Master in Business Administration - MBA - PDF\nDownload "Master in Business Administration - MBA"\n1 Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Π.Μ.Σ. Διοίκηση Επιχειρήσεων Master in Business Administration - MBA ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Η Στρατηγική αντιμετώπισης της οικονομικής κρίσης από τις Ελληνικές ΜΜΕ: Η περίπτωση των επιχειρήσεων εμφιάλωσης ποτών και τυποποίησης τροφίμων» ΠΟΛΛΑΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Αριθμός Μητρώου: 18 Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ ΕΥΣΤΑΘΙΟΣ Καβάλα, 2013\n2 Είναι πολλοί αυτοί που οφείλω αλλά και θέλω να ευχαριστήσω, τώρα που αυτό το ταξίδι φτάνει στο τέλος του Είναι οι οικογένειά μου που μου συμπαραστάθηκε, είναι οι φίλοι που με έχασαν, οι συνάδελφοι και συνεργάτες που με στήριξαν Είναι ο 4χρονος γιός μου Αθανάσιος, που στεκόταν δίπλα μου, προσφέροντάς μου κάθε βοήθεια που μπορούσε Είναι οι συνοδοιπόροι συμφοιτητές, φίλοι τώρα πια. Μαζί εργαστήκαμε, διαβάσαμε, γελάσαμε, διασκεδάσαμε Ένα μεγάλο ευχαριστώ στους καθηγητές και το προσωπικό του τμήματος του μεταπτυχιακού για τις γνώσεις που με τόσο πάθος μετέδωσαν και τη στήριξη που προσέφεραν Και ένα μεγάλο ευχαριστώ, στον άνθρωπο που όχι μόνο με παρότρυνε να μπω σε αυτό το καράβι, αλλά και σε όλη τη διάρκεια του ταξιδιού ήταν εκεί τον καθηγητή του ΤΕΙ Ανατολικής Μακεδονίας & Θράκης και του προγράμματος MBA, Δρ Ευστάθιο Δημητριάδη Ιωάννης Πόλλας σελ. 1\n3 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... 2 ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΙΝΑΚΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΩΝ... 4 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο : ΠΕΡΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΣΕ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ ΜΕ ΤΟ ΕΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΣΎΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗ ΝΟΜΙΚΗ ΤΟΥΣ ΜΟΡΦΗ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟΝ ΚΛΑΔΟ ΠΟΥ ΑΝΗΚΟΥΝ ΒΑΣΗ ΤΟΥ ΚΕΡΔΟΣΚΟΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο : ΜΙΚΡΟΜΕΣΑΙΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΟΡΙΣΜΟΣ ΜΙΚΡΟΜΕΣΑΙΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΜΙΚΡΟΜΕΣΑΙΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΜΙΚΡΟΜΕΣΑΙΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ ΚΑΙ ΑΠΟΤΥΧΙΑΣ ΤΩΝ ΜΜΕ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΜΜΕ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ28 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο : ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΤΑ ΣΤΑΔΙΑ ΜΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΡΙΣΕΩΝ ΤΡΕΧΟΥΣΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΤΡΕΧΟΥΣΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΡΕΧΟΥΣΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΉΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΜΜΕ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Ο : ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΜΙΚΡΟΜΕΣΑΙΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΣΤΕΕΣ ΣΤΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΘΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 Ο : ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΠΟΤΩΝ Ιωάννης Πόλλας σελ. 2\n4 5.1 Η ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΠΟΤΩΝ Ο ΚΛΑΔΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΠΟΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΠΟΤΟΠΟΙΙΑΣ ΚΑΙ ΤΥΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 Ο : ΠΑΛΙΟΤΕΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΤΗΣ INTERVIEW ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2008 & ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ ΕΡΕΥΝΑ ΤΟΥ CITY COLLEGE ΑΠΡΙΛΙΟΣ ΕΡΕΥΝΑ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ et al. ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ ΕΡΕΥΝΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΥΝΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ ΕΡΕΥΝΑ ΤΗΣ INTERVIEW ΜΑΪΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 Ο : ΕΜΠΕΙΡΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΝΕΑ ΕΡΕΥΝΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ Ιωάννης Πόλλας σελ. 3\n5 ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΙΝΑΚΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΩΝ α/α ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ σελ. ΠΙΝΑΚΕΣ 1 Διάκριση μεγέθους επιχειρήσεων 16 2 Τύποι επιχειρηματικής οργάνωσης 20 3 Πλήθος επιχειρήσεων στην Ελλάδα και στην ΕΕ των Οικονομική Ιστορία της Ελλάδος 38 5 Επιχειρήσεις με καλύτερες επιδόσεις έχουν πιο πυκνά «δίκτυα αγοράς» 59 6 Κατανομή επιχειρήσεων βιομηχανίας τροφίμων και ποτών ανά τάξη μεγέθους απασχόλησης 7 Εξέλιξη κερδοφόρων ζημιογόνων εταιριών επιχειρήσεων ποτοποιίας 71 8 Βασικά χρηματοοικονομικά μεγέθη και αριθμοδείκτες επιχειρήσεων ποτοποιίας 9 Η επιχείρησής σας το επόμενο διάστημα σκέφτεται να προβεί σε: Πόσα άτομα απολύθηκαν από την επιχείρησή σας το εξάμηνο που διανύουμε; 11 Από την αρχή του έτους, έχετε προχωρήσει σε μειώσεις τιμών στα προϊόντα σας; Εάν ναι, σε τι ποσοστό; 12 Τομέας Δραστηριότητας της επιχειρήσεων Μέγεθος συμμετεχόντων επιχειρήσεων Νομική μορφή επιχειρήσεων έρευνας Πιστεύετε ότι ο κλάδος σας έχει επηρεαστεί από την υφιστάμενη οικονομική κρίση της Ελλάδας; 16 Εκτιμάτε ότι το επόμενο 12μηνο η κατάσταση για τον κλάδο σας: Εξαιτίας σας οικονομικής κρίσης, οι πωλήσεις σας παρουσίασαν: Εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, τα κέρδη σας παρουσίασαν: Εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, ο αριθμός των πελατών σας παρουσίασε: 20 Εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, το μερίδιο αγοράς σας παρουσίασε: Οι τιμές των προμηθευτών σας, εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, παρουσίασαν: 22 Η ρευστότητα της επιχείρησής σας, εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, Ιωάννης Πόλλας σελ. 4\n6 παρουσίασε: 23 Η ικανότητα της επιχείρησή σας να ανταποκρίνεται στις οικονομικές της υποχρεώσεις παρουσιάζει: 24 Οι ανεκπλήρωτες υποχρεώσεις των πελατών προς την επιχείρησή σας από πραγματοποιηθείσες πωλήσεις παρουσιάζουν: 25 Τα αποθεματικά της επιχείρησή σας, εξαιτίας της οικονομικής κρίσης παρουσίασαν: 26 Σε ποιους παράγοντες ελπίζετε περισσότερο για το ξεπέρασμα της κρίσης στην επιχείρησή σας; 27 Σε ποια από τα παρακάτω πιστεύετε ότι θα δώσουν έμφαση οι πελάτες σας το προσεχές διάστημα; 28 Σε ποιες στρατηγικές σχετικές με τη διαχείριση του προσωπικού και της εργασίας προβήκατε μέχρι τώρα για τη αντιμετώπιση της κρίσης; α Στρατηγικές σχετικές με τη διαχείριση του προσωπικού και της εργασίας για την αντιμετώπιση της κρίσης; (ανάλογα με τον τομέα δραστηριότητας) β Στρατηγικές σχετικές με τη διαχείριση του προσωπικού και της εργασίας για την αντιμετώπιση της κρίσης; (ανάλογα με το μέγεθος της επιχείρησης) γ Στρατηγικές σχετικές με τη διαχείριση του προσωπικού και της εργασίας για την αντιμετώπιση της κρίσης; (ανάλογα με τη νομική μορφή) 29 Σε ποιες στρατηγικές σχετικές με την προώθηση των προϊόντων σας προβήκατε μέχρι τώρα για την αντιμετώπιση της κρίσης; α Στρατηγικές σχετικές με την προώθηση των προϊόντων για την αντιμετώπιση της κρίσης (ανάλογα με το τομέα δραστηριότητας) β Στρατηγικές σχετικές με την προώθηση των προϊόντων για την αντιμετώπιση της κρίσης (ανάλογα με το μέγεθος της επιχείρησης) γ Στρατηγικές σχετικές με την προώθηση των προϊόντων για την αντιμετώπιση της κρίσης (ανάλογα με τη νομική μορφή) 30 Σε ποιες στρατηγικές σχετικές με τις δραστηριότητες της επιχείρησης προβήκατε μέχρι τώρα για την αντιμετώπιση της κρίσης; α Στρατηγικές σχετικές με τις δραστηριότητες της επιχείρησης για την αντιμετώπιση της κρίσης; (ανάλογα με το τομέα δραστηριότητας) β Στρατηγικές σχετικές με τις δραστηριότητες της επιχείρησης για την αντιμετώπιση της κρίσης; (ανάλογα με το μέγεθος της επιχείρησης) Ιωάννης Πόλλας σελ. 5\n7 γ Στρατηγικές σχετικές με τις δραστηριότητες της επιχείρησης για την αντιμετώπιση της κρίσης; (ανάλογα με τη νομική μορφή) 31 Σε ποιες στρατηγικές προβήκατε σχετικά με τη χρηματοοικονομική ενίσχυση της επιχείρησή σας; α Στρατηγικές σχετικά με τη χρηματοοικονομική ενίσχυση (ανάλογα με το τομέα δραστηριότητας) β Στρατηγικές σχετικά με τη χρηματοοικονομική ενίσχυση (ανάλογα με το μέγεθος της επιχείρησης) γ Στρατηγικές σχετικά με τη χρηματοοικονομική ενίσχυση (ανάλογα με τη νομική μορφή) 32 Αλλάξατε την πολιτική των οικονομικών συναλλαγών με τους πελάτες σας ως προς την πληρωμή των πωληθέντων προϊόντων; 33 Αν ναι ποιους από τους παρακάτω τρόπους χρησιμοποιήσατε; Τα αποτελέσματα των στρατηγικών τις οποίες εφαρμόσατε ως προς τους επιδιωκόμενους στόχους, κρίνονται ως: 35 Σκοπεύετε στο μέλλον να διαφοροποιήσετε την ακολουθούμενη στρατηγική σας για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης; 36 Σε ποιες στρατηγικές σχετικές με τη διαχείριση του προσωπικού και της εργασίας θα προβείτε για τη αντιμετώπιση της κρίσης; 37 Σε ποιες στρατηγικές σχετικές με την προώθηση των προϊόντων σας θα προβείτε για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης; 38 Σε ποιες στρατηγικές σχετικές με τις δραστηριότητες της επιχείρησης θα προβείτε για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης; 39 Σε ποιες στρατηγικές θα προβείτε σχετικά με την χρηματοοικονομική ενίσχυση της επιχείρησή σας 40 Θα αλλάξατε την πολιτική των οικονομικών συναλλαγών με τους πελάτες σας ως προς την πληρωμή των πωληθέντων προϊόντων; 41 Αν ναι, ποιους από τους παρακάτω τρόπους θα χρησιμοποιήσετε; 131 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ 1 Ποσοστό απασχολούμενων στις πολύ μικρές επιχειρήσεις 30 2 Απεικόνιση Μακρών Κυμάτων με τις εκδηλώσεις κρίσεων 34 3 Αποτίμηση εξαμήνου 44 4 Πότε πιστεύεται ότι θα φανούν τα πρώτα σημάδια ανάκαμψης της Ιωάννης Πόλλας σελ. 6\n8 αγοράς; 5 Έχουν αναγκαστεί να μειώσουν τις αποδοχές κάποιον υπαλλήλων 47 6 Έχουν αναγκαστεί έστω και περιστασιακά να μειώσουν ώρες ή ημέρες εργασίας σε κάποιους υπαλλήλους 7 Τι στρατηγικές ταιριάζουν 56 8 Τι στρατηγικές δεν ταιριάζουν 56 9 Εταιρείες με καλύτερες επιδόσεις έχουν στρατηγική διαφοροποίησης Κατάταξη της Ελλάδας σε δείκτες καινοτομίας στην ΕΕ των Η Ελλάδα υπερέχει σε ανοιχτή καινοτομία Εταιρείες με πιο έντονη «περιβαλλοντική δράση» έχουν πλεονέκτημα Μερίδιο τροφίμων και ποτών σύνολο μεταποίησης σε Ελλάδα και ΕΕ Κατανομή επιχειρήσεων άνω και κάτω των 10 ατόμων (2009) Καθαρό περιθώριο κέρδους προ φόρων στη βιομηχανία τροφίμων και ποτών ανά υποκλάδο 16 Πόσο επηρέασε η παγκόσμια οικονομική κρίση το τζίρο της επιχείρησής σας; 17 Πιστεύεται ότι οι επιπτώσεις της κρίσης στο τζίρο σας θα φανούν Πόσο έχει επηρεάσει η χρηματοοικονομική κρίση τον τζίρο της επιχείρησής σας; 19 Τι εκτιμάτε για τον τζίρο της επιχείρησής σας για το επόμενο εξάμηνο; Πόσο τοις εκατό εκτιμάτε ότι μειώθηκε ο τζίρος σας σε σχέση με την αντίστοιχη περσινή περίοδο; 21 Πόσο αισιόδοξος είστε για το μέλλον της επιχείρησής σας; Εστίαση των στρατηγικών στόχων Τα σημαντικότερα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα των ελληνικών επιχειρήσεων σε ποσοστό πάνω από 50% αυτών. 24 Στρατηγικές ενέργειες των ελληνικών επιχειρήσεων για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης. 25 Άποψη για το αν ο μεγάλος αριθμός ΜΜΕ στην Ελλάδα λειτουργεί προς όφελος της οικονομίας 26 Άποψη για το αν ο μεγάλος αριθμός ΜΜ εμπορικών καταστημάτων λειτουργεί προς όφελος του καταναλωτή 27 Βαθμός σημασίας των ΜΜΕ για την ανάπτυξη της οικονομίας Ιωάννης Πόλλας σελ. 7\n9 28 Άποψη για το αν η παρούσα οικονομική κατάσταση ευνοεί την επιχειρηματικότητα 29 Άποψη για τα σημαντικότερα προβλήματα της Ελληνικής Οικονομίας Άποψη για τα σημαντικότερα προβλήματα στη λειτουργία των ΜΜΕ Βαθμός αισιοδοξίας για το μέλλον των επιχειρήσεων Βαθμός αισιοδοξίας για το μέλλος της Ελληνικής οικονομίας Βαθμός ικανοποίησης από την οικονομική πολιτική της Ελλάδος Βαθμός ενημέρωσης για τα προγράμματα ενίσχυσης ρευστότητας Επίδραση της οικονομικής συγκυρίας στην οργάνωση των επιχειρήσεων Είδος αλλαγών στην οργάνωση των επιχειρήσεων Πιθανότητα μελλοντικής μείωσης μισθών ή απολύσεων Για το επόμενο εξάμηνο σκέφτεστε: Από την αρχή του έτους ο τζίρος σας κατέγραψε: Τι εκτιμάτε για τον τζίρο της επιχείρησής σας για το επόμενο Πόσο αισιόδοξος είστε για το μέλλον της επιχείρησής σας; Πιστεύετε ότι ο κλάδος σας έχει επηρεαστεί από την υφιστάμενη οικονομική κρίση της Ελλάδας; 43 Εκτιμάτε ότι το επόμενο 12μηνο η κατάσταση για τον κλάδο σας: Εξαιτίας σας οικονομικής κρίσης, οι πωλήσεις σας παρουσίασαν: Εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, τα κέρδη σας παρουσίασαν: Εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, ο αριθμός των πελατών σας παρουσίασε: 47 Εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, το μερίδιο αγοράς σας παρουσίασε: Οι τιμές των προμηθευτών σας, εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, παρουσίασαν: 49 Η ρευστότητα της επιχείρησής σας, εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, παρουσίασε: 50 Η ικανότητα της επιχείρησή σας να ανταποκρίνεται στις οικονομικές της υποχρεώσεις παρουσιάζει: 51 Οι ανεκπλήρωτες υποχρεώσεις των πελατών προς την επιχείρησή σας από πραγματοποιηθείσες πωλήσεις παρουσιάζουν: 52 Τα αποθεματικά της επιχείρησή σας, εξαιτίας της οικονομικής κρίσης παρουσίασαν: Ιωάννης Πόλλας σελ. 8\n10 53 Σε ποιους παράγοντες ελπίζετε περισσότερο για το ξεπέρασμα της κρίσης στην επιχείρησή σας; 54 Σε ποια από τα παρακάτω πιστεύετε ότι θα δώσουν έμφαση οι πελάτες σας το προσεχές διάστημα; 55 Σε ποιες στρατηγικές σχετικές με τη διαχείριση του προσωπικού και της εργασίας προβήκατε μέχρι τώρα για τη αντιμετώπιση της κρίσης; 56 Σε ποιες στρατηγικές σχετικές με την προώθηση των προϊόντων σας προβήκατε μέχρι τώρα για την αντιμετώπιση της κρίσης; 57 Σε ποιες στρατηγικές σχετικές με τις δραστηριότητες της επιχείρησης προβήκατε μέχρι τώρα για την αντιμετώπιση της κρίσης; 58 Σε ποιες στρατηγικές προβήκατε σχετικά με τη χρηματοοικονομική ενίσχυση της επιχείρησή σας; 59 Αλλάξατε την πολιτική των οικονομικών συναλλαγών με τους πελάτες σας ως προς την πληρωμή των πωληθέντων προϊόντων; 60 Αν ναι ποιους από τους παρακάτω τρόπους χρησιμοποιήσατε; Τα αποτελέσματα των στρατηγικών τις οποίες εφαρμόσατε ως προς τους επιδιωκόμενους στόχους, κρίνονται ως: 62 Σκοπεύετε στο μέλλον να διαφοροποιήσετε την ακολουθούμενη στρατηγική σας για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης; 63 Σε ποιες στρατηγικές σχετικές με τη διαχείριση του προσωπικού και της εργασίας θα προβείτε για τη αντιμετώπιση της κρίσης; 64 Σε ποιες στρατηγικές σχετικές με την προώθηση των προϊόντων σας θα προβείτε για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης; 65 Σε ποιες στρατηγικές σχετικές με τις δραστηριότητες της επιχείρησης θα προβείτε για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης; 66 Σε ποιες στρατηγικές θα προβείτε σχετικά με την χρηματοοικονομική ενίσχυση της επιχείρησή σας 67 Θα αλλάξατε την πολιτική των οικονομικών συναλλαγών με τους πελάτες σας ως προς την πληρωμή των πωληθέντων προϊόντων; 68 Αν ναι, ποιους από τους παρακάτω τρόπους θα χρησιμοποιήσετε; Ιωάννης Πόλλας σελ. 9\n11 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ιωάννης Πόλλας σελ. 10\n12 Διανύοντας μία παγκόσμια οικονομική κρίση, η οποία αφήνει καθημερινά τα σημάδια της στην κοινωνία και την αγορά και που από το 2007 έχει χτυπήσει την πόρτα της χώρας μας, η παρούσα εργασία αποτελεί μια απόπειρα καταγραφής των επιπτώσεων αυτής στην Ελληνική οικονομία και ιδιαίτερα στον κλάδο τροφίμων και ποτών. Η εργασία διακρίνεται σε επτά κεφάλαια και ως στόχο έχει την ανάλυση των δεδομένων της οικονομικής κρίσης στις ελληνικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις εμφιάλωσης ποτών και τυποποίησης τροφίμων, την καταγραφή των στρατηγικών που ακολουθήθηκαν από αυτές για την άμβλυνση των συνεπειών της αλλά και την ανάδειξη των καταλληλότερων στρατηγικών για την επίτευξη των καλύτερων αποτελεσμάτων. Η σημαντικότητα του κλάδου τροφίμων και ποτών και η συμβολή του στην ελληνική οικονομία και στην αγορά εργασίας, ήταν αυτή που οδήγησε στην επιλογή του.. Στο πρώτο κεφάλαιο παρατίθεται μία βιβλιογραφική παρουσίαση περί των επιχειρήσεων. Δίνονται ορισμοί και πραγματοποιείται η διάκρισή τους. Το δεύτερο κεφάλαιο εστιάζει στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, καταγράφει τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματά τους, τους παράγοντες επιτυχίας και αποτυχίας τους ενώ παρουσιάζεται ο ρόλος τους τόσο στον ευρωπαϊκό όσο και στον ελληνικό χώρο. Το τρίτο κεφάλαιο, αναλύει και επεξηγεί βιβλιογραφικά τη θεωρία της οικονομικής κρίσης. Παρουσιάζει τα στάδια και την ιστορική της αναδρομή, ενώ στη συνέχεια εστιάζει στην τρέχουσα κατάσταση, αναδεικνύοντας τα αίτια και την επιπτώσεις της, στην ελληνική και διεθνή αγορά. Συνεχίζοντας στο 4 ο κεφάλαιο της εργασίας, παρουσιάζονται στον αναγνώστη στρατηγικές και τρόποι αντιμετώπισης στης κρίσης από τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις ενώ στο επόμενο γίνεται παρουσίαση του κλάδου των τροφίμων και ποτών στην ευρωπαϊκή και στην ελληνική οικονομία. Στο έκτο κεφάλαιο, με το οποίο και κλείνει η βιβλιογραφική ανασκόπηση, γίνεται παρουσίαση σχετικών ερευνών που έχουν προηγηθεί και οι οποίες αποτελούν τον οδηγό για την έρευνα που εκπονήθηκε και πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια της παρούσης εργασίας. Ακολουθεί η εμπειρική έρευνα. Παρουσιάζεται η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε, το ερωτηματολόγιο που χρησιμοποιήθηκε και γίνεται η ανάλυση των αποτελεσμάτων με χρήση πινάκων και διαγραμμάτων, ενώ η εργασία κλείνει με τα συμπεράσματα και τα παραρτήματα. Ιωάννης Πόλλας σελ. 11\n13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο ΠΕΡΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Ιωάννης Πόλλας σελ. 12\n14 1.1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ Γενικά για τον ακριβή καθορισμό της οικονομικής έννοιας της "επιχείρησης" οι απόψεις των οικονομολόγων συγκρούονται. Σαν κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμα μιας επιχείρησης άλλοι προτείνουν τη συγκέντρωση των παραγωγικών μέσων και την τεχνοπαραγωγική διαρρύθμιση αυτών, άλλοι την αναδοχή του κινδύνου, άλλοι το μέγεθος και την έκταση των εργασιών, άλλοι το οικονομικό κίνητρο, ενώ κάποιοι άλλοι ακόμη, προσθέτουν ως απαραίτητους όρους την παραγωγή για άγνωστους καταναλωτές και την αυτοτέλειά της (wikipedia, 2013). Σύμφωνα με το σχολικό εγχειρίδιο Αρχές Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων της Γ λυκείου (Μπουραντάς et al., 1999), η επιχείρηση «αποτελεί μια παραγωγική οικονομική μονάδα με την έννοια ότι συνδυάζει και αξιοποιεί τους συντελεστές παραγωγής, προκειμένου να παράγει προϊόντα ή υπηρεσίες, με σκοπό τη διάθεσή τους μέσω του μηχανισμού της αγοράς στους καταναλωτές». Αποτελεί δηλαδή την οργάνωση που: παράγει πλούτο, με την έννοια των αγαθών με τα οποία ικανοποιούνται ανθρώπινες ανάγκες και συμμετέχει σε κάθε οικονομική δραστηριότητα, αφού, προκειμένου για παράδειγμα να παράγει, παίζει τους ρόλους του επενδυτή, του καταναλωτή, του αποταμιευτή, του δανειζομένου κτλ. Οι επιχειρήσεις, αποτελούν κερδοσκοπικούς οικονομικούς οργανισμούς. Κατά την παραδοσιακή άποψη, ως επιχείρηση θεωρείται κάθε «συστηματικό και συγκεκριμένα προσανατολισμένος συνδυασμός των διαφόρων συντελεστών παραγωγής (εργασία έδαφος κεφάλαιο επιχειρηματικότητα), προκειμένου να παραχθούν αγαθά και υπηρεσίες για την κάλυψη των αναγκών και την ανύψωση του επιπέδου των ανθρώπου». Η παραπάνω θεώρηση όπως είναι περιοριστική, καθώς το μοναδικό κίνητρο είναι η μεγιστοποίηση του κέρδους ή η ελαχιστοποίηση του κόστους. Έτσι, σύμφωνα με τους θεωρητικούς, «η επιχείρηση είναι ένας οργανισμός και μία οντότητα που έχει αυστηρά καθορισμένη και περιορισμένη θέση μέσα στην κοινωνία, προστατεύεται από τη νομοθεσία και προφυλάσσεται από κάθε άλλη εξωτερική επίδραση» (Μαντζάρης, 2006). Σύμφωνα με τον νέο ορισμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, επιχείρηση «θεωρείται κάθε μονάδα, ανεξάρτητα από τη νομική της μορφή, που ασκεί οικονομική δραστηριότητα». Η διατύπωση δεν είναι νέα. Βασίζεται στη φρασεολογία που Ιωάννης Πόλλας σελ. 13\n15 χρησιμοποιεί το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο στις αποφάσεις του. Με την επίσημη ενσωμάτωσή του στη σύσταση, το πεδίο εφαρμογής του νέου ορισμού των ΜΜΕ διαγράφεται πλέον με σαφήνεια. Επομένως, οι αυτοαπασχολούμενοι, οι οικογενειακές επιχειρήσεις, οι προσωπικές εταιρείες ή οι ενώσεις προσώπων που ασκούν τακτικά μια οικονομική δραστηριότητα μπορούν να θεωρηθούν επιχειρήσεις. Καθοριστικός παράγων είναι η οικονομική δραστηριότητα και όχι η νομική μορφή (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2013). Σύμφωνα με τη wikipedia (2013), «επιχείρηση χαρακτηρίζεται η ποριστική οικονομική μονάδα που αποτελεί αυτοτελή και υπεύθυνη οργάνωση παραγωγικών συντελεστών και διαχείρισης συναλλαγών με τις οποίες και επιδιώκει το μέγιστο δυνατό κέρδος. Το δε κέρδος κατά κανόνα θα πρέπει να υπερβαίνει την αντίστοιχη συνήθη αμοιβή (ως αντιμισθία) της διοικητικής ή εκτελεστικής εργασίας που επιτελείται σε αυτήν». Έτσι με τον παραπάνω ορισμό δίδεται σαφώς ως κύριο κριτήριο το κέρδος, δια του οποίου και ξεχωρίζει από κάποια άλλη οικονομική μονάδα, αφού όλα τα άλλα προαναφερόμενα χαρακτηριστικά είναι κοινά και αφηρημένα, με συνέπεια να μη λαμβάνονται ως κριτήρια διάκρισης μεταξύ των δύο εννοιών, ενώ κύρια χαρακτηριστικά στοιχεία - γνωρίσματα μιας επιχείρησης τα οποία αποτελούν και τις αναγκαίες προϋποθέσεις, είναι τα εξής: Οικονομική μονάδα που να προϋποθέτει μόνιμο συνδυασμό συντελεστών παραγωγής Οικονομική μονάδα αυτοτελής. Η παραγωγή της να απευθύνεται σε άγνωστο καταναλωτικό κοινό και τέλος Να μην είναι πρωτογενής, αλλά να διαμορφώνεται σε ορισμένο κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον χαρακτηριζόμενο τόσο εις χρήμα αποτίμηση, όσο και στην επιδίωξη κέρδους. 1.2 ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Καθώς οι συνθήκες κάτω από τις οποίες δημιουργούνται οι επιχειρήσεις, το αντικείμενο με το οποίο ασχολούνται και οι στόχοι τους διαφέρουν προκύπτουν διαφοροποιήσεις που είναι σημαντικές για την επιλογή συγκεκριμένων διοικητικών μεθόδων (Γιαννατσής και Φωτήλας, 2012). Ιωάννης Πόλλας σελ. 14\n16 1.2.1 ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ Ο πλέον επικαιροποιημένος, σύγχρονος και έγκυρος οδηγός διάκρισης των επιχειρήσεων, είναι αυτός που δίνεται από την Ευρωπαϊκής Ένωσης (2005). Όπως είδαμε προηγουμένως, σύμφωνα με το νέο ορισμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, επιχείρηση «θεωρείται κάθε μονάδα, ανεξάρτητα από τη νομική της μορφή, που ασκεί οικονομική δραστηριότητα». Στην επίσημη ιστοσελίδα της, βλέπουμε ότι ο ορισμός των επιχειρήσεων επικαιροποιήθηκε με την υπ αριθμ. 2003/361/ΕΚ Σύσταση της Επιτροπής της 6 ης Μαΐου 2003, προκειμένου να ληφθούν υπόψη οι οικονομικές εξελίξεις που έλαβαν χώρα μετά το 1996 (πληθωρισμός και αύξηση της παραγωγικότητας) καθώς και η εμπειρία που αποκτήθηκε. Ο νέος ορισμός, ο οποίος χρησιμοποιείται από την 1 η Ιανουαρίου 2005, διευκρινίζει τις ιδιότητες των μικρομεσαίων επιχειρήσεων (ΜΜΕ) καθώς και την έννοια της πολύ μικρής επιχείρησης. Με αυτό τον τρόπο ενισχύεται η αποτελεσματικότητα των κοινοτικών προγραμμάτων και πολιτικών που αφορούν τις επιχειρήσεις αυτές. Στόχος είναι να αποφευχθεί ενδεχόμενη εκμετάλλευση των μηχανισμών υποστήριξης των εν λόγω επιχειρήσεων από επιχειρήσεις που διαθέτουν μεγαλύτερη οικονομική δύναμη από τις ΜΜΕ. Έτσι, οι πολύ μικρές, μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις ορίζονται με βάση τον αριθμό των απασχολούμενων ατόμων και τον κύκλο εργασιών τους ή το σύνολο του ετήσιου ισολογισμού τους. Ως πολύ μικρή επιχείρηση ορίζεται η επιχείρηση η οποία απασχολεί λιγότερους από 10 εργαζομένους και της οποίας ο κύκλος εργασιών ή το σύνολο του ετήσιου ισολογισμού δεν υπερβαίνει τα 2 εκατ. ευρώ. Ως μικρή επιχείρηση ορίζεται η επιχείρηση η οποία απασχολεί λιγότερους από 50 εργαζομένους και ο κύκλος εργασιών της ή το σύνολο του ετήσιου ισολογισμού δεν υπερβαίνει τα 10 εκατ. ευρώ. Ως μεσαία επιχείρηση ορίζεται η επιχείρηση η οποία απασχολεί λιγότερους από 250 εργαζομένους και της οποίας ο κύκλος εργασιών δεν υπερβαίνει τα 50 εκατ. ευρώ ή το σύνολο του ετήσιου ισολογισμού δεν υπερβαίνει τα 43 εκατ. ευρώ. Οι ανωτέρω κατηγορίες, παρουσιάζονται συνοπτικά στον πίνακα που ακολουθεί: Ιωάννης Πόλλας σελ. 15\n17 Κατηγορία επιχείρησης Πίνακας 1: Διάκριση μεγέθους επιχειρήσεων Αριθμός υπαλλήλων Κύκλος εργασιών ( ) ή Σύνολο προϋπολογισμού ( ) Πολύ μικρή < Μικρή < Μεσαία < Πηγή: ΕΕ (2008) Το σύνολο των επιχειρήσεων που υπάγονται στις ανωτέρω υποκατηγορίες, ορίζονται ως Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις (ΜΜΕ). Επιχείρηση με αριθμό υπαλλήλων ίσο ή μεγαλύτερο των 250 και κύκλο εργασιών άνω των 50 εκ. ή σύνολο προϋπολογισμού άνω των 43 εκ. χαρακτηρίζεται ως μεγάλη. Τα παραπάνω στοιχεία που σχετίζονται με τον αριθμό των εργαζομένων και των χρηματοοικονομικών ποσών αφορούν την τελευταία κλεισμένη διαχειριστική χρήση και υπολογίζονται σε ετήσια βάση. Το ύψος του κύκλου εργασιών υπολογίζεται χωρίς το φόρο προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ) και άλλους έμμεσους δασμούς. Για τις νεοσύστατες επιχειρήσεις των οποίων οι λογαριασμοί δεν έχουν κλείσει ακόμη, τα στοιχεία που λαμβάνονται υπόψη πρέπει να προκύπτουν από αξιόπιστες εκτιμήσεις που πραγματοποιούνται στη διάρκεια του οικονομικού έτους. Μια επιχείρηση που βρίσκεται πάνω ή κάτω από τα προαναφερθέντα όρια (αριθμός απασχολουμένων, οικονομικά μεγέθη) θα απολέσει την ιδιότητα της πολύ μικρής, μικρής ή μεσαίας επιχείρησης, εάν το γεγονός αυτό επαναληφθεί επί δύο διαδοχικά έτη. Ο αριθμός των απασχολουμένων αντιστοιχεί στον αριθμό των εργαζομένων πλήρους απασχόλησης που εργάστηκαν στην επιχείρηση καθ όλη τη διάρκεια του εξεταζόμενου χρόνου. Δε συμπεριλαμβάνονται μαθητευόμενοι ή σπουδαστές. Άτομα που εργάστηκαν ολόκληρο το έτος, οι μερικώς απασχολούμενοι ή οι απασχολούμενοι σε εποχική βάση υπολογίζονται ως κλάσματα με βάση τις ετήσιες μονάδες εργασίας. Ο ορισμός των πολύ μικρών, μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων δεν είναι δεσμευτικός παρά μόνον όσον αφορά ορισμένους τομείς, όπως οι κρατικές ενισχύσεις, η χρηματοδότηση μέσω των Διαρθρωτικών Ταμείων ή τα κοινοτικά προγράμματα, και ιδιαίτερα το πρόγραμμα-πλαίσιο για την έρευνα και την τεχνολογική ανάπτυξη. Ιωάννης Πόλλας σελ. 16\n18 Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενθαρρύνει, ωστόσο, τα κράτη μέλη, την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και το Ευρωπαϊκό Ταμείο Επενδύσεων να κάνουν χρήση του ορισμού αυτού ως σημείου αναφοράς. Με τον τρόπο αυτόν, τα μέτρα που λαμβάνονται προς όφελος των ΜΜΕ θα χαρακτηρίζονται από μεγαλύτερη συνεκτικότητα και αποτελεσματικότητα. Τα όρια που περιγράφονται στον ανωτέρω πίνακα, ισχύουν μόνον για τα στοιχεία που αφορούν ανεξάρτητες επιχειρήσεις, όπως αυτές περιγράφονται στη συνέχεια. Οι επιχειρήσεις που αποτελούν μέρος μεγαλύτερων ομίλων μπορεί να πρέπει να συμπεριλάβουν και στοιχεία που αφορούν τους υπαλλήλους/τον κύκλο εργασιών/τον ισολογισμό του ομίλου (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2013) ΣΕ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗ ΜΕ ΤΟ ΕΙΔΟΣ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ Αξίζει να αναφέρουμε ότι ο νέος ορισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, πέραν της διάκρισης σε πολύ μικρές, μικρές και μεσαίες, διακρίνει τις επιχειρήσεις σε ανεξάρτητες, συνεργαζόμενες και συνδεδεμένες, σε συνάρτηση με το είδος της σχέσης που αυτές διατηρούν με άλλες επιχειρήσεις όσον αφορά τη συμμετοχή στο κεφάλαιο, το δικαίωμα ψήφου ή το δικαίωμα άσκησης κυρίαρχης επιρροής. Οι ανεξάρτητες επιχειρήσεις είναι η πλέον συχνή περίπτωση. Πρόκειται απλώς για όλες τις επιχειρήσεις που δεν ανήκουν σε κανέναν από τους δύο άλλους τύπους επιχειρήσεων (συνεργαζόμενες ή συνδεδεμένες). Μια επιχείρηση είναι ανεξάρτητη αν: δεν διαθέτει συμμετοχή 25 % ή περισσότερο σε άλλη επιχείρηση δεν κατέχεται άμεσα κατά 25 % ή περισσότερο από άλλη επιχείρηση ή δημόσιο οργανισμό ή από κοινού από περισσότερες επιχειρήσεις συνδεδεμένες μεταξύ τους ή από δημόσιους οργανισμούς, εκτός ορισμένων εξαιρέσεων δεν συντάσσει ενοποιημένους λογαριασμούς και δεν περιλαμβάνεται στους λογαριασμούς μιας επιχείρησης η οποία συντάσσει ενοποιημένους λογαριασμούς και δεν είναι κατά συνέπεια συνδεδεμένη επιχείρηση. Μια επιχείρηση μπορεί να συνεχίσει να θεωρείται ανεξάρτητη εάν το όριο του 25 % καλυφθεί ή ξεπεραστεί, όταν πρόκειται για ορισμένες κατηγορίες επενδυτών, όπως οι «επιχειρηματικοί άγγελοι» («business angels»). Ιωάννης Πόλλας σελ. 17\n19 Ως συνεργαζόμενες επιχειρήσεις ορίζονται οι επιχειρήσεις οι οποίες δημιουργούν σημαντικές χρηματοοικονομικές εταιρικές σχέσεις με άλλες επιχειρήσεις, χωρίς η μία να μπορεί να ασκεί άμεσο ή έμμεσο ουσιαστικό έλεγχο στην άλλη. Συνεργαζόμενες είναι οι επιχειρήσεις οι οποίες δεν είναι ανεξάρτητες, αλλά ούτε συνδέονται μεταξύ τους. Μια επιχείρηση είναι «συνεργαζόμενη» με μια άλλη επιχείρηση όταν: κατέχει συμμετοχή μεταξύ 25 % και κάτω του 50 % σε αυτήν αυτή η άλλη επιχείρηση έχει συμμετοχή μεταξύ 25 % και κάτω του 50 % στην αιτούσα επιχείρηση η αιτούσα επιχείρηση δεν καταρτίζει ενοποιημένους λογαριασμούς στους οποίους να περιλαμβάνεται η εν λόγω άλλη επιχείρηση και δεν περιλαμβάνεται μέσω ενοποίησης στους λογαριασμούς εκείνης ή μιας επιχείρησης που συνδέεται με αυτή την τελευταία. Οι συνδεδεμένες επιχειρήσεις αντιστοιχούν στην οικονομική κατάσταση επιχειρήσεων οι οποίες αποτελούν μέρος μιας ομάδας, μέσω του άμεσου ή έμμεσου ελέγχου της πλειοψηφίας του κεφαλαίου ή των δικαιωμάτων ψήφου (συμπεριλαμβανομένων και μέσω των συμφωνιών ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, μέσω μετόχων που είναι φυσικά πρόσωπα) ή μέσω της εξουσίας άσκησης κυρίαρχης επιρροής σε μια επιχείρηση. Πρόκειται λοιπόν για σπανιότερες περιπτώσεις που διακρίνονται γενικά κατά τρόπο ιδιαίτερα σαφή από τους δύο προηγούμενους τύπους. Στο πλαίσιο της μέριμνας αποφυγής δυσχερειών ερμηνείας από μέρους των επιχειρήσεων, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προσδιόρισε αυτό τον τύπο επιχειρήσεων συμπεριλαμβάνοντας, όταν αυτές προσαρμόζονται στο αντικείμενο του ορισμού, τις προϋποθέσεις που δίνονται από το πρώτο άρθρο της οδηγίας 83/349/ΕΟΚ του Συμβουλίου για τους ενοποιημένους λογαριασμούς, το οποίο εφαρμόζεται από πολλών ετών. Μια επιχείρηση γνωρίζει λοιπόν κατά γενικό κανόνα κατά τρόπο άμεσο ότι οφείλει, δυνάμει της εν λόγω οδηγίας να καταρτίσει ενοποιημένους λογαριασμούς ή ότι περιλαμβάνεται μέσω ενοποίησης στους λογαριασμούς μιας επιχείρησης η οποία οφείλει να καταρτίζει τέτοιους ενοποιημένους λογαριασμούς ΣΎΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗ ΝΟΜΙΚΗ ΤΟΥΣ ΜΟΡΦΗ Σύμφωνα με το εμπορικό δίκαιο, οι επιχειρήσεις διακρίνονται σε εξής βασικές κατηγορίες, σύμφωνα με τη νομική μορφή που αποκτούν: στις Ατομικές Επιχειρήσεις, στις προσωπικές εταιρίες που μπορεί να είναι οι Ο.Ε. και οι Ε.Ε. και Ιωάννης Πόλλας σελ. 18\n20 στις εταιρίες περιορισμένης ευθύνης ή κεφαλαιουχικές, ήτοι οι Ε.Π.Ε. και οι Α.Ε., όπως αυτές περιγράφονται στη συνέχεια (Μανδύλας 2012, Μαντζάρης 2006). Η ατομική επιχείρηση έχει ως κύριο χαρακτηριστικό της την ύπαρξη ενός μόνο ιδιοκτήτη και οι σκοποί και στόχοι της ταυτίζονται με τους στόχους που θέτει αυτός. Η μορφή της επιχειρηματικής δραστηριότητας είναι απλή και συναντάται συχνά. Ομόρρυθμη Εταιρεία (ΟΕ) σύμφωνα με το άρθρο 249 του Ν. 4072/2012 (ΦΕΚ 86/Α / ), είναι σύμβαση προσωπικής εταιρείας με σκοπό τη διενέργεια εμπορικών πράξεων υπό εταιρική επωνυμία, η οποία διαμορφώνεται με την προσθήκη ενός ή όλων των ομόρρυθμων εταίρων και το διακριτικό Ο.Ε. Ομόρρυθμη είναι η προσωπική εταιρεία, η οποία αποτελείται από δύο ή περισσότερα πρόσωπα, τα οποία ευθύνονται προσωπικά, απεριόριστα και εις ολόκληρο για τυχόν χρέη της επιχείρησης. Ετερόρρυθμη εταιρεία, σύμφωνα με το άρθρο 271 του Ν. 4072/2012 (ΦΕΚ 86/Α / ), ονομάζεται η εμπορική εταιρεία, στην οποία ένας ή περισσότεροι εταίροι ευθύνονται προσωπικά, απεριόριστα και εις ολόκληρο, αποτελούν δηλαδή τους ομόρρυθμους εταίρους, ενώ ένας ή περισσότεροι εταίροι ευθύνονται περιορισμένα, μέχρι του ποσού της συνεισφοράς τους. Η Εταιρεία Περιορισμένης Ευθύνης (Ε.Π.Ε.), σύμφωνα με το άρθρο 1 του Ν. 3190/55, αποτελεί τον ενδιάμεσο τύπο μεταξύ κεφαλαιουχικών και προσωπικών εταιρειών. Χωρίζεται σε εταιρικά μερίδια. Οι εταίροι δεν ευθύνονται προσωπικά για όλα τα χρέη, αλλά μόνο μέχρι το ποσό της εισφοράς τους, ενώ για την κάλυψή τους χρησιμοποιείται τυχόν περιουσία της επιχείρησης. Κύρια όργανά της είναι η γενική συνέλευση και οι διαχειριστές. Η Ανώνυμη Εταιρεία (Α.Ε.) σύμφωνα με το άρθρο 2 του Ν. 3884/2010 (ΦΕΚ Α 168/ ), είναι η κατεξοχήν κεφαλαιουχική εταιρεία. Κάθε Α.Ε. είναι εμπορική εταιρεία, ακόμη και αν ο σκοπός της δεν είναι εμπορική επιχείρηση. Έχει νομική προσωπικότητα και θεωρείται από το νόμο ως καθαρά εμπορική επιχείρηση. Το κεφάλαιό της διαιρείται σε ισόποσα και μεταβιβάσιμα μερίδια, τις μετοχές και ο κάτοχός της μετοχής, ο οποίος ονομάζεται μέτοχος, ευθύνεται μέχρι του ποσού της συνεισφοράς του. Στη διαμόρφωση πλειοψηφιών στη διοίκηση δεν παίζουν ρόλο τα πρόσωπα, αλλά οι πλειοψηφίες των μετοχικών ή εταιρικών κεφαλαίων. Αυτό σημαίνει ότι στις επιχειρήσεις αυτές, ο κυρίαρχος του παιχνιδιού είναι ο κύριος μέτοχος, αυτός δηλαδή που κατέχει την πλειοψηφία του κεφαλαίου. Ιωάννης Πόλλας σελ. 19\n21 Οι κεφαλαιουχικές εταιρίες μπορεί να είναι είτε ιδιωτικές είτε δημόσιες (Μανδύλας, 2012). Τα ανωτέρω εμφαίνονται συγκεντρωτικά στον επόμενο πίνακα: Πίνακας 2: Τύποι επιχειρηματικής οργάνωσης Τύποι επιχειρηματικής οργάνωσης Ατομική επιχείρηση Προσωπικές εταιρίες Ιδιοκτήτης/ες Ένας ιδιοκτήτης Εταίροι-δύο ή Προσωπική ευθύνη ιδιοκτητών για τα χρέη της επιχείρησης Ο ιδιοκτήτης είναι προσωπικά υπεύθυνος περισσότεροι ιδιοκτήτες Οι γενικοί (ομόρρυθμοι εταίροι είναι προσωπικά υπεύθυνοι. Οι περιορισμένοι (ετερόρρυθμοι) δεν είναι προσωπικά υπεύθυνοι Πηγή: Μανδύλας, (2013) Εταιρίες περιορισμένης Ευθύνης Μέτοχοι πολλοί γενικά ιδιοκτήτες Οι μέτοχοι δεν είναι προσωπικά υπεύθυνοι ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟΝ ΚΛΑΔΟ ΠΟΥ ΑΝΗΚΟΥΝ Άλλο ένα χαρακτηριστικό των επιχειρήσεων βάση του οποίου μπορούν να διακριθούν μεταξύ τους, είναι ο κλάδος στον οποίο δραστηριοποιούνται. Οι τέσσερις κατηγορίες που μπορεί να υπάγεται μια επιχείρηση είναι οι πρωτογενείς, οι δευτερογενείς, οι τριτογενείς και οι τεταρτογενείς,. Σημειώνεται ότι μια επιχείρηση δύναται να ανήκει σε περισσότερους από έναν κλάδο. Ο πρωτογενείς επιχειρήσεις αφορούν αυτές που δραστηριοποιούνται στην παραγωγική δραστηριότητα. Πρόκειται για επιχειρήσεις που αποσπούν πρώτες ύλες από τη φύση (Γιαννατσής και Φωτήλας, 2012). Μερικά παραδείγματα αποτελούν οι επιχειρήσεις παραγωγής ενέργειας, τα λατομεία, τα ορυχεία, γεωργίας κτλ. Ιωάννης Πόλλας σελ. 20\n22 Χαρακτηριστικό τους γνώρισμα είναι ότι χωρίς αυτές δε μπορούν να υπάρξουν οι άλλοι τομείς. Στην κατηγορία των δευτερογενών ανήκουν οι επιχειρήσεις μεταποίησης πρώτων υλών που προέρχονται από τον πρωτογενή τομέα. Οι επιχειρήσεις αυτές επεξεργάζονται προϊόντα πρωτογενούς παραγωγής ώστε να παραχθούν πιο σύνθετα αγαθά (είδη διατροφής, μηχανές, ενδύματα, συσκευές κ.α). Βασικοί τύποι επιχειρήσεων είναι οι βιοτεχνίες και οι βιομηχανίες. Στις βιοτεχνίες χρησιμοποιούνται λίγα μηχανήματα, απασχολείται μικρός αριθμός υπαλλήλων και παράγεται μικρός όγκος προϊόντων. Χαρακτηριστικά των βιοτεχνικών επιχειρήσεων αποτελούν τα μικρό κεφάλαιο, ο απλός εξοπλισμός, τα χαμηλά σταθερά κόστη, ο προσανατολισμός σε εγχώρια/ τοπική αγορά και η μεγάλη ευελιξία. Οι βιομηχανίες χρησιμοποιούν πιο σύγχρονο εξοπλισμό και απασχολούν εξειδικευμένο προσωπικό. Αξιοσημείωτο είναι ότι επιτυγχάνεται μεγάλος όγκος παραγωγής σε μικρό χρονικό διάστημα. Στοιχεία που χαρακτηρίζουν τέτοιου είδους επιχειρήσεις είναι το υψηλό κεφάλαιο, το χαμηλό κόστος ανά μονάδα προϊόντος, το υψηλό ποσοστό σταθερού κόστους και η μικρή ευελιξία (Γιαννατσής και Φωτήλας, 2012). Οι τριτογενείς επιχειρήσεις έχουν ως αντικείμενο απασχόλησης την κυκλοφορία/ εμπορία αγαθών. Πρόκειται για εμπορικές επιχειρήσεις που συνδέουν τους παραγωγούς με τους καταναλωτές. Σε αυτό τον τομέα ανήκουν επιχειρήσεις λιανικού και χονδρικού εμπορίου, οι μεταφορικές καθώς και οι επιχειρήσεις που πραγματοποιούν εισαγωγές και εξαγωγές (Γιαννατσής και Φωτήλας, 2012). Οι τεταρτογενείς επιχειρήσεις δραστηριοποιούνται στον τομέα παροχής υπηρεσιών. Τέτοιες επιχειρήσεις είναι οι τράπεζες, οι τουριστικές επιχειρήσεις, οι νομικές εταιρείες, τα χρηματιστηριακά γραφεία κ.α (Γιαννατσής και Φωτήλας, 2012) ΒΑΣΗ ΤΟΥ ΚΕΡΔΟΣΚΟΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Με κριτήριο την επίτευξη ή όχι του κέρδους ως στόχο μιας επιχείρησης, μπορούμε να διακρίνουμε δύο κατηγορίες, τις επιχειρήσεις κερδοσκοπικού και μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Οι κερδοσκοπικές ή ποριστικές επιχειρήσεις, επιδιώκουν στην πραγματοποίηση επιχειρηματικού κέρδους. Ανήκουν συνήθως στον ιδιωτικό τομέα και διακρίνονται για την ευελιξία τους. Το κέρδος κατανέμεται σε τρία συνήθως μέρη (Γιαννατσής και Φωτήλας, 2012): Ιωάννης Πόλλας σελ. 21\n23 αποθεματικό / κεφάλαιο κίνησης, το απόθεμα δηλαδή των χρημάτων για λειτουργικά έξοδα, επένδυση σε εξοπλισμό και πάγια, πχ κτίρια και απόδοση στους επιχειρηματίες / ιδιοκτήτες / επενδυτές (μέτοχοι, εταίροι κλπ) και εργαζομένους. Οι μη κερδοσκοπικές επιχειρήσεις (οργανισμοί), αποτελούν τις επιχειρήσεις εκείνες που δεν αποβλέπουν απαραίτητα σε επιχειρηματικά κέρδη και καλύπτουν συνήθως βασικές ανθρώπινες και κοινωνικές ανάγκες, ενώ είθισται μέτοχος ή ιδιοκτήτης να είναι το Δημόσιο. Διακρίνονται σε τρία είδη: o Κτητικές, οι οποίες επιδιώκουν τα έσοδα να υπερβαίνουν τις δαπάνες έτσι ώστε το πλεόνασμα να επενδυθεί εκ νέου στην επιχείρηση για τη βελτίωση των προϊόντων ή υπηρεσιών που παράγει. Παράδειγμα αποτελούν οι ΔΕΗ, ΟΤΕ, ΟΣΕ, ΕΛΤΑ, αν και ο κερδοσκοπικός χαρακτήρας των συγκεκριμένων διαφοροποιείται κατά περίπτωση ανάλογα με το βαθμό συμμετοχής ιδιωτών επενδυτών. o Εξισωτικές, οι οποίες επιδιώκουν τα έσοδα να είναι ίσα με τις δαπάνες και στοχεύουν συνήθως στην παροχή κοινωνικών υπηρεσιών. Τα έσοδα ή τα έξοδά τους είναι σταθερά και γίνεται αντίστοιχη προσαρμογή. Εξισωτικούς οργανισμούς αποτελούν πχ τα εκπαιδευτικά ιδρύματα, τα νοσοκομεία, οι δημοτικές επιχειρήσεις κλπ. o Ελλειμματικές, στις οποίες τα έσοδα υπολείπονται των δαπανών. Συνήθως τα ελλείμματα προκύπτουν λόγω της κακής διαχείρισης ή του κακού προγραμματισμού και όχι σκόπιμα. Αντιπροσωπευτικοί ελλειμματικοί οργανισμοί αποτελούν τα νοσοκομεία, τα ορφανοτροφεία και άλλα δημόσια ιδρύματα. Ιωάννης Πόλλας σελ. 22\n24 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο ΜΙΚΡΟΜΕΣΑΙΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ Ιωάννης Πόλλας σελ. 23\n25 2.1 ΟΡΙΣΜΟΣ ΜΙΚΡΟΜΕΣΑΙΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Ο πιο έγκυρος οδηγός που παράλληλα ορίζει τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ), είναι αυτός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο οποίος περιγράφηκε προηγουμένως. Έτσι, στην κατηγορία των μικρομεσαίων επιχειρήσεων (ΜΜΕ) ανήκουν οι πολύ μικρές, οι μικρές και οι μεσαίες επιχειρήσεις. Στη βιβλιογραφία, πέραν του προηγούμενου ορισμού, απαντάται πλήθος άλλων που προσπαθούν να ορίσουν την έννοια των πολύ μικρών, μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων. Σύμφωνα με τους Storey D.J. e.al.(2011), ένας επιτυχής ορισμός της μικρής επιχείρησης θα πρέπει να περιλαμβάνει τρία στοιχεία. Πρώτον, θα πρέπει να εμφανίζει με ουσιαστικό τρόπο τα χαρακτηριστικά του μικρού, ήτοι η απουσία ισχύος στην αγορά, ο υψηλός βαθμός ρίσκου και αβεβαιότητας καθώς και η αυτονομία ατόμων που διαχειρίζονται τη δική του επιχείρηση. Δεύτερον, χρειαζόμαστε έναν ορισμό που θα επιτρέπει τη διενέργεια έγκυρων συγκρίσεων εντός της ίδιας χώρας και μεταξύ διαφορετικών επαγγελματικών κλάδων και περιοχών. Τρίτον, ο ορισμός θα πρέπει να παρουσιάζει συνέπεια όταν γίνονται συγκρίσεις στο χρόνο, ώστε αν μπορεί αν εκτιμηθεί με ασφάλεια αν μια χώρα έγινε, π.χ. περισσότερο ή λιγότερο επιχειρηματική στη διάρκεια μιας δεκαετίας. Ίσως τον πιο καθοριστικό ορισμό της μικρής επιχείρησης να τον έδωσε ο Bolton (1971). Πρόκειται για ιστορική έκθεση, καθώς ήταν μια από τις πρώτες φορές που κάποια κυβέρνηση πήρε την πρωτοβουλία να ερευνήσει την εμπειρία της μικρής επιχείρησης. Ο Bolton συμπέρανε ότι μια μικρή επιχείρηση έπρεπε αν ανήκει στο ίδιο ή στα ίδια άτομα που τη διοικούν, να είναι νομικά ανεξάρτητη και να έχει μικρό μερίδιο της αγοράς. Η έμφαση που έδωσε ο Bolton στο συνδυασμό ιδιοκτησίας και διοίκησης έχει σκοπό τη διάκριση των μικρών από τις μεγάλες επιχειρήσεις, τις οποίες διαχειρίζονται συνήθως επαγγελματίες manager για λογαριασμό των μετόχων. Τέλος, η έμφαση του Bolton στο γεγονός ότι οι μικρές επιχειρήσεις κατέχουν μικρό μερίδιο της αγοράς, είναι για να δείξει ότι οι μικρές επιχειρήσεις δε διαθέτουν ισχύ στην αγορά. Στις μεγάλες επιχειρήσεις, οι ιδιοκτήτες και τα διοικητικά στελέχη έχουν την τάση να είναι διαφορετικά άτομα ή ομάδες ατόμων. Οι Curran και Blackburn (2001), προτείνουν μια πιο εμπειρική προσέγγιση, σύμφωνα με την οποία οι ίδιοι οι ιδιοκτήτες καλούνται να κρίνουν αν η επιχείρησή τους είναι μικρή. Το κύριο πλεονέκτημα αυτής της μεθόδου είναι ότι μάλλον συλλαμβάνει καλύτερα τον πολυδιάστατο χαρακτήρα των μικρών επιχειρήσεων. Κάτι Ιωάννης Πόλλας σελ. 24\n26 τέτοιο μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντικό αν θέλουμε να κατανοήσουμε τη συμπεριφορά των μικρών επιχειρήσεων. 2.2 ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΜΙΚΡΟΜΕΣΑΙΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Η οικονομική και κοινωνική σημασία της λειτουργίας των ΜΜΕ είναι πολύ μεγάλη. Ιδιαίτερα στη χώρα μας, οι επιχειρήσεις αυτές αποτελούν την πλειοψηφία των επιχειρήσεων και συμβάλλουν σημαντικά στην αντιμετώπιση της ανεργίας. Τα μεγάλα συγκριτικά πλεονεκτήματα των ΜΜΕ συνοψίζονται στα παρακάτω (Μαντζάρης 2006, Λυμπερόπουλος 2012): o Αξιοποίηση επιχειρηματικών ταλέντων. o Συμβολή στην πληρέστερη απασχόληση των συντελεστών παραγωγής. o Πληρέστερη αξιοποίηση του καταναλωτικού κοινού. o Άμεση εποπτεία του προσωπικού. o Καινοτομίες. o Δημιουργία θέσεων εργασίας. o Διευκόλυνση των μεγάλων επιχειρήσεων. o Την έλλειψη γραφειοκρατίας και τη δυνατότητα ταχύτερης λήψης αποφάσεων. o Την πλήρη αφοσίωση ή και πλήρη ταύτιση των διοικούντων και των στελεχών τους με την επιχειρηματική κουλτούρα και τους επιχειρηματικούς στόχους. o Την ταχύτερη αντίδραση στις ενέργειες του ανταγωνισμού. o Την εξειδίκευσή τους σε μικρές πολύ συγκεκριμένες και εξειδικευμένες αγορές. o Την υπερεκμετάλλευση που επιβάλλουν οι επιχειρηματίες στους εαυτούς τους, εργαζόμενοι περισσότερες ώρες από τον μέσο εργαζόμενο. o Τις στενές σχέσεις των διοικούντων με τους πελάτες τους. o Τη μεγαλύτερη υποκίνηση των στελεχών τους, σε ορισμένες περιπτώσεις, που τους δίνει τη δυνατότητα ανάπτυξης της δημιουργικότητάς τους. Στα πλεονεκτήματα αυτά μπορούμε να αναφέρουμε επίσης την ευελιξία και την προσαρμοστικότητα τους, την ταχύτητα λήψεως αποφάσεων, την ανθεκτικότητα τους στην οικονομικές διακυμάνσεις, την ικανότητά τους να εξειδικεύονται στην παραγωγή προϊόντων που ανταποκρίνονται σε ειδική ζήτηση ή που δεν μπορούν να Ιωάννης Πόλλας σελ. 25\n27 παραχθούν μαζικά, τη συμπληρωματικότητά τους, τη διασπορά τους στο χώρο και την αξιοποίηση των τοπικών πόρων. Τα παραπάνω πλεονεκτήματα των ΜΜΕ προσδίδουν ανθεκτικότητα στις κρίσεις σε όσες μπορούν να τα αξιοποιήσουν καλύτερα. Η πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι ΜΜΕ στις μέρες μας είναι να δημιουργήσουν με τους περιορισμένους ανθρώπινους και υλικούς πόρους τους μια βιώσιμη και ανταγωνιστική επιχείρηση, υιοθετώντας επιχειρηματικές στρατηγικές, οι οποίες θα τους επιτρέψουν να βελτιώσουν τα μερίδια αγοράς τους στην εγχώρια αγορά και να επεκτείνουν τις δραστηριότητές τους σε ξένες αγορές. Η διεθνοποίηση της δράσης των ΜΜΕ τους δίνει τα εξής πλεονεκτήματα: αυξάνει την παραγωγικότητά τους λόγω εκσυγχρονισμού των οργανωτικών τους δομών και των μεθόδων παραγωγής, ανοίγει νέους ορίζοντες σε δυνητικά πιο κερδοφόρες αγορές, δίνει πρόσβαση σε ιδέες για καινοτόμα προϊόντα και νέες τεχνολογίες, αλλά και επεκτείνεται ο κύκλος ζωής των προϊόντων τους. Παράλληλα, μειώνονται τα σταθερά έξοδά τους ανά μονάδα, εξομαλύνονται οι διακυμάνσεις της παραγωγής λόγω εποχικότητας και δίνονται διέξοδοι στην πλεονάζουσα παραγωγική τους δυναμικότητα σε περιόδους ύφεσης. Επίσης, δίνεται η δυνατότητα ανάπτυξης πέραν των ορίων μιας μικρής και κορεσμένης ή μιας συρρικνούμενης αγοράς. 2.3 ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΜΙΚΡΟΜΕΣΑΙΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Πέραν όμως των πλεονεκτημάτων, οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις παρουσιάζουν και μειονεκτήματα, τα οποία σύμφωνα με τους Λυμπερόπουλο (2012) και Γιαννατσή και Φωτήλα (2012), μπορούν να συνοψιστούν ως ακολούθως: o Σχετικά περιορισμένη πιστοληπτική ικανότητα. o Έλλειψη αξιολόγησης υλικοτεχνικής υποδομής. o Χαμηλή εξειδίκευση και τεχνική μόρφωση του προσωπικού. o Μη εφαρμογή σύγχρονων μεθόδων διοίκησης. o Μέτριος ως ανύπαρκτος προγραμματισμός και έλεγχος. o Αδυναμία προμήθειας υλικών με καλούς όρους. o Δεν επενδύουν σε καινοτομία και έρευνα και ανάπτυξη νέως προϊόντων. o Μέτρια ή κακή συνήθως ποιότητα. o Ανυπαρξία οικονομιών κλίμακας. o Υψηλή νηπιακή θνησιμότητα. Ιωάννης Πόλλας σελ. 26\n28 o Ανεπάρκεια πληροφοριών σχετικά με τις εξελίξεις της τεχνολογίας και τις διαφοροποιήσεις των προτιμήσεων των καταναλωτών. o Μικρές δυνατότητες χρηματοδότησης. o Αναποτελεσματικά συστήματα διοίκησης. o Έλλειψη εκπαιδευμένων στελεχών και εξειδικευμένου προσωπικού. o Ελλιπείς γνώσεις για την αξιοποίηση των παρουσιαζομένων ευκαιριών στις διεθνείς αγορές. 2.4 ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ ΚΑΙ ΑΠΟΤΥΧΙΑΣ ΤΩΝ ΜΜΕ Χαρακτηριστικό φαινόμενο στη λειτουργία των ΜΜΕ είναι η υψηλή συχνότητα ίδρυσή τους και η επίσης υψηλή συχνότητα εξαφάνισής τους. Ένα αρκετά μεγάλο ποσοστό των επιχειρήσεων αυτών εξαφανίζεται λίγο διάστημα μετά την ίδρυσή τους. Πολλοί παράγοντες συντελούν στην επιτυχία ή στην αποτυχία των επιχειρήσεων αυτών. Μπορεί να είναι ενδογενείς, δηλαδή παράγοντες που οφείλονται καθαρά στον τρόπο λειτουργίας της επιχείρησης, μπορεί να είναι όπως και άλλοι που δεν οφείλονται στην ίδια, αλλά στο περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργεί (οικονομικοί, κοινωνικοί κτλ (Μαντζάρης, 2006). Οι κυριότεροι παράγοντες επιτυχίας των ΜΜΕ συνίστανται στους εξής: Η έφεση του ιδιοκτήτη για σκληρή δουλειά και αποτελεσματική διοίκηση. Η ύπαρξη αγοράς και επαρκούς ζήτησης. Η διοικητική ικανότητα του επιχειρηματία. Η τύχη και η προνοητικότητα. Αντίστοιχα, τους κυριότερους παράγοντες αποτυχίας αποτελούν: Η έλλειψη διοικητικής ικανότητας. Η έλλειψη αποτελεσματικού ελέγχου. Η αδιαφορία. Η έλλειψη επαρκών χρηματικών κεφαλαίων. Επιπλέον παράγοντες αποτυχίας μπορεί να είναι η ανεπαρκής οργανωτική και τεχνολογική δομή, η χαμηλή στάθμη εκπαίδευσης των στελεχών, οι δυσχέρειες στις σχέσεις τους με προμηθευτές και πελάτες, οι δυσκολίες διάθεσης προϊόντων, η περιορισμένη δυνατότητα για άσκηση πιέσεων κτλ. Ιωάννης Πόλλας σελ. 27\n29 2.5 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΜΜΕ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Σήμερα αναγνωρίζεται πλέον ευρύτερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση η σημασία και ο ρόλος των ΜΜΕ για την ανάπτυξη και τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Η Κοινότητα και τα Κράτη Μέλη, σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, έχουν θεσπίσει μια σειρά από μέτρα πολιτικής και προγράμματα υποστήριξης. Οι κατευθύνσεις της Λευκής Βίβλου και οι νέοι Κανονισμοί των Διαρθρωτικών ταμείων (πακέτα Σαντέρ και Πρόντι) έδωσαν έμφαση στη λήψη ειδικών μέτρων για τις ΜΜΕ μέσω των Κοινοτικών Πλαισίων Στήριξης (Εθνικά και Περιφερειακά Λειτουργικά Προγράμματα). Τα μέτρα που λαμβάνονται από τα κράτη μέλη παρουσιάζουν σημαντικό βαθμό σύγκλισης μεταξύ των επιμέρους πολιτικών (Μαντζάρης, 2006). Η πολιτική της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τις ΜΜΕ έγκειται κατ αρχάς στη διαμόρφωση ενός γενικού πλαισίου που περιλαμβάνει κάθε τύπου μέτρα που θεωρούνται ότι προωθούν την επιχειρηματικότητα και προάγουν την ανταγωνιστικότητα αυτού του τύπου επιχειρήσεων. Η πρωτοβουλία Small Business Act (SBA), ορίζει το γενικό αυτό πλαίσιο. Διαμορφώθηκε το 2008 έπειτα από αρκετές προηγούμενες διαβουλεύσεις και επιμέρους αποφάσεις και αναπτύσσεται σε δέκα συγκεκριμένους άξονες, οι οποίοι στη συνέχεια ειδικεύονται με συγκεκριμένες θεσμικές προβλέψεις και διοικητικές προσαρμογές που επιτρέπουν και διευκολύνουν την εφαρμογή της πολιτικής. Η πρωτοβουλία SBA επικυρώθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο το Δεκέμβριο του 2008 και έκτοτε παρακολουθείται συστηματικά ώστε αφενός να αξιολογείται η πρόοδος συνολικά αλλά και σε κάθε κράτος μέλος και αφετέρου να διαπιστώνονται τυχόν ανάγκες για πρόσθετες διορθωτικές παρεμβάσεις προκειμένου να προάγονται συνολικά και ισόρροπα οι στόχοι της (Storey et al., 2011). Ο στόχος πολλών από τα μέτρα που λαμβάνονται είναι να διαφυλαχθούν οι υπάρχουσες θέσεις απασχόλησης, μέσω της υποστήριξης των υφιστάμενων ΜΜΕ και επιπλέον να δημιουργηθούν νέες θέσεις εργασίας μέσω της υποστήριξης των νεοϊδρυομένων επιχειρήσεων κατά τη φάση έναρξης των δραστηριοτήτων τους, αλλά και μέσω της προώθησης επιχειρήσεων που παρουσιάζουν ιδιαίτερα αξιόλογες προοπτικές από πλευράς ανάπτυξης και απασχόλησης (Μαντζάρης, 2006). Οι πολύ μικρές, μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις διαδραματίζουν πολύ σημαντικό ρόλο στην ευρωπαϊκή οικονομία. Είναι μεγάλη πηγή επιχειρηματικών δεξιοτήτων, Ιωάννης Πόλλας σελ. 28\n30 καινοτομίας και απασχόλησης. Στη διευρυμένη Ευρωπαϊκή Ένωση των 27 χωρών, 23 εκατ. περίπου ΜΜΕ προσφέρουν γύρω στις 75 εκατ. θέσεις απασχόλησης και αντιπροσωπεύουν το 99% του συνόλου των επιχειρήσεων. Το 85% των καθαρών νέων θέσεων εργασίας στην ΕΕ μεταξύ του 2002 και του 2010 δημιουργήθηκαν από τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ). Το ποσοστό αυτό είναι σημαντικά υψηλότερο από το 67% που είναι το μερίδιο των ΜΜΕ στη συνολική απασχόληση. Κατά τη διάρκεια της εν λόγω περιόδου, η καθαρή απασχόληση στην οικονομία των επιχειρήσεων της ΕΕ αυξήθηκε σημαντικά, με τη δημιουργία 1,1 εκατομμυρίων νέων θέσεων εργασίας κατά μέσο όρο ετησίως. Αυτά είναι τα κύρια αποτελέσματα μελέτης σχετικά με την ουσιαστική συμβολή των ΜΜΕ στη δημιουργία θέσεων εργασίας που παρουσίασε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2013). Με 1% ετησίως, η αύξηση της απασχόλησης για τις ΜΜΕ ήταν υψηλότερη από ότι για τις μεγάλες επιχειρήσεις, για τις οποίες η τιμή ήταν 0,5%. Σαφή εξαίρεση αποτελεί ο τομέας του εμπορίου, στον οποίο η απασχόληση στις ΜΜΕ αυξήθηκε κατά 0,7% ετησίως, έναντι 2,2% στις μεγάλες επιχειρήσεις. Αυτό οφείλεται στη σημαντική αύξηση των μεγάλων εμπορικών επιχειρήσεων, ιδίως στους τομείς των πωλήσεων, της συντήρησης και της επισκευής των μηχανοκίνητων οχημάτων (Ευρωπαϊκή Ένωση, 2012). Εντός της τάξης μεγέθους των ΜΜΕ, οι πολύ μικρές επιχειρήσεις (με λιγότερο από 10 εργαζομένους) είναι υπεύθυνες, με 58%, για το υψηλότερο ποσοστό της συνολικής καθαρής ανάπτυξης της απασχόλησης στην οικονομία των επιχειρήσεων. Οι νέες επιχειρήσεις (κάτω των πέντε ετών) είναι υπεύθυνες για τη συντριπτική πλειονότητα των νέων θέσεων εργασίας, ενώ αυτές που δραστηριοποιούνται στον τομέα των επιχειρηματικών υπηρεσιών δημιουργούν περισσότερο από το ένα τέταρτο (27%) των νέων θέσεων εργασίας, ενώ η αντίστοιχη συμβολή των νέων επιχειρήσεων στον τομέα των μεταφορών και των επικοινωνιών είναι μικρότερη (6%) (Ευρωπαϊκή Ένωση, 2012). Ο αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, κ. Antonio Tajani, αρμόδιος για την επιχειρηματικότητα και τη βιομηχανία, δήλωσε: «Την κρίσιμη αυτή στιγμή για την ευρωπαϊκή οικονομία, βλέπουμε τις μικρές επιχειρήσεις να διαδραματίζουν και να επιβεβαιώνουν τον ρόλο τους ως κύριων δημιουργών νέων θέσεων εργασίας. Το σημαντικό μερίδιό τους στη δημιουργία θέσεων εργασίας υπογραμμίζει τη μεγαλύτερη από ποτέ οικονομική σημασία των ΜΜΕ και την ανάγκη υποστήριξής τους σε όλα τα Ιωάννης Πόλλας σελ. 29\n31 επίπεδα. Οι μικρές και οι νέες επιχειρήσεις είναι σαφώς το κλειδί για την αποκατάσταση της οικονομικής ανάπτυξης» (Ευρωπαϊκή Ένωση, 2012). Από την ιστοσελίδα του Ινστιτούτου Μικρών Επιχειρήσεων της Γενικής Συνομοσπονδίας Επαγγελματιών Βιοτεχνών Εμπόρων Ελλάδας (ΙΜΕΓΣΕΒΕΕ) (2013α), αντλούμε στοιχεία αναφορικά με των αριθμό τα ων επιχειρήσεων που υφίστανται αυτή τη στιγμή στην ελληνική επικράτεια σε συνάρτηση με την Ευρωπαϊκή Ένωση των 27, τα οποία και παρουσιάζονται στον ακόλουθο πίνακα: Πίνακας 3: Πλήθος επιχειρήσεων στην Ελλάδα και στην ΕΕ των 27 Ελλάδα Ευρωπαϊκή Ένωση των 27 Αριθμός επιχειρήσεων Μερίδιο (%) Μερίδιο (%) Πολύ μικρές ,6 92,2 Μικρές ,0 6,5 Μικρομεσαίες ,4 1,1 Σύνολο ΜΜΕ ,9 99,8 Μεγάλες 399 0,1 0,2 Σύνολο ,0 100,0 Πηγή: ΙΜΕΓΣΕΒΕΕ, (2013α) Στο διάγραμμα που ακολουθεί, εμφαίνεται το ποσοστό των απασχολουμένων στις πολύ μικρές επιχειρήσεις (1-9 άτομα), στο σύνολο της απασχόλησης. Διάγραμμα 1: Ποσοστό απασχολούμενων στις πολύ μικρές επιχειρήσεις Πηγή: Eurostat, (2010), ΙΜΕΓΣΕΒΕΕ (2013α) Ιωάννης Πόλλας σελ. 30\n32 Τα στοιχεία της Eurostat καταδεικνύουν με τον πιο ενδεικτικό τρόπο τη μεγάλη συμβολή των πολύ μικρών επιχειρήσεων στην ελληνική οικονομία. Η Ελλάδα καταγράφει σήμερα το μεγαλύτερο ποσοστό απασχολούμενων στις πολύ μικρές επιχειρήσεις στο σύνολο της απασχόλησης, με ποσοστό 58%, όταν ο μέσος όρος της ΕΕ των 27 είναι σχεδόν 30%. Ωστόσο, πολλές φορές έρχονται αντιμέτωπες με ατέλειες της αγοράς. Οι ΜΜΕ έχουν συχνά δυσκολίες στην εξεύρεση κεφαλαίων ή πίστωσης, ιδιαίτερα όταν βρίσκονται στο στάδιο της εκκίνησης. Επίσης, λόγω των περιορισμένων πόρων που διαθέτουν έχουν μικρότερη πρόσβαση στις νέες τεχνολογίες ή στην καινοτομία. Για όλους αυτούς τους λόγους, η υποστήριξη των ΜΜΕ αποτελεί μία από τις προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την οικονομική ανάπτυξη, τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης, καθώς και την οικονομική και κοινωνική συνοχή (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2013). Σύμφωνα με το Μαντζάρη (2006), η Ευρωπαϊκή Ένωση, στην προσπάθειά της να στηρίξει της ΜΜΕ και για την εναρμόνιση των πολιτικών των διαφόρων κρατών μελών σε ενιαία πολιτική, έχει θεσπίσει και εφαρμόζει επί σειρά ετών μια σειρά από μέτρα για τη διευκόλυνση της δημιουργίας και ανάπτυξης των ΜΜΕ εντός των ορίων της, τα οποία στοχεύουν στη: Μείωση των διοικητικών ή νομοθετικών περιορισμών. Βελτίωση του δημοσιονομικού περιβάλλοντος για τις ΜΜΕ. Μείωση των περιορισμών που είναι αποτέλεσμα της κοινωνικής νομοθεσίας. Ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των ΜΜΕ. Τα μέτρα αυτά, τείνουν να επικεντρωθούν στα κράτη μέλη στα παρακάτω βασικά χαρακτηριστικά πεδία πολιτικής: Ανάπτυξη νέων επιχειρήσεων με λιγότερη γραφειοκρατία. Έρευνα και ανάπτυξη (Ε&Α) ως σημαντικό μέσο βελτίωσης της ποιότητας και της ανταγωνιστικότητας. Ευνοϊκότερη χρηματοδότηση των νέων επιχειρήσεων. Επενδύσεις σε επιχειρήσεις αιχμής. Εξαγωγές σε εκτός Ε.Ε. αγορές και διευκόλυνση της εξωστρέφειας. Συνεργασία μεταξύ επιχειρήσεων για διείσδυση σε νέες αγορές. Κατάρτιση και επαγγελματική εκπαίδευση συνεργατών. Δημιουργία απασχόλησης σε νέους και καινοτόμους τομείς. Ιωάννης Πόλλας σελ. 31\n33 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ Ιωάννης Πόλλας σελ. 32\n34 3.1 ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ Οικονομική κρίση είναι το φαινόμενο κατά το οποίο μια οικονομία χαρακτηρίζεται από μια διαρκή και αισθητή μείωση της οικονομικής δραστηριότητας. Όταν λέμε οικονομική δραστηριότητα αναφερόμαστε σε όλα τα μακροοικονομικά μεγέθη της οικονομίας, όπως η απασχόληση, το εθνικό προϊόν, οι τιμές, οι επενδύσεις κλπ. Ο βασικότερος δείκτης οικονομικής δραστηριότητας είναι οι επενδύσεις, οι οποίες, όταν αυξομειώνονται, συμπαρασύρουν μαζί τους και όλα τα υπόλοιπα οικονομικά μεγέθη (Τσίσσιος, 2013). Οι οικονομικές κρίσεις κυρίως χαρακτηρίζονται από έλλειψη ρευστότητας στις καθημερινές συναλλαγές, αδυναμία πληρωμής οικονομικών υποχρεώσεων, αύξηση ανεργίας λόγω χαμηλής κατανάλωσης και αγοραστικής δύναμης και αρνητική ψυχολογία, ως γενεσιουργός αιτία διακράτησης πόρων που σε άλλη εποχή θα διοχετεύονταν για επενδύσεις ή αγορές. Σήμερα πλέον όλοι οι οικονομολόγοι αποδέχονται την ιδέα των περιοδικών διακυμάνσεων των μεταβλητών οι οποίες ταξινομούνται σύμφωνα με την διάρκεια τους (van Duijn, 1983). O Schumpeter (1942) διέκρινε τους παρακάτω τύπους κυκλικών διακυμάνσεων: 1. Kitchin ή αποθεματικός κύκλος με διάρκεια 3-5 χρόνια. 2. Jouglar ή επενδυτικός κύκλος με διάρκεια 7-11 χρόνια, ο οποίος συνδέεται με μικρού μεγέθους καινοτομίες και με διακυμάνσεις στις επενδύσεις. 3. Kuznetz κύκλος με διάρκεια χρόνια, ο οποίος συνδέεται με διακυμάνσεις στην κατασκευαστική δραστηριότητα. 4. Kondratieff κύκλος ή μακρά κύματα με διάρκεια χρόνια, ο οποίος συνδέεται με μεγάλου μεγέθους καινοτομίες όπως η δημιουργία σιδηρόδρομων, ηλεκτρισμός, μαζική παραγωγή αυτοκινήτων, ηλεκτρονική τεχνολογία, γενικά καινοτομίες που χαρακτηρίζουν μια ολόκληρη εποχή. Η αρχική ιδέα για τις οικονομικές κρίσεις είναι η θεωρία των μακρών κυμάτων που ανέπτυξε ο Kondratieff (1935) όταν ξεκίνησε να επεξεργάζεται στοιχεία χρονολογικών σειρών και ποσοτήτων διαφόρων βασικών προϊόντων (σιτάρι, χρυσός, κλπ). Στο συμπέρασμα που κατέληξε περιγράφει ότι οι καπιταλιστικές οικονομίες υπόκεινται σε μακροχρόνιες κυκλικές διακυμάνσεις διάρκειας έτη. Η φάση της άνθησης των μακρών κυμάτων διαρκεί όσο και η φάση της καθόδου (κρίσης) και έχουν σχεδόν πάντα διεθνή χαρακτήρα. Ιωάννης Πόλλας σελ. 33\n35 Διάγραμμα 2: Απεικόνιση Μακρών Κυμάτων με τις εκδηλώσεις κρίσεων Πηγή: Νάσιος, ΤΑ ΣΤΑΔΙΑ ΜΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ Μπορεί άραγε να προβλεφτεί ή να εντοπιστεί πότε θα ξεσπάσει μια κρίση; η απάντηση είναι φυσικά και ναι, μέσα από τον υπολογισμό της πτωτικής τάσης του κέρδους, και φυσικά από την περιοδικότητα που πλέον αποδεδειγμένα αυτές ξεσπούν. Μπορεί να ειπωθεί ότι πριν ξεσπάσει η κρίση, που είναι η κύρια φάση του οικονομικού κύκλου όπου εκδηλώνονται βίαια οι παραβιασμένες αναλογίες της αναπαραγωγής, τα πρώτα συμπτώματα της εμφανίζονται στη σφαίρα της ανταλλαγής. Δηλαδή η πώληση των εμπορευμάτων γίνεται δύσκολη, ο καπιταλιστής, που δεν πούλησε τα εμπορεύματά του, δεν μπορεί να αγοράσει τα μέσα παραγωγής. Ακόμα αυξάνεται ο δανεισμός των επιχειρήσεων από τις τράπεζες, τα επιτόκια αυξάνονται και η ζήτηση χρημάτων επίσης. Αρκετές τράπεζες χρεοκοπούν, οι επιχειρήσεις κλείνουν, η ανεργία διαρκώς αυξάνει. Επιπλέον η παραγωγή σε άλλες επιχειρήσεις σταματάει και σε άλλες μειώνεται, ενώ τέλος η πτώση της παραγωγής συνεχίζεται μέχρι τη στιγμή που αποκαθίσταται η αντιστοιχία ανάμεσα στην παραγωγή και στην κατανάλωση. Στην δεύτερη φάση στην διάρκεια της ύφεσης (στασιμότητα που μπορεί να διαρκέσει αρκετό καιρό) συμβαίνουν τα εξής παρακάτω: η παραγωγή παύει να μειώνεται, αλλά και δεν αυξάνεται, ο αριθμός των χρεοκοπημένων επιχειρήσεων και τραπεζών ελαττώνεται, ενώ τα αποθέματα εμπορευμάτων βαθμιαία απορροφώνται. Αρκετά συχνά οι επιχειρήσεις καταστρέφουν ένα μέρος των εμπορευμάτων για να συγκρατήσουν την πτώση των τιμών. Η προσφορά χρήματος αρχίζει να μεγαλώνει και οι επιχειρήσεις αρχίζουν να αναζητούν τρόπους αξιοποίησης των κεφαλαίων Ιωάννης Πόλλας σελ. 34\n36 τους. Στο τελευταίο στάδιο οι επιχειρήσεις για να πάρουν το μέσο κέρδος δυναμώνουν την εκμετάλλευση και αρχίζουν να εισάγουν τεχνικές τελειώσεις (εφευρέσεις), να ανανεώνουν το πάγιο κεφάλαιό τους. Έτσι, συντελείται το πέρασμα από τη στασιμότητα στην αναζωογόνηση (Νάσιος, 2012). Στο τρίτο στάδιο έρχεται η αναζωογόνηση, χάρη στον τεχνικό εξοπλισμό της παραγωγής μεγαλώνει η ζήτηση μηχανών και η ανεργία μειώνεται. Ύστερα από όλα αυτά, η οικονομία φτάνει στο επίπεδο που βρισκόταν πριν από την κρίση και η αναζωογόνηση περνάει σε άνοδο. Στην τέταρτη φάση η παραγωγή αυξάνεται με υψηλούς ρυθμούς. Μεγαλώνει η εισροή εμπορευμάτων στην αγορά. Επιπλέον αρχίζουν και δημιουργούνται οι προϋποθέσεις της υπερπαραγωγής σε λανθάνουσα μορφή. Αυτή η πορεία συνεχίζεται μέχρι τη στιγμή που οι διαστάσεις της παραγωγής ξεπεράσουν σημαντικά την απορροφητική ικανότητα της αγοράς, οπότε και ξεσπάει νέα κρίση (Νάσιος, 2012). 3.3 ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΡΙΣΕΩΝ Πολλοί είναι αυτοί που υποστηρίζουν ότι ο καπιταλισμός έχει αντιμετωπίσει τρεις κρίσεις. Κατ ουσία όμως από την αρχή της ανάπτυξης του καπιταλισμού υπάρχουν άλλες δυο κρίσεις, του 1850 και του Η κρίση την περίοδο ήταν μια κρίση υπερπαραγωγής. Οι συνέπειες για τις ΗΠΑ ήταν η μείωση της βιομηχανικής παραγωγής κατά 40%, το κλείσιμο μικρομεσαίων επιχειρήσεων και η δημιουργία άνεργων. Η μεγάλη αυτή ύφεση οδήγησε στην απαξίωση των νεοκλασικών οικονομικών σύμφωνα με τα οποία η απρόσκοπτη και ελεύθερη λειτουργία της αγοράς διαθέτει την ικανότητα να θεραπεύει την οικονομία από τις κυκλικές διακυμάνσεις, οι οποίες, ούτος ή αλλιώς έχουν εξωγενή χαρακτήρα. Τα κευνσιανά οικονομικά εδραιώθηκαν στην διάρκεια της μεγάλης αυτής κρίσης, ακριβώς λόγο της αδυναμίας των νεοκλασικών οικονομολόγων να εξηγήσουν τον μακροχρόνιο χαρακτήρα της ύφεσης, καθώς και την ένταση της. Ο Keynes (1936), υποστήριξε ότι το σύστημα οδηγείτε σε περιοδικές κρίσεις εξαιτίας των εγγενών αδυναμιών του. Συγκεκριμένα στην έλλειψη ενεργούς ζήτησης, έτσι αν υπήρχε κατάλληλη δημοσιονομική και νομισματική πολιτική θα μπορούσε το σύστημα να οδηγηθεί στην ισορροπία με πλήρη απασχόληση όλων των παραγωγικών συντελεστών (Τσουλφίδης, 2009). Ιωάννης Πόλλας σελ. 35\n37 Το 1929 σημειώθηκε το κραχ στην Wall Street, η "Μαύρη Πέμπτη" όπως έμεινε γνωστό το γεγονός στην ιστορία. Το κραχ οδήγησε την αμερικανική και παγκόσμια οικονομία σε μία πρωτοφανή κρίση, που κατέληξε στην ύφεση της δεκαετίας του Οι νέες τεχνολογίες της δεκαετίας του 1920, όπως ήταν το ραδιόφωνο ή η αυτοκινητοβιομηχανία, δεν βοήθησαν αρκετά και το 1929 η Wall Street έκλεισε την Πέμπτη 24 Οκτωβρίου του 1929 με απώλειες 13%. Ενώ η αγορά έκανε μεγάλη προσπάθεια να ισορροπήσει το χρηματιστήριο της Wall Street το 1932, αυτό είχε χάσει πλέον το 90% της αξίας του. Οι συνέπειες στην οικονομία ήταν τεράστιες. Έχασαν τα λεφτά τους εκατομμύρια οικογένειες της μεσαίας τάξης, μέσα σε τρία χρόνια, το ΑΕΠ των ΗΠΑ είχε μειωθεί κατά το ήμισυ, ένας στους τρεις Αμερικανούς ήταν άνεργος ενώ οι τράπεζες κατέβασαν ρολά το Μάρτιο του Τα προβλήματα επιδεινώθηκαν από τις κακές αποφάσεις των αρχών (η Fed αύξησε αντί να μειώσει τα επιτόκια για να προστατέψει το δολάριο, ενώ η κυβέρνηση αύξησε τους δασμούς και διατηρούσε δημοσιονομικά πλεονάσματα αντί να "ζεστάνει" την οικονομία με δημόσιο χρήμα). Η αμερικανική οικονομία χρειάστηκε μια δεκαετία για να συνέλθει, με το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο να λειτουργεί λυτρωτικά, καθώς οι τεράστιες στρατιωτικές δαπάνες εκμηδένισαν την ανεργία και εκτόξευσαν την ανάπτυξη (Τσουλφίδης, 2009). Η λύση δόθηκε από το 2 ο Παγκόσμιο Πόλεμο, σε αντίθεση με το τέταρτο μακροκύμα που την κρίση δημιούργησε ο πόλεμος του Βιετνάμ. Σε αυτήν την περίπτωση οι ΗΠΑ αναγκάστηκαν να δανειστούν λόγο του πολέμου, επειδή όμως το καθεστώς της νομισματικής πολιτικής των χωρών ήταν σταθερές ισοτιμίες σύμφωνα με το Bretton Woods (wikipedia, 2013), είχε σαν αποτέλεσμα να υποτιμηθεί το ισχυρό νόμισμα (το δολάριο σε αυτήν την περίπτωση και η χώρα να χάσει το κύρος της) να αυξηθεί η προσφορά χρήματος και κατά συνέπεια ο πληθωρισμός και η ανεργία (περίοδος στασιμοπληθωρισμού). Για αυτό το σύμφωνο του Bretton Woods έσπασε. Ακολούθησε η πετρελαϊκή κρίση (σιωπηρή κρίση) το 1973 και των αρχών του 1980 οι οποίες και έθεσαν υπό αμφισβήτηση το κεϋνσιανό υπόδειγμα και οδήγησαν στην ανάδειξη διαφορών νέων προσεγγίσεων για την ύπαρξη κυκλικών διακυμάνσεων (Τσουλφίδης, 2009). Στη βιβλιογραφία συναντάμε αρκετούς ριζοσπάστες συγγραφείς η οποίοι την απέδωσαν στους υπερβολικά υψηλούς μισθούς και σε πολλές περιπτώσεις στις υψηλές κοινωνικές δαπάνες για τους μισθωτούς Ιωάννης Πόλλας σελ. 36\n38 εργαζόμενους και τα χαμηλά κοινωνικά στρώματα. Σύμφωνα με αυτά τα επιχειρήματα, οι αυξήσεις των μισθών στην αγορά εργασίας ή/και του κοινωνικού μισθού στο επίπεδο του κράτους και της δημοσιονομικής πολιτικής υπονόμευσαν άμεσα ή έμμεσα την κερδοφορία του κεφαλαίου και επέφεραν το τέλος της μακροχρόνιας μεταπολεμικής οικονομικής άνθησης (Glyn και Sutcliffe 1972, Bowles και Gintis 1982αβ, Weisskopf 1979, Glyn 1975, Glyn, 2006). Αργότερα στις 19 Οκτωβρίου του 1987, ημέρα Δευτέρα, ο δείκτης Dow Jones έχασε το 22% της αξίας του μέσα σε λίγες ώρες, δίνοντας το έναυσμα για ένα μαζικό ξεπούλημα μετοχών στην Ευρώπη και την Ιαπωνία. Οι κύριες αιτίες αυτής της κρίσης ήταν η κατακόρυφη πτώση του δολαρίου, οι φήμες για συνεχή κρούσματα εσωτερικής πληροφόρησης και οι ριψοκίνδυνες εξαγορές. Με την απόφαση της Γερμανίας να αυξήσει και άλλο τα επιτόκια ( επειδή μετά την ενοποίηση της, το 1989, δεν ήθελε να δανειστεί από το εξωτερικό) οι φόβοι πολλαπλασιάστηκαν. Ο κίνδυνος χρεοκοπίας μεγάλων αμερικανικών τραπεζών ήταν πλέον ορατός, με αποτέλεσμα η Fed και άλλες μεγάλες κεντρικές τράπεζες να ρίξουν δραστικά τα επιτόκια. Παρόλο που η κρίση ξεπεράστηκε σχετικά εύκολα, απεδείχθη ότι οι παγκόσμιες αγορές αποτελούν συγκοινωνούντα δοχεία, καθώς και ότι οι αποφάσεις των κεντρικών τραπεζών έχουν επιπτώσεις για τις οικονομίες όλων των χωρών. Παράλληλα, έδωσε το έναυσμα για τη θέσπιση αυστηρότερων κανόνων στον τρόπο λειτουργίας των αγορών, τόσο στις ΗΠΑ όσο και στη Βρετανία. Έπειτα ήρθε η κρίση που ξέσπασε όταν το επενδυτικό fund Long Term Capital Market (LTCM) βρέθηκε σε δεινή θέση μετά την κρίση που ξέσπασε στην Ασία, τη Ρωσία και τη Βραζιλία τη διετία Έχοντας ποντάρει δισεκατομμύρια δολάρια σε ένα ριψοκίνδυνο στοίχημα για την πορεία των αποδόσεων των κρατικών ομολόγων, το LTCM "κάηκε" όταν η Ρωσία ανέστειλε μονομερώς, τον Αύγουστο του 1998, την εξόφληση των κρατικών ομολόγων, σπέρνοντας τον πανικό στις αγορές και βυθίζοντας το αμερικανικό χρηματιστήριο (Τσουλφίδης, 2009). Ιωάννης Πόλλας σελ. 37\n39 Πίνακας 4: Οικονομική Ιστορία της Ελλάδος ΠΡΩΤΟ ΜΑΚΡΟΚΥΜΑ έτη Άνθηση (η μεγάλη βιομηχανική επανάσταση) έτη Κρίση (η πείνα του 1840) έτη ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΑΚΡΟΚΥΜΑ έτη Άνθηση (η Βικτωριανή ανάκαμψη) έτη Κρίση (η μεγάλη κρίση) έτη ΤΡΙΤΟ ΜΑΚΡΟΚΥΜΑ έτη Άνθηση (η belle époque) έτη Κρίση (το κραχ του 1929) έτη ΤΕΤΑΡΤΟ ΜΑΚΡΟΚΥΜΑ έτη Άνθηση (ο χρυσός αιώνας της συσσώρευσης) έτη Κρίση (η σιωπηρή κρίση) έτη ΠΕΜΠΤΟ ΜΑΚΡΟΚΥΜΑ Άνθηση (η επανάσταση της πληροφορικής) Περίπου 20 έτη Κρίση Πηγή: Τσουφλίδης, ΤΡΕΧΟΥΣΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ Η σημερινή παγκόσμια οικονομική κρίση έκανε την εμφάνισή της το Η αφορμή δόθηκε από την κτηματομεσιτική αγορά για την περαιτέρω απαξίωση του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Η κτηματομεσιτική κρίση σε συνδυασμό με την αδυναμία των κρατών και του επιχειρηματικού κόσμου να προβλέψουν την κρίση και να επέμβουν ρυθμιστικά έφερε τα γνωστά σε όλους αποτελέσματα. Το δεύτερο εξάμηνο του 2007 με αφετηρία τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής ξέσπασε η οικονομική κρίση, η οποία επεκτάθηκε σε ολόκληρο τον κόσμο. Στις αγορές χρήματος της Αμερικής, η πτώση των αξιών των κατοικιών και η δυσκολία αποπληρωμής των δανείων, ήταν οι λόγοι της μείωσης των τιμών στον κτηματομεσιτικό κλάδο ώστε να δημιουργηθεί το πρόβλημα της ρευστότητας στην τράπεζες, οι οποίες κατά συνέπεια αναγκάστηκαν να στραφούν σε εκτεταμένο δανεισμό από τις αγορές χρήματος. Στις αρχές του 2008, το πρόβλημα στον χρηματοπιστωτικό κλάδο είχε πλέον διογκωθεί και σημαντικοί κλάδοι της οικονομίας, όπως ο τραπεζικός, ο κατασκευαστικός και του εμπορίου, είχαν πληγεί. Ιωάννης Πόλλας σελ. 38\n40 Οι κυριότερες συνέπειες στην αγορά, ήταν το σοβαρό και γενικευμένο πρόβλημα ρευστότητας, η ραγδαία αύξηση της ανεργίας και η πτώση της ιδιωτικής κατανάλωσης. Δεν υπήρχε πλέον εμπιστοσύνη στις αγορές και το ποτήρι επιδεινώθηκε με τον κλείσιμο της Lehman Brothers, μιας εκ των πέντε μεγαλύτερων επενδυτικών τραπεζών παγκοσμίως. Συνέπεια του προβλήματος της ρευστότητας και της απώλειας της εμπιστοσύνης προς το τραπεζικό σύστημα ώστε α μην υπάρχουν γραμμές χρηματοδότησης, γεγονός που οδήγησε και σε άλλες πτωχεύσεις άλλων τραπεζών, κυρίως στις ΗΠΑ αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο. Η χρηματοοικονομική κρίση επεκτάθηκε ταχύτατα στις αναπτυγμένες χώρες και στη συνέχεια σε ολόκληρο τον κόσμο, με δραματικές επιπτώσεις στο τραπεζικό σύστημα και τις επιχειρήσεις. Σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό ταμεία, η κρίση μεταφέρεται με σφοδρότητα στην πραγματική οικονομία, με αποτέλεσμα την ύφεση και την πτώση της απασχόλησης. Η αντίδραση των χωρών ήταν άμεση σε ότι αφορά στη λήψη μέτρων για την αντιμετώπιση της κρίσης. Τα μέτρα αυτά, αν και διέφεραν από χώρα σε χώρα, ωστόσο είχαν έναν κοινό στόχο, τη βελτίωση της ρευστότητας και την κινητοποίηση των επενδύσεων με σκοπό την αναθέρμανση της οικονομίας και τη συγκράτηση της απασχόλησης (Τσίσσιος, 2013). Η πρόσφατη κρίση έχει ερμηνευθεί με δύο τρόπους στη ριζοσπαστική και μαρξιστική πολιτική οικονομία. Σύμφωνα με την πρώτη προσέγγιση πρόκειται για περίπτωση κρίσης που οφείλεται αποκλειστικά στο χρηματοπιστωτικό τομέα και αργότερα επεκτάθηκε στη συνολική οικονομική δραστηριότητα. Για τη δεύτερη προσέγγιση η μακροχρόνια αναιμική συσσώρευση κεφαλαίου λόγω της ανεπαρκούς ανάκαμψης της κερδοφορίας μετά την κρίση της δεκαετίας του 1970 ήταν υπεύθυνη μεταξύ άλλων για την εξάπλωση της χρηματοπιστωτικής σφαίρας (financialization), η οποία για κάποιο διάστημα μέσω κυρίως του δανεισμού των νοικοκυριών και της τόνωσης της καταναλωτικής ζήτησης επέδρασε θετικά στην οικονομική δραστηριότητα αλλά όταν οι «φούσκες» (bubbles) του χρηματιστηρίου και της αγοράς κατοικιών που δημιούργησε εξαερώθηκαν, τότε αποκαλύφθηκε η αδύναμη βάση της «πραγματικής» οικονομίας και η κρίση εκδηλώθηκε στο σύνολο της οικονομίας. Σε κάθε περίπτωση πάντως η οικονομική κρίση εξακολουθεί να είναι σε εξέλιξη2 και έτσι η συνολική τελική αποτίμηση των θεμελιωδών αιτίων της και πάνω από όλα των οικονομικών και κοινωνικών της επιπτώσεων δεν έχει γίνει ακόμη (Μανιάτης, 2010). Ιωάννης Πόλλας σελ. 39\n41 Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το σχέδιο για την αντιμετώπιση της κρίσης, της στήριξης και της ανάκαμψης της οικονομίας, κατατέθηκε το Δεκέμβριο του Η ανάπτυξη κοινών στρατηγικών σε συνδυασμό με την προώθηση των μακροπρόθεσμων στόχων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ήταν το βασικό χαρακτηριστικό αυτού του σχεδίου. Στόχος είναι η τόνωση της αγοράς και η λήψη μέτρων για τη στήριξη των επιχειρήσεων και της απασχόλησης. Οι βασικοί άξονες για την αντιμετώπιση της κρίσης είναι η εισαγωγή ρευστότητας στην οικονομία ώστε να τονωθεί η ζήτηση και η προώθηση των επενδύσεων με μακροπρόθεσμο στόχο την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της Ευρώπης, πάντα όμως λαμβάνοντας υπόψη τους περιορισμούς του Συμφώνου Σταθερότητας, το οποίο δίνει έμφαση στη δημοσιονομική πειθαρχία και τη νομισματική σταθερότητα (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2013). 3.5 ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΤΡΕΧΟΥΣΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ Τα αίτια της κρίσης πρέπει να αναζητηθούν αφενός στα χρόνια διαρθρωτικά προβλήματα και τις πολιτικές που εφαρμοστήκαν αλλά και στη διεθνή συγκυρία της χρηματοπιστωτικής και οικονομικής κρίσης που τα ανέδειξε με εντονότερο και οξύτερο τρόπο. Κυρίαρχο χαρακτηριστικό της οικονομίας μας είναι η ύπαρξη διαρθρωτικών προβλημάτων πολύ πριν την εμφάνιση της χρηματοπιστωτικής και οικονομικής κρίσης, τα οποία διογκώθηκαν τα τελευταία χρόνια με την εμμονή στην άσκηση πολιτικών στη κατεύθυνση των αυτορυθμιζόμενων αγορών (Μπούρας και Λυκούρας, 2011). Καταρχήν τα μεγαλύτερα, σε παγκοσμία κλίμακα, χρηματοπιστωτικά ιδρύματα επένδυαν για αρκετό καιρό σε προϊόντα υψηλού κινδύνου με απώτερο σκοπό το γρήγορο κέρδος. Το αποτέλεσμα αυτών των επενδύσεων ήταν να καταλήξουν τις επιχειρήσεις τους ζημιογόνες και στα πρόθυρα της κατάρρευσης. Τα σύνθετα επενδυτικά παράγωγα προϊόντα, που δεν αποτελούσαν αντικείμενο διαπραγμάτευσης στη χρηματιστηριακή αγορά, δημιούργησαν επαναλαμβανόμενες πιστωτικές κρίσεις. Ένας ακόμα λόγος είναι η ασύμμετρη πληροφόρηση που δημιούργησαν πολλοί οικονομικοί αναλυτές. Ενώ είχαν πληροφορίες για την επερχόμενη κτηματομεσιτική κρίση τις απέκρυψαν καθώς αμείβονταν με ιδιαίτερα υψηλά πόσα. Βέβαια και οι εμπορικές τράπεζες ακολούθησαν την ίδια τακτική ασύμμετρης πληροφόρησης και Ιωάννης Πόλλας σελ. 40\n42 επενδύσεων υψηλού κινδύνου, δείχνοντας επιδεικτική αδιαφορία όσον αφορά στην αποπληρωμή των δάνειων που είχαν εκδώσει (Matsas, 2012). Η φούσκα στις τιμές των ακινήτων σε πολλές περιοχές των ΗΠΑ, η οποία διευκόλυνε την υπερκατανάλωση (μέσω δανεισμού βασισμένου στην υπεραξία των ακινήτων, το αποκαλούμενο mortgage equity withdrawal), με αποτέλεσμα την υπερθέρμανση της οικονομίας και την αύξηση του ελλείμματος τρεχουσών συναλλαγών, όπως πολλές φορές συμβαίνει σε παρόμοιες κρίσεις. Στη χρονική περίοδο , οι τιμές των κατοικιών αυξήθηκαν πάνω από 100% αλλά έκτοτε έχουν σταθεροποιηθεί και από το 2007 μειώθηκαν κατά 13% περίπου, ενώ η πτώση συνεχίζεται (Τσίτσσιος, 2013). Η ραγδαία εξάπλωση στεγαστικών δανείων υψηλού κινδύνου από 9% το 2003 σε 24% το 2007 στο σύνολο των στεγαστικών, μια αχαλίνωτη δηλαδή πιστωτική επέκταση σε κατηγορίες νοικοκυριών που υπό κανονικές συνθήκες δε θα έπρεπε να έχουν δανειοδοτηθεί. Οι τράπεζες παρείχαν δάνεια με μόνη εγγύηση την αναμενόμενη αύξηση στην τιμή της κατοικίας, ενώ διευκόλυναν τα νοικοκυριά με ελκυστικά χαμηλά επιτόκια τα πρώτα χρόνια, τα οποία όμως τα αναπροσαρμοζόταν στη συνέχεια. Πολλές φορές οι τράπεζες αναλάμβαναν να πληρώσουν το δάνειο του νοικοκυριού από άλλη τράπεζα, επειδή το νοικοκυριό είχε πρόβλημα αποπληρωμής. Και συνέβαινε αυτό καθώς με την άνοδο των επιτοκίων της περιόδου 5/2004 6/2006, οι μηνιαίες δόσεις αυξανόταν. Η έντονη αναζήτηση νέων πελατών από τις τράπεζες φαίνεται και από το γεγονός ότι τα περιθώρια επιτοκίων για τα μη φερέγγυα νοικοκυριά διαρκώς μειωνόταν (Τσίτσσιος, 2013). Η απελευθέρωση των χρηματοοικονομικών αγορών επιβάρυνε το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα, καθώς οι ρυθμιστικές αρχές δεν κατάφεραν να δομήσουν ένα επαρκές οργανωτικό πλαίσιο για να αποφύγουν τις στρεβλώσεις της αγοράς και να ελέγξουν τις αγορές. Κατά αυτόν τον τρόπο είναι φανερό ότι υπήρξε δυσανάλογη ανάπτυξη της παγκόσμιας αγοράς με την διόγκωση των ελλειμμάτων των υποανάπτυκτων χωρών να αποτελούν το πλεόνασμα των ανεπτυγμένων και οι εποπτικές αρχές να λειτουργούν ελλιπώς, αφήνοντας τις αγορές ελεύθερες. Φυσικά η ανεπαρκής εφαρμογή της συμφωνίας της Βασιλείας ΙΙ για τον υπολογισμό του πιστωτικού κινδύνου για τις τράπεζες, οδήγησε σε επιπρόσθετα προβλήματα στη γενική χρηματοπιστωτική λειτουργία, καθώς πολλά τέτοια ιδρύματα απέκρυβαν στοιχεία για επενδύσεις σε CDS και άλλα ομόλογα από τις εποπτικές αρχές (Bank for International Settlements). Ιωάννης Πόλλας σελ. 41\n43 Τέλος οι Κεντρικές Τράπεζες της ΕΕ και των ΗΠΑ δεν είχαν σύμπνοια στην άσκηση οικονομικών πολιτικών κάνοντας την κατάσταση ακόμα χειρότερη. Η Κεντρική Τράπεζα της Αμερικής η Fed διατήρησε αρχικά τα επιτόκια σε χαμηλά επίπεδα, υπό το φόβο του αποπληθωρισμού, σε αντίθεση η ΕΚΤ (Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα) διατήρησε τα επιτόκια σε υψηλά επίπεδα, αγνοώντας τις τόσο εκτεταμένες επιπτώσεις της κρίσης. Η μεν Fed βασίστηκε στην αύξηση της ρευστότητας στην αγορά, ενώ η ΕΚΤ βασίστηκε στην ισχυρή μέχρι τότε οικονομία της, θεωρώντας πως θα μπορούσε να εξέλθει σύντομα από την κρίση. Τα αποτελέσματα ήταν καταστροφικά καθώς η διολίσθηση του δολαρίου και η ανατίμηση του ευρώ, όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, επέφερε αύξηση των τιμών του πετρελαίου, του κόστους της ενέργειας και της λειτουργίας των επιχειρήσεων (Μανιάτης, 2010). Συνοπτικά, τις κυριότερες αιτίες της διεθνούς κρίσης αποτέλεσαν: Η τιτλοποίηση των στεγαστικών δανείων με την εισαγωγή παράγωγων επενδυτικών προϊόντων Η κατάρρευση της κτηματομεσιτικής αγοράς Η απελευθέρωση των αγορών, χωρίς ανάλογο κανονιστικό πλαίσιο Η χρηματοδότηση επιχειρήσεων και νοικοκυριών από δανειακά κεφάλαια σε μεγάλα ποσοστά Η ελλιπής διαβάθμιση των προϊόντων από τους διεθνούς οίκους αξιολόγησης Το χαλαρό νομοθετικό πλαίσιο πλαισίωσης των αγορών Οι λανθασμένες πολιτικές από τις κρατικές αρχές και τους διακρατικούς θεσμούς Οι τεράστιες αμοιβές στελεχών πιστωτικών και χρηματοοικονομικών ιδρυμάτων Η κρίση που ξεκίνησε από τις αγορές των ΗΠΑ επηρέασε όλη την υφήλιο. Όσο πέρασε ο καιρός βγήκε στην επιφάνεια η σοβαρότητα της κρίσης και το πρόβλημα πήρε διαφορετικές διαστάσεις. Η κρίση αν και πρωτοπαρουσιάστηκε στις αγορές των ΗΠΑ σε σύντομο χρονικό διάστημα άρχισε να επηρεάζει όλες τις παγκόσμιες αγορές. Αυτό δείχνει το πόσο στενά συνδεδεμένες είναι οι παγκόσμιες αγορές. Έτσι η κρίση από περιφερικό πρόβλημα έγινε παγκόσμιο. Αν και οι χώρες που επηρεάστηκαν έλαβαν μέτρα σε σύντομο χρονικό διάστημα έγινε φανερό ότι όλες οι χώρες πρέπει να ενεργήσουν από κοινού (Τσίτσσιος, 2013). Ιωάννης Πόλλας σελ. 42\n44 3.6 ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΡΕΧΟΥΣΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ Η μεγαλύτερη χρηματοπιστωτική κρίση μετά την οικονομική κατάρρευση του 1929 επέφερε σημαντικές αλλαγές στην παγκόσμια οικονομική κοινότητα και είχε τέτοιο μέγεθος που οι συνολικές της επιπτώσεις παραμένουν ακόμη και δεν έχουν αξιολογηθεί συγκεντρωτικά, καθώς είναι ακόμα αβέβαιες. Εκτός από τα αρνητικά αποτελέσματα στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα, οι συνολικοί ρυθμοί οικονομικής ανάπτυξης σε ΗΠΑ και ΕΕ, αλλά και στον υπόλοιπο κόσμο, σημείωσαν σημαντική μείωση, γεγονός που είναι έκδηλο και στους κυριότερους χρηματιστηριακούς δείκτες. Συνοπτικά, και σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία, οι κυριότερες επιπτώσεις της διεθνούς οικονομικής κρίσης είναι (Νάσιος, 2012): 1. Δραματική πτώση του διεθνούς εμπορίου αγαθών (-19% μεταξύ 2008 και 2009). 2. Πτώση ΑΕΠ (-1,4% παγκοσμίως, -3,9% στις αναπτυσσόμενες χώρες το 2009) 3. Πτώση τιμών πρώτων υλών (-24% το 2009). 4. Αρνητική εξέλιξη εμπορίου υπηρεσιών (-11% το 2008). 5. Πτώση των διεθνών επενδύσεων (-40% το 2009). 6. Μείωση ζήτησης, χρηματοδότησης, πιστώσεων για επενδύσεις και εμπόριο. 7. Μείωση κατανάλωσης. 8. Αύξηση προστατευτισμού. 9. Αρνητικό κλίμα σε ναυτιλία και τουρισμό. 10. Χρόνιες ανισορροπίες στα ισοζύγια πληρωμών. 11. Ανισορροπίες στην εξέλιξη των συναλλαγματικών ισοτιμιών. 12. Επιδείνωση των προοπτικών ανάπτυξης των φτωχών χωρών. 13. Πτώση εισροών συναλλάγματος από εξαγωγές και ξένες επενδύσεις. 14. Τάσεις οικονομικού εθνικισμού μέσω κρατικών ενισχύσεων. 15. Επιθετικές υποτιμήσεις νομισμάτων και συναλλαγματικός προστατευτισμός. 16. Εμπόδια στη διεθνή κίνηση συντελεστών παραγωγής. Ιωάννης Πόλλας σελ. 43\n45 3.7 ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΉΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΙΣ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΜΜΕ Τον Ιούλιο του τρέχοντος έτους, το Ινστιτούτο Μικρών Επιχειρήσεων της Γενικής Συνομοσπονδίας Επαγγελματιών Βιοτεχνών Εμπόρων Ελλάδας (ΙΜΕ ΓΣΕΒΕ), πραγματοποίησε έρευνα με βασικό στόχο την αποτύπωση του οικονομικού κλίματος στις πολύ μικρές και μικρές επιχειρήσεις, στους κλάδους της μεταποίησης, του εμπορίου και των υπηρεσιών, που αποτελούν το 99,6% των επιχειρήσεων στην Ελλάδα. Τα ευρήματα αυτής της έρευνας αποτυπώνουν με τον πλέον γλαφυρό τρόπο την κατάσταση και την πορεία του μεγαλύτερου τμήματος της πραγματικής οικονομίας στην Ελλάδα, συγκρίνοντάς τα με αντίστοιχη έρευνα του Α εξαμήνου και αξίζει να γίνει αναφορά σε αυτά. Γενική κατάσταση Η αποτίμηση της γενικής κατάστασης του α εξαμήνου 2013 παραμένει αρνητική, καθώς για το 75,4% των μικρών επιχειρήσεων η κατάσταση έχει επιδεινωθεί. Όλα τα οικονομικά μεγέθη των επιχειρήσεων διατηρούν αρνητικές επιδόσεις. Το 75,8% των επιχειρήσεων σημείωσε μείωση στον κύκλο εργασιών, με μεγαλύτερη μείωση να καταγράφεται στις εμπορικές και τις πολύ μικρές επιχειρήσεις. Ο μέσος όρος μείωσης του τζίρου για το πρώτο εξάμηνο του 2013 ανέρχεται στο 27,3% (διάγραμμα 3). Το 9,6% των επιχειρήσεων αύξησε την επενδυτική δαπάνη (ο αντίστοιχος δείκτης τον Ιανουάριο του 2013 ήταν 5,7%. Διάγραμμα 3 :Αποτίμηση εξαμήνου Πηγή: (ΙΜΕΓΕΣΕΒΕΕ, 2013β) Ιωάννης Πόλλας σελ. 44\n46 Οι προβλέψεις όμως για το δεύτερο εξάμηνο του 2013 είναι δυσοίωνες καθώς οι προσδοκίες των επιχειρήσεων είναι αρνητικές (68,1% του δείγματος). Είναι η πρώτη φορά τα τελευταία 2 χρόνια που σημειώνεται αύξηση των αρνητικών προσδοκιών για το μέλλον. Τούτο καταδεικνύει ότι εξανεμίζεται κάθε ελπίδα ανάκαμψης από την πλευρά των επιχειρηματιών. Παρά τη σχετική ανάσχεση επιδείνωσης που παρουσιάζουν όλοι οι δείκτες οικονομικής επίδοσης των επιχειρήσεων, παραμένουν σε πολύ υψηλά αρνητικά επίπεδα οι δείκτες που αφορούν τη ρευστότητα και τις παραγγελίες των επιχειρήσεων (μείωση κατά 81,7% και 77,8% αντίστοιχα). Ο κλάδος του εμπορίου και οι πολύ μικρές επιχειρήσεις σημειώνουν τις χειρότερες επιδόσεις. Πιο ανθεκτικές εμφανίζονται οι νεότευκτες επιχειρήσεις (ηλικίας έως 5 ετών). Λαμβάνοντας υπόψη ότι αναμένεται μείωση τζίρου για το 67,3% των επιχειρήσεων, μείωση της ζήτησης για το 66,9% και πτώση των παραγγελιών προς προμηθευτές για το 68% των επιχειρήσεων, τότε γίνεται αντιληπτό ότι παρά τη σχετική προσωρινή σταθεροποίηση, η ύφεση αναμένεται για το β εξάμηνο να βαθύνει με βάση τα πραγματικά οικονομικά μεγέθη. Οι παραπάνω εκτιμήσεις ενισχύονται και από το γεγονός ότι το 40,5% των επιχειρήσεων τοποθετεί χρονικά την ανάκαμψη της αγοράς από το 2020 και μετά, ενώ το 15,8% θεωρεί ότι δεν θα έρθει ποτέ (διάγραμμα 4). Διάγραμμα 4: Πότε πιστεύεται ότι θα φανούν τα πρώτα σημάδια ανάκαμψης της αγοράς; Πηγή: (ΙΜΕΓΕΣΕΒΕΕ, 2013β) Ιωάννης Πόλλας σελ. 45\n47 «Λουκέτα», μείωση απασχόλησης και εργασιακές σχέσεις Πάνω από τις μισές επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν κίνδυνο κλεισίματος το επόμενο εξάμηνο. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ, η καθαρή μείωση των επιχειρήσεων για αυτό το χρονικό διάστημα υπολογίζεται ότι θα είναι 40,000. Μπροστά στο φάσμα του λουκέτου και των υψηλών φορολογικών και ασφαλιστικών επιβαρύνσεων, οι επιχειρήσεις αναμένεται να προχωρήσουν μαζικά στο τελικό καταφύγιο: την έμμεση ή άμεση αναδιάρθρωση του εργασιακού κόστους. Άλλωστε, ήδη το 51,4% των επιχειρήσεων του δείγματος αντιμετωπίζει προβλήματα στην έγκαιρη καταβολή των μισθών (περίπου 110,000 επιχειρήσεις). Αρνητικά παραμένουν τα στοιχεία και οι εκτιμήσεις που αφορούν την απασχόληση. Σύμφωνα με το μοντέλο υπολογισμού του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ εκτιμάται ότι κατά το πρώτο εξάμηνο του 2013 χάθηκαν 56,000 θέσεις μισθωτής απασχόλησης (έναντι αρχικής πρόβλεψης 61,000, έρευνα ΙΜΕ-ΓΣΕΒΕΕ, Ιανουάριος 2013). Οι επιπτώσεις της κρίσης στα μεγέθη και χαρακτηριστικά της απασχόλησης συνεχίζονται, αν και ακολουθούν επιβραδυνόμενη αρνητική τάση. Για κάθε 1 επιχείρηση που προσλαμβάνει στον ιδιωτικό τομέα αντιστοιχούν περίπου 3 επιχειρήσεις που προχωρούν σε απολύσεις (στην προηγούμενη έρευνα ήταν 1:4, Ιανουάριος 2013). Η πτωτική τάση του ρυθμού αύξησης απολύσεων σχετίζεται με τη μεταβολή του καθεστώτος απασχόλησης, τη μείωση του αριθμού επιχειρήσεων και την οριακή πλέον δυνατότητα λειτουργίας των υφιστάμενων επιχειρήσεων με το ήδη υπάρχον μειωμένο προσωπικό. Περισσότερο ανησυχητικά είναι τα ευρήματα για τις προοπτικές απασχόλησης, καθώς εάν επαληθευτούν οι εκτιμήσεις του ΙΜΕ-ΓΣΕΒΕΕ τότε υπάρχει κίνδυνος απώλειας 85,000-90,000 θέσεων συνολικής απασχόλησης (εργοδότες, αυτοαπασχολούμενοι, μισθωτοί) στο επόμενο εξάμηνο. Από την έρευνα προκύπτει ότι οι απώλειες θέσεων μισθωτής εργασίας για το δεύτερο εξάμηνο του 2013 θα πλησιάσουν τις 45,000. Μόλις το 2,7% των επιχειρήσεων αναμένεται να κάνει προσλήψεις. Οι νέες επιχειρήσεις (έως 5 έτη λειτουργίας) εμφανίζονται να προχωρούν σε περισσότερες προσλήψεις συγκριτικά με τις υπόλοιπες (9,1%). Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της έρευνας που συνεχίζονται με ένταση αναφέρεται στη ραγδαία μεταβολή του καθεστώτος απασχόλησης στις μικρές και πολύ μικρές επιχειρήσεις. Η δυναμική μεταβολής των εργασιακών σχέσεων προς πιο ευέλικτες μορφές απασχόλησης συνεχίζεται. Πιο συγκεκριμένα το 65,7% των Ιωάννης Πόλλας σελ. 46\n48 επιχειρήσεων δήλωσε ότι έχει προχωρήσει κατά το πρώτο εξάμηνο του 2013 σε μείωση ωρών εργασίας, ή/και σε μείωση αποδοχών. Το 49,3% των επιχειρήσεων έχει προχωρήσει σε άμεση αναπροσαρμογή μισθολογικού κόστους, μειώνοντας αποδοχές. Επίσης πάνω από τις μισές επιχειρήσεις (50,5%) που απασχολούν προσωπικό έχουν προχωρήσει σε έμμεση μείωση του μισθολογικού κόστους, μειώνοντας ώρες ή ημέρες εργασίας. Το αντίστοιχο ποσοστό για το έτος 2010 ήταν 30% και για το 2012 ήταν 40,5% (διαγράμματα 5 και 6). Διάγραμμα 5: Έχουν αναγκαστεί να μειώσουν τις αποδοχές κάποιον υπαλλήλων Πηγή: (ΙΜΕΓΕΣΕΒΕΕ, 2013β) Ιωάννης Πόλλας σελ. 47\n49 Διάγραμμα 6 Έχουν αναγκαστεί έστω και περιστασιακά να μειώσουν ώρες ή ημέρες εργασίας σε κάποιους υπαλλήλους Πηγή: (ΙΜΕΓΕΣΕΒΕΕ, 2013β) Οφειλές και λειτουργικό κόστος Το μεγαλύτερο μέρος των οφειλών των επιχειρήσεων αφορά τις ασφαλιστικές και φορολογικές υποχρεώσεις. Το ποσοστό των επιχειρήσεων που έχουν καθυστερημένες οφειλές στον ΟΑΕΕ ανήλθε στο 43,2% (από 42% τον Ιανουάριο), στο ΙΚΑ ανήλθε στο 22,6% (από 17,3%). Οι επιχειρήσεις που καθυστερούν να αποπληρώσουν οφειλές προς την εφορία αυξήθηκαν στο 34,1% (από 31,9%). Το 63,3% των επιχειρήσεων εκτιμά ότι δεν θα μπορέσει να ανταποκριθεί το 2013 στις φορολογικές τους υποχρεώσεις. Μάλιστα το 57,2% των επιχειρήσεων εκτιμά ότι δεν θα είναι σε θέση ανταποκριθεί στις ασφαλιστικές υποχρεώσεις του τρέχοντος εξαμήνου. Η πρόσφατη νομοθετική ρύθμιση ασφαλιστικών και φορολογικών οφειλών δεν φαίνεται να υιοθετείται από τις επιχειρήσεις καθώς μόνο το 20-25% αυτών που οφείλουν δηλώνει ότι ενδέχεται να κάνει χρήση της ρύθμισης. Ιωάννης Πόλλας σελ. 48\n50 Οικονομική και πολιτική κατάσταση χώρας Για τη γενική οικονομική κατάσταση της χώρας, το 76,5% των επιχειρήσεων θεωρεί ότι η κρίση βαθαίνει με αμείωτους ρυθμούς. Μόλις το 10% θεωρεί ότι υπάρχουν ορατά σημάδια ανάκαμψης για το Πάνω από τις μισές επιχειρήσεις βλέπουν την ανάκαμψη τουλάχιστον σε βάθος πενταετίας (το 15,8% ποτέ). Μεγάλη κρίση εμπιστοσύνης των μικρομεσαίων επιχειρήσεων προς τις υπάρχουσες πολιτικές δυνάμεις. Στο ερώτημα «ποιο κόμμα θεωρείτε ότι εκφράζει καλύτερα τα συμφέροντά σας», περίπου το 60% δήλωσε κανένα (ΝΔ 10,7%, ΣΥΡΙΖΑ 9,8%, ΧΑ 5,3%, ΚΚΕ 3,5%, ΠΑΣΟΚ 1,5%, ΔΗΜΑΡ 1%, κα). Διακοπές οικονομική δυνατότητα Το 66,1 των επιχειρηματιών και αυταπασχολούμενων δήλωσε ότι φέτος δεν θα κάνει διακοπές (έναντι 64,8% τον Ιούλιο 2012). Μόλις το 32,1% αυτών που θα κάνουν διακοπές θα χρησιμοποιήσει κάποιο τουριστικό κατάλυμα (ξενοδοχείο ή δωμάτιο). Με δεδομένου ότι μόνο 1 στους 3 επιχειρηματίες θα πάει διακοπές καταγράφεται με τον πιο ενδεικτικό τρόπο η κατάρρευση του εσωτερικού τουρισμού. Άμεση ανάγκη για ανασχεδιασμό των προγραμμάτων κοινωνικού τουρισμού για τους αυτοαπασχολούμενους, με δεδομένο ότι τα τελευταία τρία χρόνια καταβάλλουν και αντίστοιχες εισφορές. Ιωάννης Πόλλας σελ. 49\n51 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Ο ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΜΙΚΡΟΜΕΣΑΙΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ Ιωάννης Πόλλας σελ. 50\n52 4.1 ΓΕΝΙΚΑ Η αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης από την μικρομεσαίες επιχειρήσεις είναι κάτι που επαφίεται τόσο στις ενέργειες που θα προέλθουν από το εσωτερικό την ίδιας της επιχείρησης όσο και από τις εθνικές και ευρωπαϊκές πολιτικές. Η επιχείρηση είναι πάγια άμεσα εξαρτημένη από το περιβάλλον στο οποίο αυτή επιχειρεί, δραστηριοποιείται και αναπτύσσεται και οι όποιες ενέργειές της έχουν άμεση σχέση και αλληλεπίδραση με το περιβάλλον που δημιουργείτε από τους εξωγενείς παράγοντες. Πέραν τούτου, σε μια υφιστάμενη διεθνοποιημένη αγορά, η ανάπτυξη των ΜΜΕ σε γεωγραφικές περιοχές πέραν των συνόρων τους κράτους που εδρεύουν, είναι κάτι που εξελίσσεται με ραγδαίους ρυθμούς. Στην εποχή του μνημονίου, πολλές επιχειρήσεις στρέφονται στις διεθνείς αγορές, εκεί όπου υπάρχει ζήτηση, αλλά και για να βρουν πιο ευνοϊκές συνθήκες για επιβίωση και ανάπτυξη. Έχει υποστηριχθεί ότι οι ικανότητες και η στρατηγική της επιχείρησης είναι πιο σημαντικές από το εθνικό περιβάλλον στο νέο τοπίο. Αυτό συνάδει με τα αποτελέσματα της διεθνούς έρευνας. Ήδη υπάρχουσες μελέτες έχουν δείξει ότι, πριν από την κρίση, οι παράγοντες χώρας προέλευσης της επιχείρησης είναι λιγότερο σημαντικοί από παράγοντες της ίδιας της επιχείρησης (Hawawini et al., 2004). Μάλιστα, κατά σειρά ερμηνευτικής σημασίας οι υπάρχουσες μελέτες αναδεικνύουν τους εξής παράγοντες: (1) Εταιρείας (2) Ευρωπαϊκού περιβάλλοντος (3) Εθνικού περιβάλλοντος 4.2 ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΣΤΕΕΣ ΣΤΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Η διεθνής οικονομική κρίση βρήκε την ελληνική οικονομία σε μια ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο. Οι επιχειρήσεις, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα βρέθηκαν σε ένα νέο, αρνητικό περιβάλλον, με τα χαρακτηριστικά των αγορών να ανατρέπονται ριζικά, τις πιέσεις να εντείνονται και την αβεβαιότητα να κυριαρχεί. Κάθε μικρομεσαία επιχείρηση καλείται σήμερα να ανταπεξέλθει και να βγει, αν όχι αλώβητη, τουλάχιστον με τις λιγότερο δυνατές απώλειες από αυτή τη δοκιμασία που ονομάζεται «οικονομική κρίση». Ιωάννης Πόλλας σελ. 51\n53 Κρίνεται λοιπόν αναγκαία, η αναζήτηση νέων πηγών ανάπτυξης, μιας και κατά τη δεύτερη φάση της κρίσης, μαζί με τις αρνητικές της επιπτώσεις, θα αρχίσουν να αναδύονται και νέες επιχειρηματικές ευκαιρίες. Όσοι έχουν τη δυνατότητα να επενδύσουν στο τέλος μιας κρίσης, έχουν αυξημένες πιθανότητες για πολύ μεγαλύτερες αποδόσεις, από αυτούς που επενδύουν στο τέλος μιας οικονομικής περιόδου άνθησης, διότι η κρίση συνεπάγεται την δραστική πτώση των τιμών στους βασικούς συντελεστές παραγωγής, που ευνοεί τις νέες επενδύσεις. Οι οικονομικές κρίσεις αυτού του μεγέθους επιφέρουν μία μεγάλη ανακατανομή πόρων, τόσο σε εθνικό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς σταδιακά μετακινούνται κεφάλαια και άνθρωποι από κλάδο σε κλάδο, με συνέπεια να δημιουργούνται νέες επιχειρηματικές και επενδυτικές ευκαιρίες. Σύμφωνα με την emetris (2010), τα κύρια εργαλεία για ανά επιχειρησιακή λειτουργία είναι: Χρηματοοικονομικός Τομέας Αξιοποίηση των προγραμμάτων του ΤΕΜΠΜΕ για χαμηλότοκα εγγυημένα δάνεια. Διαρκής αξιολόγηση της βιωσιμότητας και της πιστοληπτικής ικανότητας των υφιστάμενων και υποψηφίων πελατών της επιχείρησης (αξιοποίηση χρήσιμων πηγών π.χ.hellastat) Συστηματική καταγραφή, παρακολούθηση και επανεκτίμηση των μηνιαίων εξόδων της επιχείρησης, με σκοπό την ελαχιστοποίηση των λιγότερο αναγκαίων / ελαστικών της εξόδων. Διατήρηση μικρού όγκου αποθεμάτων. Μείωση του Κόστους Διατήρησης Αποθεμάτων Τομέας - Στρατηγικής & Marketing- Ορθολογική Διασπορά Κινδύνου o Μείωση της εξάρτησης από μικρό αριθμό πελατών και προμηθευτών o Διερεύνηση προοπτικών εξαγωγών σε αναπτυσσόμενες αγορές του εξωτερικού, οι οποίες έχουν επηρεαστεί σε μικρότερο βαθμό από την οικονομική κρίση (π.χ. Ρωσία, Βαλκάνια, Μέση Ανατολή) o Διερεύνηση προοπτικών σε Νέες αγορές & Είσοδος σε νέα target groups Ιωάννης Πόλλας σελ. 52\n54 Αξιοποίηση του Διαδικτύου ως μέσου διαφημιστικής προβολής χαμηλού κόστους και του ηλεκτρονικού επιχειρείν, μέσω δημιουργίας e-shops, κλπ. Αξιοποίηση του Social Media Marketing, μία μέθοδο προώθησης προϊόντων? υπηρεσιών ή προσώπων πλήρως προσανατολισμένη στο διαδίκτυο. Τα τελευταία χρόνια το social media marketing έχει αναδειχθεί σε βασικό μέσο προώθησης για πολλές εταιρίες, κυρίως λόγω των αποτελεσμάτων που επιφέρει. Οι χρήστες του διαδικτύου επηρεάζονται και επηρεάζουν με τη σειρά τους άλλους και δημιουργούν με τη βοήθεια της τεχνολογίας ένα παλιρροιακό κύμα το οποίο μπορεί να επηρεάσει με τη σειρά του μια ολόκληρη αγορά ή βιομηχανία. Είναι το μοναδικό διαφημιστικό εργαλείο που μπορεί να φέρει αποτελέσματα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα, ανάλογα πάντα και με το αντικείμενο εργασιών της εταιρίας που προωθείται. Σταθεροποίηση τιμών - εφόσον είναι εφικτό - στα βασικά προϊόντα? παροχή εκπτώσεων & δημιουργία προσφορών. Ανάπτυξη μικρών επιχειρηματικών καινοτομιών στην λειτουργικότητα, τον τρόπο συσκευασίας, προβολής και διάθεσης των προϊόντων της επιχείρησης, με σκοπό την αύξηση της ανταγωνιστικότητας. Στοχευμένη προβολή και διαφήμιση της επιχείρησης. Αν θέλαμε να επεκταθούμε στον τομέα του marketing και την ορθολογική του χρήση ως μέσω αντιμετώπισης της οικονομικής κρίσης, θα μπορούσαμε να εστιάσουμε στην τοποθέτηση των Παπαδόπουλο et el. (2012), σύμφωνα με τον οποίο είναι αναμφισβήτητο γεγονός η σημασία του μάρκετινγκ για την αποτελεσματική λειτουργία και αποδοτικότητα των επιχειρήσεων. Απ αυτό ξεκινά μια επιχείρηση με τη διερεύνηση των αναγκών και της αγοράς, συνεχίζει με το σχεδιασμό, την παραγωγή και διάθεση των προϊόντων, αλλά εξακολουθεί και μετά την πώληση με κύριο στόχο την ικανοποίηση των αναγκών των καταναλωτών και τη δημιουργία ευχαριστημένων και γιατί όχι ενθουσιασμένων πελατών. Ταυτόχρονα το μάρκετινγκ φροντίζει για την καλή φήμη της επιχείρησης, την άριστη επικοινωνία, την πραγματοποίηση των υποσχέσεών της, την εντιμότητά της, την προστασία του περιβάλλοντος και την υγιεινή, ασφάλεια και ικανοποίηση των εργαζομένων της (Παπαδόπουλος, 2010). Για την επίτευξη των παραπάνω στόχων είναι απαραίτητη η χάραξη μιας στρατηγικής μάρκετινγκ που για κάθε επιχείρηση είναι μοναδική και ιδιαίτερη και η οποία θα αποτελεί πυξίδα για την ορθή λήψη αποφάσεων. Ιωάννης Πόλλας σελ. 53\n55 Όπως αναφέρουν οι Köksal και Özgül, (2007) οι εταιρείες οφείλουν να προσαρμόζουν τις στρατηγικές τους και ιδιαίτερα το μίγμα του μάρκετινγκ για να διατηρήσουν τουλάχιστον τη σημερινή τους κατάσταση ή να βελτιώσουν την αποδοτικότητά τους καθώς το περιβάλλον μεταβάλλεται, και ιδιαίτερα σε περιόδους οικονομικής κρίσης. Στην εργασία τους επισημαίνουν τις στρατηγικές εκείνες που έχουν περισσότερες πιθανότητες να επιτύχουν το αποτέλεσμα που θέλουν στις πωλήσεις, στο μερίδιο αγοράς και στην κερδοφορία τους. Σε παρόμοιο συμπέρασμα καταλήγουν στην έρευνά τους οι Grewal και Tansuhaj (2001), δηλαδή τονίζουν τη σημαντικότητα του ρόλου του προσανατολισμού της αγοράς και την ευελιξίας των στρατηγικών των επιχειρήσεων βοηθώντας τους να ξεπεράσουν μια οικονομική κρίση. Η παραπάνω ευελιξία φαίνεται να έχει θετική επιρροή στην επίδοση της επιχείρησης, ιδιαίτερα μετά την πάροδο της κρίσης. Η σημαντικότητα του προσανατολισμού της αγοράς επισημαίνεται και από τους Blankson et al. (2006). Τομέας Εκπαίδευσης Επένδυση σε ικανά στελέχη. Εκπαίδευση στη χρησιμοποίηση των διαθέσιμων- έξυπνων τεχνολογιών πληροφορικής. Εκπαίδευση του υπάρχοντος προσωπικού με σκοπό τη βελτιστοποίηση της απόδοσης του. Θα πρέπει να εκπαιδευτεί το προσωπικό σε θέματα που αφορούν την περιοχή δράσης του και το αντικείμενο του. Παρακολούθηση σεμιναρίων αξιοποιώντας τα Προγράμματα Επαγγελματικής Κατάρτισης Εργαζομένων (ΛΑΕΚ). Τομέας Καινοτομίας Ανάπτυξη συνεργασιών με επιχειρήσεις και φορείς από το εξωτερικό μέσω εργαλείων και φορέων δικτύωσης. o Διαδικτυακές βάσεις δεδομένων συλλογικών επιχειρηματικών φορέων (πχ επιμελητήρια), οι οποίες επιτρέπουν την αναζήτηση και επικοινωνία με στρατηγικούς εταίρους στο εξωτερικό, δίνοντας έτσι τη δυνατότητα σε μια μικρομεσαία επιχείρηση να διευρύνει τις υπηρεσίες της και να βελτιώσει τις μεθόδους λειτουργίας της. Ιωάννης Πόλλας σελ. 54\n56 o Δημιουργία και η προώθηση θεματικών επιχειρηματικών δικτύων (clusters) με μέλη από διάφορες χώρες που έχουν ως στόχο την ανταλλαγή τεχνογνωσίας, εμπειριών και βέλτιστων πρακτικών. Η συμμετοχή σε ένα τέτοιο δίκτυο μπορεί να προσφέρει σε μια ΜΜΕ σημαντικές διεξόδους και ιδέες για ανάπτυξη στην δύσκολη οικονομική περίοδο που διανύει η χώρα μας. Η ανταγωνιστική στρατηγική θα παίξει πιο σημαντικό ρόλο την περίοδο μετά την κρίση, λόγω υπερανταγωνισμού και ανατροπής ισορροπιών. Θα χρειασθεί: Πιο έντονη διαφοροποίηση των προσφορών με ποιότητα και καινοτομίες σε χαμηλότερα επίπεδα κόστους. Σύγκριση με αναφορά στο διεθνές παρά το τοπικό επίπεδο. Πιο έντονη επιχειρηματικότητα με νέα μοντέλα, νέα εγχειρήματα, με τοπική διαφορετικότητα. Απελευθέρωση της ευρηματικότητας του ανθρώπινου δυναμικού και διοχέτευσή της στην δημιουργία και εμπορική αξιοποίηση νέων προσφορών στον πιεζόμενο καταναλωτή. Εξωστρέφεια όχι μόνο με την παραδοσιακή μορφή εξαγωγών, αλλά και με προχωρημένες μορφές διεθνοποίησης (συνεργασίες, κοινοπραξίες στο εξωτερικό, διεθνής δικτύωση). Αξιοποίηση διεθνών πηγών καινοτομίας και ευκαιριών για απόκτηση πόρων διεθνώς. Στρατηγικές με στόχευση σε πελάτες που ικανοποιούνται σχετικά εύκολα, κυρίως στην εγχώρια αγορά, με ελάχιστη καινοτομία και αδύνατες, τοπικής εμβέλειας επωνυμίες δεν θα αποδώσουν. Ιωάννης Πόλλας σελ. 55\n57 Διάγραμμα 7: Τι στρατηγικές ταιριάζουν Πηγή: Λιούκας, 2010 Διάγραμμα 8: Τι στρατηγικές δεν ταιριάζουν Πηγή: Λιούκας, 2010 Το χαμηλότερο κόστος είναι σημαντικό, αλλά δεν αρκεί χωρίς άλλα στοιχεία διαφοροποίησης. Ήδη με την αύξηση της ανεργίας και την τρέχουσα αναθεώρηση θεσμών και πολιτικών στο πλαίσιο του Μνημονίου έχει ως ένα βαθμό δρομολογηθεί η μείωση εργασιακού κόστους, κυρίως του μισθολογικού και λιγότερο του μη μισθολογικού. Στην Ελλάδα βρίσκεις πλέον πολύ μορφωμένο προσωπικό με χαμηλές αποδοχές (τις χαμηλότερες στην EE). Εναπόκειται στις επιχειρήσεις να εισάγουν Ιωάννης Πόλλας σελ. 56\n58 άλλες καινοτομίες κόστους στην αλυσίδα αξίας, στο επιχειρηματικό τους μοντέλο. Διαπραγμάτευση με προμηθευτές, ορθολογικοποίηση της γκάμας προϊόντων, μείωση των τιμών των brands, εστίαση σε νέα προϊόντα πιο οικονομικά, εστίαση στην εισαγωγή καινοτομιών αλλά και διατήρηση ταλέντων που θα ωθήσουν τέτοιες είναι ενδεικτικές κινήσεις. Ιδέες και εμπειρίες από χώρες χαμηλού κόστους μπορούν να συμβάλλουν, π.χ. από τις θυγατρικές τους σε χώρες της Νοτιανατολικής Ευρώπης και αλλού. Απλά η μεταφορά εταιρειών στις χώρες αυτές για εκμετάλλευση ευνοϊκότερων συνθηκών κόστους, αν δεν συνοδευτεί από αλλαγή στρατηγικής, είναι μια προσωρινή λύση. Χρειάζεται διατηρήσιμο ανταγωνιστικό πλεονέκτημα σε διεθνή κλίμακα, διότι και εκεί οι αγορές είναι ανοιχτές στον ανταγωνισμό (Λιούκας, 2010). Ενδείξεις ότι τέτοιες στρατηγικές αποδίδουν έχουμε και από εμπειρικές έρευνες προ της κρίσης. Σε δείγμα 800 ΜΜΕ, αυτές που έχουν περισσότερη καινοτομία, τεχνογνωσία, ποιότητα, μάρκετινγκ (επίπεδο εξυπηρέτησης, πιο κοντά στον πελάτη) και οργάνωση συνοδεύονται από καλύτερα, κατά μέσο όρο, αποτελέσματα (Spanos et al., 2004). Διάγραμμα 9: Εταιρείες με καλύτερες επιδόσεις έχουν στρατηγική διαφοροποίησης Πηγή: Λιούκας, 2010 Η καινοτομία, στα προσφερόμενα και στην παραγωγική διαδικασία, θα αποτελέσει ακόμα πιο κρίσιμο παράγοντα μετά την κρίση. Οι Ελληνικές εταιρείες πρέπει να επενδύσουν σε αυτήν, για να πετύχουν συνεχείς διαφοροποιήσεις στα προσφερόμενα. Δεν είναι απαραίτητο να επενδύσουν σε μεγάλες καινοτομίες που ενέχουν αυξημένα επίπεδα κινδύνου. Ούτε σε μεγάλα τμήματα Έρευνας και Ιωάννης Πόλλας σελ. 57\n59 Ανάπτυξης, που κοστίζουν. Πηγές ιδεών μπορούν να ευρεθούν στην αγορά από τους πελάτες κυρίως, αλλά και από συνεργασίες και δικτύωση, και από τους ίδιους τους εργαζομένους. Αυτού του νέου τύπου «ανοιχτή» καινοτομία ταιριάζει πολύ στην ελληνική επιχειρηματική πρακτική. Ο Ελληνισμός ήταν πάντα ανοικτός στο να προσλαμβάνει, να αφομοιώνει, να προσαρμόζει και να δημιουργεί. Η πρόσκτηση ιδεών από την αγορά, πιο πιθανόν από τη διεθνή, και η εφαρμογή τους με τοπική προσαρμογή είναι μια δοκιμασμένη συνταγή. Δε σημαίνει απαραίτητα ότι είμαστε «δεύτεροι» ή «ακόλουθοι». Μπορεί να οδηγήσει σε σειρά μικρών καινοτομιών, συχνά εμπορικών στη φύση τους, που αν και απαρατήρητες διαμορφώνουν επιτυχή πορεία (Λιούκας, 2010). Οι διεθνείς συγκρίσεις δεικτών καινοτομίας επιβεβαιώνουν ότι η Ελλάδα, ενώ είναι πολύ χαμηλά σε Έρευνα και Ανάπτυξη (Ε&Α), εν τούτοις είναι υψηλά σε «νέα για την αγορά» ή «νέα για την εταιρεία» προϊόντα (βλέπε διαγράμματα 10 και 11). Δηλαδή παρά τη μικρή Ε&Α παρέχει νέα προϊόντα και νέους σχεδιασμούς. Αν και φαίνεται εξαίρεση μέσα στην καταθλιπτική εικόνα των διεθνών συγκρίσεων, εν τούτοις το αποτέλεσμα αυτό έχει επιβεβαιωθεί από αρκετές μελέτες τελευταία. Αλλά δεν έχει τύχει επαρκούς προσοχής και αξιοποίησης στη δημόσια συζήτηση (Λιούκας et al., 2009). Διάγραμμα 10: Κατάταξη της Ελλάδας σε δείκτες καινοτομίας στην ΕΕ των 27 Πηγή: EIS, 2009 Ιωάννης Πόλλας σελ. 58\n60 Διάγραμμα 11: Η Ελλάδα υπερέχει σε ανοιχτή καινοτομία Πηγή: EIS, 2009 Φαίνεται ότι ένα Σκανδιναβικού τύπου μοντέλο με ένταση σε Ε&Α δεν ταιριάζει στην ελληνική επιχειρηματική πρακτική. Εξάλλου σε Ε&Α απέχουμε τόσο πολύ που δύσκολα θα μπορούσαμε να διεκδικήσουμε θέση ανάμεσα σε μικρές ηγέτιδες χώρες (π.χ. Σουηδία, Δανία, Ελβετία, Ισραήλ κ.α.). Θα χρειαζόταν μακροπρόθεσμη προσπάθεια και στήριξη από το κράτος, χωρίς όμως να εγγυάται πιο άμεσα αποτελέσματα σε εταιρική ανταγωνιστικότητα στα επόμενα 2-3 κρίσιμα χρόνια (Λιούκας, 2010). Μερικά περιορισμένα, έστω, εμπειρικά αποτελέσματα δείχνουν ότι στις ελληνικές επιχειρήσεις αποδίδει η δικτύωση στην αγορά. Όσο πιο πυκνά τα δίκτυα τόσο μεγαλύτερη η καινοτομία και οι ρυθμοί ανάπτυξης, αλλά και χαμηλότερη η επίδραση της κρίσης (πίνακας 5). Οι ενδείξεις αυτές συνηγορούν έστω και έμμεσα υπέρ της επένδυσης σε «ανοιχτού» τύπου καινοτομία. Πίνακας 5: Επιχειρήσεις με καλύτερες επιδόσεις έχουν πιο πυκνά «δίκτυα αγοράς» Πηγή: Λιούκας, 2010 Ιωάννης Πόλλας σελ. 59\n61 Η προσέγγιση βιώσιμης ανάπτυξης, ιδιαίτερα η οικολογική διάσταση, συμβάλλει ουσιαστικά στην καινοτομία. Ανοίγει νέα νοητικά πλαίσια στην επιχειρηματική δράση και αναπτύσσει ικανότητες καινοτομικές. Ο ρόλος της «πράσινης» οπτικής επιβεβαιώνεται και με Ελληνικά δεδομένα. Επιχειρήσεις με υψηλότερη περιβαλλοντική δράση πετυχαίνουν μεγαλύτερη μείωση του κόστους παραγωγής και χρήσης πρώτων υλών, βελτιώνουν την εικόνα τους και τη σχέση με κοινωνικές ομάδες, ενώ προηγούνται αισθητά σε καινοτομίες προϊόντων (διάγραμμα 12). Αυτές οι διαφορές προκύπτουν κατά μέσο όρο σε έξι βιομηχανικούς κλάδους. Οι Ελληνικές επιχειρήσεις μπορούν να διεκδικήσουν σημαντικές καινοτομίες μέσα από «πράσινες» στρατηγικές, τουλάχιστον σε ορισμένους κλάδους. Επιπλέον αποκτούν ικανότητα με προοπτικές παραγωγής συνεχούς καινοτομίας. Διάγραμμα 12: Εταιρείες με πιο έντονη «περιβαλλοντική δράση» έχουν πλεονέκτημα Πηγή: Λιούκας, 2010 Τέλος, σύμφωνα με το Λυμπερόπουλο (2012), οι ΜΜΕ που στοχεύουν να γίνουν ανταγωνιστικές στην εγχώρια αγορά και πιθανόν να δραστηριοποιηθούν στις διεθνείς αγορές οφείλουν να επιδιώξουν την εκλαμβανόμενη από τον πελάτη αξία των προϊόντων τους να είναι μεγαλύτερη απ αυτήν του ανταγωνισμού, να ανταγωνισθούν σε αγορές, όπου ο ανταγωνισμός δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί, οπότε αποφεύγονται οι μετωπικές συγκρούσεις σε κορεσμένες αγορές. Οφείλουν επίσης να αναπτυχθούν σε τομείς υψηλής τεχνολογίας, όπου δεν ακολουθούνται τα παραδοσιακά στάδια στη διαδικασία διεθνοποίησής τους, αλλά μπορούν να γεννηθούν παγκόσμιες. Να εφαρμόσουν επαναστατικές βιομηχανικές τεχνολογίες οι οποίες θα μπορέσουν να προσδώσουν προβάδισμα κόστους, παρ όλη την ανυπαρξία οικονομιών κλίμακας. Τέλος, να τυποποιήσουν και επωνυμοποιήσουν τα προϊόντα τους (ιδίως του πρωτογενούς τομέα), ώστε να μπορούν να τα καθιερώσουν στην Ιωάννης Πόλλας σελ. 60\n62 εγχώρια αγορά, αλλά και να τους δώσουν τις δυνατότητες διείσδυσης σε ξένες αγορές με σωστά σχεδιασμένες στρατηγικές εξαγωγικού μάρκετινγκ. 4.3 ΕΘΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ Τα τελευταία χρόνια οι ΜΜΕ άρχισαν να προσελκύουν το ενδιαφέρον των ασκούντων πολιτική τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Προκειμένου λοιπόν οι εθνικές κυβερνήσεις αλλά και η Ευρωπαϊκή Ένωση να βοηθήσουν τις ΜΜΕ να ξεπεράσουν τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν λόγω της οικονομικής κρίσης και να δώσουν κίνητρα και στρατηγικές ενίσχυσης προς την ανάπτυξη λαμβάνουν σειρά μέτρων προς αυτή την κατεύθυνση. Οι εθνικές και οι ευρωπαϊκές στρατηγικές είναι αλληλένδετες και αλληλοεξαρτώμενες μεταξύ τους λόγω της εξάρτησης και των πηγών των εθνικών χρηματοδοτήσεων από τις ευρωπαϊκές πηγές αλλά και της νομικής υφιστάμενης σχέσης. Οι στρατηγικές ενίσχυσης των μικρομεσαίων επιχειρήσεων μπορούν να συνοψιστούν ως εξής (Ευρωπαϊκή Ένωση 2013, ΙΜΕΓΣΕΒΕΕ 2006, Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2013, Λιούκας et al. 2009, Τσίσσιος 2013): Στη δημιουργία απλοποιημένου νομικού, θεσμικού και διοικητικού πλαισίου για τη λειτουργία τους. Στη βελτίωση του χρηματοοικονομικού περιβάλλοντος. Στην υποβοήθησή τους ώστε να διεθνοποιήσουν της δραστηριότητές τους και να αναπροσανατολίσουν ανάλογα την ακολουθούμενη στρατηγική, μέσω βελτιωμένων συστημάτων και υπηρεσιών πληροφόρησης. Στη βελτίωση της πρόσβασής τους στην έρευνα, στην τεχνολογική ανανέωση, στην κατάρτιση, όπως επίσης και στις υπηρεσίες πληροφόρησης. Στην λεπτομερή μελέτη των ειδικών και γενικών προβλημάτων εκάστου τομέα και κλάδου αντίστοιχα. Για την αντιμετώπιση των προβλημάτων προβλέπεται η ανάπτυξη μιας μακροχρόνιας πολιτικής με δράσεις και ενέργειες χωρίς γραφειοκρατικές και χρονοβόρες μεθόδους. Στην εισαγωγή προγραμμάτων και σχεδίων που διευκολύνουν τη μακροχρόνια πρόσβαση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων σε χρηματοδοτικά μέσα. Στη δημιουργία των απαραίτητων ενδιάμεσων φορέων που θα ασχολούνται με τα θέματα των μικρομεσαίων επιχειρήσεων και τα έχουν υποστηρικτικό ρόλο για την πρόοδο και την ανάπτυξή τους. Ιωάννης Πόλλας σελ. 61\n63 Στη μείωση και απλοποίηση των γραφειοκρατικών διαδικασιών. Στην υιοθέτηση καινοτόμων στρατηγικών διοίκησης. Στην εκπαίδευση μέσω σεμιναρίων την ιδιοκτητών των μικρομεσαίων επιχειρήσεων Στη βελτίωση του ανταγωνισμού Στην ενθάρρυνση δημιουργίας ΜΜΕ αλλά και στην ανάπτυξη ήδη υφισταμένων. Στη διεθνοποίηση των δραστηριοτήτων τους. Ο ευρωπαϊκός χάρτης για την ΜΜΕ, τον οποίο ενέκρινε το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο περιλαμβάνει της πρόνοιες εκείνες με βάση τις οποίες η κατάσταση των μικρών επιχειρήσεων στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα μπορεί να βελτιωθεί με μέτρα τόνωσης της επιχειρηματικότητας, με φιλικές προς τις μικρές επιχειρήσεις πιλοτικές και με μέτρα σημαντικής στήριξης των επιμέρους οικονομικών τους μονάδων, που λειτουργούν ως μικρομεσαίες επιχειρήσεις. Άλλωστε, οι μικρές επιχειρήσεις τελούν υπό το κράτος των παρεμβάσεων στην αγορά των μεγάλων επιχειρήσεων και ως εκ τούτου τα μέτρα τόνωσης και στήριξης είναι απολύτως αναγκαία για τη βιωσιμότητά τους. Ιωάννης Πόλλας σελ. 62\n64 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 Ο ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΠΟΤΩΝ Ιωάννης Πόλλας σελ. 63\n65 5.1 Η ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΠΟΤΩΝ Η βιομηχανία τροφίμων και ποτών παραμένει ένας από τους μεγαλύτερους μεταποιητικούς κλάδους στην Ευρωπαϊκή Ένωση σε όρους κύκλου εργασιών, προστιθέμενης αξίας, αριθμού επιχειρήσεων και απασχόλησης, σε σχέση με τους υπόλοιπους μεγάλους κλάδους της ευρωπαϊκής οικονομίας, όπως η αυτοκινητοβιομηχανία, η βιομηχανία χημικών, η βιομηχανία μηχανημάτων και εξοπλισμού και τα μεταλλικά προϊόντα. Σε όρους πωλήσεων και απασχόλησης της βιομηχανίας τροφίμων και ποτών ανά επίπεδο χωρών, η σχετική κατάταξη διαφοροποιείται οριακά σε σχέση με τα προηγούμενα έτη. Συγκεκριμένα η Γερμανία διατηρεί την πρωτιά, ενώ ακλουθούν η Γαλλία, η Ιταλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ισπανία, χώρες οι οποίες καλύπτουν συνολικά το 65 70% του κύκλου εργασιών των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης τα τελευταία χρόνια. Η οικονομική κρίση επηρέασε σε μικρότερο βαθμό τη βιομηχανία τροφίμων και ποτών σε σχέση με το σύνολο της μεταποίησης. Οι ετήσιες μεταβολές βασικών μεγεθών δραστηριότητας στα τρόφιμα είναι στο σύνολό τους λιγότερο έντονες από τις αντίστοιχες του κλάδου της μεταποίησης. Ο κλάδος της βιομηχανίας τροφίμων και ποτών πραγματοποίησε συνολικές πωλήσεις ύψους 929 δις ευρώ το 2009, μειωμένες κατά 6,7% στα τρόφιμα και 4,7% στα ποτά σε σχέση με τον προηγούμενο χρόνο. Η βιομηχανία τροφίμων και ποτών παραμένει ο μεγαλύτερος εργοδότης του μεταποιητικού τομέα, αφού απασχολεί περίπου πέντε εκατομμύρια εργαζομένους, το 16,2% δηλαδή του συνόλου των εργαζομένων στην ευρωπαϊκή βιομηχανία. Το ποσοστό των εργαζομένων στα τρόφιμα έχει αυξηθεί κατά 8,4% το 2009, πατά τη μείωση στο σύνολο της ευρωπαϊκής μεταποίησης το ίδιο έτος κατά 4,6%. Οι επιχειρήσεις στα τρόφιμα και ποτά φθάνουν το 2009 συνολικά τις 274 χιλιάδες πανευρωπαϊκά. Τέλος, η ακαθάριστη προστιθέμενη αξία στη μεταποίηση τροφίμων το 2009 φθάνει τα 158 δις ευρώ, έχοντας υποχωρήσει κατά 2,1% σε σχέση με το προηγούμενο έτος, όταν η αντίστοιχη μείωση στο σύνολο της μεταποίησης είναι πολύ μεγαλύτερη (-16,4%). Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι καθαρός εξαγωγέας τροφίμων και ποτών, με θετικό εμπορικό ισοζύγιο το οποίο αυξήθηκε σημαντικά, κατά 7 δις ευρώ το 2010 σε σχέση με το 2009, με το εμπορικό πλεόνασμα να φτάνει το 10 δις ευρώ. Η εξέλιξη των σχετικών μεγεθών του εμπορίου μετά τη διεθνή χρηματοπιστωτική κρίση του 2009 ήταν ιδιαίτερα θετική για τον κλάδο, με αποτέλεσμα το 2010 το ευρωπαϊκό εμπορικό Ιωάννης Πόλλας σελ. 64\n66 ισοζύγιο των τροφίμων και ποτών να ανέλθει στην υψηλότερη επίδοση της τελευταίας δεκαετίας. Το εμπορικό πλεόνασμα τροφίμων και ποτών στην Ευρωπαϊκή Ένωση των 27 είναι ανακόψει άλλωστε ήδη από το 2009 την πτωτική του πορεία μετ α το Σε όρους αξίας εξαγωγικών προϊόντων του κλάδου για το 2010, τα ποτά καλύπτουν το μεγαλύτερο μερίδιο των συνολικών εξαγωγών της ΕΕ των 27 προς τις άλλες χώρες, σε ποσοστό που φτάνει το 28%, ενώ καταγράφουν σημαντική άνοδο την τάξης του 20,7% στις εξαγωγές τους. Από τις αρχές του 2009 και μετά, οι τιμές των τροφίμων άρχισαν να υποχωρούν σημαντικά, μετά την έντονη άνοδο του 2008 και με ρυθμό υψηλότερο του αντίστοιχου της μείωσης στο σύνολο των τιμών καταναλωτή. Αλλά και στις αρχές του 2010, ο ρυθμός ανόδου των τιμών των τροφίμων και μη αλκοολούχων ποτών ήταν σημαντικά χαμηλότερος του αντίστοιχου του γενικού επιπέδου τιμών, σημειώνοντας ακόμη και πτώση έως τα μέσα του Το 2011, οι μεταβολές και στις τιμές παραγωγών τροφίμων διατηρήθηκαν σε υψηλά επίπεδα σε σχέση με τις τιμές τους στην αντίστοιχη περίοδο του 2010, με τις πληθωριστικές πιέσεις να συνεχίζονται μέχρι τα τέλη του Εν γένει, οι αυξήσεις στις τιμές των παραγωγών τροφίμων κυμάνθηκαν σε πολύ υψηλά επίπεδα το 2011, από 6,1 8,6%, υψηλότερα από τις τιμές καταναλωτών τροφίμων και μη αλκοολούχων ποτών (ΙΟΒΕ 2012, 2013). 5.2 Ο ΚΛΑΔΟΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΠΟΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ελληνική βιομηχανία τροφίμων και ποτών αποτελεί σταθερά ένα από τα σημαντικότερα τμήματα του δευτερογενούς τομέα της ελληνικής οικονομίας και έναν από τους κυριότερους κινητήριους μοχλούς της ελληνικής μεταποίησης. Ο κλάδος των τροφίμων και ποτών είναι ένας κλάδος δυναμικός, ανταγωνιστικός και εξωστρεφής, με έντονη επενδυτική και εμπορική δραστηριότητα στην Ελλάδα, τα βαλκάνια και σε όλη την Ευρώπη, ενώ τα περιθώρια ανάπτυξής του είναι ακόμη μεγαλύτερα και μπορεί αν παίξει σημαντικό ρόλο στην τόνωση της ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας στη δύσκολη αυτή περίοδο την οποία διανύει. Το 2009, όταν και ξεκίνησε η υφεσιακή πορεία της εγχώριας οικονομίας, ο κλάδος δέχθηκε ισχυρό πλήγμα σε όρους απασχόλησης, προστιθέμενης αξίας, πωλήσεων, ακαθάριστης αξίας παραγωγής και επενδύσεων, καταγράφοντας όχι τόσο από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις (άνω των 10 ατόμων), αλλά κυρίως από τις μικρότερες, οι οποίες Ιωάννης Πόλλας σελ. 65\n67 μάλιστα αποτελούν και τη συντριπτική πλειονότητα τόσο στον κλάδο των τροφίμων (95%), όσο και στον κλάδο των ποτών (90%) (διαγράμματα 13 και 14) (ΙΟΒΕ 2012, 2013). Διάγραμμα 13: Μερίδιο τροφίμων και ποτών σύνολο μεταποίησης σε Ελλάδα και ΕΕ27 Πηγή: ΙΟΒΕ, (2013) Διάγραμμα 14: Κατανομή επιχειρήσεων άνω και κάτω των 10 ατόμων (2009) Πηγή: ΙΟΒΕ, (2012) Ο κλάδος τροφίμων και ποτών αποτελεί έναν από τους δυναμικότερους και ταχύτερα αναπτυσσόμενους κλάδους της ελληνικής μεταποίησης. Αντιστοιχεί στο Ιωάννης Πόλλας σελ. 66\n68 25% του κύκλου εργασιών, στο 24% της απασχόλησης (πίνακας 6), στο 25% του συνολικού επενδεδυμένου κεφαλαίου και σχεδόν στο 25% της προστιθέμενης αξίας. Οι ξένες επιχειρήσεις του κλάδου παρουσιάζουν σήμερα σημαντική επιτυχία εξαιτίας της δυναμικής ανάπτυξης που παρουσίασε η ελληνική αγορά τροφίμων-ποτών κατά την τελευταία δεκαετία, αλλά και της πρόσβασης που προσφέρει η Ελλάδα στις αναδυόμενες αγορές της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και της Ανατολικής Μεσογείου (Invest in Greece, 2013). Πίνακας 6: Κατανομή επιχειρήσεων βιομηχανίας τροφίμων και ποτών ανά τάξη μεγέθους απασχόλησης Πήγή: ΙΟΒΕ, (2012) Ο ρυθμός ανάπτυξης του κλάδου υπολογίζεται στο 20,6% την τελευταία δεκαετία. Οι εταιρείες τροφίμων και ποτών αποτελούν τους βασικούς εξαγωγείς της Ιωάννης Πόλλας σελ. 67\n69 χώρας. Οι πωλήσεις αντιπροσωπεύουν το 20% των συνολικών πωλήσεων από εξαγωγές και παρουσιάζουν έσοδα που ξεπερνούν τα 2 δισεκατομμύρια Ευρώ. Βασικές αγορές για τα ελληνικά προϊόντα αποτελούν η Γερμανία, η Ιταλία, η Ισπανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι ΗΠΑ. Σήμερα, η Ελλάδα προσφέρει πολλαπλά οφέλη σε σημαντικό αριθμό πολυεθνικών επιχειρήσεων. Επιχειρηματικοί κολοσσοί, όπως Nestlé, Coca Cola, Kraft Foods, Barilla, Cadbury, General Mills, Friesland Campina και Athenian Brewery, παρασκευάζουν στην Ελλάδα ευρεία γκάμα προϊόντων, τα οποία γίνονται άμεσα αποδεκτά τόσο στην εγχώρια, όσο και στις γειτονικές περιφερειακές αγορές (Invest in Greece, 2013). Σημαντικό πλεονέκτημα αποτελεί το γεγονός ότι οι ελληνικές επιχειρήσεις τροφίμων και ποτών έχουν αναπτύξει εκτενές και δυναμικό δίκτυο πωλήσεων και διανομής στην περιοχή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Κύρια προϊόντα εξαγωγής αποτελούν τα λαχανικά, τα φρούτα, το ελαιόλαδο, τα γαλακτοκομικά προϊόντα, τα φρέσκα θαλασσινά, οι κομπόστες φρούτων, οι ελιές, οι σταφίδες, το κρασί και τα προϊόντα τομάτας. Η Ελλάδα προσφέρει σημαντικές επιχειρηματικές ευκαιρίες για δημιουργία προστιθέμενης αξίας σε πολλές κατηγορίες προϊόντων, ιδίως όσο αυξάνεται διεθνώς το ενδιαφέρον για προϊόντα υγιεινής διατροφής, σνακ και προ-μαγειρεμένα γεύματα. Οι συνταγές με μέλι και ξηρούς καρπούς, τα ζυμαρικά, οι μαρμελάδες, καθώς και τα προϊόντα θαλασσινών και κρέατος παρουσιάζουν επίσης σημαντικές προοπτικές. Παράλληλα, όσο αυξάνεται η κατανάλωση ελαιόλαδου, η Ελλάδα είναι σε θέση να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στον τομέα, ως η τρίτη μεγαλύτερη ελαιοπαραγωγός χώρα στον κόσμο (Invest in Greece, 2013). Κύρια πλεονεκτήματα για τους υποψήφιους επενδυτές αποτελούν το χαμηλό λειτουργικό κόστος, οι άφθονες πρώτες ύλες, η παραγωγή σύμφωνα με το ευρωπαϊκό κανονιστικό και νομοθετικό πλαίσιο, η πρόσβαση στις αναδυόμενες αγορές της Νοτιοανατολικής Ευρώπης όπου οι ελληνικές εταιρείες τροφίμων και ποτών έχουν εξαιρετικά ανεπτυγμένο δίκτυο παραγωγής και διανομής, η τάση, ιδιαίτερα στις αναπτυγμένες κοινωνίες, για υγιεινή διατροφή βασισμένη στα μεσογειακά διατροφικά χαρακτηριστικά, το υψηλά καταρτισμένο και εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό, η εξοικείωση των Ελλήνων καταναλωτών με διεθνείς γεύσεις και διεθνή προϊόντα διατροφής (Invest in Greece, 2013). Ιωάννης Πόλλας σελ. 68\n70 Επενδυτικές ευκαιρίες παρουσιάζονται επίσης στα «μεσογειακά» προϊόντα διατροφής, καθώς και στον ταχέως αναπτυσσόμενο τομέα των βιολογικών προϊόντων. Αγαθά, όπως ο κρόκος Κοζάνης, η μαστίχα Χίου και η σπιρουλίνα ως διατροφικό συμπλήρωμα, είναι διεθνώς αναγνωρισμένα για την εξαιρετικά υψηλή τους ποιότητα. Επιπλέον, φημισμένα προϊόντα, όπως το ούζο, η φέτα και τα φιστίκια Αιγίνης κερδίζουν συνεχώς νέες αγορές σε παγκόσμιο επίπεδο. Σημαντική παράμετρος του ελληνικού κλάδου τροφίμων και ποτών είναι η Έρευνα και Ανάπτυξη. Πλήθος εξειδικευμένων ερευνητικών κέντρων βοηθούν παραγωγούς, επεξεργαστές και μεταποιητές στην ανάπτυξη καινοτόμων λύσεων. Το Ινστιτούτο Αγροβιοτεχνολογίας, το Ινστιτούτο Αλιευτικής Έρευνας και το πανεπιστήμιο της Θεσσαλίας ηγούνται στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών και λύσεων. Η λιανική αγορά των τροφίμων και ποτών ο τομέας των supermarkets αποτελεί έναν από τους πιο ανταγωνιστικούς τομείς στην Ελλάδα και έχει ήδη προσελκύσει βασικούς ξένους παίκτες, όπως οι Carrefour, Lidl, και Delhaize. Η γερμανική εταιρεία Lidl λειτουργεί περισσότερα από 100 καταστήματα λιανικής πώλησης στην Ελλάδα και συνεχίζει να επεκτείνεται με γοργούς ρυθμούς. Ο εν λόγω τομέας απασχολεί περισσότερα από άτομα (Invest in Greece, 2013). Τα κύρια βήματα που οφείλει να ακολουθήσει ο δυνητικός επενδυτής προκειμένου να επενδύσει παραγωγικά στον κλάδο είναι: 1. Επιλογή γεωγραφικής περιοχής με βάση την αγορά-στόχο, τη διαθεσιμότητα των πρώτων υλών, τις μεταφορές και τη διαθέσιμη υποδομή. 2. Διερεύνηση διαθεσιμότητας χώρου στις Βιομηχανικές Περιοχές της χώρας όπου η εγκατάσταση παραγωγικής δραστηριότητας είναι πιο εύκολη και σχετικά άμεση. 3. Έκδοση των απαραίτητων αδειών σε περίπτωση εγκατάστασης παραγωγικής δραστηριότητας εκτός Βιομηχανικής Περιοχής. 4. Χρήση των δωρεάν υπηρεσιών και συμβουλών της Invest in Greece για εξοικονόμηση πολύτιμου χρόνου. Ο Επενδυτικός Νόμος της χώρας καθορίζει τους όρους και τις προϋποθέσεις για τις επενδύσεις στην Ελλάδα και παρέχει τα απαραίτητα επενδυτικά κίνητρα για επενδυτές από την Ελλάδα και το εξωτερικό ανάλογα με τον κλάδο και την περιοχή, στην οποία αφορά η επένδυση. Ο νέος Επενδυτικός Νόμος που ψηφίστηκε από την Ελληνική Βουλή τον Φεβρουάριο του 2011, εισάγει νέες αξίες, νέες διαδικασίες και Ιωάννης Πόλλας σελ. 69\n71 νέα χρηματοδοτικά εργαλεία. Δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για μια υγιή και εξωστρεφή επιχειρηματική δραστηριότητα (Invest in Greece, 2013). 5.3 ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΠΟΤΟΠΟΙΙΑΣ ΚΑΙ ΤΥΠΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ Οι επιχειρήσεις ποτοποιίας αποτελούν το 14,3% του συνολικού αριθμού και συνέβαλαν κατά 17,7% στην τελική διαμόρφωση των πωλήσεων της βιομηχανίας τροφίμων και ποτών το Η ποτοποιία φαίνεται να αντιστέκεται στις πιέσεις που δέχεται καθώς η κερδοφορία της διατηρεί θετικό πρόσημο και εμφανίζει το καλύτερο περιθώριο κέρδους ανάμεσα στους υποκλάδους της βιομηχανίας, ύψους 4,1% (διάγραμμα 15). Παρά την επιδείνωση των καθαρών ζημιών κατά 47,2%, οι οποίες το 2010 άγγιξαν τα 43,8 εκατ. ευρώ και των καθαρών κερδών κατά 66,1%, τα οποία διαμορφώθηκαν στα 125,1 εκατ. ευρώ, τα συνολικά καθαρά αποτελέσματα διατηρήθηκαν θετικά φθάνοντας τα 81,3 εκατ. ευρώ (πίνακες 7 και 8). Διάγραμμα 15: Καθαρό περιθώριο κέρδους προ φόρων στη βιομηχανία τροφίμων και ποτών ανά υποκλάδο Πηγή: ΙΟΒΕ, (2012) Ιωάννης Πόλλας σελ. 70\n72 Πίνακας 7: Εξέλιξη κερδοφόρων ζημιογόνων εταιριών επιχειρήσεων ποτοποιίας (σε χιλ. ) Πηγή: ΙΟΒΕ, (2012) Πίνακας 8: Βασικά χρηματοοικονομικά μεγέθη και αριθμοδείκτες επιχειρήσεων ποτοποιίας (σε χιλ. ) Πηγή: ΙΟΒΕ, (2012) Η αποδοτικότητα της ποτοποιίας, αν και παραμένει θετική, μειώθηκε το 2010 όπως αντανακλάται από τους σχετικούς δείκτες. Η συγκράτηση του κόστους Ιωάννης Πόλλας σελ. 71\n73 πωληθέντων δεν ήταν αρκετή να αντισταθμίσει την υποχώρηση των πωλήσεων, με αποτέλεσμα τα μικτά κέρδη να μειωθούν σε 830,3 εκατ. ευρώ. Ενθαρρυντικό στοιχείο για τον υποκλάδο αποτέλεσε ότι οι επιχειρήσεις βασίζονται περισσότερο στα ίδια κεφάλαια από ότι στο δανεισμό για τη χρηματοδότηση των περιουσιακών στοιχείων και αυτό είχε ως συνέπεια η δανειακή επιβάρυνση να διαμορφωθεί το 2010 στις 0,68 μονάδες. Σε αυτή την εξέλιξη συνέβαλαν θετικά ο περιορισμός των μακροπρόθεσμων υποχρεώσεων περισσότερο από το 1/3 και η μικρότερη μείωση των βραχυχρόνιων, παρότι καταγράφηκε συγχρόνως συρρίκνωση των ιδίων κεφαλαίων. Τέλος, για το 2012, σύμφωνα με το emea.gr η ποτοποιία παρουσίασε πτώση τζίρου και ζημιές προ φόρων. Από τα ενοποιημένα οικονομικά στοιχεία των 61 μεγαλύτερων επιχειρήσεων του κλάδου (με κύκλο εργασιών το 2012 πάνω από 3 εκατ. ευρώ) που συνέλεξε και επεξεργάστηκε η DIRECTION BUSINESS REPORTS, συγκρίνοντάς τα με τα αντίστοιχα του 2011, προκύπτουν συνοπτικά τα παρακάτω: Μείωση 5,32% στο συνολικό κύκλο εργασιών. Ζημίες προ φόρων ύψους 6,84 εκατ. ευρώ. Κάμψη 16,20% στα συνολικά μικτά κέρδη. Αύξηση 5,78% στα συνολικά ίδια κεφάλαια. Μειωμένες κατά 6,94% οι συνολικές υποχρεώσεις. Πτώση 1,56% στο γενικό σύνολο ενεργητικού. Αρνητικό περιθώριο καθαρού κέρδους -0,41% για το Περιθώριο μικτού κέρδους 40,35% για το 2012 Σχέση ξένων προς ίδια κεφάλαια 1,20 για το Αρνητική αποδοτικότητα ιδίων κεφαλαίων (ROE) -0,85% για το Οι βασικοί λόγοι για τη μείωση των αποτελεσμάτων των επιχειρήσεων του κλάδου αποδίδεται στην άνοδο του κόστους παραγωγής και σε συνθήκες πτώσης των πωλήσεων εξαιτίας της ύφεσης που έπληξε την αγοραστική δύναμη των καταναλωτών. Οι εξελίξεις αυτές, σε συνδυασμό με τη μείωση του όγκου παραγωγής ποτών στη χώρα μας, που συνεχίστηκε και για το 9μηνο Ιανουαρίου - Σεπτεμβρίου 2013 (-3,1% σε σχέση με το αντίστοιχο 9μηνο του 2012) σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ, δεν αφήνουν αμφιβολία ότι ο κλάδος βρίσκεται αντιμέτωπος με περαιτέρω πτώση των εργασιών και της αποδοτικότητάς του, εξαιτίας της εντεινόμενης συμπίεσης των εισοδημάτων των νοικοκυριών. Ενθαρρυντικό στοιχείο για την πορεία του κλάδου είναι η βελτίωση των εξαγωγών. Ιωάννης Πόλλας σελ. 72\n74 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 Ο ΠΑΛΙΟΤΕΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ Ιωάννης Πόλλας σελ. 73\n75 Η λειτουργία των ΜΜΕ, ο ρόλος τους στην αγορά, η οικονομική κρίση και οι συνέπειες αυτής στην οικονομία και τις ΜΜΕ, αποτελούν αντικείμενα που έχουν απασχολήσει πολλούς ερευνητές κατά το παρελθόν. Στο κεφάλαιο αυτό επιχειρείται μια παρουσίαση κάποιων αντιπροσωπευτικών ερευνών και ανασκόπηση των αποτελεσμάτων τους. Έτσι, πέραν από την έρευνα του ΙΜΕ της ΓΣΕΒΕΕ που πραγματοποιήθηκε τον Αύγουστο του 2013 και παρουσιάστηκε στο κεφάλαιο «Επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στις Ελληνικές ΜΜΕ» της παρούσας εργασίας, ακολουθεί η παρουσίαση επιπλέον ερευνών, η οποία πραγματοποιείται με χρονολογική σειρά, προκειμένου να καταδειχθεί η διαφοροποίηση των επιπτώσεων της οικονομικής κρίσης στις επιχειρήσεις. 6.1 ΕΡΕΥΝΕΣ ΤΗΣ INTERVIEW ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2008 & ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2009 Ενδιαφέρον παρουσιάζουν κάποια στοιχεία ερευνών της interview που παρουσιάστηκαν το Νοέμβριο του 2008 με θέμα «Οι επιπτώσεις της διεθνούς οικονομικής κρίσης στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις Ελληνικό τραπεζικό σύστημα» και το Φεβρουάριο του 2009 με θέμα «Οι συνέπειες της διεθνούς οικονομικής κρίσης για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις της Θεσσαλονίκης», από την οποία αντλούμε στοιχεία για τον τρόπο που οι Ελληνικές ΜΜΕ αντιλήφθηκαν εγχώρια οικονομική κρίση στα πρώτα στάδιά της και τα αντανακλαστικά που επέδειξαν. Οι έρευνες πραγματοποιήθηκαν με ανάθεση από το Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Θεσσαλονίκης και ερωτήθηκαν περί τα 500 μέλη του σε κάθε μία από αυτές. Έτσι, για την πρώτη έρευνα, στην ερώτηση «πόσο επηρέασε η παγκόσμια οικονομική κρίση το τζίρο της επιχείρησής σας, παρατηρούμε ότι το χρονικό εκείνο διάστημα μόλις το 31% είχε μείνει καθόλου ανεπηρέαστο ή είχε επηρεαστεί πολύ λίγο, ενώ το υπόλοιπο 69 είχε επηρεαστεί από αρκετά έως πολύ (διάγραμμα 16). Αντίστοιχα, το 91% των ερωτηθέντων αποκρίθηκε ότι οι επιπτώσεις της κρίσης στο τζίρο της επιχείρησή του θα φανούν μακροπρόθεσμα ενώ μόλις το 9% πίστευε ότι θα μείνει ανεπηρέαστο (διάγραμμα 17). Ιωάννης Πόλλας σελ. 74\n76 Διάγραμμα 16: Πόσο επηρέασε η παγκόσμια οικονομική κρίση το τζίρο της επιχείρησής σας; Πηγή: Interview, (2008) Διάγραμμα 17: Πιστεύεται ότι οι επιπτώσεις της κρίσης στο τζίρο σας θα φανούν μακροπρόθεσμα; Πηγή: Interview, (2008) Οι αντίστοιχες ερωτήσεις της δεύτερης έρευνας έδειξαν ότι ο τζίρος των επιχειρήσεων επηρεάστηκε από αρκετά έως πολύ στο 78,6% εξ αυτών, ενώ λίγο ή καθόλου μόλις στο 20,2% (διάγραμμα 18). Για το επόμενο εξάμηνο, το 55% ανέμενε μείωση, το 11% αύξηση ενώ το υπόλοιπο 34% δεν περίμενε κάποια μεταβολή (διάγραμμα 19). Επιπλέον, σε σχέση με την αντίστοιχη περσινή περίοδο, το 80% δήλωσε ότι υπήρχε μείωση του τζίρου ενώ μόλις το 20% δήλωσε ότι δεν υπήρξε μεταβολή ή παρατήρησε κάποια αύξηση (διάγραμμα 20). Διάγραμμα 18: Πόσο έχει επηρεάσει η χρηματοοικονομική κρίση τον τζίρο της επιχείρησής σας; Πηγή: Interview, (2009) Ιωάννης Πόλλας σελ. 75\n77 Διάγραμμα 19: Τι εκτιμάτε για τον τζίρο της επιχείρησής σας για το επόμενο εξάμηνο; Πηγή: Interview, (2009) Διάγραμμα 20: Πόσο τοις εκατό εκτιμάτε ότι μειώθηκε ο τζίρος σας σε σχέση με την αντίστοιχη περσινή περίοδο; Πηγή: Interview, (2009) Ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα αποτελέσματα ως προς την αισιοδοξία για το μέλλον των επιχειρήσεών τους, καθώς οι ερωτηθέντες σε ποσοστό 42% δήλωσαν πολύ ή αρκετά αισιόδοξοι, ενώ το υπόλοιπο 52% δήλωνε λίγο ή καθόλου (διάγραμμα 21). Ιωάννης Πόλλας σελ. 76\n78 Διάγραμμα 21: Πόσο αισιόδοξος είστε για το μέλλον της επιχείρησής σας; Πηγή: Interview, (2008) Τέλος, ερευνώντας τις προθέσεις των επιχειρήσεων για την τυχόν μεταβολή του αριθμού των εργαζομένων σε αυτές ως μέτρο αντιμετώπισης της οικονομικής κρίσης, προέκυψε ο ακόλουθος πίνακας: Πίνακας 9: Η επιχείρησής σας το επόμενο διάστημα σκέφτεται να προβεί σε: Ποσοστό Πολύ 22,0% Αρκετά 25,7% Λίγο 14,4% Καθόλου 35,7% ΔΓ/ΔΑ 2,2% Πηγή: Interview, (2009) 47,7% 50,1% 6.2 ΕΡΕΥΝΑ ΤΟΥ CITY COLLEGE ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2012 Όπως διαβάζουμε σε άρθρο της Δαμουλιανού (2012) για την Καθημερινή, από έρευνα που πραγματοποιήθηκε από το City College, διαπιστώθηκε ότι το κλειδί για να αντέξουν στην κρίση οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις στην Ελλάδα, είναι η ανθεκτικότητα και η προσαρμοστικότητα. Σκοπός της έρευνας ήταν να αναδείξει τη λειτουργία του ελληνικού επιχειρηματικού συστήματος και να εντοπίσει τα όποια στοιχεία ανθεκτικότητας και προσαρμοστικότητας στην οργανωσιακή και στην ατομική επιχειρηματική συμπεριφορά. Στις επιχειρήσεις, η έννοια της ανθεκτικότητας και προσαρμοστικότητας συνδέεται με την ικανότητά τους να αντιμετωπίζουν επιτυχώς - Ιωάννης Πόλλας σελ. 77\n79 άρα να επιβιώνουν - τις αντίξοες συνθήκες. Συγκεκριμένα, εκείνες οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις που το επιτυγχάνουν, παρουσιάζουν τα εξής στοιχεία: Υιοθετούν, είτε παραδοσιακά έχουν ευέλικτες οργανωτικές δομές. Δεν ακολουθούν στενό ιεραρχικό έλεγχο, αλλά μάλλον προτιμούν έναν πιο χαλαρό συντονισμό των λειτουργιών. Έχουν συχνές, αλλά ξεκάθαρες, μετακινήσεις ανθρώπινου δυναμικού σε διαφορετικές θέσεις εργασίας (explicit job rotation). Προτιμούν και διατηρούν ανεπίσημα κανάλια επικοινωνίας στο εσωτερικό τους. Ενισχύουν και ενθαρρύνουν με κάθε μέσο το ανθρώπινο δυναμικό, ώστε να συμμετέχει περισσότερο υπεύθυνα και καταλυτικά στην οργανωσιακή διαδικασία. Η έρευνα εντόπισε, ωστόσο, και τα στοιχεία που αντιβαίνουν στην προσπάθεια των επιχειρήσεων να αντέξουν στην κρίση. Δηλαδή, την έλλειψη συγκεκριμένων στόχων για το τι θέλουν να πετύχουν, την ύπαρξη πολυάριθμων εσωτερικών διαδικασιών και κανόνων, όπως και έλλειμμα ξεκάθαρου οράματος για την αντιμετώπιση της κρίσης. Η έρευνα επικεντρώθηκε επίσης και στη συμπεριφορά των ηγετικών στελεχών, αλλά και των ίδιων των επιχειρηματιών, οι οποίοι - στις ελληνικές μικρομεσαίες επιχειρήσεις, κατά κανόνα- εμπλέκονται ενεργά στη διοίκησή τους. Κατέδειξε λοιπόν, ότι η ανθεκτικότητα και προσαρμοστικότητα σε ατομικό επίπεδο, συνάδει με συμπεριφορές όπως οι εξής: Ανοχή - που υποθάλπει την έλλειψη σταθερότητας και τη διαρκή αβεβαιότητα του συστήματος. Αυτοπαρακίνηση - που συνδέεται με την ικανότητα του ατόμου να θέτει στόχους και να προσπαθεί να τους επιτύχει. Επιμονή - στην επίτευξη των στόχων, όσο προκλητικοί και αν είναι. Συγκρατημένη αισιοδοξία - να βλέπει ευκαιρίες και θετικές πιθανότητες μέσα στο περιβάλλον της κρίσης. Ξεκάθαρο όραμα - για την επιβίωση και την επιτυχία της επιχείρησης. Ευέλικτη ηγετική συμπεριφορά - που επιτρέπει και αναγνωρίζει μεν την πρωτοβουλία, θέτει όμως, ταυτόχρονα, τα γενικά όρια για να κινηθεί «ελεύθερα» η ανθρώπινη συμπεριφορά και η δημιουργικότητα. Παρά τις μικροδιαφορές που εντοπίσθηκαν, τόσο σε σχέση με τον κλάδο παραγωγής όσο και μεταξύ των εταιρειών του ίδιου κλάδου, συμπέρασμα της Ιωάννης Πόλλας σελ. 78\n80 έρευνας είναι ότι ακόμη και κάτω από τις σημερινές συνθήκες δομικής κρίσης του επιχειρηματικού συστήματος στην Ελλάδα, υπάρχουν συλλογικές και ατομικές συμπεριφορές που μπορούν να ενισχύσουν τον βαθμό ανθεκτικότητας και προσαρμοστικότητας, ιδιαίτερα των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. 6.3 ΕΡΕΥΝΑ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ et al. ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2012 Τον Οκτώβριο του 2012, στο επιστημονικό περιοδικό Prime δημοσιεύτηκε η εργασία έρευνα των Παπαδόπουλος et al. με θέμα «Στρατηγικές μάρκετινγκ επιχειρήσεων επίπλου την περίοδο της οικονομικής κρίσης», από την οποία μπορούμε να αντλήσουμε χαρακτηριστικά στοιχεία της συμπεριφοράς των ελληνικών ΜΜΕ, δείγμα των οποίων αποτελούν οι επιχειρήσεις του κλάδου των επίπλων, χωρίς να εστιάσουμε στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Στην εργασία αυτή γίνεται αναφορά σε προγενέστερες έρευνες, από τις οποίες προκύπτει ότι έχουν γίνει αρκετές προσπάθειες προκειμένου να αναζητηθούν οι νέες στρατηγικές μάρκετινγκ που θα βοηθήσουν τις επιχειρήσεις να μην υποστούν τις συνέπειες της οικονομικής κρίσης. Οι Hruzova και Reinert (2009) εντόπισαν την αλλαγή της συμπεριφοράς καταναλωτών τροφίμων και πρότειναν τις κατάλληλες αλλαγές στις εφαρμοζόμενες στρατηγικές μάρκετινγκ των επιχειρήσεων τροφίμων. Έρευνες έχουν δείξει ότι μια οικονομική ύφεση μπορεί να οδηγήσει τις επιχειρήσεις, μέσα από την εφαρμογή ενός δυναμικού μάρκετινγκ, στο να αποκτήσουν ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα. Σύμφωνα με την μελέτη των Srinivasan et al. (2005), οι επιχειρήσεις που επενδύουν στο μάρκετινγκ κατά την περίοδο μιας οικονομικής ύφεσης όχι μόνο θα έχουν πολύ καλύτερη θέση στην αγορά μετά το πέρας αυτής, αλλά υπάρχουν και άμεσες θετικές επιπτώσεις. Η οικονομική κρίση έχει ως αποτέλεσμα όχι μόνο να μειώνεται το εισόδημα των καταναλωτών, αλλά πρωτίστως να επηρεάζονται ψυχολογικά. Έτσι οι άνθρωποι αρχίζουν να ανησυχούν για το μέλλον τους και δεν απολαμβάνουν πλέον τις αγορές τους (Ang et al., 2000). Επιπλέον η αγορά των επίπλων, που δεν αποτελεί είδος πρώτης ανάγκης, τις περισσότερες φορές αναβάλλεται λόγω της γενικότερης ψυχολογίας της αγοράς και του χαμηλού ηθικού των καταναλωτών. Θα πρέπει όμως να ληφθεί σοβαρά υπόψη ότι μπορεί σε μια οικονομική ύφεση οι καταναλωτές να ξοδεύουν λιγότερα χρήματα, παρόλα αυτά όμως θέλουν να Ιωάννης Πόλλας σελ. 79\n81 πραγματοποιούν αγορές που να τους παρέχουν άνεση και ανακούφιση από το στρες (Grossberg, 2009). Ο Λυμπερόπουλος (2011) αναφέρει ειδικά για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις ότι αυτές που προσαρμόζουν τις στρατηγικές μάρκετινγκ σε περίοδο οικονομικής κρίσης και ακολουθούν τις απαιτήσεις της παγκοσμιοποίησης, έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες επιβίωσης από όσες δεν επιχειρούν να προσαρμόσουν τις στρατηγικές τους. Για την επίτευξη των στόχων τους οι ελληνικές επιχειρήσεις (διάγραμμα 22) εστιάζουν τη στρατηγική τους κυρίως στην παραγωγή ή διάθεση υψηλής ποιότητας τελικών προϊόντων και στην ικανοποίηση των πελατών τους, σε ίδιο ποσοστό (86%). Οι μισές σχεδόν από αυτές εφαρμόζουν πολιτικές μεγαλύτερης ταχύτητας στην παράδοση των προϊόντων τους (53,5%)και στην κατάκτηση μεγαλύτερου μεριδίου της αγοράς (51,2%). Διστακτικές εμφανίζονται οι επιχειρήσεις να προβούν σε εξαγωγική δραστηριότητα (μόνο το 16,3% αυτών ανταποκρίνεται θετικά), παράγοντας που φαίνεται να είναι πολύ σημαντικός σε περιόδους οικονομικής κρίσης. Μετά από 2 χρόνια οικονομικής ύφεσης στην Ελλάδα έχει φανεί ότι οι συνέπειες της έχουν ως αποτέλεσμα για τις περισσότερες επιχειρήσεις και του κλάδου του επίπλου να εμφανίζουν μια πολύ σημαντική μείωση του τζίρου και του αριθμού των πελατών τους. Έτσι η πλειονότητα αυτών εσωστρέφονται, μειώνουν την παραγωγή τους, μειώνουν τις τιμές διάθεσης των παραγόμενων προϊόντων κάτω από το κόστος παραγωγής, προβαίνουν σε απολύσεις σημαντικών στελεχών τους κλπ. Διάγραμμα 22: Εστίαση των στρατηγικών στόχων Πηγή: Παπαδόπουλος el al. (2012) Στο διάγραμμα 23 παρουσιάζονται ορισμένα από τα περισσότερο και λιγότερο σημαντικά ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα των ελληνικών επιχειρήσεων σύμφωνα με Ιωάννης Πόλλας σελ. 80\n82 δήλωσή τους. Τα τρία σημαντικότερα εστιάζονται στην ταχύτητα εξυπηρέτησης, στη φήμη της εταιρείας τους και στην ικανοποίηση των πελατών τους σε ποσοστά πάνω από 70%. Τέλος, στο διάγραμμα 24 παρουσιάζονται λοιπές στρατηγικές κινήσεις των επιχειρήσεων για την αντιμετώπιση της κρίσης. Διάγραμμα 23: Τα σημαντικότερα ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα των ελληνικών επιχειρήσεων σε ποσοστό πάνω από 50% αυτών. Πηγή: Παπαδόπουλος el al. (2012) Διάγραμμα 24: Στρατηγικές ενέργειες των ελληνικών επιχειρήσεων για την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης. Πηγή: Παπαδόπουλος el al. (2012) 6.4 ΕΡΕΥΝΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΥΝΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2013 Τον Ιανουάριο του τρέχοντος έτους, η Εθνική Συνομοσπονδία Ελληνικού Εμπορίου σε συνεργασία με τη GRP (Greek Public Opinion), παρουσίασε την Ιωάννης Πόλλας σελ. 81\n83 «Έρευνα για τις Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις στην Ελλάδα κοινή γνώμη & επιχειρήσεις». Παρατηρούμε ότι οι απαντήσεις των ερωτηθέντων καταδεικνύουν τη μεγάλη σημασία που αποδίδουν οι πολίτες στην ύπαρξη και λειτουργία των ΜΜΕ ως αναπόσπαστο και καθοριστικό παράγοντα για την ανάπτυξη της Ελληνικής οικονομίας. Επιβεβαιώνονται λοιπόν και τα στατιστικά στοιχεία που παρουσιάστηκαν στα προηγούμενα κεφάλαια και τα οποία καταδείκνυαν αριθμητικά τη σημασία της λειτουργίας των ΜΜΕ τόσο στον ευρωπαϊκό όσο και στον ελληνικό χώρο. Έτσι, Το 86,8% πιστεύει ότι ο σχετικά υψηλός αριθμός Μ.Μ.Ε. που λειτουργούν στην Ελλάδα είναι προς όφελος της οικονομίας (διάγραμμα 25). Το 89,1% θεωρεί ότι η ύπαρξη πολλών Μικρομεσαίων Εμπορικών καταστημάτων είναι προς όφελος του καταναλωτή (διάγραμμα 26). Το 89,4% συνδέει την ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας με την στήριξη των Μ.Μ.Ε (διάγραμμα 27). Διάγραμμα 25: Άποψη για το αν ο μεγάλος αριθμός ΜΜΕ στην Ελλάδα λειτουργεί προς όφελος της οικονομίας Πηγή: Εθνική Συνομοσπονδία Ελληνικού Εμπορίου και GPO, (2013) Ιωάννης Πόλλας σελ. 82\n84 Διάγραμμα 26: Άποψη για το αν ο μεγάλος αριθμός ΜΜ εμπορικών καταστημάτων λειτουργεί προς όφελος του καταναλωτή Πηγή: Εθνική Συνομοσπονδία Ελληνικού Εμπορίου και GPO, (2013) Διάγραμμα 27: Βαθμός σημασίας των ΜΜΕ για την ανάπτυξη της οικονομίας Πηγή: Εθνική Συνομοσπονδία Ελληνικού Εμπορίου και GPO, (2013) Στην ίδια έρευνα, εξετάζεται η λειτουργία των μικρομεσαίων επιχειρήσεων στην παρούσα οικονομική συγκυρία ενώ από τα αποτελέσματα εξάγονται χρήσιμα συμπεράσματα. Η πλειοψηφία των εκπροσώπων ΜΜΕ πιστεύει ότι η παρούσα οικονομική κατάσταση δεν ευνοεί την ανάληψη επιχειρηματικής δράσης στην Ελλάδα (86,5%) (διάγραμμα 28). Με σκοπό την αναζήτηση των κυριοτέρων προβλημάτων της Ιωάννης Πόλλας σελ. 83\n85 ελληνικής οικονομίας, οι ερωτώμενοι δήλωσαν τα δύο σημαντικότερα προβλήματα σύμφωνα με τη γνώμη τους. Το ασταθές φορολογικό σύστημα (49,4%) και η γραφειοκρατία (48,2%) είναι τα σημαντικότερα προβλήματα της ελληνική οικονομίας για τους περισσότερους εκπροσώπους ΜΜΕ. Περαιτέρω σημαντικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας είναι η χαμηλή ανταγωνιστικότητα των ελληνικών προϊόντων και υπηρεσιών (20,6%), η φοροδιαφυγή (20,2%), η χαμηλή ανταποδοτικότητα κρατικών υπηρεσιών (17%), το δημοσιονομικό έλλειμμα (15,5%) και η χαμηλή απασχόληση (12%) (διάγραμμα 29). Διάγραμμα 28: Άποψη για το αν η παρούσα οικονομική κατάσταση ευνοεί την επιχειρηματικότητα Πηγή: Εθνική Συνομοσπονδία Ελληνικού Εμπορίου και GPO, (2013) Διάγραμμα 29: Άποψη για τα σημαντικότερα προβλήματα της Ελληνικής Οικονομίας Πηγή: Εθνική Συνομοσπονδία Ελληνικού Εμπορίου και GPO, (2013) Ιωάννης Πόλλας σελ. 84\n86 Επιπροσθέτως, οι συμμετέχοντες στην έρευνα δήλωσαν τα τρία κυριότερα προβλήματα στη λειτουργία των ΜΜΕ. Ως κυριότερα προβλήματα αναδείχθηκαν η έλλειψη ρευστότητας (61,6%), η υψηλή φορολογία (56,4%) και η χαμηλή καταναλωτική ζήτηση (46,8%). Επιπλέον προβλήματα των ΜΜΕ αποτελούν το υψηλό λειτουργικό κόστος (34,5%), ο έντονος ανταγωνισμός από φθηνότερα εισαγόμενα προϊόντα (26,9%) και ο έντονος ανταγωνισμός από μεγαλύτερες επιχειρήσεις (23,9%) (διάγραμμα 30). Διάγραμμα 30: Άποψη για τα σημαντικότερα προβλήματα στη λειτουργία των ΜΜΕ Πηγή: Εθνική Συνομοσπονδία Ελληνικού Εμπορίου και GPO, (2013) Οι περισσότεροι εκπρόσωποι των ΜΜΕ δεν είναι ιδιαίτερα αισιόδοξοι για το μέλλον της επιχείρησής τους και το μέλλον της ελληνικής οικονομίας. Συγκεκριμένα το 39,6% είναι λίγο αισιόδοξο για το μέλλον της επιχείρησης του και το 40,7% είναι λίγο αισιόδοξο για το μέλλον της ελληνικής οικονομίας. Τα αντίστοιχα ποσοστά για εκείνους που δεν είναι καθόλου αισιόδοξοι είναι 29,7% και 40,2% αντίστοιχα (διαγράμματα 31 και 32). Το 66,6% του δείγματος δήλωσε πως δεν είναι καθόλου ικανοποιημένο από την οικονομική πολιτική που ακολουθείται στην Ελλάδα, το συγκεκριμένο ποσοστό είναι ελαφρώς αυξημένο ανάμεσα στις επιχειρήσεις με κύκλο εργασιών μικρότερο των ευρώ (διάγραμμα 33). Ιωάννης Πόλλας σελ. 85\n87 Διάγραμμα 31: Βαθμός αισιοδοξίας για το μέλλον των επιχειρήσεων Πηγή: Εθνική Συνομοσπονδία Ελληνικού Εμπορίου και GPO, (2013) Διάγραμμα 32: Βαθμός αισιοδοξίας για το μέλλος της Ελληνικής οικονομίας Πηγή: Εθνική Συνομοσπονδία Ελληνικού Εμπορίου και GPO, (2013) Ιωάννης Πόλλας σελ. 86\n88 Διάγραμμα 33: Βαθμός ικανοποίησης από την οικονομική πολιτική της Ελλάδος Πηγή: Εθνική Συνομοσπονδία Ελληνικού Εμπορίου και GPO, (2013) Ο βαθμός ενημέρωσης των εκπροσώπων των ΜΜΕ για τα προγράμματα ενίσχυσης ρευστότητας στην αγορά είναι σχετικά χαμηλός. Το 27,3% δήλωσε πως δεν είναι καθόλου ενημερωμένο και το 32,1% δήλωσε πως είναι λίγο ενημερωμένο. Το 40% του δείγματος δήλωσε πολύ και αρκετά ενημερωμένο για τα προγράμματα ενίσχυσης ρευστότητας στην αγορά (διάγραμμα 34). Διάγραμμα 34: Βαθμός ενημέρωσης για τα προγράμματα ενίσχυσης ρευστότητας Πηγή: Εθνική Συνομοσπονδία Ελληνικού Εμπορίου και GPO, (2013) Ιωάννης Πόλλας σελ. 87\n89 Το 74,4% του δείγματος δήλωσε πως έχουν προβεί σε αλλαγές στην οργάνωση και λειτουργία της επιχείρησης λόγω της παρούσας οικονομικής συγκυρίας (διάγραμμα 35). Το συγκεκριμένο ποσοστό είναι υψηλότερο του μέσου όρου για τις επιχειρήσεις με κύκλο εργασιών μεγαλύτερου των ευρώ (81,6%). Για τις επιχειρήσεις που προέβησαν σε τέτοιες αλλαγές, οι περισσότερες δήλωσαν ότι μείωσαν τις δραστηριότητες της επιχείρησης (30,1%) και έκαναν απολύσεις (29,3%). Οι αλλαγές αυτές αφορούν επίσης μειώσεις μισθών (15,2%) και ελαστικοποίηση του ωραρίου εργασίας (10,7%). Παρ' όλα αυτά, το 68,2% των επιχειρήσεων δήλωσαν πως δεν σκέπτονται να προβούν σε μειώσεις μισθών ή απολύσεις προσωπικού στο επόμενο διάστημα (διαγράμματα 36 και 37). Διάγραμμα 35: Επίδραση της οικονομικής συγκυρίας στην οργάνωση των επιχειρήσεων Πηγή: Εθνική Συνομοσπονδία Ελληνικού Εμπορίου και GPO, (2013) Διάγραμμα 36: Είδος αλλαγών στην οργάνωση των επιχειρήσεων Πηγή: Εθνική Συνομοσπονδία Ελληνικού Εμπορίου και GPO, (2013) Ιωάννης Πόλλας σελ. 88\n90 Διάγραμμα 37: Πιθανότητα μελλοντικής μείωσης μισθών ή απολύσεων Πηγή: Εθνική Συνομοσπονδία Ελληνικού Εμπορίου και GPO, (2013) 6.5 ΕΡΕΥΝΑ ΤΗΣ INTERVIEW ΜΑΪΟΣ 2013 Η νεώτερη έρευνα της δημοσκοπικής εταιρείας Interview, πραγματοποιήθηκε το Μάιο του 2013, κατόπιν ανάθεσης από το Βιομηχανικό Επιμελητήριο Θεσσαλονίκης, σε 405 επιχειρήσεις μέλη του, με θέμα «Οικονομική συγκυρία και οι επιπτώσεις της σε ΜΜΕ και καταναλωτές της Θεσσαλονίκης» και αποτελεί τη συνέχεια των ερευνών που παρουσιάστηκαν στις προηγούμενες παραγράφους. Είναι μια από τις πλέον πρόσφατες έρευνες και από τα αποτελέσματά της όπως αυτά θα παρουσιαστούν στη συνέχεια προκύπτουν ενδιαφέροντα συμπεράσματα. Παρατηρούμε ότι εν μέσω της οικονομικής κρίσης και ενώ πλέον αυτή έχει θίξει σχεδόν το σύνολο των επιχειρήσεων, για το προσεχές χρονικό διάστημα το 83% των συμμετεχόντων προβλέπει ότι θα διατηρήσει τον ίδιο αριθμό απασχολουμένων, το 11% να απολύσει μέρος αυτών και μόλις το 6% σκέφτεται να προχωρήσει σε προσλήψεις (διάγραμμα 38). Ο μέσος όρος των απολύσεων σε σχέση με το Δεκέμβριο του 2012 αυξήθηκε από 1,45 εργαζομένους ανά επιχείρηση σε 2,02 (πίνακας 10). Ιωάννης Πόλλας σελ. 89\n91 Διάγραμμα 38: Για το επόμενο εξάμηνο σκέφτεστε: Πηγή: Interview, (2013) Πίνακας 10: Πόσα άτομα απολύθηκαν από την επιχείρησή σας το εξάμηνο που διανύουμε; Δεκέμβριος 2012 Μέσος όρος απολύσεων: 1,45 εργαζόμενοι ανά επιχείρηση Στη Μεταποίηση: 1,58 εργαζόμενοι ανά επιχείρηση Στην Παροχή Υπηρεσιών: 1,33 εργαζόμενοι ανά επιχείρηση Μάιος 2013 Μέσος όρος απολύσεων: 2,02 εργαζόμενοι ανά επιχείρηση Στη Μεταποίηση: 2,03 εργαζόμενοι ανά επιχείρηση Στην Παροχή Υπηρεσιών: 2,00 εργαζόμενοι ανά επιχείρηση Πηγή: Interview, (2013) Αναφορικά με το τζίρο, το 72% των επιχειρήσεων κατέγραψε μείωση, το 22% δεν κατέγραψε μεταβολή ενώ μόνο το 6% παρουσίασε αύξηση (διάγραμμα 39), ενώ για το επόμενο εξάμηνο το 58% αναμένει μείωση, με το 32% και το 10% να περιμένουν καμία μεταβολή και αύξηση αντίστοιχα (διάγραμμα 40). Σχετικά με το μέλλον της επιχείρησης, το 68% παρουσιάζεται λίγο ή καθόλου αισιόδοξο με πολύ ή αρκετά να δηλώνει το 32% (διάγραμμα 41). Ιωάννης Πόλλας σελ. 90\n92 Διάγραμμα 39: Από την αρχή του έτους ο τζίρος σας κατέγραψε: Πηγή: Interview, (2013) Διάγραμμα 40: Τι εκτιμάτε για τον τζίρο της επιχείρησής σας για το επόμενο εξάμηνο; Πηγή: Interview, (2013) Διάγραμμα 41: Πόσο αισιόδοξος είστε για το μέλλον της επιχείρησής σας; Πηγή: Interview, (2013) Ιωάννης Πόλλας σελ. 91