Tan Gbɛzán Tɔn: Jehovah Kpé Nǔ Bǐ Wu | Beishenbai Berdibaev\nGBÈ E MƐ A SIXU XÀ DÓ É Afrikaans Albanie-Gbè Alur Amharique-Gbè Amis-Gbè Arabe-Gbè Arménie-Gbè Arménie-Gbè (Gbadahweji Tɔn) Aymara Ayɔgbe Azerbaïjan-Gbè Azerbaïjan-Gbè (Cyrillique) Bachkir Bassa (Cameroun) Belize Kriol Bengali Bikol Boulou Bulgarie-Gbè Cakchiquel Cap-Vert gbè Catalogne-Gbè Cebuano Chichewa Chine-Gbè (Cantonais) Chine-Gbè (Dòdó Ɔ) Chine-Gbè (Ee Bɔkun É) Chinese Cantonese (Simplified) Chitonga Chitonga (Malawi Tɔn) Chitonga (Zimbabwe Tɔn) Chitumbuka Chiyao Chol Cibemba Cinyanja Corée-Gbè Créole Haïti Tɔn Croatie-Gbè Damara Danemark-Gbè Dangme Douala Eblegbe Edo Efik Esan Espagne-Gbè Estonie-Gbè Fidji-Gbè Finlande-Gbè Flansegbe Fɔngbe Ga Garifuna Géorgie-Gbè Glɛkigbe Glɛnsigbe Guarani Gujarati Gungbe Haoussa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hongrie-Gbè Ibanag Ibo Iloko Indonésie-Gbè Islande-Gbè Isoko Italie-Gbè Janmagbe Janmagbe (Ee È Cáká É) Japon-Gbè Jula Kabiye Kannada Kikamba Kikaonde Kikuyu Kiluba Kinyarwanda Kirghistan-Gbè Kiribati-Gbè Kirundi Kisonge Kongo Kurde Kurmanji Kurde Kurmanji (Caucase) Kurde Kurmanji (Cyrillique) Kwangali Kwanyama Lettonie-Gbè Lingala Lituanie-Gbè Luganda Lunda Luo Luvale Macédoine-Gbè Madagascar-Gbè Malay Malayalam Mam Mambwé-Lungu Marathi Marshall-Gbè Maya Mazatèque Huautla Tɔn Mbunda Mingrelian Mixe Mixtèque (Guerrero) Mongolie-Gbè Mooré Motu Myanmar-Gbè Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Totaligbé Puebla Tɔn) Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ndonga Népali Ngabere Nigerian Pidgin Norvège-Gbè Nzema Okpe Oromo-Gbè Ossétie-Gbè Otètèla Ouzbékistan-Gbè Ouzbékistan-Gbè (Romain) Pangasinan Papiamento (Curaçao Tɔn) Pays-Bas-Gbè Penjabi Persan Pidgin (Cameroon) Pologne-Gbè Ponape-Gbè Portugal-Gbè Portugal-Gbè (Portugal) Quechua (Ancash Tɔn) Quechua (Bolivie Tɔn) Roumanie-Gbè Russie-Gbè Samoa-Gbè Sango Sepedi Sepulana Serbie-Gbè Serbie-Gbè (Romain) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Shona Sidama Silozi Sinhala Slovaquie-Gbè Slovénie-Gbè Sranan tongo Suède-Gbè Swahili-Gbè Swahili-Gbè (Rép. dém. du Congo) Swati Tagalog Tajikistan-Gbè Tamoul Tarascan Tatar Tchèque-Gbè Tchouvachie-Gbè Tetun Dili Télougou Thaï Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tonga-Gbè Totonaque Tshiluba Tsonga Tswana Turkménistan-Gbè Turquie-Gbè Tuvalu-Gbè Twi Tzeltal Tzotzil Ukraine-Gbè Urhobo Vegbe Venda Vietnam-Gbè Waray-Waray Wolaitsa Xhosa Zandé Zapotec-Gbè (Isthme Tɔn) Zoulou Île Salomon-Gbè\nJehovah Kpé Nǔ Bǐ Wu\nMɛ e tɔn wɛ é Beishenbai Berdibaev\n“KÚ SƆ́ na tíìn ǎ, bɔ è tlɛ na lɛ́ fɔ́n mɛ e ko kú lɛ é wá gbɛ̀.” Asì ce Mairambubu wɛ sè xó enɛ lɛ hwenu e é dó mɔ̌to bo ɖò yiyi wɛ é. É dɔn ɛ bɔ é jló na lɛ́ mɔ nukúnnú jɛ mɛ d’eji. Hwenu e mɔ̌to ɔ nɔte bɔ mɛ lɛ jɛte é ɔ, é kanwezun jɛ nyɔnu e ɖɔ xó enɛ lɛ é gudo. Nyikɔ tɔn nɔ nyí Apun Mambetsadykova, bɔ é nyí Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn ɖé. Xóɖiɖɔ xá Kúnnuɖetɔ́ ɖé nɔ sɔ́ gbɛ̀ mɛtɔn ɖó axɔ́ nú ɖò hwe enɛ lɛ nu, amɔ̌, nǔ e Apun wá kplɔ́n mǐ ɖò nukɔnmɛ lɛ é huzu gbɛzán mǐtɔn.\nMǏ NƆ W’AZƆ̌ SÍN AYITÉHƆNNU JƐ GBADANU\nÈ jì mì ɖò 1937 ɖò kolkhoz alǒ gle mɛkplékpɔ́mɛ tɔn ɖé ta ɖò Tokmok kpá ɖò Kirghizstan. Xwédo mǐtɔn ɔ Kirghizstan nu lɛ mɛ wɛ é gosin, bɔ mǐ nɔ dó Kirghizstan-gbè. Glesi wɛ nyí mɛjitɔ́ ce lɛ bɔ mǐ nɔ w’azɔ̌ ɖò kolkhoz sín ayitéhɔnnu jɛ gbadanu. È nɔ na nùɖuɖu glezɔ́watɔ́ lɛ hwɛhwɛ, amɔ̌, xwè fifo jɛn è nɔ s’axɔ́ ye. Mamáa ce nɔ jɛ tagba tawun cobo nɔ kpé nukún dó nɔví nyɔnu ce kpɛví kpo nyì kpo wu. Xwè atɔ́ɔ́n kpowun jɛn un yì azɔ̌mɛ na, bo jɛ azɔ̌ wà jí hwebǐnu ɖò gle ɔ ta.\nSókan Teskey Ala-Too tɔn\nYa sukpɔ́ ɖò fí e mǐ nɔ nɔ é tawun, bɔ è nɔ w’azɔ̌ bɔ nǔ nɔ cikɔ nú mɛ tawun cobɔ è nɔ sú hudo mɛtɔn lɛ sín dò. Ðó mɛ winnyawinnya wɛ un nyí wutu ɔ, un nɔ lin tamɛ dó linlin e wu mǐ ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ é alǒ sɔgudo wu sɔmɔ̌ ǎ. Un lin gbeɖé ɖɔ nugbǒ jiwǔ ɖěɖee kúnkplá Jehovah Mawu kpo linlin tɔn kpo lɛ é na huzu gbɛzán ce ǎ. Lee wɛn enɛ byɔ Kirghizstan, bo gbakpé fí gbɔn é nyí tan ɖé bo sɔ́ akpàkpà mɛ. Nǔ lɛ bǐ bɛ́ ɖò jɔtɛn ce ɖò totaligbé Kirghizstan tɔn.\nMƐ E È KPLÁ GANNUGÁNNÚ SÍN TÒ YETƆN MƐ Ð’AYǏ LƐ É HƐN NUGBǑ Ɔ WÁ KIRGHIZSTAN\nNugbǒ e kúnkplá Jehovah Mawu é dó ɖɔ dò ɖò Kirghizstan ɖò 1956. Bonu nǔ na dó nyí mɔ̌ ɔ, nugbǒ ɔ ɖó na ɖu ɖò linlin masɔgbe e ko dó ɖɔ dò lɛ é jí. Etɛwu? Union des Républiques socialistes soviétiques (URSS) mɛ wɛ Kirghizstan égbé tɔn ɔ nɔ ɖ’ayǐ. Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ ɖó wǔ zɔ nú toxóɖiɖɔ ɖò fí e URSS kpa acɛ dó lɛ é bǐ. (Jaan 18:36) Enɛ wu ɔ, è sɔ́ ye dó mɔ kɛntɔ́ acɛkpikpa Communiste tɔn tɔn lɛ bo doya nú ye. Amɔ̌, linlin masɔgbe ɖebǔ sixu zɔ́n bonu Xó Mawu tɔn gɔn gbɛtɔ́ ayijlɔjlɔnɔ lɛ sín ayi mɛ byɔ ǎ. Nugbǒ ɔ, nǔ xɔ akwɛ e un kplɔ́n ɖò gbɛzán ce bǐ mɛ é wɛ nyí ɖɔ Jehovah “kpé nǔ bǐ wu.”—Mak. 10:27.\nYa e è dó nú Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ é zɔ́n bɔ ye sukpɔ́ d’eji ɖò Kirghizstan. Etɛwu nǔ ka nyí mɔ̌? Akpáxwé Sibérie tɔn e è kplá kɛntɔ́ acɛkpikpa Communiste tɔn tɔn lɛ yì gannugánnú é lɔ ɖò URSS mɛ. Hwenu e è ɖè ye tɔ́n é ɔ, ye mɛ gègě wá Kirghizstan, bɔ ɖé lɛ ɖò ye mɛ bo hɛn nugbǒ ɔ wá. Mɛ enɛ lɛ ɖokpo wɛ nyí Emil Yantzen ee è jì ɖò Kirghizstan ɖò 1919 é. È sɛ́ Emil dó yadonumɛkpá ɖé mɛ bɔ é xò gò Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ ɖò finɛ. É yí nugbǒ ɔ bo lɛkɔ wá xwé ɖò 1956. Emil wá cí Sokuluk kpá ɖò jɔtɛn ce. Sokuluk finɛ wɛ è ɖó agun nukɔntɔn ɔ ayǐ ɖè ɖò Kirghizstan ɖò 1958.\nXwè ɖokpo mɔ̌ gudo ɔ, Victor Vinter sɛ̀ tɛn wá Sokuluk. È doya nú nɔví sunnu gbejinɔtɔ́ enɛ azɔn mɔkpan. Azɔn wè wɛ é sɛ̀n gan nú xwè atɔ́ɔ́n ɖó wǔ e é ɖó zɔ nú gbɛ̀ ɔ é wutu, enɛ gudo ɔ, é lɛ́ bló xwè wǒ ɖò gankpa mɛ, gɔ́ nú xwè atɔ́ɔ́n ɖò kannumɔgbenu. Yadonumɛ lɛ zɔ́n bonu sinsɛn nugbǒ ɔ gɔn kàn vun ǎ.\nNUGBǑ Ɔ SƐKPƆ JƆTƐN CE\nÐò 1963 ɔ, Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn 160 mɔ̌ wɛ ɖò Kirghizstan, ye mɛ gègě gosin Allemagne, Ukraine kpo Russie kpo. Eduard Varter e nɔ kannumɔgbenu bo bló baptɛm ɖò Allemagne ɖò 1924 é lɔ ɖ’emɛ. Ðò 1940 kpo 1949 kpo vlamɛ ɔ, acɛkpikpa Nazi tɔn sɛ́ Eduard dó yadonumɛkpá ɖé mɛ, bɔ ɖò xwè yɔywɛ ɖé gudo ɔ, acɛkpikpa Communiste tɔn URSS tɔn sɛ́ ɛ dó kannumɔgbenu. Ðò 1961 ɔ, nɔví sunnu gbejinɔtɔ́ enɛ sɛ̀ tɛn yì toxo Kant tɔn e sɛkpɔ jɔtɛn ce tawun é mɛ.\nElizabeth Fot ee nyí Jehovah sɛntɔ́ gbejinɔtɔ́ é ɖé lɔ nɔ nɔ Kant. Nǔ wɛ é nɔ tɔ̀ dó mɔ nǔ ɖu. Ðó azɔ̌ tɔn bí alɔ n’i tawun wutu ɔ, dotóogán lɛ kpo mɛ̌si lɛ kpo nɔ zɔ́n azɔ̌ ɛ. Nawe ɖé ɖò mɛ e nɔ zɔ́n nǔ tɔ̀ ɛ lɛ é mɛ, bɔ nyikɔ tɔn nɔ nyí Aksamai Sultanalieva, b’ɛ da axɔsuzɔwatɔ́ e nɔ w’azɔ̌ ɖò hwɛɖɔxɔsa ɖé é. Aksamai tɔ́n nǔ tɔ̀ gbé bo wá Elizabeth gɔ́n, bo kàn nǔ gègě byɔ ɛ dó nǔ e wu mǐ ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ é kpo ninɔmɛ e mɛ mɛkúkú lɛ ɖè é kpo wu. Elizabeth na xósin nú nùkanbyɔ Aksamai tɔn lɛ tlɔlɔ sín Biblu mɛ. Aksamai huzu wɛnɖagbejlatɔ́ kanɖodonǔwutɔ́ ɖé.\nÐò hwe enɛ nu ɔ, è sɔ́ Nikolai Chimpoesh e gosin Moldavie é b’ɛ nyí nukúnkpénuwutɔ́ lɛdo tɔn, bɔ é wà sinsɛnzɔ́ nú xwè 30 mɔ̌. É nyí agun lɛ kɛɖɛ wɛ Nikolai nɔ yì ba kpɔ́n ǎ, loɔ, é nɔ lɛ́ bló tuto bɔ è nɔ vɔ́ wema mǐtɔn lɛ zín bo nɔ má. Gǎn lɛ ɖó ayi azɔ̌ e wà wɛ é ɖè lɛ é wu. Enɛ wu ɔ, Eduard Varter dó wusyɛn lanmɛ nú Nikolai kpo wěɖexámɛ elɔ kpo: “Nú gǎn lɛ kàn xó byɔ we hǔn, ɖɔ nú ye nyì wɛn ɖɔ hɔnkàn gbɛ̀ ɔ tɔn mǐtɔn e ɖò Brooklyn é wɛ wema mǐtɔn lɛ nɔ gosin. Kpɔ́n kponɔ KGB tɔn ɔ sín nukúnta tlɔlɔ lě. A ɖó na ɖi xɛsi nú nùɖé ǎ.”—Mat. 10:19.\nÐò xóɖɔɖókpɔ́ enɛ gudo zaan ɔ, è ylɔ Nikolai wá hɔnkàn KGB tɔn e ɖò Kant é. É ɖɔ nǔ e jɛ gudo é: “Kponɔ ɔ kàn fí e mǐ nɔ ba wema mǐtɔn lɛ sín é byɔ. Un ɖɔ n’i ɖɔ Brooklyn wɛ nɔ sɛ́dó mǐ. É sɔ́ tuùn xó e é na ɖɔ é ǎ. É jó mì dó bɔ un yì, bo ka sɔ́ lɛ́ ylɔ mì gbeɖé ǎ.” Kúnnuɖetɔ́ akɔnkpantɔ́ mɔhun lɛ nɔ nɔ acéjí bo nɔ ɖò wɛnɖagbe ɔ vúnvún kpé jɔtɛn ce wɛ ɖò totaligbé Kirghizstan tɔn. Asì ce Mairambubu wɛ sè nugbǒ xɔ akwɛ ɔ sín xó azɔn nukɔntɔn ɔ, bɔ gbɔn gbla tɔn mɛ ɔ, xwédo ce mɔ nugbǒ ɔ ɖò 1981.\nASÌ CE YAWU TUÙN ÐƆ NUGBǑ Ɔ WƐ\nMairambubu gosin Naryn ɖò xá Kirghizstan tɔn mɛ. Gbè ɖokpo ɖò août 1974 ɔ, é wá nɔví nyɔnu ce kpɛví gɔ́n, finɛ wɛ mǐ mɔ mǐɖée ɖè azɔn nukɔntɔn ɔ. Nǔ Mairambubu tɔn jɛ ce jí tɛn tɔn mɛ. Mǐ wlí alɔ ɖò azǎn ɖokpo ɔ jí.\nÐò janvier 1981 hwenu e Mairambubu ɖò mɔ̌to ɖé mɛ bo xwè axi xá ɔ mɛ tɔn ɖé mɛ é ɔ, é ɖótó xóɖɔɖókpɔ́ e wu un kɛnu dó ɖò bǐbɛ̌mɛ xota elɔ tɔn é. Asì ce jló na mɔ nukúnnú jɛ nǔ mɛ hú mɔ̌, enɛ wu ɔ, é kàn nyikɔ nawe ɔ tɔn kpo adlɛsi tɔn kpo byɔ. É ɖɔ nyikɔ emitɔn nɔ nyí Apun, amɔ̌, é nɔ acéjí tawun, ɖó kaka jɛ 1980 kpo 1989 kpo vlamɛ ɔ, è kpò ɖò azɔ̌ Kúnnuɖetɔ́ lɛ tɔn gbɛ́ wɛ. É ɖɔ adlɛsi tɔn nú asì ce ǎ, é nyɔ́ wà ɔ, mǐtɔn wɛ é yí. Asì ce wá xwégbe kpo akpàkpà sɔ́ mɛ kpo.\nMairambubu ɖɔ: “Un sè nǔ ɖagbeɖagbe ɖé lɛ. Nyɔnu ɖé ɖɔ nú mì ɖɔ zaanɖé dìn ɔ, gbɛtɔ́ lɛ kún sɔ́ na kú ɖě ó. Gběkanlin lɛ lɔ tlɛ sɔ́ na nɔ wà adǎn ǎ.” É ɖi xɛxó ɖé nú mì. Un ɖɔ n’i ɖɔ: “Nɔte kaka jɛ hwenu e é na wá é, nú é na tín nǔ lɛ mɛ nú mǐ ganji.”\nApun wá ba mǐ kpɔ́n ɖò sun atɔn gudo. Mɛbakpɔ́n ɖevo lɛ wá jɛ gudo, bɔ gbɔn enɛ sín yɛkan mɛ ɔ, mǐ xò gò Kúnnuɖetɔ́ nukɔntɔn e nyí Kirghizstan nu lɛ é. Nɔví nyɔnu enɛ lɛ kplɔ́n mǐ nugbǒ e jiwǔ lɛ é dó Jehovah kpo linlin e é ɖó nú gbɛtɔ́ lɛ é kpo wu. Ye xà wema Du paradis perdu au paradis reconquis nú mǐ. * Ðó wema enɛ ɖokpo géé wɛ ɖò Tokmok wutu ɔ, mǐ sɔ́ alɔ dó vɔ́ wlan na mǐɖesu.\nNǔ nukɔntɔn e mǐ kplɔ́n lɛ é ɖokpo wɛ nyí nǔɖɔɖ’ayǐ e ɖò Bǐbɛ̌mɛ 3:15 mɛ é. Nǔɖɔɖ’ayǐ enɛ na jɛnu gbɔn Jezu e nyí Axɔsu Mɛsiya e Mawu sɔ́ é gblamɛ. Wɛn nùjɔnǔ tɔn ɖé wɛ nyí enɛ bɔ mɛ bǐ ɖó na sè! Mǐ ɖó hwɛjijɔ e wu mǐ na ɖ’alɔ ɖò wɛnjijla ɔ mɛ é dìn. (Mat. 24:14) É sɔ́ lín ǎ bɔ Biblu jɛ gbɛzán mǐtɔn huzu jí.\nKPLÉ LƐ KPO BAPTƐM BIBLO KPO ÐÒ HWENU E È GBƐ́ AZƆ̌ MǏTƆN É\nNɔví sunnu ɖé ɖò Tokmok bo ylɔ mǐ wá alɔwliwli ɖé tɛnmɛ. Tlolo jɛn asì ce kpo nyì kpo ɖó ayi wu ɖɔ Kúnnuɖetɔ́ lɛ sín nǔwiwa gbɔn vo. Ahan syɛnsyɛn ɖě ɖò alɔwliwli ɔ tɛnmɛ ǎ, bɔ nǔwiwa lɛ lɛ́ yì ɖò tito jí. É gbɔn vo tawun nú alɔwliwli ɖěɖee mǐ ko yì kpɔ́n bɔ jonɔ lɛ nɔ nu ahan mú, wà nǔ e ma sɔgbe ǎ lɛ é, lobo nɔ lɛ́ zán xógbe gblégblé lɛ é.\nMǐ lɛ́ yì kplé Klisanwun tɔn ɖé lɛ ɖò agun e ɖò Tokmok é mɛ. Atínkan mɛ wɛ mǐ nɔ bló kplé lɛ ɖè, enyi ayǐ mɛ nyɔ́ ɔ nɛ. Nɔví sunnu lɛ kpo nɔví nyɔnu lɛ kpo tuùn ɖɔ kponɔ lɛ nɔ ɖò mǐ cɔ́ wɛ, enɛ wu ɔ, ye nɔ sɔ́ nɔví sunnu ɖokpo, b’ɛ nɔ nyí alicɔtɔ́. Ðò avivɔ hwenu ɔ, mǐ nɔ bló kplé lɛ ɖò xɔ ɖé mɛ. Kponɔ lɛ nɔ wá xwé ɔ gbè hweɖelɛnu, bo nɔ kàn nǔ e wà wɛ mǐ ɖè é byɔ. Hwenu e Mairambubu kpo nyì kpo bló baptɛm ɖò juillet 1982 ɖò Chüy Tɔ̀ ɔ mɛ é ɔ, mǐ nɔ acéjí tawun. (Mat. 10:16) Nɔví lɛ zɔn gbɛ̌ta kpɛví kpɛví mɛ, bo wá kplé ɖò zungbó ɔ mɛ. Mǐ jihan Axɔsuɖuto ɔ tɔn ɖé, bo ɖótó xóɖiɖɔ e è xwlé mɛ e jló na bló baptɛm lɛ é é.\nMǏ TƐ́ DÓ ALI E HUN NÚ MǏ BƆ MǏ NA VLƆ́N KÀN NÚ SINSƐNZƆ́ MǏTƆN É WU\nÐò 1987 ɔ, nɔví sunnu ɖé byɔ ɖò así ce ɖɔ má yì ba mɛ e ɖó jlǒ bo ɖò toxo Balykchy tɔn mɛ é ɖé kpɔ́n. Enyi mǐ dó pípan sín xwé mǐtɔn gbé bo na yì dɔ̌n ɔ, ganxixo ɛnɛ wɛ mǐ nɔ bló. Ee mǐ jla wɛn ɔ ɖò Balykchy azɔn gègě gudo é ɔ, mǐ mɔ ɖɔ mɛ lɛ ɖó jlǒ tawun ɖò finɛ. É ɖò wɛn ɖɔ ali ɖé wɛ hun nú mǐ, bɔ mǐ na vlɔ́n kàn nú sinsɛnzɔ́ mǐtɔn.\nMairambubu kpo nyì kpo nɔ yì Balykchy hwɛhwɛ. Mǐ nɔ nɔ finɛ nú aklunɔzán gblamɛ fifo gègě, bo nɔ yì kúnnuɖegbe lobo nɔ bló kplé Klisanwun tɔn lɛ. Wema e mɛ lɛ zɔ́n lɛ é jɛji tawun. Mǐ nɔ bɛ́ wema lɛ sín Tokmok dó mishok mɛ, sáki ɖé wɛ bɔ è nɔ bɛ́ dokwín d’emɛ. Saki enɛ e mɛ wema gɔ́ é wè tlɛ nɔ kpé nǔ e mɛ lɛ zɔ́n ɖò sunmɛ sunmɛ é nu ǎ. Nú mǐ ɖò Pípan mɛ bo xwè Balykchy, alǒ, nú mǐ gosin dɔ̌n ɔ, mǐ nɔ kpéwú bo nɔ ɖekúnnu nú mɛ e mǐ nɔ mɔ ɖò ali jí lɛ é.\nEe mǐ yì Balykchy azɔn nukɔntɔn ɔ b’ɛ ɖó xwè tantɔn gudo é ɔ, è ɖó agun ɖé ayǐ ɖò 1995 ɖò finɛ. Tokmok e mǐ nɔ gosin bo nɔ yì Balykchy ɖò xwè enɛ lɛ mɛ é byɔ akwɛzinzan gègě. Mǐ ɖó akwɛ gègě ǎ, enɛ wu ɔ, nɛ̌ mǐ ka wà gbɔn bo kpéwú? Nɔví sunnu ɖé nɔ na akwɛ mǐ hwɛhwɛ, b’ɛ nɔ sú akwɛzinzan mǐtɔn lɛ bǐ sín dò. Jehovah tuùn jlǒ e mǐ ɖó bo na vlɔ́n kàn nú sinsɛnzɔ́ mǐtɔn é, bo “hun [jixwé] hɔn lɛ ɖó nuvo” nú mǐ. (Mal. 3:10) É ɖò wɛn ɖɔ nǔ ɖebǔ kún gló Jehovah ó!\nALƆNU CE JÁN ÐÒ NUKÚN KPÍKPÉ DÓ XWÉDO CE WU KPO SINSƐNZƆ́ Ɔ KPO MƐ\nÐò 1992 ɔ, un nyí mɛxo agun tɔn, nyí wɛ nyí mɛxo agun tɔn Kirghizstan nu nukɔntɔn ɖò tò ɔ mɛ. Ðò agun e ɖò jɔtɛn ce ɖò Tokmok é mɛ ɔ, ali yɔyɔ̌ ɖevo lɛ lɛ́ hun ɖò sinsɛnzɔ́ ɔ mɛ. Mǐ nɔ kplɔ́n Biblu xá mɛ winnyawinnya Kirghizstan nu gègě ɖò wemaxɔ lɛ mɛ. Mɛ winnyawinnya e mǐ kplɔ́n nǔ xá lɛ é ɖokpo nyí Wěɖegbɛ́ Alaxɔ tɔn sín hagbɛ̌ ɖé, bɔ wè ɖevo lɛ nyí gbexosin-alijitɔ́ titewungbe lɛ. Mǐ nɔ sɔ́ mǐɖée jó bo nɔ d’alɔ mɛ ɖevo lɛ ɖò kplé mǐtɔn lɛ jí. Ðò bǐbɛ̌mɛ 1990 kpo 1999 kpo tɔn ɔ, wema mǐtɔn lɛ ɖò Russie-gbè mɛ, bɔ mǐ nɔ lɛ́ bló kplé mǐtɔn lɛ lɔ dó gbè ɔ mɛ. Amɔ̌, mɛ gègě ɖò agun ɔ mɛ bo nɔ dó Kirghizstan-gbè ee nyí anɔnugbe yetɔn é. Enɛ wu ɔ, un nɔ lilɛ xóɖiɖɔ lɛ dó gbè enɛ ɔ mɛ bo na dó d’alɔ ye nú ye ni mɔ nukúnnú jɛ nugbǒ ɔ wu ganji.\nNyì kpo asì ce kpo gɔ́ nú vǐ mǐtɔn tantɔn ɖò 1989\nAlɔnu nyì kpo Mairambubu kpo tɔn lɛ́ ján ɖò nukún kpíkpé dó xwédo mǐtɔn e fɔ́n bo ɖò jijɛji wɛ é wu mɛ. Mǐ nɔ kplá vǐ mǐtɔn lɛ yì kúnnuɖegbe kpo kplé agun tɔn lɛ kpo. Xwè 12 kpowun jɛn vǐ mǐtɔn Gulsayra ɖó bo ka yí wǎn nú xóɖiɖɔ nú mɛ lɛ ɖò alitó kpo xóɖiɖɔ nú ye dó Biblu wu kpo. Bɔ vǐ mǐtɔn lɛ yí wǎn nú wemafɔ Biblu tɔn lɛ kpinkplɔn dó tamɛ. Hwenu ɖò yiyi wɛ é ɔ, vǐ mǐtɔn lɛ kpo vivǔ mǐtɔn lɛ bǐ kpo nɔ ɖó alɔ ɖò azɔ̌ agun ɔ tɔn lɛ mɛ tawun. Ðò vǐ mǐtɔn 9 lɛ kpo vivǔ mǐtɔn 11 lɛ kpo mɛ ɔ, 16 ɖò Jehovah sɛ̀n wɛ alǒ ɖò kplé lɛ yì wɛ xá mɛjitɔ́ yetɔn lɛ.\nHUZUHUZU NUKÚNÐEJI LƐ\nEnyi nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu kpo vívɛ́ e jɛ azɔ̌ Jehovah tɔn wà jí ɖò xá mǐtɔn mɛ ɖò 1950 kpo 1959 kpo vlamɛ lɛ é sè huzuhuzu nukúnɖeji e sín vivǐ mǐ ɖu lɛ é ɔ, é na kpaca ye. Ðokpo wɛ nyí ɖɔ sín 1990 kpo 1999 kpo vlamɛ ɔ, mǐ ɖó vivo bo na jla wɛnɖagbe ɔ, bɔ mɛ gègě na lɛ́ kplé ɖó kpɔ́ nú kplé lɛ.\nNyì kpo asì ce kpo, ɖò sinsɛnzɔ́ ɔ mɛ\nÐò 1991 ɔ, nyì kpo asì ce kpo yì kpléɖókpɔ́ ɖaxó ɖé azɔn nukɔntɔn ɔ ɖò Alma-Ata; fí enɛ wɛ nɔ nyí Almaty ɖò Kazakhstan ɖò égbé. Ðò 1993 ɔ, nɔví Kirghizstan nu lɛ bló kpléɖókpɔ́ ɖaxó ɖé ɖò anyǔmlímlísafɔtɛn Spartak tɔn ɖò Bichkek azɔn nukɔntɔn ɔ. Jɛ nukɔn nú azǎn ɔ, wɛnjlatɔ́ lɛ zán aklunɔzán gblamɛ ɖokpo dó jla anyǔmlímlísafɔtɛn ɔ ɖó. É jiwǔ nú gǎn anyǔmlímlísafɔtɛn ɔ tɔn kaka bɔ é ɖɔ mǐ ni zán fí ɔ ma sú ɖɔ̌la ɖokpo.\nÐò 1994 ɔ, nǔ manawɔn ɖé lɛ́ jɛ, enɛ wɛ nyí ɖɔ è ɖè wema nukɔn nukɔntɔn ɔ tɔ́n dó Kirghizstan-gbè mɛ. Dìn ɔ, hwebǐnu wɛ gbɛ̌ta lilɛdogbeɖevomɛ tɔn ɖé nɔ lilɛ xójlawema mǐtɔn lɛ dó gbè mǐtɔn mɛ ɖò alaxɔ Bichkek tɔn mɛ. Ðò 1998 ɔ, acɛkpikpa Kirghizstan tɔn yí gbè nú azɔ̌ mǐtɔn ɖò sɛ́n linu. Tutoblonunu ɔ ɖó nukɔnyiyi, ɖó wɛnjlatɔ́ 5 000 jɛji wɛ ɖò fí dìn. Égbé ɔ, agun 83 wɛ ɖò fí, bɔ kánɖó Chine-gbè, Glɛnsigbe, Kirghizstan-gbè, Russie-gbè, Tokunɔgbe Russie tɔn tɔn, Turquie-gbè, Uighur-gbè kpo Ouzbékistan-gbè kpo tɔn 25 gɔ́ na. Nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu kpo vívɛ́ enɛ lɛ e gosin gbě vovo jí lɛ é bǐ ɖò Jehovah sɛ̀n wɛ ɖò bǔ. Jehovah bló bɔ huzuhuzu nukúnɖeji enɛ lɛ nyɔ́ bló.\nJehovah lɛ́ huzu gbɛzán ce. Un sù ɖò glesi wamamɔnɔ ɖé sín xwédo mɛ, bɔ xwè atɔ́ɔ́n jɛn un yì azɔ̌mɛ na. Amɔ̌, Jehovah zán mì bɔ un nyí mɛxo agun tɔn ɖé, bo lɛ́ kplɔ́n nugbǒ xɔ akwɛ Biblu tɔn lɛ mɛ ɖěɖee yì azɔ̌mɛ hú mì tawun lɛ é. Nugbǒ ɔ, Jehovah bló bɔ nǔmaɖónukún lɛ jɛ ɖò gbɛzán ce mɛ. Nǔ e nyiɖesunɔ mɔ kpɔ́n lɛ é nɔ sísɛ́ mì bɔ un kpò ɖò kúnnu ɖè dó Jehovah, “Mawu [e] kpé nǔ bǐ wu” é takúnmɛ wɛ kpo gbejininɔ kpo.—Mat. 19:26.\n^ akpá. 21 Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ wɛ ɖetɔ́n, é ka sɔ́ tíìn dìn ǎ.\nDidɛ Ðò Mɛtɛnkpɔn lɛ Nu Nɔ Tɔ́n Kɔ Dó Nyɔna lɛ Mɛ


Jezu Fɔ́n Asúkúsi Nayinunu ɖé Sín Vǐ | Gbɛzán Jezu Tɔn\nJezu Fɔ́n Asúkúsi ɖé Sín Vǐ\nFÍNFƆ́N SÍN KÚ ÐÉ ÐÒ NAYINU\nJezu gbɔ azɔn nú mɛsɛntɔ́ sɔja kanwekogán ɔ tɔn b’ɛ na nɔ zaan é ɔ, é gosin Kafaanawumu bo ɖido Nayinu; toxo ɖé wɛ bo ɖó kilomɛtlu 32 jɛji dó finɛ ɖò tofɔligbé-gbadahweji. Éɖokponɔ ka wɛ ǎ. Ahwanvu tɔn lɛ kpo ahwan ɖaxó ɖé kpo zɔn xá ɛ. É cí ɖɔ gbadanu ko ɖò na sù wɛ hwenu e ye sɛkpɔ dogbó Nayinu tɔn lɛ é. Ye kpé Jwifu wɔbuwɔbu ɖé lɛ ɖò finɛ bɔ ye zé cyɔ nyaví ɖé tɔn sín toxo ɔ mɛ bo wá xwè ɖiɖi gbé.\nMɛ e awě xò hugǎn ɖò mɛ lɛ mɛ é wɛ nyí nyaví ɔ sín nɔ. Asúkúsi ɖé wɛ n’i, bɔ dìn ɔ, vǐ tɔn ɖokpo ɔ lɛ́ kú. Hwenu e asú tɔn kú é ɔ, vǐ vívɛ́ná tɔn enɛ kpó ɖò gɔ̌n tɔn vɔ́vɔ́. Kpɔ́n lee vǐ enɛ kpo é kpo na ko vɛ́ sɔ́ é, ɖó nukúnɖiɖo tɔn kpo ayijayǐ tɔn sɔgudo tɔn lɛ kpo sín vǐ enɛ wu. Vǐ enɛ ɔ lɔ kú dìn. Mɛ̌ ka kpò bo na nɔ kpɔ́ xá ɛ bo d’alɔ ɛ dìn?\nHwenu e Jezu mɔ nawe ɔ é ɔ, aluwɛ ɖaxó e mɛ é ɖè é kpo lee ninɔmɛ ɔ blawu sɔ́ é kpo byɔ lanmɛ n’i. É ɖɔ nú nawe ɔ kpo xomɛnyínyɔ́ kpo, amɔ̌ kpodo jiɖiɖe e na akɔnkpinkpan mɛ é kpo ɖɔ: “Ma sɔ́ ya avǐ ɖě ó.” É ka ɖɔ mɔ̌ kpowun ǎ. É sɛkpɔ nǔ e jí è sɔ́ cyɔ ɔ ɖó é bo y’agba wu. (Luki 7:13, 14) Lee nǔ cí n’i é kpo lee é wà nǔ gbɔn lɛ é kpo zɔ́n bɔ toxo ɔ mɛ nu e ɖò aluwɛ mɛ lɛ é nɔte ajijimɛ. ‘Ani ɖɔ wɛ é ka ɖè? Etɛ bló gbé é ka ja?’ wɛ ye mɛ gègě na ko kanbyɔ yeɖée.\nMɛ ɖěɖee ɖò Jezu xwedó wɛ bo ko mɔ b’ɛ bló nùjiwǔ lɛ, bo gbɔ azɔn gègě é ka ló? É cí ɖɔ ye kún ko mɔ Jezu nú é fɔ́n mɛkúkú kpɔ́n ó. Nugbǒ wɛ ɖɔ fínfɔ́n sín kú ɖé lɛ ko tíìn ɖò hwexónu wá yì, amɔ̌, Jezu ka sixu wà nǔ mɔhun ɖé dìn à? (1 Axɔsu lɛ 17:17-23; 2 Axɔsu lɛ 4:32-37) Jezu ɖɔ: “Dɔnkpɛvu, site, un ɖegbe tɔn nú we.” (Luki 7:14) Nǔ nyí mɔ̌ nugbǒ. Dɔnkpɛvu ɔ site bo jɛ xó ɖɔ jí! Jezu zé è jó nú nɔ tɔn, é kpaca ɛ có, awǎjijɛ tɔn lɛ́ túnflá. É sɔ́ ɖò éɖokponɔ dìn ǎ.\nEe mɛ lɛ mɔ dɔnkpɛvu ɔ ɖò gbɛ̀ nugbǒ é ɔ, ye kpa susu nú Jehovah Gbɛnamɛtɔ́ ɔ. Ye mɛ ɖé lɛ ɖɔ: “Gbeyiɖɔ Mawu tɔn ɖaxó ɖokpo ɖíe tɔ́n ɖò mǐ mɛ é.” Mɛ ɖevo lɛ mɔ nǔ jɛ nùjiwǔ enɛ e Jezu bló é sín tinmɛ wu, bo ɖɔ: “Mawu wá ba togun tɔn kpɔ́n.” (Luki 7:16) Nǔkpacamɛ sín nǔ enɛ e jɛ é sín xó yawu gbakpé tò e lɛlɛ̌ dó finɛ lɛ é bǐ mɛ, bo na ko lɛ́ gbakpé Jezu sín tomɛ ɖò Nazalɛti e ɖó kilomɛtlu 10 mɔ̌ dó finɛ é. Xó enɛ lɛ́ hun kaka yì tofɔligbé ɖò Judée.\nJaan Baptɛmublonumɛtɔ́ ɔ kpó ɖò ganxó, lobɔ nǔ e wu Jezu kpé bo ɖò blóbló wɛ lɛ é tuùntuùn nɔ jló é tawun. Jaan sín ahwanvu lɛ ɖɔ nùjiwǔ enɛ xó n’i. Nɛ̌ é ka wà nǔ gbɔn?\nEtɛ ka jɛ hwenu e Jezu ɖò Nayinu sɛkpɔ wɛ é?\nNɛ̌ nǔ e Jezu mɔ é ka cí n’i? Nɛ̌ é ka wà nǔ gbɔn?\nNɛ̌ mɛ lɛ ka wà nǔ gbɔn ɖó nǔ e Jezu wà é wu?


Lɛmɛ́zo ka Ðò Biblu Mɛ À?\nGBÈ E MƐ A SIXU XÀ DÓ É Afrikaans Albanie-Gbè Amharique-Gbè Arabe-Gbè Arménie-Gbè Ayɔgbe Bachkir Bulgarie-Gbè Catalogne-Gbè Cebuano Chichewa Chine-Gbè (Cantonais) Chine-Gbè (Dòdó Ɔ) Chine-Gbè (Ee Bɔkun É) Chine-Gbè (Wu Shanghai) Chinese (Sichuanese) Chinese Cantonese (Simplified) Chitonga Chitonga (Malawi Tɔn) Chitumbuka Corée-Gbè Créole Haïti Tɔn Croatie-Gbè Danemark-Gbè Eblegbe Espagne-Gbè Estonie-Gbè Fidji-Gbè Finlande-Gbè Flansegbe Fɔngbe Géorgie-Gbè Glɛkigbe Glɛnsigbe Groenland-Gbè Haoussa Hiligaynon Hongrie-Gbè Iloko Indonésie-Gbè Islande-Gbè Italie-Gbè Janmagbe Japon-Gbè Kiluba Kinyarwanda Kirghistan-Gbè Kirundi Kwanyama Lingala Lituanie-Gbè Madagascar-Gbè Malay Malayalam Malte-Gbè Myanmar-Gbè Norvège-Gbè Oromo-Gbè Ossétie-Gbè Pangasinan Pays-Bas-Gbè Persan Pologne-Gbè Portugal-Gbè Portugal-Gbè (Portugal) Quechua (Cuzco Tɔn) Roumanie-Gbè Russie-Gbè Sepedi Serbie-Gbè Serbie-Gbè (Romain) Sesotho (South Africa) Shona Sinhala Slovaquie-Gbè Slovénie-Gbè Suède-Gbè Sunda Swahili-Gbè Swati Tagalog Tatar Tchèque-Gbè Télougou Thaï Tigrinya Tiv Tsonga Tswana Turkménistan-Gbè Turquie-Gbè Ukraine-Gbè Valencian Vegbe Venda Vietnam-Gbè Xhosa Zoulou Îles Féroé-Gbè\nÈ ka Ðɔ Lɛmɛ́zoxó Ðò Biblu Mɛ À?\nEǒ. Xókwín “lɛmɛ́zo” ɔ ɖò Biblu mɛ ǎ, mɔ̌ jɛn Biblu ma ka lɛ́ kplɔ́n mɛ ɖɔ mɛ e kú lɛ é sín lindɔ̌n nɔ yì lɛmɛ́zo mɛ bonu è na lɛ̀ ye wé ǎ é nɛ. * Ðǒ ayi nǔ e Biblu kplɔ́n mɛ dó hwɛhuhu kpo kú kpo wu é gɔ́ nú lee enɛ sɔ́ ta sinsɛn-núkplɔnmɛ lɛmɛ́zo tɔn gbɔn é wu.\nNǔɖiɖi ɖiɖó nú hun Jezu tɔn e é kɔn nyi ayǐ é wɛ nɔ lɛ̀ mɛ wé sín hwɛ mɛ, é nyí táan e è zán ɖò lɛmɛ́zo enyíì mɛ é wɛ ǎ. Biblu ɖɔ ɖɔ, “vǐ [Mawu] tɔn Jezu sín hun nɔ lɛ̀ mǐ wé sín hwɛ mǐtɔn lɛ bǐ mɛ,” bɔ “Jezu Klisu . . . hwlɛn mǐ sín hwɛ e mǐ hu lɛ mɛ, gbɔn kanjɔ tɔn gblamɛ.” (1 Jaan 1:7; Nǔɖexlɛ́mɛ 1:4, 5) Jezu “sɔ́ gbɛ̀ [tɔn] jó dó xɔ gbɛ̀ nú mɛ gegě” bo dó sú hwɛ yetɔn lɛ sín axɔ́.—Matie 20:28.\nMɛ e ko kú lɛ é sɔ́ tuùn nǔ ɖě ǎ. “Mɛ e ɖò gbɛ̀ lɛ ma tuùn ɖɔ emi na kú vɔ́vɔ́ à? Loɔ, mɛ e ko kú lɛ sɔ́ tuùn nǔɖe ǎ.” (Nǔnywɛtɔ́xó 9:5) Mɛ e ko kú é ɖé sɔ́ sixu mɔ wuvɛ̌ ǎ, enɛ wu ɔ, myɔ lɛmɛ́zo tɔn ɖě sixu lɛ̀ ɛ wé ǎ.\nÈ sɔ́ nɔ dɔn tó ɖě nú mɛ e ko kú é ɖé ɖó hwɛhuhu tɔn wu ǎ. Biblu ɖɔ ɖɔ, “axɔ́ e hwɛhuhu nɔ sú mɛ ɔ wɛ nyí kú” bɔ “mɛ e ko kú ɔ gosin hwɛhuhu sín hlɔnhlɔn kannu.” (Hlɔmanu lɛ 6:7, 23) Nú mɛɖé kú hǔn, è ko dɔn hwɛ tɔn lɛ sín tó n’i bǐ mlɛ́mlɛ́ nɛ.\nEtɛ ka nyí sinsɛn-núkplɔnmɛ lɛmɛ́zo tɔn ɔ?\nSinsɛn Katolika tɔn nɔ kplɔ́n mɛ ɖɔ lɛmɛ́zo nyí fí e mɛkúkú lɛ sín lindɔ̌n nɔ sú hwɛ e ye hu bɔ è ma ko sɔ́ kɛ ye ǎ lɛ é sín axɔ́ ɖè bɔ è nɔ lɛ̀ ye wé é, alǒ ninɔmɛ e mɛ nǔ nɔ nyí mɔ̌ ɖè é. * Sɔgbe xá Catéchisme de l’Église catholique ɔ, wǔsláslá enɛ ɖò dandan, “bonu è na mɛ́ ɖó bǎ e mɛ é byɔ ɖó cobɔ è na byɔ awǎjijɛ sɛ́xwé tɔn mɛ é.” Wema ɔ ɖɔ gɔ́ na ɖɔ: “Aca Amǐsa ɔ tɔn . . . ɖɔ xó dó myɔ e nɔ lɛ̀ mɛ wé é ɖé jí,” lee è sixu mɔ gbɔn ɖò ɖiɖe e zɔn kpɔ́ kpo xóta elɔ kpo é mɛ é. É ɖò mɔ̌ có, Mawuxówema ɔ ka kplɔ́n nǔ mɔhun ɖě mɛ ǎ.\nFitɛ sinsɛn-núkplɔnmɛ lɛmɛ́zo tɔn ɔ ka gosin?\nGlɛkinu hwexónu tɔn lɛ ɖi nǔ nú Lɛ̌nbu kpo lɛmɛ́zo kpo. Tamɛ-núkplɔnmɛ Glɛkinu lɛ tɔn wà nǔ dó Clément Alexandrie tɔn wu, b’ɛ ɖɔ ɖɔ myɔ e nɔ slá wǔ nú mɛ é ɖé sixu lɛ̀ mɛkúkú lɛ wé sín hwɛ mɛ. É ɖò mɔ̌ có, wema The History of Christian Doctrines ɖɔ ɖɔ Pápa Grégoire Ðaxó ɔ wɛ zyan vǎ d’eji ɖɔ myɔ lɛmɛ́zo tɔn xó ɔ nyí nǔkplɔnmɛ e è ma ɖó na xò nǔ kpɔ́n d’ewu ǎ é ɖé. Wema enɛ lɛ́ ɖɔ gɔ́ na ɖɔ Grégoire e nyí Pápa sín 590 jɛ 604 H.M. tɔn é ɔ, “è ɖó aca bo nɔ ylɔ́ ɛ ɖɔ ‘dǒwatɔ́ lɛmɛ́zo tɔn.’” Sinsɛn Katolika tɔn tinmɛ nǔkplɔnmɛ lɛmɛ́zo tɔn ɔ ɖò vaxɔ Lyon tɔn (1274) kpo Florence tɔn (1439) kpo hwenu bo lɛ́ tɛɖɛ̌ jí ɖò vaxɔ Trente tɔn hwenu ɖò 1547.\n^ akpá. 3 Wema Orpheus, Histoire générale des religions ɖɔ: “Xókwín ɖě ɖò Wɛnɖagbe-Wema lɛ mɛ bo na zɔ́n nú è na lin nǔ jɛ lɛmɛ́zo jí ǎ.” Mɔ̌ ɖokpo ɔ, New Catholic Encyclopedia ɖɔ: “È gbéjé sinsɛn-núkplɔnmɛ e nyí lɛmɛ́zo é kpɔ́n fó é ɔ, è mɔ ɖɔ é kún jinjɔn Nǔwlanwlán Mímɛ́ lɛ jí ó, loɔ, hwɛndomɛnú lɛ jí wɛ é jinjɔn.”—Wegɔ́ E È Ðetɔ́n É, Akpáxwé 11, wexwɛ 825.\n^ akpá. 8 Kpɔ́n New Catholic Encyclopedia, Wegɔ́ E È Ðetɔ́n É, Akpáxwé 11, wexwɛ 824.\nSɛ́dó Mɛɖé Sɛ́dó Mɛɖé È ka Ðɔ Lɛmɛ́zoxó Ðò Biblu Mɛ À?\nEtɛ ka Nɔ Jɛ Ðò Kú Gudo?\nEtɛ ka Nɔ Nyí Lindɔ̌n?


“Gbè Ðokpo ɔ Wɛ Gbɛtɔ́ lɛ Bǐ Nɔ Dó”\nDƆKUN MAWUXÓ Ɔ TƆN ÐÉ LƐ | BǏBƐ̌MƐ 9-11\nÐò Babɛli ɔ, Jehovah wlú gbè dó nu nú gbɛtɔ́ tótlítɔ́ lɛ bɔ ye gbakpé ayikúngban ɔ jí. Égbé ɔ, é ɖò mɛ wɔbuwɔbu e gosin tò lɛ bǐ kpo gbè lɛ bǐ kpo mɛ lɛ é xokplé wɛ, bɔ ye nɔ dó “gbè mímɛ́ ɖé” bonu “ye bǐ ni dó sixu ylɔ́ nyikɔ Jehovah tɔn, bo sɛn ɛ alɔ ɖò alɔ mɛ.” (Sof 3:9, nwt; Nǔ 7:9) “Gbè mímɛ́” enɛ wɛ nyí nǔgbo e kúnkplá Jehovah kpo linlin tɔn lɛ kpo bo ɖò Biblu mɛ é.\nGbè ɖevo kplɔnkplɔn nɔ byɔ nǔ hú xókwín yɔyɔ̌ lɛ hinhɛn dó tamɛ kpowun. É nɔ byɔ ɖɔ è ni kplɔ́n ali e nu è nɔ lin tamɛ ɖè é ɖevo. Mɔ̌ ɖokpo ɔ, enyi mǐ ɖò gbè mímɛ́ nǔgbo ɔ tɔn kplɔ́n wɛ ɔ, é nɔ huzu linlin mǐtɔn lɛ. (Hlɔ 12:2) Azɔ̌ gbè bǐ gbè tɔn ɖé wɛ, bo nɔ d’alɔ togun Mawu tɔn, bɔ é nɔ nɔ bǔ.—1Kɔ 1:10.


‘Mawuxó ɔ Ðó Hlɔnhlɔn’—Eblée lɛ 4:12 | Nùkplɔnkplɔn\n“Mawuxó ɔ ɖò gbɛ̀, bo ɖó hlɔnhlɔn.”—EBL. 4:12.\nHAN LƐ: 96, 94\nNƐ̌ A KA SIXU JÓ XÓ MAWU TƆN DÓ BƆ É NA ÐÈ HLƆNHLƆN TƆN XLƐ́ . . .\nɖò gbɛzán towe mɛ gbɔn?\nɖò sinsɛnzɔ́ ɔ mɛ gbɔn?\nhwenu e a ɖò nǔ kplɔ́n mɛ wɛ sín ataa jí é gbɔn?\n1. Etɛwu é ka ɖò wɛn ɖɔ Xó Mawu tɔn ɖó hlɔnhlɔn? (Kpɔ́n fɔtóo e ɖò bǐbɛ̌mɛ é.)\nÐÓ MǏ nyí togun Jehovah tɔn wutu ɔ, é ɖò wɛn ɖɔ mǐ tuùn ɖɔ Xó tɔn e nyí wɛn ɖé nú gbɛtɔ́ lɛ é “ɖò gbɛ̀, bo ɖó hlɔnhlɔn.” (Ebl. 4:12) Gègě mǐtɔn nyí kúnnuɖenú e ɖò gbɛ̀ é ɖɔ Biblu ɖó hlɔnhlɔn bo nɔ huzu gbɛzán mɛtɔn. Nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu mǐtɔn ɖé lɛ kpo ko nyí ajotɔ́, kannumɔ nú gěe alǒ nùblibliwatɔ́ ɖ’ayǐ. Ye mɛ ɖevo lɛ ɖó gbɛmɛ fí sín nǔ lɛ ɖó bǎ ɖé mɛ, amɔ̌, ye mɔ ɖɔ nùɖé hwe dó gbɛzán emitɔn. (Nùt. 2:3-11) Hwɛhwɛ ɔ, mɛ ɖěɖee é cí ɖɔ gbɛ̀ ko bú nu dó lɛ é nɔ wá mɔ gbɛ̀ li ɔ gbɔn hlɔnhlɔn e Biblu ɖó bo nɔ huzu mɛ é gblamɛ. Vlafo a sixu ko xà xota ɖebɔdoɖewu e nɔ nyí “Biblu Nɔ Huzu Gbɛzán Mɛtɔn” é ɖé lɛ ɖò Atɔxwɛ mɛ, bo ɖu lè huzuhuzu e mɛ lɛ bló é tɔn. A sixu ko mɔ ɖɔ Klisanwun enɛ lɛ ko yí nugbǒ ɔ có, ye ka kpó ɖò nukɔn yì wɛ ɖò gbigbɔ lixo kpo alɔdo Mawuxówema ɔ tɔn kpo.\n2. Nɛ̌ Xó Mawu tɔn ka ɖó hlɔnhlɔn ɖò xwè kanweko nukɔntɔn ɔ mɛ gbɔn?\n2 É ka ɖó na kpaca mǐ ɖɔ mɛ e ɖò gbɛ̀ égbé lɛ é gègě bló huzuhuzu nukúnɖeji lɛ, ɖó Xó Mawu tɔn kplɔnkplɔn wu wɛ à? Eǒ! Nǔ enɛ flín mǐ nɔví mǐtɔn xwè kanweko nukɔntɔn ɔ tɔn ɖěɖee ɖó nukúnɖiɖo jixwé tɔn lɛ é. (Xà 1 Kɔlɛntinu lɛ 6:9-11.) Ee mɛsɛ́dó Pɔlu slɛ́ gbɛtɔ́ ɖěɖee ma na ɖu gǔ Axɔsuɖuto Mawu tɔn tɔn ǎ lɛ é gudo é ɔ, é ɖɔ gɔ́ na ɖɔ: “Nǔ e mɛɖé lɛ ɖò mi mɛ, bo ko nyí ɖ’ayǐ ɔ nɛ.” Amɔ̌, Mawuxówema ɔ kpo gbigbɔ mímɛ́ Mawu tɔn kpo ko d’alɔ ye bɔ ye ko huzu. Ye ko yí nugbǒ ɔ có, ye mɛ ɖé lɛ ka ɖó na lɛ́ bló huzuhuzu ɖevo lɛ. Biblu ɖɔ xó dó Klisanwun yí ami dó ɖè xwè kanweko nukɔntɔn ɔ tɔn ɖé wu, bɔ è ɖè è sín agun mɛ; nukɔnmɛ ɔ, è lɛ́ wá yí i d’emɛ. (1 Kɔ. 5:1-5; 2 Kɔ. 2:5-8) É dó wusyɛn lanmɛ nú mǐ ɖɔ mǐ sè tagba vovo e nùɖitɔ́ hàtɔ́ mǐtɔn lɛ ko ɖí xwi xá, bo ɖu ɖ’eji gbɔn Xó Mawu tɔn gblamɛ é à cé?\n3. Etɛ jí mǐ ka na ɖɔ xó dó ɖò xota elɔ mɛ?\n3 Ðó Xó Mawu tɔn nyí azɔwanú hlɔnhlɔnnɔ ɖé bo ka ɖò así mǐtɔn wutu ɔ, mǐ jló tawun bo na zán ɖò ali ɖagbe hugǎn ɔ nu. (2 Tim. 2:15) Ðò xota elɔ mɛ ɔ, mǐ na ɖɔ xó dó lee mǐ sixu jó Xó Mawu tɔn dó bɔ é na ɖè hlɔnhlɔn tɔn tɔ́n bǐ mlɛ́mlɛ́ gbɔn (1) ɖò gbɛzán mǐtɔn mɛ é, (2) hwenu e mǐ ɖò alɔ ɖó ɖò sinsɛnzɔ́ ɔ mɛ wɛ é kpo (3) hwenu e mǐ ɖò nǔ kplɔ́n mɛ wɛ sín ataa jí é kpo wu. Nùflínmɛ enɛ lɛ na d’alɔ mǐ, bɔ mǐ na ɖè wanyiyi kpo nùsumɛnukúnmɛ kpo xlɛ́ Tɔ́ wanyiyinɔ mǐtɔn jixwé tɔn e nɔ kplɔ́n mǐ nú lè mǐtɔn é.—Eza. 48:17.\nÐÒ GBƐZÁN MǏTƆN MƐ\n4. (a) Enyi Xó Mawu tɔn na w’azɔ̌ ɖò mǐ wu ɔ, etɛ mǐ ka ɖó na wà? (b) Nɛ̌ a ka nɔ mɔ hwenu nú Biblu xixa gbɔn?\n4 Enyi Xó Mawu tɔn na w’azɔ̌ ɖò mǐ wu ɔ, mǐ ɖó na nɔ xà ɖò gbesisɔmɛ, enyi é nyɔ́ bló ɔ, mǐ na nɔ xà ayihɔngbe ayihɔngbe. (Joz. 1:8) É ɖò wɛn ɖɔ alɔnu gègě mǐtɔn tɔn nɔ ján. Amɔ̌, mǐ sixu lɔn nú nǔ ɖebǔ kaka jɛ azɔ̌ taji lɛ jí, bonu ye na jɛ aca Biblu xixa tɔn mǐtɔn mɛ ǎ. (Xà Efɛzinu lɛ 5:15, 16.) Mɛ Jehovah tɔn lɛ gègě tɛ́n kpɔ́n bo ba hwenu, bo nɔ xà Biblu ayihɔngbe ayihɔngbe, é sixu nyí ɖò ayitéhɔnnu, alǒ ɖò zǎnmɛ kabǐ ɖò hweɖenu ɖò avla wè enɛ lɛ mɛ. Lee nǔ cí nú ɖɛhanwlantɔ́ ɔ é wɛ é nɔ cí nú ye; é wlan ɖɔ: “Un yí wǎn nú sɛ́n towe lóóo. É wu wɛ un nɔ lin tamɛ dó hwebǐnu.”—Ðɛh. 119:97.\n5, 6. (a) Etɛwu tamɛ linlin ka ɖò taji? (b) Nɛ̌ mǐ ka sixu lin tamɛ kpɔ́n ganji gbɔn? (c) Nɛ̌ hwiɖesunɔ ka ko ɖu lè Xó Mawu tɔn xixa kpo tamɛ linlin d’eji tɔn kpo gbɔn?\n5 Gbɔn vo nú Biblu xixa ɔ, é lɛ́ nyí nǔ taji ɖɔ mǐ ni lin tamɛ dó nǔ e mǐ xà é jí. (Ðɛh. 1:1-3) Enɛ kɛɖɛ jɛn na d’alɔ mǐ bɔ mǐ na kpéwú bo zán nùnywɛ ma ɖó dogbó e ɖ’emɛ lɛ é ganji. Wema mɛ xà Xó Mawu tɔn ɖè wɛ mǐ ɖè à, alǒ tablɛti kabǐ nǔ mɔhun lɛ jí wɛ à, nǔ e gbé mǐ ɖó na nya é wɛ nyí ɖɔ mǐ na ɖè xó e ɖ’emɛ é sín xò tɔn mɛ bo sɔ́ dó ayi mǐtɔn mɛ.\n6 Nɛ̌ mǐ ka sixu lin tamɛ kpɔ́n ganji gbɔn? Mɛ gègě mɔ ɖɔ é nyɔ́ ɖɔ è ni yì agbɔ̌n jí kpɛɖé ɖò akpáxwé Biblu tɔn ɖé xixa gudo, bo kàn nǔ lehun lɛ byɔ: ‘Etɛ nǔ elɔ ka kplɔ́n mì dó Jehovah wu? Ali tɛ lɛ nu un ka ko ɖò nugbodòdó e ɖò akpáxwé Mawuxó ɔ tɔn elɔ mɛ lɛ é zán ɖè wɛ? Fitɛ lɛ wɛ un ka sixu jla nyiɖée ɖó ɖè?’ Enyi mǐ nɔ xoɖɛ bo nɔ lin tamɛ dó Xó Mawu tɔn jí ɔ, enɛ na sísɛ́ mǐ, bɔ mǐ na zán wěɖexámɛ tɔn lɛ hugǎn. Mɔ̌ mɛ ɔ, mǐ na jó è dó bɔ é na ɖè hlɔnhlɔn tɔn tɔ́n hugǎn ɖò gbɛzán mǐtɔn mɛ.—2 Kɔ. 10:4, 5.\n7. Nɛ̌ mǐ ka ɖó na zán Xó Mawu tɔn ganji gbɔn ɖò sinsɛnzɔ́ mǐtɔn mɛ?\n7 Etɛ ka sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na zán Xó Mawu tɔn ganji ɖò sinsɛnzɔ́ mǐtɔn mɛ? Nǔ nukɔntɔn ɔ wɛ nyí ɖɔ mǐ ni zán faà hwenu e mǐ ɖò Mawuxó ɖɔ wɛ, bo lɛ́ ɖò nǔ kplɔ́n mɛ wɛ é. Nɔví sunnu ɖokpo ɖɔ xó dó enɛ wu gbɔn lě: “Enyi a ɖò wɛnɖagbe jla wɛ xá Jehovah ɖesu sín xwé ɖé gbè jɛ xwé ɖé gbè ɔ, a na nɔ ɖɔ xó lɛ bǐ kpowun wɛ à alǒ a na nɔ jó è dó bɔ é na nɔ ɖɔ xó?” Xó e ɖɔ wɛ é ɖè é wɛ nyí ɖɔ: Enyi mǐ xà nǔ sín Xó Mawu tɔn mɛ tlɔlɔ ɖò sinsɛnzɔ́ ɔ mɛ hǔn, mǐ ɖò Jehovah jó dó wɛ bɔ é ɖò xó ɖɔ nú xwétɔ́ ɔ wɛ nɛ. Wemafɔ Biblu tɔn e è xwè sɔ bo ba é na ɖó hlɔnhlɔn hú xó ɖebǔ e mǐ sixu ɖɔ é. (1 Tɛ. 2:13) Kanbyɔ hwiɖée ɖɔ: ‘Un ka nɔ zán ali e hun nú mì lɛ é bǐ dó má akpáxwé Xó Mawu tɔn tɔn ɖé xá mɛ e un nɔ hɛn wɛn ɔ yì jó na lɛ é à?’\n8. Etɛwu mǐ ka ɖó na wà nǔ hú wemafɔ lɛ xixa nú mɛ lɛ kpowun hwenu e mǐ ɖò wɛnɖagbe jla wɛ é?\n8 É ɖò wɛn ɖɔ wemafɔ Biblu tɔn lɛ xixa nú mɛ e mǐ ɖò xó ɖɔ ɖó kpɔ́ xá wɛ lɛ é kpowun kún ko kpé ó. Etɛwu? Ðó mɛ gègě tíìn bo ɖó nukúnnúmɔjɛnǔmɛ kaka ɖé alǒ ɖebǔ dó Biblu jí ǎ. É nyí mɔ̌ ɖò xwè kanweko nukɔntɔn ɔ mɛ, bo lɛ́ nyí mɔ̌ ɖò égbé. (Hlɔ. 10:2) Enɛ wu ɔ, mǐ ɖó na lin ɖɔ enyi mǐ ko xà wemafɔ Biblu tɔn ɖé kpowun ɔ, mɛ lɛ na wlí xó e ɖ’emɛ é ǎ. Mǐ ɖó na zán hwenu dó ɖè akpáxwé ɖé lɛ sín wemafɔ ɔ mɛ, vlafo gbɔn xókwin taji lɛ vívɔ́ xà kpo mɔjɛmɛ yetɔn nina kpo gblamɛ. Mɔ̌ wiwa na d’alɔ hugǎn, bɔ wɛn e ɖò Xó Mawu tɔn mɛ ɔ na byɔ linlin kpo ayi tóɖómǐtɔ́ lɛ tɔn kpo mɛ.—Xà Luki 24:32.\n9. Nɛ̌ mǐ ka sixu xwlé wemafɔ lɛ mɛ ɖò ali e na zɔ́n bɔ è na ɖó sísí nú Biblu é nu gbɔn? Nǎ kpɔ́ndéwú ɖé.\n9 É na lɛ́ nyɔ́ ɖɔ mǐ ni xwlé wemafɔ lɛ mɛ ɖò ali e na zɔ́n bɔ è na ɖó sísí nú Biblu é nu. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, mǐ sixu ɖɔ: “Mǐ ni kpɔ́n nǔ e Gbɛɖotɔ́ ɔ ɖɔ dó xó enɛ wu é.” Enyi mǐ ɖò xó ɖɔ xá mɛ e ma nyí Klisanwun ǎ é ɖé wɛ ɔ, mǐ sixu ɖɔ: “Ðǒ ayi nǔ e Nùwlanwlan Mímɛ́ lɛ ɖɔ nú mǐ é wu.” Alǒ, enyi mǐ ɖò wɛnɖagbe jla mɛ e nyí wemasetɔ́ é ɖé wɛ ɔ, mǐ sixu kanbyɔ ɖɔ: “A ka ko sè lǒ hwexónu tɔn elɔ kpɔ́n à?” Nugbǒ ɔ, ɖó gbɛtɔ́ lɛ ɖokpo ɖokpo gbɔn vo nú yeɖée wutu ɔ, mǐ nɔ dó wɛn ɔ ye bɔ é nɔ sɔgbe kpo ninɔmɛ e mɛ ye ɖè é kpo.—1 Kɔ. 9:22, 23.\n10. (a) Ðɔ nǔ e nɔví sunnu ɖé mɔ ɖò sinsɛnzɔ́ ɔ mɛ é. (b) Nɛ̌ a ka ko mɔ hlɔnhlɔn e Xó Mawu tɔn ɖó é ɖò sinsɛnzɔ́ towe mɛ gbɔn?\n10 Mɛ gègě mɔ ɖɔ Xó Mawu tɔn xixa ɖò sinsɛnzɔ́ ɔ mɛ sixu d’alɔ mɛ e jla wɛn ɔ wɛ ye ɖè lɛ é ɖò ali e è ma sixu jlɛ́ ǎ é nu. Ðǒ ayi kpɔ́ndéwú elɔ wu. Nɔví sunnu ɖé yì ba mɛxomɔ e ko nɔ xà xójlawema mǐtɔn lɛ sín xwè ɖé lɛ ɖíe é ɖé kpɔ́n. É hɛn ɔ, é na ko xwlé è Atɔxwɛ yaɖeyaɖe ɔ kpowun, amɔ̌, nɔví ɔ wá gbeta ɔ kɔn bo na xà wemafɔ e é mɔ ɖò xójlawema ɔ mɛ é ɖokpo nú dawe ɔ. É xà 2 Kɔlɛntinu lɛ 1:3, 4, finɛ ɖɔ: “Tɔ́ nùblawukúnúmɛtɔ́ . . . e nɔ dó gbɔ nú mɛ ɖò ali bǐ nu é . . . nɔ dó gbɔ nú mǐ, ɖò wuvɛ̌ e mǐ nɔ mɔ lɛ bǐ mɛ.” Xógbe enɛ lɛ sɔ́ akpàkpà xwétɔ́ ɔ kaka bɔ é byɔ nɔví sunnu ɔ ɖɔ é ni lɛ́ xà wemafɔ ɔ azɔn wegɔ ɔ. Dawe ɔ ɖɔ lee é kpo asì tɔn kpo ɖó hudo gbɔdónúmɛ tɔn gbɔn é, bɔ dìn ɔ, é ɖexlɛ́ ɖɔ emi ɖó jlǒ ɖò wɛn Biblu tɔn mɛ. A yí gbè ɖɔ Xó Mawu tɔn nɔ ɖè hlɔnhlɔn tɔn xlɛ́ ɖò sinsɛnzɔ́ mǐtɔn mɛ à cé?—Mɛ. 19:20.\nHWENU E A ÐÒ NǓ KPLƆ́N MƐ WƐ SÍN ATAA JÍ É\n11. Azɔ̌ tɛ nɔví sunnu e nɔ kplɔ́n nǔ mɛ sín ataa jí lɛ é ka ɖó?\n11 Mǐ bǐ wɛ nɔ ɖu vivǐ kplé Klisanwun tɔn lɛ, kpléɖókpɔ́ lɛ kpo kpléɖókpɔ́ ɖaxó lɛ kpo yiyi tɔn. Jehovah sinsɛn wɛ nyí hwɛjijɔ nukɔntɔn e wu mǐ nɔ yì kplé lɛ é. Mǐ nɔ lɛ́ ɖu vivǐ nùkplɔnmɛ gbigbɔ tɔn e mǐ nɔ mɔ ɖò finɛ lɛ é tɔn tawun. Nɔví ɖěɖee nɔ ɖɔ xó sín ataa jí ɖò hwe enɛ lɛ nu lɛ é ɔ, wǔjɔmɛ ɖaxó wɛ ye ɖó. Bɔ ɖò hwe ɖokpo ɔ nu ɔ, ye ɖó na tuùn ɖɔ emi ɖó azɔ̌ ɖaxó ɖé. (Ja. 3:1) Ye ɖó na tɛ́n kpɔ́n bɔ hwebǐnu ɔ, nùkplɔnmɛ yetɔn lɛ na nɔ jinjɔn Xó Mawu tɔn jí ganji. Enyi è ɖè azɔ̌ nú we bonu a na kplɔ́n nǔ mɛ sín ataa jí ɔ, nɛ̌ a ka sixu jó Biblu dó bɔ é ɖè hlɔnhlɔn tɔn tɔ́n ɖò azɔ̌ towe hwenu gbɔn?\n12. Nɛ̌ xóɖɔtɔ́ ɖé ka na tɛ́n kpɔ́n bɔ xóɖiɖɔ tɔn na jinjɔn Biblu jí gbɔn?\n12 Tɛ́n kpɔ́n bonu xóɖiɖɔ towe ni junjɔn Mawuxówema ɔ jí. (Jaan 7:16) Etɛ enɛ ka byɔ? Nukɔntɔn ɔ, ma lɔn bonu xó e a na ɖɔ lɛ é, nùjlɛdonǔwu e a na na lɛ é alǒ lee a ɖò xó ɔ xwlé mɛ wɛ gbɔn é ni cyɔn yɛ wemafɔ Biblu tɔn e a na zán lɛ é jí alǒ ɖè ayi mɛ lɛ tɔn sín ye jí ó. Wegɔ ɔ, flín ɖɔ wemafɔ Biblu tɔn gègě xixa kpowun kún ko xlɛ́ ɖɔ è kplɔ́n nǔ mɛ sín Biblu mɛ ó. Nugbǒ ɔ, a sixu zán wemafɔ Biblu tɔn gègě bɔ ɖě ka na cí ayi tóɖówetɔ́ lɛ tɔn mɛ ǎ. Enɛ wu ɔ, cyan wemafɔ taji e a na xà lɛ é ganji, bo xà ye ganji, tín ye mɛ, nǎ nùjlɛdonǔwu, bo xlɛ́ lee è na zán ye gbɔn é ganji. (Nɛɛ. 8:8) Enyi xóɖiɖɔ sín wema e tutoblonunu ɔ sɔnǔ na é ɖé jí wɛ xóɖiɖɔ towe junjɔn hǔn, kplɔ́n xóɖiɖɔ sín wema ɔ, kpo wemafɔ e ɖ’emɛ lɛ é kpo. Tɛ́n kpɔ́n bo mɔ nǔ jɛ kancica e ɖò xó e ɖò xóɖiɖɔ sín wema ɔ jí lɛ é kpo ee ɖò wemafɔ lɛ tɛntin é kpo mɛ. Enɛ gudo hǔn, cyan wemafɔ lɛ dó kplɔ́n nǔ taji e ɖò xóɖiɖɔ sín wema ɔ jí lɛ é mɛ. (A sixu mɔ alixlɛ́mɛ ɖagbe lɛ ɖò Mọaleyi sọn Wehọmẹ Lizọnyizọn Yẹwhehọluduta Tọn Mẹ, nùkplɔnkplɔn 21 jɛ 23.) Taji bǐ ɔ, xoɖɛ bo byɔ ɖɔ Jehovah ni d’alɔ we bonu a na ɖè linlin xɔ akwɛ e ɖò Xó tɔn mɛ lɛ é xlɛ́.—Xà Ɛsidlasi 7:10, nwt; Nùnywɛxó 3:13, 14.\n13. (a) Nɛ̌ è ka zán wemafɔ Biblu tɔn lɛ ɖò kplé Klisanwun tɔn ɖé jí bɔ é wà ɖagbe nú nɔví nyɔnu ɖé gbɔn? (b) Nɛ̌ a ka ko ɖu lè nùkplɔnmɛ junjɔn Biblu jí e è nɔ xwlé mǐ ɖò kplé mǐtɔn lɛ jí é tɔn gbɔn?\n13 Nɔví nyɔnu ɖé nɔ nɔ Australie bɔ lee è zán wemafɔ lɛ gbɔn ɖò kplé Klisanwun tɔn ɖé jí é wà ɖagbe n’i tawun. Ninɔmɛ e mɛ è kplɔ́n ɛ bɔ é sù ɖè é nyla tawun có, é ka yí wɛn Biblu tɔn bo zé gbɛzán tɔn jó nú Jehovah. É ɖò mɔ̌ có, é vɛwǔ n’i bɔ é na yí gbè ɖɔ Jehovah yí wǎn nú emi. Amɔ̌, é wá yá é ɔ, é kudeji ɖɔ Mawu yí wǎn nú emi. Etɛ ka d’alɔ ɛ bɔ é mɔ mɔ̌? Huzuhuzu ɖé wá gbɛzán tɔn mɛ hwenu e é lin tamɛ dó wemafɔ Biblu tɔn e è zán ɖò kplé Klisanwun tɔn mǐtɔn lɛ ɖokpo jí, bɔ é sɔ́ jlɛ́ dó wemafɔ Biblu tɔn ɖevo lɛ wu é. * È ka ko zán Xó Mawu tɔn ɖò kplé lɛ, kpléɖókpɔ́ lɛ kpo kpléɖókpɔ́ ɖaxó lɛ kpo jí, bɔ ye wà ɖagbe nú we gbɔn mɔ̌ kpɔ́n vlafo à?—Nɛɛ. 8:12.\n14. Nɛ̌ mǐ ka sixu xlɛ́ ɖɔ Xó Jehovah tɔn sù nukún mǐtɔn mɛ gbɔn?\n14 Mǐ ɖó na dokú nú Jehovah ɖó Xó tɔn Biblu ɔ wu à cé? É nyí nǎ kɛɖɛ wɛ é na gbɛtɔ́ lɛ kpo wanyiyi kpo ǎ, loɔ, é lɛ́ ɖè akpá tɔn e ɖɔ ɖɔ é na nɔ ayǐ kaka sɔyi é. (1 Pi. 1:24, 25) É ɖò wɛn ɖɔ mǐ na xà Xó Mawu tɔn ɖò gbesisɔmɛ, na zán ɖò gbɛzán mǐtɔn mɛ, bo na lɛ́ zán dó d’alɔ mɛ ɖevo lɛ. Mɔ̌ mɛ ɔ, mǐ na xlɛ́ wanyiyi e mǐ ɖó nú dɔkun Mawu tɔn enɛ é kpo lee é sù nukún mǐtɔn mɛ gbɔn é kpo, bɔ ɖò taji bǐ ɔ, enɛ na lɛ́ xlɛ́ wanyiyi e mǐ ɖó nú Dowatɔ́ tɔn Jehovah Mawu é kpo lee é sù nukún mǐtɔn mɛ gbɔn é kpo.\n^ akpá. 13 Kpɔ́n gbàví “ Huzuhuzu Ðé.”\nNǓ XÓ MAWU TƆN NI ÐÈ HLƆNHLƆN TƆN TƆ́N HUGǍN\nɖò gbɛzán hwiɖesu tɔn mɛ:\nNɔ xà ɖò gbesisɔmɛ\nNɔ lin tamɛ d’eji\nNɔ zán nǔ e a kplɔ́n é\nɖò sinsɛnzɔ́ ɔ mɛ:\nNɔ zán Mawuxówema ɔ faà\nÐè akpáxwé taji lɛ sín wemafɔ ɖé mɛ bo tín ye mɛ\nXwlé wemafɔ lɛ mɛ ɖò ali ɖé nu bonu mɛ lɛ na lɛ́ ɖó sísí nú Xó Mawu tɔn hugǎn\nhwenu e a ɖò nǔ kplɔ́n mɛ wɛ sín ataa jí é:\nTɛ́n kpɔ́n bonu xóɖiɖɔ towe ni junjɔn Mawuxówema ɔ jí\nMa lɔn bonu xó e a na ɖɔ lɛ é, nùjlɛdonǔwu e a na na lɛ é alǒ lee a ɖò xó ɔ xwlé mɛ wɛ gbɔn é ni cyɔn yɛ Biblu ɔ jí ó\nZǎn hwenu dó tín wemafɔ e a xà lɛ é mɛ, nǎ nùjlɛdonǔwu, bo xlɛ́ lee è na zán ye gbɔn é\nVictoria mɔ nugbǒ ɔ bɔ é ko ɖó xwè mɔkpan có, é vɛwǔ n’i bɔ é na yí gbè ɖɔ Mawu yí wǎn nú emi. Nɛ̌ Mawu ka d’alɔ ɛ bɔ é wá mɔ ɖɔ é yí wǎn n’i nugbǒ nugbǒ gbɔn? Victoria ɖɔ:\n“Huzuhuzu ɖé wá tíìn ee un ko bló baptɛm b’ɛ bló xwè 15 mɔ̌ gudo é. Ðò xóɖiɖɔ ɖé hwenu ɖò Kpléxɔ Axɔsuɖuto ɔ tɔn mɛ ɔ, . . . xóɖɔtɔ́ ɔ ɖɔ xó dó Jaki 1:23, 24 wu. Wemafɔ enɛ lɛ jlɛ́ Xó Mawu tɔn dó nǔkpɛ́n ɖé wu bɔ mǐ sixu mɔ mǐɖée lee Jehovah nɔ mɔ mǐ gbɔn é ɖò nǔkpɛ́n enɛ ɔ mɛ. Un jɛ kinkanbyɔ nyiɖée jí ɖɔ nǔ e un nɔ mɔ ɖò nyiɖée wu é ka gbɔn vo nú ee Jehovah nɔ mɔ é wɛ à jí. Tlolo hwɛ̌ ɔ, un ba na yí gbè nú linlin yɔyɔ̌ enɛ ǎ. Un kpò ɖò mimɔ wɛ ɖɔ Jehovah kún sixu yí wǎn nú mì ó.\n“Azǎn yɔywɛ ɖé gudo ɔ, un xà wemafɔ ɖé bɔ gbɛzán ce huzu. Ezayíi 1:18 wɛ. Finɛ ɔ, Jehovah ɖò ɖiɖɔ wɛ ɖɔ: ‘Mi wá nú mǐ na sè nǔ jɛ mǐɖée gbè mɛ. Enyi hwɛ mitɔn lɛ na bo mya cɛ́cɛ́ ɔ, ye na wé tété avɔkanfún ɖɔhun.’ É cí nú mì ɖɔ Jehovah ɖò ɖiɖɔ nú mì wɛ ɖɔ: ‘Vicky, wǎ nú mǐ na sè nǔ jɛ mǐɖée gbè mɛ. Un tuùn we, bo tuùn hwɛ e a hu lɛ é, un tuùn ayi towe bo yí wǎn nú we.’\n“Un sixu d’amlɔ zǎn enɛ mɛ ǎ. Un kpò ɖò nǔ xò kpɔ́n wɛ ɖɔ Jehovah ka yí wǎn nú mì à jí, amɔ̌, un jɛ nǔ lin kpɔ́n dó vɔsisa gbɛxɔnumɛ tɔn Jezu tɔn jí jí. Ajijimɛ ɔ, un jɛ mimɔ jí ɖɔ Jehovah ko ɖó suúlu dó wutu ce nú hwenu línlín bo xlɛ́ mì ɖɔ emi yí wǎn nú mì ɖò ali gègě nu. Amɔ̌, é cí ɖɔ un ɖò ɖiɖɔ n’i wɛ ɖɔ: ‘Wanyiyi towe dagba sɔmɔ̌ bo na cyɔn jǐ ce ǎ. Vɔsisa gbɛxɔnumɛ tɔn Vǐ towe tɔn kpéwú bo na súnsún hwɛ ce lɛ ǎ.’ É cí ɖɔ un ɖò gbɛxixɔ ɔ gbɛ́ dó así nú Jehovah wɛ ɖɔhun. Amɔ̌ dìn ɔ, tamɛ linlin dó nùnina gbɛxixɔ ɔ tɔn jí zɔ́n bɔ un wá jɛ mimɔ jí ɖɔ Jehovah yí wǎn nú mì.”


2 Tan 9 - 2 Chroniques 9\nAxɔ́sú nyɔ̌nu Saba tɔn se lě e Salomɔ́ɔ sín nyǐkɔ ɖo jǐ yi wɛ gbɔn é. É wá gɔ̌n tɔn, bó ná nyi nǔbasɔ́ ɖé lɛ́ɛ dó e, dó tɛn ɛ kpɔ́n. É kpódó gbɛtɔ́ wɔ̌buwɔ́bú ɖé lɛ́ɛ kpó wɛ wá. É dó nǔsáwǔ wǎnɖagbenɔ, siká, kpódó awǐnnya xɔ akwɛ́ kpó sín agban dó lǎkúnmí gěgé jí wá. É yi Salomɔ́ɔ gɔ́n, bó kan nǔ e é kó lɛ́n dó ayi mɛ lɛ́ɛ bǐ byɔ́ ɛ.\n9. 1 La reine de Séba apprit la renommée de Salomon, et elle vint à Jérusalem pour l'éprouver par des énigmes. Elle avait une suite fort nombreuse, et des chameaux portant des aromates, de l'or en grande quantité et des pierres précieuses. Elle se rendit auprès de Salomon, et elle lui dit tout ce qu'elle avait dans le coeur.\nSalomɔ́ɔ kpé nǔ e é kanbyɔ́ ɛ lɛ́ɛ bǐ wú, bó ná sin nú yě. Nǔ ɖěbǔ kpo bɔ Salomɔ́ɔ gɔn ma tínmɛ n'i ǎ.\nAxɔ́sú nyɔ̌nu Saba tɔn mɔ lě e Salomɔ́ɔ ɖó nǔnywɛ́ sɔ é, bó mɔ xwé e é sá é.\nÉ mɔ nǔ e Salomɔ́ɔ nɔ ɖu lɛ́ɛ, bó mɔ fí e gǎn hɔn-yitɔ́ tɔn lɛ́ɛ nɔ́ nɔ é, bó mɔ awu e mɛ mɛ e nɔ ná ɛ nǔɖuɖu lɛ́ɛ kpó mɛ e nɔ ba ahan n'i lɛ́ɛ kpó ɖe é, é mɔ lě e è nɔ kplá axɔ́sú ɔ́ yi Mawu Mavɔmavɔ xwé gbe gbɔn é. Ée é mɔ nǔ énɛ́ lɛ́ɛ mɔ̌ ɔ́, agbɔ̌n kpé e, bɔ é ɖɔ nú axɔ́sú ɔ́ ɖɔ:\n“Xó e a nɔ ɖɔ bɔ un se ɖo to ce mɛ ɔ́, kpódó nǔnywɛ́ e a ɖǒ bɔ un se ɖo to ce mɛ ɔ́ kpó ɔ́, hǔn nǔgbó wɛ!\nXó énɛ́ lɛ́ɛ e un se ɔ́, un ɖi cóbó wá mɔ ɖó nukún wú ǎ. Nǔnywɛ́ e a ɖǒ ɔ́, un se vlɔ̌ tɔn cóbó wá fí ǎ. A hú gǎn susu e xɔ nú we wɛ è nɔ ɖe bɔ un se é.\nNǔ nyɔ́ nú mɛ towe lɛ́ɛ, nǔ nyɔ́ nú mɛsɛntɔ́ towe lɛ́ɛ; yě nɔ́ ɖo nukɔn towe hwebǐnu, bó nɔ́ ɖo nǔnywɛ́ yí ɖo así towe wɛ.\nSusu nú Mawu Mavɔmavɔ, Mawu towe e wa ɖagbe nú we, bó sɔ́ we axɔ́sú ɖó axɔ́súzinkpo tɔn jí, bɔ a nǎ ɖu axɔ́sú ɖo Izlayɛ́li ví lɛ́ɛ nu ɖo nyǐkɔ tɔn mɛ é. É yí wǎn nú togun Izlayɛ́li tɔn ɔ́, bó jló ná bló bɔ é ná nɔ ayǐ káká sɔ́yi; énɛ́ ɔ́ wú wɛ Mawu towe sɔ́ we axɔ́sú, bónú a nǎ wa nǔ jlɔ́jlɔ́, bó ná dó hwɛjijɔ.”\nÉe axɔ́sú nyɔ̌nu Saba tɔn ɔ́ ɖɔ mɔ̌ ɔ́, é ná siká tɔ́nu atɔn adaɖé mɔ̌ axɔ́sú Salomɔ́ɔ, bó ná ɛ nǔsáwǔ wǎnɖagbenɔ kɔn nyi kpɔ́ gégé, bɔ è ko mɔ mɔ̌hunkɔtɔn ɖě kpɔ́n ǎ; é ná ɛ awǐnnya xɔ akwɛ́. Sín gbe énɛ́ gbe ɔ́, è sɔ́ mɔ mɛɖé hɛn nǔsáwǔ wǎnɖagbenɔ ɖé wá Izlayɛ́li, bɔ é sukpɔ́ sɔ ée axɔ́sú nyɔ̌nu Saba tɔn wá ná axɔ́sú Salomɔ́ɔ ɔ́ kpɔ́n gbeɖé ǎ.\nMɛsɛntɔ́ axɔ́sú Ilámu tɔn lɛ́ɛ kpódó Salomɔ́ɔ tɔn lɛ́ɛ kpó e hɛn siká sín Ofíi wá lɛ́ɛ lɛ́ hɛn santálutín lɛ́ɛ kpódó awǐnnya xɔ akwɛ́ lɛ́ɛ kpó wá.\nAxɔ́sú Salomɔ́ɔ tɛ́ santálutín lɛ́ɛ ɖó Mawu Mavɔmavɔ xwé gbe, bó lɛ́ tɛ́ dó hɔnmɛ. É lɛ́ zé dó bló agǐdigbo kpódó kanhún kpó ná nú hanjitɔ́ lɛ́ɛ. È sɔ́ hɛn santálutín wá Izlayɛ́li bɔ é sukpɔ́ sɔ mɔ̌ kpɔ́n gbeɖé ɖo Judáa ǎ.\nAxɔ́sú Salomɔ́ɔ ká ná nǔ e jló axɔ́sú nyɔ̌nu Saba tɔn, bɔ é byɔ́ ɛ lɛ́ɛ bǐ i. É ná ɛ nǔ bɔ é lɛ́ hú gǎn nǔ e é ɖésúnɔ hɛn wá lɛ́ɛ. Énɛ́ ɔ́ gúdo ɔ́, axɔ́sú nyɔ̌nu ɔ́ kpódó mɛsɛntɔ́ tɔn lɛ́ɛ kpó lɛ́ kɔ yi to yětɔn mɛ.\nSiká e nɔ wá nú Salomɔ́ɔ xwewú xwewú ɔ́ yi tɔ́nu ko.\nNǔjɔ e è nɔ ɖe ɖo agban e nɔ gosín togúdo wá lɛ́ɛ jí lɛ́ɛ kpó ée è nɔ ɖe ɖo ajɔ̌nú lɛ́ɛ jí lɛ́ɛ kpó gɔ́ ná. Siká kpó kpatágan kpó e Alabíi xɔ́sú lɛ́ɛ kpó tokpɔngán Alabíi tɔn lɛ́ɛ kpó nɔ hɛn wá nú Salomɔ́ɔ lɛ́ɛ lɔ gɔ́ ná.\nAxɔ́sú Salomɔ́ɔ zɔ́n bɔ è blǒ gǎglónú ɖaxó ɖaxó afɔɖé (200) n'i, bó tɛ́ siká d'é wú; siká kilóo ayizɛ́n ayizɛ́n wɛ è tɛ́ dó gǎglónú ɖokpó ɖokpó wú.\nÈ lɛ̌ bló gǎglónú kpɛví kpɛví afɔɖé kanwe ko (300) n'i, bó tɛ́ siká d'é wú; siká kilóo atɔn atɔn wɛ è tɛ́ dó gǎglónú ɖokpó ɖokpó wú. É bɛ́ yě dó xwé e è nɔ ylɔ́ ɖɔ: “Zungbó Libáan tɔn” ɔ́ gbe.\nAxɔ́sú ɔ́ lɛ́ zɔ́n bɔ è blǒ axɔ́súzinkpo ɖaxó ɖokpó n'i, bó zé ajinakúɖú dó ɖó acɔ́ ná, bó tɛ́ siká akú d'é wú.\nAxɔ́súzinkpo énɛ́ ɔ́ ɖó kpekán ayizɛ́n, bɔ gǎnjɛmɛ tɔn cí toboo. É ɖó awaɖótɛn we. È kpa kinnikínní we ɖó awaɖótɛn ɖokpó ɖokpó kpá.\nÈ lɛ̌ kpa kinnikínní wěwé, bó to yě ɖó afɔɖótɛn lɛ́ɛ jí, ayizɛ́n ɖo amyɔxwé, bɔ ayizɛ́n ɖo ɖisíxwé. È blǒ nǔ mɔ̌hunkɔtɔn ɖě ɖo axɔ́súɖuto ɖě lɛ́ɛ mɛ ǎ.\nSiká wɛ è dǒ bló kɔ́fu axɔ́sú Salomɔ́ɔ tɔn lɛ́ɛ bǐ ná. Gannú e ɖo xwé e è nɔ ylɔ́ ɖɔ “Zungbó Libáan tɔn” ɔ́ gbe lɛ́ɛ bǐ wɛ è sɔ́ siká akú dó bló ná. È zě kpatágan dó bló nǔ ɖěbǔ ná ǎ, ɖó axɔ́sú Salomɔ́ɔ sín hwenu ɔ́, è nɔ mɔ kpatágan dó mɔ nǔɖé wa nú ǎ.\nAxɔ́sú Salomɔ́ɔ ɖó tɔjíhún ɖaxó ɖaxó ɖé lɛ́ɛ, bó nɔ́ sɛ́ dó gbějí zɔga. Tɔzɔ́watɔ́ axɔ́sú Ilámu tɔn lɛ́ɛ wɛ nɔ́ kun tɔjíhún lɛ́ɛ. Xwe atɔn mɛ tɛgbɛ ɔ́, tɔjíhún nɛ́ lɛ́ɛ nɔ́ hɛn siká, kpatágan, ajinakúɖú, zǐnwó kpódó ahlǐnhǎn kpó wá.\nAxɔ́sú Salomɔ́ɔ hú gǎn axɔ́sú e ɖo ayǐkúngban jí lɛ́ɛ bǐ, ɖo dɔkun kpódó nǔnywɛ́ kpó mɛ.\nAxɔ́sú e ɖo gbɛ ɔ́ mɛ lɛ́ɛ bǐ nɔ́ ba ná mɔ Salomɔ́ɔ, bó ná se nǔnywɛ́xó e Mawu sɔ́ dó ayi mɛ n'i é.\nYě mɛ ɖokpó ɖokpó nɔ́ wá ná nǔ i. Yě nɔ́ hɛn nǔ e è zě kpatágan dó bló ná lɛ́ɛ, kpódó éé è zě siká dó bló ná lɛ́ɛ kpó. Yě nɔ́ hɛn avɔ, ahwanfunnú, nǔsáwǔ wǎnɖagbenɔ, sɔ́ kpódó tócí kpó wá n'i. Mɔ̌ wɛ yě nɔ́ bló xwewú xwewú tɛgbɛ.\nSalomɔ́ɔ bló sɔ́kpó děgba (4.000) nú sɔ́ tɔn lɛ́ɛ kpódó kɛkɛ́ví tɔn lɛ́ɛ kpó. É ɖó sɔ́xátɔ́ děgba atɔn (12.000). É bɛ́ ɖě ɖó toxo e mɛ kɛkɛ́ví lɛ́ɛ nɔ́ nɔ é mɛ, bó bɛ́ ɖě dó é ɖésúnɔ gɔ́n ɖo Jeluzalɛ́mu.\nSalomɔ́ɔ ɖu ɖo axɔ́sú lɛ́ɛ bǐ jí, bɛ́ sín Efláti tɔ ɔ́ kɔn, káká yi Filisitɛ́ɛn lɛ́ɛ sín to mɛ, káká yi Ejípu to ɔ́ sín dogbó jí.\nAxɔ́sú Salomɔ́ɔ bló bɔ kpatágan e ɖo Jeluzalɛ́mu ɔ́ sukpɔ́ kɛ́n ɖɔhun. É bló bɔ sɛ́dlutín sukpɔ́ sikomɔ́ɔtín e ɖo Cefela lɛ́ɛ ɖɔhun.\nEjípu wɛ è nɔ hɛn sɔ́ lɛ́ɛ sín wá nú Salomɔ́ɔ, bó nɔ́ lɛ́ hɛn wá n'i sín to ɖěvo ɖěvo lɛ́ɛ mɛ.\nSalomɔ́ɔ sín tan e kpo ɔ́, è wlǎn sín fí e é bɛ́ sín ɔ́ káká yi fí e é fó dó ɔ́, bɔ é ɖo Tan wéma gbeyíɖɔ Mawu tɔn Natáan tɔn mɛ, bó ɖo xó e Axiya Silóonu ɔ́ ɖɔ ɔ́ sín wěma mɛ, lobo lɛ́ ɖo nǔ e nǔmɔtɔ́ Yedóo mɔ dó Jelobowámu Nɛvati ví ɔ́ wú sín wěma mɛ.\nSalomɔ́ɔ ɖu axɔ́sú ɖo Jeluzalɛ́mu, ɖo Izlayɛ́li to ɔ́ bǐ nu nú xwe kanɖé (40).\nÉnɛ́ ɔ́ gúdo ɔ́, Salomɔ́ɔ zán wá kú, bɔ è sɔ́ ɛ ɖó tɔ́ tɔn Davídi Toxo mɛ. Vǐ tɔn Hlobowámu wɛ ɖu axɔ́sú ɖó tɛn tɔn mɛ.


Mɛ̌ mɛ̌ é ka nyí sɔ́xátɔ́ ɛnɛ lɛ?\nGBÈ E MƐ A SIXU XÀ DÓ É Afrikaans Albanie-Gbè Amharique-Gbè Arabe-Gbè Arménie-Gbè Aymara Ayɔgbe Azerbaïjan-Gbè Azerbaïjan-Gbè (Cyrillique) Bachkir Baoulé Batak (Karo) Batak (Toba) Bengali Biak Bichlamar Bikol Bulgarie-Gbè Catalogne-Gbè Cebuano Chichewa Chine-Gbè (Dòdó Ɔ) Chine-Gbè (Ee Bɔkun É) Chitonga Chitonga (Malawi Tɔn) Chitumbuka Chiyao Chokwe Cibemba Cinyanja Corée-Gbè Créole Haïti Tɔn Créole Maurice Tɔn Créole Seychelles Tɔn Croatie-Gbè Danemark-Gbè Dangme Eblegbe Efik Espagne-Gbè Estonie-Gbè Fidji-Gbè Finlande-Gbè Flansegbe Fɔngbe Ga Géorgie-Gbè Glɛkigbe Glɛnsigbe Guarani Gungbe Haoussa Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hongrie-Gbè Ibanag Ibo Iloko Indonésie-Gbè Islande-Gbè Isoko Italie-Gbè Janmagbe Japon-Gbè Javan-Gbè Kabiye Kazakh Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kirghistan-Gbè Kiribati-Gbè Kirundi Kisonge Kongo Kurde Kurmanji (Caucase) Kurde Kurmanji (Cyrillique) Kwangali Kwanyama Lifu Lingala Lituanie-Gbè Luganda Lunda Luo Luvale Macédoine-Gbè Madagascar-Gbè Malay Malayalam Malte-Gbè Mam Mambwé-Lungu Maya Mbunda Mizo Myanmar-Gbè Nahuatl (Totaligbé Puebla Tɔn) Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ndonga Népali Ngangela Nias Niue-Gbè Norvège-Gbè Nyaneka Nzema Oromo-Gbè Ossétie-Gbè Otètèla Ourdou Pangasinan Papiamento (Aruba Tɔn) Papiamento (Curaçao Tɔn) Pays-Bas-Gbè Persan Pologne-Gbè Portugal-Gbè Quechua (Ancash Tɔn) Quechua (Ayacucho Tɔn) Quechua (Bolivie Tɔn) Quechua (Cuzco Tɔn) Quichua (Imbabura Tɔn) Rarotonga-Gbè Roumanie-Gbè Russie-Gbè Samoa-Gbè Sango Sepedi Serbie-Gbè Serbie-Gbè (Romain) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Shona Silozi Sinhala Slovaquie-Gbè Slovénie-Gbè Sranan tongo Suède-Gbè Swahili-Gbè Swahili-Gbè (Rép. dém. du Congo) Swati Tagalog Tahiti-Gbè Tamoul Tatar Tchèque-Gbè Tchouvachie-Gbè Tetun Dili Thaï Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Tonga-Gbè Tshiluba Tsonga Tswana Turquie-Gbè Twi Tzotzil Ukraine-Gbè Umbundu Urhobo Vegbe Venda Vietnam-Gbè Wallis-Gbè Waray-Waray Wayuunaiki Xhosa Zandé Zoulou Île Salomon-Gbè\nSɔ́xátɔ́ Ɛnɛ Lɛ: Mɛ̌ Mɛ̌ É ka nú Ye?\nÉ sixu cí ɖɔ sɔ́xátɔ́ ɛnɛ lɛ bú dò bo dó xɛsi ɖɔhun, amɔ̌, é ka ɖó na nyí mɔ̌ ǎ. Etɛwu? Ðó Biblu kpo nǔ ɖěɖee ɖò jijɛ wɛ ɖò hwe mǐtɔn nu lɛ é kpo d’alɔ mǐ bɔ mǐ tuùn nǔ e sɔ́xátɔ́ ɖokpo ɖokpo nɔte na é céɖécéɖé. Lee yì gbɔn wɛ ye ɖè é xlɛ́ ɖɔ awě na xò ayikúngban ɔ có, é ka sixu lɛ́ nyí wɛnɖagbe ɖé nú hwi kpo xwédo towe kpo. Gbɔn nɛ̌ é? Jɛ nukɔn hwɛ̌ ɔ, mǐ ni kpɔ́n mɛ alɔkpa e sɔ́xátɔ́ ɖokpo ɖokpo nyí é.\nMƐ E ÐÒ SƆ́ WEWÉ Ɔ KUN WƐ É\nLee nǔmimɔ ɔ bɛ́ gbɔn é ɖíe: “Un kpɔ́n lobo mɔ sɔ́ wewé ɖokpo; mɛ e ɖò sɔ́ ɔ jí ɔ hɛn gǎ ɖokpo, bɔ è na ɛ axɔsugbakún ɖokpo. É ɖido mɛ ko ɖu ɖ’eji ɖɔhun, bo na ɖu ɖ’eji.”—Nǔɖexlɛ́mɛ 6:2.\nMɛ̌ ka ɖò sɔ́ wewé ɔ kun wɛ? È mɔ nǔ e na d’alɔ mǐ bɔ mǐ na tuùn mɛ ɔ é ɖò wema Biblu tɔn ɖokpo ɔ e nyí Nǔɖexlɛ́mɛ é mɛ; é wɛ wá ɖexlɛ́ ɖɔ sɔ́xátɔ́ jixwé tɔn enɛ nyí “Mawuxó” ɔ. (Nǔɖexlɛ́mɛ 19:11-13) Jezu Klisu wɛ è na tɛnmɛ-nyikɔ enɛ, ɖó é wɛ nyí ɖɛ̌mɛnu Mawu tɔn wutu. (Jaan 1:1, 14) Gɔ́ na ɔ, è ylɔ ɛ ɖɔ “Axɔsu axɔsu lɛ tɔn; Aklunɔ aklunɔ lɛ tɔn” bo lɛ́ ɖɔ dó wǔ tɔn ɖɔ é nɔ nyí “Gbejinɔtɔ́, bo nɔ nyí Titewungbe.” (Nǔɖexlɛ́mɛ 19:11, 16) É ɖò wɛn ɖɔ, é ɖó acɛ bo na wà nǔ axɔsu ahwanfuntɔ́ ɖé ɖɔhun, bo ka na zán hlɔnhlɔn tɔn ɖò ali masɔgbe ɖebǔ nu ǎ. Amɔ̌, nùkanbyɔ ɖé lɛ ɖíe.\nMɛ̌ ka na acɛ Jezu b’ɛ na ɖu ɖ’eji? (Nǔɖexlɛ́mɛ 6:2) Ðò nǔmimɔ e Daniyɛli mɔ é ɖé mɛ ɔ, è jlɛ́ Mɛsiya ɔ dó “nǔ gbɛtɔ́ ɖɔhun” ɖé wu bɔ è na ɛ “acɛkpikpa kpo susu kpo kpodo axɔsuɖuɖu kpo”; mɛ e ka na ɛ é sɔ́ nyí mɛ ɖevo zɛ “degenɔ” ɔ wu ǎ, é wɛ nyí Jehovah Mawu. * (Daniyɛli 7:13, 14) Enɛ wu ɔ, Mawu Nǔbǐwukpétɔ́ ɔ wɛ na hlɔnhlɔn kpo acɛ kpo Jezu bɔ é na ɖɔhwɛ. Sɔ́ wewé ɔ nyí nùjlɛdonǔwu ɖé bo sɔgbe xá ahwan hwɛjijɔ tɔn e Vǐ Mawu tɔn ɔ na fun é, ɖó hwɛhwɛ ɔ, Mawuxówema ɔ nɔ zán sinmɛ wewé dó ɖè nǔjlɔjlɔwiwa xlɛ́.—Nǔɖexlɛ́mɛ 3:4; 7:9, 13, 14.\nHwetɛnu sɔ́xátɔ́ lɛ ka jɛ sɔ́ yetɔn lɛ kun jí? Ðǒ ayi wu ɖɔ sɔ́xátɔ́ nukɔntɔn ɔ ee nyí Jezu é jɛ sɔ́ tɔn kun jí hwenu e è na ɛ axɔsugbakún é. (Nǔɖexlɛ́mɛ 6:2) Hwetɛnu è ka sɔ́ Jezu axɔsu ɖò jixwé? É nyí hwenu e é lɛkɔ yì jixwé ɖò kú tɔn gudo é ǎ. Biblu xlɛ́ ɖɔ é nɔte bɔ táan ɖé wá yì hwɛ̌. (Eblée lɛ 10:12, 13) Jezu ɖɔ nǔ e na zɔ́n bɔ ahwanvu tɔn lɛ na tuùn vivɔnu táan enɛ tɔn kpo bǐbɛ̌mɛ axɔsuɖuɖu tɔn tɔn ɖò jixwé kpo é nú ye. É ɖɔ ɖɔ hwenu e emi na jɛ acɛ kpa jí é ɔ, ninɔmɛ gbɛ̀ ɔ tɔn na huzu bo na tlɛ́n asá bǐ. Ahwan na tɔ́n, adɔ na tɔ́n, bɔ jɛmɛji lɛ na gbà nǔ. (Matie 24:3, 7; Luki 21:10, 11) Tlolo e Wɛkɛ Hwan Nukɔntɔn ɔ bɛ́ ɖò 1914 é ɔ, é jɛ wě ɖɔ gbɛ̀ ɔ bǐ byɔ hwenu wuvɛ̌ tɔn e Biblu ylɔ ɖɔ “azǎn gudogudo tɔn lɛ” é mɛ.—2 Timɔtée 3:1-5.\nAmɔ̌, etɛwu è ka sɔ́ Jezu axɔsu ɖò 1914 bɔ nǔ lɛ ma ka kpɔ́n te ǎ, bɔ ninɔmɛ lɛ ka tlɛ́n asá? Ðó hwe enɛ nu ɔ, jixwé wɛ Jezu jɛ acɛ kpa jí ɖè, é nyí ɖò ayikúngban jí ǎ. Enɛ wu ɔ, ahwan tɔ́n ɖò jixwé bɔ Jezu e è sɔ́ axɔsu yɔyɔ̌ bɔ è ylɔ ɛ ɖɔ Micɛli é nya Sataan kpo awovi tɔn lɛ kpo sɛ́dó ayikúngban jí. (Nǔɖexlɛ́mɛ 12:7-9, 12) Ðó è glɔ́n Sataan dó fí wutu ɔ, é jɛma ɖó é tuùn ɖɔ hwenu kpɛɖé jɛn kpò nú emi. É ɖò wɛn ɖɔ é kún sɔ́ na lín cobonu Mawu na gbò xó Satáan tɔn ɖò ayikúngban jí fí ó. (Matie 6:10) Dìn ɔ, mi nú mǐ ni kpɔ́n lee sɔ́xátɔ́ atɔn ɖě lɛ xlɛ́ nugbǒ ɖɔ mǐ ɖò “azǎn gudogudo tɔn lɛ” sín hwenu vɛwǔ lɛ mɛ gbɔn é. Sɔ́xátɔ́ nukɔntɔn ɔ ɖè mɛ taji ɖé xlɛ́ céɖécéɖé bo gbɔn vo nú atɔn e xwedó è lɛ é; yedɛɛ lɛ nɔte nú ninɔmɛ e na vunbla gbɛtɔ́ lɛ é.\nMƐ E ÐÒ SƆ́ VƆVƆ Ɔ KUN WƐ É\n“Bɔ sɔ́ ɖevo tɔ́n, bo nyí sɔ́ vɔvɔ; è na acɛ mɛ e ɖò sɔ́ ɔ jí ɔ ɖɔ é ni bló bonu ahwanfunfun ni gbakpé ayikúngban ɔ jí, bonu gbɛtɔ́ lɛ ɖě na nɔ hu ɖě. È sɔ́ hwi ɖaxó ɖokpo dó así n’i.”—Nǔɖexlɛ́mɛ 6:4.\nSɔ́xátɔ́ enɛ nɔte nú ahwanfunfun. Ð’ayi wu ɖɔ é kún nyí akɔta ɖé lɛ kpowun tɛntin wɛ é ɖè fífá sín ó, loɔ, ayikúngban ɔ bǐ jí wɛ é bló bɔ ahwanfunfun gbakpé. Ðò 1914 ɔ, azɔn nukɔntɔn e è fun ahwan ɖé gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ ɖò hwenuxó mɛ é nɛ. Wɛkɛ hwan wegɔ e tlɛ viva nǔ hú mɔ̌ é jɛ túnú tɔn. Gbeɖiɖó ɖé lɛ ɖɔ ɖɔ gbɛtɔ́ e ahwanfunfun hu gbɔn gbɛ̀ ɔ mɛ sín 1914 é hú livi 100! Gɔ́ na ɔ, mɛ wɔbuwɔbu ɖevo lɛ tíìn bɔ ahwan zɔ́n bɔ ye nyí wɔ̌nɖowǔnanɔ.\nBǎ tɛ mɛ è ka ko fun ahwan ɖó ɖò hwe mǐtɔn nu? Ðò hwenuxó mɛ ɔ, azɔn nukɔntɔn e gbɛtɔ́ ɖó nǔwukpikpé bo na sú kún dó nú gbɛtɔ́ lɛ bǐ é nɛ. Tutoblonunu ɖěɖee nɔ jɛhun dó fífá jí enyíì lɛ é, ɖi ONU (Organisation des Nations Unies) ɖɔhun, tlɛ kpéwú bo ɖó mɛ e ɖò sɔ́ vɔvɔ ɔ kun wɛ é te ǎ.\nMƐ E ÐÒ SƆ́ WIWI Ɔ KUN WƐ É\n“Un kpɔ́n, lobo mɔ sɔ́ wiwi ɖokpo; mɛ e ɖò sɔ́ ɔ jí ɔ hɛn nǔdagan ɖokpo alɔ mɛ. Un sè gbè ɖé gosin nǔɖògbɛ ɛnɛ lɛ tɛntin, bo ɖɔ: ‘Blěe kilóo ɖokpo géé jɛn è nɔ zé azɔ̌kwɛ gbè ɖokpo tɔn ɔ bǐ dó xɔ na; ɔji kilóo atɔn wɛ è nɔ zé azɔ̌kwɛ gbè ɖokpo tɔn ɔ bǐ dó xɔ na. Amɔ̌, ma ɖ’alɔ ami kpo vɛɛn kpo wu ó.’”—Nǔɖexlɛ́mɛ 6:5, 6.\nSɔ́xátɔ́ enɛ nɔte nú adɔ. Ðò fí ɔ, mǐ mɔ ɖɔ adɔ tɔ́n kaka bɔ è nɔ sɔ́ azɔ̌kwɛ gbè ɖokpo tɔn ɔ bǐ dó xɔ blěe kilóo ɖokpo na! (Matie 20:2) Azɔ̌kwɛ ɖokpo enɛ sixu xɔ ɔji e ma xɔ akwɛ sɔ blěe ɖebǔ ǎ é kilóo atɔn géé. Fitɛ enɛ ka sixu jɛ nú xwédo ɖaxó ɖé? Enɛ wu ɔ, è gb’akpá nú gbɛtɔ́ lɛ ɖɔ ye ni ma zán nùɖuɖu ayihɔngbe ayihɔngbe tɔn lɛ hannyahannya ó; nùɖuɖu ayihɔngbe ayihɔngbe tɔn hwenɛnu tɔn e mɛ lɛ nɔ yawu zán é wɛ ami ɔ kpo vɛɛn ɔ kpo nɔte na.\nSín 1914 ɔ, mǐ ka ko mɔ kúnnuɖenú e xlɛ́ ɖɔ mɛ e ɖò sɔ́ wiwi ɔ kun wɛ é ɖò wezun nu à? Ganji! Ðò xwè kanweko 20gɔ́ ɔ mɛ ɔ, gbɛtɔ́ livi 70 mɔ̌ wɛ kú adɔ kú. Gǎn ɖokpo ɖɔ ɖɔ “gbɛtɔ́ livi 805 (gbɛtɔ́ nabi e ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ é ɖokpo ɖò tɛnnɛ jí) wɛ ma mɔ nǔ ɖu ganji ǎ ɖò 2012-14.” Gbeɖiɖó ɖevo ɖɔ ɖɔ: “Xwewu xwewu ɔ, mɛ e adɔ nɔ hu lɛ é hugǎn kplékplé mɛ ɖěɖee SIDA, zǎnsukpɛzɔn, kpo kpɛ́nwé kpo nɔ hu lɛ é tɔn.” È ɖò gǎn dó wɛ tawun bo na na nùɖuɖu mɛ e adɔ ɖò huhu wɛ lɛ é có, mɛ e ɖò sɔ́ wiwi ɔ kun wɛ é kpó ɖò wezun nu.\nMƐ E ÐÒ SƆ́ AMAMÚ Ɔ KUN WƐ É\n“Un kpɔ́n bo mɔ sɔ́ amamú ɖokpo; mɛ e ɖò sɔ́ ɔ jí ɔ nɔ nyí Kú, bɔ kútomɛ [Yɔdo, nwt] xwedó è. È na acɛ ye, bonu ye na hu gbɛtɔ́ lɛ ɖó hwǐ wu; ye na ɖó adɔ nú ye, bɔ ye na kú; ye na ɖó azɔn nú ye, bɔ ye na kú; ye na zɔ́n bɔ gběkanlin e ɖò ayikúngban jí lɛ na hu gbɛtɔ́ lɛ ɖò ayikúngban ɔ sín ɛnɛvlɔɖó jí.”—Nǔɖexlɛ́mɛ 6:8.\nSɔ́xátɔ́ ɛnɛgɔ ɔ nɔte nú kú e azɔn kpo nǔ ɖevo lɛ kpo nɔ dɔn wá é. Ðò 1914 gudo tlolo ɔ, azɔn e nɔ nyí grippe espagnole é hu gbɛtɔ́ livi mɔkpan. Ðibla yì gbɛtɔ́ livi 500 mɔ̌ wɛ bɛ́ azɔn ɔ, é bló ɖibla yì mɛ e ɖò gbɛ̀ hwenɛnu lɛ é 1 ɖò 3 jí.\nAmɔ̌, bǐbɛ̌mɛ azɔn lɛ tɔn kpowun wɛ grippe espagnole ɔ nyí. Dobanúnǔtɔ́ lɛ lin ɖɔ gbɛtɔ́ livi kanweko wɛ azɔn e nyí sakpata é (variole) hu ɖò xwè kanweko 20gɔ́ ɔ mɛ. Kaka jɛ égbé ɔ, è ɖò dò ba nú nǔ wɛ tawun ɖò lanmɛ na nɔ ganji linu có, gbɛtɔ́ livi mɔkpan wɛ SIDA, kpɛ́nwé kpo zǎnsukpɛzɔn kpo ko gblé gbɛ̀ dó na.\nNǔ ɖokpo ɔ mɛ jɛn é nɔ tɔ́n kɔ dó, é wɛ nyí kú; ahwan ɖò étɔn wu, adɔ lɔmɔ̌ ɖ’ewu, bɔ azɔn lɔ ɖò étɔn ɖɔ wɛ. Yɔdo ɖò mɛ lɛ bɛ́ kplé wɛ magbokɔ, bɔ nukúnɖiɖo ɖě ɖè ǎ.\nHWENU ÐAGBE LƐ ÐÒ NUKƆN JA!\nHwenu wuvɛ̌ tɔn e mɛ mǐ ɖè dìn lɛ é na wá vivɔnu zaanɖé. Flín nǔ elɔ: Jezu “ɖido mɛ ko ɖu ɖ’eji ɖɔhun” ɖò 1914, bo ko glɔ́n Satáan ɖó ayikúngban jí, amɔ̌, é ko ɖu ɖ’eji bǐ mlɛ́mlɛ́ ǎ. (Nǔɖexlɛ́mɛ 6:2; 12:9, 12) Zaanɖé dìn, ɖò Haamagedɔni hwenu ɔ, Jezu na ɖè nǔwiwa Satáan tɔn lɛ síìn lobo sú kún dó nú mɛ e ɖò gudo n’i lɛ é bǐ. (Nǔɖexlɛ́mɛ 20:1-3) É nyí wezun e jí sɔ́xátɔ́ atɔn ɖě lɛ ɖè é kɛɖɛ wɛ Jezu na ɖó te ǎ, loɔ, é tlɛ na vɔ́ nǔ e ye hɛn gblé dó wǔ nú mɛ lɛ é bǐ blóɖó. Gbɔn nɛ̌ é? Mǐ ni kpɔ́n akpá e Biblu dó lɛ é.\nFífá na kpacɛ ɖó ahwan sín tɛnmɛ. Jehovah “na sú ahwan kún dó gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ. É wɛn gǎ lɛ, é lɔ́ hwan lɛ.” (Ðɛhan 46:10) Mɛ e yí wǎn nú fífá lɛ é ɔ, “fífá ma ɖó dogbó e ye na mɔ ɔ wɛ na nyí nǔ e na nɔ víví nú ye é.”—Ðɛhan 37:11.\nAdɔ sɔ́ na ɖè ǎ ɖó nùɖuɖu na tunflá. “Jì n[a] jɛ ɖò tò ɔ mɛ kaka bo túnflá. Atín sínsɛ́n n[a] bla ta nú só lɛ.”—Ðɛhan 72:16.\nZaanɖé dìn ɔ, Jezu na vɔ́ nǔ e wezun sɔ́xátɔ́ atɔn ɖě lɛ tɔn hɛn gblé lɛ é blóɖó\nAzɔn kpo kú kpo sɔ́ na ɖè ǎ, ɖó mɛ bǐ na ɖu vivǐ lanmɛ syɛn hunsin ɖagbe kpo gbɛ̀ mavɔmavɔ kpo tɔn. Mawu “na súnsún ɖasin bǐ sín nukún yetɔn mɛ; kú sɔ́ na tíìn ǎ, aluwɛ sɔ́ na tíìn ǎ, alěnina sɔ́ na tíìn ǎ, wuvɛ̌ mimɔ sɔ́ na tíìn ǎ.”—Nǔɖexlɛ́mɛ 21:4.\nHwenu e Jezu ɖò ayikúngban jí é ɔ, é ɖè lee ninɔmɛ lɛ na cí ɖò acɛkpikpa tɔn glɔ é xlɛ́ b’ɛ sɔ́ akpàkpà mɛ tawun. É jɛhun dó fífá jí, bló nùjiwǔ dó na nùɖuɖu gbɛtɔ́ afatɔn mɔkpan, gbɔ azɔn nú mɛ lɛ, bo tlɛ fɔ́n mɛ sín kú.—Matie 12:15; 14:19-21; 26:52; Jaan 11:43, 44.\nKúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ na hun xomɛ dó xlɛ́ we lee a sixu ɖò gbesisɔmɛ hwenu e sɔ́xátɔ́ lɛ sín wezun na fó dó é ɖò Biblu towe mɛ. A ka na yí gbè bo na kplɔ́n nǔ d’eji à?\n^ akpá. 7 Mawu sín nyikɔ wɛ nɔ nyí Jehovah ɖò Biblu mɛ.\nNǔ E Sɔ́xátɔ́ Ɛnɛ lɛ Nɔte Na É\nNǔɖexlɛ́mɛ 6:1, 2\nSƆ́ WEWÉ Ɔ\nMɛ e ɖò kunkun wɛ é nɔte nú Jezu Klisu. É jɛ axɔsu ɖu jí ɖò 1914 bɔ zaanɖé dìn ɔ, é na ɖu ɖ’eji bǐ mlɛ́mlɛ́, bo na ɖè wuvɛ̌ mimɔ bǐ síìn.\nNǔɖexlɛ́mɛ 6:3, 4\nSƆ́ VƆVƆ Ɔ\nMɛ e ɖò kunkun wɛ é nɔte nú ahwan. Wɛkɛ hwan lɛ kpo ahwan kpɛví kpɛví lɛ kpo ko hu gbɛtɔ́ maxamaxa lɛ sín 1914.\nNǔɖexlɛ́mɛ 6:5, 6\nSƆ́ WIWI Ɔ\nMɛ e ɖò kunkun wɛ é nɔte nú adɔ. Adɔ ko gblé gbɛ̀ dó nú gbɛtɔ́ livi mɔkpan.\nNǔɖexlɛ́mɛ 6:7, 8\nSƆ́ AMAMÚ Ɔ\nSɔ́xátɔ́ ɔ nɔ bló bɔ mɛ lɛ nɔ kú vawun ɖó azɔn kpo nǔ ɖevo lɛ kpo wu. Yɔdo ɖò gbɛtɔ́ lɛ bɛ́ kplé wɛ.\nXÓTA E ƉÒ AKPA Ɔ JÍ É Sɔ́xátɔ́ Ɛnɛ lɛ kpo Hwi Kpo\nXÓTA E ƉÒ AKPA Ɔ JÍ É Sɔ́xátɔ́ Ɛnɛ Lɛ: Mɛ̌ Mɛ̌ É ka nú Ye?\nText Alɔ e jí è sixu yí nǔ e ɖò wema jí lɛ é ɖó lɛ é ATƆXWƐ No. 3 2017 | Sɔ́xátɔ́ Ɛnɛ Lɛ: Lee Wezun Yetɔn Kàn We Gbɔn É


Nɛ̌ Un ka Sixu Jla Nùwanyido Ce lɛ Ðó Gbɔn?\nGBÈ E MƐ A SIXU XÀ DÓ É Abbey Abkhaze Abui Acoli Afrikaans Albanie-Gbè Alur Arabe-Gbè Arménie-Gbè Assam-Gbè Attié Aymara Ayɔgbe Azerbaïjan-Gbè Azerbaïjan-Gbè (Cyrillique) Bachkir Bambara Baoulé Basque-Gbè Bassa (Cameroun) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Bengali Biak Bichlamar Bikol Boulou Bulgarie-Gbè Cakchiquel (Tɛntin tɔn) Cambodge-Gbè Cap-Vert gbè Catalogne-Gbè Cebuano Chichewa Chine-Gbè (Dòdó Ɔ) Chine-Gbè (Ee Bɔkun É) Chitonga Chitonga (Malawi Tɔn) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuuk-Gbè Cibemba Cinyanja Corée-Gbè Créole Guinée-Bissao Tɔn Créole Haïti Tɔn Créole Maurice Tɔn Créole Seychelles Tɔn Croatie-Gbè Damara Danemark-Gbè Dangme Dayak Ngaju Digor Eblegbe Edo Efik Espagne-Gbè Estonie-Gbè Fidji-Gbè Finlande-Gbè Flansegbe Fɔngbe Ga Galice-Gbè Galles-Gbè Garifuna Géorgie-Gbè Glɛkigbe Glɛnsigbe Gokana Guarani Gujarati Gungbe Guéré Haoussa Herero Hiligaynon Hindi Hmong (White) Hongrie-Gbè Iban Ibanag Ibinda Ibo Ichinamwanga Iloko Indonésie-Gbè Irlande-Gbè Isoko Italie-Gbè Janmagbe Japon-Gbè Javan-Gbè Jula Kabyle Kachin Kana Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kekchi Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kipende Kirghistan-Gbè Kiribati-Gbè Kirundi Kisonge Kongo Konkani (Romain) Kosrae-Gbè Krio Kwangali Kwanyama Lamba Lenje Lettonie-Gbè Lhukonzo Lifu Lingala Lituanie-Gbè Lomwe Luganda Lunda Luo Macédoine-Gbè Madagascar-Gbè Makua Malay Malayalam Malte-Gbè Mam Mambwé-Lungu Mapudungun Marathi Maya Mazatèque Huautla Tɔn Mixe Mizo Mongolie-Gbè Myanmar-Gbè Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Navajo Ndau Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ndonga Népali Ngabere Ngangela Nias Nigerian Pidgin Norvège-Gbè Nyaneka Nyungwe Nzema Okpe Oromo-Gbè Ossétie-Gbè Otètèla Otomi (Vallée du Mezquital) Ourdou Ouzbékistan-Gbè Ouïghour (Cyrillique) Palau-Gbè Pangasinan Papiamento (Aruba Tɔn) Papiamento (Curaçao Tɔn) Pays-Bas-Gbè Penjabi Penjabi (Nastaliq) Persan Pidgin (Cameroon) Pologne-Gbè Ponape-Gbè Portugal-Gbè Portugal-Gbè (Portugal) Quechua (Ancash Tɔn) Quechua (Ayacucho Tɔn) Quechua (Bolivie Tɔn) Quechua (Cuzco Tɔn) Quiché Quichua (Chimborazo Tɔn) Quichua (Imbabura Tɔn) Romani (Macédoine Tɔn) Romani (Tofɔligbé Grèce Tɔn Tɔn) Romani Cyrillique (Macédoine Tɔn) Rotuma-Gbè Roumanie-Gbè Runyankore Russie-Gbè Rutooro Samoa-Gbè Sangir Sango Sena Sepedi Serbie-Gbè Serbie-Gbè (Romain) Sesotho (Lesotho) Shona Sidama Silozi Sinhala Slovaquie-Gbè Slovénie-Gbè Sranan tongo Suède-Gbè Sunda Swahili-Gbè Swahili-Gbè (Rép. dém. du Congo) Swati Tagalog Tahiti-Gbè Tajikistan-Gbè Tamoul Tandroy Tarascan Tatar Tchèque-Gbè Tchouvachie-Gbè Tetun Dili Télougou Thaï Tlapanec Tojolabal Tokunɔgbe Amelika Tɔn Tokunɔgbe Argentine Tɔn Tokunɔgbe Australie Tɔn Tokunɔgbe Bolivie Tɔn Tokunɔgbe Chili Tɔn Tokunɔgbe Colombie Tɔn Tokunɔgbe Corée Tɔn Tokunɔgbe Équateur Tɔn Tokunɔgbe Finlande Tɔn Tokunɔgbe Grande-Bretagne Tɔn Tokunɔgbe Hongrie Tɔn Tokunɔgbe Italie Tɔn Tokunɔgbe Japon Tɔn Tokunɔgbe Mexique Tɔn Tokunɔgbe Paraguay Tɔn Tokunɔgbe Pérou Tɔn Tokunɔgbe Pologne Tɔn Tokunɔgbe Québec Tɔn Tokunɔgbe Russie Tɔn Tokunɔgbe Vénézuéla Tɔn Tokunɔgbe Zimbabwe Tɔn Tonga-Gbè Toraja Totonaque Tshiluba Tshwa Tsonga Tswana Turkménistan-Gbè Turquie-Gbè Tuvalu-Gbè Twi Tzeltal Tzotzil Ukraine-Gbè Urhobo Uruund Valencian Vegbe Vezo Vietnam-Gbè Wallis-Gbè Waray-Waray Wayuunaiki Wolaitsa Xhosa Yacouba Zandé Zapotec-Gbè (Isthme Tɔn) Zapotec-Gbè (Lachiguiri Tɔn) Zoulou Île Salomon-Gbè Îles Féroé-Gbè\nGbeyiyi nú nùwanyido towe lɛ na xlɛ́ ɖɔ a nyí mɛɖé bo zin bo lɛ́ nyí mɛ ɖejid’ewu ɖé.\nDǒ nukún nǔ elɔ mɛ kpɔ́n: Hwenu e Tɔmáa kpo xɔ́ntɔn tɔn lɛ kpo ɖò balɔ́ɔn xò wɛ é ɔ, é xò balɔ́ɔn ɔ ɖokpo b’ɛ gbà nùkpɛ́n mɛ e nɔ nɔ akpá yetɔn é sín mɔ̌to tɔn.\nEnyi hwi wɛ nyí Tɔmáa ɔ, etɛ a ka na wà?\nWLƐNWÍN ATƆN WƐ A SIXU ZÁN:\nSɔ́ kplá mɛ ɖevo kɔ.\nÐɔ nǔ e jɛ é nú nɔzo towe ɔ, bo ɖɔ n’i ɖɔ enyi é jló è ɔ, emi na sú nǔ e gblé lɛ é xɔ́.\nWlɛnwín A ɔ zinzan sixu jló we. Amɔ̌, hwebǐnu wɛ é nyɔ́ ɖɔ a ni nɔ yí gbè nú nùwanyido towe lɛ, enyi nùkpɛ́n ɖé wɛ a hɛn gbà alǒ nǔ ɖevo wɛ a dó sìn ɔ nɛ.\nNǓ E WU A ÐÓ NA NƆ YÍ GBÈ É ATƆN\nNǔ e sɔgbe bɔ è na wà é nɛ.\nBiblu ɖɔ: “Mǐ ɖó jlǒ bo na nɔ zán gbɛ̀ ɖagbe [‘nɔ ɖɔ nugbǒ,’ NWT] ɖò nǔ bǐ mɛ.”—Eblée lɛ 13:18.\nHwɛ sísɔ́ kɛ mɛ e yí nùwanyido tɔn lɛ sín gbè é nɔ vɛwǔ nú gbɛtɔ́ lɛ ǎ.\nBiblu ɖɔ: “Mɛ e nɔ sɔ́ hwɛ tɔn hwla ɔ nɔ yì nukɔn ǎ; amɔ̌, mɛ e nɔ ɖɔ hwɛ tɔn lɛ, bo nɔ jó dó ɔ, è nɔ sɔ́ hwɛ tɔn kɛ ɛ.”—Nùnywɛxó 28:13.\nÐò taji hú bǐ ɔ, é nɔ nyɔ́ Mawu nukúnmɛ.\nKarina ɖó xwè 20, é tɛnkpɔn bo na sɔ́ akwɛ e kponɔ lɛ gbò n’i ɖó wezun kínkán dín wutu é sín wema hwla dó papa tɔn. Amɔ̌, é kpéwú bo sɔ́ hwla kaka sɔyi ǎ. Karina ɖɔ: “Xwè ɖokpo mɔ̌ gudo ɔ, papa ce mɔ akwɛ e è gbò nú mì é sín wema ɔ. É fá dó mì ɖebǔ ǎ!”\nEtɛ enɛ ka kplɔ́n mǐ? Karina ɖɔ: “Nùwanyido lɛ zízé hwla nɔ hɛn nǔ lɛ nyla d’eji. È nɔ wá sún sìn tɔn jɛn wɛ!”\nLEE NÙWANYIDO TOWE LƐ SIXU KPLƆ́N NǓ WE GBƆN É\nBiblu ɖɔ: “Mǐ mɛ bǐ wɛ nɔ wà nǔ nyì dò gbɔn alɔkpa gègě mɛ.” (Jaki 3:2) Enyi è nɔ yí nùwanyido mɛtɔn lɛ sín gbè, bo ka nɔ wà mɔ̌ tɛn tɔn mɛ tlolo ɔ, é nɔ xlɛ́ ɖɔ è nɔ sɔ́ mɛɖée hwe bo lɛ́ zin.\nNǔ e bɔ d’ewu ɔ wɛ nyí ɖɔ nùwanyido towe lɛ ni kplɔ́n nǔ we. Ðyɔvǐ e è nɔ ylɔ ɖɔ Vera é ɖɔ: “Un nɔ tɛnkpɔn bo nɔ kpɔ́n nùwanyido ɖokpo ɖokpo dó mɔ nǔ e na kplɔ́n nǔ mɛ é ɖé, bo nɔ sɔ́ nùkplɔnmɛ e na d’alɔ mì bɔ un na kpɔ́n te bo na sɔ́ alɔ ɖevo dó ɖu ninɔmɛ ɔ na hweɖevonu é ɖ’emɛ.” Mǐ ni kpɔ́n lee a sixu bló enɛ gbɔn é.\nA hwě papa towe sín kɛkɛ b’ɛ gblé dó we. Etɛ a ka na wà dìn?\nA na kpɛ́nkpɛ́n ǎ bo ɖó nukún ɖɔ papa towe kún na ɖ’ayi wu ó.\nÐɔ nǔ e jɛ é pɛ́pɛ́ nǔ papa towe.\nÐɔ nǔ e jɛ é nú papa towe, bo ka sɔ́ kplá kɔ nú mɛ ɖevo.\nA j’ayǐ nú tɛnkpɔn ɖé ɖò azɔ̌mɛ ɖó a kplɔ́n nǔ ǎ wutu. Etɛ a ka na wà dìn?\nÐɔ ɖɔ tɛnkpɔn ɔ syɛn dín.\nYǐ gbè ɖɔ emi kún kplɔ́n nǔ ó wɛ zɔ́n.\nÐɔ ɖɔ mɛ̌si ɔ gbɛ́ wǎn nú emi wɛ zɔ́n.\nAyi ma ɖè sín nùwanyido mɛtɔn e wá yì lɛ é jí cí è ɖò mɔ̌to kun wɛ bo ka ɖò gudo kpɔ́n wɛ ɖɔhun\nDìn ɔ, dǒ nukún nǔ enɛ lɛ mɛ kpɔ́n, sɔ́ hwiɖée ɖó (1) papa towe kpo (2) mɛ̌si towe kpo tɛnmɛ. Enyi a sɔ́ jlǒ dó yí gbè nú nùwanyido towe lɛ ɔ, etɛ papa towe kpo mɛ̌si towe kpo ka na lin dó wutu towe? Enyi a cyɔn nǔ dó nùwanyido towe lɛ ɔ, etɛ ye ka na lin dó wutu towe?\nDìn ɔ, lin tamɛ dó nǔ e a wà nyì dò xwè e wá yì é mɛ é ɖé jí bo na xósin nú nùkanbyɔ elɔ lɛ.\nNǔ tɛ a ka wà nyì dò? Nɛ̌ a ka wà nǔ gbɔn?\nUn sɔ́ hwla.\nUn sɔ́ kplá kɔ nú mɛ ɖevo.\nUn sɔ́ jlǒ dó yí nùwanyido ce gbè.\nEnyi a ma yí nùwanyido ɔ gbè ǎ wɛ ɔ, nɛ̌ é ka wá cí nú we?\nUn tɔ́n sín mɛ bǐ cekée lě!\nNa ko ɖɔ nugbǒ tɔn mɛ.\nNɛ̌ a ka sixu ko ɖeɖɛ ninɔmɛ ɔ gbɔn b’ɛ na nyɔ́ hugǎn?\nEtɛ nùwanyido towe ɔ ka kplɔ́n we?\nAniwu mɛɖé lɛ ka nɔ hwla nùwanyido yetɔn lɛ?\nEnyi a nɔ tɛnkpɔn bo nɔ hwla nùwanyido towe lɛ hwebǐnu ɔ, etɛ mɛ lɛ ka sixu lin dó wǔ we? Enyi a ka nɔ yí nùwanyido towe lɛ gbè ɔ, etɛ ye ka na lin dó wǔ we?—Luki 16:10.\nÐò sun 12 e ja lɛ é mɛ ɔ, etɛ gbé a ka sixu nya dó lee a na nɔ ɖeɖɛ nùwanyido towe lɛ gbɔn é wu?


Jezu: Ali ɔ, Nugbǒ ɔ, Gbɛ̀ Ɔ | Life of Jesus\nAli ɔ, Nugbǒ ɔ, Gbɛ̀ Ɔ\nWɛnɖagbe sise na ko nɔ hun xomɛ nú we. Wɛnɖagbe taji ɖé ka tíìn nú hwi kpo mɛvívɛ́ towe lɛ kpo nugbǒ.\nWɛnɖagbe enɛ ɔ ɖò Biblu mɛ, wema ɖé wɛ bɔ Jehovah Mawu Gbɛɖotɔ́ ɔ zɔ́n, bɔ è wlan sín xwè mɔkpan ɖíe. Ðò wema elɔ mɛ ɔ, mǐ na sɔ́ ayi ɖó wema Biblu tɔn ɛnɛ jí, bɔ wɛnɖagbe titewungbe lɛ ɖò ye mɛ nú mǐ mɛ bǐ. Sunnu ɖěɖee Mawu zán dó wlan ye lɛ é sín nyikɔ wɛ è ɖó nú ye, ye wɛ nyí Matie, Maki, Luki kpo Jaan kpo.\nMɛ gègě nɔ ylɔ tan ɛnɛ enɛ lɛ ɖɔ Wɛnɖagbe ɛnɛ lɛ. Ɛnɛ lɛ bǐ wɛ ɖɔ xó dó wɛnɖagbe e kúnkplá Jezu é wu, é wɛ nyí ɖɔ Jezu wɛ nyí mɛ e jí Mawu hɛn hwlɛngán gbɔn é, bɔ ɖó éyɛ wɛ nyí Axɔsuɖuto Mawu Tɔn sín Axɔsu wutu ɔ, é na na nyɔna mavɔmavɔ mɛ e ɖi nǔ n’i lɛ é bǐ.—Maki 10:17, 29, 30; 13:13.\nANIWU WEMA WƐNÐAGBE TƆN LƐ KA NYÍ ƐNƐ?\nA sixu ko kàn nǔ e wu Mawu sɔ́ d’ayi mɛ nú mɛ ɛnɛ, bɔ ye wlan gbɛzán Jezu tɔn kpo nùkplɔnmɛ tɔn lɛ kpo sín tan é byɔ hwiɖée kpɔ́n.\nNǔ e Jezu ɖɔ lɛ é kpo nǔ e é wà lɛ é kpo sín tan vovo enɛ lɛ ɖó lè gègě nú mǐ. Mǐ ni ɖɔ ɖɔ sunnu ɛnɛ ɖò te ɖò mɛ̌si nukúnɖeji ɖé sín akpá. Nya e ɖò nukɔn mɛ̌si ɔ tɔn é nyí denuzɔ́watɔ́. Mɛ e ɖò ɖisixwé n’i é nyí dotóo. Nya e ɖò amyɔ tɔn xwé bo ɖò tó ɖó è wɛ é nyí hwehutɔ́ bo lɛ́ nyí mɛ̌si ɔ sín xɔ́ntɔn vívɛ́. Bɔ mɛ ɛnɛgɔ ɔ e ɖò gudo n’i é nyí nùkpɔntɔ́ ɖé bo ka kpó ɖò winnyawinnya mɛ hú mɛ ɖě lɛ. Ye mɛ ɛnɛ lɛ bǐ nyí ayijlɔjlɔnɔ, bɔ nǔ vovo jí wɛ ye mɛ ɖokpo ɖokpo sín ayi ka ɖè. Enyi ye mɛ ɖokpo ɖokpo wlan nǔ e mɛ̌si ɔ ɖɔ lɛ é kpo nǔ e é wà lɛ é kpo sín tan ɔ, mɔjɛmɛ vovo wɛ na ɖò tan ɛnɛ lɛ mɛ. Enyi mǐ gbéjé tan ɛnɛ lɛ bǐ kpɔ́n, bo hɛn lee linlin lɛ alǒ gǒflɛ́mɛ lɛ gbɔn vo dó yeɖée gbɔn é d’ayi mɛ ɔ, mǐ hɛn ɔ mǐ na ɖó mɔjɛmɛ nǔ e mɛ̌si ɔ ɖɔ lɛ é kpo nǔ e é wà lɛ é kpo tɔn mlɛ́mlɛ́. Enɛ xlɛ́ lè e mǐ sixu mɔ ɖò gbɛzán Jezu e nyí Mɛ̌si Ðaxó ɔ é tɔn sín tan vovo ɛnɛ lɛ mɛ é.\nDenuzɔ́watɔ́ ɔ jló bo na dɔn mɛ e nyí Jwifu lɛ é, enɛ wu ɔ, é xò nùkplɔnmɛ alǒ nǔ e jɛ lɛ é ɖé lɛ kplé ɖò alɔkpa ɖé mɛ bo na mɔ tɛn dó d’alɔ tóɖóétɔ́ taji enɛ lɛ. Dotóo ɔ tɛɖɛ̌ lee è gbɔ azɔn nú azinzɔnnɔ lɛ alǒ sékunɔ lɛ gbɔn é jí, enɛ wu ɔ, é jó nǔ e denuzɔ́watɔ́ ɔ wlan é ɖé lɛ dó alǒ xwlé ye mɛ ɖò alɔkpa ɖevo mɛ. Xɔ́ntɔn vívɛ́ ɔ tɛɖɛ̌ lee nǔ nɔ cí nú mɛ̌si ɔ é kpo jijɔ tɔn lɛ kpo jí. Mɛ winnyawinnya ɔ lɛ̀ xó gle ǎ, tan éyɛtɔn ɖò klewun hú ɖě lɛ. É ɖò mɔ̌ có, tan ye mɛ ɖokpo ɖokpo tɔn sɔgbe. Enɛ xlɛ́ lee gbɛzán Jezu tɔn sín tan ɛnɛ lɛ bǐ zɔ́n bɔ nukúnnúmɔjɛnǔmɛ e mǐ ɖó dó azɔ̌ tɔn lɛ, nùkplɔnmɛ tɔn lɛ kpo jijɔ tɔn lɛ kpo jí é gɔ́ngɔ́n d’eji gbɔn é tawun.\nMɛ lɛ sixu nɔ ɖɔ ‘Wɛnɖagbe Matie tɔn’ alǒ ‘Wɛnɖagbe Jaan tɔn.’ Xógbe enɛ lɛ sɔgbe, ɖó “Wɛnɖagbe e ɖɔ xó dó Jezu Klisu . . . wu ɔ” wɛ ɖò ye mɛ ɖokpo ɖokpo mɛ. (Maki 1:1) É ɖò mɔ̌ có, ɖò ali e gbló ada hú mɔ̌ é ɖé nu ɔ, wɛnɖagbe bǔte ɖokpo wɛ tíìn dó Jezu wu, lobo ɖò tan ɛnɛ mɛ.\nXó Mawu Tɔn kplɔntɔ́ gègě wɛ ko sɔ́ nǔ e jɛ bo ɖò Matie, Maki, Luki kpo Jaan kpo mɛ lɛ é ɖejlɛdoɖewu, lobo tò ye. Ðò xwè 170 H.M. mɔ̌ ɔ, wemawlantɔ́ Silíinu Tatian tɛnkpɔn bo wà mɔ̌. É yí gbè ɖɔ wema ɛnɛ enɛ lɛ sɔgbe bo lɛ́ gosin Mawu gɔ́n, bɔ é tò gbɛzán Jezu tɔn kpo sinsɛnzɔ́ tɔn kpo sín tan kplé ɖebɔdoɖewu dó wema ɖé mɛ, bɔ è nɔ ylɔ ɖɔ Diatessaron.\nNǔ mɔhun wɛ wema Jezu: Ali ɔ, Nugbǒ ɔ, Gbɛ̀ ɔ bló, amɔ̌ éyɛ sɔgbe bo lɛ́ ɖò blebu hugǎn. Nǔ nyí mɔ̌, ɖó ɖò égbé ɔ, mǐ mɔ nukúnnú jɛ nǔɖɔɖ’ayǐ Jezu tɔn lɛ kpo lǒ tɔn lɛ kpo gègě sín jijɛ wu hú ɖ’ayǐ tɔn. Mɔjɛmɛ enɛ tá weziza dó nǔ e é ɖɔ lɛ é, nǔ e é wà lɛ é kpo lee nǔ lɛ jɛ ɖebɔdoɖewu gbɔn é kpo jí. Dokunkun bo ba dò nú hwexónu sín nǔ lɛ lɛ́vɔ tá weziza dó gǒflɛ́mɛ ɖé lɛ kpo linlin Biblu wlantɔ́ ɔ tɔn lɛ kpo jí. Nugbǒ ɔ, mɛɖebǔ sixu ɖɔ lě wɛ nǔ e jɛ lɛ é jɛ ɖebɔdoɖewu gbɔn dandan ǎ. Amɔ̌, wema Jezu: Ali ɔ, Nugbǒ ɔ, Gbɛ̀ Ɔ xwlé nǔ lɛ mɛ ɖò alɔkpa ɖé mɛ bɔ é ɖò jlɛ̌ jí bo lɛ́ xwè ali.\nHwenu e a na ɖò wema elɔ xà wɛ bo ɖò vivǐ tɔn ɖu wɛ é ɔ, tɛnkpɔn bo hɛn wɛn taji e ɖ’emɛ nú hwi kpo mɛvívɛ́ towe lɛ kpo é d’ayi mɛ. Flín ɖɔ Jezu Klisu ɖesunɔ ɖɔ nú mɛsɛ́dó Tɔmáa ɖɔ: “Nyɛ wɛ nyí ali ɔ, bo nyí nugbǒ ɔ, bo ka lɛ́ nyí gbɛ̀ ɔ. Mɛɖebǔ sixu yì Tɔ́ ɔ gɔ́n nyɛ mɛvo ǎ.”—Jaan 14:6.\nWema Jezu: Ali ɔ, Nugbǒ ɔ, Gbɛ̀ Ɔ na d’alɔ we bɔ a na mɔ nǔ jɛ lee Jezu nyí “ali ɔ” bɔ xó fó gbɔn é wu. Éyɛ kɛɖɛ jí jɛn è sixu gbɔn bo sɛkpɔ Jehovah Mawu ɖò ɖɛ mɛ. Hú mɔ̌ ɔ, Jezu wɛ nyí ali e mǐ na gbɔn bo dóhwɛ gbɔ xá Mawu é. (Jaan 16:23; Hlɔmanu lɛ 5:8) Enɛ wu ɔ, Jezu kɛɖɛ jí jɛn mǐ sixu gbɔn bo ɖó kancica ɖagbe ɖé xá Mawu.\nJezu wɛ nyí “nugbǒ ɔ.” É ɖɔ xó bo lɛ́ zán gbɛ̀ sɔgbe xá nugbǒ ɔ bǐ mlɛ́mlɛ́. É bló bɔ nǔɖɔɖ’ayǐ gègě jɛnu, bo nyí “Ɛɛn” gbɔn jǐ tɔn. (2 Kɔlɛntinu lɛ 1:20; Jaan 1:14) Nǔɖɔɖ’ayǐ mɔhun lɛ d’alɔ mǐ bɔ mǐ mɔ nukúnnú jɛ azɔ̌ taji e nyí étɔn bonu linlin Mawu tɔn na dó jɛ jlɔ́ é wu.—Nǔɖexlɛ́mɛ 19:10.\nJezu Klisu wɛ nyí “gbɛ̀ ɔ.” Gbɔn gbɛxixɔ ɔ, é wɛ nyí ɖɔ gbɛ̀ tɔn maɖóblɔ̌ ɔ kpo hun tɔn kpo e é zé jó é gblamɛ ɔ, é hun ali nú mǐ bɔ mǐ sixu mɔ “gbɛ̀ jɔ gbɛ̀ ɔ” yí, é wɛ nyí “gbɛ̀ mavɔmavɔ.” (1 Timɔtée 6:12, 19; Efɛzinu lɛ 1:7; 1 Jaan 1:7) É na lɛ́vɔ nyí “gbɛ̀ ɔ” nú gbɛtɔ́ livi mɔkpan e ko kú bɔ è ka na fɔ́n wá gbɛ̀ lɛ é, kpo nukúnɖiɖo ɔ kpo ɖɔ ye na nɔ gbɛ̀ kaka sɔyi ɖò Palaɖisi mɛ.—Jaan 5:28, 29.\nMǐ mɛ bǐ wɛ ɖó na mɔ nukúnnú jɛ azɔ̌ e nyí Jezu tɔn bonu linlin Mawu tɔn na dó jɛ jlɔ́ é wu, b’ɛ ɖó na lɛ́ xɔ akwɛ ɖò nukún mǐtɔn mɛ. Ðɛ mǐtɔn wɛ nyí ɖɔ a ni ɖu vivǐ nǔ kpinkplɔn dó Jezu, ee nyí “ali ɔ, bo nyí nugbǒ ɔ, bo ka lɛ́ nyí gbɛ̀ ɔ” é wu tɔn.\nSɛ́ dó mɛɖé Sɛ́ dó mɛɖé Ali ɔ, Nugbǒ ɔ, Gbɛ̀ Ɔ


Etɛ Biblu ka Ðɔ Dó Cyɔ Didó Zo Wu?\nGBÈ E MƐ A SIXU XÀ DÓ É Abkhaze Afrikaans Albanie-Gbè Amharique-Gbè Arabe-Gbè Arménie-Gbè Ayɔgbe Azerbaïjan-Gbè Bachkir Baoulé Batak (Toba) Bichlamar Catalogne-Gbè Cebuano Chavacano Chichewa Chine-Gbè (Cantonais) Chine-Gbè (Dòdó Ɔ) Chine-Gbè (Ee Bɔkun É) Chinese Cantonese (Simplified) Chitonga Chitonga (Malawi Tɔn) Chitumbuka Corée-Gbè Créole Haïti Tɔn Créole Seychelles Tɔn Croatie-Gbè Danemark-Gbè Eblegbe Espagne-Gbè Estonie-Gbè Fidji-Gbè Finlande-Gbè Flansegbe Fɔngbe Ga Galles-Gbè Géorgie-Gbè Glɛkigbe Glɛnsigbe Gungbe Hiligaynon Hindi Hmong (White) Hongrie-Gbè Iloko Indonésie-Gbè Islande-Gbè Isoko Italie-Gbè Janmagbe Japon-Gbè Kikaonde Kinyarwanda Kirghistan-Gbè Kiribati-Gbè Kirundi Kwanyama Lingala Lituanie-Gbè Luganda Luo Malay Malayalam Mambwé-Lungu Mongolie-Gbè Myanmar-Gbè Ndébélé (Zimbabwe) Népali Norvège-Gbè Nzema Ossétie-Gbè Pangasinan Pays-Bas-Gbè Penjabi Persan Pologne-Gbè Portugal-Gbè Portugal-Gbè (Portugal) Roumanie-Gbè Russie-Gbè Sango Serbie-Gbè Serbie-Gbè (Romain) Shona Sinhala Slovaquie-Gbè Slovénie-Gbè Suède-Gbè Sunda Swahili-Gbè Tagalog Tchèque-Gbè Télougou Thaï Tigrinya Tsonga Tswana Turquie-Gbè Twi Tzotzil Ukraine-Gbè Urhobo Uruund Valencian Vegbe Venda Vietnam-Gbè Xhosa Zoulou Îles Féroé-Gbè\nXósin e Biblu na é\nBiblu na alixlɛ́mɛ tawun ɖé dó cyɔ didó zo wu ǎ. É ka lɛ́ ɖɔ xó ɖě dó lee è na ɖi cyɔ gbɔn é kpo lee è na nɔ fyɔ gbɔn é kpo wu ǎ.\nBiblu ɖɔ xó dó kpɔ́ndéwú Mawu sɛntɔ́ gbejinɔtɔ́ ɖěɖee ɖi mɛ yetɔn lɛ é tɔn wu. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, Ablaxamu dó gǎn tawun bo nya xɛ ɖò fí e è ɖi asì tɔn Sala ɖó é jí.—Bǐbɛ̌mɛ 23:2-20; 49:29-32.\nBiblu lɛ́ ɖɔ xó dó gbejinɔtɔ́ ɖé lɛ wu bɔ ye dó cyɔ zo. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, hwenu e è hu Axɔsu Izlayɛli tɔn Sawulu kpo vǐ tɔn atɔn kpo ɖò ahwangbenu é ɔ, cyɔ yetɔn lɛ cí kɛntɔ́ lɛ sín ayikúngban jí, bɔ ye xò daka wu. Hwenu e Izlayɛli-ví gbejinɔtɔ́ e nyí ahwanfuntɔ́ lɛ é sè xó enɛ lɛ é ɔ, ye yì sɔ́ Sawulu kpo vǐ tɔn lɛ kpo sín cyɔ, bo dó zo, lobo ɖi xú lɛ. (1 Samuwɛli 31:8-13) Biblu ɖexlɛ́ ɖɔ lee ye wà cyɔ enɛ lɛ sín nǔ gbɔn é sɔgbe.—2 Samuwɛli 2:4-6.\nNukúnnúmɔjɛnǔmɛ agɔ lɛ dó cyɔ didó zo wu\nNukúnnúmɔjɛnǔmɛ agɔ: Cyɔ didó zo nɔ ɖè yɛ̌yi sín cyɔ ɔ wu.\nNugbǒ: Biblu ɖɔ ɖɔ mɛ e kú é nɔ huzu kɔ́, nǔ e ka nɔ jɛ dó cyɔ e ko dó cyɔ é ɖé wu é nɛ. (Bǐbɛ̌mɛ 3:19) Cyɔ didó zo nɔ zɔ́n bɔ cyɔ ɔ nɔ yawu huzu afín, alǒ kɔ́.\nNukúnnúmɔjɛnǔmɛ agɔ: Ðò Biblu sín táan mɛ ɔ, mɛ ɖěɖee sín nǔ ma nyɔ́ Mawu nukúnmɛ ǎ lɛ é kɛɖɛ wɛ è dó zo ɖò kú yetɔn gudo.\nNugbǒ: È fyɔ cyɔ gbɛtɔ́ gbejimanɔtɔ́ ɖé lɛ tɔn, ɖi Akani kpo xwédo tɔn kpo tɔn. (Jozuwée 7:25, nwt) Amɔ̌, ɖokpo ɖé kpowun wɛ enɛ nyí bo jɛ, é nyí sɛ́n bɔ è dó ǎ. (Sɛ́nflínmɛ 21:22, 23) Lee mǐ ɖɔ gbɔn wá yì é ɔ, è tlɛ dó cyɔ gbɛtɔ́ gbejinɔtɔ́ ɖé lɛ tɔn zo, ɖi Axɔsu Sawulu sín vǐ Jonatáan tɔn.\nNukúnnúmɔjɛnǔmɛ agɔ: Cyɔ mɛɖé tɔn didó zo na zɔ́n bɔ Mawu sɔ́ na fɔ́n mɛ ɔ sín kú ǎ.\nNugbǒ: Enyi ɖi wɛ è ɖi mɛɖé oo, cyɔ tɔn wɛ è fyɔ oo, xù mɛ wɛ é kú ɖè oo, alǒ gběkanlin ɖé wɛ ɖu i ɔ, fínfɔ́n sín kú tɔn ɖi nǔtí nú Jehovah ǎ. (Nǔɖexlɛ́mɛ 20:13, nwt) Nǔbǐwukpétɔ́ ɔ sixu lɛ́ bló agbaza yɔyɔ̌ ɖevo nú mɛ ɔ.—1 Kɔlɛntinu lɛ 15:35, 38.\nCyɔ Didó Zo alǒ Mɛ ɖiɖi: Lee È Na Wá Gbeta Tɔn Kɔn Gbɔn É\nEnyi a ɖò gbeta lee è na wà cyɔ ɖé sín nǔ gbɔn é tɔn kɔn wá wɛ hǔn, gbějé nǔ elɔ lɛ kpɔ́n.\nJlǒ mɛ e kú é tɔn lɛ. Mɛɖé lɛ na alixlɛ́mɛ lɛ dó lee è na wà cyɔ yetɔn sín nǔ gbɔn é wu, bɔ xwédo yetɔn sín hagbɛ̌ lɛ xwedó, lobɔ Biblu kpi tan tɔn.—Bǐbɛ̌mɛ 50:4, 5; Tíntɔ́n 13:19.\nAca xá ɔ mɛ tɔn lɛ. Hwɛhwɛ wɛ lee è nɔ wà cyɔ lɛ sín nǔ gbɔn é nɔ sɔgbe xá aca xá ɖokpo ɖokpo mɛ tɔn lɛ. (Jaan 19:40) Ði kpɔ́ndéwú ɔ, ɖò Biblu sín táan mɛ ɔ, hwɛhwɛ wɛ mɛ lɛ nɔ ɖi mɛ e kú é. (Bǐbɛ̌mɛ 49:31; 1 Samuwɛli 28:3) Ðò égbé ɖesu ɔ, mɛɖé sixu wà mɛ e kú é ɖé sín nǔ sɔgbe xá aca xá e mɛ é ɖè é tɔn, enyi aca mɔhun lɛ ma t’afɔ nugbodòdó Biblu tɔn lɛ jí ǎ ɔ nɛ.\nNǔ e sɛ́n byɔ lɛ é. Biblu dó wusyɛn lanmɛ nú mǐ ɖɔ mǐ ni nɔ setónú nú acɛkpikpa lɛ. (Hlɔmanu lɛ 13:1) Ðò xá ɖé lɛ mɛ ɔ, acɛkpikpa lɛ nɔ ɖè sɛ́n lɛ tɔ́n dó lee è na wà nǔ xá cyɔ lɛ gbɔn é wu. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, ɖò cyɔ didó zo kpáxwé ɔ, acɛkpikpa ɖé lɛ ɖè sɛ́n tɔ́n dó fí e è na nɔ bɛ́ afín lɛ ɖó lɛ é wu.\nLee nǔ nɔ cí nú mɛ ɖevo lɛ é. Mawuxówema ɔ dó wusyɛn lanmɛ nú mǐ ɖɔ mǐ ni nɔ ba ɖagbe mɛ ɖevo lɛ tɔn. (Filipunu lɛ 2:4) Hwenu e mǐ ɖò lee mǐ na wà mɛ e kú é sín nǔ gbɔn é sín gbeta kɔn wá wɛ é ɔ, mǐ sixu gbéjé nùkanbyɔ elɔ lɛ kpɔ́n: Nɛ̌ nǔ ka nɔ cí nú hagbɛ̌ xwédo ce tɔn e kpo lɛ é dó cyɔ didó zo, alǒ cyɔ ɖiɖi wu? Etɛ mɛ e ɖò xá ɔ mɛ lɛ é ka nɔ lin dó aca enɛ wu?\nGbɛ̀ & Kú Nǔkanbyɔ Biblu Tɔn lɛ Sín Xósin\nWƐNÐAGBE ÐÉ SÍN MAWU GƆ́N!\nNukúnɖiɖo Tɛ ka Ðè nú Mɛkúkú Lɛ?\nEtɛ ka nɔ jɛ ɖò kú gudo? Mǐ ka na lɛ́ wá mɔ mɛvívɛ́ mǐtɔn e kú lɛ é gbè ɖokpo à?\nEtɛ Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ ka Nɔ Lin Dó Cyɔɖiɖi Wu?


Nyɔnu E Xó Biblu Ðɔ lɛ É: Kpɔ́ndéwú Nyɔnu Jijɔ Ðagbenɔ lɛ kpo Jijɔ Nyanyanɔ lɛ kpo Tɔn Ni Kplɔ́n Nǔ We\nGBÈ E MƐ A SIXU XÀ DÓ É Afrikaans Albanie-Gbè Amharique-Gbè Arabe-Gbè Arménie-Gbè Ayɔgbe Azerbaïjan-Gbè Bichlamar Bulgarie-Gbè Cambodge-Gbè Catalogne-Gbè Cebuano Chichewa Chine-Gbè (Cantonais) Chine-Gbè (Dòdó Ɔ) Chine-Gbè (Ee Bɔkun É) Chine-Gbè (Wu Shanghai) Chinese (Sichuanese) Chinese Cantonese (Simplified) Chitonga Chitonga (Malawi Tɔn) Chitumbuka Corée-Gbè Créole Seychelles Tɔn Croatie-Gbè Danemark-Gbè Eblegbe Espagne-Gbè Estonie-Gbè Fidji-Gbè Finlande-Gbè Flansegbe Fɔngbe Ga Galles-Gbè Géorgie-Gbè Glɛkigbe Glɛnsigbe Hiligaynon Hongrie-Gbè Iloko Indonésie-Gbè Italie-Gbè Janmagbe Japon-Gbè Kannada Kinyarwanda Kirghistan-Gbè Kiribati-Gbè Kirundi Kongo Kurde Kurmanji (Caucase) Kurde Kurmanji (Cyrillique) Kwanyama Lingala Lituanie-Gbè Luo Madagascar-Gbè Malay Malayalam Malte-Gbè Myanmar-Gbè Ndébélé (Zimbabwe) Norvège-Gbè Oromo-Gbè Ossétie-Gbè Ouzbékistan-Gbè Ouzbékistan-Gbè (Romain) Pangasinan Pays-Bas-Gbè Persan Pologne-Gbè Portugal-Gbè Portugal-Gbè (Portugal) Quechua (Cuzco Tɔn) Roumanie-Gbè Russie-Gbè Sango Sepedi Serbie-Gbè Serbie-Gbè (Romain) Shona Sinhala Slovaquie-Gbè Slovénie-Gbè Suède-Gbè Sunda Swahili-Gbè Tagalog Tatar Tchèque-Gbè Tetun Dili Télougou Thaï Tigrinya Tokunɔgbe Amelika Tɔn Turquie-Gbè Twi Ukraine-Gbè Urhobo Valencian Venda Vietnam-Gbè Zapotec-Gbè (Quiatoni Tɔn) Îles Féroé-Gbè\nBiblu ɖɔ nyɔnu gegě xó nú mǐ, bɔ gbɛzán yetɔn lɛ sixu kplɔ́n nǔ xɔ akwɛ lɛ mǐ. (Hlɔmanu lɛ 15:4; 2 Timɔtée 3:16, 17) Xóta elɔ tinmɛ nǔ klewun ɖé nú mǐ dó nyɔnu e xó Biblu ɖɔ é ɖé lɛ wu. Ye mɛ gegě nyí kpɔ́ndéwú ɖagbe bɔ è na xwedó. Ye mɛ ɖevo lɛ ka nyí kpɔ́ndéwú akpágbánúmɛ tɔn lɛ.—1 Kɔlɛntinu lɛ 10:11; Eblée lɛ 6:12.\nAsì Lɔti tɔn\nÐyɔvǐ Sulamunu ɔ\nMali Magidalanu ɔ\nMali (Mata kpo Lazáa kpo sín nɔví nyɔnu)\nMali (nɔ Jezu tɔn)\nTáan e mɛ nyɔnu elɔ lɛ nɔ gbɛ̀ ɖè ɖò Biblu mɛ é\nMɛ̌ ka nyí Abigayilu? É nyí asì Nabalu e jɛ dɔkun, bo ka nyla hun é tɔn. É ɖò mɔ̌ có, Abigayilu ka nɔ ɖó ayi te bo nɔ sɔ́ éɖée hwe; é nyɔ́ ɖɛkpɛ ɖò wěxo bo lɛ́ nyɔ́ ɖɛkpɛ ɖò gbigbɔ lixo.—1 Samuwɛli 25:3.\nEtɛ é ka wà? Abigayilu wà nǔ kpo nǔnywɛ kpo bo lɛ́ ɖ’ayi te, b’ɛ zɔ́n bɔ awě xò xwédo tɔn ǎ. É kpo Nabalu kpo nɔ nɔ fí e axɔ́su Izlayɛli tɔn sɔgudo tɔn ɔ Davidi hɔn hwlá cí é. Hwenu e Davidi kpo mɛ tɔn lɛ kpo ɖò finɛ é ɔ, ye nɔ cyɔn alɔ lɛngbɔ̌kpó Nabalu tɔn jí bonu ajotɔ́ lɛ ma fin lɛngbɔ̌ lɛ ó. Amɔ̌, hwenu e Davidi sɛ́ mɛ dó Nabalu ɖɔ é ni na nǔɖuɖu kpɛɖé emi é ɔ, Nabalu wà xlonɔnú bo gbɛ́. Xomɛ sin Davidi tawun! Enɛ wu ɔ, é kpo ahwanfuntɔ́ tɔn lɛ kpo sɔnǔ bo xwè Nababu kpo sunnu e ɖò xwé tɔn gbè lɛ é bǐ kpo hu gbé.—1 Samuwɛli 25:10-12, 22.\nHwenu e Abigayilu sè nǔ e asú tɔn wà é ɔ, é yawǔ wà nǔɖe. É dó nǔɖuɖu gban nú mɛsɛntɔ́ tɔn lɛ ɖɔ ye ni yì sɔ́ nú Davidi kpo mɛ tɔn lɛ kpo, enɛ gudo ɔ, é xwedó mɛsɛntɔ́ lɛ, bo yì savo nú Davidi ɖɔ é ni kú nǔblawu nú emi. (1 Samuwɛli 25:14-19, 24-31) Hwenu e Davidi mɔ nǔnina Abigayilu tɔn, ɖó ayi mɛɖéesɔ́hwe tɔn wu, bo lɛ́ ɖótó wě e nǔnywɛ kpé bɔ é ɖè xá ɛ é ɔ, é yí gbè ɖɔ Mawu wɛ zán ɛ, bo d’alɔ emi bɔ emi kún dó nǔ baɖabaɖa sin ó. (1 Samuwɛli 25:32, 33) Azǎn ɖé jɛ ǎ bɔ Nabalu kú lobɔ Abigayilu huzu Davidi sín asì.—1 Samuwɛli 25:37-41.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Abigayilu tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Abigayilu nyɔ́ ɖɛkpɛ bo jɛ dɔkun có, é ka ɖó linlin e ɖò jlɛ̌ jí é dó éɖée wu. Bonu fífá na dó tíìn ɔ, é ɖò gbesisɔmɛ bo dó kɛnklɛn, có é wɛ ka wà nǔ nyi dò ǎ. É ɖeɖɛ ninɔmɛ syɛnsyɛn ɖé ɖò fífá mɛ, é wà mɔ̌ kpo yɛ̌yi, akɔ́nkpinkpan gɔ́ nú bibǐ kpo.\n▸ Nú a na mɔ tinmɛ ɖevo lɛ dó Abigayilu wu hǔn, kpɔ́n xóta “Ayi Tɔn Ðò Te Bɔ É Wà Nǔnywɛnú.”\nMɛ̌ ka nyí Ana? É nyí asì Ɛlukana tɔn, bo nyí nɔ Samuwɛli e wá huzu gbeyiɖɔ nukúnɖeji ɖé ɖò Izlayɛli hwexónu tɔn é tɔn.—1 Samuwɛli 1:1, 2, 4-7.\nEtɛ é ka wà? Hwenu e Ana nyí wɛnsinɔ é ɔ, é ba gbɔdónúmɛ ɖò Mawu gɔ́n. Asì we wɛ Ana sín asú ɖó. Asísí tɔn Penina jì vǐ; amɔ̌, Ana nɔ vǐ ma jì nú táan gegě ɖò alɔwliwli tɔn gudo. Penina nɔ ba nǔɖɔ ɛ dó daka mɛ, amɔ̌, Ana nɔ xoɖɛ sɛ́dó Mawu bonu é na dó gbɔ n’i. Ana d’akpá nú Mawu ɖɔ enyi é na vǐ sunnu ɖé emi ɔ, emi na sɔ́ vǐ ɔ na ɛ bɔ é na sɛn ɛ ɖò Goxɔ ɔ mɛ; goxɔ ɖé wɛ bɔ è nɔ zé kpé bɔ Izlayɛli-ví lɛ nɔ sɛn Mawu ɖ’emɛ.—1 Samuwɛli 1:11.\nMawu na sinkɔn nú ɖɛ Ana tɔn, bɔ é jì Samuwɛli. Ana ɖè akpá e é dó é bo kplá Samuwɛli yì Goxɔ ɔ mɛ hwenu e é kpó ɖò kpɛví é, bonu é na wà sinsɛnzɔ́ ɖò finɛ. (1 Samuwɛli 1:27, 28) Xwewu xwewu tɛgbɛ ɔ, Ana nɔ tɔ̀ awu gaga e ma ɖó awa ǎ é ɖokpo, bo nɔ yì sɔ́ jó nú Samuwɛli. Mawu wá dó nú Ana bo na ɛ vǐ atɔ́ɔ́n gɔ́ na: sunnu atɔn, nyɔnu we.—1 Samuwɛli 2:18-21.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Ana tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Ðɛ e Ana xò kpo ayi tɔn bǐ kpo lɛ é d’alɔ ɛ bɔ é dɛ ɖò mɛtɛnkpɔn lɛ nu. Ðɛ nǔsumɛnukúnmɛ tɔn e é xò kpo ayi bǐ kpo bɔ è wlan dó 1 Samuwɛli 2:1-10 mɛ é xlɛ́ lě dò nǔɖiɖi e é ɖó nú Mawu é lidǒ sɔ́ é.\n▸ Nú a na mɔ tinmɛ ɖevo lɛ dó Ana wu hǔn, kpɔ́n xóta “É Hun Ayi Tɔn nú Mawu.”\n▸ Nú a na mɔ tinmɛ ɖé lɛ dó nǔ e wu Mawu tin, bɔ mɛ lɛ nɔ da asì gegě ɖò togun tɔn mɛ ɖò hwexónu é jí hǔn, kpɔ́n xóta “Dieu approuve-t-il la polygamie?”\nMɛ̌ ka nyí asì Lɔti tɔn? Biblu ɖɔ nyikɔ tɔn ǎ. Amɔ̌, é ɖɔ nú mǐ ɖɔ é ɖó vǐ nyɔnu we, bɔ é kpo xwédo tɔn kpo nɔ nɔ toxo Sodɔmu tɔn mɛ.—Bǐbɛ̌mɛ 19:1, 15.\nEtɛ é ka wà? É tlitó nú gbeɖiɖe Mawu tɔn. Mawu kánɖeji bo na sú kún dó nú Sodɔmu kpo toxo e lɛlɛ̌ dó è lɛ é kpo, ɖó agalilɛ e xyɔwǔ tawun lɛ é wu. Ðó Mawu yí wǎn nú Lɔti nǔjlɔjlɔwatɔ́ ɔ kpo xwédo tɔn kpo ee nɔ nɔ Sodɔmu é wu ɔ, é sɛ́ wɛnsagun we dó ɖɔ ye ni yì kplá ye sín tò ɔ mɛ wuyɛyɛ́-afɔyɛyɛ́.—Bǐbɛ̌mɛ 18:20; 19:1, 12, 13.\nWɛnsagun lɛ ɖɔ nú xwédo Lɔti tɔn ɖɔ ye ni hɔn sín toxo ɔ mɛ bo ma kpɔ́n gudo ó; é ma nyí mɔ̌ ǎ ɔ, ye na kú. (Bǐbɛ̌mɛ 19:17) Lɔti sín asì “ka kpɔ́n gudo, bo huzu jɛ sín bocyɔ.”—Bǐbɛ̌mɛ 19:26.\nEtɛ kpɔ́ndéwú asì Lɔti tɔn tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Tan tɔn xlɛ́ ɖɔ nú è yí wǎn nú agbaza sín nǔ lɛ kaka bonu ye zɔ́n bɔ è tlitó nú Mawu ɔ, awovínú wɛ. Jezu ɖɔ ɖɔ asì Lɔti tɔn nyí kpɔ́ndéwú akpágbánúmɛ tɔn ɖé. É ɖɔ “Mi flín Lɔti sín asì ɔ.”—Luki 17:32.\nMɛ̌ ka nyí Dalila? É wɛ nyí nyɔnu e hwɛɖɔtɔ́ Izlayɛli tɔn Sanmusɔ́ɔn yí wǎn na é.—Hwɛɖɔtɔ́ lɛ 16:4, 5.\nEtɛ é ka wà? Dalila yí akwɛ ɖò Filisitɛ́ɛn lɛ sín axɔ́su lɛ gɔ́n bo sà Sanmusɔ́ɔn e Mawu nɔ zán dó hwlɛn Izlayɛli-ví lɛ sín Filisitɛ́ɛn lɛ lɔ mɛ é. Filisitɛ́ɛn lɛ kpéwú bo ɖu ɖò jǐ tɔn ǎ, ɖó hlɔnhlɔn e é ɖó ɖò nǔjiwǔ linu é wu. (Hwɛɖɔtɔ́ lɛ 13:5) Enɛ wu ɔ, Filisitɛ́ɛn lɛ sín axɔ́su lɛ byɔ alɔdó Dalila tɔn.\nFilisitɛ́ɛn lɛ dó akwɛ nu nú Dalila ɖɔ é ni ba dò nú fí e Sanmusɔ́ɔn mɔ hlɔnhlɔn ɖaxó enɛ sín é. Dalila yí akwɛ ɔ, bo tɛ́n kpɔ́n azɔn mɔkpan bo na mɔ dò nú fí e hlɔnhlɔn Sanmusɔ́ɔn tɔn gosin é. Gudo mɛ ɔ, é wá kpa ɛ. (Hwɛɖɔtɔ́ lɛ 16:15-17) É wá ɖɔ fí ɔ nú Filisitɛ́ɛn lɛ, bɔ ye wlí Sanmusɔ́ɔn dó ganmɛ.—Hwɛɖɔtɔ́ lɛ 16:18-21.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Dalila tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Dalila nyí kpɔ́ndéwú akpágbánúmɛ tɔn ɖé. Wǎn yí nú akwɛ zɔ́n bɔ é wà mɛblɛblɛ́ sín nǔ, nɔ gbeji ǎ, bo wà cejɛnnabi sín nǔ xá mɛsɛntɔ́ Jehovah Mawu tɔn.\nMɛ̌ ka nyí Debola? Debola nyí nyɔnu gbeyiɖɔ ɖé, bɔ Mawu Izlayɛli tɔn Jehovah zán dó ɖè jlǒ tɔn xlɛ́ togun tɔn. Mawu lɛ́ zán ɛ dó ɖeɖɛ tagba ɖé lɛ ɖò Izlayɛli-ví lɛ tɛntin.—Hwɛɖɔtɔ́ lɛ 4:4, 5.\nEtɛ é ka wà? Nyɔnu gbeyiɖɔ Debola nɔ gudo nú Mawu sɛntɔ́ lɛ kpo akɔ́nkpinkpan kpo. Mawu xlɛ́ ali Debola, bɔ é ɖɔ nú Balaki ɖɔ é ni kplá ahwangɔnu Izlayɛli tɔn bonu ye na tɔ́n ahwan Kanáanu yadonúmɛtɔ́ lɛ. (Hwɛɖɔtɔ́ lɛ 4:6, 7) Ee Balaki byɔ Debola ɖɔ é ni xwedó emi é ɔ, xɛsi ɖi i ǎ bɔ é ɖò gbesisɔmɛ bo xwedó è.—Hwɛɖɔtɔ́ lɛ 4:8, 9.\nEe Mawu na ɖuɖeji ɖaxó ɖé Izlayɛli-ví lɛ gudo é ɔ, é hwe bǐ ɔ, Debola kpa akpáxwé kpɛɖé ɖò han e é kpo Balaki kpo jì bɔ è ɖɔ nǔ e jɛ lɛ é ɖ’emɛ é mɛ. Ðò han enɛ mɛ ɔ, é tɛɖɛ̌ azɔ̌ e nyɔnu ɖevo e nɔ nyí Yaɛli bo ma nɔ ɖi xɛsi ǎ é wà bɔ è ɖu ɖò Kanáanu lɛ jí é jí.—Hwɛɖɔtɔ́ lɛ, wemata 5.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Debola tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Debola sɔ́ éɖée dó savɔ̌ bo lɛ́ kpankɔ́n. É dó wusyɛn lanmɛ nú mɛ ɖevo lɛ ɖɔ ye ni wà nǔ e nyɔ́ Mawu nukúnmɛ é. Hwenu e ye wà mɔ̌ é ɔ, é hun xomɛ bo kpa ye tawun.\n▸ Nú a na mɔ tinmɛ ɖevo lɛ dó Debola wu hǔn, kpɔ́n xóta “Je me suis levée, telle une mère en Israël.”\nMɛ̌ ka nyí ɖyɔvǐ Sulamunu ɔ? É nyí toxo mɛ sín ɖyɔvǐ ɖɛkpɛɖɛkpɛ ɖé, bo nyí mɛ taji e xó wema Biblu tɔn e è ylɔ́ ɖɔ Hanvíví é ɖɔ é. Biblu ɖɔ nyikɔ tɔn ǎ.\nEtɛ é ka wà? Ðyɔvǐ Sulamunu ɔ nɔ gbeji nú dɔnkpɛvu lɛngbɔ̌nyitɔ́ e é yí wǎn na é. (Hanvíví 2:16) Ðɛkpɛ e é nyɔ́ é dɔn Axɔ́su Salomɔ́ɔ dɔkunnɔ ɔ, b’ɛ wà nǔ bǐ bonu é ni yí wǎn n’i. (Hanvíví 7:6) Mɛ ɖevo lɛ dó cɔcɔ nú ɖyɔvǐ Sulamunu ɔ ɖɔ é ni yí gbè nú Salomɔ́ɔ có, é ka gbɛ́. É yí wǎn nú dɔnkpɛvu lɛngbɔ̌nyitɔ́ ɔ bo nɔ gbeji n’i.—Hanvíví 3:5; 7:10; 8:6.\nEtɛ kpɔ́ndéwú ɖyɔvǐ Sulamunu ɔ tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? É nyɔ́ ɖɛkpɛ bɔ nǔ tɔn nɔ jɛ mɛ ɖevo lɛ tɔn jí có, é ka ɖó linlin e ɖò jlɛ̌ jí é dó éɖée wu. É lɔn bonu kɔ e gbidí n’i wɛ gbɛ̌ tɔn lɛ ɖè é alǒ dɔkun jijɛ kpo mɛ nukúnɖeji nyínyí kpo sín akpá e è dó n’i é zɔ́n bonu é gɔn wǎn yí nú dɔnkpɛvu lɛngbɔ̌nyitɔ́ ɔ ǎ. É ɖu ɖò lee nǔ nɔ cí n’i é jí bo nɔ mimɛ̌ jí ɖò walɔ lixo.\nMɛ̌ ka nyí Ɛsitɛ́ɛ? Jwifu ɖé wɛ bɔ Axɔ́su Pɛsi tɔn Zɛɛzɛsi sɔ́ b’ɛ nyí axɔ́si n’i.\nEtɛ é ka wà? Axɔ́si Ɛsitɛ́ɛ zán acɛ e é ɖó é dó cyɔn alɔ togun tɔn jí bɔ è sú kún tɔn dó ǎ. É sè ɖɔ è ɖè gbeta ɖé tɔn bo sɔ́ azǎn tawun ɖé bo na hu Jwifu e ɖò Axɔ́suɖuto Pɛsi tɔn mɛ lɛ é bǐ. Tuto baɖabaɖa enɛ ɔ, Hamáa ee nyí gǎnhɔnyitɔ́ xɔ́su ɔ é wɛ ɖetɔ́n. (Ɛsitɛ́ɛ 3:13-15; 4:1, 5) Tɔ́ tɔn nɔví ví Maadocée ee wà ɖaxó è é d’alɔ ɛ bɔ é sɔ́ gbɛ̀ tɔn ɖ’axɔ́ nu bo ɖɔ tuto baɖabaɖa e Hamáa bló é nú asú tɔn Axɔ́su Zɛɛzɛsi. (Ɛsitɛ́ɛ 4:10-16; 7:1-10) Enɛ gudo ɔ, Zɛɛzɛsi na gbè Ɛsitɛ́ɛ kpo Maadocée kpo bɔ ye ɖè gbeta ɖevo tɔ́n, b’ɛ na acɛ Jwifu lɛ ɖɔ ye ni jɛhun dó yeɖée jí. Mɔ̌ mɛ ɔ, Jwifu lɛ ɖu ɖò kɛntɔ́ yetɔn lɛ jí bǐ mlɛ́mlɛ́.—Ɛsitɛ́ɛ 8:5-11; 9:16, 17.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Ɛsitɛ́ɛ tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Axɔ́si Ɛsitɛ́ɛ sɔ́ kpɔ́ndéwú akɔ́nkpinkpan, mɛɖéesɔ́hwe, kpo jlɛ̌jininɔ kpo tɔn nukúnɖeji ɖé ɖ’ayǐ. (Ðɛhan 31:25; Filipunu lɛ 2:3) É nyɔ́ ɖɛkpɛ bo ɖò tɛn nukúnɖeji ɖé mɛ có, é ba wěɖexámɛ kpo alɔdó kpo. Hwenu e é ɖò xó ɖɔ xá asú tɔn wɛ é ɔ, é ɖ’ayi te, ɖè sísí xlɛ́ cobo ka kpankɔ́n. Bɔ hwenu e awě ɖaxó ja Jwifu lɛ xò gbé é ɔ, é kpankɔ́n bo ɖɔ ɖɔ emi lɔ ɖò ye mɛ.\n▸ Nú a na mɔ tinmɛ ɖevo lɛ dó Ɛsitɛ́ɛ wu hǔn, kpɔ́n xóta “É Jɛhun Dó Togun Mawu Tɔn Jí” kpo “É Nyɔ́nǔi, Kpankɔ́n Bo Nyí Cejɛnnabinɔ Ǎ” kpo.\nMɛ̌ ka nyí Ɛvu? É wɛ nyí nyɔnu nukɔntɔn ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ bo lɛ́ nyí nyɔnu nukɔntɔn e xó Biblu ɖɔ é.\nEtɛ é ka wà? Ɛvu tlitó nú gbeɖiɖe Mawu tɔn e ɖò wɛn é. È dá Ɛvu bɔ é cí asú tɔn Adamu ɖɔhun bo nyí mɛ maɖóblɔ̌, ɖó mɛɖesúsíninɔ bo ɖó nǔwukpíkpé ɔ bo na sɔnǔ nú jijɔ Mawu tɔn lɛ ɖi wanyiyi kpo nǔnywɛ kpo. (Bǐbɛ̌mɛ 1:27) Ɛvu tuùn ɖɔ Mawu ɖɔ nú Adamu ɖɔ atín ɖé ɖò finɛ bɔ enyi ye ɖu sínsɛ́n tɔn ɔ ye na kú. Amɔ̌, è blɛ́ Ɛvu b’ɛ lin ɖɔ emi kún na kú ó. Nǔgbo ɔ, è blɛ́ ɛ b’ɛ lin ɖɔ enyi emi tlitó nú Mawu ɔ, gbɛzán emitɔn na nyɔ́ hugǎn. Enɛ wu ɔ, é ɖu atín sínsɛ́n ɔ, bo wá na asú tɔn bɔ é lɔ ɖu.—Bǐbɛ̌mɛ 3:1-6; 1 Timɔtée 2:14.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Ɛvu tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Ɛvu nyí kpɔ́ndéwú akpágbánúmɛ tɔn ɖé, bo xlɛ́ lee é nyla sɔ ɖɔ è ni nɔ ɖò tamɛ lin dó jlǒ nyanya lɛ jí wɛ é. É sɔnǔ nú jlǒ syɛnsyɛn, bo t’afɔ gbeɖiɖe Mawu tɔn e ɖò wɛn é jí, bo na dó yí nǔ e ma nyí étɔn ǎ é.—Bǐbɛ̌mɛ 3:6; 1 Jaan 2:16.\nMɛ̌ ka nyí Hlacɛli? É nyí vǐ nyɔnu Labáan tɔn, bo nyí asivɛ́ tɔ́gbó Jakɔbu tɔn.\nEtɛ é ka wà? Hlacɛli da Jakɔbu bo jì vǐ sunnu we n’i; vǐ enɛ lɛ ɖò hɛ̌nnugán akɔta wěwe Izlayɛli hwexónu tɔn ɔ tɔn lɛ mɛ. Hlacɛli mɔ Jakɔbu azɔn nukɔntɔn ɔ, hwenu e é ɖò nukún kpé dó tɔ́ tɔn sín lɛngbɔ̌ lɛ wu wɛ é. (Bǐbɛ̌mɛ 29:9, 10) Nú è sɔ́ Hlacɛli jlɛ́ dó dada tɔn Leya wu ɔ, é “nyɔ́ ɖɛkpɛ ɖesu.”—Bǐbɛ̌mɛ 29:17.\nJakɔbu yí wǎn nú Hlacɛli bo yí gbè bo na w’azɔ̌ nú xwè tɛnwe bonu é na huzu asì tɔn. (Bǐbɛ̌mɛ 29:18) Amɔ̌, Labáan blɛ́ Jakɔbu bo sɔ́ Leya da n’i, bɔ enɛ gudo ɔ, é na gbè Jakɔbu bɔ é da Hlacɛli.—Bǐbɛ̌mɛ 29:25-27.\nJakɔbu yí wǎn nú Hlacɛli kpo vǐ sunnu tɔn we lɛ kpo hú Leya kpo vǐ e é jì n’i lɛ é kpo. (Bǐbɛ̌mɛ 37:3; 44:20, 27-29) Wǎgbɔ tɔn ɔ, agbahwlɛnhwlɛn wá ɖò nyɔnu we lɛ tɛntin.—Bǐbɛ̌mɛ 29:30; 30:1, 15.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Hlacɛli tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Hlacɛli dɛ ɖò ninɔmɛ xwédo tɔn e vɛwǔ é ɖé mɛ, amɔ̌ é kpó ɖò nukún ɖó wɛ ɖɔ Mawu na sè ɖɛ emitɔn lɛ. (Bǐbɛ̌mɛ 30:22-24) Tan tɔn xlɛ́ ɖɔ asì gegě dida nɔ hɛn tagba wá xwédo mɛ. Tan Hlacɛli tɔn xlɛ́ ɖɔ nǔnywɛ kpé tuto alɔwliwli tɔn e Mawu ɖó ayǐ ɖò bǐbɛ̌mɛ, bo ɖɔ sunnu na ɖó asì ɖokpo géé é.—Matie 19:4-6.\n▸ Nú a na mɔ tinmɛ ɖevo lɛ dó Hlacɛli wu hǔn, kpɔ́n xóta “Deux sœurs tourmentées qui ont ‘bâti la maison d’Israël.’”\nMɛ̌ ka nyí Hlaxabu? É nyí agalɛtɔ́ ɖé bo nɔ toxo Kanáa tɔn Jeliko mɛ, bo wá huzu mɛsɛntɔ́ Jehovah Mawu tɔn.\nEtɛ é ka wà? Hlaxabu hwlá Izlayɛli-ví we e wá fin tò ɔ kpɔ́n lɛ é. É wà mɔ̌, ɖó é sè tan lee Mawu Izlayɛli tɔn Jehovah hwlɛn togun tɔn sín Ejipu, bo lɛ́ hwlɛn ɛ ɖò nukɔnmɛ sín akɔta e è nɔ ylɔ́ ɖɔ Amɔliti é lɔ mɛ gbɔn é tɔn.\nHlaxabu d’alɔ amɛ̌ lɛ bo savo nú ye ɖɔ ye ni hwlɛn emi kpo xwédo emitɔn kpo, hwenu e Izlayɛli-ví lɛ na wá kún sú dó nú Jeliko gbé é. Ye yí gbè, amɔ̌ ye byɔ nǔɖe lɛ ɖò así tɔn: É ɖó na ɖɔ nǔ e ye wá wà é nú mɛɖé ǎ, é kpo xwédo tɔn kpo ɖó na nɔ xɔ tɔn mɛ hwenu e Izlayɛli-ví lɛ na wá tɔ́n ahwan toxo ɔ é, é ɖó na sin kan vɔvɔ ɖé dó flɛtɛli xɔ tɔn tɔn wu bonu ye na dó tuùn xɔ tɔn ɖó vo nú ɖě lɛ. Hlaxabu setónú nú xó e ye ɖɔ n’i lɛ é bǐ, bɔ é kpo xwédo tɔn kpo gán hwenu e Izlayɛli-ví lɛ sú kún dó nú Jeliko é.\nNukɔnmɛ ɔ, Hlaxabu da Izlayɛli-ví ɖé bo huzu nɔgbó nú Axɔ́su Davidi kpo Jezu Klisu kpo.—Jozuwée 2:1-24; 6:25; Matie 1:5, 6, 16.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Hlaxabu tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Biblu ɖɔ ɖɔ Hlaxabu nyí kpɔ́ndéwú nǔɖiɖi tɔn nukúnɖeji ɖé. (Eblée lɛ 11:30, 31; Jaki 2:25) Tan tɔn xlɛ́ ɖɔ Mawu nɔ sɔ́ hwɛ kɛ mɛ, bo kún nɔ lɛ́ ɖè mɛɖé ɖó vo ɖò mɛɖé mɛ ó, lobo nɔ kɔn nyɔna dó mɛ ɖěɖee ɖeji dó wǔ tɔn lɛ é jí; ye na bo gosin fí ɖebǔ ɔ nɛ.\n▸ Nú a na mɔ tinmɛ ɖevo lɛ dó Hlaxabu wu hǔn, kpɔ́n xóta “Elle a été ‘déclarée juste par des œuvres.’”\nMɛ̌ ka nyí Hlebeka? É nyí asì Izaki tɔn bo jì hoxo: Jakɔbu kpo Esawu kpo.\nEtɛ é ka wà? Hlebeka wà jlǒ Mawu tɔn, hwenu e mɔ̌ wiwa tlɛ vɛwǔ é. Hwenu e é ɖò sin dun wɛ ɖò dotɔ ɖé mɛ é ɔ, nya ɖé byɔ ɛ sin. Hlebeka yawǔ na ɛ sin bo lɛ́ dun sin nú lakunmi nya ɔ tɔn lɛ. (Bǐbɛ̌mɛ 24:15-20) Mɛsɛntɔ́ Ablaxamu tɔn wɛ nyí nya ɔ, bɔ é gosin fí línlín bo tɔ́n asì ba nú Ablaxamu ví Izaki gbé. (Bǐbɛ̌mɛ 24:2-4) É lɛ́ xoɖɛ bo byɔ nyɔna Mawu tɔn. Ee é mɔ ɖɔ Hlebeka nyí azɔ̌syɛnsyɛnwatɔ́ bo nɔ lɛ́ yí mɛ é ɔ, é mɔ ɖɔ Mawu wɛ na sinkɔn nú ɖɛ emitɔn bo ɖò xíxlɛ́ wɛ ɖɔ Hlebeka wɛ Emi sɔ́ nú Izaki.—Bǐbɛ̌mɛ 24:10-14, 21, 27.\nHwenu e Hlebeka sè nǔ e mɛsɛntɔ́ ɔ byɔ ɛ é ɔ, é yí gbè bo xwedó è bo huzu asì Izaki tɔn. (Bǐbɛ̌mɛ 24:57-59) Hlebeka wá jì hoxo sunnu we. Mawu ɖexlɛ́ Hlebeka ɖɔ Esawu e nyí mɛxo ɔ é na nɔ Jakɔbu e nyí yɔkpɔvu ɔ é glɔ́. (Bǐbɛ̌mɛ 25:23) Hwenu e Izaki ɖò nǔ sɔ́ wɛ bá na nukɔngbeví sín nyɔna ɔ Esawu é ɔ, Hlebeka wà nǔ e wu é kpé é bǐ bɔ è na Jakɔbu, ɖó é tuùn ɖɔ jlǒ Mawu tɔn nɛ.—Bǐbɛ̌mɛ 27:1-17.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Hlebeka tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Hlebeka nɔ jlɛ̌ jí, nyí azɔ̌syɛnsyɛnwatɔ́, bo nɔ lɛ́ yí mɛ; jijɔ enɛ lɛ zɔ́n bɔ é nyí asì ɖagbe, nɔ ɖagbe kpo mɛsɛntɔ́ Mawu nǔgbo ɔ tɔn kpo.\n▸ Nú a na mɔ tinmɛ ɖevo lɛ dó Hlebeka wu hǔn, kpɔ́n xóta “Je suis prête à partir.”\nMɛ̌ ka nyí Hwliti? É nyí Mɔwabunu e jó vodun tɔn lɛ kpo jɔtɛn tɔn kpo dó bo wá huzu mɛsɛntɔ́ Jehovah tɔn ɖò tò Izlayɛli tɔn mɛ é.\nEtɛ é ka wà? Hwliti ɖè wanyiyi nukúnɖeji xlɛ́ asú tɔn nɔ Nɔemíi. Nɔemíi kpo asú tɔn kpo kpodo vǐ yetɔn we lɛ kpo yì Mɔwabu, ɖó ye ɖò hinhɔn nú adɔ e tɔ́n ɖò Izlayɛli é wɛ wutu. Vǐ sunnu tɔn lɛ wá da Mɔwabunu lɛ; Hwliti kpo Ɔpa kpo. Nɔemíi sín asú kpo vǐ sunnu tɔn we lɛ kpo wá kú, bo jó asúkúsi atɔn dó.\nNɔemíi wá gbeta ɔ kɔn bo na lɛkɔ yì Izlayɛli, ɖó akú ɔ ko nɔte ɖò dɔ̌n dìn wutu. Hwliti kpo Ɔpa kpo ɖɔ emi na xwedó è. Amɔ̌, Nɔemíi ɖɔ ye ni lɛkɔ yì hɛ̌nnumɔ yetɔn lɛ gɔ́n. Ɔpa lɛkɔ. (Hwliti 1:1-6, 15) Amɔ̌, Hwliti tɛ́dó asú tɔn nɔ wu kpo gbejininɔ kpo. É yí wǎn nú Nɔemíi bo jló na sɛn Nɔemíi sín Mawu Jehovah.—Hwliti 1:16, 17; 2:11.\nÐó Hwliti nyí vǐsi gbejinɔtɔ́ kpo azɔ̌syɛnsyɛnwatɔ́ kpo wu ɔ, tlolo jɛn é ɖó nyikɔ ɖagbe ɖé ɖò jɔtɛn Nɔemíi tɔn Bɛteleyɛmu. Nǔwiwa Hwliti tɔn dɔn Glesi dɔkunnɔ e nɔ nyí Bowozi é tawun, bɔ é hun alɔ dó na nǔɖuɖu é kpo Nɔemíi kpo. (Hwliti 2:5-7, 20) Nukɔnmɛ ɔ, Hwliti da Bowozi bo huzu nɔgbó Axɔ́su Davidi kpo Jezu Klisu kpo tɔn.—Matie 1:5, 6, 16.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Hwliti tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Ðó wǎn e Hwliti yí nú Nɔemíi kpo Jehovah kpo é wu ɔ, é sɔ́ jlǒ dó jó xwé tɔn kpo xwédo tɔn kpo dó. Hwliti nɔ wà azɔ̌ syɛnsyɛn bo sɔ́ éɖée bǐ jó bo nɔ gbeji hwenu e ninɔmɛ lɛ tlɛ vɛwǔ é.\n▸ Nú a na mɔ tinmɛ ɖevo lɛ dó Hwliti wu hǔn, kpɔ́n xóta “A Yì Fí Ðebǔ ɔ, Un Na Yì” kpo “Nyɔnu Jijɔ Ðagbenɔ” kpo.\nMɛ̌ ka nyí Jezabɛli? É nyí asì nú Axɔ́su Izlayɛli tɔn Akabu. É nyí Izlayɛli-ví ǎ; é nɔ lɛ́ sɛn Jehovah ǎ. É nyɔ́ wà ɔ, é nɔ sɛn Kanáanu lɛ sín vodun Baalu.\nEtɛ é ka wà? Axɔ́si Jezabɛli nɔ kpa acɛ gannaganna, nɔ kú nǔblawu nú mɛ ǎ, bo nɔ lɛ́ xò daka. É sɔ́ Baalu sinsɛn sù, bɔ nǔbliblíwiwa lɛ́ xò kpóɖó na. Hwe ɖokpo ɔ nu ɔ, é tɛ́n kpɔ́n bo na sú kún dó nú Mawu nǔgbo Jehovah sinsɛn.—1 Axɔ́su lɛ 18:4, 13; 19:1-3.\nJezabɛli nɔ ɖ’adingban bo nɔ lɛ́ hu mɛ dó gbɔ jlǒ cejɛnnabi tɔn e é ɖó lɛ é. (1 Axɔ́su lɛ 21:8-16) Lee Mawu ko ɖɔ ɖ’ayǐ gbɔn é ɔ, kú baɖabaɖa ɖé wɛ é kú, è ka lɛ́ ɖi i ǎ.—1 Axɔ́su lɛ 21:23; 2 Axɔ́su lɛ 9:10, 32-37.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Jezabɛli tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Jezabɛli nyí kpɔ́ndéwú akpágbánúmɛ tɔn ɖé. Ðó Jezabɛli ma nɔ zán walɔ ɖagbe ǎ, bo nɔ wà nǔ e jló è lɛ é bǐ, bá dó mɔ nǔ e ba wɛ é ɖè é wutu ɔ, nyikɔ tɔn huzu wuntun nyɔnu e winnya ma nɔ hu ǎ, nɔ zán gbɛ̀ bliblí bo ma nɔ lɛ́ ɖu ɖò éɖée jí ǎ é tɔn.\nMɛ̌ ka nyí Leya? Leya wɛ nyí asì nukɔntɔn e tɔ́gbó Jakɔbu da é. Nɔví nyɔnu tɔn kpɛví Hlacɛli wɛ nyí asì ɖevo e asú tɔn da é.—Bǐbɛ̌mɛ 29:20-29.\nEtɛ é ka wà? Leya jì vǐ sunnu ayizɛ́n nú Jakɔbu. (Hwliti 4:11) Hlacɛli wɛ Jakɔbu jló na da ɖ’ayǐ, é nyí Leya ǎ. Amɔ̌, tɔ́ yetɔn Labáan sɔ́ Leya jó ɖó Hlacɛli tɛnmɛ. Hwenu e Jakɔbu ɖó ayi wu ɖɔ Labáan blɛ́ emi é ɔ, é yì kan nǔ e wu wɛ é byɔ ɛ. Labáan ɖɔ n’i ɖɔ sɔgbe xá aca emitɔn ɔ, nyɔnu ɖé kún sixu da asú jɛ nukɔn nú dada tɔn ó. Aklunɔzán gblamɛ ɖokpo gudo ɔ, Jakɔbu da Hlacɛli.—Bǐbɛ̌mɛ 29:26-28.\nJakɔbu yí wǎn nú Hlacɛli hú Leya. (Bǐbɛ̌mɛ 29:30) Wǎgbɔ tɔn ɔ, Leya jɛ wǔ hwan nɔví tɔn jí bo jɛ agba hwlɛn xá ɛ jí. Mawu ɖó ayi lee nǔ cí nú Leya é wu, bo dó n’i b’ɛ jì vǐ tɛnwe: sunnu ayizɛ́n, nyɔnu ɖokpo.—Bǐbɛ̌mɛ 29:31.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Leya tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Leya byɔ alɔdó Mawu tɔn ɖò ɖɛ mɛ, é ɖò ninɔmɛ syɛnsyɛn lɛ mɛ gbɔn dín wɛ ɖò xwédo tɔn mɛ có, é ka ɖó ayi wu ɖɔ Mawu ɖò gudo nú emi. (Bǐbɛ̌mɛ 29:32-35; 30:20) Tan gbɛzán tɔn tɔn xlɛ́ nyi wɛn ɖɔ asì gegě didá nɔ hɛn wuvɛ̌ wá; tuto ɖé wɛ bɔ Mawu yí gbè na nú táan ɖé. Amɔ̌, tuto e é zé ɖ’ayǐ bo yí gbè na é wɛ nyí ɖɔ sunnu ɖokpo ni da asì ɖokpo.—Matie 19:4-6.\n▸ Nú a na mɔ tinmɛ ɖevo lɛ dó Leya wu hǔn, kpɔ́n xóta “Deux sœurs tourmentées qui ont ‘bâti la maison d’Israël.’”\nMɛ̌ ka nyí Mali Magidalanu ɔ? É nyí ahwanvu gbejinɔtɔ́ Jezu tɔn ɖé.\nEtɛ é ka wà? Mali Magidalanu ɔ nyí ɖokpo ɖò nyɔnu tobutobu e yì tomɛ xá Jezu kpo ahwanvu tɔn lɛ kpo é mɛ. É hun alɔ dó zán akwɛ éɖesunɔ tɔn dó kpé nukún dó hudo yetɔn lɛ wu. (Luki 8:1-3) É xwedó Jezu kaka jɛ vivɔnu sinsɛnzɔ́ tɔn tɔn, bo lɛ́ nɔ kpɔ́ xá ɛ hwenu e è hu i é. È jɔwǔ i b’ɛ ɖò mɛ nukɔntɔn e mɔ Jezu ɖò fínfɔ́n sín kú tɔn gudo lɛ é mɛ.—Jaan 20:11-18.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Mali tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Mali Magidalanu ɔ hun alɔ bo nɔ gudo nú sinsɛnzɔ́ Jezu tɔn bo lɛ́ nyí ahwanvu e sɔ́ éɖée bǐ jó é ɖé sɔyi.\nMɛ̌ ka nyí Mali? É kpo nɔví sunnu tɔn Lazáa kpo, gɔ́ nú nɔví nyɔnu tɔn Mata nyí xɔ́ntɔn vívɛ́ Jezu tɔn.\nEtɛ é ka wà? Mali xlɛ́ azɔn mɔkpan ɖɔ Vǐ Mawu tɔn Jezu xɔ akwɛ nú emi tawun. É ɖè nǔɖiɖi xlɛ́ ɖɔ Jezu sixu bló bɔ nɔví emitɔn Lazáa kún na kú ó, é ka lɛ́ ɖò finɛ hwenu e Jezu fɔ́n ɛ sín kú é. Nɔví nyɔnu Mali tɔn Mata mɔ xó ɖɔ dó wǔ tɔn, hwenu e Mali mɔ ɖɔ é nyɔ́ ɖɔ emi ni ɖótó Jezu hú ɖɔ emi ni d’alɔ ɛ ɖò xwégbezɔ́ lɛ kɔn é. Amɔ̌, Jezu kpa Mali ɖó nǔ gbigbɔ tɔn lɛ ɖò tɛn nukɔntɔn ɔ mɛ ɖò gbɛzán tɔn mɛ wutu.—Luki 10:38-42.\nÐò ninɔmɛ ɖevo mɛ ɔ, Mali yí Jezu ɖò ali bǔnɔ ɖé nu, bo kɔn “célu xɔ akwɛ” ɖé dó ta n’i bo lɛ́ kɔn dó afɔ tɔn lɛ wu. (Matie 26:6, 7) Mɛ ɖevo e ɖò tɛn ɔ mɛ lɛ é dóhwɛ Mali ɖɔ é hɛn nǔ gú. Amɔ̌, Jezu jɛhun dó jǐ tɔn, bo ɖɔ: “Fí ɖebǔ e è na jla Wɛnɖagbe [Axɔ́suɖuto Mawu tɔn tɔn] elɔ gbɔn ɖò gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ ɔ, è na nɔ ɖɔ nǔ e nyɔnu elɔ wà dìn ɔ sín xó, bo na nɔ dó flín i na.”—Matie 24:14; 26:8-13.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Mali tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Mali tɛ́n kpɔ́n bo ɖó nǔɖiɖi e lidǒ é. É sɔ́ nǔ e kan Mawu sínsɛ́n lɛ é ɖó tɛn nukɔntɔn ɔ mɛ, é nyí nǔ kpaa lɛ ǎ. É wlí yɛ̌yi nú Jezu kpo mɛɖéesɔ́hwe kpo hwenu e mɔ̌ wiwa tlɛ byɔ ɖɔ é ni zán akwɛ gegě é.\nMɛ̌ ka nyí Mali? É nyí ɖyɔvǐ Jwifu ɖé bo ɖò alɔji, cobo jì Jezu e nyí vǐ Mawu tɔn é ɖò nǔjiwǔ linu.\nEtɛ é ka wà? É wà jlǒ Mawu tɔn kpo mɛɖéesɔ́hwe kpo. Xɔ́ntɔn mɛ wɛ é ɖè xá Jozɛfu, hwenu e wɛnsagun ɖé tɔ́n dó jǐ tɔn bo ɖɔ n’i ɖɔ é na mɔ xò bo jì Mɛsiya e ɖó nukún wɛ è ɖè sín hwenu línlín ɖíe é. (Luki 1:26-33) É yí gbè nú azɔ̌ e è zɔ́n ɛ é kpo jlǒ kpo. Ee Mali jì Jezu gudo é ɔ, é kpo Jozɛfu kpo lɛ́ wá jì vǐ sunnu ɛnɛ, bɔ é hwe bǐ ɔ, ye lɛ́ jì vǐ nyɔnu we. Enɛ xlɛ́ ɖɔ Mali kún nɔ alɔji sɔyi ó. (Matie 13:55, 56) É ɖu wǔjɔmɛ bǔnɔ ɖé sín vivǐ có, é ka ba gbeɖé ɖɔ è ni kpa susu nú emi ɖò sinsɛnzɔ́ Jezu tɔn hwenu, alǒ hwenu e é nyí hagbɛ̌ agun Klisanwun nukɔntɔn lɛ tɔn é ǎ; è ka lɛ́ wà nǔ xá ɛ ɖò ali bǔnɔ ɖé nu gbeɖé ɖò hwe enɛ lɛ nu ǎ.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Mali tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Mali nyí nyɔnu gbejinɔtɔ́ e sɔ́ jlǒ dó yí gbè nú azɔ̌ syɛnsyɛn ɖé é. É tuùn Mawuxówema ɔ ganji. É cí ɖɔ Mali ɖè xó sín Mawuxówema ɔ mɛ azɔn 20 mɔ̌ ɖò xó e é ɖɔ ɖò Luki 1:46-55 mɛ é mɛ ɖɔhun.\n▸ Nú a na mɔ tinmɛ ɖevo lɛ dó Mali wu hǔn, kpɔ́n xóta “Une vie exemplaire riche d’enseignements.”\nMɛ̌ ka nyí Mata? É nyí nɔví nyɔnu Lazáa kpo Mali kpo tɔn; ye mɛ atɔn lɛ bǐ nɔ nɔ Jeluzalɛmu kpá ɖò gletoxo e nɔ nyí Betaníi é mɛ.\nEtɛ é ka wà? Mata nyí xɔ́ntɔn vívɛ́ Jezu e “yí wǎn nú [é] kpodo nɔví tɔn nyɔnu ɔ kpo, kpodo Lazáa kpan” é tɔn. (Jaan 11:5) Mata nɔ yí mɛ tawun. Jezu wá ba xwédo yetɔn kpɔ́n gbè ɖokpo; Mali jinjɔn ayǐ bo ɖò tó ɖó Jezu wɛ, bɔ Mata ka ɖò xwégbezɔ́ lɛ wu kpé nukún dó wɛ. Mata ɖɔ nú Jezu ɖɔ Mali kún ɖò alɔ dó emi wɛ ó. Jezu jla linlin Mata tɔn ɖó kpo xomɛnyínyɔ́ kpo.—Luki 10:38-42.\nHwenu e Lazáa ɖò azɔn jɛ wɛ é ɔ, Mata kpo nɔví nyɔnu tɔn kpo sɛ́ wɛn dó Jezu, ɖó ye kúdeji ɖɔ é sixu gbɔ azɔn nú nɔví yetɔn. (Jaan 11:3, 21) Amɔ̌, Lazáa wá kú. Xó e Mata ɖɔ xá Jezu é xlɛ́ ɖɔ é ɖeji dó akpá Biblu tɔn e kúnkplá fínfɔ́n sín kú é, kpo nǔwukpíkpé e Jezu ɖó bo na fɔ́n nɔví tɔn wá gbɛ̀ é kpo wu.—Jaan 11:20-27.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Mata tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Mata nɔ jɛ tagba tawun bo nɔ yí mɛ. É nɔ sɔ́ jlǒ dó yí gbè nú wěɖexámɛ. É nɔ hwlá lee nǔ cí n’i é kpo nǔɖiɖi tɔn kpo ǎ.\n▸ Nú a na mɔ tinmɛ ɖevo lɛ dó Mata wu hǔn, kpɔ́n xóta “Un Ði Nǔ.”\nMɛ̌ ka nyí Miliamu? É nyí nɔví nyɔnu Mɔyizi kpo Aalɔ́ɔn kpo tɔn. É wɛ nyí nyɔnu gbeyiɖɔ nukɔntɔn e xó Biblu ɖɔ é.\nEtɛ é ka wà? Ði gbeyiɖɔ ɖé ɔ, azɔ̌ tɔn wɛ nyí ɖɔ é ni dó wɛn Mawu tɔn nú mɛ ɖevo lɛ. É ɖu vivǐ tɛn nukúnɖeji ɖé tɔn ɖò Izlayɛli, bo ɖ’alɔ ɖò han ɖuɖeji tɔn e sunnu lɛ jì, hwenu e Mawu sú kún dó nú ahwankpá Ejipunu lɛ tɔn ɖò Xù Vɔvɔ ɔ mɛ gudo é mɛ.—Tíntɔ́n 15:1, 20, 21.\nHweɖenu ɖò enɛ gudo ɔ, Miliamu kpo Aalɔ́ɔn kpo mɔ xó ɖɔ dó Mɔyizi wu. É ɖò wɛn ɖɔ goyiyi kpo wuhwinhwan kpo wɛ sísɛ́ ye bɔ ye wà mɔ̌. Mawu “sè xó” e Miliamu kpo Aalɔ́ɔn kpo ɖɔ é bo gbɛ́ nǔ nú ye syɛnsyɛn. (Kɛ́nsísɔ́ 12:1-9) Enɛ gudo ɔ, Mawu dó guduzɔn Miliamu, ɖó é cí ɖɔ é wɛ bɛ́ xómɔɖɔdómɛwu ɔ ɖɔhun. Hwenu e Mɔyizi savo nú Mawu dó ta tɔn mɛ é ɔ, Mawu gbɔ azɔn n’i. Ee é nɔ zɔ nú togun ɔ nú azǎn tɛnwe gudo é ɔ, è yí gbè bɔ é lɛkɔ wá fí e Izlayɛli-ví lɛ ɖó gɔnu ɖó é.—Kɛ́nsísɔ́ 12:10-15.\nBiblu xlɛ́ ɖɔ Miliamu yí gbè nú nǔgbɛnúmɛ ɔ. Xwè mɔkpan gudo ɔ, Mawu dó gesí wǔjɔmɛ bǔnɔ e Miliamu ɖó é, hwenu e é flín xó elɔ Izlayɛli-ví lɛ é: “Un sɛ́ Mɔyizi, Aalɔ́ɔn kpo Miliamu kpo dó mi.”—Micée 6:4.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Miliamu tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Tan Miliamu tɔn xlɛ́ ɖɔ Mawu nɔ ɖó ayi nǔ e mɛsɛntɔ́ tɔn lɛ nɔ ɖɔ nú yeɖée, alǒ dó yeɖée wu é wu. Mǐ lɛ́ kplɔ́n ɖɔ bo na dó nyɔ́ ɖò Mawu nukúnmɛ ɔ, mǐ ɖó na nyi alɔ nú goyiyi kpo wuhwinhwan kpo; walɔ ɖé lɛ wɛ bo sixu zɔ́n bɔ mǐ na ɖɔ xó e na hɛn nyikɔ ɖagbe e mɛ ɖevo lɛ ɖó é gblé é.\nMɛ̌ ka nyí Sala? Asì Ablaxamu tɔn wɛ, bo nyí nɔ Izaki tɔn.\nEtɛ é ka wà? Sala sɛ̀ tɛn sín dɔkun toxo Wúu tɔn e mɛ é nɔ zán vivo gbɛ̀ ɖè é, ɖó é ɖi nǔ nú akpá e Mawu dó nú asú tɔn Ablaxamu lɛ é wu. Mawu ɖɔ nú Ablaxamu ɖɔ é ni gosin Wúu bo yì ayikúngban Kanáa tɔn jí. Mawu d’akpá ɖɔ emi na dó n’i, bo na bló bɔ é na huzu akɔta ɖaxó. (Bǐbɛ̌mɛ 12:1-5) Sala sixu ko ɖó xwè 60 hwe ɔ nu. Sín hwenɛnu ɔ, Sala kpo asú tɔn kpo nɔ nɔ goxɔ mɛ sín fí ɖé jɛ fí ɖé.\nGbɛzán enɛ sɔ́ Sala sín gbɛ̀ ɖ’axɔ́ nu có, é ka nɔ gudo nú Ablaxamu hwenu e é nɔ ɖò alixlɛ́mɛ Mawu tɔn xwedó wɛ é. (Bǐbɛ̌mɛ 12:10, 15) Nú xwè mɔkpan ɔ, Sala nɔ vǐ ma jì, é sín enɛ wu bɔ wǔ nɔ kú i tawun. Amɔ̌, Mawu ko d’akpá ɖɔ emi na dó nú kúnkan Ablaxamu tɔn. (Bǐbɛ̌mɛ 12:7; 13:15; 15:18; 16:1, 2, 15) Mawu wá d’akpá ɖɔ Sala na jì vǐ nú Ablaxamu. Hwenu e é ko kpò vǐ é wɛ é wá jì vǐ ɔ. É ko ɖó xwè 90, bɔ asú tɔn ɖó xwè 100. (Bǐbɛ̌mɛ 17:17; 21:2-5) Ye sun nyǐ vǐ ɔ ɖɔ Izaki.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Sala tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Kpɔ́ndéwú Sala tɔn kplɔ́n mǐ ɖɔ mǐ sixu ɖeji hwebǐnu ɖɔ Mawu na ɖè akpá tɔn lɛ, kaka jɛ ee tlɛ cí ɖɔ é ma na jɛnu gbeɖé ǎ lɛ é jí. (Eblée lɛ 11:11) Kpɔ́ndéwú tɔn xlɛ́ nǔ e wu é ɖò taji ɖɔ asì ɖé ni ɖè sísí xlɛ́ ɖò alɔwliwli mɛ é.—1 Piyɛ́ɛ 3:5, 6.\n▸ Nú a na mɔ tinmɛ ɖevo lɛ dó Sala wu hǔn, kpɔ́n xóta “Un Tuùn Ðɔ A Nyɔ́ Ðɛkpɛ” kpo “Mawu Ylɔ́ Ɛ Ðɔ ‘Axɔví’” kpo.\nMɛ̌ ka nyí Yaɛli? É nyí asì Hebɛ́ɛ ee ma nyí Izlayɛli-ví ǎ é tɔn. Yaɛli nɔ gudo nú togun Mawu tɔn ma ɖi xɛsi.\nEtɛ é ka wà? Yaɛli wà nǔ kpo akɔ́nkpinkpan kpo hwenu e Sisela e nyí ahwankpá Kanáanu lɛ tɔn sín gǎn é wá goxɔ tɔn mɛ é. Sisela ɖu ɖò ahwan e é fun xá Izlayɛli-ví lɛ é jí ǎ, bɔ dìn ɔ, é ɖò fí e é na hɔn hwlá cí bo nɔ bibɛtɛn é ba wɛ. Yaɛli ɖɔ n’i ɖɔ é ni wá cí goxɔ emitɔn mɛ. Hwenu e Sisela ɖò amlɔ dɔ́ wɛ é ɔ, Yaɛli hu i.—Hwɛɖɔtɔ́ lɛ 4:17-21.\nNǔwiwa Yaɛli tɔn zɔ́n bɔ nǔɖɔɖ’ayǐ Debola tɔn elɔ jɛnu: “Nyɔnu ɖé wɛ Mawu Mavɔmavɔ na jó Sisela na.” (Hwɛɖɔtɔ́ lɛ 4:9) Nǔ enɛ e Yaɛli wà é zɔ́n bɔ è kpa ɛ bo ɖɔ “nǔ ni nyɔ́ n’i ɖò nyɔnu lɛ bǐ mɛ.”—Hwɛɖɔtɔ́ lɛ 5:24.\nEtɛ kpɔ́ndéwú Yaɛli tɔn ka sixu kplɔ́n mǐ? Yaɛli ɖè afɔ nukɔntɔn ɔ bo wà nǔ kpo akɔ́nkpinkpan kpo. Nǔ e jɛ gbɔn jǐ tɔn é xlɛ́ ɖɔ Mawu sixu bló bɔ nǔ ɖé lɛ na jɛ, bonu nǔɖɔɖ’ayǐ lɛ na dó jɛnu.\nSinvɔgbɛ (2370 J.H.M.)\nTíntɔ́n (1513 J.H.M.)\nAxɔ́su nukɔntɔn Izlayɛli tɔn (1117 J.H.M.)\nBaptɛm Jezu tɔn (29 H.M.)\nKú Jezu tɔn (33 H.M.)\nBiblu Nǔkanbyɔ Biblu Tɔn lɛ Sín Xósin Ði Nǔ Ye Ðɔhun\nSɛ́dó Mɛɖé Sɛ́dó Mɛɖé Nyɔnu E Xó Biblu Ðɔ lɛ É: Etɛ lɛ Kpɔ́ndéwú Yetɔn lɛ ka Sixu Kplɔ́n Mǐ?


Jǎan 1 | FON13 Bible | YouVersion\n1Cóbónú Mawu ná ɖó gbɛ ɔ́, xó ɔ́ kó tíin ; é kó ɖe kpódó Mawu kpó, bó nyí Mawu. 2Xó énɛ́ kó ɖe tɛgbɛ xá Mawu ɖo bǐbɛ́mɛ. 3É jí wɛ è gbɔn bó bló nǔ e ɖo gbɛ ɔ́ mɛ lɛ́ɛ bǐ; è blǒ nǔ ɖěbǔ é mɛ vo ǎ. 4É mɛ wɛ gbɛ ɖe, bɔ gbɛ ɔ́ ka nɔ ná wěziza gbɛtɔ́. 5Wěziza ɔ́ ɖo hǐnhɔ́n wɛ ɖo zǐnflú mɛ, bɔ zǐnflú ɔ́ ka sixú wa nǔɖé n'i ǎ.\n6 Mawu sɛ́ mɛɖé dó, bɔ nyǐkɔ tɔn nyí Jǎan . 7É wá ɖe kúnnu nú wěziza ɔ́, bónú mɛ bǐ ná dó ɖi nǔ nú wěziza ɔ́, gbɔn kúnnuɖiɖe tɔn gbla mɛ. 8É ɖésú wɛ nyí wěziza ɔ́ ǎ; lo ɔ́, é wá, bó ná ɖe kúnnu nú wěziza ɔ́. 9Wěziza énɛ́ ɔ́ wɛ nyí wěziza nǔgbó e wá gbɛ ɔ́ mɛ, bó hɔ́n dó gbɛtɔ́ lɛ́ɛ bǐ jí é.\n21 Bɔ yě kanbyɔ́ ɛ ɖɔ: “Mɛ̌ wɛ a ka nyí lo? Hwi wɛ nyí Elíi ɔ́ a?” Bɔ é gbɛ́ nú yě ɖɔ: “Éeǒ, nyɛ wɛ ǎ.” Yě lɛ́ kanbyɔ́ ɛ ɖɔ: “Gbeyíɖɔ Mawu tɔn ɔ́ wɛ a nyí a?” Bɔ é gbɛ́ nú yě ɖɔ: “Éeǒ.”\n23 Jǎan yí gbe nú yě ɖɔ: “Nyɛ wɛ nyí mɛ e ɖo xó sú wɛ ɖo gbětótló mɛ é:\n51 Jezu lɛ́ ɖɔ n'i ɖɔ: “Ma ɖɔ nǔgbó nú mi: mi ná mɔ jǐnukúnsin ná hun, bɔ wɛnsagun Mawu tɔn lɛ́ɛ ná nɔ ɖo jǐ yi wɛ, bó ná nɔ ɖo te jɛ wɛ dó nyɛ Gbɛtɔ́ví ɔ́ jí.”\nLa Bible en langue fon © Alliance Biblique du Bénin, 2012.\nLearn More About MAWUXÓWÉMA\nExplore Jǎan 1 by Verse