; é ma nyí mɔ̌ ǎ ɔ, anyǔglo ɔ na wú, bɔ vɛɛn ɔ kpodo anyǔglo ɔ kpo bǐ na lá mɛ. Loɔ, vɛɛn yɔyɔ̌ ɔ, anyǔglo yɔyɔ̌ mɛ wɛ è nɔ kɔn dó, bɔ vɛɛn ɔ kpodo anyǔglo ɔ kpo bǐ nɔ nɔ ganji.” (Matie 9:16, 17) Etɛ ɖɔ gbé Jezu ka ja?\nAlɔ dó ahwanvu Jaan Baptɛmublonumɛtɔ́ ɔ tɔn lɛ wɛ Jezu ɖè, bonu ye ni mɔ nǔ jɛ wu ɖɔ mɛɖebǔ kún ɖó na ɖó nukún ɖɔ ahwanvu emitɔn lɛ ni xwedó sinsɛn Jwifu lɛ tɔn sín aca xóxó lɛ, ɖi nublabla ó. É wá bo na ɖɛ́ sinsɛn sín aca e ko dóxó bo cá lɛ é bo lɛ́ gbɛkan dó ye nu ǎ; aca enɛ lɛ sɔ́ kpò nú nùɖé zɛ è ni bɛ́ ye kɔn nyì gbě wu ǎ. Mawu sínsɛ́n alɔkpa e Jezu ɖò wusyɛn dó lanmɛ nú mɛ na wɛ é nyí ee sɔgbe xá sinsɛn Jwifu lɛ tɔn hwenɛnu bɔ aca gbɛtɔ́ lɛ tɔn lɛ gɔ́ mɛ é ɖebǔ ǎ. É ɖò tintɛnkpɔn wɛ bo na sɔ́ avɔxwɛ yɔyɔ̌ dó ɖɛ́ awu xóxó na, alǒ kɔn vɛɛn yɔyɔ̌ dó anyǔglo xóxó e ko syɛn é ɖé mɛ ǎ.\nNÙJLƐDONǓWU LƐ DÓ NUBLABLA JÍ\nJezu zán nùjlɛdonǔwu e tóɖóétɔ́ lɛ gègě na yawu mɔ nukúnnú jɛ mɛ é ɖé, é wɛ nyí nùtitɔ́. Enyi mɛɖé sɔ́ avɔxwɛ yɔyɔ̌ ɖé dó ɖɛ́ awu e è ko zán kpɔ́n é alǒ awu xóxó ɖé na ɔ, etɛ ka na jɛ? Hwenu e è na nya awu ɔ é ɔ, avɔxwɛ yɔyɔ̌ ɔ na sɛ́wún, bo na dɔn xóxó ɔ tlɛ́n.\nMɔ̌ ɖokpo ɔ, è nɔ sɛ̀ vɛɛn xwè dó glo e è sɔ́ kanlin sín anyǔ dó bló na lɛ é mɛ hweɖelɛnu. Hwenu ɖò yiyi wɛ ɔ, anyǔ ɔ nɔ wá syɛn bo sɔ́ nɔ dɛ ǎ. Vɛɛn yɔyɔ̌ kinkɔn dó glo mɔhun ɖé mɛ na gú mɛ. Vɛɛn yɔyɔ̌ sixu kpó ɖò syɛnsyɛn d’eji wɛ, bo na fɔ́n anyǔglo ɔ. Enɛ sixu zɔ́n bɔ anyǔ e ko dóxó bo syɛn é na la.\nHwenu e Jezu ɖò ayikúngban jí é ɔ mɛ̌ ɖětɛ lɛ ka nɔ bla nu? Etɛwu?\nEtɛwu ahwanvu Jezu tɔn lɛ ma ka nɔ bla nu hwenu e é ɖò kpɔ́ xá ye ɔ ǎ? Amɔ̌, etɛ ka sixu ko wá zɔ́n bɔ ye bla nu ɖò nukɔn mɛ?\nEtɛ ka nyí tinmɛ nùjlɛdonǔwu e Jezu na dó avɔxwɛ yɔyɔ̌ kpo vɛɛn yɔyɔ̌ kpo wu lɛ é tɔn?\nSɛ́ dó mɛɖé Sɛ́ dó mɛɖé Etɛwu Ahwanvu Jezu Tɔn lɛ Ma Ka Nɔ Bla Nu Ǎ?


Davidi kpo Jonatáan Kpo: Nǔ Tɔn Jɛ Étɔn Jí\nÐi Nǔ Ye Ðɔhun: Sunnu kpo Nyɔnu kpo Ðěɖee Xó Biblu Ðɔ lɛ É\nGBÈ E MƐ A SIXU XÀ DÓ É Abkhaze Afrikaans Albanie-Gbè Amharique-Gbè Arabe-Gbè Arménie-Gbè Ayɔgbe Azerbaïjan-Gbè Bachkir Baoulé Belize Kriol Bichlamar Bikol Boulou Bulgarie-Gbè Cap-Vert gbè Catalogne-Gbè Cebuano Chichewa Chine-Gbè (Cantonais) Chine-Gbè (Dòdó Ɔ) Chine-Gbè (Ee Bɔkun É) Chinese Cantonese (Simplified) Chitonga Corée-Gbè Créole Seychelles Tɔn Croatie-Gbè Danemark-Gbè Dangme Eblegbe Efik Espagne-Gbè Estonie-Gbè Fidji-Gbè Finlande-Gbè Flansegbe Fɔngbe Ga Galles-Gbè Géorgie-Gbè Glɛkigbe Glɛnsigbe Gungbe Hiligaynon Hindi Hongrie-Gbè Iban Iloko Indonésie-Gbè Isoko Italie-Gbè Janmagbe Japon-Gbè Kannada Kikamba Kikuyu Kiluba Kinyarwanda Kirghistan-Gbè Kwanyama Lingala Lituanie-Gbè Macédoine-Gbè Madagascar-Gbè Malay Malayalam Mambwé-Lungu Maya Mongolie-Gbè Mooré Myanmar-Gbè Ndébélé (Zimbabwe) Népali Norvège-Gbè Nzema Oromo-Gbè Ossétie-Gbè Ourdou Ouzbékistan-Gbè Ouzbékistan-Gbè (Romain) Pangasinan Papiamento (Curaçao Tɔn) Pays-Bas-Gbè Penjabi Persan Pidgin (West Africa) Pologne-Gbè Portugal-Gbè Portugal-Gbè (Portugal) Rarotonga-Gbè Romani (Macédoine Tɔn) Romani Cyrillique (Macédoine Tɔn) Roumanie-Gbè Russie-Gbè Sango Serbie-Gbè Serbie-Gbè (Romain) Shona Sinhala Slovaquie-Gbè Slovénie-Gbè Suède-Gbè Sunda Swahili-Gbè Tagalog Tamoul Tatar Tchèque-Gbè Télougou Thaï Tigrinya Tojolabal Tokunɔgbe Amelika Tɔn Tokunɔgbe Italie Tɔn Tsonga Tswana Turquie-Gbè Twi Tzotzil Ukraine-Gbè Valencian Vegbe Vietnam-Gbè Waray-Waray Île Salomon-Gbè Îles Féroé-Gbè\nÐI NǓ YE ÐƆHUN | JONATÁAN\nNǔ Tɔn Jɛ Étɔn Jí\nAhwan ɔ fó, bɔ fí bǐ cí tóó ɖò Tɔdo Elah tɔn (Tɔdo Telebɛntitín tɔn) mɛ. Hwenu e jɔhɔn hwemɛ tɔn ɖò goxɔ ahwankpá ɔ tɔn sín avɔ lɛ dán wɛ dɛ̌dɛ̌ é ɔ, Axɔsu Sawulu ɖò kplé ɖé bló xá sunnu ɖé lɛ wɛ ɖò mɛ tɔn lɛ mɛ. Jonatáan e nyí vǐsunnuɖaxó tɔn é lɔ ɖò tɛn ɔ mɛ, bɔ nyaví lɛngbɔ̌nyitɔ́ ɖé ɖò tan éɖesunɔ tɔn kpi wɛ kpo akpakpa sɔ́ mɛ kpo. Davidi wɛ nyí nyaví ɔ, bo nɔ ɖókan dó nǔ wu tawun. Sawulu ɖótó Davidi ganji, bonu xó ɔ ɖebǔ ni ma yì tɛ ɛ ó. Amɔ̌, nɛ̌ nǔ ka cí nú Jonatáan? É ko ɖu ɖò ahwan gegě jí sín hwenu e é ɖò sinsɛnzɔ́ wà wɛ ɖò ahwankpá Jehovah tɔn mɛ é. Amɔ̌, Jonatáan wɛ ɖu ɖò ahwan dìn tɔn ɔ jí ǎ; nyaví dɔnkpɛvu ɔ wɛ ɖu ɖ’eji. Davidi hu nya jinganjingan e nɔ nyí Goliyati é! Jonatáan ka hwanwǔ, ɖó susu e xɔ nú Davidi wɛ è ɖè é wu wɛ à?\nNǔ e Jonatáan wà é sixu kpaca we. Mǐ xà ɖɔ: “Ee Davidi ɖò xó ɖɔ xá Sawulu fó wɛ ɔ, Davidi sín nǔ jɛ Jonatáan Sawulu ví ɔ tɔn jí, bɔ é yí wǎn nú Davidi éɖesunɔ ɖɔhun.” Jonatáan sɔ́ ahwanwu éɖesunɔ tɔn kpo gǎ tɔn kpo nú Davidi dó dó ajɔ ɛ, ɖó gǎdatɔ́ alɔsekpɛ́nnanɔ ɖé wɛ nú Jonatáan. Gɔ́ na ɔ, Jonatáan kpo Davidi kpo jɛ akɔ bǔnɔ ɖé b’ɛ zɔ́n bɔ ye vɛ́ tawun, bo nɔ nɔ gudo nú yeɖée.—1 Samuwɛli 18:1-5\nLee xɔ́ntɔn zunzun e syɛn hugǎn bɔ Biblu ɖɔ é ɖé bɛ́ gbɔn é nɛ. Xɔ́ntɔn zunzun ɖò taji nú nǔɖitɔ́ lɛ. Enyi mǐ ba xɔ́ntɔn mǐtɔn lɛ kpo nǔnywɛ kpo, bo nɔ nɔ gudo nú mǐɖée, lobo nɔ lɛ́ nɔ gbeji nú mǐɖée ɔ, mǐ sixu hɛn nǔɖiɖi mǐtɔn lidǒ ɖò hwenu vɛwǔ elɔ lɛ mɛ. (Nǔnywɛxó 27:17) Enɛ wu ɔ, mi nú mǐ ni kpɔ́n nǔ e xɔ́ntɔn zunzun Jonatáan tɔn sixu kplɔ́n mǐ é.\nNǔ E Jí Xɔ́ntɔn Zunzun Nɔ Jinjɔn É\nNɛ̌ xɔ́ntɔn zunzun mɔhun ɖé ka sixu yawǔ bɛ́ gbɔn? Xósin ɔ cá kan xá nǔ e jí xɔ́ntɔn zunzun enɛ jinjɔn é. Mǐ ni gbéjé ninɔmɛ ɖé lɛ kpɔ́n. Jonatáan ɖò ninɔmɛ vɛwǔ ɖé mɛ gbɔn wɛ. Axɔsu Sawulu e nyí tɔ́ tɔn é wá huzu jijɔ ɖò xwè lɛ vlamɛ, bo gbɛ́gba bǐ. Sawulu e nyí mɛɖéesɔ́hwetɔ́, bo lɛ́ nyí nya tónúsétɔ́ e ɖó nǔɖiɖi é ɖé é wá huzu Axɔsu goyitɔ́ ɖé bo sɔ́ nɔ setónú ǎ.—1 Samuwɛli 15:17-19, 26.\nLee Sawulu huzu gbɔn é ɖó na ko dóya nú Jonatáan tawun, ɖó é kpo é kpo vɛ́ tawun. (1 Samuwɛli 20:2) Jonatáan na ko kan nǔ e jijɔ Sawulu tɔn sixu wà dó togun e Jehovah sɔ́ é wu é byɔ éɖée. Tónúmase Axɔsu Sawulu tɔn na zɔ́n bɔ togun ɔ sín nǔ sɔ́ na nyɔ́ Jehovah nukúnmɛ ǎ wɛ à? Enɛ ɖò wɛn, hwenu vɛwǔ ɖé wɛ é nyí nú gbɛtɔ́ nǔɖitɔ́ Jonatáan ɖɔhun lɛ.\nNǔ enɛ e jɛ wá yì é sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na mɔ nǔ jɛ nǔ e wu nǔ Davidi tɔn jɛ Jonatáan tɔn jí é mɛ. Jonatáan mɔ nǔɖiɖi ɖaxó e Davidi ɖó é. Flín ɖɔ mɛ ɖěɖee ɖò ahwankpá Sawulu tɔn mɛ lɛ é ɖò xɛsi ɖi nú nya jinganjingan e nɔ nyí Goliyati é wɛ có, Davidi ka ɖi xɛsi ɖě n’i ǎ. Davidi lin tamɛ bo mɔ ɖɔ enyi emi ɖó nyikɔ Jehovah tɔn ɖò ta ɔ, é na zɔ́n bɔ emi na ɖó hlɔnhlɔn hú Goliyati kpo ahwanfunnú e é fɔ kplá lɛ é kpo.—1 Samuwɛli 17:45-47.\nÐò xwè yɔywɛ ɖé lɛ ɖíe ɔ, Jonatáan lɔmɔ̌ ɖó linlin mɔhun. É ganjɛwu ɖɔ emi kpo mɛ e nɔ hɛn ahwanfunnú emitɔn lɛ é kpo sixu ɖu ɖò ahwangɔnu blebute e mɛ kɛntɔ́ lɛ hɛn ahwanfunnú ɖè é ɖé jí. Etɛwu? Jonatáan ɖɔ: “Nǔ ɖebǔ gló è ǎ.” (1 Samuwɛli 14:6) Davidi kpo Jonatáan kpo ɖó nǔ gegě ɖò bǔ: nǔɖiɖi ɖaxó e ye ɖó nú Jehovah é kpo wanyiyi e gɔ́ngɔ́n bɔ ye ɖó n’i é kpo. Nǔ taji hugǎn e jí xɔ́ntɔn zunzun sunnu we enɛ lɛ tɔn jinjɔn lɛ é nɛ. Jonatáan nyí axɔví hlɔnhlɔnnɔ ɖé bo ko ɖibla ɖó xwè 50 mɔ̌, bɔ Davidi ka nyí lɛngbɔ̌nyitɔ́ mɛɖéesɔ́hwetɔ́ ɖé, b’ɛ cí ɖɔ é ko ɖó xwè 20 vɔvɔ ǎ có, vogbingbɔn enɛ lɛ e ɖò tɛntin yetɔn é nyí afɔklɛ́nnú ɖé nú xɔ́ntɔn zunzun yetɔn ǎ. *\nAkɔ e ye jɛ ye é cyɔn alɔ xɔ́ntɔn e ye zun é jí tawun. Gbɔn nɛ̌ é? A ka tuùn à, Davidi tuùn nǔ e Jehovah sɔ́ ɖó te n’i é: É wɛ ja axɔsu Izlayɛli tɔn e na bɔ d’ewu é huzu gbé! É ka hwlá nǔ enɛ e é tuùn é dó Jonatáan wɛ à? Eǒ! Xɔ́ntɔn zunzun ɖagbe mɔhun jinjɔn xomɛ ɖiɖɔ nú mɛ jí, é nyí dó xomɛ hwihwlá dó mɛ kpo adingban kpo jí ǎ. Nɛ̌ tuùn e Jonatáan tuùn ɖɔ Davidi na wá huzu axɔsu é ka na ko cí n’i? Enyi Jonatáan ka ko ɖò nukún ɖó wɛ bo na nyí axɔsu gbè ɖokpo, lobo jla nǔ nyanya e tɔ́ tɔn wà lɛ é ɖó wɛ ɔ ka ló? Biblu ɖɔ ɖò fí ɖé ɖɔ nǔ enɛ vɛ́ nú Jonatáan, b’ɛ ɖó linlin nyanya d’ewu ǎ; nǔ e ɖu ayi mɛ nú Jonatáan nǔgbo é kɛɖɛ jɛn é ɖɔ, é wɛ nyí gbejininɔ tɔn kpo nǔɖiɖi tɔn kpo. É sixu ko mɔ ɖɔ Jehovah sín gbigbɔ ɖò Davidi jí. (1 Samuwɛli 16:1, 11-13) Enɛ wu ɔ, Jonatáan ɖè akpá e é dó é, bo kpó ɖò Davidi mɔ dó mɔ xɔ́ntɔn ɖé wɛ, enyi mɛ e nɔ hwlɛn agba xá ɛ é ɖé ǎ. Jonatáan ba ɖɔ jlǒ Jehovah tɔn ni nyí wiwa.\nNǔ e Jonatáan kpo Davidi kpo ɖó ɖò bǔ é wɛ nyí nǔɖiɖi kpo wanyiyi kpo e ye ɖó nú Jehovah é\nXɔ́ntɔn zunzun enɛ wá tɔ́n kɔ dó nyɔna ɖaxó mɛ. Etɛ nǔɖiɖi Jonatáan tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Mɛsɛntɔ́ Mawu tɔn lɛ bǐ ɖó na tuùn ɖɔ xɔ́ntɔn zunzun nyí nǔ taji. Enyi xɔ́ntɔn mǐtɔn lɛ ɖó nǔɖiɖi adodwé ɔ ɔ, é na wà ɖagbe tawun hú ɖɔ ye ɖó xwè ɖokpo ɔ, alǒ ninɔmɛ ɖokpo ɔ kpo mǐ kpo. Jonatáan kpo Davidi kpo nɔ kpéwú bo nɔ dó wusyɛn lanmɛ nú yeɖée, bo nɔ lɛ́ na akɔ́nkpinkpan yeɖée hwɛhwɛ. Ye mɛ we lɛ bǐ na ɖó hudo alɔdó mɔhun tɔn, ɖó xɔ́ntɔn zunzun yetɔn na wá gbɔn tɛnkpɔn ɖaxó lɛ mɛ.\nNinɔmɛ E Tɛ́n Gbejininɔ Kpɔ́n É Ðé\nÐò bǐbɛ̌mɛ ɔ, Sawulu yí wǎn nú Davidi tawun, bo tlɛ sɔ́ ɛ ɖó ahwankpá tɔn nu. Amɔ̌, é ko nɔ zaan dìn bɔ Sawulu jɛ nǔ sɔ́ nú jijɔ nyanya ɖé jí, bɔ Jonatáan ka lɔn bonu jijɔ nyanya enɛ wà nǔ dó wǔ tɔn ǎ, é wɛ nyí wuhwinhwan. Davidi ɖu ɖò Filisitɛ́ɛn e nyí kɛntɔ́ Izlayɛli-ví lɛ tɔn lɛ é jí ɖě ɖò ɖě jí. Enɛ wu ɔ, è xɔ susu nú Davidi, bo lɛ́ yí wǎn n’i. Nyɔnu e ɖò Izlayɛli é ɖé lɛ tlɛ jihan ɖɔ: “Sawulu hu kɛntɔ́ afatɔ́n (1 000), Davidi ka hu děgba we afɔwó (10 000).” Han enɛ ka nyɔ́ sè nú Sawulu ǎ. Mǐ xà ɖɔ: “Bɛ́sín gbè nɛ ɔ gbè ɔ, Sawulu jɛ nukún nyanya dó kpɔ́n Davidi na jí.” (1 Samuwɛli 18:7, 9) É ɖi xɛsi ɖɔ Davidi na xò acɛkpikpa ɔ yí sín emi sí. Xlonɔnú wɛ nyí enɛ bɔ Sawulu lin. Nǔgbo ɔ, Davidi tuùn ɖɔ emi wɛ na bɔ dó Sawulu wu, amɔ̌, é lin gbeɖé ɖɔ emi na fɛ́ zinkpo sín glɔ̌ nú axɔsu e Jehovah sɔ́ é, hwenu e axɔsu enɛ kpó ɖò acɛ kpa wɛ é ǎ.\nSawulu kan ayixa bonu Davidi ni kú ɖò ahwangbenu, amɔ̌, é ka kpa ɛ ǎ. Davidi kpò ɖò ɖuɖeji ɖó wɛ, bɔ togun ɔ nɔ ɖò wǎn yí n’i d’eji wɛ. Nǔ e Sawulu wà bɔ d’ewu é wɛ nyí ɖɔ é tɛ́n kpɔ́n bo kplé mɛsɛntɔ́ tɔn lɛ bǐ kpo vǐsunnuɖaxó tɔn kpo bonu ye na kan ayixa bá hu Davidi. Dǒ nukún lee nǔ e Sawulu wà é na ko d’azɔn Jonatáan sín ayi sɔ é mɛ kpɔ́n! (1 Samuwɛli 18:25-30; 19:1) Jonatáan nyí vǐ gbejinɔtɔ́ ɖé, amɔ̌ é lɛ́vɔ nyí xɔ́ntɔn gbejinɔtɔ́ ɖé. Dìn ɔ, ɖò Sawulu kpo Davidi kpo tɛntin ɔ, mɛ̌ Jonatáan ka na nɔ gbeji na?\nJonatáan ɖɔ: “Sɛ́mɛɖó, è ma wà nǔɖe nyi dò nú mɛsɛntɔ́ mɛtɔn Davidi ɔ ó; ɖó é jɛ agɔ ɖé dó mɛ ǎ, é nyɔ́ wà ɔ, ɖagbe mɛtɔn kɛɖɛ wɛ é nɔ ba. É gbɛ́ kú ǎ, bo yì kpé hun xá Filisitɛ́ɛn ɔ bo hu i, bɔ Mawu Mavɔmavɔ hwlɛn togun tɔn Izlayɛli ɔ bǐ gán. Mɛ ɖesu mɔ bɔ é víví nú mɛ. Etɛwu nǔɖe ma sín nǔɖe wu ɔ, è na hu Davidi, bo na kɔn xomɛvɔnɔ sín hun kɔn nyi ayǐ bo dó hu hwɛ?” Ayi Sawulu tɔn wá mɔ nǔ kpɛɖé b’ɛ ɖótó Jonatáan, bo tlɛ xwlé nǔ ɖɔ emi kún na hu Davidi ó. Amɔ̌, Sawulu ɖè akpá e é dó é ǎ. Hwenu e Davidi lɛ́ ɖó ɖuɖeji ɖaxó ɖevo lɛ gudo é ɔ, wuhwinhwan Sawulu tɔn lɛ́ wá syɛn bǐ, bɔ é da gǎ e ɖò alɔ tɔn mɛ é dó è. (1 Samuwɛli 19:4-6, 9, 10) Davidi nya ta ɖ’enu, bo hɔn sín Sawulu hɔnmɛ.\nA ka ko ɖí xwi xá ninɔmɛ e tɛ́n gbejininɔ kpɔ́n é ɖé kpɔ́n à? É sixu vɛwǔ tawun. Ðò ninɔmɛ mɔhun lɛ mɛ ɔ, mɛɖé lɛ na ɖɔ nú we ɖɔ xwédo towe wɛ hwi ɖó na nɔ gbeji na jɛ nukɔn. Amɔ̌, Jonatáan tuùn ɖɔ enɛ kún sɔgbe ó. Nɛ̌ é ka na mɔ Davidi e nyí mɛsɛntɔ́ Jehovah tɔn gbejinɔtɔ́ kpo tónúsétɔ́ ɖé kpo é ɖò finɛ, bo ka na nɔ tɔ́ tɔn hwanmɛ gbɔn? Enɛ wu ɔ, Jonatáan lɔn bɔ gbeji e é ɖè nú Jehovah é xlɛ́ ali i. Enɛ wɛ zɔ́n bɔ é jɛ ahwan Davidi jí. Nǔgbo wɛ ɖɔ gbeji e Jonatáan nɔ nú Jehovah é jɛ nukɔn có, é ka ɖè wě xá tɔ́ tɔn kpo ayi tɔn bǐ kpo, bo ɖɔ xó jɔ xó n’i dó ɖexlɛ́ ɛ ɖɔ emi ɖò gbeji nú é lɔmɔ̌. É na nyɔ́ ɖɔ mǐ mɛ ɖokpo ɖokpo ni xwedó lee Jonatáan nɔ gbeji gbɔn é sín kpɔ́ndéwú.\nAjɔ E Gbejininɔ Nɔ Hɛn Wá lɛ É\nJonatáan lɛ́ tɛ́n kpɔ́n bo na dóhwɛ gbɔ nú Sawulu kpo Davidi kpo, amɔ̌, Sawulu gbɛ́ xó tɔn. Davidi gbɔn nǔglɔ, bo wá Jonatáan gɔ́n lobo ɖexlɛ́ ɛ ɖɔ ado ɖò emi hu wɛ ɖó gbɛ̀ éyɛ ɖesu tɔn wu. É ɖɔ nú xɔ́ntɔn tɔn mɛxomɔ ɔ ɖɔ: “Afɔ ɖiɖe ɖokpo jɛn ɖò kú kpo nyɛ kpo tɛntin.” Jonatáan yí gbè bo na yì ba dò nú linlin e tɔ́ tɔn ɖó dó xó ɔ wu é, lobo na wá ɖɔ lee nǔ lɛ ɖè gbɔn é nú Davidi. Hwenu e Davidi na hɔn hwlá é ɔ, Jonatáan na zán gǎ lɛ bo na dó dó wɛn ɛ. Jonatáan byɔ Davidi kpowun ɖɔ é ni xwlé nǔ ɖɔ emi na ɖè akpá elɔ, bo ɖɔ: “Ma ɖè xomɛnyínyɔ́ towe sín xwédo ce wu gbeɖé ó. Enyi Mawu Mavɔmavɔ na bo wá ɖò kɛntɔ́ towe lɛ ɖokpo ɖokpo na ɖè sín ayikúngban jí fí wɛ hǔn, ma ɖè xomɛnyínyɔ́ towe sín xwédo ce wu ó.” Davidi yí gbè ɖɔ emi na kpé nukún dó mɛ e ɖò xwédo Jonatáan tɔn mɛ lɛ é bǐ wu, bo na lɛ́ nya xɛ ɖò ye jí hwebǐnu.—1 Samuwɛli 20:3, 13-27.\nJonatáan tɛ́n kpɔ́n, bo na ɖɔ ɖagbe Davidi tɔn ɖò Sawulu gɔ́n, amɔ̌, axɔsu ɔ jɛma! É ylɔ́ Jonatáan ɖɔ “avǔnví,” bo ɖɔ ɖɔ gbeji e é ɖè nú Davidi é ɔ, hɛ̌n wɛ é nyí b’ɛ dó xwédo tɔn. É ba na ɖexlɛ́ Jonatáan ɖɔ ɖagbe éɖesunɔ tɔn ɖò atɛ jí, bo ɖɔ: “Nya enɛ ɔ kpó ɖò gbɛ̀ jɛn wɛ ɔ, a sixu ɖu axɔsu ǎ.” Xó enɛ ɖɔ nǔ ɖě nú Jonatáan ǎ, b’ɛ lɛ́ savo nú tɔ́ tɔn ɖɔ: “Etɛwu è ka na hu i? Etɛ é wà?” Xomɛ sin Sawulu gbadó! Sawulu sín xwè ko sɛyi có, é kpó ɖò ahwanfuntɔ́ hlɔnhlɔnnɔ ɖé nyí wɛ. É da gǎ dó vǐ tɔn! Alɔ sè kpɛ́n n’i tawun có, é da enɛ gbɔ. Akpɔ ɖó Jonatáan tawun, b’ɛ mɔ ɖɔ è dó winnya emi lobo ɖidó kpo xomɛsin kpo.—1 Samuwɛli 20:24-34.\nJonatáan ɖexlɛ́ ɖɔ emi kún nyí cejɛnnabinɔ ó\nAyihɔngbe tɔn zǎnzǎn ɔ, Jonatáan yì gle mɛ sɛkpɔ fí e Davidi hwlá dó é. É da gǎ tɔn lee é kpo Davidi kpo ko ɖɔ ɖ’ayǐ gbɔn é, bonu Davidi na dó tuùn ɖɔ Sawulu kpò ɖò biba na hu i wɛ. Enɛ gudo ɔ, Jonatáan lɛkɔ nú mɛ e kpo é kpo zɔn é sɛ́dó toxo ɔ mɛ. É kpo Davidi kpo ɖò ye ɖokpo, bɔ ali hun nú ye klewun bɔ ye na ɖɔ xó ɖó kpɔ́. Ye mɛ we lɛ bǐ y’avǐ, bɔ Jonatáan dó éɖabɔ nú xɔ́ntɔn tɔn winnyawinnya ɔ, lobɔ Davidi jɛ gbě bo bɛ́ gbɛ̀ yɔyɔ̌ ɖé.—1 Samuwɛli 20:35-42.\nÐò ninɔmɛ vɛwǔ enɛ lɛ mɛ ɔ, Jonatáan ɖexlɛ́ ɖɔ emi ɖò gbeji nǔgbo, bo kún ka nyí cejɛnnabinɔ ó. É ɖò wɛn ɖɔ Satáan e nyí kɛntɔ́ gbejinɔtɔ́ lɛ bǐ tɔn é na ko ba ɖɔ Jonatáan ni xwedó Sawulu sín afɔdomɛ, nú acɛ e é na kpa é, alǒ, susu e é na xɔ é ni mya nukún n’i jɛ nukɔn. Flín ɖɔ Satáan nɔ ba ɖɔ mǐ ni ɖó linlin cejɛnnabi tɔn e gbɛtɔ́ lɛ nɔ ɖó é. É kpéwú bo ɖu ɖò mɛjitɔ́ mǐtɔn nukɔntɔn lɛ, Adamu kpo Ɛvu kpo jí. (Bǐbɛ̌mɛ 3:1-6) Amɔ̌, é kpé Jonatáan wu ǎ. Kpɔ́n lee xomɛ na ko sin Satáan sɔ́ é! Hwi lɔ ka na ɖí xwi xá mɛtɛnkpɔn mɔhun lɛ à? Mǐ ɖò gbɛ̀ nɔ wɛ ɖò hwenu e cejɛnnabi kpé tókɔ awɔnkɔ é. (2 Timɔtée 3:1-5) Cejɛnnabinɔ e Jonatáan má nyí ǎ é kpo gbeji e é nɔ é kpo ka na kplɔ́n nǔ mǐ à?\nÐó Jonatáan nyí xɔ́ntɔn gbejinɔtɔ́ ɖé wutu ɔ, é gb’akpá nú xɔ́ntɔn tɔn Davidi ɖɔ é ni hɔn hwlá\n“A Yí Wǎn nú Mì Bɔ É Vɛ́ Jlɛ́”\nWǎn e Sawulu gbɛ́ nú Davidi é lɛ́ syɛn d’eji bǐ. Jonatáan flú bǐ hwenu e é mɔ bɔ tɔ́ tɔn ɖò xlonɔnú mɔhun wà wɛ, bo xò mɛ e ɖò ahwankpá ɔ mɛ lɛ é kplé bɔ ye lɛlɛ̌ dó toxo ɔ bo na mɔ tɛn dó hu nya xomɛvɔnɔ enɛ é. (1 Samuwɛli 24:1, 2, 12-15; 26:20) Jonatáan ka nɔ gudo na wɛ à? É nyɔ́ tawun ɖɔ Mawuxówema ɔ kún ɖɔ gbeɖé kpɔ́n ɖɔ é xò kpóɖó nú mɛ ɖěɖee ɖò ahwankpá ɔ mɛ bɔ è byɔ ye ɖɔ ye ni wà nǔ masɔgbe lɛ é é ó. Gbeji e Jonatáan ɖè nú Jehovah, Davidi, kpo xɔ́ntɔn zunzun sín akpá e éɖesunɔ dó é kpo é zɔ́n bɔ nǔ nyí mɔ̌ ǎ.\nWanyiyi e é ɖó nú xɔ́ntɔn tɔn winnyawinnya ɔ é huzu kpɔ́n ǎ. Nukɔnmɛ ɔ, ali hun n’i b’ɛ na lɛ́ xò gò Davidi. Holɛca wɛ, tinmɛ tɔn wɛ nyí “Atínkanmɛ.” Zungbó ɖé wɛ Holɛca nyí, bo ɖò sókan mɛ, lobo sixu ɖó kilomɛtlu yɔywɛ ɖé dó tofɔligbé-zǎnzǎnhweji Eblɔ́n tɔn. Etɛwu Jonatáan ka sɔ́ gbɛ̀ tɔn ɖó axɔ nu bo yì ba nya enɛ e ɖò hinhɔn gbɔn gbějagběja wɛ é kpɔ́n? Biblu ɖɔ nú mǐ ɖɔ nǔ e sísɛ́ ɛ é wɛ nyí ɖɔ é jló na d’alɔ Davidi “bo dó wusyɛn lanmɛ n’i, ɖɔ é ni ɖeji dó Mawu wu.” (1 Samuwɛli 23:16) Nɛ̌ Jonatáan ka wà mɔ̌ gbɔn?\nJonatáan ɖɔ nú xɔ́ntɔn tɔn winnyawinnya ɔ ɖɔ, “ma ɖi xɛsi nú nǔ ɖebǔ ó.” É lɛ́ na ɛ jiɖe gɔ́ na ɖɔ: “Tɔ́ ce Sawulu sixu hu we ǎ.” Etɛ jí ganjɛwu nina mɛ enɛ ka jinjɔn? Nǔɖiɖi adodwé e Jonatáan ɖó ɖɔ linlin Jehovah tɔn na jɛnu é jí wɛ é jinjɔn. É ɖɔ gɔ́ na ɖɔ: “A na ɖu axɔsu ɖò Izlayɛli.” È ko zɔ́n azɔ̌ gbeyiɖɔ Samuwɛli, b’ɛ ko ɖɔ enɛ ɖò xwè ɖé lɛ ɖíe, bɔ Jonatáan flín Davidi dìn ɖɔ xó Jehovah tɔn nɔ nyí nǔgbo tɛgbɛ. Nɛ̌ Jonatáan ka nɔ kpɔ́n sɔgudo éɖesunɔ tɔn sɛ́dó gbɔn? “Nyɛ na bɔ dó wǔ we.” Kpɔ́n lee é sɔ́ éɖée hwe sɔ́ é! É na nɔ acɛ nya enɛ e é wà ɖaxó nú xwè 30 é tɔn glɔ́, bo lɛ́ nɔ gudo n’i. Jonatáan sú ta na, bo ɖɔ: “Tɔ́ ce ɖesu tuùn mɔ̌ ganji.” (1 Samuwɛli 23:17, 18) Ðò Sawulu ɖesu sín ayi mɛ ɔ, é tuùn ɖɔ ayǐjijɛ emitɔn ɔ gaan wɛ é ko ɖè; é tuùn ɖɔ emi kún sixu ɖu ɖò mɛ e Jehovah ko sɔ́ b’ɛ na nyí axɔsu bɔ dó emi wu é jí ó!\nJonatáan dó wusyɛn lanmɛ nú Davidi hwenu e é ɖò hudo mɛ é\nÉ ɖò wɛn ɖɔ ɖò xwè e bɔ d’ewu lɛ é mɛ ɔ, Davidi lin tamɛ dó nǔ e ko wá yì lɛ é jí hweɖelɛnu, taji ɔ, dó gò enɛ e ye xò yeɖée é jí. Azɔn gudo tɔn e ye mɔ yeɖée é nɛ. É blawǔ ɖɔ linlin e Jonatáan ɖó, bo na xò kpóɖó nú Davidi é cifo.\nJonatáan gɔ́ nú tɔ́ tɔn bɔ ye tɔ́n ahwan Filisitɛ́ɛn ɖěɖee ɖɔ nyi wɛn ɖɔ emi nyí kɛntɔ́ Izlayɛli-ví lɛ tɔn lɛ é. É sixu gɔ́ nú tɔ́ tɔn bɔ ye yì fun ahwan, bɔ ayixa tɔn ka na dóhwɛ ɛ ǎ, ɖó é lɔn nú nǔwanyido tɔ́ tɔn tɔn dó afɔgblɛ́gblɛ̌ afɔ mɛ n’i ɖò sinsɛnzɔ́ Jehovah tɔn mɛ ǎ. É fun ahwan kpo akɔ́nkpinkpan kpo, kpo gbejininɔ kpo lee é ko nɔ bló gbɔn tɛgbɛ é, amɔ̌, ahwan ɔ kpa Izlayɛli ǎ. Nǔwanyido Sawulu tɔn syɛn kaka b’ɛ tlɛ ɖó alɔ ɖò awovínúwiwa mɛ, hwɛhuhu syɛnsyɛn ɖé wɛ nǔ enɛ ka nyí ɖò Mawusɛ́n ɔ mɛ, enɛ wu ɔ, Jehovah sɔ́ nɔ kɔn nyɔna ɖě dó jǐ tɔn ǎ. Vǐ sunnu Sawulu tɔn atɔn kú ɖò ahwan ɔ mɛ, Jonatáan lɔ ɖò ye mɛ. Sawulu gblewǔ vantankánnyá, bo gbɔ bo hu éɖée.—1 Samuwɛli 28:6-14; 31:2-6.\nJonatáan ɖɔ: “A na ɖu axɔsu ɖò Izlayɛli, bɔ nyɛ na bɔ dó wǔ we.”—1 Samuwɛli 23:17\nDavidi flú bǐ. Nya enɛ e nɔ nyɔ́ xomɛ, bo nɔ lɛ́ sɔ́ hwɛ kɛ mɛ é tlɛ sè wuvɛ̌ dó Sawulu e dó ya tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ bǐ n’i é tamɛ. Davidi kpa han ɖé dó Sawulu kpo Jonatáan kpo tamɛ. Vlafo, xógbe e byɔ lanmɛ tawun bɔ Davidi dó dó wěɖexámɛtɔ́ vívɛ́ tɔn kpo xɔ́ntɔn vívɛ́ tɔn kpo wu lɛ é sixu ko ɖíe: “Nɔví ce Jonatáan, kú towe wɛ zɔ́n bɔ un ɖò wuvɛ̌ mɔ̌ wɛ lě, hwi wɛ nɔ dó xomɛhunhun nú mì. A yí wǎn nú mì bɔ é vɛ́ jlɛ. Wanyiyi e a ɖó nú mì ɔ hú wǎn e è nɔ yí nú nyɔnu é.”—2 Samuwɛli 1:26.\nDavidi wɔn akpá e é dó nú Jonatáan é kpɔ́n ǎ. Xwè e bɔ d’ewu lɛ é mɛ ɔ, é ba Jonatáan sín vǐ sunnu e nɔ nyí Mɛfibáalu é mɔ, bo kpé nukún wǔ tɔn. (2 Samuwɛli 9:1-13) É ɖò wɛn ɖɔ gbeji e Jonatáan nɔ é, wi e é ɖó ɖò ta é kpo jlǒ e é ɖó, bo nɔ gbeji nú xɔ́ntɔn tɔn hwenu e é tlɛ byɔ ɖɔ gbejininɔ tɔn na gbɔn wuvɛ̌ syɛnsyɛn lɛ mɛ é kplɔ́n nǔ gegě Davidi. Mǐ lɔ ka na kplɔ́n nǔ mɔhun lɛ à? Mǐ ka sixu zun xɔ́ntɔn e cí Jonatáan ɖɔhun lɛ é à? Mǐɖesunɔ ka sixu nyí xɔ́ntɔn mɔhun à? Enyi mǐ nɔ d’alɔ xɔ́ntɔn mǐtɔn lɛ nú ye nɔ hɛn nǔɖiɖi e ye ɖó nú Jehovah é lidǒ, bo nɔ nɔ gbeji nú Mawu jɛ nukɔn, lobo nɔ lɛ́ nɔ gbeji bo ma nɔ nya ɖagbe mǐɖesunɔ tɔn lɛ gbé jɛ nukɔn ǎ ɔ, mǐ na nyí xɔ́ntɔn alɔkpa e Jonatáan nyí é. Mɔ̌ mɛ ɔ, mǐ na ɖi nǔ éɖɔhun.\nXóɖóxámɛ Sín Kancica ɖé ka Wɛ À?\nDobanúnǔtɔ́ ɖé lɛ wá gbeta ɔ kɔn ɖɔ kancica enɛ e ɖò Jonatáan kpo Davidi kpo tɛntin é ɔ, sunnu ɖóxó xá sunnu sín kancica ɖé wɛ. Biblu ka nɔ gudo nú linlin enɛ à? Mǐ ni kpɔ́n nǔ taji e bɔ d’ewu lɛ é.\nWemafɔ Biblu tɔn lɛ ɖexlɛ́ ɖɔ é kún nyí kancica xóɖóxámɛ tɔn ɖé ó. Xó ɖěɖee Davidi ɖɔ dó Jonatáan wu bɔ è nɔ xà hwɛhwɛ é wɛ nyí ɖɔ: “Wanyiyi e a ɖó nú mì ɔ hú wǎn e è nɔ yí nú nyɔnu é.” (2 Samuwɛli 1:26) Mɛɖé lɛ nɔ lɛ́ zɔ́n dó wemafɔ ɖěɖee ɖɔ ɖɔ ye mɛ sunnu we lɛ kísi nú yeɖée é wu. (1 Samuwɛli 20:41, nwt) Amɔ̌, xókwín kpo xógbe wanyiyi tɔn ɖěɖee sunnu we nɔ dó nú yeɖée lɛ é gbakpé ɖò Biblu sín táan mɛ, bo lɛ́ ɖò aca e mɛ lɛ ɖó ɖò Gbadahweji Azíi tɔn é mɛ, é ka nyí xóɖóxámɛ ǎ.—1 Samuwɛli 10:1; 2 Samuwɛli 19:39.\nSunnu we lɛ bǐ wɛ d’asì, bo lɛ́ ɖó vǐ. Davidi ɖó asì gegě, bo lɛ́ ɖó vǐ kɔn nyi kpɔ́. (2 Samuwɛli 5:13-16) È ɖɔ asì Jonatáan tɔn sín nyikɔ ǎ, amɔ̌, é jì vǐ sunnu ɖé, bɔ nyikɔ tɔn nɔ nyí Mɛfibáalu.—2 Samuwɛli 4:4; 1 Tan 8:34.\nSunnu we lɛ bǐ wɛ nɔ xwedó Mawusɛ́n ɔ. Nǔ e Jonatáan kpo Davidi kpo ɖó ɖò bǔ é wɛ nyí nǔɖiɖi kpo wanyiyi kpo e ye ɖó nú Jehovah é, gɔ́ nú alɛ e ye nu ɖò “Mawu Mavɔmavɔ nyikɔ mɛ” é. (1 Samuwɛli 20:41, 42) Mɔ̌ mɛ ɔ, tónúsíse nú Jehovah nyí nǔ taji tawun nú sunnu we enɛ lɛ, enɛ Mawusɛ́n ɔ ka gbɛ́ agalilɛ alɔkpa lɛ bǐ gbídígbídí, kaka jɛ sunnu na ɖóxó xá sunnu jí nɛ. (Levíi ví lɛ 18:22; 20:13) É na vɛwǔ tawun ɖɔ è ni ɖɔ ɖɔ Davidi kpo Jonatáan kpo ɖóxó xá yeɖée bo kún sɔ́ nɔ gbeji nú kancica xɔ́ntɔn zunzun tɔn yetɔn ó.\nNǔ ɖebǔ ɖò Biblu mɛ bo xlɛ́ ɖɔ Jonatáan, alǒ Davidi ɖó linlin xóɖóxámɛ ɖò sunnu kpo sunnu kpo tɛntin tɔn ǎ, è ka lɛ́ sè xóɖóxámɛ xó ɖò xɔ́ntɔn zunzun yetɔn mɛ ǎ. È ɖɔ mɔ̌ hǔn, nǔ e è ma mɔ xà ɖò tan ɔ mɛ ǎ é ɖɔ wɛ è ɖè nɛ.\n^ akpá. 10 Azɔn nukɔntɔn e Biblu ɖɔ xó dó Jonatáan wu ɖò bǐbɛ̌mɛ acɛkpikpa Sawulu tɔn tɔn é ɔ, xwè 20 mɔ̌ ɖó wɛ é ɖè, bo nyí ahwangán ɖé. (Kɛ́nsísɔ́ 1:3; 1 Samuwɛli 13:2) Xwè 40 wɛ Sawulu ka kp’acɛ na. Enɛ wu ɔ, ɖò hwenu e Sawulu kú é ɔ, xwè 60 mɔ̌ ɖó wɛ Jonatáan ɖè, bɔ Davidi ɖò xwè 30 ɖó wɛ. (1 Samuwɛli 31:2; 2 Samuwɛli 5:4) É ɖó wɛn ɖɔ Jonatáan nyí mɛxo nú Davidi nú xwè 30.\nÐi Nǔ Ye Ðɔhun Nùɖiɖi Ðiɖó nú Mawu\nSɛ́dó Mɛɖé Sɛ́dó Mɛɖé Nǔ Tɔn Jɛ Étɔn Jí\nÐI NǓ YE ÐƆHUN\nJonatáan: ‘Nǔ Ðebǔ Gló Jehovah Ǎ’


Lee È Sixu Ðó Wǔ Zɔ nú Gbɛ̀ ɔ Gbɔn É\nGBÈ E MƐ A SIXU XÀ DÓ É Acoli Afrikaans Alur Amharique-Gbè Arménie-Gbè Ateso-Gbè Aymara Azerbaïjan-Gbè Azerbaïjan-Gbè (Cyrillique) Bachkir Basque-Gbè Bassa (Cameroun) Batak (Karo) Belize Kriol Biak Bikol Boulou Cap-Vert gbè Cebuano Changana (Mozambique Tɔn) Chichewa Chin (Tiddim) Chin Hakha Chine-Gbè (Cantonais) Chine-Gbè (Dòdó Ɔ) Chine-Gbè (Ee Bɔkun É) Chinese Cantonese (Simplified) Chitonga Chitonga (Zimbabwe Tɔn) Chitumbuka Chiyao Chokwe Cibemba Cinyanja Corée-Gbè Créole Haïti Tɔn Créole Maurice Tɔn Créole Seychelles Tɔn Danemark-Gbè Douala Dusun Espagne-Gbè Fidji-Gbè Finlande-Gbè Flansegbe Fɔngbe Ga Galice-Gbè Glɛkigbe Glɛnsigbe Guarani Gungbe Haoussa Herero Hiligaynon Hindi Hongrie-Gbè Iban Ichinamwanga Iloko Indonésie-Gbè Irlande-Gbè Isoko Italie-Gbè Janmagbe Japon-Gbè Javan-Gbè Jula Kabiye Karen (S'gaw) Kazakh Kikaonde Kikuyu Kiluba Kinyarwanda Kirghistan-Gbè Kiribati-Gbè Kirundi Kisi Kongo Krio Kurde Kurmanji (Caucase) Kurde Kurmanji (Cyrillique) Kwanyama Kyangonde Lahu Lari Lhukonzo Lingala Lomwe Luganda Luvale Malay Malayalam Malte-Gbè Mambwé-Lungu Mbunda Mixtèque (Guerrero) Mongolie-Gbè Mooré Myanmar-Gbè Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ndonga Népali Ngangela Nias Norvège-Gbè Nsenga Nyaneka Nzema Okpe Otètèla Ourdou Ouzbékistan-Gbè Pangasinan Pays-Bas-Gbè Pologne-Gbè Portugal-Gbè Portugal-Gbè (Portugal) Quechua (Ayacucho Tɔn) Quechua (Bolivie Tɔn) Quechua (Cuzco Tɔn) Quichua (Chimborazo Tɔn) Quichua (Imbabura Tɔn) Romani (Tofɔligbé Grèce Tɔn Tɔn) Romani (Totaligbé Grèce Tɔn Tɔn) Ronga Runyankore Russie-Gbè Samoa-Gbè Sango Sena Sepedi Sesotho (South Africa) Shona Sidama Silozi Sinhala Slovaquie-Gbè Suède-Gbè Sunda Swahili-Gbè Swahili-Gbè (Rép. dém. du Congo) Tagalog Tamoul Tchèque-Gbè Tetun Dili Télougou Thaï Tigrinya Tok Pisin Tokunɔgbe Allemagne Tɔn Tokunɔgbe Amelika Tɔn Tokunɔgbe Bolivie Tɔn Tokunɔgbe Chine Tɔn Tokunɔgbe Colombie Tɔn Tokunɔgbe Cuba Tɔn Tokunɔgbe Espagne Tɔn Tokunɔgbe France Tɔn Tokunɔgbe Inde Tɔn Tokunɔgbe Indonésie Tɔn Tokunɔgbe Philippines Tɔn Tokunɔgbe Zambie Tɔn Tokunɔgbe Zimbabwe Tɔn Tonga-Gbè Tshiluba Tuvalu-Gbè Tzotzil Ukraine-Gbè Urhobo Uruund Valencian Vegbe Vietnam-Gbè Waray-Waray Wayuunaiki Wolaitsa Zandé\n“Mi sɔ́ nyí gbɛ̀ ɔ tɔn ǎ.”—JAAN 15:19.\n1. Etɛ ka ɖu ayi mɛ nú Jezu ɖò zǎn e jɛ nukɔn nú kú tɔn é mɛ?\nZǍN e jɛ nukɔn nú kú Jezu tɔn é mɛ wɛ. É tuùn ɖɔ emi ko ɖò ahwanvu emitɔn lɛ na jó dó wɛ, bɔ lee sɔgudo yetɔn na cí é ɖò ayi mɛ ɖu n’i wɛ. É ɖɔ nú ye ɖɔ: “Mi sɔ́ nyí gbɛ̀ ɔ tɔn ǎ.” (Jaan 15:19) Nukɔnmɛ ɔ, é xoɖɛ sɛ́dó Tɔ́ tɔn dó takún yetɔn mɛ ɖɔ: “Ye nyí gbɛ̀ ɔ tɔn ǎ, lee nyɛ lɔ ma nyí gbɛ̀ ɔ tɔn ǎ é ɖɔhun.” (Jaan 17:15, 16) Etɛ ɖɔ wɛ Jezu ka ɖè?\n2. Etɛ ka nyí “gbɛ̀” e xó Jezu ɖɔ é?\n2 Ðò fí ɔ, mɛ ɖěɖee ma tuùn Mawu ǎ, bo ɖò acɛ Satáan tɔn glɔ́ lɛ é dó gesí wɛ “gbɛ̀ ɔ” ɖè. (Jaan 14:30; Efɛzinu lɛ 2:2; Jaki 4:4; 1 Jaan 5:19) Nɛ̌ mǐ ma ka “sɔ́ nyí gbɛ̀ ɔ tɔn ǎ” gbɔn? Ðò xota elɔ mɛ ɔ, mǐ na ɖɔ xó dó enɛ jí ɖò ali gègě nu: Mǐ nɔ nɔ gbeji nú Axɔsuɖuto Mawu tɔn bo nɔ lɛ́ ɖó wǔ zɔ nú gbɛ̀ ɔ, enɛ wɛ nyí ɖɔ mǐ nɔ ɖó nu ɖò toxóɖiɖɔ mɛ ǎ. Mǐ nɔ ɖí xwi xá gbigbɔ gbɛ̀ ɔ tɔn. Mǐ nɔ nɔ jlɛ̌ jí ɖò nǔsisɔ mǐtɔn kpo acɔ́biba mǐtɔn kpo mɛ, bo nɔ lɛ́ ɖó linlin e ɖò jlɛ̌ jí é dó akwɛ wu. Mǐ nɔ lɛ́ fɔ “ahwanfunnu” e Mawu na mǐ lɛ é kplá.—Kpɔ́n Tinmɛ E Ðò Vivɔnu É 16gɔ́ ɔ.\nNƆ GBEJI NÚ AXƆSUÐUTO MAWU TƆN\n3. Nukún tɛ Jezu ka nɔ dó kpɔ́n toxóɖiɖɔ?\n3 Hwenu e Jezu ɖò ayikúngban jí é ɔ, é mɔ ɖɔ gbɛtɔ́ lɛ ɖò wuvɛ̌ gègě mɛ, bɔ gbɛ̀ kún bɔkun nú ye ɖebǔ ó. Nǔ yetɔn ɖu ayi mɛ n’i tawun bɔ é jló na d’alɔ ye. É ka huzu toxóɖiɖɔ sín gbɛ̌ta gán ɖé wɛ à? Eǒ. É tuùn ɖɔ Axɔsuɖuto Mawu tɔn alǒ acɛkpikpa enɛ wɛ hudo gbɛtɔ́ lɛ tawun. Jezu na huzu Axɔsu nú Axɔsuɖuto enɛ, bɔ Axɔsuɖuto ɔ wɛ nyí xota taji e jí wɛnjijla tɔn jinjɔn é. (Daniyɛli 7:13, 14; Luki 4:43; 17:20, 21) Jezu ɖó nu ɖò toxóɖiɖɔ mɛ ǎ, bɔ hwebǐnu wɛ é ɖó wǔ zɔ na. Hwenu e Jezu ɖò Tokpɔngán Hlɔma tɔn Pɔnsu Pilatu nukɔn é ɔ, é ɖɔ: “Axɔsuɖuɖu ce . . . nyí gbɛmɛ fí tɔn ǎ.” (Jaan 18:36) Ahwanvu tɔn lɛ lɔ ɖó wǔ zɔ na. Wema On the Road to Civilization ɖɔ ɖɔ Klisanwun nukɔntɔn lɛ kún “nɔ nɔ gǎn tɛn lɛ mɛ ɖò toxóɖiɖɔ linu [ó].” Égbé ɔ, Klisanwun nugbǒ lɛ lɔ nɔ lin nǔ ɖokpo ɔ. Mǐ nɔ nɔ gudo nú Axɔsuɖuto Mawu tɔn kpo gbejininɔ kpo, bo nɔ ɖó wǔ zɔ nú toxóɖiɖɔxó gbɛ̀ ɔ tɔn lɛ.—Matie 24:14.\nA ka kpé nǔ wu bo na tín nǔ e wu a nɔ nɔ gudo nú Axɔsuɖuto Mawu tɔn kpo gbejininɔ kpo é mɛ à?\n4. Nɛ̌ Klisanwun nugbǒ lɛ ka nɔ nɔ gudo nú Axɔsuɖuto Mawu tɔn gbɔn?\n4 Afɔsɔ́ɖótetɔ́ lɛ nɔ sɔ́ afɔ acɛkpikpa yetɔn tɔn ɖó te ɖò tò ɖevo mɛ, enɛ wu ɔ, ye nɔ ɖó nu ɖò toxóɖiɖɔ mɛ ɖò fí e ye yì é ǎ. Mɛ yí ami dó ɖè ɖěɖee ɖó nukúnɖiɖo bo na kp’acɛ xá Klisu ɖò jixwé lɛ é lɔ ɖò ninɔmɛ ɖokpo ɔ mɛ. Pɔlu wlan nǔ sɛ́dó Klisanwun yí ami dó ɖè lɛ ɖɔ: “Klisu nu ɖɔ xó dó wɛ mǐ ɖè, [alǒ ‘mǐ nyí afɔsɔ́ɖótetɔ́ Klisu tɔn,’ nwt].” (2 Kɔlɛntinu lɛ 5:20) Mɛ yí ami dó ɖè lɛ nɔte nú acɛkpikpa Mawu tɔn. Ye nɔ ɖó nu ɖò toxóɖiɖɔ kpo xó ɖěɖee kúnkplá acɛkpikpa gbɛ̀ ɔ tɔn lɛ é kpo ɖě mɛ ǎ. (Filipunu lɛ 3:20) É nyɔ́ wà ɔ, mɛ yí ami dó ɖè lɛ nɔ d’alɔ gbɛtɔ́ livi mɔkpan, bonu ye na kplɔ́n nǔ dó Mawu sín acɛkpikpa wu. “Lɛngbɔ̌ ɖevo” ɖěɖee ɖó nukúnɖiɖo bo na nɔ gbɛ̀ kaka sɔyi ɖò gbɛ̀ yɔyɔ̌ Mawu tɔn mɛ “lɛ” é nɔ nɔ gudo nú mɛ yí ami dó ɖè lɛ. Ye lɔ nɔ ɖó wǔ zɔ nú gbɛ̀ ɔ. (Jaan 10:16; Matie 25:31-40) É ɖò wɛn ɖɔ Klisanwun nugbǒ ɖebǔ kún na ɖó nu ɖò toxóɖiɖɔ gbɛ̀ elɔ tɔn mɛ ó.—Xà Ezayíi 2:2-4.\n5. Nǎ hwɛjijɔ e wu Klisanwun lɛ ma nɔ fun ahwan ǎ é ɖokpo.\n5 Klisanwun nugbǒ lɛ nɔ kpɔ́n nùɖitɔ́ hàtɔ́ yetɔn lɛ bǐ dó mɔ xwédo yetɔn, bɔ ye lɛ́ ɖò bǔ, ye gosin tò vovo alǒ aca vovo mɛ có, nǔ ka nyí mɔ̌. (1 Kɔlɛntinu lɛ 1:10) Enyi è byɔ mǐ ɖɔ mǐ na yì ahwan ɔ, xwédo mǐɖesu tɔn, alǒ, nùɖitɔ́ hàtɔ́ mǐtɔn lɛ wɛ mǐ ja ahwan fun xá gbé nɛ, Jezu ka ɖegbe ɖɔ mǐ ni yí wǎn nú ye. (Jaan 13:34, 35; 1 Jaan 3:10-12) Gɔ́ nú enɛ ɔ, Jezu lɛ́ ɖɔ nú ahwanvu tɔn lɛ ɖɔ ye ni yí wǎn nú mɛ ɖěɖee tlɛ nyí kɛntɔ́ yetɔn lɛ é.—Matie 5:44; 26:52.\n6. Nɛ̌ Jehovah sɛntɔ́ e zé yeɖée jó n’i lɛ é ka nɔ kpɔ́n acɛkpikpa lɛ gbɔn?\n6 Mǐ nyí Klisanwun có, mǐ ka nɔ lɛ́ w’azɔ̌ syɛnsyɛn bo nɔ nyí toví ɖagbe. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, mǐ nɔ ɖó sísí nú acɛkpikpa gbɔn tónúsíse nú sɛ́n tɔn lɛ kpo takwɛ mǐtɔn lɛ súsú kpo gblamɛ. Amɔ̌ hwebǐnu ɔ, mǐ nɔ ganjɛwu ɖɔ mǐ sɔ́ “nǔ e nyí Mawu tɔn ɔ jó nú Mawu.” (Maki 12:17; Hlɔmanu lɛ 13:1-7; 1 Kɔlɛntinu lɛ 6:19, 20) Nǔ elɔ lɛ ɖò “nǔ e nyí Mawu tɔn ɔ” mɛ: wanyiyi e mǐ ɖó n’i é, tónú e mǐ nɔ sè n’i é kpo sɛ̀n e mǐ nɔ sɛ̀n ɛ é kpo. (Luki 4:8; 10:27; xà Mɛsɛ́dó 5:29.) Biblu ɖɔ: “Ðó nú mǐ ɖò gbɛ̀ ɔ, mǐ ɖò gbɛ̀ nú Jehovah, nú mǐ kú ɔ, mǐ kú nú Jehovah. Enɛ wu ɔ, nú mǐ ɖò gbɛ̀ oo, nú mǐ kú oo, Jehovah tɔn wɛ mǐ nyí.” (Hlɔmanu lɛ 14:8, nwt) Enɛ wu ɔ, mǐ nɔ ɖò gbesisɔmɛ bo na kú hú ɖɔ mǐ na tlitó nú Jehovah.\nÐǏ XWI XÁ ‘GBIGBƆ GBƐ̀ Ɔ TƆN’\n7, 8. Etɛ ka nyí ‘gbigbɔ gbɛ̀ ɔ tɔn’? Nɛ̌ é ka nɔ wà nǔ dó gbɛtɔ́ lɛ wu gbɔn?\n7 Wǔ ɖiɖó zɔ nú gbɛ̀ Satáan tɔn sín tinmɛ wɛ nyí ɖɔ mǐ na jó ‘gbigbɔ gbɛ̀ ɔ tɔn’ dó bonu é na wà nǔ dó mǐ wu ǎ. Gbigbɔ enɛ ɔ wɛ nyí ali e nu Satáan nɔ ba ɖɔ è ni nɔ lin nǔ kpɔ́n bo lɛ́ wà nǔ ɖè é, enɛ wɛ nɔ xlɛ́ ali mɛ ɖěɖee ma nɔ sɛ̀n Jehovah ǎ lɛ é. Amɔ̌, Klisanwun lɛ nɔ ɖí xwi xá linlin enɛ. Lee Pɔlu ɖɔ gbɔn é ɔ, “mǐdɛɛ lɛ ɔ, enyi [gbigbɔ] e ɖò gbɛ̀ elɔ mɛ ɔ wɛ è na mǐ ǎ; loɔ, Mawu na mǐ [gbigbɔ] e gosin gɔ̌n tɔn é.”—1 Kɔlɛntinu lɛ 2:12; Efɛzinu lɛ 2:2, 3; kpɔ́n Tinmɛ E Ðò Vivɔnu É 17gɔ́ ɔ.\n8 Gbigbɔ gbɛ̀ ɔ tɔn nɔ zɔ́n bɔ gbɛtɔ́ lɛ nɔ nyí cejɛnnabinɔ, goyitɔ́ kpo gǔfɔntɔ́ kpo. É nɔ bló bɔ ye nɔ lin ɖɔ é kún byɔ ɖɔ è ni setónú nú Mawu ó. Satáan jló ɖɔ gbɛtɔ́ lɛ ni wà nǔ ɖebǔ e jló ye é, bo ma lin nǔ kpɔ́n dó nǔ e é na jì lɛ é jí ó. É ba ɖɔ gbɛtɔ́ lɛ ni ɖi ɖɔ “jlǒ nyanya lɛ” kpo “nukún ɖò mɛ gban mɛ” kpo ni nyí nǔ taji hugǎn nú ye ɖò gbɛmɛ. (1 Jaan 2:16; 1 Timɔtée 6:9, 10) Awovi ɖò gǎn dó wɛ syɛnsyɛn bo na flú mǐ mɛ Jehovah sɛntɔ́ lɛ, lobo lilɛ jɔ nú mǐ bonu mǐ na lin nǔ kpɔ́n éɖɔhun.—Jaan 8:44; Mɛsɛ́dó 13:10; 1 Jaan 3:8.\n9. Nɛ̌ gbigbɔ gbɛ̀ ɔ tɔn ka nɔ wà nǔ dó mǐ wu gbɔn?\n9 Jɔhɔn e mǐ nɔ gbɔ́n é ɖɔhun ɔ, mɔ̌ wɛ gbigbɔ gbɛ̀ ɔ tɔn lɛlɛ̌ dó mǐ gbɔn. Nú mǐ ma w’azɔ̌ syɛnsyɛn bo ɖí xwi xá gbigbɔ enɛ ǎ ɔ, é na wà nǔ dó mǐ wu. (Xà Nùnywɛxó 4:23.) Enɛ sixu bɛ́ dɛ̌dɛ̌, é wɛ nyí ɖɔ mǐ na lɔn bɔ lee mɛ e ma nɔ sɛ̀n Jehovah ǎ lɛ é nɔ lin nǔ kpɔ́n, bo nɔ lɛ́ wà nǔ gbɔn é na jɛ nǔ wà dó mǐ wu jí. (Nùnywɛxó 13:20; 1 Kɔlɛntinu lɛ 15:33) Alǒ, nǔ lehun lɛ, ɖi fɔtóo nùblibliwiwa tɔn, gǔfɔndómawuji alǒ lɔnyiji-fɔnkan sín agbahwlɛnhwlɛn ɖaxó lɛ sixu wà nǔ dó mǐ wu.—Kpɔ́n Tinmɛ E Ðò Vivɔnu É 18gɔ́ ɔ.\n10. Nɛ̌ mǐ ka sixu ɖí xwi xá gbigbɔ gbɛ̀ ɔ tɔn gbɔn?\n10 Dìn ɔ, nɛ̌ mǐ ka sixu wà gbɔn bɔ gbigbɔ gbɛ̀ ɔ tɔn ma na wà nǔ dó mǐ wu ǎ? Mǐ ɖó na tɛ́ dó Jehovah wu, bo jó nùnywɛ tɔn dó nú é ni xlɛ́ ali mǐ. Mǐ ɖó na nɔ xoɖɛ hwebǐnu bo byɔ gbigbɔ mímɛ́ tɔn lobo hɛn alɔnu mǐtɔn ján ɖò sinsɛnzɔ́ tɔn mɛ. Jehovah wɛ nyí Mɛ e ɖó hlɔnhlɔn hugǎn ɖò wɛkɛ ɔ mɛ é. Mǐ ɖeji ɖɔ é sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na ɖí xwi xá gbigbɔ gbɛ̀ ɔ tɔn.—1 Jaan 4:4.\nNǓ NǓSISƆ TOWE NI NƆ KPA SUSU NÚ MAWU\n11. Nɛ̌ gbigbɔ gbɛ̀ ɔ tɔn ka nɔ wà nǔ dó lee mɛ lɛ nɔ sɔnǔ gbɔn é wu gbɔn?\n11 Mǐ nɔ lɛ́ xlɛ́ ɖɔ mǐ kún nyí gbɛ̀ ɔ tɔn ó gbɔn nǔsisɔ kpo acɔ́biba mǐtɔn kpo gblamɛ. Mɛ e ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ lɛ é gègě nɔ sɔnǔ, bo na dó dɔn ayi mɛ ɖevo lɛ tɔn wá yeɖée jí, bo na dó fɔ́n jlǒ blíblí lɛ dó ayi mɛ nú mɛ, bo nɔ lɛ́ xlɛ́ ɖɔ emi ɖò gǔ fɔ́n wɛ alǒ xlɛ́ lě dò ye ɖó akwɛ sɔ́ é. Mɛ ɖevo lɛ nɔ wlíbò nú yeɖée ǎ. Ye nɔ sɔnǔ bo nɔ cí hannyaa alǒ dó nǔ e blí lɛ é. Mǐ na lɔn nú nùwalɔ enɛ lɛ ɖě ni wà nǔ dó lee mǐ nɔ sɔnǔ, bo nɔ lɛ́ ba acɔ́ gbɔn é wu ǎ.\nUn ka nɔ kpa susu nú Jehovah gbɔn lee un nɔ sɔnǔ gbɔn é gblamɛ à?\n12, 13. Nugbodòdó tɛ lɛ ka ɖó na d’alɔ mǐ, bɔ mǐ na wá gbeta nǔ e mǐ na dó é tɔn kɔn?\n12 Ðó Jehovah sɛntɔ́ wɛ mǐ nyí wutu ɔ, mǐ nɔ ba hwebǐnu ɖɔ nǔsisɔ mǐtɔn ni nyɔ́ kpɔ́n, enɛ wɛ nyí ɖɔ nǔsisɔ mǐtɔn ni mɛ́, ma cí kluyɔɔ ó, ma zɛkpá ó, lobo ka jɛxa ninɔmɛ ɔ. Mǐ nɔ sɔnǔ “ɖò yɛ̌yi mɛ, ɖò jlɛ̌ jí,” bo na mɔ tɛn dó xlɛ́ ɖɔ mǐ “nɔ sí Mawu.”—1 Timɔtée 2:9, 10; Judi 21.\n13 Lee mǐ nɔ sɔnǔ gbɔn é sixu zɔ́n bɔ mɛ ɖevo lɛ ɖó linlin ɖagbe alǒ nyanya dó Jehovah kpo togun tɔn kpo wu. Mǐ jló na wà nǔ “bǐ, bo dó sɔ́ Mawu sù.” (1 Kɔlɛntinu lɛ 10:31) Jlɛjininɔ nɔ byɔ ɖɔ è ni ɖó sísí nú lee nǔ nɔ cí nú mɛ ɖevo lɛ é kpo linlin yetɔn lɛ kpo. Enɛ wu ɔ, hwenu e mǐ nɔ ɖò gbeta nǔ e mǐ na dó alǒ lee mǐ na sɔnǔ gbɔn é tɔn kɔn wá wɛ é ɔ, mǐ nɔ flín ɖɔ gbeta mǐtɔn lɛ sixu wà nǔ dó mɛ ɖevo lɛ wu.—1 Kɔlɛntinu lɛ 4:9; 2 Kɔlɛntinu lɛ 6:3, 4; 7:1.\n14. Etɛ jí mǐ ka ɖó na nɔ lin nǔ kpɔ́n dó hwenu e mǐ ɖò nǔ e mǐ na dó ɖò Klisanwun sín azɔ̌ mǐtɔn lɛ hwenu lɛ é cyan wɛ é?\n14 Nɛ̌ mǐ ka nɔ sɔnǔ gbɔn hwenu e mǐ xwè kplé alǒ kúnnuɖegbe é? Mǐ ka nɔ dɔn ayi mɛ ɖevo lɛ tɔn wá mǐɖée jí dingan wɛ à? Nǔsisɔ mǐtɔn ka nɔ doya nú mɛ ɖevo lɛ sín ayixa wɛ à? Mǐ ka nɔ lin ɖɔ lee mǐ nɔ sɔnǔ gbɔn é kún kàn mɛɖé ó, lé mǐɖokponɔ wɛ é kàn wɛ à? (Filipunu lɛ 4:5; 1 Piyɛ́ɛ 5:6) É ɖò wɛn ɖɔ mǐ nɔ jló na nyɔ́ kpɔ́n, amɔ̌, nǔ e na zɔ́n bɔ mɛ ɖevo lɛ na sɛkpɔ mǐ hugǎn é wɛ nyí jijɔ Klisanwun tɔn mǐtɔn lɛ. Nú Jehovah kpɔ́n mǐ ɔ, jijɔ ɖěɖee é nɔ mɔ lɛ é nɛ. Ye nɔ xlɛ́ mɛ alɔkpa e mǐ nyí ɖò xomɛ é, “acɔ́ xomɛ tɔn . . . enɛ wɛ xɔ akwɛ ɖaxó ɖò Mawu gɔ́n.”—1 Piyɛ́ɛ 3:3, 4.\n15. Etɛwu Jehovah ma ka ɖɔ ɖɔ lě wɛ mǐ na nɔ sɔnǔ gbɔn tawun ǎ?\n15 Jehovah slɛ́ sɛ́n ɖěɖee mǐ na xwedó ɖò nǔsisɔ sín akpáxwé lɛ é, bo ɖɔ ɖɔ nǔ lě wɛ mǐ ɖó na dó ǎ. É nyɔ́ wà ɔ, é na mǐ nugbodòdó Biblu tɔn ɖěɖee sixu d’alɔ mǐ, bɔ mǐ na wá gbeta ɖagbe lɛ kɔn é. (Eblée lɛ 5:14) É ba ɖɔ mǐ ni sɔ́ gbeta e kɔn mǐ na wá lɛ é, kpɛví kpo ɖaxó kpo bǐ junjɔn wanyiyi e mǐ ɖó nú é kpo mɛ ɖevo lɛ kpo é jí. (Xà Maki 12:30, 31.) Gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ ɔ, togun Jehovah tɔn nɔ sɔnǔ gbɔn alɔkpa vovo, b’ɛ nɔ sɔgbe xá aca yetɔn kpo nǔ e yeɖesunɔ mɛtún ɔ jló é kpo. Vogbingbɔn enɛ nɔ nyɔ́ kpɔ́n bo nɔ lɛ́ dɔn mɛ.\nLINLIN E ÐÒ JLƐ̌ JÍ É ÐIÐÓ DÓ AKWƐ WU\n16. Nɛ̌ linlin e gbɛ̀ ɔ nɔ ɖó dó akwɛ wu é ka nyí flijɛ nǔ e Jezu ɖɔ é tɔn gbɔn? Nǔ tɛ lɛ mǐ ka ɖó na kanbyɔ mǐɖée?\n16 Satáan ba ɖɔ gbɛtɔ́ lɛ ni nɔ lin ɖɔ akwɛ kpo nǔɖokan lɛ kpo wɛ na na ye awǎjijɛ, amɔ̌, Jehovah sɛntɔ́ lɛ tuùn ɖɔ nùvú séé wɛ. Mǐ nɔ ɖeji dó xó Jezu tɔn elɔ wu: “Nú gbɛtɔ́ na bo ɖó nǔ gbɔn ɖebǔ ɔ, gbɛ̀ jɔ gbɛ̀ ɔ ɖò dɔkun tɔn lɛ mɛ ǎ.” (Luki 12:15) Akwɛ sixu na mǐ awǎjijɛ jɔ awǎjijɛ ǎ. É sixu na mǐ xɔ́ntɔn jɔ xɔ́ntɔn lɛ, fífá ayi mɛ tɔn alǒ gbɛ̀ mavɔmavɔ ǎ. Nugbǒ wɛ ɖɔ mǐ ɖó hudo nǔɖokan ɖé lɛ tɔn, bo nɔ lɛ́ jló na ɖu vivǐ gbɛ̀ mǐtɔn tɔn. Amɔ̌, Jezu kplɔ́n mǐ ɖɔ nú mǐ ɖó kancica ɖagbe ɖé xá Mawu, bonu sɛ̀n e mǐ nɔ sɛ̀n ɛ é nyí nǔ taji hugǎn ɖò gbɛ̀ mǐtɔn mɛ ɔ, mǐ na ɖó awǎjijɛ. (Matie 5:3, nwt; 6:22) Kanbyɔ hwiɖée ɖɔ: ‘Linlin e gbɛ̀ ɔ nɔ ɖó dó akwɛ wu é ka wà nǔ dó wutu ce wɛ à? Akwɛ wɛ ka nyí nǔ taji e jí un nɔ lin tamɛ dó, alǒ ɖɔ xó dó é à?’—Luki 6:45; 21:34-36; 2 Jaan 6.\n17. Enyi mǐ gbɛ́ linlin e gbɛ̀ ɔ nɔ ɖó dó akwɛ wu é ɔ, nɛ̌ gbɛ̀ mǐtɔn ka na kpɔ́n te d’eji gbɔn?\n17 Enyi mǐ sɔ́ ayi dó Jehovah sinsɛn jí, bo gbɛ́ linlin e gbɛ̀ ɔ nɔ ɖó dó akwɛ wu é ɔ, gbɛ̀ mǐtɔn na ɖó nu. (Matie 11:29, 30) Mǐ na ɖó awǎjijɛ, bo na lɛ́ ɖó fífá ayi mɛ tɔn. (Matie 6:31, 32; Hlɔmanu lɛ 15:13) Nǔɖokan lɛ na ɖó adohu adohu nú mǐ zɛ xwé wu ǎ. (Xà 1 Timɔtée 6:9, 10.) Mǐ na ɖu vivǐ awǎjijɛ e è nɔ mɔ ɖò nǔ na mɛ mɛ é tɔn. (Mɛsɛ́dó 20:35) Lee mǐ nɔ zán gbɛ̀ gbɔn é na zɔ́n bɔ mǐ na mɔ hwenu gègě, bo na nɔ zán kpo mɛ e mǐ yí wǎn na lɛ é kpo. Mǐ sixu nɔ lɛ́ d’amlɔ ganji lɔ.—Nùnywɛtɔ́xó 5:11.\n“AHWANFUNNU E MAWU NA MI LƐ É BǏ”\n18. Etɛ Satáan ka ɖò gǎn dó wɛ bo na wà nú mǐ?\n18 Satáan ɖò gǎn dó wɛ bo na hɛn kancica e ɖò mǐ kpo Jehovah kpo tɛntin é gblé, enɛ wu ɔ, mǐ ɖó na wà nǔ e wu mǐ kpé é bǐ bo cyɔn alɔ kancica enɛ jí. “Nǔɖoyɛswímɛ nyanya” lɛ fun ahwan xá wɛ mǐ ɖè. (Efɛzinu lɛ 6:12) Satáan kpo awovi tɔn lɛ kpo ba ɖɔ mǐ ni ɖó awǎjijɛ alǒ nɔ gbɛ̀ kaka sɔyi ǎ. (1 Piyɛ́ɛ 5:8) Kɛntɔ́ hlɔnhlɔnnɔ enɛ lɛ ɖò ahwan fun xá mǐ wɛ, amɔ̌, kpo alɔdo Jehovah tɔn kpo ɔ, mǐ sixu ɖu ɖ’eji!\n19. Nɛ̌ Efɛzinu lɛ 6:14-18 ka tinmɛ “ahwanfunnu” Klisanwun ɖé tɔn gbɔn?\n19 Ðò hwexónu ɔ, sɔja lɛ nɔ fɔ ahwanfunnu lɛ kplá bo na dó cyɔn alɔ yeɖée jí ɖò ahwangbenu. Ðò ali ɖokpo ɔ nu ɔ, mǐ ɖó na fɔ “ahwanfunnu” e Jehovah na mǐ lɛ é kplá. (Efɛzinu lɛ 6:13) Ye na cyɔn alɔ mǐ jí. Efɛzinu lɛ 6:14-18 ɖɔ xó dó ahwanfunnu enɛ lɛ wu, bo ɖɔ: “Hǔn mi bo ɖò acéjí. Nugbǒ ni nyí gǒjiblanú ɖò alin mitɔn; hwɛjijɔ ni nyí ganwu nú mi dó. Kàn ɖó dó Wɛnɖagbe e nɔ na fífá mɛ ɔ jlájlá wu ni nyí afɔkpa ɖò afɔ mitɔn. Nùɖiɖi ni nyí gǎglónú nú mi, bonu mi nɔ sɔ́ hɛn tɛgbɛ, bo na dó xò gǎ myɔnɔ e kɛntɔ́ na da dó mi ɔ cí. Hwlɛngán ni nyí gangbákún ɖò ta nú mi, bonu Mawuxó ɔ ni nyí hwǐ e [gbigbɔ mímɛ́] sɔ́ dó alɔ mɛ nú mi é. Mi na nɔ xoɖɛ tɛnmɛ tɛnmɛ, bo na nɔ savo nú Mawu gbɔn [gbigbɔ mímɛ́] jí hwebǐnu.”\n20. Etɛ mǐ ka ɖó na wà bonu “ahwanfunnu” mǐtɔn lɛ na d’alɔ mǐ?\n20 Enyi sɔja ɖé wɔn ahwanfunnu tɔn ɖokpo yayǎ, bo jó fí ɖé dó nyì wěxo ɖò agbaza tɔn wu ɔ, fí enɛ jí wɛ kɛntɔ́ tɔn na sɔ́ ayi ɖó síí bo na mɔ tɛn dó gblé gbɛ̀ dó n’i. Enyi mǐ jló ɖɔ “ahwanfunnu” mǐtɔn lɛ ni cyɔn alɔ mǐ jí ɔ, mǐ na wɔn ɖokpo vɔ́vɔ́ ɖ’emɛ ǎ. Mǐ ɖó na fɔ ahwanfunnu lɛ bǐ kplá hwebǐnu, bo lɛ́ hɛn ye ɖó ninɔmɛ ɖagbe mɛ. Ahwan e fun wɛ mǐ ɖè xá Satáan kpo gbɛ̀ tɔn kpo é na kpó ɖò te kaka jɛ hwenu e è na sú kún dó nú é kpo awovi tɔn lɛ kpo sín ayikúngban ɔ jí é. (Nǔɖexlɛ́mɛ 12:17; 20:1-3) Enɛ wu ɔ, nú mǐ ɖò ahwan fun xá jlǒ nyanya, alǒ mǐ ɖò xwi ɖí xá gǎnmaɖó ɖé lɛ wɛ ɔ, mǐ ɖó na jó gbè ǎ!—1 Kɔlɛntinu lɛ 9:27.\n21. Nɛ̌ mǐ ka sixu ɖu ɖò ahwan e fun wɛ mǐ ɖè é jí gbɔn?\n21 Nú mǐ ɖò mǐ ɖokpo ɔ, mǐ ɖó hlɔnhlɔn sɔ Awovi ǎ. Amɔ̌, kpo alɔdo Jehovah tɔn kpo ɔ, mǐ hugǎn ɛ! Mǐ ɖó na nɔ xoɖɛ sɛ́dó Jehovah, kplɔ́n Xó tɔn bo lɛ́ dó gbɛ̌ xá nɔví sunnu lɛ kpo nɔví nyɔnu lɛ kpo, bo na mɔ tɛn dó sixu kpó ɖò gbeji. (Eblée lɛ 10:24, 25) Nǔ enɛ lɛ na d’alɔ mǐ bɔ mǐ na nɔ gbeji nú Mawu, bo na ɖò gbesisɔmɛ bá jɛhun dó nùɖiɖi mǐtɔn jí.\nÐÒ GBESISƆMƐ BO NA JƐHUN DÓ NÙÐIÐI TOWE JÍ\n22, 23. (a) Nɛ̌ mǐ ka sixu ɖò gbesisɔmɛ hwebǐnu bo na jɛhun dó nùɖiɖi mǐtɔn jí gbɔn? (b) Etɛ jí mǐ ka na ɖɔ xó dó ɖò wemata e bɔ d’ewu é mɛ?\n22 Mǐ ɖó na ɖò gbesisɔmɛ, bo na jɛhun dó nùɖiɖi mǐtɔn jí ɖò hwebǐnu. (Jaan 15:19) Ðò ninɔmɛ ɖé lɛ mɛ ɔ, Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ nɔ wà nǔ e gbɔn vo tawun nú nǔ e mɛ gègě nɔ wà é é. Kanbyɔ hwiɖée ɖɔ: ‘Un ka mɔ nukúnnú jɛ nǔ e wu mǐ nɔ wà nǔ gbɔn mɔ̌ é mɛ ganji à? Un ka kudeji ɖɔ nǔ e Biblu kpo deví gbejinɔtɔ́ ayiɖotenanɔ ɔ kpo ɖɔ lɛ é sɔgbe à? Un ka nɔ gó ɖɔ un nyí ɖokpo ɖò Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ mɛ à? (Ðɛhan 34:3; Matie 10:32, 33) Un ka sixu tín nǔ e un ɖi nǔ na lɛ é mɛ nú mɛ ɖevo lɛ à?’—Matie 24:45; Jaan 17:17; xà 1 Piyɛ́ɛ 3:15, 16a.\n23 Ðò ninɔmɛ gègě mɛ ɔ, nǔ e mǐ ɖó na wà bo ɖó wǔ zɔ nú gbɛ̀ ɔ é nɔ ɖò vaàn. Amɔ̌ ɖò hweɖevolɛnu ɔ, é nɔ zawě sɔmɔ̌ ǎ. Satáan nɔ dó gǎn bo na wlí mǐ ɖò ali gègě nu. Mɔ e é nɔ zán é ɖokpo wɛ nyí ayiɖeɖayi. Nɛ̌ mǐ ka sixu cyan ayiɖeɖayi mǐtɔn lɛ kpo nùnywɛ kpo gbɔn? Mǐ na mɔ enɛ ɖò wemata e bɔ d’ewu é mɛ.\n1 KLISANWUN LƐ NƆ NƆ GBEJI NÚ AXƆSUÐUTO MAWU TƆN\n“Axɔsuɖuɖu ce . . . nyí gbɛmɛ fí tɔn ǎ.”—Jaan 18:36\nNɛ̌ mǐ ka nɔ xlɛ́ ɖɔ mǐ ɖó wǔ zɔ nú gbɛ̀ ɔ, bo nɔ nɔ gudo nú Axɔsuɖuto Mawu tɔn gbɔn?\nEzayíi 2:2-4; Jaan 6:15; 1 Piyɛ́ɛ 3:15\nMǐ nɔ fun ahwan, alǒ ɖó nu ɖò toxóɖiɖɔ mɛ ǎ.\nMǐ nɔ sɛ̀n wuntun tò tɔn ɖebǔ ǎ. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, mǐ nɔ dó gbè asya ǎ.\nNǔ ɖokpo géé e dakaxixo nɔ dɔn wá é wɛ nyí dakaxixo e nɔ syɛn hugǎn é. Mǐ nɔ nɔte kpɔ́n Jehovah bonu é na ɖeɖɛ tagba gbɛ̀ elɔ tɔn lɛ bǐ mlɛ́mlɛ́.\nJaan 13:34, 35; 1 Jaan 3:10-12\nNú nùɖitɔ́ hàtɔ́ mǐtɔn lɛ na bo gosin tò ɖebǔ, akɔta ɖebǔ, alǒ ninɔmɛ ɖebǔ mɛ ɔ, nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu mǐtɔn lɛ kpo wɛ nú ye. Mǐ na fun ahwan xá mǐɖée gbeɖé ǎ.\n2 KLISANWUN LƐ “NYÍ GBƐ̀ Ɔ TƆN Ǎ”\n“Ye nyí gbɛ̀ ɔ tɔn ǎ, lee nyɛ lɔ ma nyí gbɛ̀ ɔ tɔn ǎ é ɖɔhun.”—Jaan 17:16\nEtɛwu mǐ ka ɖó na ɖó wǔ zɔ nú gbɛ̀ Satáan tɔn?\n1 Jaan 5:19\nMɛ ɖěɖee ma tuùn Mawu ǎ, bo ɖò acɛ Satáan tɔn glɔ́ lɛ é dó gesí wɛ “gbɛ̀ ɔ” ɖè.\nMǐ jló ɖɔ Jehovah ni kpɔ́n mǐ dó mɔ xɔ́ntɔn tɔn. Mǐ nɔ wà nǔ Jehovah kpo Jezu kpo ɖɔhun ɖò linlin mǐtɔn xóɖiɖɔ mǐtɔn kpo nùwalɔ mǐtɔn lɛ kpo mɛ.\n3 KLISANWUN LƐ NƆ NYÌ ALƆ NÚ LINLIN GBƐ̀ Ɔ TƆN LƐ\n“Hɛn ayi towe hú nǔ bǐ, ɖó fí e gbɛ̀ towe sín azinkan ɖè ɔ nɛ.”—Nùnywɛxó 4:23\nEtɛ ka nyí tinmɛ è ni ɖí xwi xá linlin gbɛ̀ Satáan tɔn tɔn?\nEfɛzinu lɛ 2:2; 1 Jaan 2:16\nSatáan nyí cejɛnnabinɔ, goyitɔ́ lobo lɛ́ nyí gǔfɔntɔ́. É jló ɖɔ gbɛtɔ́ lɛ ni ɖi ɖɔ é kún byɔ ɖɔ ye ni setónú nú Mawu ó.\n1 Kɔlɛntinu lɛ 10:31\nMǐ nɔ xlɛ́ ɖɔ mǐ kún nyí gbɛ̀ ɔ tɔn ó gbɔn nǔ e mǐ nɔ ɖɔ bo nɔ lɛ́ wà lɛ é gblamɛ. Mǐ tlɛ nɔ xlɛ́ mɔ̌ ɖò nǔ e ɖu mǐɖesunɔ lɛ é mɛ.\n1 Kɔlɛntinu lɛ 2:12; 1 Jaan 4:4\nBo na dó ɖí xwi xá linlin gbɛ̀ Satáan tɔn tɔn ɔ, mǐ ɖó na tɛ́ dó Jehovah wu, bo na lɛ́ bɛ́ linlin tɔn lɛ gɔ́ ayi mǐtɔn.\n4 AKWƐ NƆ NA MǏ AYIJAYǏ TƐGBƐ TƆN ALǑ FÍFÁ AYI MƐ TƆN Ǎ\n“Nú gbɛtɔ́ na bo ɖó nǔ gbɔn ɖebǔ ɔ, gbɛ̀ jɔ gbɛ̀ ɔ ɖò dɔkun tɔn lɛ mɛ ǎ.”—Luki 12:15\nEtɛ ka na d’alɔ mǐ bɔ mǐ na ɖó linlin e Jehovah nɔ ɖó dó nǔɖokan lɛ wu é?\nMɛsɛ́dó 20:35; 1 Timɔtée 6:9, 10\nSatáan jló ɖɔ mǐ ni ɖi ɖɔ gbɛɖuɖu kpo dɔkun kpo wɛ na zɔ́n bɔ mǐ na ɖó awǎjijɛ. Amɔ̌, Jezu kplɔ́n mǐ ɖɔ kancica ɖagbe ɖé ɖiɖó xá Mawu kpo nǔ nina mɛ ɖevo lɛ kpo wɛ nɔ zɔ́n bɔ è nɔ ɖó awǎjijɛ jɔ awǎjijɛ.\nMatie 6:31, 32; Maki 12:30, 31; Luki 21:34-36\nEnyi mǐ sɔ́ ayi ɖó Jehovah sinsɛn jí ɔ, gbɛ̀ mǐtɔn na ɖó nu. Mǐ na ɖó awǎjijɛ, bo na lɛ́ ɖó fífá ayi mɛ tɔn.\nEtɛwu Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ ka Nɔ Ðó Wǔ Zɔ nú Toxóɖiɖɔ?\nBa Axɔsuɖuto ɔ, Ni Ma Nyí Nǔ lɛ Ó


Mǐ mɛ bǐ wɛ nɔ ɖu nùɖuɖu gbigbɔ tɔn mǐtɔn sín lè\nHwenu kpɛɖé jɛ nukɔn nú kú Jezu tɔn ɔ, é ɖɔ xó xá ahwanvu tɔn ɛnɛ ɖó vo, ye wɛ nyí Piyɛ́ɛ, Jaki, Jaan, kpo Andle kpo. Hwenu e Jezu ɖò fí ɖiɖe tɔn ɖò azǎn gudogudo tɔn lɛ mɛ sín xlɛ̌ ɖɔ ɖ’ayǐ wɛ é ɔ, é ɖɔ xó taji ɖé: “Ma ɖɔ mɛ e [deví] gbejinɔtɔ́, ayiɖotenanɔ ɖi ɔ nú mi: é ɖi mɛ e gǎn tɔn ɖò hwɛ na zɛ wɛ, bo sɔ́ ɛ ɖó mɛ e ɖò xwé tɔn gbè lɛ nu, bɔ é na nɔ na nùɖuɖu ye dó hwetɔnnu é.” (Matie 24:3, 45; Maki 13:3, 4) Jezu na jiɖe ahwanvu tɔn lɛ ɖɔ emi “gǎn” yetɔn ɔ, na ɖè “deví” e na nɔ na nùɖuɖu gbigbɔ tɔn ye dó hwetɔnnu ɖò azǎn gudo gudo tɔn lɛ mɛ é. Nɛ̌ mǐ ka sixu tuùn “deví” enɛ ɔ gbɔn?\nAhwanvu Jezu tɔn yí ami dó ɖè lɛ sín kplékplé kpɛví ɖé wɛ. “Deví” ɔ wɛ nyí Hagbɛ̌ Alixlɛ́mɛtɔ́ Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ tɔn. É nɔ na nùɖuɖu gbigbɔ tɔn Jehovah sɛntɔ́ hàtɔ́ tɔn lɛ dó hwetɔnnu. Mǐ ɖò alɔ deví gbejinɔtɔ́ enɛ ɔ tɔn mɛ bɔ é na nɔ na mǐ “nùɖuɖu . . . dó hwenu.”—Luki 12:42.\nÉ nɔ kpɔ́n xwédo Mawu tɔn jí. (1 Timɔtée 3:15) Jezu zé azɔ̌ kpinkpɛn dó alɔ mɛ nú deví ɔ nú é ni nɔ kpé nukún dó azɔ̌ e nyí tutoblonunu Jehovah tɔn ayikúngban jí tɔn é tɔn wu, enɛ wɛ nyí azɔwanú lɛ jí kpinkpɔn, nukɔn ninɔ nú azɔ̌ Mawuxóɖiɖɔ tɔn ɔ, kpo nùkpinkplɔn mǐ gbɔn agun mǐtɔn lɛ gblamɛ kpo. Enɛ wu ɔ, bo na dó na mǐ nǔ e sín hudo mǐ ɖó hwenu e mǐ ɖó hudo tɔn dó é ɔ, “[deví] gbejinɔtɔ́, ayiɖotenanɔ” ɔ nɔ má nùɖuɖu gbigbɔ tɔn gbɔn wema e mǐ nɔ zán ɖò sinsɛnzɔ́ mǐtɔn mɛ lɛ é kpo tuto e è nɔ xwlé mǐ ɖò kplé alǒ kpléɖókpɔ́ mǐtɔn lɛ jí lɛ é kpo gblamɛ.\nDeví ɔ nyí gbejinɔtɔ́ ɖò nugbǒ Biblu tɔn lɛ kpo azɔ̌ wɛnɖagbe jijla tɔn e è sɔ́ d’así n’i ɔ kpo mɛ, bo lɛ́ nyí ayiɖotenanɔ ɖò lee é nɔ sɔ́ nùnywɛ dó kpé nukún dó nǔ Klisu tɔn lɛ wu ɖò ayikúngban jí gbɔn ɔ mɛ. (Mɛsɛ́dó 10:42) Jehovah ɖò sínsɛ́n kpo nùɖuɖu gbigbɔ tɔn gégě kpo sɔ́ dó dó nú azɔ̌ deví ɔ tɔn wɛ.—Ezayíi 60:22; 65:13.\nMɛ̌ Jezu ka ɖè bɔ é na nɔ na nùɖuɖu gbigbɔ tɔn ahwanvu tɔn lɛ?\nAli tɛ lɛ nu deví ɔ ka nyí gbejinɔtɔ́ bo lɛ́ nyí ayiɖotenanɔ ɖè?


Mɛ̌ ka Nyí Jɔbu? | Yɔkpɔvu lɛ Sín Nùkplɔnmɛ Biblu Tɔn Lɛ\nMɛ̌ ka Nyí Jɔbu?\nDawe ɖé ɖò ayikúngban Wusi tɔn jí bo nɔ sɛ̀n Jehovah. Nyikɔ tɔn nɔ nyí Jɔbu. É jɛ dɔkun tawun, bo ɖó xwédo ɖaxó ɖé. É nyɔ́ xomɛ bo nɔ d’alɔ wamamɔnɔ lɛ, nyɔnu ɖěɖee asú yetɔn kú lɛ é, kpo vǐ ɖěɖee ma sɔ́ ɖó mɛjitɔ́ ǎ lɛ é kpo. Amɔ̌, ɖó Jɔbu nɔ wà nǔ jlɔjlɔ kpowun wutu wɛ é ma na mɔ wuvɛ̌ ɖě gbeɖé ǎ à?\nSatáan Awovi ɖò Jɔbu kpɔ́n wɛ fɛɛ, é ka tuùn ǎ. Jehovah ɖɔ nú Satáan ɖɔ: ‘A ɖó ayi mɛsɛntɔ́ ce Jɔbu wu à? Étɔn ɖɔhun ɖě ɖò ayikúngban ɔ jí ǎ. É nɔ ɖótó mì bo nɔ wà nǔ jlɔjlɔ.’ Satáan yí xó bo ɖɔ: ‘Ganji, Jɔbu nɔ setónú nú we. A nɔ nya xɛ ɖò jǐ tɔn, bo nɔ dó n’i. A na ɛ ayikúngban kpo kanlin lɛ kpo. Nú a yí nǔ enɛ lɛ bǐ sín así tɔn ɔ, é sɔ́ na sɛ̀n we ɖě ǎ.’ Jehovah ɖɔ: ‘A sixu tɛ́n Jɔbu kpɔ́n. Amɔ̌, ma hu i ó.’ Etɛwu Jehovah ka jó Satáan dó bɔ é tɛ́n Jɔbu kpɔ́n? É kudeji ɖɔ Jɔbu na nɔ gbeji.\nSatáan jɛ awěxomɛ vovo lɛ zán dó tɛ́n Jɔbu kpɔ́n jí. Nukɔntɔn ɔ, é sɛ́ mɛ ɖěɖee nɔ nɔ Seváa lɛ é dó bɔ ye fin nyibu Jɔbu tɔn lɛ kpo tócí tɔn lɛ kpo. Enɛ gudo ɔ, myɔ wá fyɔ lɛngbɔ̌ Jɔbu tɔn lɛ bǐ. Gbɛtɔ́ gbɛ̌ta ɖevo e nyí Kaludéenu lɛ é fin lakunmi tɔn lɛ. È hu mɛsɛntɔ́ Jɔbu tɔn ɖěɖee ɖò kanlin enɛ lɛ cɔ́ wɛ lɛ é. Awěxomɛ e bɔ d’ewu é syɛn hú ɖě lɛ bǐ. Jɔbu sín vǐ lɛ bǐ kú hwenu e xɔ e mɛ ye ɖò agɔ ɖu ɖè wɛ é mu jɛ ye jí é. Jɔbu flú bǐ ɖò ayi mɛ, amɔ̌, é ka jó Jehovah sinsɛn dó ǎ.\nSatáan ba ɖɔ Jɔbu ni sè wuvɛ̌ hú mɔ̌, enɛ wu ɔ, é bló bɔ akpà kpé wutu tɔn bǐ. Jɔbu sè wuvɛ̌ tawun. É tuùn nǔ e wu nǔ enɛ lɛ bǐ ɖò xíxá ɛ wɛ é ǎ. É ɖò mɔ̌ có, é ka kpó ɖò Jehovah sɛ̀n wɛ. Jehovah mɔ nǔ e ɖò jijɛ wɛ lɛ é bǐ, bɔ xomɛ nɔ hun i dó Jɔbu wu.\nEnɛ gudo ɔ, Satáan sɛ́ dawe atɔn dó bonu ye na tɛ́n Jɔbu kpɔ́n. Ye ɖɔ n’i ɖɔ: ‘A hu hwɛ ɖé dandan bo ɖò nǔ cyɔn dó wɛ. Mawu wɛ ɖò tó dɔn nú we wɛ.’ Jɔbu ɖɔ: ‘Un wà nǔ nyanya ɖebǔ ǎ.’ Amɔ̌, é jɛ linlin jí ɖɔ Jehovah wɛ ɖò tagba enɛ lɛ dɔn wá nú emi wɛ, bo ɖɔ ɖɔ Mawu kún ɖò nǔ jlɔjlɔ wà xá emi wɛ ó.\nDɔnkpɛvu ɖé nɔ nyí Elihu, bo ɖò tó ɖó xó e ɖɔ wɛ yeɖée é wɛ ganji. Enɛ gudo ɔ, é ɖɔ: ‘Nǔ e ɖɔ wɛ mi bǐ ɖè é ɖě sɔgbe ǎ. Jehovah hugǎn nǔ e mǐ tuùn lɛ é bǐ. É sixu wà nǔ nyanya ɖě gbeɖé ǎ. É nɔ mɔ nǔ lɛ bǐ bo nɔ d’alɔ gbɛtɔ́ lɛ ɖò wuvɛ̌ yetɔn lɛ mɛ.’\nEnɛ gudo ɔ, Jehovah ɖɔ xó nú Jɔbu. É ɖɔ: ‘Fitɛ a ka ɖè hwenu e un bló jinukúnsin kpo ayikúngban kpo é? Etɛwu a ka ɖɔ ɖɔ un kún wà nǔ jlɔjlɔ ó? A ɖò xó ɖɔ wɛ, loɔ, a ka tuùn nǔ e wu nǔ enɛ lɛ ɖò jijɛ wɛ é ǎ.’ Jɔbu yí nùwanyido tɔn sín gbè bo ɖɔ: ‘Hwɛ ce jɔ ǎ. È ɖɔ xó towe bɔ un sè, amɔ̌ dìn ɔ, un tuùn we lo. Nǔ ɖebǔ gló we ǎ. Xó e un ɖɔ é vɛ́ nú mì.’\nHwenu e tɛnkpɔn lɛ wá vivɔnu é ɔ, Jehovah bló bɔ Jɔbu lɛ́vɔ ɖó lanmɛ syɛn hunsin ɖagbe, bo na ɛ nǔ hú ee é ko ɖó ɖ’ayǐ é. Jɔbu dɔ́ji, bɔ gbɛzán tɔn ɖó awǎjijɛ. Jehovah dó nú Jɔbu ɖó é ɖótó è, é na bo tlɛ nyí hwenu e é ɖò wuvɛ̌ mɛ é ɔ nɛ. A ka na wà nǔ Jɔbu ɖɔhun bɔ enyi nǔ ɖebǔ na bo ɖò jijɛ wɛ ɔ, a na kpó ɖò Jehovah sɛ̀n wɛ à?\n“Suúlu e Jɔbu ɖó ɔ, mi sè, bo tuùn nǔ e Aklunɔ wá na ɛ gbɔn gudo ɔ.”—Jaki 5:11\nNùkanbyɔ lɛ: Nɛ̌ Satáan ka tɛ́n Jɔbu kpɔ́n gbɔn? Nɛ̌ Jehovah ka d’ajɔ Jɔbu gbɔn?\nJɔbu 1:1–3:26; 4:7; 32:1-5; 34:5, 21; 35:2; 36:15, 26; 38:1-7; 40:8; 42:1-17\nXónusɔ́ɖóte Jɔbu Tɔn\nÈ na tɛ́n mɛ e yí wǎn nú Jehovah lɛ é bǐ kpɔ́n jɛn wɛ. Tan Jɔbu tɔn ɔ na jiɖe mǐ ɖɔ mǐ sixu kpò ɖò gbeji nú Jehovah bo jɛhun dó Nǔbǐwukpétɔ́ e é nyí é jí.


Lǒ E Jezu Dó Dó Alɔwliwli Sín Agɔ̌ ɔ Wu É (Matie 22) | Gbɛzán Jezu Tɔn\nAxɔsu ɖé Ðegbe Ðɔ È Ni Ylɔ Mɛ lɛ Wá Alɔwliwli ɖé Sín Agɔ̌ Nú\nLǑ E È DÓ DÓ ALƆWLIWLI SÍN AGƆ̌ WU É\nEe Jezu sín sinsɛnzɔ́ xwè vivɔnu é ɔ, é lɛ́ kpó ɖò lǒ dó wɛ, bo na ɖè sɛnkplɔnmɛtɔ́ lɛ kpo vɔsanúxwlémawutɔ́gán lɛ kpo gbà. Enɛ wu ɔ, ye jló na hu i. (Luki 20:19) Amɔ̌, Jezu ko ɖè ye gbà fó ǎ. É lɛ́ dó lǒ ɖevo:\n“Axɔsuɖuto [jixwé] tɔn ɔ, nǔ e wu è hɛn ɔ, è na jlɛ́ dó ɔ ɖíe: axɔsu ɖé ylɔ agɔ̌ gbè ɖokpo, ɖó vǐ tɔn ɖò asì na kplá wɛ. Axɔsu enɛ sɛ́ deví tɔn lɛ dó, bonu ye yì ylɔ mɛ e é da, bɔ ye na wá ɖu agɔ̌ xá ɛ lɛ wá; loɔ, mɛ lɛ jló na wá ǎ.” (Matie 22:2, 3) Jezu ɖɔ xó dó “axɔsuɖuto [jixwé] tɔn” wu bo dó bɛ́ lǒ tɔn. É ɖò gaàn ɖɔ Jehovah Mawu wɛ ɖó na nyí “axɔsu” ɔ. Mɛ̌ ka nyí axɔsu ɔ sín vǐ? Mɛ̌ mɛ̌ e ka nyí mɛ ɖěɖee è ylɔ dó agɔ̌ ɔ nú lɛ é? Axɔsu ɔ sín vǐ tuùntuùn sɔ́ vɛwǔ ǎ, é wɛ nyí Vǐ Jehovah tɔn e ɖò lǒ ɔ dó wɛ é, mɛ ɖěɖee è ylɔ lɛ é lɔ tuùntuùn vɛwǔ ǎ, ye wɛ nyí mɛ e na nɔ kpɔ́ xá Vǐ ɔ ɖò Axɔsuɖuto jixwé tɔn mɛ lɛ é.\nMɛ̌ mɛ̌ e è ka ylɔ jɛ nukɔn? Bo na dó mɔ nǔ jɛ wu ɔ, mɛ̌ mɛ̌ e Jezu kpo mɛsɛ́dó tɔn lɛ kpo ka ɖò wɛnɖagbe e kúnkplá Axɔsuɖuto ɔ é jla wɛ? Jwifu lɛ wɛ. (Matie 10:6, 7; 15:24) Akɔta enɛ yí gbè nú akɔjijɛsɛ́n ɔ ɖò 1513 J.H.M., b’ɛ sín enɛ wu bɔ ye nyí mɛ nukɔntɔn e na nɔ “vɔsanúxwlémawutɔ́ lɛ sín axɔsuɖuto” mɛ é. (Tíntɔ́n 19:5-8) Amɔ̌, hwetɛnu è ka ylɔ ye bɔ ye na wá “ɖu agɔ̌ [ɖò alɔwliwli sín agɔ̌ nu]” lo? É ɖò gaàn ɖɔ mɛylɔylɔ enɛ bɛ́ ɖò 29 H.M. hwenu e Jezu jɛ wɛnɖagbe e kúnkplá Axɔsuɖuto jixwé tɔn ɔ jla jí é.\nNɛ̌ Izlayɛli-ví gègě ka yí gbè nú mɛylɔylɔ ɔ gbɔn? Lee Jezu ɖɔ gbɔn é ɔ, ye “jló na wá ǎ.” Sinsɛngán gègě kpo gbɛtɔ́ gègě kpo gbɛ́ ɖɔ é kún nyí Mɛsiya ɔ ó, é kún ka lɛ́ nyí Axɔsu e Mawu sɔ́ é ó.\nÉ ɖò mɔ̌ có, Jezu ɖexlɛ́ ɖɔ ali ɖevo na lɛ́ hun nú Jwifu lɛ: “É [axɔsu ɔ] lɛ́ sɛ́ deví tɔn ɖevo lɛ dó, bo ɖɔ nú ye ɖɔ: ‘Mi yì ɖɔ nú mɛ e un da lɛ ɖɔ nùɖuɖu lɛ ko sɔgbe; un hu nyibu ce asú lɛ, bo hu kanlin ce e dó jǒ lɛ; nǔ bǐ ko sɔgbe; mi wá ɖu agɔ̌.’ Loɔ, mɛ e è da lɛ dovɛ̌ nú nǔ enɛ lɛ bǐ, bo ɖido nǔ yetɔn yetɔn wà gbé; mɛ ɖě ɖido gleta, mɛ ɖě ɖido ajɔ̌ tɔn wà gbé. Mɛ ɖě ka zɔn mɛsɛntɔ́ enɛ lɛ jí, bo doya nú ye kaka bo hu ye.” (Matie 22:4-6) Enɛ sɔgbe xá nǔ e jɛ hwenu e è ɖó agun Klisanwun tɔn ayǐ tlolo é. Ðò hwenɛnu ɔ, ali ɔ lɛ́ kpó ɖò nuvo nú Jwifu lɛ bɔ ye na byɔ Axɔsuɖuto ɔ mɛ, é ɖò mɔ̌ có, ye mɛ gègě gbɛ́ mɛylɔylɔ enɛ, bo tlɛ lɛ́ doya nú ‘axɔsu ɔ sín mɛsɛntɔ́ lɛ.’—Mɛsɛ́dó 4:13-18; 7:54, 58.\nEtɛ enɛ ka jì? Jezu ɖɔ: “Axɔsu ɔ sìn xomɛ tlala, bo sɛ́ ahwan tɔn lɛ dó, bɔ ye yì hu mɛhutɔ́ enɛ lɛ, bo dó toxo yetɔn zo.” (Matie 22:7) Nǔ enɛ jɛ dó Jwifu lɛ wu ɖò xwè 70 H.M. hwenu e Hlɔmanu lɛ gbà “toxo yetɔn” Jeluzalɛmu é.\nGbɛ̌ e ye gbɛ́ ɖɔ emi kún na sɔ ylɔ̌ axɔsu ɔ tɔn ó é xlɛ́ ɖɔ è sɔ́ na ylɔ mɛɖebǔ ǎ wɛ à? Lǒ Jezu tɔn xlɛ́ ɖɔ é kún na nyí mɔ̌ ó. É lɛ́ yì nukɔn bo ɖɔ: “Enɛ gudo ɔ, é [axɔsu ɔ] ɖɔ nú deví tɔn lɛ ɖɔ: ‘Nǔ lɛ bǐ ɖíe ko sɔgbe è; loɔ, mɛ e un da ɖɔ ye ni wá ɖu agɔ̌ xá mì lɛ nyí mɛ e è na wlí yɛ̌yi na ɖé ǎ. Mi gbɔ bo yì alikpléhɔ̌ntɛn lɛ, bo ylɔ mɛ e mi na mɔ lɛ bǐ, bonu ye ni wá ɖu agɔ̌.’ Mɛsɛntɔ́ enɛ lɛ ka yì gbɔn alixo alixo, bo kplá mɛ e ye mɔ lɛ bǐ wá; mɛ ɖagbe kpodo mɛ nyanya kpo bǐ, bɔ gbɛtɔ́ gɔ́ agɔ̌ɖutɛn ɔ.”—Matie 22:8-10.\nXlɛ̌ tɔn wɛ nyí ɖɔ, ɖò nukɔnmɛ ɔ, mɛsɛ́dó Piyɛ́ɛ jɛ alɔ gɔ́ nú mɛ e ma nyí Jwifu alǒ huzu Jwifu ǎ lɛ é jí, bɔ ye wá huzu Klisanwun nugbǒ lɛ. Ðò xwè 36 H.M. ɔ, gbigbɔ Mawu tɔn jɛte dó sɔjakanwekogán Hlɔma tɔn Kɔnɛyi kpo xwédo tɔn kpo jí, bɔ ye byɔ mɛ ɖěɖee na mɔ tɛn ɖò Axɔsuɖuto jixwé tɔn e sín xó Jezu ɖɔ é sín ahwan mɛ.—Mɛsɛ́dó 10:1, 34-48.\nJezu xlɛ́ ɖɔ é kún nyí mɛ e wá agɔ̌ ɔ tɛnmɛ lɛ é bǐ wɛ “axɔsu ɔ” na yí ó. É ɖɔ: “Axɔsu ɔ ka wá byɔ xɔ ɔ sá, bo ja jonɔ lɛ kpɔ́n gbé, bo mɔ nya ɖé ɖò ye mɛ, bɔ é dó awu e è nɔ dó yì asì kplá gbé ɔ ǎ. Axɔsu ɔ ɖɔ nú nya enɛ ɖɔ: ‘Xɔ́ntɔn ce! Nɛ̌ a ka wà gbɔn bo byɔ xɔsa fí, bɔ awu e è nɔ dó yì asì kplá gbé ɔ ma ka ɖò kɔ nú we ǎ?’ Nya ɔ ka kɛnu ǎ. Bɔ axɔsu ɔ ɖɔ nú nùɖuɖumátɔ́ lɛ ɖɔ: ‘Mi bla afɔ tɔn lɛ kpodo alɔ tɔn lɛ kpo, bo sɔ́ ɛ nyì dó zinflu mɛ ɖò kɔxo. Finɛ wɛ é na ya avǐ, bo na ɖu aɖukún ɖè.’” Bɔ Jezu wá sú ta nú xó ɔ, bo ɖɔ: “Mɛ gègě wɛ Mawu ylɔ, mɛ kpɛɖé wɛ è ka cyan.”—Matie 22:11-14.\nSinsɛngán e ɖò tó ɖó Jezu wɛ lɛ é sixu nɔ ma mɔ nukúnnú jɛ nǔ e ɖɔ wɛ é ɖè lɛ é bǐ, alǒ nǔ e kúnkplá nǔ enɛ lɛ é mɛ. É ɖò mɔ̌ có, é nyɔ́ nukún yetɔn mɛ ǎ, bɔ ye lɛ́ kanɖeji hugǎn bo na ɖeɖɛ mɛ e ɖò winnya mɔhun dó ye wɛ é.\nÐò lǒ e Jezu dó é mɛ ɔ, mɛ̌ ka nyí “axɔsu ɔ”? Mɛ̌ ka nyí “vǐ tɔn”? Mɛ̌ mɛ̌ e è ka ylɔ jɛ nukɔn dó alɔwliwli sín agɔ̌ ɔ nu?\nHwetɛnu è ka ylɔ Jwifu lɛ? Mɛ̌ mɛ̌ e è ka lɛ́ ylɔ d’é gudo?\nEtɛ ɖɔ wɛ è ka ɖè bo ɖɔ ɖɔ è ylɔ mɛ gègě bo ka cyan mɛ kpɛɖé?


Ma Jó Wanyiyi Nɔví Nɔví Tɔn Dó Ó: Eblée lɛ 13:1 | Ee Bɔkun É\nGBÈ E MƐ A SIXU XÀ DÓ É Afrikaans Aukan Ayɔgbe Baoulé Bassa (Cameroun) Bichlamar Boulou Cakchiquel (Tɛntin tɔn) Cambodge-Gbè Chitonga Chol Cibemba Cinyanja Créole Maurice Tɔn Créole Seychelles Tɔn Dangme Efik Espagne-Gbè Flansegbe Fɔngbe Ga Galles-Gbè Garifuna Glɛnsigbe Groenland-Gbè Haoussa Hmong (White) Iban Ibo Isoko Italie-Gbè Kabiye Karen (S'gaw) Kazakh Kikaonde Kikongo Kiluba Kimbundu Kisi Kisonge Kongo Krio Kwangali Kwanyama Laos-Gbè Lifu Lingala Lunda Luvale Malte-Gbè Mam Mambwé-Lungu Mazatèque Huautla Tɔn Mende Mixe Mizo Myanmar-Gbè Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Totaligbé Puebla Tɔn) Ndébélé Ndonga Ngabere Ngangela Nyaneka Nzema Otètèla Pidgin (Cameroon) Portugal-Gbè Quechua (Ancash Tɔn) Quechua (Ayacucho Tɔn) Quechua (Cuzco Tɔn) Quichua (Imbabura Tɔn) Saramacca-Gbè Sepedi Sesotho (Lesotho) Silozi Swahili-Gbè (Rép. dém. du Congo) Swati Tahiti-Gbè Tiv Tlapanec Tojolabal Totonaque Tshiluba Tsonga Tswana Twi Umbundu Urhobo Uruund Vegbe Venda Wallis-Gbè Wayuunaiki Xhosa Zoulou\n“Wǎn e yí nú miɖée wɛ mi ɖè nɔví nɔví ɖɔhun ɔ, mi ma jó dó ó.”—EBLÉE LƐ 13:1.\nHAN LƐ: 72, 119\nEtɛ ka nyí wanyiyi nɔví nɔví tɔn?\nEtɛwu é ka ɖò taji sɔmɔ̌ ɖɔ mǐ ni ɖò wanyiyi nɔví nɔví tɔn ɖexlɛ́ wɛ zɔn mǐ yì?\nNɛ̌ mǐ ka sixu ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn mǐtɔn xlɛ́ gbɔn?\n1, 2. Etɛwu Pɔlu ka wlan wema sɛ́dó Klisanwun Eblée lɛ?\nÐÒ XWÈ 61 H.M. tɔn ɔ, agun e ɖò Izlayɛli lɛ é ɖò fífá mɛ ɖó bǎ ɖé mɛ. Mɛsɛ́dó Pɔlu ɖò ganxó ɖò Hlɔma có, é ɖó nukún ɖɔ è na ɖè emi nyite ɖò malin-malin mɛ. Azɔ̌gbɛ́ tɔn Timɔtée e kpo é kpo nɔ yì tomɛ é wɛ è ko ɖetɔ́n sín ganxó kɛɖɛ, bɔ ye ɖò tito bló wɛ bo na yì ba nɔví e ɖò Judée lɛ é kpɔ́n. (Eblée lɛ 13:23) É ɖò mɔ̌ có, ɖò xwè atɔ́ɔ́n pɛ́ɛ́ gudo ɔ, Klisanwun e ɖò Judée lɛ é, ɖò taji ɔ, ye mɛ e nɔ nɔ Jeluzalɛmu lɛ é ɖó na yawu wà nùɖé. Etɛwu? Jezu ko ɖɔ nú ahwanvu tɔn lɛ ɖ’ayǐ ɖɔ enyi ye mɔ bonu sɔja lɛ lɛlɛ̌ dó Jeluzalɛmu hǔn, ye ni hɔn.—Luki 21:20-24.\n2 É ko bló xwè 28 bɔ Jezu gb’akpá enɛ nú ahwanvu tɔn lɛ. Ðò avla enɛ mɛ ɔ, Klisanwun e ɖò Izlayɛli lɛ é ko nɔ gbeji ɖò yadonumɛ kpo mɛtɛnkpɔn gègě kpo nukɔn. (Eblée lɛ 10:32-34) Amɔ̌, Pɔlu jló na sɔnǔ nú ye nú nǔ e na wá jɛ ɖò nukɔnmɛ é. Tɛnkpɔn e syɛn hú bǐ bɔ nùɖiɖi yetɔn ma ko mɔ kpɔ́n ǎ lɛ é wɛ ɖò te kpɔ́n ye. (Matie 24:20, 21; Eblée lɛ 12:4) Didɛ kpo nùɖiɖi kpo e ye ma ko ɖó kpɔ́n ǎ é sín hudo wɛ ye na ɖó, bo na dó sixu bló ɖó nǔ e Jezu ɖɔ é jí bo hɔn, lobo gán. (Xà Eblée lɛ 10:36-39.) Enɛ wu ɔ, Jehovah sɔ́ d’ayi nú mɛ Pɔlu ɖɔ é ni wlan wema sɛ́dó nɔví vívɛ́ná sunnu kpo nyɔnu kpo enɛ lɛ. Wema-sɛ́dó-mɛ enɛ, ee è nɔ ylɔ ɖɔ wema Eblée lɛ tɔn dìn é na dó wusyɛn lanmɛ nú ye dó nǔ e na jɛ é wu.\n3. Aniwu mǐ ka ɖó na ɖó jlǒ ɖò wema Eblée lɛ tɔn mɛ?\n3 Ðó mǐ nyí togun Mawu tɔn ɖò égbé wutu ɔ, mǐ ɖó na ɖó jlǒ ɖò wema Eblée lɛ tɔn ɔ mɛ. Etɛwu? Ðó ninɔmɛ mǐtɔn cí Klisanwun e ɖò Judée lɛ é tɔn ɖɔhun. “Hwenu vɛwǔ lɛ” mɛ wɛ mǐ ɖè, bɔ mɛ gègě ko dɛ ɖò mɛtɛnkpɔn alǒ yadonumɛ syɛnsyɛn lɛ nu kpo gbejininɔ kpo. (2 Timɔtée 3:1, 12) Amɔ̌, mǐ mɛ gègě wɛ ɖò ninɔmɛ fífá tɔn lɛ mɛ, bɔ è ɖò ya dó nú mǐ wɛ tlɔlɔ ǎ. Enɛ wu ɔ, mǐ ɖó na ɖò acéjí Klisanwun Pɔlu hwenu tɔn lɛ ɖɔhun. Etɛwu? Zaanɖé dìn ɔ, nùɖiɖi mǐtɔn na mɔ tɛnkpɔn e syɛn hú bǐ é!—Xà Luki 21:34-36.\n4. Ðɔ xota xwè 2016 tɔn tɔn. Etɛwu é ka sɔgbe?\n4 Etɛ ka na d’alɔ mǐ bɔ mǐ na sɔnǔ nú nǔ enɛ e ɖò na jɛ wɛ ɖò sɔgudo é? Ðò wema Eblée lɛ tɔn mɛ ɔ, Pɔlu ɖɔ nǔ gègě xó bɔ ye na d’alɔ mǐ bɔ nùɖiɖi mǐtɔn na lidǒ. Nùflínmɛ taji tawun ɖokpo ɖò Eblée lɛ 13:1 mɛ. É dó wusyɛn lanmɛ nú mǐ ɖɔ: “Wǎn e yí nú miɖée wɛ mi ɖè nɔví nɔví ɖɔhun ɔ, mi ma jó dó ó.” Wemafɔ enɛ jí wɛ xwè 2016 tɔn sín xota jinjɔn.\nXwè 2016 tɔn sín xota: Mi ma jó wanyiyi nɔví nɔví tɔn mitɔn dó ó.—Eblée lɛ 13:1\n5. Etɛ ka nyí wanyiyi nɔví nɔví tɔn?\n5 Etɛ ka nyí wanyiyi nɔví nɔví tɔn? Wanyiyi nɔví nɔví tɔn ɔ wɛ nyí lee hagbɛ̌ xwédo tɔn lɛ kpo xɔ́ntɔn vívɛ́ lɛ kpo sín nǔ nɔ ɖu ayi mɛ nú yeɖée tawun sɔ é. (Jaan 11:36) Mǐ nɔ wà yɛ ɖɔ mǐ nyí nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu kpo ǎ. Nɔví nɔví wɛ mǐ nyí nugbǒ. (Matie 23:8) Pɔlu ɖɔ: “Mi nɔ ɖó wanyiyi titewungbe nú miɖée lee nɔví nɔví lɛ nɔ yí wǎn nú yeɖée gbɔn é. Mi nɔ ɖó sísí titewungbe nú miɖée.” (Hlɔmanu lɛ 12:10) Xógbe enɛ lɛ xlɛ́ lee wanyiyi e mǐ ɖó nú nɔví mǐtɔn lɛ é syɛn sɔ́ é. Wanyiyi nɔví nɔví tɔn enɛ, gɔ́ nú wanyiyi e jinjɔn nugbodòdó Klisanwun tɔn lɛ jí é nɔ d’alɔ togun Mawu tɔn bɔ ye nɔ nyí xɔ́ntɔn vívɛ́ nú yeɖée lɛ bo nɔ lɛ́ ɖó gbè kpɔ́.\n6. Nukúnnúmɔjɛnǔmɛ tɛ Klisanwun nugbǒ lɛ ka ɖó dó wanyiyi nɔví nɔví tɔn ɔ sín tinmɛ wu?\n6 Xógbe “wanyiyi nɔví nɔví tɔn” ɔ, wema Klisanwun tɔn lɛ mɛ wɛ è mɔ ɖè hugǎn. Ðò Jwifu hwexónu tɔn lɛ nukúnmɛ ɔ, xókwin “nɔví” ɔ nɔ yawu dó gesí hɛnnumɔ ɖé, bɔ hweɖelɛnu ɔ, é nɔ dó gesí mɛ e ma ɖò xwédo ɔ mɛ ǎ é ɖé. Amɔ̌, é nɔ dó gesí mɛ e ma nyí Jwifu ǎ é ɖé gbeɖé ǎ. É ɖò mɔ̌ có, ɖó mǐ nyí Klisanwun nugbǒ lɛ wutu ɔ, “nɔví” mǐtɔn wɛ nyí Klisanwun nugbǒ ɖebǔ, é sixu nyí tò ɖebǔ mɛ nu. (Hlɔmanu lɛ 10:12) Jehovah kplɔ́n mǐ ɖɔ mǐ ni yí wǎn nú mǐɖée lɛ nɔví nɔví ɖɔhun. (1 Tɛsalonikinu lɛ 4:9) Amɔ̌, etɛwu é ka ɖò taji ɖɔ mǐ ni ɖò wanyiyi nɔví nɔví tɔn ɖexlɛ́ wɛ zɔn mǐ yì?\nETƐWU É KA ÐÒ TAJI SƆMƆ̌ ÐƆ MǏ NI ÐÒ WANYIYI NƆVÍ NƆVÍ TƆN ÐEXLƐ́ WƐ ZƆN MǏ YÌ?\n7. (a) Hwɛjijɔ taji hugǎn tɛ wu mǐ ka ɖó na ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́? (b) Ðɔ hwɛjijɔ ɖevo e wu é ɖò dandan ɖɔ mǐ ni bló bonu wǎn e mǐ yí nú mǐɖée lɛ é ni syɛn d’eji é.\n7 Hwɛjijɔ taji hugǎn e wu mǐ ɖó na ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ é wɛ nyí ɖɔ Jehovah wɛ ɖɔ nú mǐ ɖɔ mǐ ni wà mɔ̌. Enyi mǐ gbɛ́ ɖɔ mǐ kún na yí wǎn nú nɔví mǐtɔn lɛ ó ɔ, mǐ sixu yí wǎn nú Jehovah ɖě dóó ǎ. (1 Jaan 4:7, 20, 21) Hwɛjijɔ ɖevo wɛ nyí ɖɔ mǐ ɖó hudo mǐɖée lɛ tɔn, ɖò taji ɔ, ɖò hwenu vɛwǔ lɛ mɛ. Hwenu e Pɔlu wlan wema tɔn sɛ́dó Klisanwun Eblée lɛ é ɔ, é tuùn ɖɔ jí zaanɖé ɔ, ye mɛ ɖé lɛ ɖó na jó xwé kpo nǔ yeɖesunɔ tɔn lɛ kpo dó. Jezu ko tinmɛ lee hwe enɛ nu na vɛwǔ ɖesu sɔ́ é. (Maki 13:14-18; Luki 21:21-23) Enɛ wu ɔ, cobonu hwe enɛ nu na sù ɔ, Klisanwun enɛ lɛ ɖó na bló bɔ wǎn e ye yí nú yeɖée lɛ é na syɛn d’eji.—Hlɔmanu lɛ 12:9.\n8. Etɛ mǐ ka ɖó na bló dìn cobonu ya ɖaxó ɔ ni bɛ́?\n8 Ya ɖaxó ɔ, ee ma ko tíìn ɖò hwenuxó gbɛtɔ́ tɔn mɛ kpɔ́n ǎ é ko sɛkpɔ bǐ. (Maki 13:19; Nǔɖexlɛ́mɛ 7:1-3) É na byɔ ɖɔ mǐ ni setónú nú wěɖexámɛ elɔ: “Togun ce emi, mi yì xɔ mitɔn lɛ mɛ, mi dɔn hɔn mitɔn sú dó ta, bo nɔ finɛ kpɛɖé, bonu xomɛsin Mawu tɔn ni wá yì.” (Ezayíi 26:20) “Xɔ” enɛ lɛ sixu nyí agun mǐtɔn lɛ. É wɛ nyí ɖɔ fí e mǐ nɔ sɛ̀n Jehovah ɖè xá nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu mǐtɔn lɛ kpo é. Amɔ̌, kpɔ́ninɔ ɖò kplé lɛ jí hwɛhwɛ kɛɖɛ ko kpé ǎ. Pɔlu flín Klisanwun Eblée lɛ ɖɔ ye ni flɔ́ wanyiyi kpo nǔɖagbewiwa kpo sín zo dó lanmɛ nú yeɖée. (Eblée lɛ 10:24, 25) Dìn wɛ mǐ ɖó na bló bɔ wanyiyi nɔví nɔví tɔn mǐtɔn na lidǒ, ɖó é na d’alɔ mǐ bɔ mǐ na dɛ ɖò mɛtɛnkpɔn ɖebǔ e mǐ sixu mɔ ɖò sɔgudo é nu.\n9. (a) Ali tɛ lɛ wɛ ka hun nú mǐ bɔ mǐ na ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ ɖò égbé? (b) Nǎ lee togun Jehovah tɔn ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ gbɔn é sín kpɔ́ndéwú ɖé lɛ.\n9 É na bo tlɛ nyí ɖò égbé ɔ, ali gègě wɛ hun nú mǐ bɔ mǐ na ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́, cobɔ ya ɖaxó ɔ na bɛ́. Nɔví mǐtɔn lɛ gègě wɛ ɖò wuvɛ̌ mɔ wɛ, ɖó ayikúngban danwǔ, tɔ̀ gbà mɛ, jɔhɔn ɖaxó, tsunami, alǒ adlà ɖevo lɛ wu. Nɔví ɖé lɛ ɖò didɛ wɛ ɖò yadonumɛ nu. (Matie 24:6-9) Akwɛyózó ayihɔngbe ayihɔngbe tɔn e tíìn, ɖó gbɛ̀ hizihizi e mɛ mǐ ɖè é wu é lɔ ɖò finɛ. (Nǔɖexlɛ́mɛ 6:5, 6) É ɖò mɔ̌ có, bǎ e mɛ tagba nɔví mǐtɔn lɛ tɔn syɛn ɖó é ɔ, bǎ ɖokpo ɔ mɛ wɛ ali hun nú mǐ ɖó bɔ mǐ na ɖè lee mǐ yí wǎn nú ye sɔ́ é xlɛ́. Wanyiyi ɖò gbɛ̀ elɔ mɛ ǎ có, mǐ ɖó na ɖò wanyiyi nɔví nɔví tɔn ɖexlɛ́ wɛ zɔn mǐ yì. (Matie 24:12) —Kpɔ́n tinmɛ e ɖò vivɔnu é.\nNƐ̌ MǏ MA KA NA JÓ WANYIYI NƆVÍ NƆVÍ TƆN MǏTƆN DÓ Ǎ GBƆN?\n10. Etɛ mǐ ka na gbéjé kpɔ́n dìn?\n10 Mǐ ɖó tagba mǐɖesunɔ tɔn lɛ có, nɛ̌ mǐ ka sixu bló gbɔn bɔ wanyiyi e mǐ ɖó nú mǐɖée nɔví nɔví ɖɔhun é ma na nɔte ǎ? Nɛ̌ mǐ ka sixu ɖexlɛ́ ɖɔ mǐ ɖó wanyiyi alɔkpa enɛ nú Klisanwun hàtɔ́ mǐtɔn lɛ gbɔn? Ee mɛsɛ́dó Pɔlu ɖɔ ɖɔ “wǎn e yí nú miɖée wɛ mi ɖè nɔví nɔví ɖɔhun ɔ, mi ma jó dó ó” gudo é ɔ, é slɛ́ ali e nu mǐ sixu wà mɔ̌ ɖè é gègě. Mi nú mǐ ni gbéjé ayizɛ́n kpɔ́n.\n11, 12. Etɛ ka nyí tinmɛ mɛyiyi tɔn? (Kpɔ́n ɖiɖe e ɖò bǐbɛ̌mɛ é.)\n11 “Mi flín ɖɔ mi ɖó na nɔ yí ye mɛ e nɔ wá ba jonɔ mi lɛ é ganji.” (Xà Eblée lɛ 13:2.) Xógbe enɛ lɛ sixu ko flín mǐ Ablaxamu kpo Lɔti kpo. Sunnu wè enɛ lɛ nyɔ́ xomɛ dó mɛwamɛde e ye ma tuùn ǎ lɛ é wu. Gudo mɛ ɔ, Ablaxamu kpo Lɔti kpo wá mɔ ɖɔ wɛnsagun wɛ nú jonɔ enɛ lɛ. (Bǐbɛ̌mɛ 18:2-5; 19:1-3) Kpɔ́ndéwú enɛ lɛ dó wusyɛn lanmɛ nú Klisanwun Eblée lɛ bɔ ye na nɔ ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ gbɔn mɛyiyi gblamɛ.\n12 Nɛ̌ mǐ ka sixu yí mɛ ɖevo lɛ gbɔn? Mǐ sixu ylɔ nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu mǐtɔn lɛ kpo wá xwé mǐtɔn gbè bo ɖu nùɖé xá ye alǒ dó wusyɛn lanmɛ nú ye. Enyi mǐ na bo ma tlɛ tuùn nukúnkpénuwutɔ́ lɛdo tɔn mǐtɔn kpo asì tɔn kpo ganji ǎ ɔ, mǐ sixu ylɔ ye dó xwé mǐtɔn gbè hwenu e ye ba agun mǐtɔn kpɔ́n é. (3 Jaan 5-8) É nyí nùɖuɖu gɛnnyii jɛn mǐ na ɖa alǒ akwɛ gègě jɛn mǐ na zán ǎ. Wusyɛn didó lanmɛ nú nɔví mǐtɔn lɛ gbé wɛ mǐ na nya, é nyí mǐ na xlɛ́ lee mǐ ɖó nǔ gbɔn é ye wɛ ǎ. É ka nyí mɛ e sixu sú axɔ tɔn mǐ ɖò ali ɖé lɛ nu é kɛɖɛ wɛ mǐ ɖó na nɔ ylɔ ǎ. (Luki 10:42; 14:12-14) Nǔ e ɖò taji hugǎn é wɛ nyí ɖɔ alɔnu mǐtɔn ni ma ján kaka bonu mǐ nɔ wɔn mɛyiyi ó!\n13, 14. Nɛ̌ mǐ ka sixu “flín mɛ e ɖò ganxó lɛ” é gbɔn?\n13 “Mi flín mɛ e ɖò ganxó lɛ.” (Xà Eblée lɛ 13:3.) Hwenu e Pɔlu wlan xó enɛ é ɔ, nɔví ɖěɖee ɖò gankpa mɛ ɖó nùɖiɖi yetɔn wu lɛ é dó gesí wɛ é ɖè. Pɔlu kpa agun ɔ, ɖó ye “kú nǔblawu nú mɛ e è wlí dó gankpa mɛ lɛ” é. (Eblée lɛ 10:34) Nɔví ɖé lɛ d’alɔ Pɔlu hwenu e é nɔ ganmɛ nú xwè ɛnɛ é, amɔ̌, nɔví ɖevo lɛ lín dó è. Nɛ̌ ye ka sixu d’alɔ Pɔlu gbɔn? Ye hɛn ɔ, ye na nɔ ɖò ɖɛ xò n’i wɛ.—Filipunu lɛ 1:12-14; Eblée lɛ 13:18, 19.\n14 Ðò égbé ɔ, Kúnnuɖetɔ́ gègě wɛ ɖò ganxó ɖó nùɖiɖi yetɔn wu. Nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu kpo e yá dó ye lɛ é sixu sɔ́ nǔ tawun tawun ɖé lɛ dó d’alɔ ye na. Amɔ̌, gègě mǐtɔn wɛ lín dó mɛ e ɖò ganxó lɛ é. Nɛ̌ mǐ ka sixu flín bo d’alɔ ye gbɔn? Wanyiyi nɔví nɔví tɔn na sísɛ́ mǐ bɔ mǐ na nɔ xoɖɛ vívɛ́ dó ta yetɔn mɛ. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, mǐ sixu xoɖɛ dó nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu kpo, kaka jɛ yɔkpɔvu lɛ jí ɖěɖee è wlí dó ganmɛ ɖò Érythrée lɛ é tamɛ; nɔví sunnu mǐtɔn Paulos Eyassu, Isaac Mogos, kpo Negede Teklemariam kpo e ɖò ganmɛ sín xwè hú 20 ɖíe é ɖò ye mɛ.\n15. Nɛ̌ mǐ ka sixu bló gbɔn bɔ alɔwliwli mǐtɔn na nyí nǔ sísí?\n15 “Asidida abǐ asudida ni nyí nǔ sísí.” (Xà Eblée lɛ 13:4.) Mǐ sixu lɛ́vɔ ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ gbɔn mimɛ̌ jí ninɔ ɖò walɔ ɖagbe lixo gblamɛ. (1 Timɔtée 5:1, 2) Ði kpɔ́ndéwú ɔ, enyi mǐ ɖóxó xá nɔví sunnu alǒ nɔví nyɔnu ɖé ɔ, mǐ na hɛn nǔ gblé dó é kpo xwédo tɔn kpo wu. Akpà na jɛ jiɖiɖe e ɖò mǐ tɛntin é wu. (1 Tɛsalonikinu lɛ 4:3-8) Enyi asì ɖé wá mɔ nukúnnú jɛ wu ɖɔ asú emitɔn nɔ kpɔ́n fɔtóo nùblibliwiwa tɔn ɔ, lin tamɛ kpɔ́n dó lee nǔ na cí n’i é jí. É ka na lin ɖɔ asú emitɔn yí wǎn nú emi bo lɛ́ ɖó sísí nú tuto alɔwliwli tɔn ɔ à?—Matie 5:28.\n16. Enyi nǔ e ɖò mǐ sí ɔ nɔ kpé mǐ ɔ, nɛ̌ é ka sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ gbɔn?\n16 “Nǔ e ɖò mi sí ɔ ni kpé mi.” (Xà Eblée lɛ 13:5.) Jiɖe ɖiɖó dó Jehovah wu na d’alɔ mǐ bɔ nǔ e mǐ ɖó é na kpé mǐ. Nɛ̌ enɛ ka na d’alɔ mǐ bɔ mǐ na ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ gbɔn? Enyi nǔ e ɖò mǐ sí ɔ nɔ kpé mǐ ɔ, mǐ na flín ɖɔ Klisanwun hàtɔ́ mǐtɔn sunnu kpo nyɔnu kpo lɛ xɔ akwɛ hú dɔkun alǒ nǔɖokan lɛ. (1 Timɔtée 6:6-8) Mǐ na hlun nǔ ɖɔ dó nɔví mǐtɔn lɛ alǒ dó ninɔmɛ mǐtɔn wu ǎ. Mǐ na hwanwǔ dó mɛ ɖevo lɛ alǒ dó nukúnkɛ́n ǎ. É nyɔ́ wà ɔ, enyi nǔ e ɖò mǐ sí ɔ nɔ kpé mǐ ɔ, mǐ na nɔ na nǔ mɛ.—1 Timɔtée 6:17-19.\n17. Nɛ̌ “jiɖiɖe” ɖiɖó ka nɔ d’alɔ mǐ bɔ mǐ nɔ ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ gbɔn?\n17 “Mi ɖó jiɖiɖe.” (Xà Eblée lɛ 13:6.) Jiɖiɖe dó Jehovah wu nɔ na akɔnkpinkpan mǐ bɔ mǐ nɔ dɛ ɖò mɛtɛnkpɔn syɛnsyɛn lɛ nu. Akɔnkpinkpan enɛ nɔ d’alɔ mǐ bɔ mǐ nɔ ɖó linlin e sɔgbe é. Enyi mǐ ɖó linlin e sɔgbe é ɔ, mǐ hɛn ɔ, mǐ na dó wusyɛn lanmɛ nú nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu mǐtɔn lɛ kpo bo lɛ́ dó gbɔ nú ye, bo dó ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́. (1 Tɛsalonikinu lɛ 5:14, 15) É na bo tlɛ nyí ɖò ya ɖaxó ɔ hwenu ɔ, mǐ sixu kpankɔ́n, bo tuùn ɖɔ hwlɛngán mǐtɔn ko ɖò kɛnnɛkɛnnɛ.—Luki 21:25-28.\n18. Nɛ̌ mǐ ka sixu bló gbɔn bɔ wanyiyi nɔví nɔví tɔn e mǐ ɖó nú mɛxo agun tɔn mǐtɔn lɛ é na lidǒ?\n18 “Mi flín agunnukɔntɔ́ mitɔn . . . lɛ.” (Xà Eblée lɛ 13:7, 17.) Mɛxo agun tɔn mǐtɔn lɛ nɔ zán hwenu yetɔn lɛ dó wà azɔ̌ syɛnsyɛn lɛ dó ta mǐtɔn mɛ. Enyi mǐ lin tamɛ dó nǔ e ye nɔ wà lɛ é bǐ jí ɔ, wǎn e mǐ yí nú ye é kpo lee nǔwiwa yetɔn nɔ sù nukún mǐtɔn mɛ gbɔn é kpo nɔ jɛji. Mǐ na ba gbeɖé bonu ye ni hɛn awǎjijɛ yetɔn bú alǒ sìn xomɛ ɖó nǔ e mǐ wà é ɖé wu ǎ. É nyɔ́ wà ɔ, mǐ ba bo na nɔ sɔ́ jlǒ dó setónú. Mɔ̌ mɛ ɔ, mǐ ‘nɔ wlí yɛ̌yi nú ye ganji bo nɔ yí wǎn nú ye titewungbe, ɖó azɔ̌ e wà wɛ ye ɖè ɔ wutu.’—1 Tɛsalonikinu lɛ 5:13.\nAzɔ̌ e mɛxo agun tɔn lɛ nɔ wà dó ta mǐtɔn mɛ é ka nɔ sù nukún towe mɛ à (Kpɔ́n akpáxwé 18gɔ́)\nMI ÐÒ MƆ̌ BLÓ WƐ ZƆN MǏ YÌ\n19, 20. Nɛ̌ mǐ ka sixu ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ ɖò ali ɖaxó ɖé nu gbɔn?\n19 È tuùn togun Jehovah tɔn ɖó wanyiyi nɔví nɔví tɔn yetɔn wu. Mɔ̌ wɛ é ka lɛ́ nyí gbɔn ɖò Pɔlu hwenu. Amɔ̌, Pɔlu dó wusyɛn lanmɛ nú nɔví lɛ ɖɔ ye ni ɖè wanyiyi xlɛ́ ɖò ali e tlɛ hú mɔ̌ é ɖé nu. É ɖɔ: “Wanyiyi enɛ ni nɔ lɛ́ jɛji ayihɔngbe ayihɔngbe.” (1 Tɛsalonikinu lɛ 4:9, 10) É ɖò wɛn ɖɔ è hɛn ɔ è na dó gǎn hwebǐnu bo kpɔ́n te d’eji.\n20 Enɛ wu ɔ, hwenu e mǐ na ɖò xota xwè elɔ tɔn mǐtɔn kpɔ́n wɛ ɖò Kpléxɔ Axɔsuɖuto ɔ Tɔn mǐtɔn mɛ é ɔ, mi nú mǐ ni lin tamɛ dó nùkanbyɔ elɔ lɛ jí: Un ka sixu nɔ yí mɛ hú lee un nɔ bló gbɔn é à? Nɛ̌ un ka sixu d’alɔ nɔví e ɖò ganxó lɛ é gbɔn? Un ka nɔ ɖó sísí nú tuto Mawu tɔn e nyí alɔwliwli é à? Etɛ ka na d’alɔ mì bɔ nǔ e un ɖó é na nɔ kpé mì? Nɛ̌ un ka sixu ɖeji dó Jehovah wu hú ɖ’ayǐ tɔn gbɔn? Nɛ̌ un ka sixu setónú nú mɛ e ɖò nukún kpé dó nǔ wu wɛ lɛ é hú ɖ’ayǐ tɔn gbɔn? Enyi mǐ dó gǎn bo kpɔ́n te ɖò nǔ ayizɛ́n enɛ lɛ mɛ ɔ, xota xwè ɔ tɔn na nyí wuntun ɖé kpowun ɖò dǒ ɔ wu ǎ; é na nɔ flín mǐ bɔ mǐ na setónú nú xó elɔ e Pɔlu ɖɔ é: “Wǎn e yí nú miɖée wɛ mi ɖè nɔví nɔví ɖɔhun ɔ, mi ma jó dó ó.”—Eblée lɛ 13:1.\n^  (akpáxwé 9gɔ́ ɔ) Nú a na mɔ lee Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ ɖè wanyiyi nɔví nɔví tɔn xlɛ́ ɖò adlà j’ayǐ lɛ hwenu gbɔn é sín kpɔ́ndéwú ɖé lɛ hǔn, Kpɔ́n Video Mǐ Ðò Bǔ Xwédo ɖé Ðɔhun Gbɔn Gbɛ̀ ɔ Bǐ Mɛ.\nWanyiyi nɔví nɔví tɔn: Lee hagbɛ̌ xwédo tɔn lɛ kpo xɔ́ntɔn vívɛ́ lɛ kpo sín nǔ nɔ ɖu ayi mɛ nú yeɖée tawun sɔ é. Ðó mǐ nyí Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ wutu ɔ, mǐ nɔ wà yɛ ɖɔ mǐ nyí nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu kpo ǎ. Nɔví nɔví wɛ mǐ nyí nugbǒ\nYa ɖaxó ɔ: Adǎngbomɛ ɖaxó e na tíìn bɛ́sín hwenu e è na sú kún dó nú sinsɛn nùvú é kaka jɛ Haamagedɔni hwenu é


Levíi ví 17 - Lévitique 17\né ní ɖɔ nú Aalɔ́ɔn kpódó vǐ tɔn súnnu lɛ́ɛ kpó, kpódó Izlayɛ́li ví lɛ́ɛ bǐ kpó ɖɔ:\n“Izlayɛ́li ví ɖé jló ná zé nyibú, abǐ lɛ̌ngbɔ́, abǐ gbɔ̌ dó sá vɔ̌ ná ɖo fí e yě ɖó gɔnu ɖó ɔ́, abǐ é ná tɔ́n sín fí e yě ɖó gɔnu ɖó ɔ́,\nbó má to zé wá goxɔ ɔ́ lihɛ́nnu, bó zé xwlé Mawu Mavɔmavɔ hwɛ̌ ǎ ɔ́, é hu hwɛ, ɖó hun e é kɔn nyi ayǐ é wú; è nǎ ɖe e sín togun ɔ́ mɛ.\nSɛ́n énɛ́ ɔ́ ná zɔ́n bɔ Izlayɛ́li ví lɛ́ɛ ná nɔ́ gbo gbe kanlin lɛ́ɛ ɖo fí ɖé kpowun ǎ; lo ɔ́, yě ná nɔ́ kplá yě wá nú vɔ̌sánú-xwlémawutɔ́ ɔ́, ɖo goxɔ ɔ́ lihɛ́nnu, bɔ é ná dó sá kɔnɖókpɔ́ vɔ́ ɔ́ nú Mawu Mavɔmavɔ.\nVɔ̌sánú-xwlémawutɔ́ ɔ́ ná mi hun ɔ́ dó vɔ̌sákpe e ɖo goxɔ ɔ́ nukɔn ɔ́ wú, bó ná dó jǒ ɔ́ zo, bɔ wǎn tɔn ná nyɔ́ se nú Mawu Mavɔmavɔ.\nÉnɛ́ ɔ́, yě sɔ́ ná nɔ́ sá vɔ̌ nú nǔɖoyɛswímɛ e ɖo gběhan mɛ, bɔ yě nɔ́ sɛn gɔ́ nú mì lɛ́ɛ ǎ. Sɛ́n énɛ́ ɔ́ ná nɔ ayǐ nú yě kpódó kúnkan yětɔn lɛ́ɛ kpó káká sɔ́yi.\n“Hǔn, a nǎ ɖɔ nú yě ɖɔ nú Izlayɛ́li ví ɖé, abǐ jǒnɔ e ɖo mi mɛ lɛ́ɛ ɖě ná sá vɔ̌ e è nɔ dó zo ɔ́, abǐ vɔ̌ ɖěvo ɔ́,\né ɖó ná zé wá goxɔ ɔ́ nukɔn, bɔ è nǎ xwlé Mawu Mavɔmavɔ; é má bló mɔ̌ ǎ ɔ́, è nǎ ɖe e sín mi mɛ.\n“Nú Izlayɛ́li ví ɖé abǐ jǒnɔ e ɖo mi mɛ lɛ́ɛ ɖě ɖu hun ɔ́, é ná bó nyí hun alɔkpa ɖěbǔ wɛ ɔ́, nyɛ Mawu Mavɔmavɔ ná húzú kpan nukɔn ɛ, bó ná ɖe e sín Izlayɛ́li togun ɔ́ mɛ.\nĐó hun mɛ wɛ gbɛ ɖe. Nyɛ Mawu Mavɔmavɔ ɔ́, un ná mi bɔ mi ná zán ɖo vɔ̌sákpe jí, bɔ é ná súnsún hwɛ sín kɔ nú mi, bɔ mi ná nɔ gbɛ. Nǔgbó ɔ́, hun wɛ è nɔ dó súnsún hwɛ sín kɔ nú mɛ, ɖó é mɛ wɛ gbɛ ɖe.\nÉnɛ́ ɔ́ wú wɛ nyɛ Mawu Mavɔmavɔ ɔ́ ɖo ɖiɖɔ nú mi Izlayɛ́li ví lɛ́ɛ wɛ ɖɔ, mi mɛ ɖěbǔ ní má ɖu hun ó, jǒnɔ e ɖo mi mɛ lɛ́ɛ lɔ ɖěbǔ ní má ɖu ó.\n“Nú Izlayɛ́li ví ɖé, abǐ jǒnɔ e ɖo mi mɛ lɛ́ɛ ɖě nya gbě, bó hu kanlin abǐ xɛ e má vɛ́ mɛ ǎ ɔ́ ɖě ɔ́, é ná lúlú hun tɔn kɔn nyi kɔ́ mɛ, bó kplɔ́ kɔ́ d'é jí.\nĐó nǔ ɖo gbɛ lɛ́ɛ ɔ́, hun e ɖo lan yětɔn mɛ ɔ́ mɛ wɛ gbɛ yětɔn ɖe. Énɛ́ ɔ́ wú wɛ nyɛ Mawu Mavɔmavɔ ɔ́, un ɖɔ nú Izlayɛ́li ví lɛ́ɛ ɖɔ yě kún ɖó ná ɖu nǔ ɖo gbɛ ɖěbǔ sín hun ó, ɖó hun e ɖo nǔ ɖo gbɛ ɖěbǔ sín lanmɛ ɔ́ mɛ wɛ gbɛ tɔn ɖe. Mɛ ɖěbǔ ɖu hun ɔ́, è nǎ ɖe e sín Izlayɛ́li togun ɔ́ mɛ.\n“Nú Izlayɛ́li ví lɛ́ɛ ɖě, abǐ jǒnɔ e ɖo mi mɛ lɛ́ɛ ɖě ɖu kanlin e nɔ é ɖóɖó bó kú, abǐ éé gběkanlin ɖé vún ɖu ɔ́ sín lan ɔ́, mɛ ɔ́ ɖó ná nya avɔ tɔn lɛ́ɛ, bó ná lɛ wǔ; é ká ná nyí mɛ blíblí káká jɛ gbadanu. Énɛ́ ɔ́ gúdo ɔ́, é ná húzú mɛ mímɛ́.\nNú é má ka nya avɔ tɔn lɛ́ɛ, bó lɛ wǔ ǎ ɔ́, hwɛ tɔn ná nɔ kɔ n'i.”