Δημήτρης Χατζής: Μουργκάνα – Σημειώσεις για τον Εμφύλιο\nΔημήτρης Χατζής: Μουργκάνα\n23 Ιανουαρίου 2017 22 Ιουνίου 2017 Πάνος\nΕίναι ένα «στρατευμένο» αφήγημα – χρονικό για τις μάχες στη Μουργκάνα την άνοιξη του 1948. Ο Χατζής τονίζει πως όλα όσα αναφέρει είναι ελεγμένα και αληθή. Ωστόσο έχει ένα τουλάχιστον λάθος: οι αιχμάλωτοι στρατιώτες που δεν δέχτηκαν να ενταχθούν στον ΔΣΕ δεν αφέθηκαν ελεύθεροι «να πάνε στα σπίτια τους» αλλά εκτελέστηκαν.\nΗ «Μουργκάνα» του Δημήτρη Χατζή δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1948 στην εφημερίδα «Φωνή του Μπούλκες»,\nστη συνέχεια μεταφράστηκε στα γαλλικά από τη Μέλπω Αξιώτη.\nΤο 1979 ο συγγραφέας την συμπεριέλαβε στη «Θητεία», συλλογή με αγωνιστικά κείμενα της περιόδου 1940 – 1950, από τις εκδόσεις ΚΕΙΜΕΝΑ.\nΞανακυκλοφόρησε από ΤΟ ΡΟΔΑΚΙΟ.\n«Βρισκόμαστε κοντά στη Μουργκάνα. Πρόκειται, να κάνουμε ενέργεια με μεγάλες δυνάμεις κι αυτή τη φορά φοβάμαι πολύ.»\nΕίχε πάρει το γράμμα της λίγες μέρες πιο πριν και δεν πρόφτασε να της στείλει την απόκριση του. Της έγραφε πώς την αγαπούσε πολύ, πώς άμα γύριζε θα την παντρευότανε και της ξανάγραφε πώς φοβότανε πάρα πολύ στη Μουργκάνα. Ήταν ένας στρατιώτης από το τάγμα 583 της 75ης Ταξιαρχίας.\nΤώρα κείτεται άθαφτος κάτω από έναν όρθιο βράχο στο Τσεροβέτσι με το πρόσωπο το μισό φαγωμένο, το ‘να πόδι σπασμένο και το χέρι φευγάτο δυο μέτρα μακρύτερα. Τ’ άλλο του χέρι, καθώς είναι πεσμένος, μοιάζει σα ν’ ακουμπάει στην τζέπη πού είχε τα γράμματα. Μέσα στη φουρτούνα εκείνων των ημερών, τα δυο γράμματα, πού τα πήραν οι δικοί μας, βραχήκανε και τα ονόματα χάθηκαν – το δικό του και το δικό της.\nΤο κορίτσι που τον αγαπούσε και πού θα γινόταν γυναίκα του, αν τύχει ποτές και διαβάσει τούτη τη διήγηση, δε θα μας μισήσει εμάς για το θάνατο του. Εμείς τους είπαμε, τους ξανάπαμε, τους φωνάξαμε με τον τηλεβόα, κάθε βράδυ τους λέγαμε – αδέρφια μην έρχεστε…\nΟι Εγγλέζοι και οι Αμερικάνοι τους έσπρωχναν από πίσω και οι αξιωματικοί τους κρατούσανε το πιστόλι στα χέρια για να τους ρίχνουνε πάνω μας. Δέκα μέρες ακόμα πριν αρχίσουν τη μάχη, πέρασαν απ’ όλα τα τμήματα τους, για να ετοιμάσουν το μακελειό. Ήτανε ένας Αμερικάνος αξιωματικός, ένας Εγγλέζος και δύο του Σοφούλη πού πήγανε σε κάθε Μονάδα τους. Με τούς στρατιώτες δεν καταδεχτήκανε φυσικά να μιλήσουν. Ρωτούσαν τούς αξιωματικούς για τις θέσεις που κρατούσαμε μεις. Και κείνοι τους έλεγαν ψέματα πως κάθε μέρα τους χτυπούσαμε με όπλα βαριά που πήραμε από τούς Ρώσους. Ύστερα οι αξιωματικοί τους άρχισαν και βγάζανε λόγους κ’ έλεγαν άλλα ψέματα στους φαντάρους. Πως αν τέλειωναν γρήγορα και καλά και ξεμπέρδευαν με τη Μουργκάνα, θα ‘παιρναν όλοι τους άδεια. Πως ήμασταν Αρβανίτες και Σλάβοι. Και τους έλεγαν και την αλήθεια πως όποιος έκανε πίσω ήταν διαταγή της Μεραρχίας να τον σκοτώνουν.\nΈνας λοχαγός από το 611 τάγμα της 76ης Ταξιαρχίας, εξυπνότερος από τους άλλους, τους έλεγε πως αν ξεπάστρευαν τους αντάρτες και γινόταν ειρήνη στην Ελλάδα, τότε θα κάνανε κι αυτοί σοσιαλισμό και θα κανονίζανε τον Λαναρά και τον Παπαστράτο. Τ’ όνομα του Κουλούρης από την Κέρκυρα κι όταν ήρθαν κατόπιν τα σκούρα δε φάνηκε και πολύ παλληκάρι.\nΓι’ αυτή την περιοδεία των Αμερικάνων και των Εγγλέζων, και για όλα τα ψέματα που ‘λεγαν όλοι τους, βεβαιώνουν οι στρατιώτες πού πιάστηκαν αιχμάλωτοι. Γράφω εδώ το όνομα του Γιάννη Σύρου μονάχα, από το Βόλο, ολμιστή στο 2ο λόχο του 611. Μέσα στη διήγηση θ’ αναφέρω κι άλλα ονόματα και μαρτυρίες στρατιωτών, εκεί που χρειάζεται.\nΕμείς δεν είπαμε ψέματα. Μήτε το Αρχηγείο στους διοικητές των τμημάτων μας μήτε οι αξιωματικοί στους μαχητές μήτε οι μαχητές μας στον εαυτό τους. Τις ίδιες μέρες που οι Άγγλοι κ’ οι Αμερικάνοι κάνανε την περιοδεία τους, στο Αρχηγείο Ηπείρου μαζεύτηκαν όλες οι Διοικήσεις των τμημάτων μας. Πρώτα-πρώτα θα ‘πρεπε να ‘μαστε σίγουροι πως θα ‘ρχόνταν να μας χτυπήσουν. Η «εαρινή εκστρατεία» κανονικά θα ‘πρεπε να ‘ρχιζε από μας. Θα ‘μασταν λίγοι μπροστά σε μια ολόκληρη στρατιά. Και θα ‘χαμε ν’ αντικρύσουμε με τα φτωχικά μας όπλα μια πολεμική μηχανή του καιρού μας.\nΌλοι το νιώθανε κι από πρώτα, άλλος πλιότερο κι άλλος λιγότερο, πως κάτι καινούργιο θα γινότανε – θα ‘πρεπε να γινότανε — τούτη την άνοιξη. Εκεί που βρεθήκαν όλοι μαζί στο Αρχηγείο, το καθάρισαν μέσα στο νου τους μια και καλή.\nΣε κανένα άλλο μέρος στην Ελλάδα δεν είχαν υποφέρει τόσο πολύ, όσο στην Ήπειρο, κάπου δυό χρόνια με τη φτώχεια και με τη γύμνια, με το κυνηγητό και το σκόρπισμα, όσο να μπορέσουνε να στερεωθούν. Ηρωικές αποτυχίες κι άτιμες προδοσίες στα πρώτα ξεκινήματα, το 1946, εμποδίσανε τον αγώνα στην Ήπειρο να αναπτυχθεί και δημιούργησαν παραπανιστές δυσκολίες. Όλο το χειμώνα του 1946, κι ας την άνοιξη του ’47, οι πρωτοπόροι ζήσανε σκορπισμένοι ομαδούλες-ομαδούλες μα πολλές φορές κι ολότελα μοναχοί τους σαν τ’ άγρια θερία στα βουνά. Με την προδοσία του Αννίβα, ο Λεπενιώτης έμεινε, μιαν ολάκερη μέρα, κρυμμένος μέσα στο νερό του Καλαμά για να ξεφύγει. Ο Πετρίτης πολεμούσε κ’ έπρεπε κάθε τόσο να βγαίνει να στέκεται ορθός και να τον βλέπουν οι δικοί του, γιατί από πέρα τούς φώναζαν πως είχε παραδοθεί. Ο Νεμέρτσικας παράδερνε μήνες με λιγοστούς. Και χρειάστηκε το αίμα του Παλιούρα και των παλληκαριών του για ν’ ανοίξουνε στα Τζουμέρκα οι δρόμοι που τρεις φορές από τότες πέρασε ο Δημοκρατικός Στρατός.\nΑργότερα άλλαξαν τα πράγματα – δηλαδή τ’ άλλαξαν αυτοί. Το πέρασμα τους το Νοέμβρη του 1947, στη περιοχή Πωγωνίου – Καλαμά – Φιλιατών, ολοκλήρωσε τις πρώτες σίγουρες νίκες τους, του Ζαγορίου και της Κόνιτσας. Η κατοχή της Μουργκάνας τους εξασφάλιζε δω κάτι περισσότερο από μια καινούργια στέρεα βάση: ένα έξοχο ορμητήριο. Χρειάστηκε φυσικά να πολεμήσουν για να το πιάσουν. Χρειάστηκε – να περάσουν ανάμεσα από την πυκνότατη, τότε, διάταξη των εχθρικών δυνάμεων. Να διαβούν τα θεόρατα βουνά από τον Πίνδο στο Φιλιάτι, μέσα σε μια μόνο νύχτα κι από τη Βωβούσα να ξημερωθούν στη Χρυσόραχη τρέχοντας και κουβαλώντας μαζί τους τριακόσια φορτωμένα ζώα, τους άρρωστους, τους άοπλους. Στις δώδεκα τα μεσάνυχτα είδανε πάνω από το Μιτσικέλι τα Γιάννινα με τα φώτα τους που θαμπόφεγγαν στην ομίχλη. Μέσα στην αρχαία νεοελληνική πολιτεία με τα πανύψηλα κάστρα και τη μεγάλη δημοτική αναγεννητική παράδοση, ξεπεσμένη τώρα και ρημαγμένη από τη φτώχεια και την εγκατάλειψη, οι «κιοτήδες των κάμπων» είχανε μάθει για τη φάλαγγα που κατέβαινε κ’ έτρεμαν. Δεν ήταν ωστόσο ακόμα ο καιρός τους.\nΠεράσανε δίπλα, πέσαν στον κάμπο, κι από τα χαράματα χρειάστηκε να χτυπηθούνε με το στρατό για ν’ ανοίγουν τί πέρασμα τους. Τινάξανε γιοφύρια κ’ εγκαταστάσεις, σάρωσαν τη χωροφυλακή. Σκορπίσανε ολόκληρο το 625 τάγμα ώσπου να φτάσουν. Και χρειάστηκε, φυσικά, και κατόπι να πολεμήσουν συνέχεια για να κρατήσουνε τη βάση και τ’ ορμητήριο της Μουργκάνας.\nΤώρα με την επίθεση που περίμεναν, όλα μπαίνανε στη ζυγαριά της μεγάλης κρίσης: ο εχθρός θα τούς χτυπούσε με όλα τα μέσα του. Κι αυτοί δεν έπρεπε μονάχα να κρατήσουν. Μα και να στερεώσουν την εγκατάσταση τους σ’ αυτό το βουνό, που μοιάζει σάμπως ν’ ανοίγει τα μπράτσα του πάνω απ’ όλη την Ήπειρο, προς όλους τους δρόμους της, προς την εξόρμηση και τη νίκη. Αυτά είπανε τότες – που μαζευτήκανε στο Αρχηγείο.\nΑπό κει και πέρα ο κάθε μαχητής ήταν κιόλας έτοιμος να βάλει στη συνείδηση του τα πράματα ορθά και κομμένα. Η μικρή στρατιά πριν αντικρύσει τον εχθρό είχε να δαμάσει τον άγριο βράχο της Μουργκάνας. Τρεις μήνες τα χέρια τους μάτωσαν, τα χνάρια των ποδαριών τους τυπώθηκαν απάνω στην πέτρα της. Μέσα στις μέρες που λείπονταν, όλα όσα είχανε κάνει θα ‘πρεπε τώρα να τα κοιτάξουνε πάλι, να τα τελειώσουν. Ολόπλευρη και γρήγορη προετοιμασία λέγεται αυτό στη γλώσσα που μεταχειριζόμαστε συχνά στον αγώνα. Εδώ για τη Μουργκάνα θα πει καλώδια για τα τηλέφωνα, περασμένα πάνω από βαθιές χαράδρες και δρόμοι βατοί που ανοιχτήκανε σ’ απάτητα στεφάνια του Βουνού. Θα πει χαρακώματα σκαμμένα μέσα στο βράχο, πολυβολεία με ξύλα κουβαλημένα από πολλές ώρες μακριά, χωρίς τη βοήθεια της μηχανής, χωρίς καν εργαλεία – όλα με τα χέρια, όλα με το μυαλό. Τόσο πολύ πού λέω πώς αν κάποτε θα ‘τανε να μετρήσουμε στην Ελλάδα τι κάναμε αυτά τα οχτώ χρόνια πού πολεμούμε ετούτη η Μουργκάνα θα ‘πρεπε ν’ απομείνει έτσι όπως είναι τη τώρα, απείραχτη, σαν ένα μέτρο της ανθρώπινης δύναμης. Ένα μνημείο της θέλησης και της πίστης.\nΜεγάλα ήταν και του εχθρού τα συμφέροντα σ’ αυτή τη μάχη. Όπου κι αν κάνει να κινηθεί στην Ήπειρο και ίσαμε το Γράμμο, ενάντια στις άλλες δυνάμεις του Δημοκρατικού Στρατού, έχει τη Μουργκάνα στα πλευρά του. Γι’ αυτό κουβάλησε εννιά τάγματα ταχτικό στρατό, δυό τάγματα από κομάντος, ένα ανεξάρτητο τάγμα από μισθοφόρους εγκληματίες, μια δύναμη από εφτά χιλιάδες πεζικό, μαζί με οχτώ κανόνια μικρά και μεγάλα, κι άρχισε από δω την «εαρινή εκστρατεία» του 1948. Και γι’ αυτό, σα δεν πέτυχε την πρώτη φορά, ξαναδοκίμασε πάλι σε λίγο με μεγαλύτερες ακόμα δυνάμεις. Και τόσο πολύ το πίστευε σίγουρο, που κουβάλησε τότες και τη διαβόητη Βαλκανική Επιτροπή για να μας ιδεί πως θα σκορπίζαμε και θα μπαίναμε κυνηγημένοι στην Αλβανία. Ο αντισυνταγματάρχης Ντήνς και ο λοχαγός Γκωτιέ ήτανε μαζί.\nΔέκα φορές ολιγότεροι και με μέσα τιποτένια μπροστά στα δικά τους, οι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού τα ‘βγαλαν πέρα και την πρώτη και τη δεύτερη φορά. Και η «αμυντική» μάχη που έπρεπε να δώσουν για να κρατήσουν τις θέσεις τους γλήγορα γίνηκε, και την πρώτη φορά και τη δεύτερη, μάχη φθοράς και καταστροφής του εχθρού – μέσα σε λίγες μέρες, δική μας επιθετική μάχη.\nΠως τα κατάφεραν; Ο παραλογισμός του άκρου ηρωισμού είναι η απάντηση για το Μεσολόγγι του 1826, για τον ελληνοϊταλικό πόλεμο, για το Δεκέμβριο στην Αθήνα. Μα για τις επιχειρήσεις της Μουργκάνας, μια τέτοια εξήγηση, με μόνο στοιχείο τον ηρωισμό των μαχητών του Δημοκρατικού Στράτου, θα ‘τανε λειψή. Θα πρέπει εδώ να μπει μαζί και η σταθερή και μελετημένη διεύθυνση όλης της επιχείρησης από το Αρχηγείο Ηπείρου. Θα πρέπει φυσικά να μπει μαζί και το κατώτατο ηθικό του στρατού που χρησιμοποιήθηκε για την επίθεση. «Έχομεν επιδοθεί σ’ έναν αγώνα εξοντωτικόν, που δεν υπάρχει τίποτε που να μας ενθουσιάζει και να μας χαροποιεί», γράφει ο στρατιώτης Ρήγας Λαζανάς, Αθηναίος από τον 3ο λόχο του 611, στο ημερολόγιο του. «Τρεις μήνες αστείρευτων θλίψεων και ταλαιπωριών», γράφει ο στρατιώτης Μιχαήλ Παπακώστας από το 627 της 74ης Ταξιαρχίας.\nΜα πάνω απ’ όλα πρέπει να μπει το μυστικό της ταχτικής του Δημοκρατικού Στράτου – της ταχτικής της ενεργητικής άμυνας. Αυτό δεν είναι λόγος αδειανός σαν τους όρους των στρατηγών της Αθήνας. Ενεργητική άμυνα θα πει πέντε ντουφέκια που χτυπούν έναν ολάκερο εχθρικό καταυλισμό, μια προφυλακή που γίνεται γραμμή κύριας άμυνας. Θα πει ποδάρια που περπατούνε – ξυπόλυτα κάποτε – μέσα σε λάσπες και χιόνια για να φτάσουν πίσω από τις εχθρικές θέσεις. Θα πει νάρκες που τινάζουνε τ’ αυτοκίνητα μακριά από το μέτωπο. Όλμοι που κουβαλιούνται δέκα και δώδεκα ώρες στην πλάτη. Θα πει ένας σύνδεσμος δεκαοχτώ χρονών που τρέχει ανάμεσα από τις σφαίρες, ένας γέρος μεταγωγικός πού κουβαλάει στην πλάτη του ένα κορίτσι με σπασμένο ποδάρι και αυτό τραγουδάει:\nΕμπρός ΕΛΑΣ για την Ελλάδα.\nΘα προσπαθήσω να ιστορήσω τα πράματα όπως γίνανε με τη σειρά τους.\nΤρεις-τέσσερις μέρες πιο πριν, όλη η εχθρική δύναμη παίρνει την κανονική επιθετική της διάταξη μπροστά στις δικές μας θέσεις, που βρίσκονται αρκετά μακριά από τη Μουργκάνα. Για να προχωρέσει και να φτάσει ίσαμε κει χρειάζεται να δώσει συνέχεια μάχες, μέρες ολάκερες, να καταπονεθεί και να καθυστερήσει. Η σκληρή αντίσταση των εμπροσθοφυλακών είναι ένα προμήνυμα για τους στρατιώτες για όσα θα γίνουνε παραμέσα. Οι μικρές αντάρτικες ομάδες που κινούνται παντού, στα πλευρά και στην πλάτη τους, τους χτυπούνε μέρα και νύχτα.\nΜα βασίζονται στη δύναμη των μέσων τους, έχουνε την ελπίδα στον αριθμό τους, λογαριάζουνε πρώτ’ απ’ όλα στα κανόνια και τ ‘ αεροπλάνα των Αμερικάνων. Ο κύριος Αντωνόπουλος, διοικητής της VIII Μεραρχίας, βρίσκεται κιόλας εκεί – αρκετά πίσω φυσικά. Θέλει να βεβαιώσει τους Αμερικάνους για την αφοσίωση του. Ο Βαν Φλητ είναι στα Γιάννινα.\nΗ προκήρυξη που βγάζει μια μέρα πριν από την επίθεση ο διοικητής της 76ης Ταξιαρχίας κύριος Ασημάκης, είναι ένας καθρέφτης της περηφάνιας και της σιγουριάς του για τα κανόνια και τ’ αεροπλάνα που του δίνουν οι Αμερικάνοι για να σκοτώνει τον Ελληνικό Λαό. Οι σύμμαχοι του, λέει, τον παραστέκουνε στον αγώνα που αρχίζει.\nΣε μιαν άλλη προκήρυξη που την υπογράφει ο «ένδοξος εθνικός Ελληνικός Στρατός» καλούνε τους αντάρτες, τα «αθώα Ηπειρωτόπουλα» να ξυπνήσουν. Δηλαδή να παραδοθούν. Και πριν παραδοθούν να σκοτώσουν τον αρχηγό τους Καλιανέση.\nΠροδότη και δειλό τον λένε τον Καλιανέση σ’ αυτή την προκήρυξη τους. Προδότης φυσικά γιατί, πολεμιστής στην Αλβανία, πολέμησε και κατόπι στα χρόνια της Κατοχής τους Ιταλούς και τους Γερμανούς, αντίς να ‘ναι μαζί τους, όπως ήταν αυτοί. Και δειλός γιατί κατάφερε και ξέφυγε από τα χέρια τους. Ήτανε με τους πρώτους μόνιμους αξιωματικούς του ΕΛΑΣ, που από τον Αύγουστο του 1946 απομονώθηκαν στη Νάξο. Από κει με άλλους έντεκα δειλούς σαν αυτόν πήραν ένα καΐκι και τη νύχτα στις 15 του Απρίλη 1947 τράβηξαν και βγήκαν κοντά στην Αταλάντη. Με πέντε όπλα μονάχα και ένα οπλοπολυβόλο, χωρίς οδηγό και χωρίς συνδέσμους, ξεκινήσανε ν’ ανταμώσουν τα τμήματα του Δημοκρατικού Στράτου της Ρούμελης. Όπου κι όποτε τα βρούνε. Περπατούσανε μονάχα τη νύχτα με οδηγό το αστέρι του Πόλου και το φαΐ τους τέλειωσε από τη δεύτερη μέρα. Το νερό ήταν ένα δεύτερο βάσανο.\nΣτις είκοσι του Απρίλη ο συνταγματάρχης Κούκουρας, που ήταν και αρχηγός της αποστολής, δεν μπορούσε πια να περπατήσει. Ένα παλιό του τραύμα είχε ανοίξει και τον πονούσε πολύ. Τους είπε να φύγουν, τούς διέταξε να το κάνουν – κ’ έμεινε μόνος του κοντά στο χωριό Μαρτίνο, όπου πιάστηκε κατόπι, δικάστηκε στο στρατοδικείο της Λαμίας, καταδικάστηκε σε θάνατο και πέθανε παλληκαρήσια.\nΟι άλλοι συνεχίσανε την πορεία μέσα στα λόγγα και τις χαράδρες της Λοκρίδας. Περπατούσανε πάντα τη νύχτα και μακριά απ’ τα μονοπάτια. Σταθμοί χωροφυλακής, αποσπάσματα, οπλισμένοι χωρικοί και δραγάτες τούς κυνηγούσαν. Ακόμα και οι τσομπαναραίοι και οι εξοχίτες πήρανε διαταγή να τους πιάσουν όπου τους βρούνε. Πέσανε και ξαναπέσανε σε μπλόκα και σε καρτέρια, λαβώθηκε ο Βενετσανόπουλος, ανεβήκανε με σκοινιά σε γκρεμούς και κατρακυλήσανε μέσα σε σάρες κ’ ύστερα από δεκαπέντε μέρες τέτοια πορεία, με οδηγό τους μονάχα τ’ αστέρι και τη θέληση να φτάσουν ή να πεθάνουν, πέρασαν τέλος στην Οίτη και βρήκαν το Διαμαντή και τα παλληκάρια του.\nΟι αξιωματικοί σαν τον Αντωνόπουλο, τον Ασημάκη και τον Μανάρα κι όλος ο «ένδοξος εθνικός στρατός» τους δυό χρόνια τώρα που πολεμούνε το Δημοκρατικό Στρατό δε θα βρουν στις γραμμές τους παρόμοιους δειλούς και παρόμοιους προδότες. Στο δικό μας το στρατό ο κάθε μαχητής έχει μια ατομική ιστορία τιμής και παλληκαριάς και ξέρει πόσο αξίζει αυτό. Και γι’ αυτό αγαπάει και σέβεται τους αρχηγούς του που κι αυτοί έχουν, όλοι τους, ο καθένας τη δική του ιστορία.\nΣτον «εθνικό» τους στρατό όλοι περιφρονούνε, μισούν και φοβούνται τους άλλους. Και με το δίκιο τους. Οι διοικητές περιφρονούνε και σκιάζονται τούς χαφιέδες της Μεραρχίας, οι αξιωματικοί τους διοικητές τους, οι χαφιέδες της Μεραρχίας τους μπράβους των διοικητών και οι στρατιώτες όλους τους άλλους. Και πρώτα-πρώτα περιφρονούνε τον ίδιο τον εαυτό τους.\nΕκείνο που λέμε ρωμαίικο φιλότιμο, κ’ είναι μια εθνική αρετή όταν δεν φτάνει στην υπερβολή, είχε πάντα μεγάλη πέραση στο στρατό. Οι διοικητές τον παλιό καιρό λύνανε δύσκολα προβλήματα της πειθαρχίας και του στρατώνα μονάχα με το φιλότιμο του στρατιώτη. Πέρασα για δεκαπέντε μέρες από τούς στρατώνες της Εθνοφρουράς. Και μπορώ να βεβαιώσω πως τώρα οι Έλληνες που στρατεύονται πρέπει να βγάλουν και το φιλότιμο τους μαζί με το πολιτικό τους πουκάμισο: ούτε χρειάζεται ούτε επιτρέπεται το φιλότιμο στο μοναρχοφασιστικό στρατό.\nΣε μια στιγμή ειλικρίνειας ο διοικητής του 17ου τάγματος Εθνοφρουράς, ταγματάρχης Δημήτριος Γούδας, είπε μια μέρα στο λοχαγό Βραδή:\n– Έμενα να μου φέρνονταν ένας ανώτερος μου όπως σου φέρνουμαι εγώ θα τον σκότωνα ή θα αυτοκτονούσα…\nΟ Βραδής γελούσε. Ήξερε πως έτσι φέρνονται και σ’ αυτόν οι ανώτεροι του. Κ’ οι στρατιώτες που ακούγανε ξέρανε πως έτσι φέρνεται κι ο Βραδής στους παρακατιανούς του…\nΤα χιόνια σταματήσανε κι ο ουρανός είναι κατακάθαρος. Στις 28 του Φλεβάρη η εχθρική δύναμη απ’ όλες τις πλευρές του μετώπου αρχίζει την επίθεση της. Ο Θεός είναι μαζί τους, είναι πολύ σίγουροι και γι’ αυτό, έτσι γράφουν στην προκήρυξη τους. Και ξεχωριστά ο Προφήτης Ηλίας που πιάνει τις κορφές, ο Άγιος Πέτρος με τα κλειδιά του Παραδείσου, για όσους φυσικά θα σκοτώνονταν κι άγνωστο μόνο πως τους ήρθε να προεξοφλήσουν και του Αγίου Νικολάου τη συμπαράσταση, που όπως όλοι το ξέρουμε είναι θαλασσινός.\nΑπό το πρωί τ’ αεροπλάνα γυρίζουν απάνω από τις θέσεις των δικών μας. Όλα τα κανόνια χτυπούνε. Είναι ένα ξεκίνημα θεαματικό, βαρύ, γεμάτο πολεμική μεγαλοπρέπεια, καθώς ταιριάζει στους προστάτες του πολιτισμού. Μία από τις οβίδες που πέφτουν αράδα μέσα στο χωριό Τσαμαντά, πάνω στα χωριάτικα σπίτια, σκοτώνει δυό γυναίκες.\nΣτη μέση είναι το 628, οι κομάντος από τούς ΛΟΚ, δεξιά η 75η Ταξιαρχία, στο αριστερό του μετώπου η 76η Ταξιαρχία με το 611 και στο άκρο αριστερό το ανεξάρτητο τάγμα του Γαλάνη.\nΑυτός ο Γαλάνης είναι ένα μεγάλο παλληκάρι αντάξιο του κράτους που υπηρετεί. Στην ιστορία της Εθνικής μας Αντίστασης είναι γνωστός με το όνομα ο «χασάπης της Πρέβεζας». Εκβιαστής και θρασύδειλος, δέρνει τις γυναίκες, σκοτώνει τους άοπλους, εκβιάζει τους έμπορους και τους μαγαζιώτες, αφανίζει στο δρόμο του τα ρημαγμένα νοικοκυριά των χωρικών. Και οι στρατιώτες που έχει στο τμήμα του, εθελοντές μισθοφόροι, το ίδιο – ένας κ’ ένας όλοι τους ξεδιαλεγμένοι.\nΔεν λείπουν ο δήμιος και η πόρνη. Εθνικιστές αμφότεροι ως το κόκαλο, προστάτες της τιμής, της οικογένειας, της πατρίδας, της θρησκείας και, πρώτα-πρώτα, του Στέμματος. Ο δήμιος είναι ένας Βορειοηπειρώτης με γένια, όπως ταιριάζει στην περίσταση, γέρος και κουφός, όπως είναι και στα μυθιστορήματα. Έναν μαχητή του Δημοκρατικού Στράτου που τον πιάσανε αιχμάλωτο κοντά στο ύψωμα που λέγεται Τζελίλι αυτός ο δήμιος τον έσφαξε μπροστά σε όλους κ’ έγλειψε κατόπι με ηδονή το μαχαίρι του. Μόλο που το βεβαιώνουν πως έκοψε και το αυτί του μαχητή, το ‘ψησε και το ‘φαγε, δεν μπορώ να πιστέψω μια τέτοια χτηνωδία, ακόμα και μέσα στον «εθνικό» μας στρατό, που αγωνίζεται για τα προαιώνια ιδανικά της φυλής. Αυτός ο δήμιος παινιότανε πως είχε σφάξει μέσα στα οχτώ χρόνια δυό χιλιάδες ανθρώπους. Υπήρχε κι άλλος ένας εφεδρικός δήμιος με καμιά εφτακοσαριά σκοτωμούς όπως έλεγε.\nΗ πόρνη ήταν από ένα χωριό της Κόνιτσας που λέγεται Κλειδονιάβιστα. Ασκούσε το εθνικοφρονέστατο επάγγελμα της στα Γιάννινα. Ήταν είκοσι πέντε χρονών κ’ έπινε κρασί και χασίς. Στο τάγμα την έφερε μαζί του ένα πρωτοπαλλήκαρο του Γαλάνη. Τ’ όνομά του Γιάννης Μπότσικος από το χωριό Τσαμαντά, το επάγγελμα του σωματέμπορος και το ξεχωριστό διακριτικό του πως ήταν ισοβίτης στις φυλακές.\nΤην κοπέλα την είχανε μαζί με το Γαλάνη συνεταιρικά, για να τους μαγειρεύει, για ό,τι άλλο χρειάζεται και για τούς αξιωματικούς του ταχτικού στρατού, να τους καλοπιάνουν. Όταν σφάξανε το μαχητή μας δεν μπορούσε να λείψει κι αυτή από το θέαμα. Κι όταν ο δήμιος έφτασε στην κορφή της αψηλής τέχνης του, αυτή χτύπησε τα παλαμάκια, ανασήκωσε το φόρεμα της πάνω από τα γόνατα κ’ έφερε μια βόλτα γύρω-γύρω προς τιμή του. Όλοι τότες καμαρώσανε την παλληκαριά και τη λεβεντιά της. Οι στρατιώτες από τον 1ο, από τον 2ο κι από το λόχο Διοίκησης του 611 τα είδανε και τα μαρτυράνε.\nΑυτοί οι αδιάλλαχτοι πατριώτες του Γαλάνη το ‘χανε για καύχημα τους πως στη μικρή πολιτεία που λέγεται Σαγιάδα δεν αφήσανε γυναίκα και κορίτσι. Στο χωριό Παλαμπά, που βρίσκονταν ως τις 29 του Φλεβάρη, δέρνανε τον κοσμάκο για ν’ ανάβουν τα αίματα και μεθοκοπούσαν συνέχεια. Ένα παιδάκι θέλανε να το σκοτώσουν στα καλά καθούμενα και μπήκαν στη μέση οι στρατιώτες και το πήρανε από τα χέρια τους. Στην Πόβλα, που πήγανε κατόπι, ένας απ’ αυτούς γυρνούσε στους δρόμους με δυό σούβλες σιδερένιες στα χέρια. Στη μια σούβλα ήτανε κότες μαδημένες και στην άλλη ψημένες:\n– Πέντε χιλιάδες η μία, δέκα χιλιάδες οι ψημένες.\nΣτο χωριό Ασπροκκλήσι, που πέρασαν, άρχισαν, όπως είχαν διαταγή, και καίγαν τα σπίτια. Ήταν κ’ εκεί στρατιώτες από τό 611 και τους είδανε. Ένας γέρος ανθυπολοχαγός, τ’ όνομα του Κωνσταντόπουλος, μόνιμος στο στρατό, σαν είδε τις φωτιές στάθηκε παράμερα, κοίταζε και τον πήραν τα δάκρυα. Οι στρατιώτες τον ακούσανε κ’ έλεγε:\n– Τέτοιο κράτος καλύτερα να χανόταν.\nΑυτοί οι φουκαράδες από το 611 είχανε πολυβασανιστεί. Κάπου τέσσερις μήνες τους σέρνανε πάνω και κάτω για «να καταπνίξουν την ανταρσία»! Τώρα δεν πηγαίνανε πουθενά αν δεν μπαίναν μπροστά τους οι βαθμοφόροι. Στο Τζελίλι που λέγαμε και παραπάνω γίνηκε ολόκληρη φασαρία για μια διμοιρία που θέλαν να στείλουν για ανίχνευση. Δεν πήγαινε κανένας ώσπου μπήκε μπροστά τους ο ανθυπολοχαγός και οι παλληκαράδες που τραγουδούσαν «ως τη Μόσχα κατοχή» όσο βρίσκονταν μέσα στις πολιτείες.\nΟ Γαλάνης και το 611 προχωρούνε σε μια γραμμή δίπλα-δίπλα στα σύνορα. Ο στρατιώτης Ρήγας Λαζανάς στο ημερολόγιο που μνημόνευσα και παραπάνω γράφει: «Η αεροπορία και το πυροβολικό βάζουν συνέχεια τα πυρά τους, ενώ οι Γαλάνηδες προχωρούν στα χωριά και με εμπρηστικές τα καίνε.» Ο σκοπός τους είναι να μας κλείσουν από κει. Κ’ επειδή δεν μπορούν αλλιώς να προχωρέσουν, ο Γαλάνης, για να φτάσει στο ύψωμα Τζελίλι, πέρασε με όλο το τάγμα του μέσα από το αλβανικό έδαφος. Το βεβαίωσε με γράμμα του ο στρατιώτης Γιάννης Πασσιάς από τη Μυτιλήνη, στο τάγμα 611.\nΑπό την άλλη μεριά του μετώπου, ένα είδος τανάλια, τέσσερα τάγματα σφίγγουνε τις μικρές μας δυνάμεις, το βάρος από άλλα τρία τάγματα πέφτει στη μέση. Η αεροπορία από πάνω βουίζει ασταμάτητα, χτυπάει ανεμπόδιστα, τα οχτώ τους κανόνια τρεις μέρες, στις 28 και στις 29 του Φλεβάρη και την πρώτη του Μάρτη καίνε τον τόπο.\nΟι Αμερικάνοι κοιτούνε με τα κιάλια και καμαρώνουν. Η λογική και η στρατιωτική τέχνη του κύριου Αντωνόπουλου έχουνε κιόλας δοσμένη τη νίκη στα κανόνια, τα αεροπλάνα, στον αριθμό των μπουλουκιών που μυρμηγκιάζουν.\nΣτα χαρτιά. Στα λόγια. Στα ανακοινωθέντα. Με τους εγκλωβισμούς και τις συντριβές. Μα τρεις μέρες και τρεις νύχτες τα τμήματα της Μουργκάνας τους αλωνίζουν. Δυο τάγματα, το 583 και το 584 από την Καστάνιανη, χτυπιούνται συνέχεια χωρίς ούτε σπιθαμή να προχωρέσουν κατά την Άγια-Μαρίνα που είναι ο σκοπός τους. Μια ομάδα σ’ εκείνον τον τομέα – και μια ομάδα θα πει εφτά ντουφέκια κ’ ένα οπλοπολυβόλο – δέχεται το μεγαλύτερο βάρος από μια ολάκερη διλοχία. Κι ωστόσο κρατάει και μπορεί να κάνει εφτά αντεπιθέσεις μέσα σε μια μέρα. Τη νύχτα όλο το τμήμα του Παπαδημητρίου τους αφανίζει με τους αιφνιδιασμούς του.\nΣ’ αυτό το τμήμα μέρα και νύχτα οι μαχητές μας παίζουνε με τον εχθρό το θανάσιμο παιχνίδι της αντάρτικης μπλόφας. Από μια ώρα νύχτα στήνουνε καρτέρι σε κάποιο εχθρικό τμήμα. Το πρωί, μόλις βλέπουνε μέσα κι αρχίζουνε και σαλεύουν, τους ρίχνονται ξαφνικά, χτυπούνε καμπόσο και σταματούν. Μα δε φεύγουνε. Κρύβονται σ’ άλλο μέρος, πάλι κοντά, και τούς χτυπούνε πάλι και πάλι τη νύχτα απ’ άλλου. Μουλώνουνε σε καινούργιες θέσεις που πιάνουνε και τραβούν και ξανατραβούν αυτή τη δουλειά σ’ ένα τέτοιο μάκρος που κάνει κάποτε τους άλλους να ξεφωνίζουν απ’ τα χαρακώματα που τρυπώνουν, αντίς να κάνουν επίθεση.\n— Μη χτυπάτε και φεύγετε. Αφήστε μας πια να κοιμηθούμε. ..\nΣαν βραδιάζει, σ’ όλα τα τμήματα τους πέφτει μαζί με το σκοτάδι η αγωνία κι ο φόβος. Αρχίζει το μαρτύριο τους, το μαρτύριο της αϋπνίας, της αναμονής, της νευρικής υπερέντασης που φτάνει στον παροξυσμό με τον παραμικρό θόρυβο. Φτάνει να κυλήσει μια πέτρα, να ξεγλιστρήσει ένα νυχτερινό ζουλάπι, για να ξεσπάσει στη στιγμή μια «παρεξήγηση», με πυρά ομαδόν και συναγερμούς στα διπλανά τμήματα, όπως συχνά το γράφουνε στα δελτία τους.\n– Θα πάμε όλοι φυματικοί πριν σκοτωθούμε, λένε οι στρατιώτες.\nΟι μαχητές μας πρέπει να βρίσκουνε μεγάλο κέφι σ’ αυτό το λαχτάρισμα, τ’ ασταμάτητο βασάνισμα του εχθρού. Βαρύς, μηχανικός είναι ο γδούπος της εχθρικής χοντροκέφαλης δύναμης που κινιέται. Είναι το άψυχο μπουλούκι που σέρνεται. Σβέλτη κ’ επίμονη, πονηρή και χαρούμενη είναι η ψυχή που αντιστέκεται με πίστη κι απόφαση, μ’ αγάπη για τη ζωή και με λαχτάρα για τη νίκη.\nΧρειάζεται βέβαια να τα ‘χεις αυτά – και πίστη και καρδιά δυνατή. Μα πρέπει να ‘χεις και τον κόσμο μαζί σου. Αλλιώς δε γίνεται τίποτα. Χρειάζεται να ‘χεις τον κόσμο για να σου δείχνει το δρόμο, για να σε κρύβει, να σε ορμηνεύει και να σ’ οδηγάει. Χρειάζεται να ‘χεις μαζί σου τις γυναίκες της Άγια-Μαρίνας κι αμ’ ακούνε το ντουφεκίδι να αφήνουνε και δουλειές και παιδιά τους και να τρέχουνε να ‘ρθουν να σε βρούνε, να σου φέρουν ψωμί και νερό και να σου πάρουνε πίσω τους λαβωμένους.\nΣτο κέντρο του μετώπου πού κάνουν επίθεση δύο τάγματα – το 625 και το 581 – τέσσερις ομάδες δικές μας κάνουν αντεπίθεση την τρίτη μέρα, πρώτη του Μάρτη. Είναι από τα τμήματα του Φωκά κι αυτός κάπου θα κάθεται σταυροπόδι κείνη την ώρα και χαμογελάει ματσουλώντας τα χοντρά του χείλια. Ξέρει καλά τι θα γίνει.\n– Το 625 έχω απέναντι μου;\n– Μάλιστα συναγωνιστή ταγματάρχη.\n– Πάρ’ το λοχαγέ Βασιλάρα και ξενοιάζω μ’ αυτό.\nΟ Βασιλάρας ξύνει το κεφάλι του.\n– Διμοιρία, πάρτε το 625 και ξενοιάζω κ’ εγώ.\nΠριν ξεκινήσουν οι τέσσερις ομάδες, ο επίτροπος του λόχου Χριστόφορος δεν μπορεί να ξεχάσει τ’ αρχαία μας σύνεργα πού ζυμώθηκαν με τον αγώνα. Και πριν αρχίσουν το ντουφεκίδι, μιάμιση ώρα μιλούνε στους αντικρινούς με τον τηλεβόα. Για την πολιτική, για τον πόλεμο, για το Φασισμό, για την Κατοχή – έχουν όλοι τους κάτι να πούνε και λένε με τη σειρά. Δυο παιδιά που πρωτοπήγαιναν σε μάχη φαινόντανε πολύ τρομαγμένα. Στον «εθνικό» στρατό θα τα ντουφεκίζαν ή θα τα χτυπούσαν από πίσω. Ο Χριστόφορος τα πήρε μαζί του. Ούτε τα φοβέρισε ούτε τούς έδωκε συμβουλές. Τα ‘βαλε και μιλήσανε με τον τηλεβόα. Κι αναθάρρεψαν και τα δυο σαν ακούσανε τη φωνή τους ν’ αντιλαλεί μέσα στις λαγκαδιές κι αρχίσανε και φώναζαν και χαίρονταν και βρίζανε κιόλας. Και κατόπι πολέμησαν σαν παλιοί μαχητές και δεν πάθανε τίποτα.\nΟι άλλοι, κατακομμένοι, κατατσακισμένοι, άπιστοι και παραστρατημένοι, ακούνε μονάχα. Αυτοί δεν έχουν τίποτα ν’ αποκριθούν. Νιώθουν την ανθρώπινη φωνή, την ψυχή που βρίσκεται αντίκρυ τους και διαλαλεί τη ζωή της και τον αγώνα της. Οι δικοί μας αρχίζουν κατόπι και τραγουδάνε. Κ’ ύστερα ρίχνονται, χτυπούνε και τους παίρνουν φαλάγγι με τα ντουφέκια τους, με το τραγούδι και με τον τηλεβόα, με την ψυχή τους όρθια και φλογισμένη. Τέσσερις ομάδες ενάντια σε δυο τάγματα, ούτε ένας παραπάνω από δω ούτε ένας λιγότερος από κει. Γίνηκε απέναντι στο ύψωμα Κορπόραχη και τους γυρίσανε πίσω στο Κόκκινο Λιθάρι, την πρώτη του Μάρτη – ψέματα;\nΚαμιά ομάδα δεν τραβιέται πίσω αν δεν ξοδιάσει και το τελευταίο φυσέκι της. Κάθε θέση, κάθε βήμα που θα κάνει ο εχθρός πληρώνεται ακριβά. Κι όταν πιάσει τη θέση κι όταν μπορέσει και κάνει το βήμα, τα πράματα δεν καλυτερεύουνε καθόλου γι’ αυτόν. Στην ίδια θέση που πατήθηκε, ο πόλεμος, το ξέρουν καλά, δεν τέλειωσε ακόμα. Κι αν κάνουν να προχωρέσουν, σε κάθε ύψωμα, σε κάθε χαμήλωμα, σε κάθε κορφή και σε κάθε ρεματιά είναι κ’ ένα καινούργιο καρτέρι πάνω στο δρόμο τους. Και καθώς βαδίζουν με την πυκνή τους διάταξη, οι δικοί μας τους αφήνουνε, φτάνουνε κοντά, στα εκατό, στα πενήντα μέτρα και τότε τους ρίχνουν. Τους τρομάζουν, τους συγχύζουν, τους σκορπίζουν και τους δεκατίζουν. Και τραγουδάνε. Ο διμοιρίτης Γκόγκος, στο λόχο του Σδράβου, τραυματισμένος στα υψώματα της Μεγάλης Ράχης έμεινε στη θέση του και τραγουδούσε ως την ώρα που μια οβίδα του πυροβολικού τον σκόρπισε ολότελα.\nΈτσι κρατήθηκε το μέτωπο τις τρεις πρώτες μέρες της επίθεσης. Οι εχθροί μας, μη μπορώντας ν’ αρνηθούνε τις πολεμικές αρετές και την ικανότητα των μαχητών μας, θα θέλανε να τους παραστήσουν σαν τίποτα λύκους π’ αγρίεψαν στα βουνά και χάσανε και το φόβο για τ’ άτομο τους και την αγάπη τους για τους άλλους.\nΑπό τη δική μας την πλευρά δεν νιώθω καθόλου την ανάγκη να ξεπεράσω τα πράματα. Σ’ ένα πολεμικό βιβλίο διάβασα πως μονάχα οι λοχίες της πένας βρίσκουνε κέφι να παρασταίνουν ήρωες που δε φοβούνται το θάνατο. Μόλο που δεν είμαι μήτε υποδεκανέας της πένας θα ‘θελα να συμφωνήσω πέρα για πέρα μ’ αυτό. Ο σκοπός μου δεν είναι να παραστήσω τίποτα μυθικούς ήρωες να πολεμούν στη Μουργκάνα. Απλοί άνθρωποι\n. . ,φτωχογέννητοι και φτωχοαναθρεμμένοι\nεργάτες και γραμματικοί, βοσκοί και ζευγολάτες είναι στο στρατό μας.\nΜα πιστεύουν στο δίκιο τους και γι’ αυτό πολεμούνε καλά. Έχουν συνείδηση για το χρέος τους, γι’ αυτό πειθαρχούν στην ομάδα τους και πεθαίνουν όταν χρειάζεται. Μέσα στην αρμονική συμβίωση της πειθαρχημένης ομάδας η καρδιά γαληνεύει και το πνεύμα ισορροπεί. Αγαπούνε τους συντρόφους τους, την Πατρίδα τους, λαχταρούνε τη νίκη. Είναι απλοί και χαρούμενοι. Γι’ αυτό τραγουδούνε τόσο πολύ. Αγαπούνε τη ζωή, τ’ αγαθά της, την ειρήνη. Είναι ήμεροι και συναισθηματικοί. Γι’ αυτό συγκινούνται έτσι εύκολα και δακρύζουνε με το πρώτο.\nΈτσι είναι όλοι τους. Πολεμούνε καλά, τραγουδάνε πολύ και δακρύζουνε με το τίποτα.\nΚαι η Επιμελητεία;\nΤι έφαγε, τι κάπνισε, πώς εφοδιάστηκε αυτός ό κόσμος μέσα στη φωτιά και την αναταραχή της μάχης;\n— Σε θιαμαίνουμαι, συναγωνιστή.\nΠέρσι τέτοιον καιρό τρώγανε μονάχα χορτάρια.\nΟι άλλοι, που ήταν χωριάτες, ξέρανε και ψάχνανε τα καλά, κάτι θραψερά και χορταστικά και γελούσαν την πείνα τους. Αυτός είναι φοιτητής της νομικής ο φουκαράς και δεν ήξερε από τέτοια. Του δείχνανε και πάλι δεν μπορούσε να μάθει. Άρπαζε με τη φούχτα του το γρασίδι και το μασουλούσε.\nΤώρα τα καραβάνια του Αντρέα τραβούνε βαθιά μέσα στην κατεχόμενη περιοχή. Οι χωριάτες του δίνουνε, του γιομίζουνε τα σακιά, οι γυναίκες του τα τοιμάζουν και γρήγορα-γρήγορα τα φορτώνονται και του τα βγάζουν από το χωριό τους. Τον αγαπούνε, ξέρουνε πόσο χρειάζεται καθετί που του δίνουνε και δε θέλουνε να τ’ αρνηθούνε ποτές. Όμως ξέρουνε κιόλας πως αν έρθουνε τα πράματα δύσκολα και γι’ αυτούς, ο Αντρέας κάπου θα βρει τον τρόπο να τούς φέρει απ’ άλλου και να τους μοιράσει λίγο στάρι και καλαμπόκι.\nΟι σύνδεσμοι του γυρίζουνε μέσα στα κέντρα. Μάυδες και χωροφυλάκοι αναμερίζουν από το δρόμο του και τα μουλάρια του γυρίζουνε φορτωμένα, καμαρωτά, κάτω από τη μύτη του «εθνικού» στρατού, φάλαγγες ολάκερες. Αν υπάρχουν Έλληνες που πιστεύουν τους ψευτομάρτυρες της λεγόμενης βαλκανικής ψευτοεπιτροπής θα ‘πρεπε να μπορούσανε μια φορά να τις ίδουν αυτές τις φάλαγγες του Αντρέα.\nΕίναι αλεπού κι αετός μαζί, τσιγκούνα νοικοκυρά και σύντροφος καλόκαρδος για τους άλλους. Ξέρει που βρίσκεται το καλαμπόκι, πούθε θα πάρει τη ζάχαρη, πως θα περάσει, πότε θα βρει τη στιγμή την κατάλληλη. Όταν τον ρωτούνε στο Αρχηγείο θα ‘θελε πάντοτε να ‘λεγε ψέματα και να ‘κρυβε τα μισά απ’ όσα έχει στις αποθήκες του. Ένα μασουράκι κλωστές, μια βελόνα για τις κοπέλες να ράβουν, μια τσακμακόπετρα για τον αναφτήρα, αυτές τις μικρές παραγγελιές των συναγωνιστών του δε θα ‘θελε να τις ξεχνάει ποτές. Τ’ αλλουνού του ‘φερε προχτές ένα χαρτάκι μαστίχα – τι θα το κάνει το χαρτάκι με τη μαστίχα στη Μουργκάνα; Το ‘θελε κι ο Αντρέας του το ‘φερε από ‘να μπακάλικο σε χωριό που έχει μέσα στρατό.\n– Τότε βοσκούσαμε.\n– Τώρα αρχοντιά, λέει ο Αντρέας κι ανοίγει τα χέρια του.\nΩς εκεί που είναι δουλειά της Επιμελητείας τίποτα δεν έλειψε, μήτε ψωμί μήτε νερό μήτε καπνός σ’ όλες τις μέρες της μάχης, σ’ όλες τις μετακινήσεις, σε κανένα τμήμα. Τα ρέστα φυσικά τα κανόνιζε η μάχη.\nΤη νύχτα, ξημερώνοντας η δεύτερη του Μάρτη, μια Μοίρα ΛΟΚ ανέβηκε στο ύψωμα Σκηταριό. Αυτοί οι ΛΟΚ είναι ένα είδος σαν τους κομάντος. Αγγλοπρέπεια. Γεροί στο σώμα και φασίστες, ξεδιαλεγμένοι από την Ορεινή Ταξιαρχία και από τα Τάγματα Ασφαλείας, εκπαιδεύτηκαν για τον βουνίσιο πόλεμο. Γι’ αυτό τους λένε και Λόχους Ορεινών Καταδρομών.\nΦοράνε κάτι ωραία ποδήματα στέρεα κι αποκάτω με λάστιχο, για να πατούνε καλύτερα στην πέτρα και να μην ακούονται κιόλας, άσπρες βραχείες από μηλωτή, έχουν πολλά ατομικά αυτόματα κι ο κάθε λόχος ασύρματο. Η δουλειά τους είναι να πιάνουνε κάποια κορφή, να βρίσκουνε ένα δύσκολο πέρασμα, να κρατούνε για λίγο μια θέση κ ύστερα να ‘ρχεται πίσω τους το ταχτικό στράτεμα να τη στεριώνει.\nΑυτοί π’ ανεβήκανε στο ύψωμα Σκηταριό θα ‘τανε καμιά τρακοσαριά. Τρύπωσαν από μια λαγκαδιά και περπατώντας όλη νύχτα από το μοναστήρι του Μακραλέξη ξημερωθήκανε το πρωί πάνω στο ύψωμα. Ρίξανε πράσινες φωτοβολίδες για τα’ αεροπλάνα τους κ’ είδανε κ’ οι δικοί μας και νιώσαν την καταστροφή που τους γίνηκε.\nΉταν τότες ένας αγώνας γρηγοράδας για τους δικούς μας να κόψουνε τους ανεβασμένους στο Σκηταριό και να μην αφήσουν τις δυνάμεις του ταχτικού στρατού να φτάσουν απάνω. Να σταματήσουνε πρώτα τη ζημιά σε κείνο το μέρος όσο να πιάσουνε καινούργιες θέσεις και ν’ ανοίξουνε μάχη.\nΟ λοχαγός Νέστορας ανεβαίνει πρώτος απάνω. Τρεις είναι όλοι κι όλοι μαζί του – οι δυο κοπέλες. Ένας όλμος, δυο οπλοπολυβόλα, κ’ ένα βαρύ πολυβόλο, κουβαλιούνται γρήγορα-γρήγορα κι ανεβάζονται στη Μουργκάνα. Ο ταγματάρχης Αχιλλέας με εφτά μαχητές της ανταρτικής ομάδας του Πιπέρη τρέχουνε και πιάνουν ένα ύψωμα δίπλα στο Σκηταριό που το λένε Τσεροβέτσι. Βρίσκουν στο δρόμο τους ένα διμοιρίτη από τα τμήματα που πηγαίνανε πίσω, τον παίρνουν μαζί τους κι αυτόν με τ’ οπλοπολυβόλο του και στήνουνε εκεί μιαν αντίσταση που δείχτηκε κατόπι σημαντική. Μικρές δυνάμεις πιάνουνε και κρατούνε τα μπροστινά υψώματα που λέγονται Στάλος και Καστρί. Άλλες δυνάμεις πολεμούνε χαμηλά στο ποτάμι να κόψουνε το δρόμο στα τάγματα που ανεβαίνουν να ενωθούν με τούς ΛΟΚ. Οι όλμοι αλλάζουνε Θέσεις. Όλα τα υψώματα γύρω στο Σκηταριό, όλα τα μονοπάτια που πάνε σ’ αυτό, πιάνονται γρήγορα. Πάνω και κάτω, δεξιά και αριστερά, ο ταγματάρχης Αχιλλέας μπορεί και είναι παντού. Γοργοπόδαρος και ήμερος.\nΑπό τις εφτά το πρωί οι δικοί μας αρχίζουνε και χτυπιούνται με τους ΛΟΚ. Τα αεροπλάνα τους βάζουν με τα μυδράλια, οι οβίδες πέφτουνε γύρω τους ασταμάτητα. Ο λοχαγός Νέστορας χτυπιέται στα πενήντα, στα είκοσι μέτρα με το πιστόλι, Νέστορας Θανάσης είναι τ’ όνομα του, από τα Κριθαράκια Γρεβενών, τριάντα τέσσερω χρονών παλληκάρι. Ελασίτης, φυλακισμένος στα Γρεβενά, το ‘σκασε το Γενάρη του 1947 κ’ ήταν από τότε στο Δημοκρατικό Στρατό. Η μικρή δύναμη που πρωτανέβηκε μαζί του αυξήθηκε σε λίγο και μ’ άλλους μαχητές. Οι ΛΟΚ μαζεύονται παραπίσω, πιάνουν τις πρόχειρες θέσεις που φκιάξανε, η μάχη έχει αρχίσει κι όλο δυναμώνει πάνω στο ολόγυμνο ύψωμα. Ένα ταχυβόλο του Νέστορα παθαίνει εμπλοκή. Ένα οπλοπολυβόλο στήνεται στη στιγμή. Ένας όλμος που κουβαλιέται από την άλλη μεριά στήνεται στα εκατό μέτρα από τον εχθρό. Όλα για όλα.\nΟ Νέστορας δέχεται μια σφαίρα στο στήθος και πέφτει. Ακόμα ένας νεκρός και τέσσερις λαβωμένοι πέφτουνε γύρω του. Όλο το μικρό του τμήμα κλονίζεται για μια στιγμή με το θάνατο του αρχηγού του. Ο επίτροπος Παπαδόπουλος στέλνει ένα σύνδεσμο να τους πει πως είναι παρών – πενήντα βήματα παραπίσω. Νιώθει τώρα πως έφτασε η κρισιμότερη στιγμή της ζωής του. Τ’ αεροπλάνα δε σταματούνε να ρίχνουν. Σέρνεται ο ίδιος και τραβάει το Νέστορα παρακάτω. Μια βόλτα που κάνουνε τ αεροπλάνα για να ξαναχυμήξουν τους δίνει λίγο καιρό να πάρουν τους λαβωμένους. Όλοι τους κουβαλούνε, μέσα σε βροχή απ’ οβίδες, τους πάνε πιο πέρα. Ο Νέστορας είναι νεκρός. Ένα από τα κορίτσια που ‘ταν μαζί του απ’ το πρωί είναι δίχως ποδάρι. Θαρρεί θα πεθάνει και θέλει να την αφήσουν, να παν στη δουλειά τους. Την πήραν οι μεταγωγικοί και την πήγαν στο νοσοκομείο κουβαλώντας την στην πλάτη τους, ώρες μακριά. Και ζωντάνεψε και σ’ όλο το δρόμο τραγούδαγε για να τους αλαφρώνει.\nΤο Αρχηγείο δίνει διαταγή για μια μεγάλη επίθεση τη νύχτα. Ο ταγματάρχης Αχιλλέας θα διευθύνει αυτή την επιχείρηση που αρχίζει στις δέκα το βράδυ. Οι όλμοι για μιαν ακόμη φορά θ’ αλλάξουνε θέσεις. Τα βλήματα κουβαλιούνται στην πλάτη πάνω στις απότομες πλαγιές. Μια πρώτη μικρούλα προχώρηση βοηθάει την εξόρμηση. Έρχονται κοντά-κοντά με τους ΛΟΚ. Οι αξιωματικοί μας δε στέκουν μακρύτερα από τα εκατό μέτρα. Ο ομαδάρχης Μπόμπορας έρχεται στα χέρια, πέφτει πάνω σ’ ένα πολυβόλο και τους το παίρνει. Δυο ώρες η μάχη συνεχίζεται ασταμάτητα και με πείσμα μέσα στο σκοτάδι. Τα πυρομαχικά μας, όλα κουβαλημένα με τα χέρια, κατά τις δώδεκα τα μεσάνυχτα τελειώνουν. Ξαναρχίζουν οι φάλαγγες, οι ηρωικές μας φάλαγγες των φορτωμένων, ν’ ανεβαίνουνε τις απότομες πλαγιές για μιαν καινούργια τελειωτική επίθεση πριν ξημερώσει.\nΜα οι δυνάμεις του εχθρού είναι μεγάλες, πολλές. Τη νύχτα της ίδιας μέρας, στις τρεις του μήνα, μια καινούργια επίθεση του γίνεται λίγο αριστερότερα από το Σκηταριό. Από το πρωί τα κανόνια γυρίσανε και χτυπούν κατά το χωριό που λέγεται Λειά, τ’ αεροπλάνα γυρίζουν από πάνω, δυο τάγματα, το 581 και το 625 ξεκινούνε. Το 625 κρατήθηκε. Μα το 581 καταφέρνει να μπει στο μισό χωριό.\nΗ χειροβομβίδα, το πιστόλι, ή η αντιαρματική γροθιά θα είναι τα όπλα, κάποτε το μαχαίρι, κάποτε τα χέρια.\nΔυο ώρες μέσα στη νύχτα από σπίτι σε σπίτι, από το καμένο σκολειό του χωρίου ως την εκκλησιά και τ’ άλλα χτίρια που οχύρωσαν οι τρεις και τέσσερις φορές ξεδιαλεγμένοι φασίστες του 581 οι δικοί μας προχωρούνε βήμα με βήμα και καθαρίζουν τον τόπο. Πριν φέξει τους σκόρπισαν, τους αναποδογύρισαν, τους έβγαλαν από το χωριό και τους διώξανε πίσω.\nΟ Παύλος ήτανε μαζί τους από τότες που πρωτογίνηκε το Αρχηγείο της Ηπείρου, το Φλεβάρη του 1947, αρχηγός τους στρατιωτικός και μαζί και πολιτικός τον πρώτο καιρό. Πέρασε κοντά τους από το καμίνι των μεγάλων δοκιμασιών στις άνισες μάχες, στις μεγάλες στερήσεις, στις απανωτές λιποταξίες και προδοσίες. Και μέσα απ’ αυτές τις δοκιμασίες, αλύγιστος, τους έβγαλε πέρα κ’ έριξε μέσα σε λίγους μήνες βαρύν τον ίσκιο του αντάρτικου της Ηπείρου απάνω στα σκέδια της εαρινής εκστρατείας του 1947.\nΤον καιρό εκείνο ο Παύλος έδωσε κάποτες στον Πετρίτη τα μισά ντουφέκια του Αρχηγείου κι απόμεινε αυτός με εξήντα μαχητές, τούς μισούς δίχως όπλα. Κι ο Πετρίτης δεν τα ντρόπιασε τότε τα ντουφέκια πού πήρε, γυρνώντας από το Γράμμο στο Πωγώνι κι ως τους Φιλιάτες και την Πρέβεζα κι ανοίγοντας το δρόμο του Δημοκρατικού Στράτου στην Ήπειρο. Τώρα του ζητούσε να κρατήσουνε τη Μουργκάνα που ήταν το κέρδος και το έπαθλο όλων εκείνων των δοκιμασιών, των προσπαθειών και των θυσιών τους. Κι όπως τότες ο Πετρίτης, έτσι και τώρα, δε θα το ‘θελε ποτές του να δει τον Παύλο να σκύβει το κεφάλι του και να τον ακούσει να λέει, σα να μίλαγε μοναχός του. – Αχ, μωρέ παιδί μου, γιατί. . .\nΟ Καλιανέσης έχει σχεδιάσει το «κάτι». Ημέρα και προσεχτικά, με σιγουριά. Και με γνώση. Και πρώτ’ απ’ όλα μ’ εμπιστοσύνη στους μαχητές του. Σκυμμένοι πάνω στο χάρτη εξηγούνε κ’ οι δυό τους στον Πετρίτη πως και πουθε θα γίνει η ενέργεια. Κι αυτός, κατεβαίνοντας την ίδια νύχτα στο κλιμάκιο, φωνάζει τον ταγματάρχη Σκεύη και τους τέσσερις λοχαγούς που θα πάρουνε μέρος σ’ αυτή. Τους εξηγεί. Θα είναι ένας επιθετικός ελιγμός στ’ αριστερό του εχθρού. Την ίδια νύχτα τα τμήματα πρέπει να κινηθούνε και με αρχηγό το Σκεύη να δώσουν κ’ οι τέσσερις το αποφασιστικό χτύπημα. Ξαφνικά, γρήγορα, δυνατά. Στ’ όνομα του Ελληνικού Λαού και του Δημοκρατικού Στράτου πρέπει να πετύχετε – είναι τα τελευταία λόγια που έχει να τους πει ο Πετρίτης.\nΚαι οι τέσσερις καλούνε τους λόχους σε γενικές συνελεύσεις. Τους εξηγούνε με λίγα λόγια τι θα πρέπει να κάνουνε εκείνη τη νύχτα κι όλοι τους, πριν ξεκινήσουν, μεταλαβαίνουν εκεί τ’ άχραντα μυστήρια του χρέους. Στ’ όνομα του Ελληνικού Λαού, στ’ όνομα του Κόμματος, θα πολεμήσουμε πρώτοι – δίνουν το λόγο τους οι κομουνιστές. Στ’ όνομα του Ελληνικού Λαού, τ’ όνομα του Δημοκρατικού Στράτου και του αρχηγού μας, στ’ όνομα των νεκρών μας θα συντρίψουμε απόψε τον εχθρό – ορκίζονται όλοι.\nΛίγην ώρα πριν ξεκινήσουν ένας σύνδεσμος φέρνει ένα γράμμα στο Σκεύη. Είναι από τον Πετρίτη. Δεν του γράφει πια για το σκέδιο. Είναι κ’ οι δυό τους δάσκαλοι που γίνανε πολεμιστές κ’ είναι καιρός που πολεμούν μαζί κ’ ήταν μαζί και στις δύσκολες ώρες. Του γράφει για το χρέος και για τον αγώνα, για το Κόμμα και για τα παιδιά που χαθήκανε – κ’ είναι κρίμα που δεν κράτησαν μήτε ο ένας μήτε ο άλλος αυτό το γράμμα.\nΚάνει να του ρίξει, το ντουφέκι δεν πιάνει. Αρπάζονται στα χέρια κι αυτοί. Ο δόκιμος είναι γερός. Κι ο δικός μας το ίδιο, θηρίο. Σηκώνει το ντουφέκι σα ρόπαλο και τον χτυπάει στο κεφάλι. Κι άλλος Γαλάνης η στρατιώτης έρχεται από πίσω. Ο Χρήστος κάνει να φύγει. Το λουρί του ντουφεκιού του πιάνεται στο λαιμό του δόκιμου που ‘ναι πεσμένος κάτω. Αφήνει τ’ όπλο του στο λαιμό του αλλουνού κι αρπάζει ενός σκοτωμένου που βρίσκεται δίπλα του. Κάνει να ρίξει στον άλλο Γαλάνη, δεν τον προφταίνει, αρπάζονται και μ’ αυτόν στα χέρια, παλεύουν, ώσπου φτάνουν οι δικοί μας και τον ελευθερώνουν τραυματισμένον.\n– Μη, συναγωνιστή, είμαι δημοκράτης. Κι άλλη γροθιά.\nΠριν φέξει, το τάγμα του Γαλάνη δεν υπάρχει πια. Κουφάρια βρίσκοντ’ ολούθε στους μικρούς δρόμους του χωρίου. Ο ελιγμός πέτυχε, ο αιφνιδιασμός ήταν αληθινά κεραυνός. Οι αιχμάλωτοι του 611 τραβιούνται παραπίσω. Ο λόχος του Σδράβου τέλειωσε την αποστολή του και βγαίνει από το χωριό να ανταμώσει τούς άλλους λόχους στο μέρος τ’ ορισμένο από το Σκεύη.\nΤα απομεινάρια του 611, που δεν πρόφτασαν να φύγουνε, βρίσκονται περικυκλωμένα. Όχι «κλοιός» των αθηναίων στρατηγών. Περικυκλωμένα. Αφήνουν τις θέσεις τους και φεύγουνε δίχως να ξέρουν που θα πάνε και τι θα βρούνε μπροστά τους. Οι στρατιώτες φωνάζανε μέσα στη νύχτα:\nΟι αξιωματικοί τους στεκόντανε πίσω με το πιστόλι, τους φωνάζανε να καλυφθούν, να κρυφτούν. Αυτοί περπατούσαν όρθιοι, βαριεστημένοι μέσα στο σκοτάδι, ταλαιπωρημένοι, δεν ξέρανε που πήγαιναν, τραβούσαν σαν πρόβατα.\nΌσοι βρεθήκανε σκοτωμένοι ήταν όλοι χτυπημένοι με σφαίρα στο κεφάλι.\nΚαθώς ξημερώνει πια για καλά, λευκά μαντίλια ανεμίζουνε και στο μικρό ύψωμα της Ταβέρας. Είναι πάνω ο 4ος λόχος του 611, η τελευταία αντίσταση που απόμεινε. Ο διμοιρίτης του λόχου Καμίτση Γιάννης Καράμπελας,η Κατερίνα Δένη από τον Τσαμαντά και η Περσεφόνη Βαλαή από τον Κακόλακκο Πωγωνιού, ανεβαίνουν τρεχάλα στο ύψωμα να τους πιάσουν στα χέρια. Ο Καράμπελας, κατατσακισμένος από την πορεία και τη μάχη της νύχτας, λαχανιάζει και μένει παραπίσω. Τα δυό κορίτσια τρέχουνε, θέλουν να φτάσουνε πρώτα. Η Περσεφόνη είναι δεν είναι δεκαεννιά χρονών. Για μια στιγμή βλέποντας τους, ένα λόχο στρατιώτες, με τα όπλα τους όλους, δειλιάζει. Στυλώνει το αυτόματο της.\n– Στα γρήγορα, βγάλ’ το.\nΚρίμα πού δεν είχε έναν καθρέφτη η Περσεφόνη Βαλαή. Θα βλέπε και η πόρνη του Γαλάνη τα μούτρα της μέσα σ’ αυτόν. Στο δρόμο που κατεβαίνουν τα δυό κορίτσια ανταμώνουν την άλλη συνοδεία με τούς αιχμάλωτους από την Πόβλα. Ανάμεσα τους είναι και κείνη. Έχει μόνο μια κάλτσα στα πόδια, το στόμα της είναι στραβωμένο άπω την τρομάρα και το χασίς. Να μας συγχωρεί ο «Σύνδεσμος των Αιγυπτίων Κυριών» που διαμαρτυρήθηκε για το παιδομάζωμα, μα εμείς αυτή τη γυναίκα τη σκοτώσαμε. Της Περσεφόνης της δώσαμε αυτόματο και η Κατερίνα Δένη πήγε στη Σχολή Ομαδαρχών.\nΦάλαγγες σκορπίζουν εδώ, διμοιρίες παραδίνονται παρακάτω, αξιωματικοί μας κ’ επίτροποι βρίσκονται μπροστά από τα τμήματα τους, όλη την ήμερα κανένας δε μπορεί να σταματήσει κανέναν. Τα τμήματα φύγανε από τις βάσεις τους και πολεμούν μοναχά τους, όπου βρουν τον εχθρό, που μαζεύεται εκεί απ’ όπου ξεκίνησε.\nΤι μπορείς να πεις για τον άνθρωπο που νικάει το καμένο σίδερο; Νιώθω μέσα μου βάσανα κι αγωνίες, αίματα και χαμοί και φοβέρες α αυτά τα χρόνια, να παίρνουνε τώρα δω πάνω όλο το νόημα και την άξια που θα θέλαμε να ‘χουν. Ότι σώσαμε κι ότι χάσαμε νιώθω να γίνονται ανεχτίμητο κέρδος. Νιώθω περηφάνια που γεννήθηκα Έλληνας. Είδα, χάρηκα, δυνάμωσα, χόρτασα. Τίποτα δεν απομένει για τη δουλειά του γραμματικού.\nΗ επίθεση ξαναρχίζει στις 27 του Μάρτη. Με τα δέκα αεροπλάνα, με είκοσι κανόνια τώρα, και με πεζικές δυνάμεις μεγαλύτερες. Οι ΛΟΚ είναι τώρα εφτά. Παίρνει μέρος η 8η ίλη ιππικού κι άλλη μια ίλη θωρακισμένα σταθμεύει στο Κεράσοβο. Οι Αμερικάνοι ζητούν εν’ αποτέλεσμα αυτή τη φορά. Οπωσδήποτε. Κι όπως τούς είπαν, βιαζόντανε κιόλας.\nΞαναρχίζουνε πάλι στ’ αριστερά και στα δεξιά οι ίδιες μάχες, πάνω-κάτω στα ίδια μέρη. Η αντάρτικη ταχτική μπαίνει πάλι σ’ενέργεια, τώρ’ ακόμα καλύτερα, με μεγαλύτερο πείσμα, με πείρα και με γνώση του τόπου. Τώρα και οι όλμοι κουβαλιούνται στις πλάτες μακριά, πίσω από τις γραμμές του εχθρού. Χτυπούνε και βρίσκονται πάλι με το χάραμα στις πρωτινές τους θέσεις. Τα «δελτία πληροφοριών» της Μεραρχίας μιλούνε συνέχεια για υπονομεύσεις, ναρκοπέδια και παγίδες που βρίσκουν τα τμήματα τους σε κάθε βήμα. Το μηχανικό μας έχει κεντήσει τον τόπο, υψώματα ολόκληρα τινάζονται στον αέρα.\nΠέντε μέρες και πέντε νύχτες, από τη μια ως την άλλη άκρη στο μέτωπο, η μάχη κρατάει ασταμάτητα. Και τους αλωνίζουνε πάλι, με τα καρτέρια, τους αιφνιδιασμούς, τα τραγούδια και τους τηλεβόες, ο Τζαβέλλας στη Μεγάλη Ράχη, ο Λόχος των Νέων, οι ανταρτοομάδες του Λευτέρη από πίσω τους, τα οπλοπολυβόλα που ξεμυτίζουν σε κάθε βήμα μπροστά τους, οι όλμοι που δεν ξέρουν από που τους χτυπάνε, οι αντιαρματικές γροθιές που σκάνε ξαφνικά μέσα στους καταυλισμούς τους. Δε θα πω πάλι γι’ αυτά.\nΤη νύχτα της 2 του Απρίλη τα τάγματα 627 και 583 μαζί με μια διλοχία ΛΟΚ καταφέρνουνε τέλος να σπάσουνε την αντίσταση μας σε δυό μικρά υψώματα που λέγονται Στάλος και Καστρί, μπροστά στη Μουργκάνα. Οι οβίδες των κανονιών κ’ οι μπόμπες των αεροπλάνων τα οργώσανε τις τρεις τελευταίες μέρες συνέχεια. Η εχθρική δύναμη γαντζώνεται τη νύχτα σ’ αυτά τα δυο υψώματα, προχωρεί ως ένα σημείο που το έδαφος της προσφέρεται, σταματάει εκεί και οργανώνει τις θέσεις της,\nΟι δικοί μας τα χαράματα κάνουν αντεπίθεση να τούς βγάλουν από το ύψωμα του Στάλου που κρατούν την κορφή του μονάχα. Οι ομάδες που κατεβαίνουν προς τις εχθρικές θέσεις χτυπιούνται από τρεις πλευρές. Το πυροβολικό τους ρίχνει συνέχεια, βροχή από σφαίρες σφυρίζουν ολόγυρα τους. Σε λίγο ακόμα, σαν ξημερώνει, τ’ αεροπλάνα δεν ανοίγουν τους κύκλους τους μακρύτερα από την κορφή του υψώματος. Χτυπούνε με τα μυδράλια, ρίχνουν ρουκέτες. Οι σκοπευτές κουράζονται κρατώντας όρθιοι τα οπλοπολυβόλα τους, τα χέρια τους βαραίνουν. Αναγκάζονται και τα παίρνουν οι διμοιρίτες. Ο τόπος είναι μέσα σε κουρνιαχτό από τις οβίδες που σκάζουν και από τα καπνογόνα βλήματα που αρχίζουν να ρίχνουνε για να δείχνουνε στ’ αεροπλάνα τις θέσεις των δικών μας.\nΑπό το χάραμα ως το μεσημέρι οι μικρές μας ομάδες ρίχνονται πάνω στις εχθρικές θέσεις, σταματούν τον εχθρό, μα δεν μπορούν να τον βγάλουν, να τον διώξουνε παρακάτω. Και πάλι ξαναδοκιμάζουν και ξαναπηδούν απροφύλαχτοι, χωρίς αποτέλεσμα, ως την ώρα που δόθηκε η διαταγή να τραβήξουνε πίσω.\nΝα τραβήξουνε πίσω θα πει ν’ ανεβούνε τώρα τ’ ολόγυμνο ύψωμα ίσαμε την κορυφή του, απροφύλαχτοι απ’ ολούθες, από μπρος, απ’ τα πλάγια, από τα κανόνια που τους χτυπούν, από τα μυδράλια των αεροπλάνων που τους ακολουθούνε βήμα με βήμα. Η αντεπίθεση τους τσακίστηκε.\nΤσακιστήκανε τα κορμιά. Η ψυχή τους δε λύγισε. Δε βρίσκεται σ’ αυτή την άνιση και χαμένη αντεπίθεση του Στάλου μήτε κ’ ένας που να ‘κανε πίσω πριν πάρουνε τη διαταγή.\nΕίναι μάχες στον πόλεμο που δεν έχουν άλλη δόξα έξω από τη δόξα της κερδισμένης νίκης. Και είναι και μάχες χαμένες που μ’ αυτές κερδίζεται στο τέλος ο πόλεμος: οι νικημένοι του Στάλου σταθήκανε το παράδειγμα για όλους τους μαχητές μας και δώσανε το πνεύμα της θυσίας στους μαχητές και νικητές του Τσεροβέτσι στις κατοπινές μέρες.\nΧάσαμε καμπόσους εκεί. Δυο-τρεις λαβωμένοι μας απομείνανε στα χέρια του εχθρού κ’ οι προστάτες του πολιτισμού τούς κατάσφαξαν. Μερικοί μαχητές μας, τρεις ή τέσσερις, πιάστηκαν στα χέρια. Μαζί τους και δυο κορίτσια. Αυτούς είχαν διαταγή να μην τους σκοτώσουν και να τους στείλουνε ζωντανούς στη Μεραρχία στα Γιάννινα, για μια επίδειξη που χρειαζότανε κει, ύστερα από τόσες μέρες άγονης επίθεσης.\nΉταν Κυριακή το βράδυ όταν πήγανε τα δυο κορίτσια στα Γιάννινα. Ο σκοπός τους ήταν να τα πομπέψουν στους δρόμους. Στην πλατεία της πόλης, καθώς τα περνούσαν για τους στρατώνες, μαζευτήκανε κόσμος και κόσμος, κάπου δέκα χιλιάδες. Τα ‘χαν αφήσει και φορούσαν ακόμα τα δίκοχα τους και τα φυσεκλίκια τους με τις σφαίρες σταυρωτά πάνω στο στήθος τους, όπως χρειαζόταν για την επίδειξη. Και κείνα περπατούσανε και τα δυο με το κεφάλι ψηλά. Οι χαζοί κοιτάζανε κι άνοιγαν το στόμα. Καμπόσοι, βαλτοί, θέλανε να τα γιουχαΐσουν. Ο κόσμος σώπαινε κ’ έσφιγγε τα δόντια του βουβός και λυπημένος. Για μια στιγμή, καθώς φτάνανε πια μπροστά στο χτίριο της Μεραρχίας, γίνηκε πέρα για πέρα ησυχία κι ακουγόντανε μονάχα τα βήματα τους καθώς χτυπούσαν οι αρβύλες τους απάνω στις πλάκες, στο πεζοδρόμιο.\nΤο βράδυ σε μια στρατώνα, στο «Στρατόπεδον Βελισσαρίου», μπήκε κάποιος και μολογούσε πως γίναν τα πράματα στην πλατεία της πόλης και χαχάνιζε κ’ αισχρολογούσε για τα κορίτσια. Ήτανε ένας από την «Ομάδα Τάγματος», απ’ αυτούς που έχουν τα πιστόλια στη μέση τους – ένας από την «Αστυνομία Μονάδας». Αυτός ο παλληκαράς έπιανε καμιά φορά μέσα στο θάλαμο ένα στρατιώτη, έτσι για γούστο, τον άρπαζε από το ‘να πόδι κ’ έδειχνε στους άλλους πώς βιάζουνε μια γυναίκα. Και το ‘δειχνε με τέτοια γρηγοράδα και μαστοριά που δεν μπορεί παρά να το ‘χε δοκιμάσει και στ’ αλήθεια, όταν ήτανε πριν με τους Μάυδες και πιο πριν με το Ζέρβα…\nΈνας είπε μέσα στο θάλαμο. Δυνατά:\n– Είναι ντροπή μας για στρατιώτες να γελούμε με αυτές τις κοπέλες που στέλνουμε μεραρχίες ολάκερες να τις πολεμήσουν.\nΚάποιος πήγε σε λίγο κοντά του.\n– Και συ, ρε φίλε, δεν τις πολεμάς; Πέντε μήνες;\n– Έμενα θα με στείλουνε στη Μακρόνησο άμα θα ‘ρθουνε τα χαρτιά μου. . .\n– Και γιατί δεν πας μαζί τους καλύτερα; Έσκυψε το κεφάλι και σώπασε. Κοίταζε την αρβύλα του και ντρεπότανε.\nΑπ’ αυτό το «Στρατόπεδον Βελισσαρίου» φορτώθηκαν εκείνες τις μέρες από τις αποθήκες του πυροβολικού δυόμισι χιλιάδες εγγλέζικα βλήματα για κανόνια. Κι όλα πέσανε πάνω στο Τσεροβέτσι στις τέσσερις και τις πέντε του μήνα.\nΚαθώς είχανε πάρει το ύψωμα του Στάλου και το άλλο το δίδυμο που στέκεται δίπλα του, ίδια γυμνό, το Καστρί, πιάσανε θέσεις πάνω σ’ αυτά, στήσανε πολυβόλα κι όλα τα γύρισαν, κανόνια κι αεροπλάνα τους, στο Τσεροβέτσι.\nΕίναι το Τσεροβέτσι ένα τρίτο ύψωμα, στη σειρά μ’ αυτά τα δύο, στη μέση της Μουργκάνας, κι ακουμπάει πάνω στον κύριο όγκο της. Σα δε μπόρεσαν να κάνουνε τίποτα κι από τις δυο μεριές του μετώπου βάλθηκαν να ρίξουν όλη τη δύναμη τους σ’ αυτό το σημείο, να το κάψουνε, να το αλέσουν με τα κανόνια και τ’ αεροπλάνα κ’ έτσι να μπορέσουνε να το πιάσουν κι από κει ν’ ανέβουν στη Μουργκάνα.\nΟι δικοί μας έχουνε δυο ομάδες μπροστά-μπροστά στο πρώτο υψωματάκι, δυο παραπίσω σ’ ένα δεύτερο ύψωμα κι άλλες δυο δεξιά και αριστερά. Αυτή είναι όλη η δύναμη που θα δεχτεί και θα κρατήσει την επίθεση από τρία τάγματα. Μπροστά-μπροστά είναι ένα μόνιμο πολυβολείο. Λίγο παραπίσω ένα δεύτερο. Σ’ αυτά τα πολυβολεία δόθηκε η μάχη και μπροστά τους συντρίφτηκαν δυό μέρες οι επιθέσεις του εχθρού.\nΗ μέρα – τέσσερις του Απρίλη – ξημέρωσε κάπως ανταριασμένη. Μέσα στο πρώτο, το χαμηλότερο πολυβολείο, είναι ο Ηλίας Μιχαλόπουλος από το Κυπαρίσσι Γρεβενών, ομαδάρχης της μικρής δύναμης που θα δεχτεί την πρώτη επίθεση. Μέσα στο πολυβολείο είναι και άλλοι τρεις μαζί του. Δύο ακροβολιστές έχουν πιάσει με τα ντουφέκια τους τις ατομικές τους θέσεις λίγο μακρύτερα, πίσω από μικρά πέτρινα προχώματα. Σαν άρχισε, κατά τις οχτώ, η αντάρα και σκόρπιζε, είδαν από τα αριστερά τους τη δύναμη πού ‘χε κινήσει κι ανέβαινε. Ετοίμασαν τα’ οπλοπολυβόλο τους και περίμεναν. Οι δικοί μας, απ’ αριστερότερα, ρίχνανε. Αρχίσανε κι αυτοί με τ’ οπλοπολυβόλο και τα ντουφέκια τους και χτυπούσαν την πρώτη διμοιρία που όλο κι ανέβαινε στο ύψωμα.\nΗ ομίχλη έχει σκορπίσει, η μέρα είναι ολόλαμπρη. T’ αεροπλάνα γυρνούνε συνέχεια πάνω από το κεφάλι τους, οι οβίδες του πυροβολικού πέφτουν ολόγυρα, χιλιάδες σφαίρες βουίζουν σε κάθε στιγμή η μάχη για το Τσεροβέτσι έχει αρχίσει.\nΣτα διακόσια φυσίγγια τ’ οπλοπολυβόλο τους σταματάει. Εμπλοκή. Αρχίζουνε τότες και οι έξι και χτυπούνε με τα ντουφέκια τους. Όλοι μαζί με το πρόσταγμα που δίνει ο Ηλίας να φαίνεται πως είναι ριπή με τα’ αυτόματο όσο να καταφέρουν να το ξαναφκιάξουν.\nΜια οβίδα του πυροβολικού πέφτει μπροστά στο πολυβολείο και το μισογκρεμίζει. Δεν προφταίνουν να συνεφέρουν και πέφτει κι άλλη από πάνω. Το σκέπαστρο βάσταξε μα το πολυβολείο δεν είναι πια για προκοπή. Πρέπει να πάνε πίσω στο δεύτερο. Περιμένουνε μια στιγμή που τα πυρά κάπως αραίωσαν και μ’ ένα σάλτο, με δεύτερο, βρεθήκανε πίσω. Ένας μονάχα από τους ακροβολιστές, Σπύρος Ποθητός, στρατιώτης του 611 στην πρώτη επιχείρηση, έμεινε πίσω στην ατομική θέση του και μοναχός του δε σταμάτησε να ρίχνει. Λες κ’ ήθελε τώρα να ξαναγυρίσει στους φασίστες όλες τις σφαίρες που του ‘χανε δώσει για να σκοτώνει τ αδέρφια του.\nΜπήκανε στο πολυβολείο, οι ακροβολιστές πιάσανε τις καινούργιες θέσεις τους. Από κάτω τους θαρρούνε σκοτωμένους όλους ή φευγάτους κι αρχίζουν ξανά κι ανεβαίνουνε, σίγουροι πως δεν είναι κανένας απάνω, με τα όπλα στην πλάτη. Τ’ οπλοπολυβόλο διορθώθηκε, είναι έτοιμο. Μα δε ρίχνουν ακόμα. Τους περιμένουνε ν’ ανεβούνε ψηλότερα, να ‘ρθουνε κοντά.\nΜε την πρώτη ριπή τρομάζουν κι αναστατώνονται. Μονάχα αυτό δεν περίμεναν. Η διμοιρία π΄ ανέβαινε γυρνάει κατά πίσω, σκορπίζει. Πέφτουνε κάμποσοι, οι άλλοι ρίχνονται κάτω, πιάνουν τις πέτρες. Η αντίσταση δεν έσπασε ακόμα, πρέπει ν’ ανεβούνε βήμα με βήμα, πέτρα με πέτρα. Τ’ οπλοπολυβόλο ρίχνει συνέχεια. Όλα τα πολυβολεία, τα δικά μας απ’ αριστερά, τα δικά τους από το Στάλο και το Καστρί, παίρνουν φωτιά. Είναι μια κόλαση από κρότους του θανάτου.\nΛίγο παραπίσω, ο επίτροπος Σιδηρόπουλος σφίγγει τα δόντια του, στυλώνει τ αυτιά του ν’ ακούσει, να ξεχωρίσει αν είναι ακόμα το πολυβολείο του που χτυπάει. Δεν είναι πολλές μέρες που ανάλαβε τη διοίκηση του 11ου λόχου πάνω στο πεδίο της μάχης, μόλις σκοτώθηκε από οβίδα ο λοχαγός του Καβαλλάρης. Εκείνος είχε οργανώσει την αντίσταση. Τώρα μόνος του ο Σιδηρόπουλος πρέπει να τη βγάλει πέρα.\nΟ Ηλίας – δεν τον χωράει το πολυβολείο με το σκέπαστρο -βγαίνει απ’ έξω και μ’ ένα τόμσον στα χέρια στέκεται ορθός δίπλα στους ακροβολιστές. Από κάτω, μέσα από τη χαράδρα, ακούγονται οι φωνές που βρίζουνε τους στρατιώτες να ξεκινήσουν για πάνω. Άλλη μια διμοιρία φαίνεται ν’ ανεβαίνει από δεξιά. Είναι δώδεκα, μεσημέρι.\nΑπό το πρωί ως εκείνη την ώρα κι ως αργά το βράδυ τίποτε σπουδαίο δε φαίνεται να γίνηκε στο Τσεροβέτσι που να μπορεί κανένας να το παραστήσει με λόγια. Η ομάδα του πολυβολείου στην αρχή, το πρωί, μπορούσε ακόμα να έρχεται κάπως σ’ επαφή με τους παραπίσω. Φωνάζανε κάθε φορά που αραιώνανε τα πυρά και οι άλλοι περίμεναν ν’ αραιώσουνε πάλι και τότε τους αποκρίνονταν. Ύστερα, σα δυνάμωσε η μάχη, τα έξι παιδιά του πολυβολείου βρέθηκαν ολομόναχα μέσα σε μια θάλασσα από κρότους κι από φωτιά κι από θάνατο.\nΓύρω στο πολυβολείο πέσανε χίλια βλήματα πυροβολικού. Όχι στρογγυλός αριθμός χίλια βλήματα. Δέκα αεροπλάνα δε σταματήσανε να ρίχνουν με τα μυδράλια τους – τα πέντε να ‘ναι τα απάνω, να ‘ρχονται πέντε καινούργια και τότες να φεύγουν τα πρώτα, και πάλι και πάλι. Τέσσερις φορές οι εχθρικές διμοιρίες ξεκίνησαν από κάτω πάντα πιστεύοντας πως είχε πια τελειώσει και πως κανένας δεν ήταν πια πάνω στο Τσεροβέτσι. Και πάντα το πολυβολείο με τ’ οπλοπολυβόλο, οι δυό θέσεις των ακροβολιστών κι ο Ηλίας ορθός με το τόμσον, τους περίμεναν και τους γυρίζανε κάτου. Κι άκουγε από παραπίσω ο Σιδηρόπουλος κάθε φορά και ξεχώριζε μέσα στους κρότους του θανάτου το δικό του το πολυβολείο. Σε μια στιγμή ακούστηκαν και σκάζαν χειροβομβίδες. Καμπόσοι πιο ψυχωμένοι είχαν προχωρέσει ψηλότερα και φτάσανε κοντά-κοντά στο πολυβολείο. Οι δικοί μας βγήκαν έξω, σηκώθηκαν κ΄ οι ακροβολιστές απ’ τις θέσεις τους, και με τις χειροβομβίδες τους σταμάτησαν για μιαν ακόμα φορά.\nΉταν η τέταρτη επίθεση της ημέρας. Το πολυβολείο με τους έξι μαχητές του στέκεται στη θέση του φραγμός ανεπάντεχος κι ακατάλυτος στα δυό τάγματα που αγωνίζονται από το πρωί να το ξεπεράσουν. Μπροστά του σε κάθε πέτρα είναι κ’ ένα κουφάρι. Κι όμως πρέπει ακόμα να προσπαθήσουν, πρέπει να το σπάσουνε, να το περάσουν το πολυβολείο που στέκεται μπροστά σ’ ολόκληρη τη στρατιά τους, με τους έξι μαχητές του. . .\nΚαθώς αρχίζει πια να βραδιάζει και τ’ αεροπλάνα σε λίγο θα φύγουν τα δυό τάγματα κάνουν μια τελευταία συνδυασμένη εξόρμηση. Οι Αμερικάνοι δε νοιάζονται φυσικά για τις θυσίες. Έχουνε λυσσάξει.\nΤσακίζεται κι αυτή. Τα πυρά αραιώνουνε λίγο. Ο Σιδηρόπουλος βρίσκει κατάλληλη τη στιγμή να στείλει ενίσχυση στο πολυβολείο και να κάνει αντεπίθεση. Οι καινούργιες ομάδες φτάνουν, ο Ηλίας στήνει δεξιά του το καινούργιο οπλοπολυβόλο κ’ ένα δεύτερο που του ήρθε σε λίγο δεν το δίνει σε κανένα. Το πήρε μοναχός του κι άρχισε να χτυπάει. Οι εχθρικές επιθέσεις ξόφλησαν για σήμερα. Η ώρα της αντεπίθεσης έφτασε.\nΔεν έχει ολότελα βραδιάσει όταν ξεκινούν οι ομάδες που θα κάνουν την αντεπίθεση. Οι οβίδες πέφτουν ολόγυρα τους κι απάνω στο δρόμο πόχουνε να περάσουν όσο να φτάσουνε μπρος. Λίγο παραπέρα καθώς προχωρέσανε, μια οβίδα τινάζει τη Μαρία Μπίλη, της ομάδας Χρήστου Καρρά, δεκαεννιά χρονών από την Καστάνιανη του Πωγωνιού. Τέσσερις μήνες έχει στο Δημοκρατικό Στρατό η Μαρία Μπίλη. Τη μάθαμε γράμματα. Μέσα στο νου της μπορεί να μη ξεκαθάρισε τα μεγάλα προβλήματα του κόσμου. Στην καρδιά της ωστόσο έχει θερμή την αγάπη για την ομάδα και τους συντρόφους της. Ο νοσοκόμος έτρεξε ανάμεσα από τα βλήματα και την άρπαξε. Την πήγανε πίσω. Είναι βαριά λαβωμένη και στα δυό της τα πόδια, μα μπορεί ακόμα με τη δύναμη που της απομένει να σκέφτεται και να ρωτάει για την ομάδα της – που πήγανε; Της λένε πώς πήγαν για την αντεπίθεση κ’ έφτασαν όλοι τους γεροί και καλά. Η Μαρία κλαίει.\n– Θα πεθάνω και θα πεθάνω. Βγάλτε με λίγο στο υψωματάκι να τους ιδώ… Ν’ ακούσω μονάχα το πολυβόλο μας, συναγωνιστή λοχαγέ.\nΟύτε το χατίρι της έκαναν ούτε πέθανε η Μαρία Μπίλη.\nΤ’ οπλοπολυβόλο ακούστηκε σε λίγο μαζί με τ’ άλλα και χτυπούσανε στα γερά. Η αντεπίθεση γίνηκε με ορμή. Προχώρησαν όρθιοι, κατεβήκανε ως τις θέσεις που σκάλωσε ο εχθρός, ρίξανε αντιαρματικές γροθιές και χειροβομβίδες, δυό ώρες, κατέβηκαν ως κάτω κι ασφαλίσανε το Τσεροβέτσι για τη νύχτα.\nΗ ώρα είναι εννιά. Τα πυρά αραιώνουν κι ‘πό δω κι από κει. Μόνο τα κανόνια χτυπούν κάπου-κάπου. Η ομάδα του πολυβολείου μπορεί πια ν’ αντικατασταθεί. Πήγε μοναχός του κι ο Σιδηρόπουλος. Ήθελε να τους ιδεί. Μαύροι από την καπνιά του μπαρουτιού, με τα μάτια τους κόκκινα και τ’ αυτιά τους βουλωμένα από τούς κρότους των οβίδων, οι τέσσερις του πολυβολείου κ’ οι δυό ακροβολιστές, μήτε ακούγανε μήτε καλά-καλά μπορούσαν να νιώσουνε τι γινότανε. Η γλώσσα τους είχε κολλήσει από τη δίψα. Τα χείλια τους μελάνιασαν και σκάσαν. Θέλανε νερό που δεν ήπιαν όλη τη μέρα και δεν μπορούσανε να το πούνε. Θαρρούσαν θα μείνουν ακόμα και θέλανε σφαίρες και δείχναν τα κιβωτίδια που άδειασαν και τις γυμνές ταινίες από τ’ αυτόματα.\nΠίσω, στο Σταθμό Διοίκησης, ένας σύνδεσμος από το τάγμα δίνει στο Σιδηρόπουλο το σημείωμα του ταγματάρχη Αχιλλέα. Ένα σημείωμα όλο κι όλο δυό λόγια – πρέπει να κρατήσουν το Τσεροβέτσι. Έτσι του λένε κι από «πέρα». «Πέρα» είναι ο Καλιανέσης κι ο Παύλος κ’ έχουν τα μάτια τους στυλωμένα σ’ αυτόν. Γύρω είναι οι μαχητές της Μουργκάνας κ’ έχουν κι αυτοί τα μάτια τους στυλωμένα σ΄ αυτόν. Οι Αμερικάνοι δεν κάνουνε πόλεμο πια. Βαλθήκανε να γκρεμίσουν όλο το Τσεροβέτσι με καμένο σίδερο. Κι απάνω είναι αυτός, ο Σιδηρόπουλος, με τις ομάδες του, με το πολυβολείο, με τα μπρεν που παθαίνουν εμπλοκή, με τα ντουφέκια μονάχα και τις χειροβομβίδες. Γυρίζει στο σύνδεσμο.\n– Τί κάθεσαι εδώ;\n– Χαρτί, συναγωνιστή λοχαγέ, να μου δώσεις.\nΈχει δίκιο το παιδί. Χρειάζεται να του δώσει χαρτί για τον ταγματάρχη, σε τέτοιες ώρες δε γίνεται με τα λόγια. Και τι να πει στο χαρτί; Τα μακριά του σαν ξύλινα δάχτυλα αναταράζονται σαν ακρίδες. Ολόγυρα του είναι οι μαχητές του, ο 11ος λόχος – επίλεχτος τώρα. Στην άκρη κάθονται με τα μάτια τους κόκκινα, με τ’ αφανισμένα τους πρόσωπα οι μαχητές της ομάδας του πολυβολείου. Όλοι τον κοιτούνε στα μάτια. Απ’ ολούθε έχουν τα μάτια τους στυλωμένα σ’ αυτόν. Πήρε το χαρτί κ’ έγραψε μόνο: – Θα κρατήσουμε – Σιδηρόπουλος.\nΟμαδάρχης Γιάννης Κότας, σκοπευτής Δημ. Τσαντίδης, γεμιστής Σταύρος Μπόλης, οι τρεις αυτοί στο πολυβολείο. Γιάννης Οικονόμου, Χρήστος Ράφτης, Λευτέρης Παληοχωρίτης και Πέτρος Μ. ακροβολιστές. Αυτή είναι η ομάδα που πήγε στο πολυβολείο το βράδυ ν’ αντικαταστήσει τον Ηλία και να κρατήσει την επίθεση την άλλη μέρα. Ξέρουν όλοι τους πως ο εχθρός είναι λίγο παρακάτω, γαντζωμένος στις πέτρες, πως θ’ αρχίσουν το πρωί να τους χτυπούνε τα δυό τάγματα, τα είκοσι κανόνια και τα δέκα αεροπλάνα.\nΓια καλό και για κακό ο Κότας πήρε τ’ οπλοπολυβόλο, το κατέβασε λίγο παρακάτω να ‘ναι πιο κοντά στον εχθρό κι όλη νύχτα ξαγρυπνήσανε κει. Τα κανόνια κάπου-κάπου τους χτύπαγαν. Τα χαράματα ξαναπήραν τ’ οπλοπολυβόλο, το ‘βαλαν μέσα στο πολυβολείο, πιάσαν και οι άλλοι τις θέσεις τους και στάθηκαν και περιμένανε.\nΞαναρχίσανε τα κανόνια να χτυπούν δυνατά, πρωί-πρωί φάνηκαν και τ αεροπλάνα και σε λίγο ξεκίνησαν από κάτω. Δεν πιστεύανε να ‘χε μείνει κανένας στο Τσεροβέτσι. Οι εφημερίδες τους στην Αθήνα και τα Γιάννινα το γράφανε κιόλας εκείνη τη μέρα με μεγάλα ψηφία πως το Σκηταριό και το Τσεροβέτσι είχανε πέσει. Ανεβαίνουν ορθοί. Τους αφήνουνε πάλι και φτάνουνε στα πενήντα μέτρα.\nΜε τις πρώτες ριπές του πολυβολείου πέφτουνε μερικοί κι όλοι κάνουνε πίσω. Ένας μόνο απομένει. Φοβάται να φύγει. Φοβάται να προχωρέσει. Χώνεται ανάμεσα στις πέτρες. Μια ώρα έμεινε κει. Έκαμε να σηκωθεί, μια σφαίρα δική μας τον χτύπησε, μια άλλη που ερχότανε απ’ τούς δικούς του τον έριξε κάτω για πάντα.\nΠέντε αυτόματα, δυό βαριά πολυβόλα και οι δυό όλμοι μας από τη Μουργκάνα στηρίζουνε το πολυβολείο στο Τσεροβέτσι. Οι άλλοι από κάτω, γαντζωμένοι στο βράχο, βάζουν συνέχεια. Κάποιος απ’ αυτούς θα είναι – θα ‘τανε δηλαδή – σπουδαίος σκοπευτής. Καταφέρνει κι όλο περνάει τις σφαίρες του μέσα στη θυρίδα του πολυβολείου. Μία απ’ αυτές βρίσκει και λαβώνει το γεμιστή του οπλοπολυβόλου Σταύρο Μπόλη στο χέρι. Τον τραβούνε στην άκρη, τον δένουνε πρόχειρα και τον αφήνουν εκεί. Η λαβωματιά του δεν είναι βαριά. Σε μισή ώρα κι άλλη σφαίρα χτυπάει το σκοπευτή Δημ. Τσαντίδη. Αυτός είναι βαριά λαβωμένος στο κεφάλι. Ο Κότας τον δένει κι αυτόν και τον βάζει στην άκρη μαζί με τον άλλον. Αυτή την ώρα είναι αδύνατο να τους στείλει πίσω στο σταθμό επίδεσης.\nΜόνος αυτός έχει μείνει γερός μέσα στο πολυβολείο. Οι τέσσερις ακροβολιστές είναι απ’ έξω. Κανένας τους ως την ώρα μέσα στη βροχή τις οβίδες δεν έχει σαλέψει από τη θέση του. Ο Κότας φωνάζει μέσα τον Οικονόμου και τον βάζει σκοπευτή. Ξαναρχίζουν οι δυό τους με το οπλοπολυβόλο. Μα δεν αργεί να πάθει εμπλοκή. Σταματούν και καταπιάνονται να το φκιάξουνε μοναχοί τους. Έξω μείνανε μόνο οι τρεις ακροβολιστές με τα ντουφέκια. Με το οπλοπολυβόλο δε γίνεται τίποτα. Είναι άχρηστο.\n– Τί θα γίνει, Οικονόμου;\n– Θα πάω πίσω να φέρω άλλο.\n– Θα μπορέσεις;\n– Θα πάω.\nΚαι πήγε. Πήγε μέσα στη βροχή τις σφαίρες, μέσα στην κόλαση από τις οβίδες. Μόλις έφυγε αυτός ένα βλήμα πέφτει πάνω στο σκέπαστρο του πολυβολείου. Σείστηκε ολόκληρο, μέσα γιόμισε αντάρα και χώματα. Για λίγην ώρα ο Κότας κι ο λαβωμένος Μπόλης στέκονται και κοιτάζονται σα χαμένοι.\n– Ζούμε, ρε Μπόλη;\n– Θαρρώ πως δεν πέθανα.\nΖούνε και οι δυό τους. Ο άλλος ο λαβωμένος, ο Τσαντίδης, δεν καταλαβαίνει και πολλά πράματα.\nΑπό κάτω όλο ανεβαίνουνε. Αυτή τη φορά μπορούν στ’ αλήθεια να ‘ναι σίγουροι πως κανένας δεν έμεινε πια. Άκρα ησυχία απλώνεται για μια στιγμή. Τίποτα απάνω δε φαίνεται να υπάρχει. Πίσω, ο Σιδηρόπουλος στυλώνει τ’ αυτιά του, την ψυχή του, ν’ ακούσει το οπλοπολυβόλο, τα ντουφέκια τους. Δεν ακούγεται τίποτα – πέθαναν όλοι τους; Από κάτω όλο ανεβαίνουνε δίχως να ρίχνουν.\nΚι άξαφνα νάτοι. Αυτοί είναι που χτυπούν. Ο Κότας έδωσε το σύνθημα. Τ’ οπλοπολυβόλο είναι χαλασμένο, οι δυό είναι λαβωμένοι, ένας πήγε πίσω – τώρα οι τέσσερις που απομένουνε πρέπει να κρατήσουν με τα ντουφέκια τους. Δίπλα στο πολυβολείο είναι ο Χρήστος Ράφτης. Παραπέρα ο Λευτέρης Παληοχωρίτης, λίγο πιο πέρα ο Πέτρος Μ. Τέσσερα αεροπλάνα είναι πάνω τους και τους χτυπούνε συνέχεια. Το Χρήστο Ράφτη δεν τον βοηθούνε τα μάτια του να βλέπει μπροστά. Ο Λευτέρης δίπλα του ρίχνει ασταμάτητα με το ντουφέκι του.\n– Χρήστο, πέτα μου εμένα τις σφαίρες.\nΑπό τη θέση του μία-μία ρίχνει τις σφαίρες ο Χρήστος Ράφτης να τις παίρνει ο Λευτέρης. Ύστερα, σαν να ‘ξερε πως δε θα του χρειάζονταν πια, ξέσχισε το πουκάμισο του, το ‘καμε σακούλα, έβαλε κάμποσες μέσα και του τις πέταξε. Μια ριπή αεροπλάνου τον κατάκοψε στη θέση που δεν είχε κουνήσει καθόλου. Εκεί τον έχουμε θάψει και την Πρωτομαγιά του βάλαμε ένα στεφάνι λουλούδια.\nΜείνανε τρεις όλοι κι όλοι. Ο Κότας ο ομαδάρχης, ο Λευτέρης ο Παληοχωρίτης με τις σφαίρες του Χρήστου και στην άκρη-άκρη δεξιά ο Πέτρος Μ. από τη Θεσσαλονίκη, 34 χρονών. Από το πρωί δεν έχει σαλέψει κι αυτός απ’ τη θέση του. Τώρα σέρνεται σιγά-σιγά και μπαίνει στο πολυβολείο. Έχει το όπλο στα χέρια του, στην πλάτη του το γυλιό. Ο Κότας τον κοιτάει παραξενεμένος.\n– Γιατί ήρθες, ρε Πέτρο;\n– Γιάννης ο Οικονόμου ξαναγύρισε.\nΣτ’ αλήθεια ο Γιάννης είχε ξαναγυρίσει. Πήγε πίσω, πήρε ένα οπλοπολυβόλο και μαζί του το Γιώργο Σαββίδη για σκοπευτή και την Ελένη Τρέλη για γεμιστή και τράβηξε αμέσως για κάτω. Οι οβίδες πάντα τον κυνηγούσανε. Μόλις ξεκίνησε και προχώρησε λίγο, αρχίσανε πάλι και πέφτανε πάνω του βροχή. Μαζεύτηκε μέσα στις πέτρες. Πίσω που τον βλέπαν οι δικοί μας τον είχαν όλοι για σκοτωμένο. Ύστερα τον είδαν που ξανασάλεψε και ξανάπεσε.\n– Πέθανε, ζει, θα μείνει εκεί πέρα, θα πάει, θα γυρίσει πίσω;\nΟ Οικονόμου θα πάει. Ένα σάλτο και βρέθηκε παραπέρα. Κι άλλο. Κι άλλο ένα, πέρασε τις πέτρες, κατηφορίζει, είναι κιόλας κοντά στο πολυβολείο. Ξαπλώνεται κάτω και μπορεί πια να ρίχνει κι αυτός με το ντουφέκι του, ώσπου να φτάσουν οι δυό καινούργιοι με τ’ οπλοπολυβόλο.\n– Ναι, ο Γιάννης ο Οικονόμου ξαναγύρισε, λέει ο Πέτρος Μ.\n– Και συ γιατί άφησες τη θέση σου κ’ ήρθες εδώ;\n– Είπε πως ο νοσοκόμος δε μπορεί να ‘ρθει. Ο Κότας κατάλαβε.\n– Συναγωνιστή Πέτρο, γύρνα στη θέση σου.\nΉταν ολοφάνερο, πως ο Πέτρος έλεγε ψέματα. O Οικονόμου δεν είχε καμιά δουλειά με το νοσοκόμο. Είχε πάει μονάχα για να φέρει τ’ οπλοπολυβόλο. Ο Πέτρος ζαλίστηκε, φοβήθηκε. Και καθότανε τώρα μπροστά στον ομαδάρχη του με σκυφτό το κεφάλι. Έξω μόνο τα ντουφέκια του Λευτέρη και του Οικονόμου χτυπούσαν τις διμοιρίες που ανέβαιναν.\n– Σύντροφε Πέτρο, ξαναγυρνά στη θέση σου. Στάθηκε μια στιγμή. Έκανε να φύγει. Ξαναγύρισε μέσα. Ξέσπασε.\n– Δε μπορώ πια. . .\nΈλεγε την αλήθεια. Δε μπορούσε πια. Χτες το βράδυ που κατέβηκαν μπορούσε. Όλο το πρωί που καθόταν στη θέση του μπορούσε. Τώρα είχε χάσει το θάρρος του που τον κρατούσε στη θέση του από το πρωί, που τον κρατούσε στη ζωή. Ο φόβος τον είχε νικήσει, τον έσερνε στο θάνατο. Ξαναβγήκε από το πολυβολείο και τράβηξε ορθός κι απροφύλαχτος, με το ντουφέκι στα χέρια, με το γυλιό του στην πλάτη.\n– Σκύψε, Πέτρο, θα σε σκοτώσουν.\nΟι σφαίρες γυρνούσαν πάνω από το κεφάλι του, τα βλήματα σκάζαν ολόγυρα του. Τραβούσε για πίσω; Γυρνούσε στη θέση του πάλι; Πήγαινε στο θάνατο; Από το δεξιό ύψωμα που κατείχανε οι φασίστες τον είδανε και του ρίχνανε συνέχεια με τα βίκερς. Ανέβαινε ακόμα, πριν φτάσει στη θέση του έπεσε. Αν είχε φτάσει ως εκεί μπορεί να ξανάβρισκε τον εαυτό του, να ‘σκύβε μέσα, να ‘πιανε πάλι το ντουφέκι του. Και να ζούσε. Αν είχε φτάσει πίσω στο Σταθμό Διοίκησης θα ατιμάζονταν, θα περνούσε στρατοδικείο, θα τον ντουφεκίζαμε εμείς οι σύντροφοι του. Μα έτσι όπως έπεσε στο πεδίο της μάχης, λίγο πριν φτάσει στη θέση του, μένει δικός μας. Κ’ είναι θαμμένος εκεί δίπλα-δίπλα με το Χρήστο Ράφτη. Την Πρωτομαγιά βάλαμε στεφάνι με λουλούδια και στο δικό του τον τάφο.\nΗ ώρα είναι δυό. Με τα τρία όπλα είχε τσακιστεί για μιαν ακόμα φορά η επίθεση. Από κάτω σταματούν ν’ ανεβαίνουν, τα πυρά αραιώνουνε πάλι για λίγο, ο Κότας διώχνει τώρα γλήγορα-γλήγορα τον έναν λαβωμένο, το Μπόλη. Ο Οικονόμου παίρνει τ’οπλοπολυβόλο, κατεβαίνει παρακάτω με τον καινούργιο σκοπευτή, το Σαββίδη, και μπαίνουνε τέλος στο πολυβολείο. Το κορίτσι το διώξανε πίσω. Θα κρατήσουνε μοναχοί τους. Μέσα στο πολυβολείο είναι τώρα τρεις, ο Κότας, ο Οικονόμου που γύρισε κι ο καινούργιος ο σκοπευτής, ο Σαββίδης. Ο άλλος λαβωμένος, ο Τσαντίδης, είναι πάντα στην άκρη αναίσθητος.\nΈξω στις θέσεις των ακροβολιστών έχει απομείνει μοναχός του ο Λευτέρης ο Παληοχωρίτης. Αυτός τι είναι; Δεξιά του κι αριστερά του είναι δυό νεκροί, ο Χρήστος κι ο Πέτρος. Γύρω του πέφτουνε κανόνια, βουίζουνε πάνω του τ’ αεροπλάνα, οι σύντροφοι του σκοτώνονται, λαβώνονται, πήγε ο Οικονόμου, γύρισε ο Οικονόμου με τ’ οπλοπολυβόλο, από κάτω ξεκινούν, χτυπούν, ξανασταματούν, ξαναρχίζουν, αυτός είναι εκεί. Με το ντουφεκάκι του ο Λευτέρης Παληοχωρίτης από τις έξι το πρωί ως αυτή την ώρα, στις δυό το μεσημέρι, δε σάλεψε, δε μίλησε, δεν ακούστηκε παρά μια φορά μόνο πού ζητούσε τις σφαίρες από το Χρήστο.\nΓεια σου Λευτέρη Παληοχωρίτη ! Στο πρόσωπο σου χαιρετίζω όλους τους αφανείς και τους ανώνυμους που μένουνε στη θέση που τάχτηκαν και «φυλάγουν τις Θερμοπύλες». Αν ο Οικονόμου είναι μια φλογισμένη παλληκαριά, εσύ είσαι ένας βράχος από τα βουνά της Πατρίδας μας. Κ’ η Πατρίδα σας χρειάζεται και τους δυό: Και τον Κότα. Λαβώνονται δίπλα του, τ’ οπλοπολυβόλο σταματάει. Πέφτουν γύρω του, ο Πέτρος ζαλίζεται, οι εφτά μαχητές του καταντούνε δυό – κι αυτός διευθύνει τη μάχη του. Δεν είναι μια στιγμή μέσα σ’ αυτές τις οχτώ ώρες που δεν κρατάει τα σκοινιά της, ο Γιάννης Κότας, χωριατόπαιδο από την Τρικουκιά των Γρεβενών. Μπαίνει, βγαίνει στο πολυβολείο, ρίχνει, σταματάει, στέλνει πίσω, περιμένει – τίποτα δεν είναι στα κουτουρού, τίποτα δεν είναι λιγότερο, τίποτα δεν είναι περισσότερο από ότι χρειάζεται για τη μάχη του. Δε νιώθει την ανάγκη μήτε να δείξει την παλληκαριά του μήτε να θυσιαστεί μήτε να συμπονέσει μήτε ν’ αγριέψει. Νιώθει μονάχα την ευθύνη της εντολής που του δώσανε. Και τη βγάζει πέρα κι ορίζει το πεδίο της μάχης σαν ένας αληθινός στρατηγός.\nΣε λίγο ξαναρχίζουνε τα αεροπλάνα να γυρίζουν απάνω τους. Είναι ακόμα μια επίθεση. Ζουν ακόμα εκεί πάνω; – θα ρωτούν οι Αμερικάνοι. Κι ακόμα μια φορά παίρνουν την ίδια απόκριση. O Κότας, ο Οικονόμου και ο Σαββίδης με τ’ οπλοπολυβόλο βγαίνουν έξω απ’ τ’ οπλοπολυβολείο και αρχίζουν να ρίχνουν. Μια οβίδα πέφτει μπροστά τους. Ο Σαββίδης κάθεται κάτω.\n– Ωχ, τραυματίστηκα και γω.\nΚαι γελάει ο Σαββίδης. Του φαίνεται αστείο πως τραυματίστηκε έτσι στα γρήγορα. Ο Κότας αρπάζει ένα στεν και χτυπάει. Ρίχνει και τ’ οπλοπολυβόλο, ρίχνει κι ο Παληοχωρίτης από τη θέση του. Και σταματούνε κι αυτή την επίθεση.\nΕίναι η τελευταία τους. Σε λίγο σταματούνε τα πάντα σαν να κόπηκαν με το μαχαίρι. Σταματούν τα κανόνια, χάνονται τ’ αεροπλάνα. Ο Σαββίδης χώνει το χέρι του μέσα στο παντελόνι του, το ξαναβγάζει ματωμένο, τους το δείχνει και γελάει.\n– Αχού, τώρα τραυματίστηκα και γω.\nΚανόνια, αεροπλάνα, ντουφέκια, πολυβόλα όλα σταματήσανε πια στο Τσεροβέτσι. Σηκώνεται τέλος κι ο Παληοχωρίτης από τη θέση του και στέκουν κ’ οι τέσσερις και γρικούνε για μια στιγμή τη βαθιά σιωπή π’ απλώνεται γύρω τους. Κοιτάζονται στα μάτια.\nΤέλειωσε στ’ αλήθεια. Το 581 και το 582 τσακιστήκανε δυό μέρες μπροστά στο πολυβολείο. Το 583 αναποδογυρίστηκε μ’ αντεπίθεση. Τα τηλέφωνα κουδουνίζουν, τμήματα ξεκινούν για τη γενική αντεπίθεση, γροθιές σηκώνονται και δίκοχα πετάγονται στον αέρα. Και πέρα για πέρα σ’ όλο το μέτωπο της Μουργκάνας, μαζί με το Σαββίδη, γελούνε.\nΤέρμα. Το Τσεροβέτσι δεν έπεσε. Η Μουργκάνα δεν παίρνεται από τα χέρια του Δημοκρατικού Στράτου. Δεν είναι απόρθητο το βουνό. Ανίκητος είναι ο Λαός που το ζώνει και τα παιδιά του που το φυλάνε: Τα πολυβολεία που κρατούνε το Τσεροβέτσι χτυπούνε με τον παλμό της καρδίας τριακόσιων χιλιάδων Ηπειρωτών, εφτά εκατομμυρίων Ελλήνων.\nΓια να το καταλάβουν αυτό οι στρατηγοί σαν τον κύριο Αντωνόπουλο χρειάστηκε να χάσουν άλλους εφτακόσιους στρατιώτες – δηλαδή ένα σύνολο από χίλιους τετρακόσιους ογδόντα τέσσερις στις δύο επιχειρήσεις. Και ν’ αφήσουν στα χέρια μας δεκατέσσερις όλμους με εννιακόσια βλήματα, καμιά πενηνταριά μικρά και μεγάλα αυτόματα, εκατόν ογδόντα πέντε χιλιάδες σφαίρες, χίλιες χειροβομβίδες, δέκα ασυρμάτους, αποθήκες ολόκληρες από ρούχα και παπούτσια για να ντυθούν οι μαχητές μας και να τους κυνηγούνε καλύτερα.\nΈνα σύντομο ανακοινωθέν του Γενικού Επιτελείου του φασιστικού στρατού βγήκε την άλλη μέρα για ν’ αναγγείλει πως «οι επιχειρήσεις εις Μουργκάναν διακόπτονται διά να επαναληφθούν όταν ο εθνικός στρατός κρίνει εύθετον την στιγμήν». Δε μας απαρατάτε, μουρμούρισαν οι φουκαράδες οι εθνικόφρονες. Οι εφημερίδες γράφανε με μεγάλα ψηφία πως θα «χρειασθούν και άλλοι σκληροί αγώνες και άλλαι θυσίαι, αλλά η Μουργκάνα τελικώς θα καταληφθή». Χάσανε τις ειδήσεις που βάλανε δυό μέρες γληγορότερα! Μια μεγάλη συζήτηση άνοιγε ανάμεσα στο διωγμένο Βεντήρη και την καινούργια αγωνία του στρατού τους, αν ήταν το πεδινό ή το ορειβατικό πυροβολικό που θα τους έδινε τη νίκη στη Μουργκάνα. Μα ο Γενικός Διοικητής Ηπείρου κύριος Ρέπας έλεγε κείνες τις μέρες στο στενό περιβάλλον του:\n– Δε θα μπορέσουμε να κρατήσουμε την Ήπειρο περισσότερο από δυό-τρείς μήνες ακόμα.\nΤέλειωσα τη διήγηση μου. Δεν ξέρω πως τα κατάφερα – σαν γραμματικός – με τα περιστατικά της μάχης. Πρέπει μονάχα να πω πως όλα βαλθήκανε με τη σειρά την κανονική τους. Δεν υπάρχουνε σ’ αυτή τη διήγηση ανακρίβειες ούτε υπερβολές. Οι διάλογοι είναι όλοι αυθεντικοί. Ξεχωριστά οι πληροφορίες σχετικά με τις κινήσεις, τις ενέργειες και τις προθέσεις ακόμα του εχθρού είναι απόλυτα βεβαιωμένες. Κι όλα μέσα στη διήγηση είναι υποταγμένα, όχι μόνο γενικά στην αλήθεια, μα στην πιο αυστηρή απαίτηση της ακρίβειας και για το πιο μικρό περιστατικό.\nΜα τα πρόσωπα, το βλέπω τώρα ολοκάθαρα, δεν τα χρωμάτισα όπως ήθελα κι όσο θα ‘πρεπε. Μου ξέφευγαν κάθε στιγμή. Μέσα στο νου μου το ‘να συνταυτίζεται με τ’ άλλο, μπλέκουν όλα μαζί. Κ’ έρχονται μαζί και μορφές από τα περασμένα – φυλακές και στρατόπεδα κ’ εξορίες – αγαπημένες νεανικές μορφές στην Αθήνα το Δεκέμβρη, ελασίτες που κλαίγανε μέσα στα γένια τους, δίνοντας τα όπλα τους μετά τη Βάρκιζα, σύντροφοι μας που χαθήκανε – κι όλα μαζί γίνονται ένα. Κι όλα συνθέτουν και στήνουνε μπρος μου τη μία μορφή του Έλληνα μαχητή. Μερικά χαρακτηριστικά της θα μπορούσε κανένας να τα ξεχωρίσει και στα πρόσωπα που αναφέρονται σ’ αυτή τη διήγηση: Γληγοράδα μαζί με την παλληκαριά. Φιλοτιμία. Κι ατομικότητα.\nΤώρα είναι ησυχία στη Μουργκάνα. Το μέτωπο μας είναι μακριά και μπροστά – που είναι το μέτωπο; Στον Καλαμά, στο Πωγώνι, στην Παραμυθιά, στα Γιάννινα απ’ έξω; Εδώ κάπου-κάπου χτυπάει το κανόνι και οι δικοί μας οι όλμοι που του αποκρίνονται. Οι άλλοι κλειστήκανε με συρματοπλέγματα σε κάτι υψώματα που κράτησαν ολόγυρα στη Μουργκάνα κ’ οι δικοί μας πηγαίνουν τη νύχτα και τους χτυπούν. Δράσις περιπολιών λέγεται αυτό στη στρατιωτική γλώσσα. Στην πραγματικότητα, είναι να μην κοιμούνται τη νύχτα ποτές μέσα στα συρματοπλέγματα τους και κάπου-κάπου να λείπει κανένας από τις ομάδες μας που τους χτυπούν – και γυρίζουνε το πρωί. Τα κανόνια ξαναχτυπούν, οι όλμοι δεν αργούν ν’ αποκριθούν και ξαναγίνεται ησυχία.\nΒρέχει. Ο ημιονηγός σιγοτραγουδάει. Τα πέταλα των μουλαριών τροχαλίζουν απάνω στο χαλικόδρομο. Στο φυλάκιο που σταματούμε, μια διμοιρία κατεβαίνει για νυχτερινή κρούση. Ο δρόμος δεν μας χωράει κι αναμερίζουμε να περάσουν. Κάποιος φωνάζει μέσα στη φασαρία και το σκοτάδι.\n– Λάκη, έ, ωρέ Λάκη. Μ’ ακούς; Η Ρίγκω, ρε Λάκη. :\n– Σκοτώθηκε χτες.\nΤα πέταλα ξανατροχαλίζουν στο χαλικόδρομο που κρέμεται πάνω από τη ρεματιά. Ο ημιονηγός τραγουδάει:\nχιονίζει θα κρυώσεις,\nθα σου βραχούνε τ’ άρματα…\nΕίναι μια λεβεντιά και μια τρυφερότητα σ’ αυτό το τραγούδι. Η Ρίγκω σκοτώθηκε χτες. Δε θα ξανανεβεί στα βουνίσια μονοπάτια, δε θα ξαναπερπατήσει στα ντερβένια του κάμπου. Δε θα ιδεί τη λευτεριά και την ειρήνη. Για μια στιγμή ο τόπος γιομίζει πίκρα.\nΜα οι σύντροφοι της Ρίγκως ξαναπηγαίνουνε τώρα για τη νυχτερινή τους επίθεση στα συρματοπλέγματα. Και τραγουδούν. Πάνωθέ μας, ψηλά στις κορφές και τ’ απότομα πλάγια της, η Μουργκάνα στυλώνει την άγρια της αυστηρότητα. Είναι η εγγύηση της νίκης. Απ’ εκεί κατεβαίνουν τα τμήματα μας. Κάτω, χαμηλά στο ποτάμι π’ αναδιπλώνονται τα ήμερα χωματοβούνια, η ανοιξιάτικη φύση μοσκοβολάει. Είναι η υπόσχεση της ειρήνης, εκεί τραβούνε τα τμήματα μας κι όλο μπαίνουν βαθύτερα στον ήμερο τόπο, στις κοιλάδες του Καλαμά, στην πεδιάδα του Αχέροντα. Το τραγούδι της διμοιρίας που κατεβαίνει γιομίζει τη ρεματιά, ο αντίλαλος του σκεπάζει τα πάντα, κυριαρχεί και μας κατακλύζει. Δίχως να το μιλήσουμε, σαν από σύνθημα, αρχίζουμε και μεις στη δική μας συνοδεία και τραγουδάμε μαζί τους, μαζί με όλο το στρατό μας που μάχεται, μαζί με όλο το λαό μας που πολεμάει:\nΣτ’ άρματα, στ’ άρματα εμπρός στον αγώνα, για τη χιλιάκριβη τη λευτεριά.\nΠηγή: LA BASTIA: ΜΟΥΡΓΚΑΝΑ\nΜε ετικέτα Μουργκάνα 1948,Χατζής Δ\nPrevious postΟ Αλέκος Γουσόπουλος, διπλός πράκτορας στη Θεσσαλονίκη\nNext postΑπολύσεις των κρατουμένων του Εμφυλίου\n16 σκέψεις σχετικά με το “Δημήτρης Χατζής: Μουργκάνα”\n23 Ιανουαρίου 2017 στο 12:35\n(Είναι νωρίς ακόμα για συμπεράσματα, αλλά φαίνεται ότι παραήταν εύκολη η πτώση της Μουργκάνας. Θα συνέβαινε αυτό αν παρέμενε στη θέση του ο Καλιανέσης; Έμπειρος στρατιωτικός, απέδειξε στην πρώτη πολιορκία ότι ήξερε να χειριστεί τις έκτακτες καταστάσεις, όπως τον εμβολισμό στο Σκητάρι. Τελικά το σχέδιο του Εθνικού Στρατού παρέμεινε (πέρα από τις ανόητες κατα μέτωπον επιθέσεις) το ίδιο. Αιφνιδιασμός από την πίσω πλευρά και κατάληψη της κορυφής. Επαναλήφθηκε και πέτυχε. Ο Κολιγιάννης (ως αντικαταστάτης του Καλιανέση) δεν κατάφερε να κάνει το ίδιο με τον προκάτοχό του. Να μεταφέρει δηλαδή δυνάμεις στο Μεσοβούνι και ν’ αποτρέψει την ανάβαση του στρατού στο ύψωμα. Από κει και πέρα η μάχη είχε χαθεί για το Δημοκρατικό Στρατό. Η περιοχή τους κόπηκε στη μέση. Θα μπορούσαν βέβαια να αποσυρθούν στη μεριά του Τσαμαντά, αλλά χωρίς το 1806 τα πράγματα θα ήταν πολύ δύσκολα. Έτσι προτίμησαν (γι άλλη μια φορά) μια παλαβή υποχώρηση-απαγκίστρωση, για την οποία θα έχουμε την ευκαιρία να μιλήσουμε…\nΑς κρατήσουμε για πρώτο συμπέρασμα, το ρόλο της διοίκησης. «Καραβανάδες του γιούργια» από τη μεριά του Εθνικού Στρατού, οδήγησαν τους φαντάρους στη σφαγή. Μια πονηρή κίνηση (ο αιφνιδιασμός στο Σκητάρι) πνίγηκε μέσα στην γενική νωθρότητα. Από την άλλη πλευρά η έξοχη κίνηση του Καλιανέση (ο αιφνιδιασμός της Πόβλας) έδωσε τη νίκη στο Δημοκρατικό Στρατό. Όταν άλλαξε η διοίκηση, «το τσακάλι» ο Τσακαλώτος χτύπησε από εκεί που δεν το περίμεναν: Από την Αλβανία ουσιαστικά, την ίδια στιγμή που ο Κολιγιάννης συνέχισε να διοικεί σαν «πολιτικός επίτροπος» και όχι ως στρατιωτικός διοικητής. Η Μουργκάνα, » το άπαρτο κάστρο της λευτεριάς» κράτησε όχι με τα πολυβολεία και τα ναρκοπέδια, αλλά με τις έξυπνες αντεπιθέσεις και πάρθηκε από έναν πονηρό αντίπαλο.)\n23 Ιανουαρίου 2017 στο 12:37\nΤί δουλειά έχουν οι «Αιγύπτιες γυναίκες» με τη Μουργκάνα; Αυτό αναρωτήθηκα κι εγώ, διαβάζοντας το κείμενο του Δημήτρη Χατζή:\n«…Να μας συγχωρεί ο «Σύνδεσμος των Αιγυπτίων Κυριών» που διαμαρτυρήθηκε για το παιδομάζωμα, μα εμείς αυτή τη γυναίκα τη σκοτώσαμε…»\nΤελικά βρήκα το κείμενο της «Ενώσως των Αιγυπτίων Γυναικών» (και όχι του…»Συνδέσμου των Αιγυπτίων Κυριών» που αναφέρει ο Χατζής.) Βρίσκεται στο βιβλίο του Υπολοχαγού Αντωνίου Δαυΐδ, ΕΘΝΙΚΟ ΠΑΙΔΟΦΥΛΑΓΜΑ, (σ. 139) το οποίο γράφτηκε το 1948. Το αντίτυπο που έχω στη βιβλιοθήκη μου, εκδόθηκε το 1949 από το Γ.Ε.Σ. κι αφιερώθηκε στον ίδιο τον αντιστράτηγο Θρασύβουλο Τσακαλώτο. Πως από τη βιβλιοθήκη του στρατηγού έφτασε στη …δικιά μου, είναι μυστήριο.\nΔείτε στην πηγή: http://labastia.blogspot.gr/2016/08/blog-post_20.html\n23 Ιανουαρίου 2017 στο 12:43\nΜουργκάνα: η υπερβολή της απελπισίας.\n[Ψάχνοντας για τη «Μουργκάνα» του Δ. Χατζή στο διαδίκτυο, έπεσα πάνω σ΄αυτόν τον τίτλο: «Μουργκάνα» η υπερβολή της απελπισίας. Ο φίλος Βασίλης Αλεξίου μου έστειλε το τεύχος του ΑΝΤΙ σε PDF κι εγώ το έκανα πιο στρωτό για να το διαβάσουμε όλοι. Πιστεύω ότι αξίζει τον κόπο!]\nΑντί τ. 743-744, 27-7-2001, σσ. 52-54.\n«Μουργκάνα»: η υπερβολή της απελπισίας\nΠώς μπορεί η λογοτεχνία να καταγράψει τον εμφύλιο πόλεμο, όχι με τρόπους μεταφορικούς ή με μυθικά παράλληλα, αλλά ως σύγκρουση, πραγματική μάχη, κυριολεκτική αναμέτρηση με τον εχθρό αδελφό; Πώς αντιμετωπίζεται ο άλλος, ο αντίπαλος, και τι είδους τέχνη προκύπτει από μια τέτοιου είδους αλληλοσφαγή;\nΤώρα, πενήντα και δύο χρόνια μετά, όταν έχει φουντώσει το ενδιαφέρον και η έρευνα για τον Εμφύλιο, μπορούμε να σκύψουμε πάνω από το κείμενο του Δημήτρη Χατζή «Μουργκάνα», το ατελέστερο ίσως ενός μεγάλου συγγραφέα, με ανανεωμένο ενδιαφέρον.\nΤο κείμενο αυτό βέβαια δεν είναι ακριβώς λογοτεχνία. Είναι ένα χρονικό, μια αναφορά που θέλει να μεταδώσει πιστά τα γεγονότα. Ωστόσο μετέρχεται τους τρόπους της λογοτεχνίας και χρησιμοποιεί τα τεχνάσματά της· κατασκευάζει έναν λόγο συγκινησιακό, ενώ ταυτόχρονα αρνείται τη λογοτεχνική καταγωγή του, προς όφελος μιας αλήθειας που θέλει να παρουσιάζεται ως αψιμυθίωτη.\nΤο κείμενο ξεκινά με το απόσπασμα από ένα γράμμα στρατιώτη του αντίπαλου στρατού «Βρισκόμαστε κοντά στη Μουργκάνα. Πρόκειται να κάνουμε ενέργεια με μεγάλες δυνάμεις κι αυτή τη φορά φοβάμαι πολύ»1. Δύο οι πληροφορίες που κομίζει η αρχή αυτή. Πρώτον ο φόβος, δεύτερον οι «μεγάλες δυνάμεις». Ο αντίπαλος διαθέτει μεγάλες δυνάμεις και παρ’ όλα αυτά φοβάται. Χαμηλό ηθικό λοιπόν, παρά την υπεροπλία. Το ξεκίνημα από την επιστολή ενός αντιπάλου είναι ήδη ένα λογοτεχνικό τέχνασμα. Δείχνει από τα μέσα την κατάσταση των άλλων, άρα το κείμενο καθίσταται, υποτίθεται, πιο έγκυρο ως μαρτυρία. Αυτή τη μέθοδο θα την χρησιμοποιήσει συχνά ο Χατζής. Ταυτόχρονα όμως η εισαγωγή αυτή μάς εξοικειώνει με έναν αντίπαλο και μας τον κάνει, μέσω του φόβου του, συμπαθή.\nΟ Χατζής την επιδιώκει αυτή τη συμπάθεια. Αμέσως μετά θα μας πληροφορήσει ότι ο φοβισμένος φαντάρος, που δεν πρόλαβε να στείλει το γράμμα στην αγαπημένη του, είναι τώρα νεκρός. Άθαφτος νεκρός «με το πρόσωπο το μισό φαγωμένο, τό ’να πόδι σπασμένο και το χέρι φευγάτο δυο μέτρα μακρύτερα» (σ. 33). Αλλά για τον θάνατο αυτό δεν φταίει η παράταξη του συγγραφέα που είχε προειδοποιήσει: «αδέρφια μην έρχεστε» (σ. 34).\nΗ κρίσιμη λέξη έχει λεχθεί: «αδέρφια». Και το αίσθημα με το οποίο αντιμετωπίζουμε τον άλλον επίσης: είναι η συμπάθεια και ο οίκτος. Όσο για τη φρικιαστική περιγραφή του πτώματος, που εκ πρώτης όψεως ξαφνιάζει, πρέπει να πούμε πως στηρίζεται σε έναν τολμηρό και έξυπνο υπολογισμό: αυτός που επιδιώκει να μιλήσει για τη φρίκη, δεν μπορεί να είναι αυτός που την προκάλεσε· όποιος προκαλεί τον όλεθρο δεν το διατυμπανίζει. Άρα εφόσον εμείς μιλάμε για τη φρίκη, η φρίκη είναι δημιούργημα των αντιπάλων.\nΠοιοι όμως είναι οι αντίπαλοι; Αμέσως μετά έρχεται η κατονομασία τους: «Οι Εγγλέζοι και οι Αμερικάνοι τους έσπρωχναν από πίσω [τους φαντάρους του κυβερνητικού στρατού] και οι αξιωματικοί τους κρατούσανε το πιστόλι στα χέρια για να τους ρίχνουνε πάνω μας». Οι φταίχτες λοιπόν είναι πρωτίστως οι ξένοι και δευτερευόντως κάποιοι αξιωματικοί (των οποίων η εθνότητα δεν αναφέρεται).\nΟ αγώνας, με άλλα λόγια, ουσιαστικά δεν είναι εμφύλιος2. Απλώς κάποιοι Έλληνες είναι εγκλωβισμένοι σε μια παράταξη που δεν τους εκφράζει και που δεν την καθοδηγούν καν Έλληνες. Αυτοί οι εγκλωβισμένοι Έλληνες που δεν θέλουν να πολεμήσουν είναι τα «αδέρφια» μας.\nΌμως μετά από αυτή την τοποθέτηση, που μοιάζει με ξεκαθάρισμα του τοπίου, τα πράγματα αλλάζουν. Στο εξής οι αντίπαλοι, ο άλλος στρατός, όπου βέβαια περιλαμβάνονται και όσοι μόλις χαρακτηρίστηκαν «αδέρφια», ονομάζονται ορθά κοφτά «ο εχθρός». Ούτε καν ο «αντίπαλος», παρά ο «εχθρός». Γιατί μπορεί να είναι «αδέρφια» μας, αλλά αν κάτι τέτοιο μάς απασχολήσει παραπάνω, θα καταστήσει προβληματικό έναν αγώνα ζωής και θανάτου.\nΠράγματι λοιπόν το κείμενο, αν και αρχίζει με την υποδήλωση της «συγγένειας», αμέσως μετά την παραγράφει χωρίς καμία εξήγηση για τη μετάβαση από την έννοια του αδερφού σε εκείνην του εχθρού. Και όχι μόνο αυτό: αλλά ο συγγραφέας επιδίδεται επιπλέον σε περιγραφές καταστάσεων, όπου η άκρα ταλαιπωρία του αντιπάλου προκαλεί «μεγάλο κέφι» στους δικούς μας. Όταν τις νύχτες αυτοί «οι δικοί μας» αιφνιδιάζουν τους αντιπάλους: «Οι μαχητές μας πρέπει να βρίσκουνε μεγάλο κέφι σ’ αυτό το λαχτάρισμα, τ’ ασταμάτητο βασάνισμα του εχθρού. Βαρύς, μηχανικός, είναι ο γδούπος της εχθρικής χοντροκέφαλης δύναμης που κινιέται. Είναι το άψυχο μπουλούκι που σέρνεται. Σβέλτη κι επίμονη, πονηρή και χαρούμενη είναι η ψυχή που αντιστέκεται με πίστη κι απόφαση, μ’ αγάπη για τη ζωή και λαχτάρα για τη νίκη» (σ.50). Ώστε παρά τον εμφύλιο χαρακτήρα, αναστολές δεν υπάρχουν καθόλου στη μάχη. Ο αγώνας είναι δίκαιος και διεξάγεται με υψηλό ηθικό. Αν συγκρίνουμε το κείμενο αυτό με τα πεζογραφήματα για τον αλβανικό πόλεμο, θα διαπιστώσουμε ότι σε εκείνα, κείμενα επίσης ενός «δίκαιου πολέμου», υπάρχουν πολλά στοιχεία από την ανθούσα άλλοτε αντιπολεμική λογοτεχνία, που δεν θα τα βρούμε στο κείμενο του Χατζή: οι κακουχίες, η αμφιταλάντευση ανάμεσα στον ανθρωπισμό και στην πολεμική αποτελεσματικότητα, η αγάπη για τον αντίπαλο, η θλίψη μπροστά στον θάνατο3.\nΣτη «Μουργκάνα» αντίθετα δεν αναφέρονται καθόλου κακουχίες ούτε αμφιταλάντευση, η αγάπη για τον «αδερφό» εξαντλείται στην πρώτη σελίδα (στα έργα του αλβανικού πολέμου κερδίζεται σταδιακά), όσο για τον θάνατο, αυτός ή περιγράφεται σχεδόν ευτράπελα4 ή προκαλεί πίκρα μονάχα «για μια στιγμή»: «Η Ρίγκω σκοτώθηκε χτες. Δε θα ξανανεβεί στα βουνίσια μονοπάτια, δε θα\nξαναπερπατήσει στα ντερβένια του κάμπου. Δε θα ιδεί τη λευτεριά και την ειρήνη.\nΓια μια στιγμή ο τόπος γιομίζει πίκρα. Μα οι σύντροφοι της Ρίγκως ξαναπηγαίνουνε τώρα για τη νυχτερινή τους επίθεση στα συρματοπλέγματα. Και τραγουδούν» (σ. 98).\nΟ θλιβερότερος πόλεμος λοιπόν στην πρόσφατη ιστορία της Ελλάδας γεννά το πιο φιλοπόλεμο ίσως έργο στη λογοτεχνία της. Ποτέ άλλοτε, νομίζω, δεν έχει επιμείνει συγγραφέας πολεμικού αφηγήματος τόσο πολύ στο τραγούδι που συνοδεύει τη ζωή των αγωνιστών. Στη «Μουργκάνα» οι στρατιώτες παρουσιάζονται να τραγουδούν ασταμάτητα: «Αγαπούνε τους συντρόφους τους, την Πατρίδα τους, λαχταρούνε τη νίκη. Είναι απλοί και χαρούμενοι. Γι’αυτό τραγουδούνε τόσο πολύ. Αγαπούνε τη ζωή, τ’ αγαθά της, την ειρήνη. Είναι ήμεροι και συναισθηματικοί. Γι’ αυτό συγκινούνται έτσι εύκολα και δακρύζουνε με το πρώτο. Έτσι είναι όλοι τους. Πολεμούνε καλά, τραγουδάνε πολύ και δακρύζουνε με το τίποτα» (σ. 53).\nΗ Πατρίδα είναι με κεφαλαίο και η ελληνικότητα διεκδικείται στο ακέραιο, όπως θα δούμε και παρακάτω. Όσο για τους αγωνιστές είναι η ενσάρκωση του ειρηνικού ιδανικού: χαρά, απλότητα, ημεράδα, αλληλεγγύη και συναισθηματισμός. Κι ο πόλεμος, σε αυτά τα συμφραζόμενα, λίγο απέχει από μια χαρούμενη άθληση.\nΣε όλα τα παραπάνω υπάρχει βέβαια μια υπερβολή. Παρόλο που οι μάχες της Μουργκάνας αποτέλεσαν εξαιρετική επιτυχία για τον Δημοκρατικό Στρατό, επιτυχία που άγγιζε τα όρια του «θαύματος»5, και οπωσδήποτε θα διεξήχθησαν με πάρα πολύ πείσμα, δεν μπορεί παρά να απείχαν εξίσου πολύ από το κέφι και την ευφρόσυνη διάθεση που επιδιώκει να τους αποδώσει ο Χατζής. Η υπερβολή -αυτό μπορούμε με κάποια ασφάλεια να το υποθέσουμε- υποκρύπτει μάλλον το εντελώς\nαντίθετό της. Τόσο πιο ευφρόσυνο θέλει να αποδώσει τον αγώνα ο Χατζής όσο πιο ζοφερός είναι· τόσο πιο αισιόδοξο όσο πιο απελπισμένος. ‘Αλλωστε στο έργο αυτό μια δευτερεύουσα νίκη ανάγεται σε παράδειγμα, τη στιγμή που ήταν μάλλον σαφές ότι η συνολική ήττα πλησίαζε αναπόφευκτα. Γνωρίζουμε επιπλέον ότι ο ίδιος ο Χατζής, όταν βρέθηκε στο βουνό το καλοκαίρι του ’48, δεν πολέμησε καθόλου, και πως στάλθηκε σύντομα εκτός συνόρων με πολύ ταραγμένα τα νεύρα του6.\nΊσως λοιπόν η «Μουργκάνα» διεκδικεί τα πρωτεία και του πιο ανειλικρινούς πολεμικού κειμένου της ελληνικής λογοτεχνίας. Και εδώ είναι χρήσιμο να την παραβάλλουμε με ένα άλλο προϊόν της εμφύλιας σύρραξης, την Πυραμίδα 67 του Ρένου Αποστολίδη (1950). Η Πυραμίδα 67 αποτελείται από γράμματα και ημερολόγια που κρατά ο επιστρατευμένος στον κυβερνητικό στρατό συγγραφέας, ο οποίος έχοντας, καθώς λέει, αποφασίσει να μη χρησιμοποιήσει καθόλου το όπλο του, γράφει ασταμάτητα σε ένα μπλοκ που κρατάει πάντα πάνω του. Ο Ρένος Αποστολίδης συντάσσει ένα σαφώς αντιπολεμικό κείμενο. Διεκτραγωδεί την πείνα, το κρύο, τις κακουχίες, το Εγώ που υποφέρει,\nαναλύει τη ματαιότητα ενός πολέμου που γεννά την απόγνωση, δηλώνει την απόλυτη αντίθεσή του προς κάθε ηρωισμό και την απιστία του προς οποιαδήποτε ιδέα· μόνη αξία είναι γι’ αυτόν η αξία της ζωής. Το κείμενο τούτο ωστόσο δεν θερμαίνεται από καμία ή σχεδόν καμία συμπάθεια ούτε για τους συστρατιώτες ούτε για τους αντιπάλους, και αποτελεί το ξέσπασμα ενός ανυπότακτου σε κάθε αρχή υποκειμένου, που αντιτίθεται σε ό,τι πάει να καταπιέσει τον πολύτιμο εαυτό του.\nΟ Εμφύλιος γέννησε λοιπόν, την ίδια την εποχή που διεξήγετο, δυο αντιδιαμετρικά κείμενα. Το ανειλικρινές έργο μιας αισιόδοξης συντροφικότητας και το ειλικρινές έργο ενός μηδενιστικού εγωκεντρισμού. Το πρώτο από την παράταξη των μελλοντικών ηττημένων, το δεύτερο από την παράταξη των νικητών. Κι όμως τα δύο αυτά έργα έχουν ένα σημείο σύγκλισης που νομίζω πως είναι χαρακτηριστικό. Αποτελούν και τα δύο μαρτυρίες, χρονικά, που αποστρέφονται -όπως τα ίδια δηλώνουν- την οποιαδήποτε μυθοποίηση:\n«Τέλειωσα τη διήγησή μου. Δεν ξέρω πώς τα κατάφερα -σαν γραμματικός- με τα περιστατικά της μάχης. Πρέπει μονάχα να πω πως όλα βαλθήκανε με τη σειρά την κανονική τους. Δεν υπάρχουνε σ’ αυτή τη διήγηση ανακρίβειες ούτε υπερβολές. Οι διάλογοι είναι όλοι αυθεντικοί. Ξεχωριστά οι πληροφορίες σχετικά με τις κινήσεις, τις ενέργειες και τις προθέσεις ακόμα του εχθρού είναι απόλυτα βεβαιωμένες. Κι όλα μέσα στη διήγηση είναι υποταγμένα, όχι μόνο γενικά στην αλήθεια μα στην πιο αυστηρή απαίτηση της ακρίβειας και για το πιο μικρό περιστατικό» (σ. 96).\nΑυτά τα γράφει ο Χατζής μέσα στο κείμενο της «Μουργκάνας». Ο Ρένος Αποστολίδης θα εξηγήσει αργότερα, στην τρίτη έκδοση της Πυραμίδας, τον τρόπο σύνθεσής της: Η Πυραμίδα βγήκε, γράφει, «με τον πιο απλό -πιο “αντί- λογοτεχνικό» θά ’λεγε κανείς ίσως- τρόπο. Έβαλα τα “γράμματα ” στην απόλυτη χρονολογική τους σειρά»7.\nΚαι τα δύο έργα λοιπόν επικαλούνται την ελάχιστη δυνατή επέμβαση του συγγραφέα. Θέλουν να είναι η γυμνή και αστόλιστη αλήθεια. Ο συγγραφέας παρουσιάζεται πολύ πρόθυμος να αυτοκαταργηθεί: «θά ’θελα καλύτερα νά ’σπαζα τα κοντύλια και νά ’σκιζα τα χαρτιά», λέει αλλού ο Χατζής σε μια έξαρση περηφάνιας για την παράταξή του: «Τι μπορείς να πεις για τον άνθρωπο που νικάει το καμένο σίδερο; […] Νιώθω περηφάνια που γεννήθηκα Έλληνας. Είδα, χάρηκα, δυνάμωσα, χόρτασα. Τίποτα δεν απομένει για τη δουλειά του γραμματικού. Κι ωστόσο πρέπει να πω» (σ. 72).\nΜια μάχη γίνεται έτσι υψηλό έργο της ανθρώπινης αξίας και της ελληνικής αρετής (ιδού πάλι η ελληνικότητα ταυτισμένη με την αριστερά), μπροστά στην οποία η τέχνη δεν έχει λόγο ύπαρξης. Η τέχνη δεν μπορεί να αγγίξει το μεγαλείο της πράξης. Το μόνο που της μένει ίσως είναι να την υμνήσει ή να την προπαγανδίσει.\nΗ δευτερεύουσα σημασία της τέχνης είναι φυσικό να προβάλλει σε εποχές έντονης δράσης. Μου έρχεται στον νου το ωραίο διήγημα του Σωτήρη Πατατζή «Το χοντρό βιβλίο» από τα Ματωμένα χρόνια (1946). Εκεί ένας αγράμματος άνθρωπος στην Κατοχή θαυμάζει τους μορφωμένους νεαρούς φίλους του και το χοντρό βιβλίο που χρησιμοποιούν, ένα λεξικό. Οι μορφωμένοι νέοι προσπαθούν να τον πείσουν ότι τα πιο σπουδαία βιβλία είναι αυτά που γράφονται με αίμα, και πράγματι όταν εκείνος θυσιάζεται ηρωικά, οι νέοι αποφαίνονται με συγκίνηση ότι ο αμόρφωτος σύντροφός τους «γράφει» τώρα το βιβλίο.\nΚαι εδώ η πράξη είναι σημαντικότερη από την τέχνη, όμως αποφεύγεται η υπερβολή που χαρακτηρίζει και σε αυτό το σημείο τον Χατζή: «καλύτερα νά ’σπαζα τα κοντύλια». Για τις υψηλές πράξεις αυτοθυσίας στην αντίσταση δεν βρέθηκε, αν δεν κάνω λάθος, κανείς να πει πως πρέπει να καταργηθεί η γραφή. Κι αυτό είναι, πιστεύω, επίσης χαρακτηριστικό.\nΟ Εμφύλιος είναι γενικά μια εποχή όπου το νόημα του να γράφει κανείς αμφισβητείται. Συνήθως αμφισβητείται με έκδηλη αγωνία και απελπισία. Η Μέλπω Αξιώτη στο Παρίσι δεν γράφει λογοτεχνία παρά μόνο καταγγελίες εναντίον του εμφυλιοπολεμικού κράτους. Ο Θεοτοκάς στην Αθήνα αναρωτιέται προς τι να γράφει κανείς, αφού δεν υπάρχει πλέον κοινό να τον διαβάσει8.\nΟ Ρένος Αποστολίδης, όπως είδαμε, μεριμνά μόνο για την καταγραφή της μαρτυρίας. Κι ο Εγγονόπουλος έχει συνθέσει το περίφημο εκείνο ποίημα της αυτοκατάργησης, που το επιγράφει «Ποίηση 1948»:\nωσάν να γράφονταν\nαπό την άλλη μεριά αγγελτηρίων\nΟ Χατζής δεν πρέπει να αισθάνεται πολύ διαφορετικά. Όμως τη ματαιότητα της τέχνης κατά την εποχή του εμφυλίου χαλασμού την αντιστρέφει σε μια χαρούμενη αυτοκατάργηση. Αλλά η υπερβολή, όπως είπαμε, μάλλον αναδεικνύει παρά συγκαλύπτει το τραγικό μέγεθος του αδιεξόδου.\n1. Δημήτρης Χατζής, Θητεία (αγωνιστικά κείμενα 1940-1950), Αθήνα 1979, σ.33. Α’\nδημοσίευση στη «Φωνή του Μπούλκες», Ιούλιος 1948.\n2. Πβ. τη διεκδίκηση του συνόλου του ελληνικού πληθυσμού, όπως δίνεται στο τέλος του αφηγήματος: «Τα πολυβολεία που κρατούνε το Ταεροβέτσι χτυπούνε με τον παλμό της καρδιάς τριακόσιων χιλιάδων Ηπειρωτών, εφτά εκατομμυρίων Ελλήνων», ό.π., σ. 94.\n3. Βλ. το μελέτημά μου «Η ανδρεία της ευαισθησίας. Ο πόλεμος του ’40 στην ελληνική λογοτεχνία», Ελευθεροτυπία (Βιβλιοθήκη), 29/10/1999, σσ. 4-5.\n4. «[Οι δικοί μας] τους τρομάζουν, τους συγχύζουν [τους αντιπάλους], τους σκορπίζουν και τους δεκατίζουν. Και τραγουδάνε. Ο διμοιρίτης Γκόγκος στο λόχο του Σδράβου, τραυματισμένος στα υψώματα της Μεγάλης Ράχης έμεινε στη θέση του και τραγουδούσε ώς την ώρα που μια οβίδα του πυροβολικού τον σκόρπισε ολότελα», σ. 52.\n5. Τον χαρακτηρισμό «θαύμα» τον χρησιμοποιεί ο Γιώργος Μαργαρίτης, ο οποίος και περιγράφει αναλυτικότατα τις σχετικές επιχειρήσεις, Ιστορία του ελληνικού εμφυλίου πολέμου 1946-1949, A ‘, Αθήνα 2000, σσ. 393-415.\n6. Η πληροφορία για την άσχημη κατάσταση νεύρων του Χατζή προέρχεται από συζήτησή μου με τον Νίκο Γουλανδρή.\n7. Ρένος Αποστολίδης, Πυραμίδα 67,Αθήνα 1996, σ. ζ’.\n8. Γ. Θεοτοκάς και Γ. Σεφέρης, Αλληλογραφία (1930-1966), Αθήνα 1975, σ. 151.\n9. Ν. Εγγονόπουλος, Ποιήματα, Β ‘ Αθήνα 1993, σσ. 157-158.\nΑΝΑΡΤΉΘΗΚΕ ΑΠΌ ΜΙΧΆΛΗΣ Γ.ΠΑΣΙΆΚΟΣ\n23 Ιανουαρίου 2017 στο 12:44\nΗ…υπεράσπιση της Μουργκάνας\nΗ «υπεράσπιση» της «Μουργκάνας»\nτης Τζένης Οικονομίδη\n(ΑΝΤΙ τ. 765/14-6-2002, σσ. 46-50)\n(Το κείμενο αυτό γράφτηκε και διακινήθηκε αρχικά ως ένα «κείμενο για συζήτηση με τους φίλους μου». Αιτία στάθηκε το κείμενο της Αγγέλας Καστρινάκη, «“Μουργκάνα”: η υπερβολή της απελπισίας», Αντί, τχ. 743-4 (27/7/2001 ), σ. 52-54. Το μεγάλο διάστημα που μεσολάβησε οφείλεται κυρίως στην πεποίθησή μου ότι κάποιος αρμοδιότερος θα το σχολίαζε νωρίτερα.)\nΤον Φλεβάρη του 1948 από το όρος Μουργκάνα ξεκινά η «εαρινή επίθεση» τον εθνικού στρατού εναντίον των θέσεων των ανταρτών τον Δημοκρατικού Στρατού. Το σύνολο των επιχειρήσεων που διεξήχθησαν εκεί έμεινε στην ιστορία ως οι μάχες της Μουργκάνας και κατέγραψε την πιο θριαμβευτική νίκη τον Δημοκρατικού Στρατού. Μια νίκη λαμπρή λίγο πριν το βαθύ σκοτάδι της τελικής ήττας που σίμωνε. Τα γεγονότα της Μουργκάνας κάλυψε με την πένα του ο Δημήτρης Χατζής.\nΣτρατευμένος μ’ αυτό τον τρόπο μας δίνει ένα κείμενο πολεμικής ανταπόκρισης χειμαρρώδες και γλαφυρό, που σε κάθε του γραμμή ακούγεται ο σφυγμός αυτής της συγκυρίας: τα τύμπανα μιας πολύτιμης νίκης. Ο σκοπός του κειμένου ευδιάκριτος απ’ την αρχή. Να καταγράψει πιστά τα γεγονότα, να αναποδογυρίσει τα ψέματα των άλλων, να παραθέσει μαρτυρίες, ονόματα, να καταγγείλει. Με δυο λέξεις: να πει τα πράγματα απ’ τη μεριά «μας». Γιατί: «Εμείς δεν είπαμε ψέματα». Ο ρόλος του κειμένου επίσης ευδιάκριτος και σαφής. Μέσα στις συνθήκες του πολέμου, να ανεβάσει το ηθικό των μαχητών του Δ. Σ. και παράλληλα να μεταφέρει ένα μήνυμα νίκης σε όσους παρακολουθούσαν και συντάσσονταν μαζί τους.\nΚι όμως. Στη συμβολή της Αγγέλας Καστρινάκη στο αφιέρωμα για τον Δ. Χατζή του περιοδικού Αντί, το κείμενο αυτό κρίθηκε ως το «ατελέστερο ίσως ενός μεγάλου συγγραφέα», το «πιο φιλοπόλεμο ίσως έργο στη λογοτεχνία της [Ελλάδας]», και ως το έργο που «Ίσως διεκδικεί τα πρωτεία και του πιο ανειλικρινούς πολεμικού κειμένου της ελληνικής λογοτεχνίας». Τόσα «ίσως» είναι τάχα δισταγμός ή έμφαση;\nΟ Δημήτρης Χατζής επιλέγει απ’ τη φωτιά του πολέμου να μας αφήσει ένα κείμενο. Αυτή ήταν η θέση του, κι όπως είπαμε, η στράτευσή του. Όσα κι αν ειπώθηκαν στις μέρες μας για τα μέτωπα που εγκαταλείφθηκαν, για τις διαχωριστικές γραμμές που σβήστηκαν, για τις αντιπαλότητες που εξαφανίστηκαν, δεν μπορεί παρά να αναγνωρίζουμε το χρέος της στράτευσης στους καιρούς της αναμέτρησης. Αν αντί για συγγραφέα είχαμε ζωγράφο, θα μας παρέδιδε μάλλον μια σύνθεση των πεδίων των μαχών απ’ αυτές που φτιάχνανε οι καλλιτέχνες που ακολουθούσανε τους στρατηλάτες κάποιους αιώνες πριν. Ίσως τότε το «μικρό κομμάτι κίτρινου τοίχου» που τόσο γοήτευε τον Προυστ στον πίνακα του Βερμέερ, να ήταν αυτό το κείμενο μέσα στο κείμενο, αυτή η στιγμή πραγματικής νεκρικής ησυχίας που προτάσσεται στη «Μουργκάνα»: η επιστολή του αντίπαλου «νεκρού αδερφού» στην αγαπημένη του, γραμμένη λίγο πριν την έναρξη της επίθεσης.\nΗ επιστολή κομίζει βεβαίως πληροφορίες. Σ’ αυτό θα συμφωνήσουμε με την κ. A. Κ. Είναι μια μαρτυρία. Και αυτός είναι ο ένας λόγος που παρατίθεται. Αν χαρακτηρίσουμε αυτή την παράθεση ως λογοτεχνικό τερτίπι, αυτό σημαίνει ότι ξέρουμε ότι είναι εξ ολοκλήρου κατασκευασμένο και άρα η χρήση του γίνεται για λόγους δημιουργίας εντυπώσεων. Αλλά αυτό είναι ήδη μια θέση. Ένας άλλος λόγος που παρατίθεται είναι όντως για να μας καταστήσει συμπαθή τον γράφοντα και μέσω αυτού τον αντίπαλο, αφού πρώτ’ απ’ όλα τον προσωποποιεί. Αναπλάθει το «μισό φαγωμένο πρόσωπο» σ’ αυτό το άθαφτο ράκος και στήνει το φάντασμά του απέναντι στον ίδιο τον συγγραφέα πρώτα και μετά απέναντι στον αναγνώστη, έτσι όπως ήταν πριν η φρίκη του πολέμου το αφανίσει. Θα αφήσουμε κατά μέρος αναρωτήσεις για το αν η φρίκη ενός εμφυλίου πολέμου είναι χειρότερη από αυτή των άλλων πολέμων τη στιγμή που δείχνουν να είναι τόσο συχνοί στην ιστορία, ή αν είναι θλιβερότεροι έναντι των άλλων (λιγότερο θλιβερών;) ιμπεριαλιστικών, λόγου χάρη, ή εθνικών πολέμων.\nΟ ίδιος ο Χατζής πόντιος απ’ την αρχή το λέει πως αδελφοκτόνος είναι αυτός ο πόλεμος. Το φώναζαν μας λέει με τον τηλεβόα: «αδέρφια μην έρχεστε».\nΑλλά, αλήθεια, γιατί αυτή την ενοχή πρέπει να τη σηκώνει μόνη της η Αριστερά; Πότε ο αντίπαλος τηλεβόας φώναξε «αδέρφια» τους μαχητές της άλλης μεριάς; Αντίθετα, αυτοί που τους «έσπρωχναν από πίσω» τους έλεγαν «πως είμασταν Αρβανίτες και Σλάβοι». Στο ποιοι ήταν αυτοί που τους έσπρωχναν ή τους εκβίαζαν να προχωρήσουν αναφέρεται αναλυτικά και με τα στοιχεία που διαθέτει ο Δ. Χατζής. Φαίνεται όμως ότι δεν είναι αρκετά για να θεωρηθούν «εγκλωβισμένα αδέρφια μας» οι φαντάροι του εθνικού στρατού. Αν όντως είναι έτσι, μήπως τότε μιλάμε για έναν καθωσπρέπει εμφύλιο, όπου ο εχθρός αδερφός, όταν περνάμε από τον ήρεμο συλλογισμό στα ταμπούρλα της μάχης, γίνεται νέτα- σκέτα εχθρός και για τις δύο πλευρές;\nΓια τον Δημήτρη Χατζή όμως, η απάντηση δεν είναι τόσο αβίαστη. Η μετάβαση δηλαδή από την έννοια του αδερφού σε εκείνη του εχθρού δεν γίνεται σε καμία περίπτωση χωρίς καμία εξήγηση, όπως ισχυρίζεται η Αγγέλα Καστρινάκη, αφού ο συγγραφέας «ξοδεύει» 15 σελίδες, το 1/4 του συνολικού κειμένου, για να περιγράφει ακριβώς την συγκρότηση των αντιπάλων στρατοπέδων μέχρι την τελική τους αντιπαράταξη σε θέση μάχης. Απ’ τις δραστηριότητες των πρώτων αντάρτικών ομάδων στην Ήπειρο μέχρι την κατοχή της Μουργκάνας από τις δυνάμεις του Δημοκρατικού Στρατού. Την περιγραφή της «προετοιμασίας» του βουνού για τη μάχη. Από την σύνθεση και την ανάπτυξη του εχθρικού εθνικού Στρατού μέχρι την αναλυτική αναφορά στο παραστρατιωτικό τάγμα του Γαλάνη και στις κτηνωδίες του, γνωστές βεβαίως στην Ήπειρο, αφού «αυτός ο Γαλάνης», ήταν ο Μπαμπούλας που ίσκιωνε τον ύπνο των μικρών παιδιών τότε, γονιών δικών μας αργότερα. Με δυο λόγια, σ’ αυτές τις σελίδες εξηγείται ότι δεν ήταν ο Κάιν και ο Άβελ που συναντήθηκαν στα χαρακώματα της Μουργκάνας, αλλά δύο στρατόπεδα που οργανώθηκαν το ένα απέναντι στο άλλο, βήμα-βήμα, δύο και πλέον χρόνια πριν την οριστική αναμέτρηση. Όλα τα παραπάνω ιστορούνται σ’ αυτές τις 15 σελίδες που χωρίζουν και τις δύο κατά σειρά παραπομπές της A. Κ. στο κείμενο του Δ. X. Είναι απορίας άξιο πως από την πρώτη σελίδα του κειμένου έχουμε τέσσερις παραπομπές ενώ αυτές οι 15 σελίδες παραγράφονται. Και μάλιστα με τον τρόπο που η Α.Κ. μας λέει ότι ο Δ. X. παραγράφει την «συγγένεια» αλλά τώρα, στην περίπτωσή της, πράγματι χωρίς καμία εξήγηση: «Πράγματι λοιπόν το κείμενο, αν και αρχίζει με την υποδήλωση της “συγγένειας”, αμέσως μετά την παραγράφει – χωρίς καμία εξήγηση για τη μετάβαση από την έννοια του αδελφού σε εκείνην του εχθρού. Και όχι μόνο αυτό: αλλά ο συγγραφέας επιδίδεται επιπλέον σε περιγραφές καταστάσεων όπου η άκρα ταλαιπωρία του αντιπάλου προκαλεί “μεγάλο κέφι ” στους δικούς μας.»\nΠάνω στα βουνά της Ηπείρου, ανάμεσα στα Ζαγόρια για παράδειγμα, χαράχτηκαν κάποτε περάσματα για τις ανάγκες του εμπορίου και της επικοινωνίας της εποχής. Στις μέρες μας οι διάφοροι φυσιολατρικοί και ορειβατικοί σύλλογοι χαρτογράφησαν αυτούς τους «δρόμους» και στήσαν πάνω τους το δικό τους δίκτυο με προτεινόμενες διαδρομές, σταθμούς ανάπαυσης, παρατηρητήρια κ.λπ. Έτσι ώστε, όταν το σίγουρο ορειβατικό μποτάκι μας πατήσει πάνω στο δρόμο των μουλαριών, και μέχρι να φτάσουμε στο παρατηρητήριο απ’ όπου θα θαυμάσουμε «το τοπίο να μεγαλώνει», να μας προσφέρεται η ευκαιρία, ακόμα και μέσω της κούρασης της πεζοπορίας, να επικοινωνήσουμε -έστω στιγμιαία- με τους πρώτους διαβάτες αυτού του δρόμου και με τον μόχθο τους. Αν σκεφτούμε τη «Μουργκάνα» του Δ. Χατζή σαν ένα ορεινό δρόμο που θα επιχειρούσαμε να περπατήσουμε ακολουθώντας το δίκτυο των σημείων της Α. Καστρινάκη, θα ήταν άραγε δυνατό να επικοινωνήσουμε με την ιστορία του ή ακόμα να σταθούμε στο κατάλληλο σημείο απ’ όπου το τοπίο φωτίζεται και μεγαλώνει αντί να κλείνει και να περιορίζεται από τους όρους που του τίθενται εξωτερικά; Όταν δηλαδή το κείμενο μας παρουσιάζεται από τη συγκεκριμένη οπτική γωνία ως ακολούθως: «Ώστε παρά τον εμφύλιο χαρακτήρα, αναστολές δεν υπάρχουν καθόλου στη μάχη. Ο αγώνας είναι δίκαιος και διεξάγεται με υψηλό ηθικό. Αν συγκρίνουμε το κείμενο αυτό με τα πεζογραφήματα για τον αλβανικό πόλεμο, θα διαπιστώσουμε ότι σε εκείνα, κείμενα επίσης ενός “δικαίου πολέμου”, υπάρχουν πολλά στοιχεία από την ανθούσα άλλοτε αντιπολεμική λογοτεχνία, που δεν θα τα βρούμε στο κείμενο του Χατζή: οι κακουχίες, η αμφιταλάντευση ανάμεσα στον ανθρωπισμό και στην πολεμική αποτελεσματικότητα, η αγάπη για τον αντίπαλο, η θλίψη μπροστά στον θάνατο. Στη “Μουργκάνα” αντίθετα δεν αναφέρονται καθόλου κακουχίες, ούτε αμφιταλάντευση, η αγάπη για τον “αδερφό” εξαντλείται στην πρώτη σελίδα (στα έργα του αλβανικού πολέμου κερδίζεται σταδιακά), όσο για τον θάνατο, αυτός ή περιγράφεται σχεδόν ευτράπελα ή προκαλεί πίκρα μονάχα “για μια στιγμή”.»\nΗ σχέση του «αλβανικού πολέμου» με τον εμφύλιο δεν είναι ότι και οι δύο είναι δίκαιοι πόλεμοι εντός ή εκτός εισαγωγικών. Η σχέση τους βρίσκεται στην ιστορική τους αλληλουχία, χωρίς μ’ αυτό να υπονοείται ότι μόνο εκεί βρίσκεται και η αιτία του εμφυλίου. Πάντως η κλιμάκωση των αισθημάτων για τον αντίπαλο είναι αναμενόμενο να είναι τελείως αντίστροφη στους δύο αυτούς πολέμους. Στον αλβανικό «οι γενναίοι μας με τη λόγχη ορμούν, τον εχθρό με λύσσα χτυπούνε» αφού αποκρούουν μια εισβολή ενός ξένου κατακτητή στο πάτριο έδαφος. Στην πορεία του πολέμου, όταν οι κακουχίες εξαθλιώνουν τους μαχητές, όταν η αιχμαλωσία δίνει πρόσωπο στον εχθρό, όταν οι απώλειες σε ανθρώπινο δυναμικό και ο πόνος μεγαλώνουν, τότε φαίνονται τα περιθώρια για μιαν άλλη εκτίμηση της κατάστασης. Στον εμφύλιο πόλεμο όμως, αυτοί που επέστρεψαν απ’ το αλβανικό μέτωπο, οι ίδιοι, αυτοί που συντέλεσαν στο έπος της αντίστασης, παίρνουν ξανά τα όπλα για να πολεμήσουν ενάντια στους αδερφούς τους. Αυτός είναι ο εμφύλιος. Η αγάπη (για τον αντίπαλο) είναι στην αρχή. Μετά έρχεται ο πόλεμος. Δυστυχώς, αντιανθρωπιστικός εξ ορισμού. «Έτσι κρατήθηκε το μέτωπο τις πρώτες μέρες της επίθεσης. Οι εχθροί μας, μη μπορώντας ν’ αρνηθούνε τις πολεμικές αρετές και την ικανότητα των μαχητών μας, θα θέλανε να τους παραστήσουν σαν τίποτα λύκους π’ αγρίεψαν στα βουνά και χάσανε και το φόβο για τ’ άτομό τους και την αγάπη τους για τους άλλους», γράφει ο Δ. Χατζής. Είναι γνωστό και από ανθρωπολογικές μελέτες ότι η αντιμετώπιση του θανάτου αποτελεί πολιτιστική διαφορά(!). Η Α. Καστρινάκη για παράδειγμα, θεωρεί ευτράπελη περιγραφή θανάτου την ακόλουθη: «Ο διμοιρίτης Γκόγκος, στο λόχο του Σδράβου, τραυματισμένος στα υψώματα της Μεγάλης Ράχης έμεινε στη θέση του και τραγουδούσε ώς την ώρα που μια οβίδα του πυροβολικού τον σκόρπισε ολότελα.» Ακόμα θεωρεί ότι ο θάνατος της Ρίγκως περιγράφεται με τέσσερις γραμμές, τις οποίες και αναφέρει, προκαλώντας πίκρα μονάχα «για μια στιγμή».\nΗ είδηση του θανάτου της Ρίγκως είναι αυτή που επιλέγει ο Χατζής ως την τελική σκηνή της Μουργκάνας. Μες στο ψιλόβροχο, με τον ήχο απ’ τα πέταλα των μουλαριών να σιγοντά- ρουν το μουρμούρισμα του ημιονηγού, μέσα σ’ αυτή τη χαμηλόφωνη μονοτονία έρχεται το νέο. Η στιγμή που σε βρίσκει ένα τέτοιο νέο, που κόβει την ανυποψίαστη πορεία σου, η στιγμή της αναγγελίας του θανάτου, είναι ίσως η πιο κρίσιμη στιγμή της αφήγησης του γεγονότος. (Ποιος θα το πει; Πώς θα το πει;). Όταν μετά απ’ αυτό συνεχίζεται η πορεία στη βροχή ο ημιονηγός μοιρολογάει τη Ρίγκω (ανάγκη παμπάλαιη στην Ήπειρο) με το κλέφτικο μοιρολόι του Γιάννου: βρέχει ο ουρανός και βρέχεσαι, χιονίζει θα κρυώσεις, θα σου βραχούνε τ’ άρματα τα όμορφα τσιαπράζια…\n(Ένα τραγούδι για το θάνατο του πολεμιστή.)\nΤην πίκρα που απλώνεται για μια στιγμή δεν τη μαζεύει ξανά πίσω ο Χατζής. Μ’ ένα πραγματικά πικρό χαμόγελο αισιοδοξίας, στήνει ένα «πανοραμικό πλάνο» απ’ τη Μουργκάνα μέχρι χαμηλά κάτω στο ποτάμι, στον ήμερο τόπο, στην άνοιξη που μοσκοβολάει, στη ζωή που διαδραματίζεται παρ’ όλο τον πόλεμο, στη ζωή που ίσως τους περιμένει και μετά (η υπόσχεση της ειρήνης). Ένα τοπίο, που δεν θα ήταν ανάρμοστο να πει κανείς, ότι παραπέμπει στο σολωμικό των Ελεύθερων πολιορκημένων.\nΟι δυσκολίες που έχει η A. Κ. να κατανοήσει τα προηγούμενα, καθίστανται ανυπέρβλητες όταν χρειάζεται να προσεγγίσει το θέμα του τραγουδιού των αγωνιστών. Η πολύ γνωστή και από τον κινηματογράφο εικόνα των επαναστατών που τραγουδούν, αυτή η αισιόδοξη, ορμητική εικόνα της μαχητικής νεότητας δεν απέδωσε τίτλους φιλοπόλεμου ε’ρ- γου στους Ταβιάνι, για παράδειγμα, ή στον Κεν Λόουτς πιο πρόσφατα.\nΚαι να που ερχόμαστε τώρα στον βαρύτερο χαρακτηρισμό απ’ όλους όσους καταμαρτυρεί η A. Κ. στον Δ. Χατζή για τη «Μουργκάνα»: αυτόν της ανειλικρίνειας. Πού στηρίζεται αυτή η κατηγορία; Σε δύο αδιάσειστα στοιχεία κατά την γράφουσα. Πρώτον, στο ότι οι μάχες της Μουργκάνας απέφεραν στο Δημοκρατικό Στρατό μιαν «εξαιρετική επιτυχία… που άγγιζε τα όρια του “θαύματος”… (ήταν όμως) μια δευτερεύουσα νίκη (η οποία) ανάγεται σε παράδειγμα τη στιγμή που ήταν μάλλον σαφές ότι η συνολική ήττα πλησίαζε αναπόφευκτά». Και δεύτερον, στο ότι «γνωρίζουμε επιπλέον ότι ο ίδιος ο Χατζής, όταν βρέθηκε στο βουνό το καλοκαίρι του ’48, δεν πολέμησε καθόλου, και πως στάλθηκε σύντομα εκτός συνόρων με πολύ ταραγμένα τα νεύρα του». «Η πληροφορία για την άσχημη κατάσταση νεύρων του Χατζή προέρχεται από συζήτησή μου με τον Νίκο Γουλανδρή», μας εμπιστεύεται η Α.\nΚ. και μας αφήνει άφωνους με την απίστευτη λεπτότητα με την οποία προβάλλει αυτό το προσωπικό ζήτημα στο έργο του συγγραφέα (!)\nΎστερα από τα προαναφερθέντα είναι, νομίζω, αδύνατη η προσέγγιση του κειμένου με βάση την παρανάγνωση που επιχειρεί η A. Κ. Είναι σκόπιμο λοιπόν ν’ ακούσουμε με «ώτα ακουόντων» επιτέλους το ίδιο το κείμενο: «Πώς τα κατάφεραν; Ο παραλογισμός του άκρου ηρωισμού είναι η απάντηση για το Μεσολόγγι του 1826, για τον ελληνοϊταλικό πόλεμο, για τον Δεκέμβριο στην Αθήνα. Μα για τις επιχειρήσεις της Μουργκάνας, μια τέτοια εξήγηση, με μόνο στοιχείο τον ηρωισμό των μαχητών του Δημοκρατικού Στρατού, θα ’τανε λειψή…».\nΚαι παρακάτω στη σελίδα 53 λίγες γραμμές πιο πάνω από το απόσπασμα που επιλέγει η A. Κ.: «Απ’ τη δική μας την πλευρά δεν νιώθω καθόλου την ανάγκη να ξεπεράσω τα πράγματα. Σ’ ένα πολεμικό βιβλίο διάβασα πως μονάχα οι λοχίες της πένας βρίσκουνε κέφι να παρασταίνουν ήρωες που δε φοβούνται το θάνατο. Μόλο που δεν είμαι μήτε υποδεκανέας της πένας θα ’θελα να συμφωνήσω πέρα για πέρα μ’ αυτό. Ο σκοπός μου δεν είναι να παραστήσω τίποτα μυθικούς ήρωες να πολεμούν στη Μουργκάνα.» Η αίσθηση της ιστορικής στιγμής διάχυτη σ’ όλο το κείμενο είτε κοντά, είτε μακριά απ’ το θέατρο των μαχών αποτυπώνεται απ’ τον υποδεκανέα της πένας με ευθύτητα και ακρίβεια. Άλλωστε, αυτός είναι ο ρόλος που επιφυλάσσει ο ίδιος για τον εαυτό του. Να μας δώσει δηλαδή μια διήγηση όπου όλα μέσα σ’ αυτήν να «είναι υποταγμένα, όχι μόνο γενικά στην αλήθεια, μα στην πιο αυστηρή απαίτηση της ακρίβειας και για το πιο μικρό περιστατικό»7.\nΚι ας είναι άλλος ο δικός τους καημός. «Μα τα πρόσωπα, το βλέπω τώρα ολοκάθαρα, δεν τα χρωμάτισα όπως ήθελα κι ν0σοθα ’πρεπε. Μου ξέφευγαν κάθε στιγμή. Μέσα στο νου μου το να συνταυτίζεται με τ’άλλο, μπλέκουν όλα μαζί. Κ’ έρχονται μαζί και μορφές από τα περασμένα -φυλακές και στρατόπεδα κ’ εξορίες- αγαπημένες νεανικές μορφές στην Αθήνα το Δεκέμβρη, ελασίτες που κλαίγανε μέσα στα γένια τους, δίνοντας τα όπλα τους μετά τη Βάρκιζα, σύντροφοί μας που χαθήκανε – κι όλα μαζί γίνονται ένα. Κι όλα συνθέτουν και στήνουνε μπρος μου τη μια μορφή τον Έλληνα μαχητή.» Αυτή όμως είναι η περιπέτεια της γραφής του Δημήτρη Χατζή του μοιραία εκτυλίσσεται ταυτόχρονα με τα ιστορικά γεγονότα που περιγράφει, με την περιπέτεια της Αριστεράς ή με ην περιπέτεια της μετανάστευσης όπως θα μας πει αργότερα αργότερα στο Διπλό βιβλίο: «… Τα πρόσωπά μου, αυτά τα λίγα πρόσωπα του βιβλίου μου, που τόσο τ’ αγάπησα. Δεν τα τέλειωσα, δεν τα ολοκλήρωσα, το ξέρω. Είναι όλα γύρω μου απόψε και με κοιτούνε. Μια δικαίωση περιμένουν από μένα. Δεν έχω να τους δώσω. Το μικρό δωμάτιο της μοναξιάς μου γέμισε από τη λύπη τους. Να την πάρω απάνω μου. Όλη…. Δυο γενιές νικημένες… Την παίρνω.»\nΟ συγγραφέας τα παίρνει όλα απάνω του και σηκώνει τα χέρια ή σπάζει τα κοντύλια γιατί ξέρει πολύ καλά τα όρια, τα όρια της γραφής. Κι όμως γράφει γιατί «ωστόσο πρέπει να πει».\nΗ προτεραιότητα της πράξης σε σχέση με την τέχνη σε καιρούς συγκρούσεων, μια αντίφαση βάσανος για όλους τους ανθρώπους των γραμμάτων, για τους αριστερούς οξύνεται στο μέγιστο βαθμό. Γίνεται μαρτύριο. Γι’ αυτό η προτροπή που με καθηγητική αυστηρότητα απευθύνεται στο Δ. Χατζή, να είναι λιγότερο υπερβολικός, να υποτάσσεται στους κανόνες (της γραφής) και να παραδειγματιστεί λίγο από τον συμμαθητή του Ρ. Αποστολίδη, φαντάζει τουλάχιστον αδόκιμη. Απ’ την άλλη μεριά το περίφημο ποίημα του Εγγονόπουλου καίριο και συγκλονιστικό, επίκαιρο ώς κλασικό μες στη λιγομίλητη σοφία του, έχει ένα απαραίτητο προαπαιτούμενο: την απόσταση από τα διαδραματιζόμενα. Τη μη ανάμιξη. Αυτή τη θέση ο Χατζής δεν την είχε. Απ’ την αρχή. Το κείμενό του είναι κείμενο πάθους και οργής, με τον παλμό της πρώτης γραμμής, κείμενο που μιλάει πολύ, που θέλει να τα χωρέσει όλα, που αγωνιά να πει. Κατά την A. Κ. όμως, όλα αυτά συνιστούν απλώς υπερβολή. Και ως υπερβολή είναι αδικαιολόγητη εκτός εάν… υποκρύπτει απελπισία και άρα, σ’ αυτήν την περίπτωση (που υποκρύπτει δηλαδή) κατακριτέα. «Ο Εμφύλιος (μας λέει) είναι γενικά μια εποχή όπου το νόημα του να γράφει κανείς αμφισβητείται. Συνήθως αμφισβητείται με έκδηλη αγωνία και απελπισία. Η Μέλπω Αξιώτη στο Παρίσι δεν γράφει λογοτεχνία παρά μόνο καταγγελίες εναντίον του εμφυλιοπολεμικού Κράτους.» Αποχή από τη συγγραφή λογοτεχνίας ή χαμηλούς τόνους, καταγραφή της μαρτυρίας σε αντιπολεμική κατεύθυνση και αυτοκατάργηση συνιστά η Α.Κ. Δηλαδή τη μη στράτευση του συγγραφέα ως συγγραφέα. Μόνο που η Μέλπω Αξιώτη που προαναφέρεται ήταν η μεταφράστρια στα γαλλικά της «Μουργκάνας», αμέσως μετά την έκδοση του κειμένου τον Ιούλιο του 1948 από τη Φωνή του Μπούλκες’0. Αν και ο ίδιος ο Χατζής είχε εκφράσει τις αντιρρήσεις του σχετικά με τις αναφορές των κριτικών στις προσωπικές περιπέτειες των συγγραφέων, είναι ανάγκη στο σημείο αυτό να παραθέσουμε ένα γεγονός. Την εποχή που μαίνονταν οι μάχες στη Μουργκάνα ο Δ. Χατζής αυτομόλησε (Μάρτιο του ’48) στο Δημοκρατικό Στρατό. Ο αδελφός του Αγγελος Χατζής συλλαμβάνεται τότε στα Γιάννενα και οδηγείται σε δίκη. Η ισόβια κάθειρξη που προτείνεται από τον βασιλικό επίτροπο μετατρέπεται σε απόφαση «εις θάνατον» στο στρατοδικείο. Έτσι ο Άγγελος Χατζής εκτελείται στις 27/7/1948″. Αυτός ήταν ο Ιούλιος που τυπώθηκε η «Μουργκάνα», αυτό ήταν το καλοκαίρι με τα «πολύ ταραγμένα νεύρα» του Δ. Χατζή.\nΣτο κείμενο της A. Κ. υπάρχουν δυο νύξεις για ένα πολύ ενδιαφέρον, μεγάλο όμως θέμα. Η σχέση του Χατζή με την Πατρίδα με κεφαλαίο, με την ελληνικότητα που ταυτίζει με την αριστερά ή ακόμα, θα πρόσθετα, με την μορφή του Έλληνα μαχητή που σκιαγραφεί, επίσης με κεφαλαίο. Εδώ ο Χατζής δεν είναι μόνος του. Μαζί του είναι η άποψη του Κομμουνιστικού Κόμματος που μπήκε στον εμφύλιο με το πατριωτικό μπαϊράκι της αντίστασης και διεκδίκησε την εκπροσώπηση του συνόλου του ελληνικού λαού ενάντια στους ξένους που ήρθαν να καθορίσουν τη μοίρα μας. Το έθνος γίνεται μήλο της έριδος, «προδότες του έθνους» αποκαλούν τους αντιπάλους τους οι μελλοντικοί νικητές, «ξενόδουλους και ξενοκίνητους» τους αντιγυρίζουν οι μελλοντικοί ηττημένοι. Τα ανεξίτηλα ίχνη αυτής της άποψης της Αριστερός τα είδαμε και στις μέρες μας με την ευτράπελη συνεύρεση δικέφαλων αετών με σφυροδρέπανα στις ίδιες διαδηλώσεις!\nΤαυτόχρονα, πίσω από αυτά τα κεφαλαία, αρχίζει να δια- φαίνεται η άποψη του Χατζή για την Ελλάδα, για κάθε τι το ελληνικό, για το ρωμέικο φιλότιμο και τις υπόλοιπες αρετές μας. Αυτά όμως είναι χαρακτηριστικά που τα κρατάει για τα πρόσωπα. Τα πρόσωπα του έργου του, και μέσω αυτών των προσώπων καταχωρούνται στην ποιητική του. Αυτό καθιστά ανεδαφική, ακόμα και για διδακτικούς λόγους, μια ιδεολογική αποκάθαρση των κειμένων του.\nΚαι μια τελευταία σημείωση. Όλο το κείμενο της A. Κ. χαρακτηρίζεται από μια έντονα επικριτική διάθεση απέναντι στη «Μουργκάνα» του Δ. X. Αν και ξεκινάει δηλώνοντας ότι «το κείμενο αυτό βέβαια δεν είναι ακριβώς λογοτεχνία», οπότε δεν εμπίπτει στην αρμοδιότητα της λογοτεχνικής κριτικής, αμέσως γυρίζει το φύλλο λέγοντας ότι «ωστόσο μετέρχεται τους τρόπους της λογοτεχνίας και χρησιμοποιεί τα τεχνάσματά της» και άρα μπορεί να αναλυθεί ως λογοτεχνικό κείμενο. Σ’ αυτή τη δεύτερη περίπτωση όμως, ηθικοί χαρακτηρισμοί όπως λόγου χάρη αυτός της ανειλικρίνειας δεν έχουν θέση. Αλλά ούτε και οι εμφάσεις περί υπερβολής χωράνε γιατί ένα κείμενο δεν διορθώνεται, πιστεύω, όπως μια γυμνασιακή έκθεση ιδεών αλλά κρίνεται ως προς την εσωτερική του λογική, ως προς τις προθέσεις και τους στόχους που το ίδιο θέτει. Όταν ένα κείμενο κρίνεται από μια αντιπαλότητα θέσεων, τότε κρίνεται ως πολιτικό κείμενο και σ’ αυτή την περίπτωση είναι απαραίτητο να είναι παρούσες και διαφανείς και οι πολιτικές απόψεις του κρίνοντος και όχι να μετέρχονται τους τρόπους της λογοτεχνικής κριτικής και να χρησιμοποιούν τα τεχνάσματά της. Αν «πενήντα και δύο χρόνια μετά έχει φουντώσει το ενδιαφέρον και η έρευνα για τον εμφύλιο», αν και σήμερα μπορεί να πυροδοτεί αντιπαραθέσεις και να προκαλεί ιδεολογικές ταχυκαρδίες, τότε καλό θα ήταν να κάνουμε μια βουτιά με ανοιχτά μάτια και να ψάξουμε αυτό το θρυλικό ναυάγιο.\n Δ. Χατζή, Θητεία, σ. 37, εκδ. Το Ροδακιό, 2000.\n Στη συγκεκριμένη περίπτωση η αναμέτρηση, που κάποιος μπορεί να πει ότι συμβαίνει πάντοτε, είχε λάβει την πιο δυναμική της μορφή, αυτή της ανοιχτής σύγκρουσης δηλαδή του πολέμου.\n Όταν έπεφτε το βράδυ στα βλάχικα κονάκια του βουνού οι μανάδες για να μαζέψουν τα παιδιά τους μέσα, επιστράτευαν αντί του συνηθισμένου «ους ζίνι ούρσα» (θα έρθει η αρκούδα) το «ους ζίνι Γαλάνη».\n Με τη θέλησή τους. Η εθελοντικότητα του εμφυλίου άλλωστε αναγνωρίστηκε από τους αντιπάλους- νικητές που αρνήθηκαν στους αιχμαλώτους το καθεστώς του αιχμάλωτου πολέμου αντιμετωπίζοντάς τους ως παράνομους ένοπλους.\n Θητεία, σ. 53.\n23 Ιανουαρίου 2017 στο 12:45\nΔευτερολογία για τη «Μουργκάνα»\nτης Αγγέλας Καστρινάκη\nΔιαβάζω στο Αντί, τχ. 765 (Ιούνιος 2002), το οργισμένο και κάπως προσβλητικό για μένα, σε ορισμένα σημεία, κείμενο της κυρίας Τζένης Οικονομίδη για τη «Μουργκάνα» του Χατζή, που απαντά στο περσινό δικό μου άρθρο με το ίδιο θέμα. Δεν έχει νόημα βέβαια να επαναλάβω μια ήδη κατατεθειμένη άποψη για το έργο αυτό του Χατζή, στην οποία μπορεί εύκολα να ανατρέξει ο αναγνώστης. Επειδή τυχαίνει όμως εν τω μεταξύ να έχω συμπληρώσει το δημοσιευμένο κείμενο, με αφορμή μια παρατήρηση της Έρης Σταυροπούλου, μου φαίνεται κατάλληλη ευκαιρία να παραθέσω εδώ αυτό το καινούριο επιχείρημα, μια και διευκρινίζει ένα σημείο στο οποίο η «συνομιλήτριά μου» (αν αποδέχεται τον χαρακτηρισμό) κυρία Οικονομίδη έχει ενστάσεις. Έγραφα λοιπόν ότι στη «Μουργκάνα» ο Χατζής παρουσιάζει τους μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού να τραγουδάνε διαρκώς, σε μια προσπάθεια να δηλώσει την αισιοδοξία τους, το υψηλό ηθικό τους, την ημεράδα τους, την πίστη στη νίκη, συναισθήματα για τα οποία μπορούμε να έχουμε κάποιες αμφιβολίες, με δεδομένο το γεγονός της ολοφάνερα δυσμενούς εξέλιξης του πολέμου. Το συμπλήρωμά μου τώρα έχει ως εξής:\n«Πόσο αλλιώτικα είχε χειριστεί ο Χατζής το θέμα στη Φωτιά, όταν στο τέλος του αφηγήματος περιέγραφε τα γεγονότα του Δεκέμβρη, είναι χαρακτηριστικό. Εκεί οι αγωνιστές δεν τραγουδάνε ποτέ, ούτε καν μιλάνε. Αντίθετα νιώθουν μίσος -μια έννοια που δεν υπάρχει στη “Μουργκάνα”- και δρουν με άφωνο πείσμα: “Το νιώθει μέσα της [η ηρωίδα], ολόγυρά της, παντού, αυτό το μίσος. Είναι πάνω στα λόγια τους και στα πρόσωπά τους ολουνών. Μπουκάρει μέσα στο νοσοκομείο με τον παγωμένο βοριά του Δεκέμβρη κάθε φορά που ανοίγουν την πόρτα για να κουβαλήσουν τους καινούριους λαβωμένους απ’ τα οδοφράγματα, βρόμικους κατατσακισμένους. Χωρίς να μιλάνε πολλά τους αφήνανε και φεύγανε βιαστικά για να γυρίσουν ύστερα ξαναφέρνοντας άλλους (…) Ποτές δε γκρινιάζουν, πότες, δε βογκάνε. Και δεν τραγουδάνε (…)· μάθανε να σφίγγουν τα δόντια και να σωπαίνουν.”\nΣε παρόμοια περίσταση λοιπόν, επίσης εμφύλιας σύρραξης, ο Χατζής παρουσιάζει τους αγωνιστές του βωβούς, βωβούς από τη συναίσθηση μιας τόσο δυσάρεστης (ίσο και αναγκαίας ενέργειας. Η διαφορά ανάμεσα στη σιωπή της Φωτιάς και στο ασταμάτητο τραγούδι της “Μουργκάνας” προκύπτει από μια αντιστρόφως ανάλογη αισιοδοξία: σε μια εποχή όπου στον εμφύλιο έμοιαζε να υπερισχύει η αριστερά, παρά την πρόσκαιρη ήττα, ο συγγραφέας μπορούσε να πλάσει τους ήρωές του με βαρύθυμη συνείδηση του προβλήματος· αλλά σε μια εποχή ήττας κάθε συναίσθηση της κατάστασης όφειλε να αποκρυβεί. Το ίδιο ισχύει και για τα υπόλοιπα χαρακτηριστικά των αγωνιστούν: το 1945 (οπότε γράφεται η Φωτιά) μπορούσαν να παρουσιάζονται “βρώμικοι” και “κατατσακισμένοι”, το 1948 όχι. Όσο για το “μίσος”, αν δεν αυξήθηκε, πάντως δεν μειώθηκε ανάμεσα στον Δεκέμβρη και στη Μουργκάνα – όμως στο δεύτερο κείμενο θεωρείται σκόπιμο να αποσιωπηθεί πλήρως.»\nΗ σύγκριση των δύο κειμένου του Χατζή δείχνει, πιστεύω, εύγλωττα τις διαφορετικές πολιτικές ανάγκες στις οποίες επιδιώκει να ανταποκριθεί καθένα από αυτά. Λίγο πριν τη μεγάλη, τελειωτική ήττα η αισιοδοξία οφείλει να ακουστεί στη διαπασών. Αυτό δοκίμασα να δείξω. Το ότι «με καθηγητική αυστηρότητα» ζητάω από τον Χατζή να «παραδειγματιστεί» από τον Ρένο Αποστολίδη, να χαμηλώσει τους τόνους του, να αποκτήσει αντιπολεμική διάθεση, ακόμα και να αυτοκαταργηθεί, αποτελεί μια ακραία παρανόηση του δικού μου κειμένου, παρανόηση που δείχνει ότι η συνομιλήτρια δεν μπορεί να ξεχωρίσει ανάμεσα στην επισήμανση και στην υπόδειξη, ανάμεσα στη συμπάθεια και στην πλήρη ταύτιση. Συμπαθώ αλλά δεν ταυτίζομαι: αυτό είναι το δικό μου σημείο εκκίνησης.\nΌμως πίσω από την οργισμένη αντίδραση της κυρίας Οικονομίδη λανθάνει ακριβώς η απαίτηση της ταύτισης. Μου προσάπτει ότι κρίνω τον Χατζή «από μια πολιτική αντιπαλότητα θέσεων» και θεωρεί ότι δεν είναι «παρούσες και διαφανείς», ως όφειλαν, οι πολιτικές μου απόψεις. Για χάρη της διαφάνειας λοιπόν, και επειδή δεν γίνεται εδώ και τώρα να προβώ σε δήλωση πολιτικής ταυτότητας, μπορώ να παραπέμψω την κυρία Οικονομίδη και όποιον άλλο επιθυμεί σε ένα σχετικά πρόσφατο άρθρο μου στην Αυγή, με τίτλο «Μαθητεία στην Αριστερά», όπου θα διακρίνει, ελπίζω, σε ποιου είδους Αριστερά πίστευα και πιστεύω. Με βάση αυτί) την αντίληψη βλέπω, νομίζω, και τον εμφύλιο: με ψυχραιμία και χωρίς οργή για τους αντιπάλους. «Αντίπαλοι» παραμένουν συναισθηματικά οι δεξιοί, προσπαθώ ωστόσο και αυτούς να τους εννοήσω. Ίσιος βέβαια -δεν το παραγνωρίζω- βρίσκομαι σε πιο ουδέτερη θέση, καθότι οι γονείς μου δεν μεγάλωσαν κάτω από την απειλή των τρομοκρατούν της δεξιάς, όπως φαίνεται να συνέβη με την κυρία Οικονομίδη.\nΗ απαίτηση της ταύτισης όμως, που χαρακτηρίζει την ηπειρώτισσα συνομιλήτριά μου, έχει και μιαν άλλη παράμετρο: ο Χατζής έχει αναχθεί σε πρόσωπο ιερό, του οποίου δεν μπορεί να αμφισβητηθεί ούτε το νυχάκι. Τι να κάνουμε όμως που και οι καλύτεροι έχουν αδυναμίες; Μια προβληματική συγγραφική στιγμή (απόλυτα κατανοητή, έτσι κι αλλιώς), ή μια νευρική διαταραχή. Ο Χατζής, όταν βρέθηκε στο βουνό το ’48, έπαθε κατά πάσα πιθανότητα «πολεμίτιδα», μια νευρική κατάρρευση. Το θέμα αυτό το έχω συζητήσει με τον καθόλα αναμάρτητο απέναντι στον Χατζή Νίκο Γουλανδρή. Νομίζω πως κι αυτό το στοιχείο, που το χρησιμοποιώ εντελώς επικουρικά, μας βοηθά κάπως να καταλάβουμε το κλίμα μέσα στο οποίο γράφτηκε η «Μουργκάνα». Πρέπει να το αποκρύψουμε ή να αποδώσουμε την ταραχή του Χατζή στην εκτέλεση του αδελφού του, όπως θέλει η κυρία Οικονομίδη: Αντίθετα, νομίζω πως αυτές οι «ανθρώπινες» και κάθε άλλο παρά προσβλητικές όψεις των προσώπων και των πραγμάτων μάς βοηθούν και να κατανοήσουμε την ιστορία και να συγκροτήσουμε μια κουλτούρα ειλικρινούς συνομιλίας.\n Η Έρη Σταυροπούλου παρατηρεί ότι στη Φωτιά οι αγωνιστές χαρακτηρίζονται από μια επίμονη σιωπή: Προτάσεις ανάγνωσης για την πεζογραφία μιας εποχής, Αθήνα 2001, σ. 217.\n Δημήτρης Χατζής, Φωτιά, Αθήνα 1946, σ. 137.\n Kυριακάτικη Αυγή (Ενθέματα), 11.6.2000.\n23 Ιανουαρίου 2017 στο 12:46\nΟι 180 αιχμάλωτοι\nΔΕΛΤΙΟ ΕΙΔΗΣΕΩΝ του ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ ΕΛΛΑΔΑΣ\nΚυριακή 21 του Μάρτη 1948 (Αρχείο ΑΣΚΙ)\nΜΕ ΤΟΥΣ 180 ΑΙΧΜΑΛΩΤΟΥΣ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ\nΑνταποκριτής του Πραχτορείου «Ελεύθερη Ελλάδα» επισκέφτηκε τους 180 αιχμαλώτους που πιάστηκαν στην Ήπειρο και μεταδίδει τα παρακάτω:\nΒρήκα τους αιχμαλώτους σ’ ένα χωριό της Ηπείρου. Στην αρχή δεν ήξεραν πόσοι ήσαν. Όταν όμως πήγανε σε φάλαγγα κατ’ άνδρα για να φωτογραφηθούνε γέμισε το χωράφι. «Για δες, φώναζε τότε ο ένας στον άλλον. Είναι και άλλοι. Πόσοι είμαστε βρε, βρε τι γίνεται, όλο το τάγμα είναι εδώ».\nΜε γέλια οι αιχμάλωτοι διηγούνται για τις προφητείες του ταγματάρχη Μανάρα πούλεγε ότι σε 24 ώρες θα ξεμπέρδευε τους αντάρτες. Λένε για τις κόττες που οι Γαλάνηδες τις άρπαξαν από το χωριό και τις πουλούσαν ψημένες για ένα τάλληρο στους φαντάρους. Μιλάνε για τον πανικό των αξιωματικών, για τις τούμπες του λοχαγού Κουλούρη μέσα στη ρεματιά και για ένα σωρό άλλα εύθυμα της μάχης. Ο στρατιώτης Θανάσης Κατσάνος διηγιέται: » Ο λοχαγός Κουλούρης από βραδύς μας έλεγε: πλαγιάστε και κοιμηθείτε ήσυχοι, θα κοιμηθούμε καλά απόψε. ¨όμως πριν ακόμα ξημερώσει ήρθε λαχανιασμένος και μας ξύπνησε. Τι κάθεστε βρε, πυρά πέφτουν. Βγαίνουμε και βλέπουμε μερικούς αντάρτες που διάβαιναν παραπέρα. Τι είναι αυτοί; μας ρωτάει ανήσυχος. Αντάρτες του λέμε. Αντάρτες; Σε ένα δευτερόλεπτο έφυγε, χάθηκε. Πίσω του ο δόκιμος Κώστας Κουκούσης. Εμείς ούτε ντουφεκιά δε ρίξαμε. Κρυφτήκαμε καλά όλη τη νύχτα και το πρωί παρουσιαστήκαμε στους μαχητές του Δημοκρατικού στρατού.\nΟ Γιάννης Γεωργουσόπουλος ασυρματιστής του 611 τάγματος περιγράφει τη σύγχιση και τον πανικό που παρουσιάστηκε στους μοναρχοφασίστες αξιωματικούς: «Για μια στιγμή εκεί που κοιμώμουνα νοιώθω να με σκουντάει απότομα κάποιος συνάδελφος και να φωνάζει τρομαγμένος: Ξύπνα ρε, ξύπνα και γίνεται μάχη. Ο ταγματάρχης Μανάρας ακούγοντας τις φωνές σας «Αέρα στα πουλημένα τομάρια» και νομίζοντας πως είναι οι δικοί του λέει: Πες στα παιδιά να μη φωνάζουνε και να ρίχνουν στο ψαχνό. Για μιά στιγμή τον ακούω να τσιρίζει. Ωχ! με φάγανε, φροντίστε με παιδιά. Φρόντισέ με και συ γιατρέ. Αλλά πού γιατρός. Είχε κρυφτεί κι αυτός και όλοι οι νοσοκόμοι. Ο ταγματάρχης άρχισε τότε να τρέχει από δω και από κει αλαφιασμένος. Σε λίγο φτάνει και ο Γαλάνης. Ζητούσε σφαίρες και ενισχύσεις έφερνε γύρες φωνάζοντας σαν παλαβός, σφαίρες σφαίρες βρε, την παναγιά σας, το χριστό σας. Κανένας όμως δεν τούδινε σημασία. Και ο Γαλάνης ξεχνώντας τους ψευτοπαλληκαρισμούς του, έψαχνε να βρει και αυτός μια τρύπα για να κρυφτεί.\nΈνας στρατιώτης μέσα στα γέλοια και τη φασαρία θυμάται: «Νάχαμε και τον Αμερικανό ταγματάρχη που μας ήρθε στον Προφήτη Ηλία!» Πραγματικά! Ο κύριος Αμερικανός, επικεφαλής της φάλαγγας τούτης θάτανε ότι χρειάζεταιγια να συμπληρωθεί η εικόνα. Η εικόνα που συμβολίζει την τύχη που θάχει και η νέα εαρινή εκστρατεία και ολόκληρη η επέμβαση των Αμερικανών στην Ελλάδα.\nΈνας μαχητής του Δ.Σ. απαντάει:\n«Δεν πειράζει καμμιά άλλη φορά συμπληρώνουμε την εικόνα.\nΟι αιχμάλωτοι λοιπόν ζούν και βασιλεύουν!!!\nΜε δεμένα τα χέρια και με μιά τρύπα από σφαίρα στο κεφάλι. καταφέρνουν να μιλήσουν στον ανταποκριτή του Πραχτορείου «Ελεύθερη Ελλάδα» που τους επισκέφτηκε. Κι όχι μόνο να μιλήσουν αλλά να διηγηθούν με γέλια τις ιστορίες της αιχμαλώτισής τους και και για ένα σωρό άλλα εύθυμα της μάχης! Ένας στρατιώτης μάλιστα μέσα στα γέλοια και τη φασαρία θέλει και τον Αμερικανό αξιωματικό για να συμπληρωθεί η εικόνα.\nΤελικά αυτός δεν ήταν πόλεμος για την αριστερά. Με τόσο γέλιο και τραγούδι, μάλλον για σχολική εκδρομή την περάσανε!\nΓιώργος Μαργαρίτης. Μουργκάνα\nΠρώτες παρατηρήσεις για τη Μουργκάνα στο κείμενο του Γ. Μαργαρίτη, από το βιβλίο Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ 1946-1949.\nΌταν είχα διαβάσει το έργο του Γ. Μαργαρίτη, δεν είχα ψάξει το θέμα της Μουργκάνας τόσο πολύ. Σήμερα όμως μπορώ να κάνω κάποιες παρατηρήσεις:\n1. Η σχέση των ανταρτών με τους ντόπιους.\nΓράφει: «…Η περίκλειστη Μουργκάνα δεν ήταν σε θέση να θρέψει τον ίδιο της τον πληθυσμό και η άφιξη χιλίων ή χιλίων πεντακοσίων ανταρτών θα έπρεπε κανονικά να οδηγήσει τα πράγματα στο αδιέξοδο…» Το συμπέρασμα όμως είναι:\n«…[Ο Δημοκρατικός Στρατός] έφερε μαζί του και αγαθά. Με τα αγαθά αυτά μπόρεσε να ανταμείψει τις πρώτες υπηρεσίες των κατοίκων…να ξεκινήσει με άλλα λόγια, μια οικονομική δραστηριότητα στα ορεινά και αποκομμένα χωριά. Η δραστηριότητα αυτή, τουλάχιστον σε μια πρώτη φάση, ίσως βελτίωσε τις συνθήκες ζωής των ανθρώπων…» Έφεραν τον πόλεμο στην περιοχή τους, τους χρησιμοποίησαν νύχτα μέρα για την κατασκευή των αμυντικών έργων, τη μάχη της σοδειάς, τη μεταφορά των τραυματιών, την «επιδρομή» στα έρημα χωριά, τους απέκοψαν από τις οικογένειές τους (οι…άντρες την είχαν κοπανήσει για το Φιλιάτι, αφήνοντας πίσω τα γυναικόπαιδα και τους γερόντους), εκτέλεσαν όσους είχαν αντίρρηση, στο τέλος πήραν τα παιδιά τους στο παραπέτασμα, αλλά…βελτίωσαν τις συνθήκες ζωής!\n«…Γύριζαν στον τόπο τους τα ξημερώματα [από τις αποστολές στα χωριά που οι κάτοικοί τους τα είχαν εγκαταλείψει] και το προϊόν της νύχτας κατανεμόταν, ανάλογα με το είδος του, στο κοινό όφελος και των ανταρτών και των κατοίκων.»\nΦυσικά δεν περίμενα από τον Γ. Μαργαρίτη να ξέρει καλά το Σούλι. Όμως πετάει το παρακάτω: «Οι λειτουργίες που διαμορφώθηκαν θύμιζαν ανάλογες καταστάσεις στο Σούλι του καιρού του Αλή Πασά..» Δηλαδή, μετά το πλιάτσικο, οι αντάρτες κι οι κάτοικοι μαζεύονταν στην πλατεία, όπως οι Σουλιώτες (!;) και μοίραζαν τα λάφυρα!\nΙδανική εκλαΐκευση της κατανομής του «πλούτου». Οι αντάρτες (και πολύ περισσότερο οι Σουλιώτες) στο ρόλο του Ρομπέν των δασών!\nΜην ξεχνάμε όμως, ότι όταν έφυγε ο Δημοκρατικός Στρατός (προτιμώ αυτόν τον όρο, από τη στιγμή που δεν ενεργούσαν σαν αντάρτες) άφησε πίσω του τις αποθήκες της Επιμελητείας γεμάτες! (Πήρε μαζί του μόνο τα απαραίτητα, και δεν κατέστρεψε τα υπόλοιπα, ώστε να μην καταλάβουν στον Εθνικό Στρατό ότι αποχωρούν).\nΟ Δήμος Βότσικας υπεύθυνος της επιμελητείας γράφει: «…επί ένα μήνα περίπου, όσοι εργάστηκαν στην συγκέντρωση της σοδειάς δεν κοιμόνταν περισσότερο από 5-6 ώρες το εικοσιτετράωρο. Έπιαναν δουλειά όταν έφεγγε και τέλειωναν όταν θάμπωνε. Πολλές φορές εργάζονταν και με το φεγγάρι…» Φυσικά εργάζονταν κι οι αντάρτες, αλλά τη βασική δουλειά την έκαναν οι κάτοικοι της περιοχής! Αυτοί κουβαλούσαν και τους τραυματίες στα μετόπισθεν και την Αλβανία. Ο Γ. Μαργαρίτης προσπαθεί να μας πείσει ότι είχαν τη συναίνεση και τη στήριξη του πληθυσμού.\nΟ Κ. Τσαντίνης γράφει όμως ως αυτόπτης μάρτυρας: «…το μαρτύριο μεταφορέων και μεταφερομένου συνεχιζόταν αδιάκοπο…Τα κουρασμένα πόδια των τραυματιοφορέων σκουντουφλούσαν στις κοφτερές πέτρες…[οι τραυματιοφορείς δοκίμασαν στο ρέμα να αδειάσουν τον τραυματία!] Τους παίρνει έγκαιρα είδηση ο συνοδός επονίτης. Στρέφει το όπλο κατά πάνω τους, απειλώντας ότι θα τους εκτελέσει την ίδια στιγμή. -Θα σας σκοτώσω, παλιοτόμαρα! Δολοφόνοι! Σαμποταριστές του αγώνα, ούρλιαζε ο επονίτης. Το αγριεμένο βλέμμα και η αποφασιστικότητά του δεν άφηναν περιθώρια για παρερμηνείες ως προς τις προθέσεις του…» Αυτή πρέπει να ήταν πάνω-κάτω η σχέση κατοίκων ανταρτών κι όχι η ιδανική που προσπαθεί να περιγράψει ο Γ. Μαργαρίτης:»…η επίλυση των οικονομικών, επισιτιστικών προβλημάτων της μικρής επικράτειας της Μουργκάνας βοήθησε στο δέσιμο του ΔΣΕ με τους κατοίκους των χωριών…» Αλλά και πιο κάτω ο Κ. Τσαντίνης, δείχνει καθαρά τις απόψεις των κατοίκων στο θέμα του «παιδοφυλάγματος»: «…Έκπληκτοι και ξεροκαταπίνοντας τα σάλια μας χειροκροτήσαμε με ενθουσιασμό τον ομιλητή, χωρίς να δίνομε σημασία στο καχύποπτο βλέμμα των μανάδων μας, που γινόταν όλο και πιο βλοσυρό, όσο ο ενθουσιασμός μας μεγάλωνε, και σιγομουρμούριζαν μέσα από τα σφιγμένα τους δόντια: «Κοίταξε πως κάνουν τα σκασμένα! Φίδι που μας κουλούριασε! Θα ξεκινήσουν να πάνε μοναχά τους μέσα στην Αλβανία, δε θα μας χαμπερίσουν ντίπι!…-Δεν το πονάς το παιδί σου, συναγωνίστρια, είπε η διαφωτίστρια, που θέλεις να το κρατήσεις στο χωριό και δεν το στέλνεις να σπουδάσει στις Λ.Δ.; -Γέννησε και κουνάρησε πρώτα παιδιά κι ύστερα έλα να κουβεντιάσουμε αν πονάω ή όχι το παιδί μου, της απάντησε αποφασιστικά η μάνα μου… «\nΔεν θα στηριχτούμε στις αναφορές του Ν. Γκέιτζ για το θέμα, αλλά δεν θα υποστηρίξουμε και… βελτίωση συνθηκών ζωής!\n τ. Α΄σ. 400.\n Ο Κ. Τσαντίνης (τον οποίο χρησιμοποιεί ο Γ. Μαργαρίτης) γράφει: «…Χωρίς χρονοτριβή οι χωριανοί ξεχώρισαν κάμποσα «σφαχτά» και τα παρέδωσαν στους αντάρτες. Μάζεψαν όσο ψωμί μπορούσαν πρόχειρα και κάθε σπίτι ανέλαβε να παρασκευάσει μια φουρνιά ψωμί για το πεινασμένο στράτευμα των ανταρτών…» Κώστας Τσαντίνης, Μουργκάνα, Ένας δεύτερος Γράμμος, Αθήνα 1989, σ.23.\n Τον όρο «επιδρομή» για το πλιάτσικο, τον χρησιμοποιεί ο ίδιος ο Μαργαρίτης.\n Βότσικας Δήμος, Στη θύελλα, Αναμνήσεις από την Εθνική Αντίσταση και τη δράση του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας στην Ήπειρο και στη Δυτική Μακεδονία, Αθήνα 1985, σ. 245-246.\n Κώστας Τσαντίνης, σ.69.\n σ. 401. βλ. και «Ο φόβος της προδοσίας».\n Τσαντίνης, σ. 113-114.\n23 Ιανουαρίου 2017 στο 14:58\nΕπαναφέρω το παλιότερο σχόλιό μου, εδώ, για το ζήτημα της απόκρυψης από τον Δ. Χατζή, (αν τελικά ήταν εσκεμμένη απόκρυψη και όχι άγνοια), του φρικτού γεγονότος τής εκτελέσεως των αιχμαλώτων στρατιωτών της μάχης της Μουργκάνας:\n20 Δεκεμβρίου 2016 at 10:31\nΜια ωραία, ευαίσθητη ψυχή, μια μεγάλη πένα, παγιδευμένη, παραδομένη και παθιασμένα στρατευμένη στο «όνειρο». Που, (όπως το ξανάπαμε και θα το ξαναπούμε), δεν ήταν στην πραγματικότητα παρά ένας απαίσιος εφιάλτης…\nΣτη ΘΗΤΕΙΑ του, (εκδ. ΤΟ ΡΟΔΑΚΙΟ, Αθήνα 2000),και συγκεκριμένα σε ένα πολύ δυνατό «αγωνιστικό κείμενό» του υπό τον τίτλο «Μουργκάνα» (σελ. 71 του βιβλίου), γράφει:\n«Έτσι τελείωσε αυτή η πρώτη επίθεση. Ένας απολογισμός χρειάζεται για να κλείσει η εικόνα:\nνεκροί 267, τραυματίες 250, αιχμάλωτοι 180, αυτόμολοι 5. Το σύνολο των απωλειών τού εχθρού [του Στρατού] 702. Από τους αιχμαλώτους 81 στρατιώτες προσχώρησαν στον Δημοκρατικό Στρατό με τη θέλησή τους και πολεμούνε και τώρα μαζί του. Οι άλλοι σταλθήκανε πίσω ελεύθεροι»\n(Αναφέρεται στη διάλυση δύο Ταγμάτων τού Στρατού από τον Δ.Σ. τον Μάρτιο του 1948, στη στοιχειωμένη Μουργκάνα…)\nΤα στοιχεία του Στρατού τα λένε διαφορετικά: 596 αξιωματικοί και οπλίτες νεκροί και τραυματίες, και 174 «αγνοούμενοι».\nΑπό τους αιχμαλωτισθέντες άνδρες τού 611 Τάγματος Πεζικού, 4 αξιωματικοί «δικάσθηκαν» με συνοπτικές διαδικασίες στον Τσαμαντά και εκτελέσθηκαν. Ένα μέρος τών αιχμαλώτων, «προσχώρησαν» πράγματι στον Δ.Σ. Τώρα, γιατί και με ποιες σκέψεις «προσχώρησαν», ας μην το θίξω εδώ.\n«Το 1971 [στον Τσαμαντά] ένας τσοπάνος ανακαλυψε κοντά σ’ έναν ασβεστόλακο έναν ανθρώπινο σκελετό. Η έρευνα που ακολούθησε απεκάλυψε 120 σκελετούς, ο καθένας με μια σφαίρα στο κρανίο και τα οστά των χεριών δεμένα με καλώδιο…»\n(Δες Α. Ζαούσης, Η ΤΡΑΓΙΚΗ ΑΝΑΜΡΤΡΗΣΗ, τόμος Β΄, σελ. 34).\nΉταν οι άνδρες του 611 ΤΠ, που κατά τον («μεγάλο» κατά τα άλλα) Δ. Χατζή, «στάλθηκαν πίσω ελεύθεροι».\nΈτσι τού είπαν οι «άγιοι πατέρες» του κόμματος να γράψει, έτσι έγραψε.\nΚαι δεν ήταν ούτε η πρώτη, ούτε η μοναδική φορά…\nΔεν θα του το συγχωρήσω ποτέ!\nΓιατί αυτό, τελικά, δεν είναι Τέχνη.\nΕίναι εκπόρνευση της Τέχνης.\nΚαθώς και τη δική σας απάντηση:\n20 Δεκεμβρίου 2016 at 12:00\nΠιθανόν να μην ήξερε για τους 120. Αν ξέρεις (την αλήθεια) και γράφεις «αφέθηκαν ελεύθεροι» πάμε πια σε υψηλά επίπεδα διαστροφής\n24 Ιανουαρίου 2017 στο 03:12\n«Aς πούμε ένα τραγούδι σιγανό,\nκαθώς αρμόζει στους κεκοιμημένους,\n(Μιχάλης Γκανάς, «Γυάλινα Γιάννενα»)\n24 Ιανουαρίου 2017 στο 08:46\nΑς πούμε ένα τραγούδι σιγανό,\nενώ φτερά πουλιών γεμίζουν τον αέρα\nκι αυτοί περνούν σκυφτοί\nσηματοδότες και βγαίνουν σε υπόγειες\nΠάλι σκοτάδι, πάλι της ψυχής\nτ’ απόκρημνα φαράγγια\nκι ο ήλιος με παλάμες κάρβουνο\nνα τους πατάει,\nώσπου βουτάνε στα νερά και κρύβονται.\nΚι όμως γελούσαν στα νοσοκομεία,\nδε βρίσκανε το φαγητό του γούστου τους,\nβλέπανε τηλεόραση, έκαναν σχέδια\nγια ένα μέλλον που κανείς δεν τους υπόσχονταν.\nΟύτε οι γιατροί με το φθαρμένο κύρος\nούτε οι δικοί τους με την αναπόδεικτη αγάπη\nκαι μόνον οι οροί τούς λέγαν την αλήθεια\nστάζοντας μέρα και νύχτα\nτα χημικά του χάρου μες στο αίμα τους.\nκαθώς φτερά πουλιών γεμίζουν τον αέρα\nκι αυτοί βουτάνε στα νερά και κρύβονται,\nενώ το φως επάνω\nτρέχει σε πλάτες και μαλλιά\nκαι συντηρεί τα ζώα και τα χόρτα,\nμα προπαντός τα λέπια του.\n24 Ιανουαρίου 2017 στο 08:51\nΤο κειμενο του Χατζη δεν καταφερα να το διαβασω ολοκληρο.Ανηκει στο ειδος της στρατευμενης λογοτεχνιας κι ειλικρινα αισθανθηκα «λιγωμενος» απο την πλειαδα των ηρωικων κατορθωματων και τη «γεναιοτητα ψυχης» των μαχητων του ΔΣΕ.Δεν ξερω ποση ιστορικη αξια εχει,προσωπικα μου θυμισε αφηγηματα ηρωικων αγωνων της φυλης,με τα οποια μας εμποτιζαν στο σχολειο,προς τονωση της «εθνικης συνειδησεως».Εφτασα σε μια ηλικια οπου πλεον «μπουκωνω» απο τη συναισθηματικη γραφη και την προπαγανδα.Χρησιμα τα σχολια του Panos και του ΣΑΘ,οπως παντα.\nΓια να ολοκληρωθει η «μεθεξη»,ισως θα ηταν χρησιμη η παραθεση κομματιων της Ελενης του Γκατζογιαννη…😜\n24 Ιανουαρίου 2017 στο 13:09\n#Για να ολοκληρωθει η «μεθεξη», ισως θα ηταν χρησιμη η παραθεση κομματιων της Ελενης του Γκατζογιαννη …😜 #\nΚαλό το «χιούμορ» σας, (αν είναι χιούμορ απλώς και δεν είναι ‘υψηλή’ ειρωνεία), αλλά μην ξεχνάτε ότι φιλοξενούμαστε στο blog «Σημειώσεις για τον Εμφύλιο».\nΚαι σ’ έναν τέτοιο χώρο, έχει, νομίζω, σίγουρα θέση και ο Χατζής και ο Γκατζογιάννης…\nΑν και, εδώ που τα λέμε, δεν βρίσκω κάτι για την «Ελένη» του Γκατζογιάννη στις «Σημειώσεις».\n24 Ιανουαρίου 2017 στο 14:30\nΔεν κάνετε λάθος: δεν υπάρχει κάτι, προς το παρόν. Η μαύρη αλήθεια είναι ότι δεν έχω ο ίδιος το βιβλίο και δεν βρήκα κάτι αξιόλογο για το βιβλίο (και την ταινία) στο δίκτυο όταν το είχα ψάξει (επί καλύβας). Επιφυλάσσομαι. Και πάσα υπόδειξη… καλοδεχούμενη.\n24 Ιανουαρίου 2017 στο 14:47\nΕδω Πάνο, πρόκειται αδιαμφισβήτητα για σημαντικό βιβλίο. Πέραν του ύφους γραφής, που κρατάει το ενδιαφέρον του αναγώστη (και προφανώς έχει να κάνει με το γεγονός ότι ο Γκατζογιάννης υπήρξε δημοσιογράφος σε μεγάλες αμερικάνικες εφημερίδες), πρόκειται επίσης και για προσωπική μαρτυρία, και ως εκ τούτου μπορεί να το δει κανείς και σαν ιστορικό τεκμήριο, σαν ντουκουμέντο.\n24 Ιανουαρίου 2017 στο 16:46\nΟ γκειτζ λογω προελευσης θεωρειτε υποπτος για τους ελληνοφωνους αριστερους, πρακτορας CIA κτλπ κτλπ. Με την περιοχη της μουργκανας εχει ασχοληθει κ ο συγραφεας σωτ δημητριου που καταγεται απο εκει αποσπασμα απο συνεντευξη του :\nΤόλμησες κι άλλο, να αντιμετωπίσεις τους αριστερούς ως κοινούς εγκληματίες. Εντάξει, ειδικά στα χωριά ενδεχομένως έγιναν πολλά, αλλά υπάρχει και «η αλήθεια των άλλων», έτσι δεν είναι;\n– Σύμφωνοι αλλά στα χωριά της Μουργκάνας που είχαν την εξουσία, αυτοί έκαναν το καλό και το κακό. Σε άλλο μέρος που είχαν την εξουσία οι δεξιοί, έκαναν αυτοί τέρατα. Εδώ μιλάω τώρα για τα χωριά της Μουργκάνας. Και κατά κάποιον τρόπο αποσιωπήθηκαν τα εγκλήματά τους. Διότι με ένα παράξενο τρόπο οι ηττημένοι νίκησαν στον πνευματικό χώρο. Και πάρα πολλές κρύπτες της ιστορίας είναι κρύπτες. Δεν το έκανα επειδή είμαι δεξιός, ο συγγραφέας δεν είναι ούτε αριστερός, ούτε δεξιός, ούτε κεντρώος, είναι πάνω απ’ αυτά. Ο συγγραφέας παρατηρεί. Ας μη βιαστούν, λοιπόν, να μου βάλουν ταμπέλα.\n5 Ιουλίου 2017 στο 16:38\nΜπάμπης Κλάρας, Δημήτρης Χατζής. Έλεγος της ελληνικής περιπέτειας\nΜπαμπης Κλαρας=αδελφος του Βελουχιωτη