STRATEGIA ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH GMINY PISZ NA LATA - PDF\nSTRATEGIA ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH GMINY PISZ NA LATA\nDownload "STRATEGIA ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH GMINY PISZ NA LATA 2014-2020"\n1 Załącznik do: Uchwały Nr XLI/511/14 Rady Miejskiej w Piszu z dnia 24 stycznia 2014 STRATEGIA ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW SPOŁECZNYCH GMINY PISZ NA LATA STYCZEŃ 2014\n2 Spis treści Wykaz skrótów... 4 Wstęp Uwarunkowania zewnętrzne Strategii Uwarunkowania technologiczne, ekonomiczne i społeczne Uwarunkowania prawne i programowe Wybrane zagadnienia sytuacji społeczno-ekonomicznej Gminy Pisz Ogólna charakterystyka Gminy Ludność Warunki życia w Gminie Drogi i transport Infrastruktura komunalna Ochrona środowiska Mieszkalnictwo Opieka zdrowotna Oświata Kultura i sport Wynagrodzenia Dochody i wydatki budżetu Gminy Bezpieczeństwo publiczne Aktywność obywatelska oraz dostępność przestrzeni publicznej Rynek pracy Gminy Pisz Aktywność zawodowa mieszkańców Gminy Pracujący Stan bezrobocia Bezrobotni w szczególnej sytuacji na rynku pracy Struktura socjodemograficzna bezrobotnych Aktywizacja zawodowa bezrobotnych Oferty pracy Podmioty gospodarki narodowej Główne problemy społeczne Gminy Pisz Ogólna charakterystyka świadczeń przyznawanych z pomocy społecznej Dominujące problemy społeczne Gminy w ujęciu pomocy społecznej Ubóstwo Bezrobocie Bezradność w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa domowego Długotrwała lub ciężka choroba Potrzeba ochrony macierzyństwa Niepełnosprawność Problem uzależnień Przemoc w rodzinie Zasoby instytucjonalne Gminy Pisz Instytucje mające siedzibę na terenie Gminy Wybrane instytucje na terenie powiatu piskiego Podsumowanie części diagnostycznej Zasady horyzontalne Strategii Priorytety, cele i kierunki działań Priorytet I. Mieszkańcy aktywni na rynku pracy\n3 Priorytet II. Rodzina fundamentem społeczeństwa Priorytet III. Dzieci i młodzież przyszłością społeczeństwa Priorytet IV. Osoby starsze, niepełnosprawne i chorujące pełnoprawnymi członkami społeczeństwa Priorytet V. Aktywne i zintegrowane społeczności lokalne Wdrażanie i monitoring Strategii Źródła finansowania Strategii Monitorowanie i ewaluacja Strategii Spis tabel Spis wykresów\n4 Wykaz skrótów BDL Bank Danych Lokalnych DPS Dom Pomocy Społecznej GUS Główny Urząd Statystyczny GZI Gminny zespół interdyscyplinarny na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie KIS Klub Integracji Społecznej KPP Komenda Powiatowa Policji w Piszu KP PSP Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej w Piszu KPR Krajowy Program Reform na rzecz realizacji strategii Europa 2020 KRPA Komisja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Gminie Pisz KWP Komenda Wojewódzka Policji w Olsztynie MGBP Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna w Piszu MGOPS Miejsko-Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej MGOSiR Miejsko-Gminny Ośrodek Sportu i Rekreacji w Piszu MZP Muzeum Ziemi Piskiej w Piszu NFZ Narodowy Fundusz Zdrowia ODN Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli OHP Ochotniczy Hufiec Pracy w Piszu OPiT Ośrodek Profilaktyki i Terapii OREW Ośrodek Rewalidacyjno-Edukacyjno-Wychowawczy w Piszu OWES Ośrodek Wsparcia Ekonomii Społecznej PCPR Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w Piszu PDK Piski Dom Kultury w Piszu PFRON Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych PKW Państwowa Komisja Wyborcza PPPP Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Piszu PUP Powiatowy Urząd Pracy w Piszu ROPS Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Olsztynie SRK 2020 Strategia Rozwoju Kraju 2020 SRPS Strategia Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Pisz na lata ŚDS Środowiskowy Dom Samopomocy UE Unia Europejska UM Urząd Miejski w Piszu WTZ Warsztaty Terapii Zajęciowej w Piszu WUP Wojewódzki Urząd Pracy w Olsztynie ZEOSiP Zespół Ekonomicznej Obsługi Szkół i Przedszkoli w Piszu 4\n5 Wstęp Opracowanie i realizacja strategii rozwiązywania problemów społecznych jest zadaniem własnym gminy o charakterze obligatoryjnym. Obowiązek ten nakładają art. 16b ust. 1 oraz art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej. Gmina może podejść do tej kwestii czysto formalistycznie, patrząc na strategię jako jedno z przymusowych zadań, niewnoszących konkretnej wartości dodanej w obszarze polityki społecznej, a nawet tzw. półkownika, czyli kolejny obowiązkowy dokument, do którego nikt nie zagląda. Ale może też potraktować proces opracowania strategii jako szansę do lepszego poznania opinii oraz propozycji instytucji i organizacji zaangażowanych w rozwiązywanie problemów społecznych, po to, aby założenia dokumentu strategicznego maksymalnie dopasować do potrzeb i barier społecznych. Wychodząc z tego drugiego założenia, w związku z upływającym terminem obowiązywania Strategii Integracji i Rozwiązywania Problemów Społecznych Gminy Pisz na lata , władze podjęły decyzję o rozpoczęciu procesu opracowania nowego dokumentu strategicznego. Zadanie to delegowano na MGOPS w Piszu i OPiT w Piszu, jako jednostki w największym stopniu związane ze sferą problemów społecznych, zwłaszcza zagrożenia wykluczeniem społecznym. Ponadto do prac nad strategią zaangażowano eksperta zewnętrznego zajmującego się dziedziną planowania strategicznego w jednostkach pomocy i integracji społecznej. Pierwszym etapem przygotowania SRPS była diagnoza sytuacji społeczno-gospodarczej Gminy Pisz. W jej opracowaniu wykorzystano przede wszystkim dane statystyczne pochodzące z BDL GUS, roczniki statystyczne z lat , publikacje GUS, a także dane i sprawozdania MGOPS w Piszu, OPiT w Piszu oraz PUP. Pozwoliły one na dogłębne zbadanie warunków życia ludności Gminy, procesów demograficznych zachodzących na jej obszarze, a także zjawisk rynku pracy. W związku z tym, iż analiza została przeprowadzona w odniesieniu do sytuacji w powiecie i województwie, posłużono się również danymi udostępnionymi przez ROPS i WUP. Przydatne okazały się także informacje dostępne na stronie internetowej i na stronach poszczególnych instytucji. Wiele informacji, w szczególności o osobach korzystających z pomocy i wsparcia, rodzajach świadczeń oraz zasobach instytucjonalnych pomocy i wsparcia, udało się pozyskać z oceny zasobów pomocy społecznej w Gminie. Uzupełnienie stanowiły wyniki badań dotyczących występowania zjawiska spożywania alkoholu, zażywania narkotyków i nikotyny oraz występowania przemocy wśród mieszkańców Pisza, przeprowadzonych na zlecenie OPiT w Piszu. W toku analizy sytuacji ekonomiczno-społecznej Gminy dał się jednak odczuć brak badań w obszarach głównych problemów społecznych. Dostępne informacje pozwalają jedynie na ich ilościową ocenę. Drugim etapem opracowania SRPS były warsztaty, które odbyły się 25 listopada 2013 roku na sali sesyjnej UM. Wzięli w nich udział przedstawiciele wszystkich kluczowych, z punktu widzenia lokalnej polityki społecznej, instytucji i organizacji: MGOPS w Piszu; OPiT w Piszu; Sądu Rejonowego w Szczytnie; Sołtysi Sołectw Szeroki Bór Piski, Rostki, Turowo; ŚDS w Piszu; KPP; Straży Miejskiej w Piszu; KPPSP; ZEOSiP; Szpitala Powiatowego w Piszu; 5\n6 Oddziału Caritas przy Parafii Matki Miłosierdzia Ostrobramskiej w Piszu; Dekanatu Diecezji Ełckiej w Piszu; Hospicjum Domowego w Piszu; UM; Stowarzyszenia Habass ; PUP; PPPP; Powiatowego Zespołu Ekonomiczno-Administracyjnego Szkół i Placówek w Piszu; MGBP; PCPR. W pierwszej części spotkania jego moderator zaprezentował wyniki diagnozy sytuacji społeczno-ekonomicznej. Natomiast druga część warsztatów została poświęcona identyfikacji zasobów, potrzeb oraz ustaleniu propozycji działań realizacyjnych w odniesieniu do głównych grup problemowych : rodziny, dzieci i młodzieży, osób starszych, niepełnosprawnych i chorujących, bezrobotnych i nieaktywnych zawodowo, osób uzależnionych, marginalizowanych, doznających przemocy oraz społeczności lokalnych. Na podstawie bogatych materiałów wypracowanych podczas warsztatów, przy uwzględnieniu założeń obecnie realizowanych programów gminnych (w szczególności Strategii Rozwoju Gminy Pisz na lata , Gminnego Programu Wspierania Rodziny na lata , a także programów profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz narkomanii), opracowano część operacyjną SRPS. Niniejszy dokument składa się zatem z dwóch niezbędnych dla efektywnej realizacji zadań Gminy części, a mianowicie diagnozy sytuacji społeczno-ekonomicznej oraz spójnego z nią długofalowego planu działań. Celem nadrzędnym SRPS jest poprawa jakości życia mieszkańców. Należy jednak nadmienić, iż w ujęciu SRPS cel ten obejmuje wyzwania rozwojowe, lokujące się przede wszystkim wokół zagadnień rynku pracy, aktywności publicznej oraz funkcjonowania wybranych grup społecznych. Dlatego też SRPS, pomimo jej samoistności, powinno się rozpatrywać w kontekście szerszej strategii rozwoju Gminy, uwzględniającej inwestycje w infrastrukturę techniczną, rozwój turystyki, rolnictwa i przemysłu, politykę podatkową czy usprawnianie działania administracji samorządowej. 6\n7 1. Uwarunkowania zewnętrzne SRPS Planowanie strategiczne w obszarze gminnej polityki społecznej stanowi dość długi i skomplikowany proces dostosowywania głównych celów publicznej interwencji oraz metod i narzędzi działania do obecnych i przyszłych potrzeb społecznych, z uwzględnieniem posiadanych zasobów oraz szans i zagrożeń pochodzących z otoczenia. Opracowanie strategii rozwiązywania problemów społecznych można porównać do planowania wyprawy wspinaczkowej na szczyty w Himalajach. Do takiego przedsięwzięcia należy przygotować się od strony organizacyjnej, logistycznej i finansowej, zadbać o odpowiedni sprzęt, ludzi i ich kondycję. Planując termin podejścia na szczyt trzeba również brać pod uwagę szereg czynników klimatycznych takich jak pogoda, temperatura, siła wiatru, a także lokalnych uwarunkowań prawno-administracyjnych, które mogą utrudnić lub nawet uniemożliwić realizację planu. Podobnie jest ze strategią rozwiązywania problemów społecznych. Kluczowe wydaje się zapewnienie adekwatności celów dokumentu do zdiagnozowanych problemów i potrzeb społecznych, a także określenie skutecznych i efektywnych metod działania. Jednakże planując strategię, należy również brać pod uwagę różnorodne uwarunkowania zewnętrzne, które mogą mieć pozytywny lub negatywny wpływ na realizację jej założeń. Wykorzystując analizę PESTER 1 można wyróżnić czynniki zewnętrzne mające wpływ na gminną politykę społeczną w sześciu wymiarach, które prezentuje tabela nr 1. Tabela 1. Wymiary uwarunkowań zewnętrznych strategii POLITYCZNY Stabilność władz regionalnych/lokalnych Polityka podatkowa bezpośrednia i pośrednia Wydatki na cele publiczne Obszary konfliktów Programy specjalne EKONOMICZNY Dochody Inflacja Zatrudnienie, bezrobocie Przedsiębiorczość Stopy wzrostu gospodarczego Waluta Recesja Zaufanie, stabilność SPOŁECZNY Mody i trendy Trendy demograficzne Edukacja Postawy i oczekiwania Wartości, style życia TECHNICZNY (TECHNOLOGICZNY) Istniejące systemy i struktury organizacyjne Systemy informacji Systemy komunikacji Transport Rozwój nowych produktów Przyszłe trendy EKOLOGICZNY (POLITYKA PRZESTRZENNA) Kwestie ochrony środowiska (przepisy ochrony środowiska) Organizacje i ruchy ekologiczne Zmiany krajobrazu Urbanistyka i architektura Tendencje w kształtowaniu przestrzeni REGULATYWNY (PRAWO) Legislacja rządowa i europejska Gwarancje zatrudnienia Przepisy bezpieczeństwa Przepisy o ochronie konkurencji Źródło: Jak widać, na wdrażanie gminnej strategii rozwiązywania problemów społecznych może mieć (potencjalny) wpływ wiele różnych czynników zewnętrznych. Z uwagi na charakter niniejszego dokumentu, omówienie wszystkich tych czynników nie wydaje się możliwe ani celowe. Uwaga zostanie poświęcona wymiarowi technologicznemu, ekonomicznemu 1 Analiza PESTER jest zaadaptowaną na potrzeby samorządów i organizacji społecznych metodą badania makrootoczenia. Pierwotne narzędzie, czyli analiza PEST, pochodzi z obszaru zarządzania biznesem. Pozwala na planowanie w oparciu o analizę czynników politycznych, ekonomicznych, społecznych i technologicznych. 7\n8 i społecznemu, a także (w większym zakresie) regulacjom prawnym, w tym szczególnie uwarunkowaniom programowym, które wyznaczają ramy oraz priorytetowe kierunki działania instytucji publicznych Uwarunkowania technologiczne, ekonomiczne i społeczne Przemiany gospodarcze i socjokulturowe, zachodzące obecnie na świecie oraz w Polsce, są ściśle powiązane z procesami globalizacyjnymi oraz rozwojem nowych technologii teleinformatycznych (w szczególności Internetu). Mówi się o społeczeństwie informatycznym, gospodarce cyfrowej czy gospodarce opartej na wiedzy. Wszystkie te określenia wskazują na wzrost znaczenia informacji i wiedzy w procesach gospodarczych oraz życiu społecznym. Rozwój bankowości elektronicznej, biznesu elektronicznego i innych sektorów rynków opartych na narzędziach teleinformatycznych, coraz częściej dostępnych w urządzeniach mobilnych, spowodowały wykształcenie nowego modelu gospodarki, w której o przewadze konkurencyjnej decyduje efektywne wykorzystanie wiedzy i różnorodnych kompetencji 2. Współczesne podmioty gospodarcze są silnie uzależnione od stanu gospodarki, w której działają. Globalizacja spowodowała integrację rynków w różnych częściach świata. Potwierdził to wielki kryzys, zapoczątkowany w 2007 roku w USA, który wpłynął i nadal wpływa na kondycję gospodarek w wielu krajach. Ponadto, w związku ze spłaszczeniem się współczesnych cyklów koniunkturalnych, należy się spodziewać częstszego występowania okresów recesji 3. Światowy kryzys gospodarczy i jego skutki (rosnące bezrobocie, bankructwa firm, spadek produkcji, wzrost cen) uwidoczniły również słabość systemu zabezpieczenia społecznego w państwach opiekuńczych, utożsamianego głównie z wypłacaniem świadczeń pieniężnych w razie wystąpienia ryzyk socjalnych, np. bezrobocia, niezdolności do pracy i starości. Słabość polega na tym, że fundusze na świadczenia mają mniejsze wpływy i większe wydatki, gdy mniej osób pracuje (nie płacą wtedy podatków i składek), a przybywa uprawnionych do pomocy. Ponadto świadczenia powiększają problem bezrobocia i bierności zawodowej (ogólnie niezatrudnienia), stanowiąc bodziec do dezaktywizacji zawodowej zwłaszcza wśród tych obywateli, którzy mają ogólnie mniejsze szanse na zatrudnienie 4. W tym kontekście kluczowym wyzwaniem staje się redefinicja kwestii socjalnych (np. pojęcie wykluczenia społecznego), uwzględniająca pojawienie się nowych ryzyk socjalnych, związanych z rozpadem tradycyjnych więzi społecznych, wydłużaniem się życia ludzi, zmianami w organizacji pracy czy rewolucją teleinformatyczną. Ważne jest upowszechnianie edukacji społecznej uwzględniającej ideę uczenia się przez całe życie, ukierunkowanej przede wszystkim na rozwój wiedzy, kwalifikacji i umiejętności zawodowych potrzebnych na rynku pracy. Działania władz publicznych powinny ponadto wspierać pracowników słabszych i mniej zarabiających, a także promować rozwiązania służące godzeniu życia rodzinnego z aktywnością zawodową. Przekształcenie państwa opiekuńczego, gwarantującego obywatelom bezpieczeństwo socjalne, w państwo pomocnicze i zdecentralizowane, które stymuluje rozwój przedsiębiorczości społecznej i aktywności obywatelskiej, stanowi główny postulat koncepcji aktywnej polityki społecznej (APS). Następuje odchodzenie od tradycyjnego modelu 2 A. Kwasek, Początek XXI wieku w kontekście nowych technologii i zjawisk społeczno-gospodarczych, 3 S. Marek, A. Wieczorek-Szymańska, Przyczyny i przewidywane skutki kryzysu finansowego XXI wieku, Studia i Prace Wydziału Nauk Ekonomicznych i Zarządzania nr 21, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2011, s R. Szarfenberg, Aktywna polityka społeczna, 8\n9 rządzenia z centralną rolą państwa w kierunku demokracji uczestniczącej, w której obywatele mają kluczowy udział w sprawowaniu władzy i jej kontrolowaniu (partycypacja publiczna). W planowaniu i realizacji działań z zakresu polityki społecznej istotne staje się urzeczywistnianie idei partnerstwa i trójsektorowej współpracy podmiotów publicznych, prywatnych i społecznych 5. Strategia rozwiązywania problemów społecznych powinna uwzględniać powyższe zjawiska jako istotne czynniki zewnętrzne kształtujące sytuację społeczną i ekonomiczną w Gminie Pisz Uwarunkowania prawne i programowe Podstawą prawną ustroju Polski jest ustawa zasadnicza, czyli Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.). W preambule Konstytucji zostały określone fundamentalne wartości, które decydują o harmonijnym funkcjonowaniu bytu państwowego: poszanowanie wolności i sprawiedliwości, współdziałanie władz, dialog społeczny oraz zasada pomocniczości (subsydiarności) umacniająca uprawnienia obywateli i ich wspólnot. Ponadto, rozdział pierwszy Konstytucji RP wprowadza szereg zasad ustrojowych, wśród których należy wskazać w szczególności demokratyczne państwo prawne, urzeczywistniające zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 i 7 Konstytucji). Oznacza to, że: 1) władzę sprawuje naród poddający swoje organy przedstawicielskie cyklicznej legitymizacji w wolnych i powszechnych wyborach; 2) organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa; 3) ochrona słabszych ekonomicznie jednostek i grup ludności wyraża się w istnieniu odpowiednich zabezpieczeń społecznych i usług socjalnych świadczonych przez państwo i różne wspólnoty samorządowe. Urzeczywistnianie zasady sprawiedliwości społecznej odbywa się w praktyce w oparciu o akty normatywne niższego rzędu, zwłaszcza ustawę z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2013 r. poz. 182 z późn.zm.). Stanowi ona główną przesłankę i zarazem bezpośrednią podstawę prawną opracowywania strategii rozwiązywania problemów społecznych przez gminę. W myśl art. 2 ust. 1 przywołanej ustawy, Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Tak rozumianą działalność organizują organy administracji rządowej i samorządowej, współpracując w tym zakresie, na zasadzie partnerstwa, z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, Kościołem Katolickim, innymi kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi. Ustawa podkreśla, iż pomoc społeczna powinna wspierać osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb, aby mogły żyć w warunkach odpowiadających godności człowieka. Ale zarazem wymaga od klientów współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Obszar lokalnej polityki społecznej kształtują również inne akty normatywne w randze ustawy, wśród których należy wymienić w szczególności: ustawę z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2013 r. poz. 594 z późn. zm.); 5 A. Karwacki, M. Rymsza, Meandry upowszechniania koncepcji aktywnej polityki społecznej w Polsce, w: Polityka aktywizacji w Polsce. Usługi reintegracji w sektorze gospodarki społecznej, red. M. Grewiński, M. Rymsza, Warszawa 2011, s\n10 ustawę z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2011 r. Nr 231, poz. 1375); ustawę z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2013 r. poz. 135 z późn. zm.); ustawę z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2012 r. poz z późn. zm.); ustawę z dnia 29 lipca 2005r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz.U. z 2012 r. poz. 124); ustawę z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. Nr 180, poz z późn. zm.); ustawę z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2013 r. poz z późn. zm.); ustawę z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych (Dz. U. z 2013 r. poz. 966 z późn. zm.); ustawę z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2005 r. Nr 31, poz. 266 z późn. zm.); ustawę z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz. U. z 2013 r. poz. 674 z późn. zm.); ustawę z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721 z późn. zm.); ustawę z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym (Dz. U. z 2011 r. Nr 43, poz. 225 z późn. zm.); ustawę z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2010 r. Nr 234, poz z późn. zm.); ustawę z dnia 27 kwietnia 2006 r. o spółdzielniach socjalnych (Dz. U. Nr 94, poz. 651 z późn. zm.). ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2012 r. poz z późn. zm.). Ponadto, dla skutecznej i efektywnej realizacji celów gminnej strategii rozwiązywania problemów społecznych, należy odnieść się do dokumentów strategicznych i programowych na szczeblu międzynarodowym, krajowym i regionalnym. W szczególności tych, które podejmują temat wykluczenia społecznego jako jednego z głównych wyzwań dla współczesnej polityki społecznej. Rozwiązania w zakresie przeciwdziałania i walki z wykluczeniem społecznym przyjmowane przez organy UE mają szczególne znaczenie z uwagi na ich implementację w polskich przepisach i dokumentach strategicznych. W 2010 roku Komisja Europejska opublikowała Komunikat Europa 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu 6. Jest to długookresowy program rozwoju społeczno-gospodarczego UE, który zastąpił realizowaną od 2000 roku Strategię Lizbońską. Dokument podkreśla potrzebę wspólnego działania państw członkowskich na rzecz wychodzenia z kryzysu oraz wdrażania reform umożliwiających stawienie czoła wyzwaniom związanym z globalizacją, starzeniem się społeczeństw czy rosnącą potrzebą racjonalnego wykorzystywania zasobów. W celu osiągnięcia powyższych założeń zaproponowano trzy podstawowe, wzajemnie wzmacniające się priorytety: a) wzrost inteligentny (ang. smart growth), czyli rozwój oparty na wiedzy i innowacjach, 6 Europa Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu, Bruksela, , KOM(2010) 2020 ( 10\n11 b) wzrost zrównoważony (ang. sustainable growth), czyli transformacja w kierunku gospodarki niskoemisyjnej, efektywnie korzystającej z zasobów i konkurencyjnej, c) wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu (ang. inclusive growth), czyli wspieranie gospodarki charakteryzującej się wysokim poziomem zatrudnienia i zapewniającej spójność gospodarczą, społeczną i terytorialną 7. Strategia Europa 2020 zakłada osiągnięcie pięciu wzajemnie ze sobą powiązanych celów nadrzędnych, które ujęto w formie mierzalnych, odzwierciedlających różnorodność potrzeb w dziedzinie społecznej, gospodarczej i ekologicznej. Są to: 1. osiągnięcie wskaźnika zatrudnienia na poziomie 75% osób w wieku lat między innymi wskutek zwiększenia liczby pracujących kobiet i osób starszych oraz lepszej integracji migrantów na rynku pracy; 2. poprawa warunków prowadzenia działalności badawczo-rozwojowej, w tym przeznaczanie 3% PKB UE na inwestycje w badania i rozwój; 3. zmniejszenie emisji gazów cieplarnianych o 20% w porównaniu z poziomami z 1990 roku oraz zwiększenie do 20% udziału energii odnawialnej w ogólnym zużyciu energii, a także dążenie do zwiększenia efektywności energetycznej o 20%; 4. podniesienie poziomu wykształcenia, zwłaszcza poprzez zmniejszenie odsetka osób przedwcześnie kończących naukę do poniżej 10% oraz zwiększenie do co najmniej 40% odsetka osób w wieku lat mających wykształcenie wyższe; 5. wspieranie włączenia społecznego, zwłaszcza poprzez ograniczanie ubóstwa, mając na celu wydźwignięcie z ubóstwa lub wykluczenia społecznego 20 milionów obywateli 8. Podstawowymi instrumentami realizacji założeń Strategii Europa 2020 są przygotowane przez Komisję Europejską inicjatywy przewodnie, a także opracowywane przez państwa członkowskie UE Krajowe Programy Reform. Krajowy Program Reform na rzecz realizacji strategii Europa 2020 w Polsce przyjęto w kwietniu 2011 roku. Dokument ten stanowi odpowiedź na zidentyfikowane przez Komisję Europejską oraz władze krajowe najpoważniejsze wyzwania i bariery rozwojowe. Według KPR, rząd powinien skoncentrować się na wdrażaniu reform, które służą odrabianiu zaległości rozwojowych, a także budowaniu nowych przewag konkurencyjnych w trzech obszarach priorytetowych: 1. Infrastruktura dla wzrostu zrównoważonego; 2. Innowacyjność dla wzrostu inteligentnego; 3. Aktywność dla wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu 9. Problem wykluczenia społecznego w kontekście założeń KPR został potraktowany jako kluczowe wyzwanie rozwojowe Polski. Działania na rzecz ograniczenia skali ubóstwa i marginalizacji koncentrują się głównie na zwiększaniu szans na zatrudnienie osób z różnych względów defaworyzowanych na rynku pracy (zwłaszcza osób młodych, o niskim poziomie wykształcenia, o złym stanie zdrowia i/lub niepełnosprawnych). KPR podtrzymuje bowiem jedną z tez aktywnej polityki społecznej, że instrumenty zabezpieczenia społecznego, którymi dysponują państwa, nie są w stanie długofalowo rozwiązywać problemów socjalnych. Natomiast rynek pracy jawi się jako mechanizm, który efektywniej pozwala integrować ze społeczeństwem osoby znajdujące się na jego marginesie. Jako niezbędne KPR uznaje zatem zwiększanie zakresu aktywnych form przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu, w tym zwiększenia wykorzystania zatrudnienia socjalnego oraz rozwoju sektora ekonomii Zob. Europa 2020, s Krajowy Program Reform Europa 2020, Warszawa 2011, s. 4-5 (ec.europa.eu/europe2020/pdf/nrp/nrp_ poland_pl.pdf). 11\n12 społecznej, które umożliwiają rozbudowę instrumentów zapewniających osobom wykluczonym dostęp do usług społecznych oraz pozwalających na powrót na rynek pracy 10. Na szczeblu krajowym istotne znaczenie ma również Strategia Rozwoju Kraju 2020 Aktywne społeczeństwo, konkurencyjna gospodarka, sprawne państwo przyjęta przez Radę Ministrów 25 września 2012 roku 11. Jest to główna strategia rozwojowa w średnim horyzoncie czasowym, wskazuje strategiczne zadania państwa, których podjęcie w perspektywie najbliższych lat jest niezbędne, by wzmocnić procesy rozwojowe. Strategia Rozwoju Kraju 2020 wyznacza trzy obszary strategiczne Sprawne i efektywne państwo, Konkurencyjna gospodarka, Spójność społeczna i terytorialna, w których koncentrują się główne działania władz publicznych. W kontekście założeń gminnej strategii rozwiązywania problemów społecznych warto wskazać kilka wybranych założeń strategii krajowej: rozwój kapitału społecznego stanowi jedno z kluczowych wyzwań Polski i służy zwiększeniu skali i trwałości zaangażowania oraz współpracy obywatelskiej; państwo powinno jedynie tworzyć warunki dla tego procesu sprzyjając oddolnym inicjatywom obywatelskim m.in. poprzez zmiany programów nauczania oraz wspieranie nieformalnej edukacji obywatelskiej; rozwój kapitału ludzkiego jest jednym z głównych czynników decydujących o rozwoju i konkurencyjności kraju, poszczególnych regionów oraz środowisk lokalnych; zadania państwa powinny koncentrować się na ograniczeniu czynników zniechęcających do podejmowania i utrzymania aktywności zawodowej, w szczególności osób młodych dopiero wchodzących na rynek pracy, osób niepełnosprawnych oraz starszych; ponadto państwo powinno kreować przejście od modelu kształcenia opartego głównie na szkole i przekazywaniu wiedzy encyklopedycznej do szerokiego modelu edukacji, łączącego kształcenie w szkołach z edukacją nieformalną trwającą całe życie i powiązanym z praktyką (m.in. z konkretnymi potrzebami pracodawców i potrzebami życia w zinformatyzowanym społeczeństwie); zagrożenie wykluczeniem w Polsce ma charakter terytorialny w poszczególnych regionach istnieją obszary problemowe, charakteryzujące się niską dostępnością i jakością usług publicznych, ograniczonymi zasobami własnymi i w konsekwencji niskim potencjałem rozwojowym; nacisk powinien zostać położony nie tylko na działania redystrybucyjne, prowadzące do łagodzenia ubóstwa, ale przede wszystkim na działania aktywizujące, umożliwiające powszechne uczestnictwo w różnych sferach życia społeczno-gospodarczego. SRK 2020 stanowi bazę dla 9 strategii zintegrowanych, a także programów rozwoju, które powinny przyczyniać się do realizacji założonych w niej celów, a także rozwijać i uszczegóławiać reformy w niej wskazane. Jednym z kluczowych dokumentów programowych dotyczących rozwiązywania problemów społecznych jest Krajowy Program Przeciwdziałania Ubóstwu i Wykluczeniu Społecznemu Nowy wymiar aktywnej integracji. Określono w nim, że walka z ubóstwem i wykluczeniem musi opierać się na wzroście gospodarczym i zatrudnieniu oraz na nowoczesnej i skutecznej ochronie socjalnej. Interwencja innowacyjnej ochrony socjalnej musi być połączona z szerokim zestawem polityk społecznych, łącznie z ukierunkowaną edukacją, pomocą społeczną, mieszkalnictwem, zdrowiem, godzeniem życia prywatnego i zawodowego oraz polityk rodzinnych. Na poziomie regionu Warmii i Mazur kluczowym dokumentem określającym cele i zadania samorządów, publicznych instytucji pomocy społecznej i służb zatrudnienia oraz podmiotów 10 Tamże, s _2020.pdf 12\n13 niepublicznych w zakresie przeciwdziałania wykluczeniu społecznemu, jest Strategia polityki społecznej województwa warmińsko-mazurskiego do 2020 roku. W odpowiedzi na dominujące problemy regionu takie jak dysfunkcje w rodzinach, wzrost zagrożenia marginalizacją zawodową i społeczną, a także małą aktywność lokalnych społeczności, Strategia zakłada: a) w obszarze priorytetowym I Prawidłowo funkcjonująca rodzina tworzenie warunków do możliwie pełnego rozwoju rodziny i do właściwego jej funkcjonowania; b) w obszarze priorytetowym II Wzmacnianie integracji społecznej stworzenie możliwości wyjścia z izolacji społecznej oraz integrację z otoczeniem szczególnie osób starszych, niepełnosprawnych, uzależnionych, ofiar przemocy, bezdomnych i innych znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej; c) w obszarze priorytetowym III Wspieranie aktywności i mobilności zawodowej oraz edukacyjnej osób bezrobotnych wspieranie bezrobotnych mieszkańców regionu, służące w szczególności zwiększeniu aktywności edukacyjnej mieszkańców województwa, podniesieniu ich potencjału zawodowego oraz podjęciu pracy; d) w obszarze priorytetowym IV Rozwój społeczeństwa obywatelskiego wzmocnienie postaw prospołecznych, rozwój kompetencji społecznych i umiejętności współpracy poszczególnych jednostek i grup na rzecz własnego otoczenia 12. Kwestia wykluczenia społecznego jest obecna również w dokumentach odnoszących się do rynku pracy. Strategia Zatrudnienia i Rozwoju Zasobów Ludzkich w Województwie Warmińsko-Mazurskim do 2020 roku za cel główny przyjmuje Rozwój zasobów ludzkich niezbędnym warunkiem rozwoju społeczno-gospodarczego województwa 13. Jego realizacja ma przyczynić się do osiągnięcia następujących efektów: znacząca poprawa jakości zasobów ludzkich, zmniejszenie dystansu do krajowego poziomu zatrudnienia i bezrobocia, ograniczenie bezrobocia do tys. osób, natomiast wskaźnika stopy bezrobocia do mieszczącego się w przedziale od 10 do 12%, wzrost zatrudnienia i osiągnięcie wskaźnika zatrudnienia w wysokości 54-56%. Na zakończenie należy omówić Strategię Rozwoju Gminy Pisz na lata , przyjętą uchwałą Nr XVII/159/07 Rady Miejskiej w Piszu z dnia 30 listopada 2007 r. w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Gminy Pisz na lata Strategia jest podstawowym dokumentem, który określa cele i priorytety rozwoju społeczno-gospodarczego. Strategia wyróżnia 3 kluczowe obszary działań: 1) rozwój turystyki poprzez tworzenie kompleksowych, różnorodnych produktów turystycznych, na bazie podstawowych zasobów, jakimi są walory naturalne gminy, stworzenia piskiego rynku turystycznego, a także spójnego systemu informacji wzajemnej i promocji turystycznej w celu zajęcia przez Pisz miejsca w pierwszej piątce najatrakcyjniejszych centrów turystyki mazurskiej i bycia niekwestionowaną bramą do Mazur; 2) rozwój gospodarki poprzez stworzenie optymalnych warunków do rozwoju lokalnych firm oraz do powstawania nowych podmiotów gospodarczych w Piszu, a także nawiązanie ścisłej, wielopoziomowej współpracy pomiędzy organizacjami zrzeszającymi piskich przedsiębiorców a władzami samorządowymi; 12 Strategia polityki społecznej województwa warmińsko-mazurskiego do 2020 roku ( s Strategia Zatrudnienia i Rozwoju Zasobów Ludzkich w Województwie Warmińsko-Mazurskim do 2020 roku ( s\n14 3) poprawa jakości życia mieszkańców m.in. poprzez stworzenie z Gminy Pisz silnego ośrodka oświatowego umożliwiającego mieszkańcom aktywny udział w życiu społecznym i gospodarczym regionu i kraju oraz rozwój działalności kulturalnej promującej Gminę Pisz i przyciągającej na jej obszar osoby z całej Polski. Priorytetem jest poprawa warunków bytowych mieszkańców 14. SRPS w swoich założeniach operacyjnych odwołuje się do wyżej opisanych dokumentów\n15 2. Wybrane zagadnienia sytuacji społeczno-ekonomicznej Gminy Pisz 2.1. Ogólna charakterystyka Gminy Gmina miejsko-wiejska Pisz położona jest w południowo-wschodniej części województwa warmińsko-mazurskiego, w powiecie piskim. Część północna Gminy (na północ od linii Ruciane Pisz - Rybitwy) należy do Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, część centralna i południowo-zachodnia (na południe od jeziora Śniardwy i miasta Pisz) leży w obrębie Równiny Mazurskiej, natomiast część wschodnia (na południe od jeziora Roś i wschód od rzeki Pisy) leży w obrębie Pojezierza Ełckiego. Gmina Pisz graniczy z gminami: Rozogi, Orzysz, Biała Piska, Kolno, Turośl, Łyse, Mikołajki, Ruciane - Nida. Pod względem administracyjnym Gmina obejmuje miasto Pisz oraz 43 jednostki pomocnicze (sołectwa): Babrosty, Bogumiły, Borki, Ciesina, Hejdyk, Imionek, Jagodne, Jeglin, Jeże, Kałęczyn, Karpa, Karwik, Kocioł, Kocioł Duży, Kociołek Szlachecki, Kwik, Liski, Łupki, Łysonie, Maldanin, Maszty, Pietrzyki, Pilchy, Pogobie Średnie, Pogobie Tylne, Rakowo, Rakowo Piskie, Rostki, Snopki, Stare Guty, Szczechy Małe, Szczechy Wielkie, Szeroki Bór Piski, Trzonki, Turośl, Turowo, Turowo Duże, Uściany, Wąglik, Wiartel, Zawady, Zdory, Zdunowo. Przez miasto przebiegają drogi krajowe nr 58 i nr 63 oraz linia kolejowa relacji Olsztyn-Ełk. Rysunek 1. Mapa Gminy Pisz Źródło: 15\n16 Gmina Pisz jest największą gminą w Polsce, zajmuje powierzchnię 634 km 2 (co stanowi 35,7% powierzchni powiatu piskiego oraz 2,6% pow. województwa), w tym miasto Pisz 10 km 2. Na koniec 2012 roku Gminę zamieszkiwały osoby. Średnia gęstość zaludnienia w gminie wynosiła 44 os./km 2 i była wyższa od średniej powiatowej (33 os./km 2 ), zaś niższa od średniej wojewódzkiej (60 os./km 2 ). Atrakcyjne położenie wśród urzekającej przyrody, przepastnych lasów (m.in. Puszcza Piska), malowniczych jezior (w tym największe w Polsce jezioro Śniardwy) i rzek powoduje, że Gmina Pisz jest wymarzonym miejscem dla miłośników aktywnego wypoczynku: żeglarzy, wędkarzy, rowerzystów, zwolenników jazdy konnej i pieszych wędrówek. Na terenie miasta i gminy Pisz znajdują się pięknie położone hotele, pensjonaty, ośrodki wypoczynkowe i gospodarstwa agroturystyczne. Z uwagi na wysokie zalesienie Gminy (blisko 50% powierzchni stanowią lasy i grunty zadrzewione) dominującą gałęzią gospodarki jest przemysł drzewny. Do znaczących inwestorów w tej branży na terenie Gminy należą firmy Telmex Sp. z o.o. oraz Sklejka Pisz Paged S.A. Firma Telmex prowadzi produkcję mebli oraz elementów meblarskich. Największym odbiorcą tych wyrobów jest szwedzka firma IKEA Supplay AG. Z kolei firma Sklejka Pisz Paged S.A. jest największą fabryką sklejek w Polsce 15. Wyjątkową wartość ziemi piskiej stanowią również jej historia oraz zabytki kulturowe. Dawne dzieje tych terenów to przede wszystkim liczne wojny i najazdy, które dokonywały poważnych spustoszeń ekonomicznych i demograficznych. Po I wojnie światowej o przynależności Mazur do Prus Wschodnich zadecydował plebiscyt. Ogromnych zniszczeń dokonała II wojna światowa. Pisz został zrujnowany w 70%. Powojenną rzeczywistość miasta i okolic wyznaczały problemy związane z odbudową, polskim osadnictwem, weryfikacją narodowościową ludności mazurskiej i wyjazdami pozostałych tu jeszcze Niemców z Polski. W tych latach zniknęło wiele mazurskich wsi, opuszczonych przez dawnych mieszkańców, zapomnianych przez nowych osadników 16. Obecne na terenie gminy zabytki, jako znaki wielokulturowości tych ziem, m.in. ratusz, Kościół p.w. św. Jana Chrzciciela, ruiny zamku krzyżackiego z XIV w. oraz dom królewski, stanowią ważne dziedzictwo kulturowe. Jednakże współczesna historia jest bodaj silniej naznaczona zmianami powojennymi, zwłaszcza brakiem ciągłości i identyczności tożsamości społecznej, wynikającym z napływowego charakteru ludności Ludność Stan ludności w Gminie Pisz na przestrzeni lat ulegał wahaniom, które w perspektywie krótkoterminowej nie pozwalają na sformułowanie jednoznacznych wniosków. O ile w latach liczba mieszkańców Gminy systematycznie rosła (największy przyrost był w 2011 roku o 379 osób), o tyle w 2012 roku nastąpił spadek liczby ludności, zarówno w całej Gminie jak i mieście Pisz. Warto nadmienić, iż podobna tendencja miała miejsce w województwie warmińsko-mazurskim, natomiast w powiecie piskim spadek liczby ludności nastąpił w latach 2010 i Jednocześnie, jak wynika z tabeli nr 2, na koniec 2012 roku tereny miejskie zamieszkiwało aż 69,9% mieszkańców całej Gminy\n17 Tabela 2. Liczba ludności w województwie warmińsko-mazurskim, powiecie piskim, Gminie Pisz oraz Piszu w latach Wyszczególnienie Województwo Powiat Gmina w tym miasto Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS. Analiza struktury demograficznej Gminy Pisz według płci wskazuje na utrzymującą się przewagę liczby kobiet nad mężczyznami, aczkolwiek wskaźnik kobiet na 100 mężczyzn systematycznie spada. Dla porównania, w 2008 roku przewaga liczby kobiet nad mężczyznami wynosiła 274 osoby, natomiast w 2012 roku 198 osób. Oznacza to, że w 2008 roku na 100 mężczyzn przypadały 102 kobiety, zaś w 2012 roku 101,4. Wykres 1. Liczba kobiet i mężczyzn w Gminie Pisz w latach mężczyźni kobiety Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS. Istotnymi czynnikami mającymi wpływ na tempo zmian liczby ludności Gminy Pisz są przyrost naturalny oraz migracje. Przyrost naturalny oznacza różnicę między liczbą urodzeń żywych a liczbą zgonów w danym okresie, a zatem może przyjmować wartość dodatnią lub ujemną. Kształtowanie się tego wskaźnika w gminie prezentuje tabela nr 3. Tabela 3. Przyrost naturalny w Gminie Pisz w latach Wyszczególnienie Urodzenia żywe Zgony ogółem Przyrost naturalny Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS. Od 2010 roku z powodu spadku liczby urodzeń oraz wzrostu liczby zgonów, przyrost naturalny w Gminie Pisz maleje. W 2012 roku po raz pierwszy osiągnął wartość ujemną. Należy przy tym podkreślić, iż dla miasta przyrost naturalny był bardziej niekorzystny niż dla całej Gminy, osiągając wartość -17. Opisane tendencje obrazuje współczynnik Przyrost naturalny na 1000 ludności. 17\n18 Tabela 4. Przyrost naturalny na 1000 ludności województwa warmińsko-mazurskiego, powiatu piskiego oraz Gminy Pisz w latach Wyszczególnienie Województwo 2,47 2,34 1,98 1,25 0,63 Powiat 2,13 3,19 1,79 0,74-0,22 Gmina 3,49 3,66 2,76 0,86-0,18 - w tym miasto 2,9 4,06 3,03-0,20-0,61 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS. Jednocześnie, w analizowanym okresie obserwowany jest odpływ mieszkańców z terenu Gminy Pisz. Według danych BDL GUS, saldo migracji wewnętrznych jest rokrocznie ujemne. Nie równoważy go saldo migracji zagranicznych, pomimo osiągania wartości dodatnich. Dla przykładu, w 2012 roku ogólne saldo migracji osiągnęło wartość -40. Coraz bardziej widoczny jest proces starzenia się społeczeństwa, charakteryzujący się przede wszystkim malejącym odsetkiem osób w wieku przedprodukcyjnym (dzieci i młodzież 0-17 lat), rosnącym odsetkiem mieszkańców w wieku produkcyjnym (mężczyźni lat; kobiety lat), a przede wszystkim dość dynamicznym wzrostem liczby osób w poprodukcyjnym okresie życia (mężczyźni: 65 lat i więcej; kobiety: 60 lat i więcej). Tendencja ta została przedstawiona na tabeli nr 5. Tabela 5. Ludność według ekonomicznych grup wieku w Gminie Pisz w latach Wyszczególnienie Ludność ogółem w wieku przedprodukcyjnym Ludność w wieku produkcyjnym Ludność w wieku poprodukcyjnym Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS. W ogóle ludności Gminy Pisz największy odsetek stanowią osoby w wieku produkcyjnym. Ich liczba wzrosła prawie o 3% z w 2008 roku do osób pięć lat później. Wyraźny był również wzrost liczby osób w wieku poprodukcyjnym z w 2008 roku do osób w 2012 roku (czyli o ponad 10% w stosunku do roku bazowego). Natomiast liczba dzieci i młodzieży w wieku 0-17 lat zmalała o ponad 8%. Jeszcze wyraźniej opisane tendencje widać w ujęciu procentowym na wykresie nr 2. Wykres 2. Odsetek ludności według ekonomicznych grup wieku w Gminie Pisz w latach ,0% 60,0% 63,5% 63,8% 64,0% 64,5% 64,4% 40,0% 20,0% 0,0% 22,5% 22,0% 21,5% 20,7% 20,4% 14,1% 14,3% 14,5% 14,8% 15,2% Ludność ogółem w wieku przedprodukcyjnym Ludność w wieku produkcyjnym Ludność w wieku poprodukcyjnym Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS. Jak widać, z roku na rok odsetek dzieci i młodzieży do 18 roku życia maleje, natomiast odsetek osób starszych w ogólnej liczbie mieszkańców Gminy rośnie. 18\n19 2.3. Warunki życia w Gminie Pojęcie jakości życia, jako jedno z kluczowych dla polityki społecznej, jest warunkowane przez szereg czynników, takich jak stan infrastruktury technicznej, dostęp do zatrudnienia, służby zdrowia, edukacji i kultury, rozwój branży handlu i usług czy poziom zaufania społecznego. Ze względu na wieloaspektowość zagadnienia, poniżej omówiono wybrane kwestie obrazujące warunki życia mieszkańców Gminy Pisz. Analizując kwestię jakości życia należy podkreślić, iż Pisz jako siedziba władz gminy i powiatu, różnych instytucji publicznych oraz firm, pełni dla lokalnej społeczności ważne funkcje: administracyjną, transportową, handlową, kulturalno-oświatową i medyczną. Jednocześnie dostępność usług społecznych wewnątrz Gminy jest zróżnicowana według kryterium zamieszkania: miasto tereny wiejskie Drogi i transport Gmina Pisz leży relatywnie daleko od krajowych i europejskich korytarzy transportowych. Jednak w przyszłości przez południowo-wschodni skraj powiatu (gmina Biała Piska) lub przy jego granicy, zgodnie z kilkoma analizowanymi wariantami, ma przebiegać Pan-Europejski korytarz transportowy TENT-1 potocznie zwany Via Baltica (droga ekspresowa 61) 17. W Piszu krzyżują się za to dwie drogi krajowe: droga nr 58 (Olsztynek Zgniłocha Jedwabno Szczytno Babięta Ruciane - Nida Pisz Biała Piska Szczuczyn) zaliczana do kategorii G drogi główne; droga nr 63 (Granica Państwa Węgorzewo Giżycko Pisz Kisielnica Łomża Zambrów Ceranów Sokołów Podlaski Siedlce Łuków Radzyń Podlaski Wisznice Sławatycze Granica Państwa) zaliczana do kategorii GP drogi główne ruchu przyspieszonego. Odległości od Pisza do większych miast wynoszą: 110 km do Olsztyna, 54 km do Ełku, 52 km do Giżycka, 49 km do Łomży 18. Poza drogami krajowymi znaczenie dla komunikacji lokalnej mają drogi powiatowe 19, m.in: Pisz Wiartel Turośl Karwica, Wiartel Ruciane - Nida, od drogi krajowej nr 63 do Białej Piskiej, a także drogi gminne o długości 133,5 km. Zdecydowana mniejszość z nich posiada powierzchnię utwardzoną lub ulepszoną. Należy jednak podkreślić, że Gmina Pisz przeprowadza systematycznie inwestycje w infrastrukturę polegające na budowie, przebudowie i remontach dróg, chodników, parkingów oraz oświetlenia drogowego 20. Na terenie Pisza działa komunikacja miejska, realizowana przez firmę Przewozy Pasażerskie K.M. w Piszu. Obejmuje ona swoim zasięgiem nie tylko miasto, ale również pobliskie miejscowości: Snopki, Maldanin, Jeglin, Łupki, Borki i Liski. Ponadto, w Piszu od 1994 roku, działa Trans-Kom PKS Sp. z o.o. Firma ta wykonuje licencjonowany krajowy transport drogowy osób. Regularna komunikacja autobusowa obejmuje swym zasięgiem teren powiatu piskiego i tereny przyległych powiatów województw warmińsko-mazurskiego i podlaskiego. Przez Gminę przebiega również sieć kolejowa linia 219 przechodzi przez stację Pisz i kursują nią pociągi osobowe do Ełku (przez Białą Piską, dwa bezpośrednie kursy dziennie w obie strony) oraz do Olsztyna (przez Ruciane-Nidę i Szczytno, dwa bezpośrednie kursy 17 Strategia Rozwoju Powiatu Piskiego , lipiec 2013, s Odległości do centrów miast obliczono na podstawie Polska atlas samochodowy, Wyd. Demart SA, Warszawa Na terenie Gminy Pisz nie przebiega żadna droga wojewódzka\n20 dziennie w obie strony). Ruch pasażerski na tej linii wznowiono (po ponad 10 latach przerwy) w 2010 roku dzięki staraniom samorządów Infrastruktura komunalna Do zasobów infrastruktury komunalnej zalicza się sieć wodociągową, kanalizacyjną oraz gazową, obsługującą gospodarstwa domowe i innych użytkowników w gminie. Zasobami infrastruktury komunalnej zarządza Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji Sp. z o.o., będące jednostką organizacyjną Gminy Pisz, która posiada w nim 100% udziałów. Na przestrzeni lat w Gminie nastąpił znaczny przyrost, liczonej w kilometrach, długości sieci wodociągowej o prawie 24%, a także sieci kanalizacyjnej o ponad 18%. Na koniec 2012 roku długość sieci wodociągowej w Gminie Pisz stanowiła 34,8% sieci w powiecie piskim, natomiast długość sieci kanalizacyjnej 40,7%. Tabela 6. Długość sieci wodociągowej i kanalizacyjnej (w kilometrach) w powiecie piskim oraz Gminie Pisz w latach Sieć wodociągowa w km Sieć kanalizacyjna w km Wyszczególnienie Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS. Powiat piski 361,1 363,0 374,6 385,4 436,9 Gmina Pisz 122,9 123,6 130,7 139,9 152,2 - w tym miasto 61,2 61,9 62,0 62,6 63,1 Powiat piski 246,1 247,6 259,4 268,5 305,7 Gmina Pisz 105,3 106,7 118,5 124,2 124,5 - w tym miasto 70,3 70,8 72,5 72,5 72,7 Warto nadmienić, iż w latach (brak danych za rok 2012) nastąpił w Gminie wzrost odsetka ludności korzystającej z sieci wodociągowej i kanalizacyjnej. Jednocześnie nieznacznie spadł procent mieszkańców korzystających z sieci gazowej. Tendencje te zaprezentowano na wykresie nr 3. Wykres 3. Odsetek mieszkańców Gminy Pisz korzystających z sieci wodociągowej, kanalizacyjnej i gazowej w latach ,6 86,4 86,4 69,5 70,9 72,4 49,6 49,2 48, Ludność w % ogółu ludności Gminy Pisz korzystająca z instalacji wodociągowej Ludność w % ogółu ludności Gminy Pisz korzystająca z instalacji kanalizacyjnej Ludność w % ogółu ludności Gminy Pisz korzystająca z instalacji gazowej Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS. 21 Strategia Rozwoju Powiatu Piskiego..., s\n21 Jak wynika z powyższego wykresu, odsetek mieszkańców Gminy Pisz, którzy korzystają z sieci wodociągowej był najwyższy i na koniec 2011 roku wynosił 86,4%. Odsetek mieszkańców korzystających z sieci kanalizacyjnej był niższy o 14 punktów procentowych, ale w badanym okresie odnotował wzrost o prawie 3 pkt. proc. do stanu 72,4%. Zatem dostęp do podstawowej infrastruktury komunalnej ma zdecydowana większość mieszkańców Gminy Pisz. Należy jednak dodać, iż na wsi odsetek mieszkańców z dostępem do sieci jest znacznie niższy niż w mieście. Na terenie Gminy działa jedna oczyszczalnia ścieków, której wielkość (przepustowość) według projektu wynosi m 3 /dobę. W 2012 roku skorzystało z niej ogółem mieszkańców, w tym osób zamieszkujących miasto oraz osób z terenów wiejskich. Oznacza to, że aż 86,6% ogółu ludności korzystającej z oczyszczalni zamieszkiwało miasto Pisz. Jednocześnie wg danych BDL GUS, na terenie Gminy w 2012 roku funkcjonowało zbiorników bezodpływowych (tzw. szamb), 3 oczyszczalnie przydomowe i 1 stacja zlewna Ochrona środowiska Ważnym obszarem wpływającym na jakość życia są działania na rzecz ochrony środowiska. Oprócz omówionej już infrastruktury komunalnej (sieć kanalizacyjna i oczyszczalnia ścieków), warto zwrócić uwagę na kwestię odpadów komunalnych oraz na ochronę przyrody i różnorodności biologicznej poprzez tworzenie obszarów prawnie chronionych. Interesujących danych dostarcza BDL GUS. Wybrane wskaźniki dotyczące gospodarki odpadami komunalnymi zaprezentowano w tabeli nr 7. Tabela 7. Wybrane wskaźniki dotyczące odpadów komunalnych w Gminie Pisz w latach Wyszczególnienie Zmieszane odpady zebrane w ciągu roku ogółem 8 263, , ,34 - w tym z gospodarstw domowych 7 284, , ,24 Odsetek budynków mieszkalnych objętych zbieraniem odpadów z gospodarstw domowych 93,3 91,7 93,5 Odpady z gospodarstw domowych przypadające na 1 mieszkańca 260,9 226,4 192,8 Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS. Jednocześnie w latach na terenie Gminy Pisz służby komunalne zlikwidowały 171 dzikich wysypisk. Podczas tych działań wywieziono 67 ton śmieci. W 2012 roku ,5 ha (czyli ponad 55% powierzchni Gminy) stanowiły obszary prawnie chronione, w tym: rezerwaty przyrody 691,7 ha parki krajobrazowe 9 270,0 ha obszary chronionego krajobrazu ,5 ha. Ponadto, na terenie Gminy znajdowało się 26 pomników przyrody Mieszkalnictwo Jak podaje BDL GUS, na przestrzeni lat liczba budynków mieszkalnych w Gminie Pisz wzrosła z do Wzrosła również liczba mieszkań ogółem, a także w podziale na miasto i obszary wiejskie, co zaprezentowano w tabeli nr 8 (z uwagi na brak nowszych danych, obejmuje ona lata ). 21\n22 Tabela 8. Zasoby mieszkaniowe w Gminie Pisz według lokalizacji Wyszczególnienie ogółem mieszkania mieszk powierzchnia użytkowa mieszkań m w mieście Pisz mieszkania mieszk powierzchnia użytkowa mieszkań m na wsi mieszkania mieszk powierzchnia użytkowa mieszkań m Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS. Przeciętna powierzchnia użytkowa mieszkań (w m 2 ) w przeliczeniu na mieszkanie oraz na osobę w Gminie Pisz w 2010 roku kształtowała się w sposób zbliżony do średniej wojewódzkiej oraz powiatowej. Należy podkreślić następujące kwestie: wskaźnik przeciętnej powierzchni użytkowej mieszkań w przeliczeniu na 1 mieszkanie wynosi dla Gminy Pisz 70,4 m 2 i jest wyższy zarówno od średniej wojewódzkiej (66,2 m 2 ) jak i średniej dla powiatu piskiego (67,5 m 2 ); wskaźnik przeciętnej powierzchni użytkowej mieszkań w przeliczeniu na 1 osobę wynosi dla Gminy Pisz 21,1 m 2 i jest nieznacznie wyższy od wskaźnika dla powiatu piskiego (21,0) zaś niższy niż średnia wojewódzka (22,0 m 2 ); przeciętna powierzchnia użytkowa mieszkań na terenach wiejskich Gminy Pisz jest wyższa niż w mieście zarówno w przeliczeniu na 1 mieszkanie jak i na 1 osobę. Wykres 4. Przeciętna powierzchnia użytkowa mieszkań (w m 2 ) w 2010 roku Pisz - obszar wiejski 22,0 82,4 Pisz - obszar miejski Gmina Pisz Powiat piski Województwo warmińsko-mazurskie 20,8 21,1 21,0 22,0 66,2 70,4 67,5 66,2 0,0 20,0 40,0 60,0 80,0 100,0 na 1 osobę na 1 mieszkanie Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS. Jednocześnie, jak wynika z danych BDL GUS, w latach w Gminie Pisz oddano do użytku 521 nowych mieszkań. Informacja ta stanowi cenne źródło wiedzy o dynamice lokalnej gospodarki, a także o przemianach jakości życia mieszkańców. Ponadto warto przyjrzeć się danym GUS na temat wyposażenia mieszkań w instalacje techniczno-sanitarne. W 2010 roku na terenie Pisza zaledwie 0,2% mieszkań nie posiadało 22\n23 podłączenia do wodociągu, zaś 1,7% nie było wyposażonych w łazienkę. W miejscowościach wiejskich odsetek ten był wyższy, ponieważ podłączenia do wodociągu nie posiadało 9,6% mieszkań, zaś 17,1% nie miało łazienki. W 2010 roku centralne ogrzewanie posiadało 94,2% mieszkań w Piszu oraz 68,6% mieszkań na terenach wiejskich Gminy. Analizując kwestie mieszkalnictwa, należy podkreślić, iż z roku na rok zmniejsza się liczba mieszkań w zasobie komunalnym gminy, natomiast liczba mieszkań socjalnych pozostaje bez zmian. Dane na ten temat ujęto w tabeli nr 9. Tabela 9. Zasoby mieszkaniowe Gminy Pisz w latach Wyszczególnienie Liczba mieszkań w zasobie gminy Liczba wniosków złożonych na mieszkanie z zasobów gminy Liczba mieszkań socjalnych (lokali) Liczba wniosków złożonych na mieszkanie socjalne Źródło: opracowanie własne na podstawie Oceny zasobów pomocy społecznej na rok 2012 dla gminy Pisz. W latach regularnie wzrasta liczba składanych przez mieszkańców wniosków o przyznanie mieszkania komunalnego. Ponadto, na wysokim poziomie, kilkukrotnie przekraczającym możliwości infrastrukturalne, jakimi dysponuje Gmina, utrzymuje się liczba podań o przyznanie lokalu socjalnego. Warto zwrócić uwagę również na liczbę i wysokość wypłacanych dodatków mieszkaniowych, a także stan zaległości w opłatach oraz postępowania eksmisyjne z lokali, będących w zasobie Gminy. Dodatki mieszkaniowe stanowią dopłatę do kosztów utrzymania mieszkania lub domu dla osób/rodzin spełniających określone ustawowo kryteria dochodowe 22. Ich wypłata jest zadaniem własnym gminy. Skala wsparcia obrazuje w pewnym sensie poziom zamożności mieszkańców. Tabela 10. Dodatki mieszkaniowe wypłacone w Gminie Pisz w latach Wyszczególnienie liczba świadczeń kwota dodatków ogółem (w zł) Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS. W 2011 roku (brak nowszych danych) z opłatami za mieszkania będące w zasobach Gminy Pisz zalegało 234 najemców, w tym 90 zaległości było ponad 3-miesięcznych. Wysokość zaległości wynosiła 278,6 tys. zł. W tym samym roku w sądach toczyło się 9 postępowań o eksmisję, z tego 7 z powodu zaległości w opłatach, zaś 15 eksmisji orzeczono (wszystkie z powodu zaległości w opłatach za mieszkanie) Opieka zdrowotna Zasadniczym elementem opieki zdrowotnej w Polsce są obecnie lekarze pierwszego kontaktu, realizujący podstawową opieką zdrowotną (POZ). Zawiera się w niej leczenie oraz profilaktyka chorób, rehabilitacja, orzekanie o stanie zdrowia, a także zapewnienie pacjentom opieki pielęgniarki środowiskowej oraz położnej. POZ może działać jako niepubliczny zakład opieki zdrowotnej (NZOZ) firma prywatna; samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej (SPZOZ) jednostka państwowa lub podległa jednostkom samorządu terytorialnego albo jako indywidualna lub grupowa praktyka lekarska. 22 Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o dodatkach mieszkaniowych. 23\n24 W sytuacji, gdy POZ ma podpisany kontrakt z NFZ, usługi przez niego świadczone są bezpłatne dla osób ubezpieczonych. Ponadto, w krajowym systemie opieki zdrowotnej przewiduje się szereg innych rodzajów świadczeń, np. ambulatoryjną opiekę specjalistyczną, leczenie szpitalne, ratownictwo medyczne, leczenie uzdrowiskowe. Biorąc pod uwagę powyższe, analizując stan opieki zdrowotnej w Piszu warto przyjrzeć się ogólnodostępnym danym na poziomie gminy (w szczególności GUS), o ile to możliwe porównując je z danymi dla powiatu i województwa. Informator o umowach zawartych przez Warmińsko-Mazurski Oddział NFZ w zakresie podstawowej opieki zdrowotnej podaje liczbę 21 kontraktów zawartych przez 12 świadczeniodawców w Piszu w 2012 roku 23. Większość POZ mieściło się przy ulicy Sienkiewicza 4. Brak praktyk na terenie wsi. Według BDL GUS dla Gminy, lekarze pierwszego kontaktu udzielili w 2012 roku łącznie porad, co daje ponad 3,3 porady na 1 mieszkańca w ciągu roku. To samo źródło podaje, iż w ramach ambulatoryjnej opieki zdrowotnej w gminie działało 18 przychodni, czyli ponad 6 placówek w przeliczeniu na 10 tys. ludności. Średnia ta jest identyczna jak dla powiatu piskiego oraz województwa. W analizowanym okresie przychodnie w Piszu udzieliły porad, czyli ponad 4,6 porady na 1 mieszkańca. Ponadto, w 2012 roku w Piszu mieściło się pięć gabinetów stomatologicznych mających podpisany kontrakt z NFZ. Ważny element ponadlokalnego systemu opieki zdrowotnej stanowi Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Szpital Powiatowy w Piszu, będący jednostką organizacyjną Powiatu Piskiego. Szpital składa się z następujących oddziałów: Izba Przyjęć, Oddział Chirurgii Ortopedyczno-Urazowej, Oddział Neonatologiczny, Oddział Położniczo- Ginekologiczny, Oddział Chirurgii Ogólnej, Oddział Wewnętrzny, Oddział Dziecięcy, Oddział Anestezjologii i Intensywnej Terapii, Oddział Zakaźny, Oddział Medycyny Paliatywnej. Przy szpitalu powiatowym działa ponadto 16 poradni specjalistycznych 24. Jednocześnie według BDL GUS, w 2012 roku na terenie miasta działało 8 aptek, które zatrudniały 11 magistrów farmacji. Wskaźnik ludności na 1 aptekę ogólnodostepną w Gminie Pisz wyniósł i był niższy zarówno od wskaźnika powiatowego (3 872) jak i wojewódzkiego (3 739), co świadczy o względnie lepszej dostępności aptek dla mieszkańców Gminy Oświata Do zadań własnych gminy, zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 8 ustawy o samorządzie gminnym, należy zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty w zakresie edukacji. Realizując zadania ustawowe Gmina Pisz prowadzi placówki oświatowe na poziomie przedszkolnym, podstawowym i gimnazjalnym. Zgodnie z obowiązującym obecnie prawem każde dziecko w wieku pięciu lat ma obowiązek edukacji przedszkolnej. Wszystkie dzieci w tym wieku (niezależnie od tego czy uczestniczyły wcześniej w wychowaniu przedszkolnym) mają obowiązek rozpocząć roczne przygotowanie przedszkolne w przedszkolu, oddziale przedszkolnym zorganizowanym w szkole podstawowej lub w innej formie wychowania przedszkolnego. Natomiast wszystkie dzieci sześcioletnie urodzone w latach 2006 i 2007, które zgodnie z decyzją rodziców nie rozpoczęły nauki w szkole w wieku sześciu lat, nadal uczęszczają do przedszkoli, oddziałów przedszkolnych w szkołach lub innych form (w ich przypadku przygotowanie przedszkolne trwa dwa lata)\n25 Wychowanie przedszkolne w Gminie Pisz w 2012 roku było prowadzone przez przedszkole samorządowe, 10 oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych, 5 zespołów wychowania przedszkolnego oraz 1 punkt przedszkolny. Dane na temat liczby miejsc oraz liczby dzieci uczęszczających (z podziałem na płeć i wiek) zaprezentowano w tabeli nr 11. Tabela 11. Liczba placówek oraz dzieci objętych wychowaniem przedszkolnym w Gminie Pisz w 2012 r. Wyszczególnienie Przedszkola Oddziały przedszkolne w szkołach podstawowych Zespoły wychowania przedszkolnego Punkty przedszkolne Liczba placówek Liczba miejsc Liczba dzieci w tym liczba dziewczynek Dzieci w wieku 2 lat i młodsze Dzieci w wieku 3-5 lat Dzieci 6-letnie Dzieci w wieku 7 lat i starsze Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS. Do przedszkoli i innych form edukacji przedszkolnej w 2012 roku uczęszczało 62 dzieci najmłodszych w wieku 2 lat i mniej, 585 dzieci w wieku 3-5 lat oraz 226 dzieci 6-letnich i 1 dziecko starsze. Warto przeanalizować kształtowanie się wskaźnika odsetek dzieci w wieku 3-5 lat objętych wychowaniem przedszkolnym dla Gminy Pisz na przestrzeni lat , który pokazuje faktyczną dostępność opieki i wychowania przedszkolnego. Pod uwagę nie bierze się dzieci sześcioletnich, z uwagi na ich obligatoryjne uczęszczanie do przedszkola lub szkoły podstawowej. Wykres 5. Odsetek dzieci w wieku 3-5 lat objętych wychowaniem przedszkolnym w Gminie Pisz w latach ,0 90,0 80,0 70,0 60,0 50,0 40,0 30,0 20,0 10,0 0,0 83,0 85,8 76,2 58,7 66,1 62,7 57,7 60,2 42,9 45,9 27,6 13,8 11,7 19,1 10, Gmina Pisz w tym miasto w tym obszary wiejskie Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS. 25\n26 Ogółem w miastach na wsi Jak wynika z wykresu nr 5, w Gminie Pisz od 2008 do 2011 roku systematycznie wzrastał odsetek dzieci w wieku 3-5 lat objętych wychowaniem przedszkolnym, osiągając najwyższą wartość 62,7% w 2011 roku (wzrost o prawie 20 pkt. proc. względem 2008 roku). Natomiast w 2012 roku zaobserwowano tendencję spadkową (o 2,5 pkt. proc.). Należy jednak podkreślić, iż odmiennie kształtował się wskaźnik dla miasta i obszarów wiejskich Gminy. W Piszu tendencja odpowiada wskaźnikowi dla całej Gminy. Natomiast na terenach wiejskich odsetek dzieci w wieku 3-5 lat objętych wychowaniem przedszkolnym początkowo malał, osiągając najniższą wartość w 2010 roku (spadek o 3,8 pkt. proc. w stosunku do 2008 roku), aby w następnych dwóch latach bardzo dynamicznie rosnąć do wartości 27,6%. Jest to pozytywna tendencja, aczkolwiek i tak powinno niepokoić duże zróżnicowanie dostępności opieki i wychowania przedszkolnego w mieście i na wsi. Wykres 6. Odsetek dzieci w wieku 3-5 lat objętych wychowaniem przedszkolnym w 2012 roku w województwie warmińsko-mazurskim, powiecie piskim i Gminie Pisz Gmina Powiat Województwo Gmina Powiat Województwo Gmina Powiat Województwo Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS. 27,6 28,3 Dodatkowo porównano odsetek 0 dzieci 20 w wieku lat objętych 60 wychowaniem przedszkolnym w 2012 roku w Gminie ze średnią wojewódzką oraz średnią dla powiatu piskiego. Należy podkreślić, iż przedmiotowy wskaźnik jest bardzo zbliżony do regionalnego, a także wyraźnie wyższy (aż o 5,3 pkt. proc.) od powiatowego. Wykres nr 6 pokazuje zarazem, iż odsetek dzieci w wieku 3-5 lat zamieszkujących tereny miast objętych wychowaniem przedszkolnym jest w Gminie Pisz wyższy od średniej dla powiatu, zaś niższy od średniej wojewódzkiej. Natomiast odsetek dzieci objętych wychowaniem przedszkolnym na terenach wiejskich w Gminie jest niższy zarówno od wskaźnika regionalnego jak i powiatowego. Według danych BDL GUS, edukację na poziomie podstawowym i gimnazjalnym w Gminie Pisz realizowało w 2012 roku 19 placówek. Gmina Pisz prowadziła 11 z nich, pozostałe były jednostkami organizacyjnymi samorządu powiatu, organizacji pozarządowych i kościelnych oraz innych podmiotów. W szkołach podstawowych (bez specjalnych) było łącznie 89,25 oddziałów 26, w których uczyło się uczniów, w tym 832 dziewczynki. Przez Gminę Pisz prowadzona była zdecydowana większość blisko 89% oddziałów w SP, do których uczęszczało dzieci. W oddziałach specjalnych, integracyjnych, ogólnodostępnych 36,7 54,9 60,2 60,4 76,2 75,1 79,0 26 Oddział to podstawowa jednostka organizacyjna szkoły. W szkole oddział stanowi grupa uczniów pobierających naukę w tej samej klasie. Dodatkowym wyróżnikiem oddziału może być specyficzny skład grupy uczniów (oddział: specjalny, integracyjny, ogólnodostępny) lub program nauczania (oddział: dwujęzyczny, przysposabiający do pracy). Źródło: 26\n27 uczyło się 20 dzieci, w tym 7 dziewczynek. Jedno dziecko niepełnosprawne miało indywidualny tok nauczania. Natomiast w szkole specjalnej (SOSW w Łupkach) działał jeden oddział, w którym naukę pobierało 14 dzieci, w tym 4 dziewczynki. Tabela 12. Wykaz szkół podstawowych i gimnazjalnych na terenie Gminy Pisz w 2012 roku Lp. Nazwa placówki Organ prowadzący 1 Szkoła Podstawowa nr 1 im. Mikołaja Kopernika w Piszu Gmina Pisz 2 Szkoła Podstawowa nr 2 im. Henryka Sienkiewicza w Piszu Gmina Pisz 3 Szkoła Podstawowa im. Ks. Jerzego Popiełuszki w Liskach Gmina Pisz 4 Szkoła Podstawowa w Hejdyku Gmina Pisz 5 Szkoła Podstawowa w Kotle Dużym Gmina Pisz 6 Szkoła Podstawowa w Jeżach Gmina Pisz 7 Szkoła Podstawowa w Trzonkach Gmina Pisz 8 Gimnazjum nr 1 im. Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego w Piszu Gmina Pisz 9 Szkoła Podstawowa Nr 1 w Piszu - Szkoła Filialna w Snopkach Gmina Pisz 10 Gminny Zespół Szkół im. Papieża Jana Pawła II w Piszu, w ramach którego działają: Szkoła Podstawowa nr 4 im. Papieża Jana Pawła II w Piszu 11 Gimnazjum nr 2 w Piszu Samorządowe Gimnazjum Publiczne przy Zespole Szkół nr 1 w Piszu Specjalna Szkoła Podstawowa przy Specjalnym Ośrodku Szkolno- Wychowawczym w Łupkach Gimnazjum Specjalne przy Specjalnym Ośrodku Szkolno- Wychowawczym w Łupkach 15 Ogólnokształcąca Szkoła Muzyczna I stopnia w Piszu 16 Gimnazjum przy Zespole Szkół Katolickich im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Piszu 17 Publiczna Szkoła Podstawowa w Uścianach Gmina Pisz Powiat Piski Powiat Piski Powiat Piski Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego Stowarzyszenie Rodzin Katolickich im. Maksymiliana Marii Kolbego w Piszu Społeczno-Oświatowe Stowarzyszenie Pomocy Pokrzywdzonym i Niepełnosprawnym Edukator w Łomży 18 Prywatne Gimnazjum w Piszu Centrum Edukacji w Piszu 19 Niepubliczne Gimnazjum w Piszu Źródło: opracowanie własne. Zakład Doskonalenia Zawodowego w Białymstoku W szkołach gimnazjalnych w 2012 roku było 47 oddziałów (25 w placówkach prowadzonych przez Gminę), w których uczyły się osoby, z czego 486 stanowiły dziewczęta. Natomiast w gimnazjum specjalnym były 3 oddziały i 40 uczniów. W 2012 roku w szkołach podstawowych i gimnazjach było zatrudnionych (w pełnym i niepełnym wymiarze) łącznie 222,75 nauczycieli w przeliczeniu na pełne etaty. Daje to 12,7 ucznia na jeden etat nauczycielski. Jednym z podstawowych wskaźników stosowanych do badania poziomu edukacji jest wskaźnik skolaryzacji, pokazujący odsetek osób uczących się, obliczany w stosunku do liczby ludności w określonym przedziale wiekowym, według podziału na odpowiednie etapy 27\n28 kształcenia. W 2012 roku współczynniki solaryzacji wynosiły 98,02% dla szkół podstawowych i 104,17% dla gimnazjów. Dane dla regionu, powiatu i Gminy zaprezentowano na wykresie nr 7. Wykres 7. Wskaźniki skolaryzacji brutto na poziomie szkoły podstawowej (SP) i gimnazjum (Gimn) dla województwa warmińsko-mazurskiego, powiatu piskiego i Gminy Pisz w latach ,00 106,00 104,00 102,00 100,00 98,00 96,00 94, Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS. SP - województwo SP - powiat piski SP - Gmina Pisz Gimn - województwo Gimn - powiat piski Gimn - Gmina Pisz Należy podkreślić, iż stopa skolaryzacji, liczona zarówno dla szkół podstawowych jak i gimnazjów w Gminie Pisz, na przestrzeni lat była regularnie wyższa niż analogiczne wskaźniki dla województwa i powiatu. W 2012 roku w komputery z dostępem do Internetu przeznaczone do użytku uczniów wyposażonych było 81,8% szkół podstawowych (bez specjalnych) oraz 66,7% gimnazjów (bez specjalnych) w Gminie Pisz. Średnio na 1 taki komputer przypadało 10,8 uczniów w SP i 13,6 w gimnazjach. Na terenie Pisza znajdują się siedziby 11 szkół ponadgimnazjalnych dla młodzieży i osób dorosłych, m.in: I i II Liceum Ogólnokształcące; Zespół Szkół Zawodowych (zapewniający edukację w zasadniczej szkole zawodowej oraz technikum m.in. na kierunkach technik ekonomista, technik budownictwa, hotelarstwa, mechanik pojazdów samochodowych); Katolickie Liceum Ogólnokształcące (przy Zespole Szkół Katolickich im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Piszu); Prywatne Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych w Piszu; Studium Policealne Mentor w Piszu; Szkoła Policealna dla Dorosłych Zakładu Doskonalenia Zawodowego w Białymstoku z siedzibą w Piszu; Zespół Placówek Kształcenia Ustawicznego. Szkoły ponadgimnazjalne w 2012 roku prowadziły łącznie 72 oddziały, w których uczyło się uczniów, w tym kobiet (51,2% ogółu). Natomiast absolwentami szkół ponadgimnazjalnych zostały 603 osoby, w tym 355 kobiet (58,9% ogółu). Najwięcej osób uczęszczało do liceów ogólnokształcących i techników. Zauważalna była przy tym tendencja, że więcej mężczyzn niż kobiet uczy się w ZSZ i liceach dla dorosłych. 28\n29 Natomiast zdecydowanie więcej kobiet niż mężczyzn uczęszcza do szkół policealnych (79,4% uczniów to kobiety), a także do liceów ogólnokształcących i profilowanych (prawie 60%). Nie zaskakuje zatem, iż placówki te ukończyło w 2012 roku więcej kobiet, które stanowiły odpowiednio 78,1, 63,6 i 65,5% ogółu absolwentów. Natomiast ciekawostką może być fakt, że absolwentami ZSZ zostały aż w 56,9% kobiety, również licea dla dorosłych skończyło więcej kobiet niż mężczyzn. Większy odsetek mężczyzn wśród absolwentów dotyczył natomiast techników oraz liceów uzupełniających. Liczba placówek Tabela 13. Szkoły ponadgimnazjalne, ich uczniowie i absolwenci w Gminie Pisz w 2012 roku Zasadnicze szkoły zawodowe Liceum profilowane Technikum Liceum ogólnokszt. LO dla dorosłych Licea uzupełniające dla dorosłych Szkoły policealne Oddziały Uczniowie w tym kobiety Absolwenci w tym kobiety Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS. W 2012 roku do egzaminu maturalnego przystąpiło 87 absolwentów szkół ponadgimnazjalnych zawodowych oraz 210 absolwentów liceów ogólnokształcących. Świadectwo dojrzałości otrzymały odpowiednio 69 i 204 osoby. Warto jeszcze wspomnieć, iż w komputery z dostępem do Internetu przeznaczone do użytku uczniów wyposażone było 100% techników i liceów ogólnokształcących oraz 33,3% szkół zawodowych. Na 1 komputer przypadało odpowiednio 4,45; 6,97 oraz 8,57 uczniów Kultura i sport Gmina Pisz prowadzi trzy instytucje kultury: PDK, MGBP oraz MZP wszystkie z siedzibą w Piszu. PDK animuje, inspiruje i wspiera społeczną aktywność kulturalną w mieście i Gminie. Budynek PDK dysponuje szerokim zapleczem w postaci: sali muzycznej, sali baletowej, sali teatralnej, sali zajęć rekreacyjnych, sali małych form, pracowni plastycznej, sali oświatowej, sali rekreacyjno-zabawowej, galerii Na piętrze (hol I piętra), a także sali widowiskowej, posiadającej scenę ze sterowanym oświetleniem, panoramiczny ekran kinowy oraz widownię na 252 miejsca siedzące. Ponadto, w otoczeniu budynku PDK znajduje się amfiteatr z zadaszoną sceną oraz widownią na ok. 700 miejsc siedzących. Obiekty PDK są częściowo przystosowane dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich 27. Według danych BDL GUS, dom kultury zorganizował w 2012 roku 72 imprezy, w których wzięło udział osób. Najwięcej, bo ok osób, uczestniczyło w występach artystów i zespołów zawodowych (9 imprez w roku) oraz seansach filmowych (1 100 osób wzięło udział w 11 seansach). Sporym zainteresowaniem cieszyły się również występy zespołów amatorskich, prelekcje, spotkania, wykłady oraz imprezy turystyczne i sportowo-rekreacyjne. Według tego samego źródła, w 2009 roku w Piszu działało 21 zespołów artystycznych, natomiast ich liczba w 2012 roku wzrosła do 52, czyli ponad dwukrotnie. Jednocześnie\n30 w badanym okresie ponad trzykrotnie wzrosła liczba członków zespołów ze 184 do 582 osób. Tabela nr 14 zawiera wyszczególnienie wg rodzajów zespołów artystycznych oraz liczbę ich uczestników. Tabela 14. Zespoły artystyczne w Gminie Pisz w latach 2009 i 2012 Wyszczególnienie zespoły członkowie zespoły członkowie ogółem teatralne muzyczne - instrumentalne wokalne i chóry folklorystyczne (ludowe, pieśni i tańca, kapele) taneczne Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS. Należy nadmienić, że w PDK znajduje się Punkt Informacji Turystycznej, który udziela bezpłatnych informacji turystycznych (osobiście, telefonicznie, listownie, za pomocą poczty elektronicznej) dotyczących Gminy Pisz w zakresie znalezienia zakwaterowania, wyżywienia, informacji o zabytkach, miejscach wartych zobaczenia, odbywających się imprezach. W ramach struktury organizacyjnej PDK działa również Piski Uniwersytet Trzeciego Wieku, wypełniający zadania w zakresie organizowania różnorodnych form ustawicznego kształcenia aktywizacji intelektualnej i fizycznej osób starszych (emerytów i rencistów oraz osób długotrwale bezrobotnych). Zajęcia w uniwersytecie są prowadzone w większości na zasadach wolontariatu 28. Ponadto, od lutego 2011 roku w świetlicy wiejskiej w Kociołku Szlacheckim działa Centrum Kulturalno-Społeczne, które organizuje imprezy okolicznościowe, zajęcia plastyczne i kulinarne, szkolenia i inne działania adresowane do lokalnej społeczności. Drugą ważną instytucją kultury jest MGBP, która prowadzi działania na rzecz mieszkańców Gminy i całego powiatu (na mocy porozumienia z dnia 30 kwietnia 2008 roku zawartego pomiędzy Zarządem Powiatu Pisz a Gminą Pisz). W skład placówki wchodzą: Wypożyczalnia dla dzieci; Czytelnia dla dzieci; Wypożyczalnia dla dorosłych; Czytelnia dla dorosłych; Sala komputerowa (13 stanowisk komputerowych z bezpłatnym dostępem do Internetu); Filie w Jeżach oraz w Hejdyku; Dziewięć Punktów Bibliotecznych w: Kotle Dużym, Liskach, Trzonkach, Turośli, Uścianach, Zdorach, Rostkach, Karpie oraz Ośrodku-Szkolno Wychowawczym w Łupkach. Piska biblioteka to nie tylko książnica, gromadząca i udostępniająca książki i czasopisma (także w formie nowych źródeł informacji i form jej prezentacji), ale również centrum\n31 kultury, komunikacji społecznej i informacji 29. Obiekty MGBP są przystosowane dla osób poruszających się na wózkach inwalidzkich. Według BDL GUS, gminna biblioteka publiczna posiadała w 2012 roku księgozbiór składający się z woluminów, z którego korzystało czytelników (stanowiących zaledwie nieco ponad 10% mieszkańców). Odnotowano wypożyczeń na zewnątrz, co daje średnio 19,7 wypożyczeń na 1 czytelnika oraz 1,9 wypożyczenia na 1 mieszkańca. W Piszu znajduje się ponadto siedziba jednej z sześciu w województwie filii Warmińsko- Mazurskiej Biblioteki Pedagogicznej. Księgozbiór biblioteki liczy ok. 28 tys. woluminów książek i roczników czasopism. Biblioteka pedagogiczna, oprócz podstawowych zadań statutowych, zapewnia również: wsparcie nauczycieli w prowadzeniu zajęć dydaktycznych, gromadząc i udostępniając książki oraz inne pomoce metodyczne, a także promując ich dorobek w bibliotece; pomoc i instruktaż bibliotekarzom szkolnym oraz spotkania samokształceniowe i warsztaty we współpracy z ODN; organizuje i prowadzi działalność edukacyjną i kulturalną, w szczególności otwarte zajęcia edukacyjne, lekcje biblioteczne, wystawy i spotkania autorskie 30. Jak już wspomniano, Gmina prowadzi również MZP. Zbiory muzeum obejmują bogatą kolekcję fauny i flory występującej w Puszczy Piskiej (ekspozycja stała) oraz pamiątki archeologiczne, etnograficzne, historyczne. Wśród nich zabytki XVIII wiecznego piśmiennictwa mazurskiego, książki z drukarni staroobrzędowców, stare zdjęcia Ziemi Piskiej. W części historycznej organizowane są ekspozycje czasowe, a także cykl Spotkań Muzealnych z udziałem historyków, pisarzy i ludzi kultury 31. Według BDL GUS, w 2012 roku muzeum odwiedziło osób. Istotnym obszarem aktywności ludzkiej są kultura fizyczna i sport. W latach w Gminie Pisz władze przeprowadziły kilka inwestycji mających na celu zwiększenie dostępu do infrastruktury sportowej, m.in. wybudowano salę gimnastyczną przy Szkole Podstawowej Nr 2 w Piszu, a także Moje boisko Orlik przy ul. Mickiewicza w Piszu. W rejestrze REGON na koniec 2012 roku figurowało siedemnaście organizacji pozarządowych działających w obszarze kultury fizycznej i sportu, posiadających swoją siedzibę na terenie Gminy Pisz: 1) Towarzystwo Sportowe Koszykówki Roś w Piszu; 2) Klub Sportowy Mazur ; 3) Gminne Zrzeszenie Ludowe Zespoły Sportowe; 4) Międzyzakładowy Ludowy Klub Sportowy Wikingowie w Piszu; 5) Międzyszkolny Klub Sportowy Roś ; 6) Uczniowski Klub Żeglarski w Piszu; 7) Piskie Towarzystwo Brydża Sportowego Pisa; 8) Ludowy Uczniowski Klub Sportowy Roś w Piszu; 9) Międzyszkolny Uczniowski Klub Sportowy Piłeczka w Piszu; 10) Ludowy Uczniowski Klub Sportowy Huragan w Piszu; 11) Stowarzyszenie Kultury Fizycznej Dragon-Pisz ; 12) Stowarzyszenie Kultury Fizycznej Seba-Sport ; 13) Piskie Stowarzyszenie Strzelców Sportowych Strzelec ; 14) Stowarzyszenie Powiatowa Akademia Sportu i Rekreacji ; 15) Uczniowski Klub Żeglarski Cadet; 16) Towarzystwo Narciarskie Biegówki-Wiartel ;\n32 17) Ludowy Uczniowski Klub Sportowy Bobry w Kotle Dużym. Jednocześnie BDL GUS podaje, iż w 2012 roku w Gminie działało 6 klubów sportowych prowadzących 10 sekcji sportowych, których członkami było 339 osób. Status ćwiczących posiadały 324 osoby, w tym 73,8% mężczyzn. Zdecydowaną większość, bo aż 84,3% ćwiczących, stanowiły osoby do 18 roku życia. Ważną rolę w zakresie upowszechniania kultury fizycznej i sportu odgrywa MGOSiR, będący zakładem budżetowym Gminy. Ośrodek zarządza obiektami znajdującymi się na terenie gminy, w szczególności: a) Stadionem Miejskim w Piszu przy ul. Mickiewicza; b) Pływalnią Miejską w Piszu przy ul. Kwiatowej; c) Plażą Miejską w Piszu przy Al. Turystów; d) kompleksem sportowym Moje boisko Orlik Wynagrodzenia Jednym z wyznaczników warunków życia jest poziom wynagrodzeń pracowników w lokalnej gospodarce. W badaniach statystycznych statystyki publicznej stosuje się pojęcie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia brutto 32. GUS publikuje dane na temat przeciętnego wynagrodzenia dla kraju, województw oraz powiatów. Wskaźnik ten należy oczywiście rozpatrywać w kontekście innych parametrów, takich jak koszty życia, dostępność usług medycznych, edukacji itd. Daje on jednak pewien pogląd na sytuację społecznoekonomiczną. Według danych GUS za 2012 rok, przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w Polsce wynosiło zł, w województwie warmińsko-mazurskim zł, natomiast w powiecie piskim zł. A zatem przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto w relacji do średniej krajowej wynosiło: dla regionu 84,1%, zaś dla powiatu 81,2% Dochody i wydatki budżetu Gminy Stan finansów gminy, wyrażający się przede wszystkim wysokością dochodów, wydatków oraz wynikiem finansowym budżetu JST, przekłada się na poziom życia. W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, że im większe są wpływy do budżetu gminy, tym więcej środków można przeznaczyć na inwestycje w infrastrukturę techniczną, społeczną i mieszkaniową, a także zaspokajanie różnorodnych potrzeb edukacyjnych, zdrowotnych czy kulturalnych mieszkańców. W praktyce, trudność w gospodarowaniu wynika głównie stąd, że zasoby finansowe są ograniczone, zaś potrzeby społeczne praktycznie nieograniczone. Na podstawie analizy dochodów i wydatków Gminy Pisz w latach należy stwierdzić, iż występuje brak równowagi budżetowej w postaci deficytu, ponieważ istnieją wydatki nie mające odpowiedniego pokrycia w dochodach. Kwestię tę obrazuje tabela nr 15. Tabela 15. Dochody i wydatki budżetu Gminy Pisz w latach Wyszczególnienie Dochody budżetu w tys. zł , , ,8 Wydatki budżetu w tys. zł , , ,2 Wynik w tys. zł , , ,4 32 Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto to stosunek sumy wynagrodzeń osobowych brutto, honorariów wypłaconych niektórym grupom pracowników za prace wynikające z umowy o pracę, wypłat z tytułu udziału w zysku lub w nadwyżce bilansowej w spółdzielniach oraz dodatkowych wynagrodzeń rocznych dla pracowników jednostek sfery budżetowej do przeciętnej liczby zatrudnionych w danym okresie; po wyeliminowaniu osób wykonujących pracę nakładczą oraz zatrudnionych za granicą; źródło: 32\n33 Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS. Deficyt budżetowy Gminy wyrażony w liczbach bezwzględnych waha się w przedziale od ponad 11,6 do ponad 14,3 mln zł. Zauważalna jest jednak pozytywna tendencja, spada bowiem relacja wysokości deficytu do dochodów gminy. W 2010 roku deficyt stanowił 19,1% dochodów, w ,7%, natomiast w 2012 roku 14,9%. Źródłem dochodów Gminy Pisz w 2012 roku były: w 48,1% dochody własne, przede wszystkim udział w podatku dochodowym od osób fizycznych (PIT) oraz podatek od nieruchomości; w 29,4% subwencja ogólna, w tym przede wszystkim subwencja oświatowa; w 22,5% dotacje celowe oraz dotacje w ramach programów finansowanych z udziałem środków europejskich, które służą realizacji konkretnych projektów. Gmina ma wpływ tylko na niektóre ze źródeł dochodów. Od władz zależy wysokość dochodów ze sprzedaży majątku, jak również wysokość podatków lokalnych. Inne dochody, jak np. udział w podatkach PIT i CIT, zależą od samorządu pośrednio, ponieważ gmina otrzymuje stałą część podatków odprowadzanych do budżetu państwa. Oznacza to, że dochody gminy są wprost proporcjonalne do liczby mieszkańców oraz firm mających swoją siedzibę na terenie gminu, a także poziomu zamożności obywateli oraz zyskowności podmiotów gospodarczych. Struktura wydatków Gminy Pisz w 2012 roku obejmowała wydatki bieżące (80,6%) oraz majątkowe (19,4%). Te drugie mają na celu podnoszenie wartości majątku gminy poprzez zakupy, remonty, budowę infrastruktury itp. Inny podział wydatków budżetu gminy, zgodnie z zasadami zdefiniowanymi w ustawie o finansach publicznych, obejmuje działy określające rodzaj działalności. Strukturę wydatków gminy zaprezentowano na poniższym wykresie. Wykres 8. Struktura wydatków Gminy Pisz w tys. zł w 2012 roku według działów Pozostałe Bezpieczeństwo publiczne i ochrona przeciwpożarowa Działalność usługowa Ochrona zdrowia Kultura fizyczna Edukacyjna opieka wychowawcza Obsługa długu publicznego Transport i łączność Turystyka Gospodarka komunalna i ochrona środowiska Kultura i ochrona dziedzictwa narodowego Gospodarka mieszkaniowa Rolnictwo i łowiectwo Administracja publiczna Pomoc społeczna i pozostałe zadania z zakresu polityki Oświata i wychowanie 4,60 367,60 437,90 572, , , , , , , , , , , , ,80 Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS\n34 Wyraźna większość wydatków Gminy (32,8%) została przeznaczona na dział Oświata i wychowanie, w ramach którego mieszczą się m.in. koszty prowadzenia przedszkoli, szkół podstawowych i gimnazjów, dowóz uczniów do szkół, dokształcanie i doskonalenie nauczycieli, utrzymanie stołówek szkolnych, jak również dotacje dla podmiotów prowadzących publiczne i niepubliczne placówki oświatowe na poziomie podstawowym i gimnazjalnym. Drugą w kolejności grupą była Pomoc społeczna, która objęła 19,5% wydatków Gminy ogółem. W ramach tego działu ujęto zadania własne i zlecone z zakresu pomocy społecznej realizowane przez MGOPS w Piszu, jak również dodatki mieszkaniowe. Wydatki w dziale Administracja publiczna, stanowiące 13,1% wydatków ogółem, obejmują w szczególności utrzymanie urzędu miejskiego i rady miejskiej, prowadzenie Urzędu Stanu Cywilnego oraz promocję Gminy. Czwarta grupa wydatków (11,1% budżetu Gminy) to dział Rolnictwo i łowiectwo, w ramach którego ujęto m.in. duże inwestycje w gospodarkę wodno-ściekową oraz budowę wodociągu we wsiach Hejdyk i Ciesina 33. Na zakończenie warto jeszcze zwrócić uwagę na wysokość dochodów i wydatków budżetu samorządu w przeliczeniu na 1 mieszkańca, porównując wskaźniki dla Gminy Pisz z uśrednionymi wynikami gmin w całym kraju oraz w województwie warmińsko-mazurskim. Zestawienie tych danych w formie tabelarycznej daje lepszy pogląd na sytuację finansów gminy, a pośrednio także na obraz zamożności mieszkańców. Tabela 16. Dochody i wydatki budżetów gmin w kraju i województwie warmińsko-mazurskim oraz Gminy Pisz w latach w przeliczeniu na 1 mieszkańca Polska Wojew. Gmina Polska Wojew. Gmina Polska Wojew. Gmina dochody 2 833, , , , , , , , ,3 w tym dochody własne 1 264, , , , , , , , ,41 wydatki 3 124, , , , , , , , ,32 w tym wydatki majątkowe 783,29 900,49 853,04 704,35 743,52 902,8 546,75 548,15 623,85 Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS. Analiza danych pozwala na wskazanie kilku trendów: a) Jeżeli chodzi o dochody Gminy Pisz w przeliczeniu na 1 mieszkańca, to są one niższe zarówno od średniej krajowej jak i wojewódzkiej (w 2012 roku dochody Gminy był niższe o 7,5% od średnich dochodów gmin w Polsce i aż o 11,7% niższe od średniej wojewódzkiej). b) Udział dochodów własnych w strukturze dochodów Gminy Pisz wzrasta w tempie szybszym niż w kraju i regionie, niemniej wysokość dochodów własnych wyrażona w zł jest nadal niższa niż w Polsce i województwie. c) Pomimo, że dochody Gminy w przeliczeniu na 1 mieszkańca są niższe zarówno od średniej krajowej jak i wojewódzkiej, to wydatki budżetu samorządu są wyższe (oprócz 2010 roku, w którym średnie wydatki gmin w województwie były wyższe niż w Piszu). 33 Więcej informacji na temat wydatków Gminy można znaleźć w Sprawozdaniu z wykonania budżetu Gminy Pisz za 2012 rok stanowiącym załącznik nr 1 do Zarządzenia Nr 30/13 Burmistrza Pisza z dnia 25 marca 2013 roku w sprawie przyjęcia sprawozdania z wykonania budżetu gminy za 2012 rok (Dz. Urz. Woj. Warm. Maz. z 2013 r. poz. 1462) 34\n35 d) W związku z powyższym, relacja dochodów do wydatków w Gminie Pisz jest bardziej niekorzystna niż w kraju i regionie, aczkolwiek widać wysiłki władz lokalnych w kierunku równoważenia budżetów samorządowych. Należy jednak podkreślić, iż proces ten przebiega nieco wolniej w Gminie (w 2010 roku wydatki stanowiły 119% dochodów, w 2012 roku 114,9%) niż w regionie (gdzie w 2010 roku wydatki gmin stanowiły 114% ich dochodów, w 2012 roku już tylko 101,2%) i kraju (tu w 2010 roku wydatki gmin stanowiły 110,3% dochodów, natomiast w 2012 roku już tylko nieco ponad 100%). e) Udział wydatków majątkowych w wydatkach ogółem w Gminie Pisz w każdym z badanych lat jest wyższy od średniej krajowej i regionalnej, co oznacza, iż Gmina inwestuje więcej środków w swój majątek (m.in. rozwój infrastruktury) Bezpieczeństwo publiczne Na bezpieczeństwo publiczne wpływa ogół warunków i instytucji chroniących życie, zdrowie, mienie obywateli oraz majątek ogólnonarodowy, ustrój i suwerenność państwa przed zjawiskami groźnymi dla ładu prawnego, a także przed zjawiskami mogącymi zakłócić normalne funkcjonowanie obywateli, godzącymi w ogólnoprzyjęte normy postępowania 34. W zakresie analizy strategicznej gminy istotne znaczenie mają zagrożenia o charakterze wewnętrznym: wykroczenia przeciw prawu, zwłaszcza przestępczość, a także konflikty i napięcia społeczne, które mogą rodzić poczucie niesprawiedliwości oraz braku bezpieczeństwa. Specyficznym przejawem tego stanu jest przemoc w rodzinie, która jako poważny problem społeczny został omówiona w dalszej części Strategii. Główną instytucją w Gminie Pisz, której zadaniem jest pilnowanie przestrzegania prawa i ściganie przestępców, jak również zapewnienie ochrony i pomocy w sytuacjach kryzysowych zarówno wobec ludzi jak i mienia, jest KPP. KPP posiada dwa wydziały: kryminalny oraz prewencji i ruchu drogowego. Na terenie Gminy działa również Straż Miejska, utworzona na mocy Uchwały Nr XXX/354/08 Rady Miejskiej w Piszu z dnia 18 grudnia 2008 roku w sprawie utworzenia straży miejskiej (Dz. Urz. Woj. Warm. Maz. z 2009 r. Nr 18, poz. 350). Straż Miejska wchodzi w skład struktury organizacyjnej Urzędu Miejskiego w Piszu. Zatrudnia 9 strażników, którymi kieruje Komendant. Główne zadania straży to m.in. ochrona spokoju i porządku na terenie Gminy, kontrola ruchu drogowego, ochrona obiektów komunalnych i użyteczności publicznej, a także współdziałanie z policją, pogotowiem ratunkowym oraz Państwową Strażą Pożarną w zakresie ratowania życia i zdrowia obywateli. Bardzo ważną rolę w sferze bezpieczeństwa publicznego odgrywa ponadto straż pożarna formacja przeznaczona do walki z pożarami, klęskami żywiołowymi i innymi miejscowymi zagrożeniami. W Piszu swoją siedzibę ma KPPSP, ponadto na terenie Gminy działa, w formie stowarzyszeń, 8 Ochotniczych Straży Pożarnych. Analizując kwestię przestępczości należy podkreślić, iż szereg danych nie jest agregowanych na poziomie gminy. Jednakże dostępne statystyki pozwalają na charakterystykę tego obszaru pod kątem ogólnego stanu bezpieczeństwa obywateli. Statystyki dostępne w BDL GUS oraz na stronie KWP 35 pozwalają na porównanie wskaźników, dotyczących liczby stwierdzonych przestępstw w zakończonych postępowaniach przygotowawczych, przypadających na osób w kraju, województwie warmińsko-mazurskim oraz powiecie piskim. 34 encyklopedia.pwn.pl/haslo/ /bezpieczenstwo-publiczne.html\n36 Z wykresu nr 9 wynika, że powiat piski charakteryzuje się niższą niż w kraju i województwie stopą przestępczości. Niepokojący może być fakt, iż liczba popełnianych przestępstw w powiecie wykazuje tendencję wzrostową. Wyrażając problem w wartościach bezwzględnych, liczba przestępstw w badanym przedziale czasu wzrosła o 15,3% z w 2010 roku do w 2012 roku. Natomiast jako pozytywną można określić informację o stosunkowo niewielkiej liczbie przestępstw ciężkich, np. w ciągu trzech badanych lat na terenie powiatu doszło do 4 zabójstw oraz 9 zgwałceń. Wykres 9. Stopa przestępczości w Polsce, województwie warmińsko-mazurskim i powiecie piskim w latach ,00 30,00 20,00 29,56 30,10 29,06 25,90 26,97 25,74 22,98 24,07 20,70 10,00 0, Polska Województwo warmińsko-mazurskie Powiat piski Źródło: opracowanie własne na podstawie BDL GUS i KWP w Olsztynie. Inne istotne wyzwanie dla władz publicznych stanowi niski stan bezpieczeństwa na drogach. W ciągu 5 lat ( ) w powiecie piskim doszło do kolizji oraz 208 wypadków, w których zginęło 27 osób, zaś 278 osób zostało rannych. Należy również zwrócić uwagę na wzrost liczby wykroczeń na terenie Gminy Pisz odnotowanych przez Straż Miejską w latach W tabeli nr 17 wyszczególniono ustawy, przeciwko przepisom których zostały popełnione wykroczenia, a także jakiego rodzaju środki oddziaływania i sankcje zostały zastosowane przez Straż Miejską. Tabela 17. Wykroczenia na terenie Gminy Pisz w latach Wyszczególnienie Środki oddziaływania wychowawczego Mandat Wniosek do sądu o ukaranie Kodeks wykroczeń, w tym: Wykroczenia przeciwko bezpieczeństwu i porządkowi w komunikacji - Wykroczenia przeciwko urządzeniom użytku publicznego - Wykroczenia przeciwko bezpieczeństwu osób i mienia - Wykroczenia przeciwko obyczajności publicznej - Wykroczenia przeciwko porządkowi i spokojowi publicznemu Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi Ustawa o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych Ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach\n37 Ustawa Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw ŁĄCZNIE Źródło: opracowanie własne na podstawie sprawozdań Straży Miejskiej w Piszu. Według sprawozdań rocznych z działalności straży, liczba wykroczeń w 2010 roku wyniosła 2 258, natomiast w 2011 roku wrosła o 39 do poziomu wykroczeń. Rok 2012 był szczególny, ponieważ odnotowano aż 910 wykroczeń więcej niż w roku poprzednim (wzrost o 39,6%). W badanym okresie najwięcej wykroczeń popełniano z Kodeksu wykroczeń (od 53% do nawet 83,1% wszystkich czynów zabronionych w poszczególnych latach), przy czym najczęściej dotyczyły one wykroczeń przeciwko bezpieczeństwu i porządkowi w komunikacji. Z tego powodu strażnicy miejscy udzielili pouczenia, ostrzeżenia lub zastosowali inne środki oddziaływania wychowawczego, ponadto wystawili mandatów oraz skierowali 358 wniosków do sądu o ukaranie. Drugą pod względem ilości była grupa wykroczeń przeciwko ustawie o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi 36. W latach popełniono łącznie 809 czynów zabronionych w tym zakresie (ponad 10,4% wszystkich wykroczeń) Aktywność obywatelska oraz dostępność przestrzeni publicznej Zaangażowanie społeczne obywateli i ich zainteresowanie działalnością na rzecz organizacji pozarządowych i dobra wspólnego może przyjmować różnorodne formy, np. członkostwo w organizacjach formalnych, uczestnictwo w grupach nieformalnych, wolontariat, filantropia, przekazywanie 1% na rzecz organizacji pożytku publicznego, udział w wyborach, referendach, konsultacjach społecznych itd. Obszar ten podlega badaniom GUS i innych instytucji, jednakże większość danych nie jest agregowana na poziomie gminy. Z tego względu możliwe jest stworzenie tylko częściowego portretu aktywności społecznej mieszkańców Gminy Pisz. Według rejestru REGON na koniec 2012 roku na terenie Gminy miało swoją siedzibą 91 organizacji zaliczanych do sektora obywatelskiego. Ich podział według lokalizacji oraz form prawnych zaprezentowano w tabeli nr 18. Tabela 18. Liczba organizacji pozarządowych w Gminie Pisz w 2012 roku według form prawnych Wyszczególnienie Gmina Pisz miasto wieś Organizacje pozarządowe łącznie, w tym: Stowarzyszenia Fundacje Kościół katolicki Inne kościoły i związki wyznaniowe Organizacje społeczne oddzielnie niewymienione Źródło: opracowanie własne na podstawie REGON GUS. Wśród stowarzyszeń było 11 ochotniczych straży pożarnych, zaś wśród innych organizacji społecznych 3 koła łowieckie i 3 kasy zapomogowo-pożyczkowe. Status Organizacji Pożytku Publicznego posiadały dwie organizacje: 1) Stowarzyszenie Przymierze-Ziemia Piska z siedzibą w Piszu; 36 Przepisy karne dotyczące wykroczeń zawierają art ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi. 37\n38 2) Ewangelickie Stowarzyszenie Betel. Gmina Pisz prowadzi współpracę z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Podstawę wspólnych działań samorządu gminy i III sektora stanowią roczne programy współpracy. Są one konsultowane z zainteresowanymi organizacjami w oparciu o regulacje zawarte w Uchwale Nr IV/19/10 Rady Miejskiej w Piszu z dnia 30 grudnia 2010 roku w sprawie uchwalenia Regulaminu konsultowania z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami wymienionymi w art. 3 ust. 3 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie projektów aktów prawa miejscowego w dziedzinach dotyczących działalności statutowej tych organizacji (uchwała została opublikowana w Dzienniku Urzędowym Województwa Warmińsko-Mazurskiego z 2011 r. Nr 17, poz.340). Współpraca między samorządem a organizacjami pozarządowymi odbywa się w szczególności poprzez zlecanie organizacjom realizacji zadań publicznych na zasadach określonych w powyższej ustawie (jest stosowana przede wszystkim formuła otwartego konkursu ofert). Wydział Spraw Obywatelskich, Promocji i Turystyki Urzędu Miejskiego w Piszu przygotowuje roczne sprawozdania z realizacji programu współpracy z organizacjami pozarządowymi. Dokumenty te zawierają informacje na temat rodzajów zlecanych zadań, tematyki zrealizowanych projektów, wartości udzielonych dotacji oraz ich łącznego kosztu. W latach Gmina Pisz udzieliła dotacji na realizację zadań publicznych w pięciu obszarach na łączną kwotę zł, zaś całkowita wartość zrealizowanych zadań, wraz z wkładem własnym organizacji pozarządowych, wyniosła ,38 zł. Dotacje gminy stanowiły zatem nieco ponad 60% kosztów łącznych tych inicjatyw. Poniżej, w tabeli nr 19, wyszczególniono rodzaje zadań publicznych zlecanych organizacjom pozarządowym oraz wartość dotacji i łączną tych zadań. Tabela 19. Dotacje udzielone organizacjom pozarządowym przez Gminę Pisz w latach Wyszczególnienie Upowszechnianie sportu i zajęć ruchowych Polityka prorodzinna Upowszechnianie wiedzy o kulturze regionalnej i narodowym dziedzictwie kulturowym Bezpieczeństwo obywateli Współpraca z organizacjami pozarządowymi Dotacje Łączny koszt zadań Dotacje Łączny koszt zadań Dotacje Łączny koszt zadań , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,04 0,00 0, , , , ,00 ŁĄCZNIE , , , , , ,75 Źródło: opracowanie własne na podstawie sprawozdań Urzędu Miejskiego w Piszu. Z powyższych danych wynika, iż wartość dotacji przekazywanych organizacjom pozarządowym przez Gminę Pisz z roku na rok rośnie i jest to pozytywna tendencja, aczkolwiek sam wzrost jest niewielki (w 2011 roku o 1,5%, zaś w 2012 roku o 1% względem roku poprzedniego). Wydatki budżetu Gminy Pisz w 2012 roku wyniosły 38\n39 89 813,2 tys. zł, natomiast kwota dotacji udzielonych organizacjom obywatelskim stanowiła 0,36% wydatków ogółem. Omawiając obszar współpracy samorządu z III sektorem, warto wspomnieć o kwestii dostępu do informacji. W serwisie internetowym Gminy została stworzona zakładka NGO, którą łatwo odnaleźć. Zawiera roczne programy współpracy od 2009 roku, ogłoszenia o otwartych konkursach ofert, wzory dokumentów, bazę lokalnych organizacji pozarządowych oraz linki do stron internetowych dotyczących m.in. podmiotów III sektora. Na stronie nie są natomiast zamieszczane roczne sprawozdania z realizacji programu współpracy. Ważny obszar aktywności obywatelskiej stanowi udział w wyborach i referendach. Zestawienie danych dla Gminy Pisz, dostępnych na stronie PKW 37, pozwala stwierdzić, iż spośród ostatnich czterech wyborów powszechnych w Polsce, największym zainteresowaniem cieszyły się wybory samorządowe w 2010 roku. Frekwencja wyborcza w Gminie wyniosła 55,8% i była nieznacznie wyższa od frekwencji dla powiatu, a także o ponad 8 pkt. proc. wyższa od frekwencji wojewódzkiej ,08 Wykres 10. Frekwencja wyborcza w województwie, powiecie piskim i Gminie Pisz 40,18 43,27 51,53 51,58 49,74 55,80 55,43 47,55 Wybory do Sejmu 2011 Wybory prezydenckie 2010 Wybory samorządowe 2010 (II tura) Gmina Pisz Powiat piski Województwo warmińsko-mazurskie Źródło: opracowanie własne na podstawie danych PKW. 18,58 17,06 18,96 Wybory do Parlamentu Europejskiego 2009 Z powyższego wykresu wynika również, iż wyższą frekwencję wyborczą niż w województwie odnotowano w II turze wyborów prezydenckich w 2010 roku 51,53% w Gminie względem 49,74% w całym regionie. Nieco niższa była natomiast frekwencja podczas wyborów do Sejmu w 2011 roku oraz do Parlamentu Europejskiego w 2009 roku. Interesującym obszarem analizy jest ponadto struktura socjodemograficzna rady miejskiej. Jak podaje BDL GUS, w 2012 roku aż 19 spośród 21 radnych Gminy stanowili mężczyźni. Przeważali radni w wieku lat (10 osób). Ponadto było po pięciu radnych w wieku oraz lat. Jeden radny miał powyżej 60 lat. W Radzie Miejskiej nie było żadnej osoby poniżej 30 roku życia. Dla porównania, wśród 43 sołtysów Gminy większość stanowiły kobiety. W badanym roku w tej grupie były 23 kobiety oraz 20 mężczyzn\n40 3. Rynek pracy Gminy Pisz Rynek pracy jest symbolicznym miejscem konfrontacji popytu na pracę i jej podaży. Stanowi ogół form i procesów zatrudniania pracowników przez pracodawców, a także ogół instytucji, uwarunkowań oraz czynników negocjacji warunków zatrudnienia, pracy i płac; ekonomiczny, społeczny i polityczny obszar, na którym rozgrywają się wszelkie procesy z zakresu szeroko rozumianego zatrudnienia i bezrobocia 38. W świetle przytoczonej definicji, rynek pracy jawi się jako złożona struktura, podlegająca wpływom różnorodnych czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Jego charakterystyka wymaga wobec tego wielowymiarowej analizy między innymi pod względem przestrzennym, zawodowym, wiekowym, wykształcenia i kwalifikacji czy miejsca zamieszkania. Niniejsza analiza obejmuje dwa obszary rynku pracy z jednej strony aktywność zawodową mieszkańców Gminy Pisz, ocenianą pod kątem liczby pracujących oraz stanu i struktury bezrobocia, z drugiej natomiast potencjalne miejsca pracy generowane przez podmioty gospodarki narodowej funkcjonujące na obszarze Gminy. Szczególną uwagę zwrócono na przestrzenny zasięg rynku pracy. Tendencje i zjawiska występujące na obszarze Gminy Pisz zostały omówione w kontekście zmian na powiatowym i wojewódzkim rynku pracy, ponieważ stanowią ich integralny element Aktywność zawodowa mieszkańców Gminy Pracujący Według danych GUS, liczba pracujących z obszaru Gminy Pisz w 2011 roku wynosiła osoby 39 (w tym kobiet), co stanowiło 68% pracujących w powiecie piskim i 1,9% pracujących w województwie warmińsko-mazurskim. Na każdy mieszkańców Gminy w analizowanym okresie przypadały 183 osoby pracujące, natomiast na osób w wieku produkcyjnym w Gminie 283 pracujących. Pod tym względem, sytuacja w Gminie przedstawia się lepiej niż w powiecie piskim, gdzie wskaźniki te wynosiły odpowiednio 129 i 200 osób, natomiast nieznacznie gorzej niż w województwie przy wojewódzkich wartościach wskaźników 188 i 288 osób. Tabela 20. Pracujący w Gminie Pisz według wybranych sekcji PKD w latach Wyszczególnienie Ogółem Kobiety Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo Przemysł i budownictwo Handel, naprawa pojazdów, transport i gospodarka, zakwaterowanie i gastronomia, informacja i komunikacja Pozostałe sekcje Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS. W świetle danych, zawartych w tabeli nr 20 w latach znaczna liczba osób (w 2011 roku osoby, tj. 38,9%) pracowała w przemyśle i budownictwie, a drugą pod względem liczebności stanowiła grupa pracujących w sekcjach: Handel hurtowy i detaliczny; Liczba ta nie obejmuje podmiotów gospodarczych o liczbie pracujących do 9 osób, osób pracujących w gospodarstwach indywidualnych w rolnictwie, a także duchowieństwa, fundacji, stowarzyszeń i innych organizacji. 40\n41 naprawa pojazdów samochodowych, włączając motocykle, Transport i gospodarka magazynowa, Działalność związana z zakwaterowaniem i usługami gastronomicznymi oraz Informacja i komunikacja (w 2011 roku 729 osób, tj. 14,3%) Stan bezrobocia Istotnym problemem występującym na obszarze Gminy Pisz jest bezrobocie. Należy tu jednak wskazać, że jest to problem również całego województwa warmińsko-mazurskiego. W świetle opracowań WUP, regionalny rynek pracy należy do najtrudniejszych w kraju. Dodatkowe pogorszenie sytuacji w ostatnich latach przyniosło spowolnienie gospodarcze spowodowane kryzysem, przejawiające się pogorszeniem koniunktury w kluczowych sekcjach działalności gospodarczej 40. Na koniec 2012 roku liczba bezrobotnych w województwie ( osoby) okazała się najwyższa w perspektywie ostatnich sześciu lat. Wykres 11. Zmiany stopy bezrobocia w powiecie piskim na tle województwa warmińsko-mazurskiego i Polski w latach ,3 16,8 9,5 31,7 31,5 33,3 30,9 20,7 20,0 20,2 21,3 12,1 12,4 12,5 13, Polska Województwo warmińsko-mazurskie Powiat piski Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS. Powiat piski należy do powiatów, w których odnotowuje się najwyższą stopę bezrobocia nie tylko w województwie warmińsko-mazurskim, ale również w Polsce. Jak widać na wykresie nr 11, w grudniu 2012 roku wyniosła ona 30,9%, co oznacza, iż była o 9,6 pkt. proc. wyższa niż w regionie oraz o 17,5 pkt proc. wyższa niż w kraju. W analizowanym okresie stopa bezrobocia w powiecie osiągnęła najwyższą wartość (33,3%) w 2011 roku, natomiast w porównaniu do 2008 roku wzrosła o 3,6 pkt. proc. Za pozytywny można uznać jedynie kierunek zmian w 2012 roku w porównaniu do roku poprzedniego. Podczas gdy w powiecie piskim nastąpił spadek o 2,4 pkt. proc., w województwie i kraju miał miejsce wzrost odpowiednio o 1,1 i 0,9 pkt. proc. W świetle danych przedstawionych na wykresie nr 12, w grudniu 2012 roku liczba bezrobotnych w Gminie Pisz wyniosła 2 489, z czego 51,3% stanowiły kobiety. W porównaniu do 2008 roku nastąpił wzrost o 57 osób (o 2,3%), natomiast w odniesieniu do 2011 spadek o 243 osoby (o 8,9%). Wykres 12. Zmiany liczby bezrobotnych w Gminie Pisz w latach Analiza sytuacji na rynku pracy w Województwie Warmińsko-Mazurskim w 2012 roku. Monitoring realizacji Regionalnego Planu Działań na rzecz Zatrudnienia za 2012 rok. 41\n42 Liczba bezrobotnych w tym: kobiety Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PUP. Należy zauważyć, iż w analizowanym okresie liczba bezrobotnych w Gminie Pisz kształtowała się na zbliżonym poziomie. Wyjątek stanowi jedynie 2011 rok, w którym sięgnęła osób Bezrobotni w szczególnej sytuacji na rynku pracy Według Regionalnego Planu Działań na rzecz Zatrudnienia na 2012 rok w Województwie Warmińsko-Mazurskim do grup w szczególnej sytuacji na regionalnym i lokalnych rynkach pracy należy zaliczyć osoby bezrobotne do 25/30 roku życia i w wieku powyżej 45/50 lat, osoby długotrwale bezrobotne, a także bezrobotne osoby niepełnosprawne oraz inne grupy wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem społecznym 41. Grupy te stanowią istotny odsetek wśród bezrobotnych mieszkańców Gminy Pisz, czego potwierdzeniem są dane zawarte w tabeli nr 21 i na wykresie nr 13. Tabela 21. Bezrobotni w szczególnej sytuacji na rynku pracy w Gminie Pisz w latach Wyszczególnienie Liczba bezrobotnych w Gminie Pisz Długotrwale bezrobotni Z prawem do zasiłku Bezrobotni zamieszkali na wsi Bezrobotni do 25 r.ż Bezrobotni powyżej 50 r.ż Niepełnosprawni Bez kwalifikacji zawodowych Bez doświadczenia zawodowego Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PUP. 41 W 2013 roku również te grupy uznano za wymagające priorytetowych działań, natomiast we wcześniejszych latach katalog był znacznie szerszy i obejmował oprócz wskazanych grup, m.in. osoby bez kwalifikacji zawodowych i bez doświadczenia zawodowego oraz mieszkańców wsi. Należy jednak zauważyć, iż kategoria osób wykluczonych i zagrożonych wykluczeniem społecznym jest bardzo szeroka i powoduje, iż do grup w szczególnej sytuacji na rynku pracy można zaliczyć więcej niż tylko wymienione. 42\n43 Szczególny problem lokalnego rynku pracy stanowi długotrwałe bezrobocie. Na koniec grudnia 2012 roku w rejestrze powiatowego urzędu pracy w Piszu pozostawało osób, należących do tej kategorii 42, które stanowiły 52,1% ogółu bezrobotnych mieszkańców Gminy. W porównaniu do 2008 roku odsetek ten wzrósł o 2,1 pkt. proc., natomiast w odniesieniu do 2011 roku zwiększył się o 4,9 pkt. proc. Warto jednak zauważyć, iż w 2012 roku ukształtował się na poziomie niższym niż w powiecie piskim (o 4,2 pkt. proc.) i województwie warmińsko-mazurskim (o 0,1 pkt. proc.). Wykres 13. Bezrobotni w szczególnej sytuacji na rynku pracy w Gminie Pisz w latach ,9% 16,0% 18,9% 19,0% 25,1% 44,6% 45,5% 52,1% 17,3% ,1% 14,7% 18,4% 17,6% 40,7% 41,8% 47,2% ,1% 18,3% 15,8% 19,9% 19,0% 44,0% 45,2% 50,5% 18,8% ,1% 16,0% 20,3% 19,5% 44,8% 46,3% 51,7% 18,9% ,0% 16,0% 20,0% 19,4% 45,1% 46,1% 50,0% 0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0% Bez doświadczenia zawodowego Bez kwalifikacji zawodowych Bezrobotni powyżej 50 r.ż. Bezrobotni do 25 r.ż. Bezrobotni zamieszkali na wsi Z prawem do zasiłku Długotrwale bezrobotni Niepełnosprawni Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PUP. 42 Długotrwale bezrobotni to osoby pozostające w rejestrze PUP łącznie przez okres ponad 12 miesięcy w ostatnich 2 latach, przy czym wyłączeniu podlegają okresy odbywania stażu i przygotowania zawodowego dorosłych. 43\n44 Blisko połowa bezrobotnych mieszkańców Gminy Pisz to osoby zamieszkujące tereny wiejskie. Według stanu na koniec 2012 roku zarejestrowane były osoby bezrobotne z tym statusem, które stanowiły 45,5% w strukturze bezrobocia. W całym analizowanym okresie ( ) liczba bezrobotnych mieszkańców wsi kształtowała się od w 2008 roku do w 2011 roku, natomiast odsetek w przedziale od 41,8% w 2011 roku do 46,3% w 2009 roku. Również w tym przypadku, wartość odsetka na koniec 2012 roku ukształtowała się na poziomie niższym niż w powiecie (47,6%) i w województwie (49,5%). Liczną grupę stanowią także osoby bezrobotne bez kwalifikacji zawodowych. W grudniu 2012 roku zarejestrowanych było takich osób. Charakterystyczne są niewielkie zmiany tej liczby w całym analizowanym okresie najniższa wartość (1 098) została odnotowana w 2008 roku, natomiast najwyższa (1 112) w 2011 roku. Bezrobotni bez kwalifikacji stanowili w grudniu 2012 roku 44,6% wszystkich bezrobotnych mieszkańców Gminy, co oznaczało spadek odsetka w porównaniu do 2008 roku o 0,5 pkt. proc. oraz wzrost w odniesieniu do 2011 roku o 3,9 pkt. proc. Problem braku kwalifikacji w Gminie Pisz jest bardziej widoczny niż w powiecie czy województwie, gdzie bezrobotni tej kategorii stanowili w strukturze odpowiednio 40,1% i 28,5%. Znaczna część bezrobotnych mieszkańców Gminy nie posiada doświadczenia zawodowego. W grudniu 2012 roku takich osób było 470 stanowiły 18,9% wszystkich bezrobotnych. W analizowanym okresie nie odnotowano większych zmian liczby osób tej kategorii w rejestrze PUP najmniej było ich w 2008 roku (459), a najwięcej w 2011 roku (472). W niewielkim stopniu zmieniała się również wartość odsetka osób bez doświadczenia zawodowego w strukturze bezrobocia najniższą, wynoszącą 17,3% odnotowano w 2011 roku, natomiast najwyższą (18,9%) w pierwszym i ostatnim roku analizy. Wykres 14. Bezrobotni w szczególnej sytuacji na rynku pracy w Gminie Pisz na tle powiatu piskiego i województwa warmińsko-mazurskiego (stan na 31 grudnia 2012 roku) Niepełnosprawni Bez doświadczenia zawodowego Bez kwalifikacji zawodowych 5,2% 2,0% 0,9% 23,3% 27,1% 18,9% 28,5% 40,1% 44,6% Bezrobotni powyżej 50 r.ż. Bezrobotni do 25 r.ż. 21,7% 17,4% 16,0% 20,3% 22,5% 25,1% Bezrobotni zamieszkali na wsi 49,5% 47,6% 45,5% Długotrwale bezrobotni 52,2% 56,3% 52,1% 0,0% 10,0% 20,0% 30,0% 40,0% 50,0% 60,0% Województwo Powiat Gmina Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PUP i WUP. Problem ze znalezieniem zatrudnienia mają także osoby do 25 roku życia, które w grudniu 2012 roku w liczbie 624 stanowiły 25,1% wszystkich bezrobotnych mieszkańców Gminy. W porównaniu do 2008 roku liczba najmłodszych bezrobotnych zwiększyła się o 138, tj. o 28,4%, natomiast w odniesieniu do 2011 roku miał miejsce wzrost o 120 osób (o 23,8%). Odnotowany w 2012 roku odsetek okazuje się najwyższy w całym analizowanym okresie 44\n45 w poprzednich latach nie przekroczył 20,3%. Był on również wyższy niż w powiecie i województwie, gdzie ukształtował się na poziomie odpowiednio 22,5% oraz 20,3%. Biorąc pod uwagę kategorie wiekowe, do grup w szczególnej sytuacji zalicza się także osoby powyżej 50 roku życia. W grudniu 2012 roku w PUP zarejestrowanych było 398 bezrobotnych, którzy ukończyli 50 lat, stanowiących 16,0% w strukturze bezrobocia. W latach ich liczba kształtowała się na zbliżonym poziomie od 390 w 2008 roku do 402 w 2011 roku. Nie odnotowano również istotnych zmian wielkości odsetka. Najniższą wartość (14,7%) przyjął w 2011 roku, natomiast najwyższą (16,0%) w trzech latach: 2008, 2009 i Warto zauważyć, iż osoby w najstarszych grupach wiekowych w Gminie mają mniejszy udział w ogóle bezrobocia niż w powiecie czy województwie (odpowiednio 17,4% i 21,7%). Należy również zwrócić uwagę na sytuację osób niepełnosprawnych, które stanowią niewielki odsetek wśród bezrobotnych z obszaru Gminy Pisz, jednak w istotnym stopniu są zagrożone bądź dotknięte wykluczeniem społecznym. W grudniu 2012 roku bezrobotne osoby niepełnosprawne w liczbie 23 stanowiły 0,9% ogółu bezrobotnych. W pozostałych latach analizy ich liczba nie przekroczyła 30, a odsetek 1,1%. W porównaniu do powiatu i województwa, niepełnosprawni bezrobotni w Gminie Pisz stanowią mniejszy odsetek. Spośród bezrobotnych mieszkańców Gminy prawo do zasiłku posiada mniej niż jedna piąta. W grudniu 2012 roku uprawnione były 472 osoby, które w strukturze bezrobocia stanowiły 19,0%. W całym analizowanym okresie nie odnotowano w tej kwestii większych zmian najwięcej osób uprawnionych było w 2011 roku (480), natomiast najmniej w 2012 roku. Odsetek natomiast kształtował się w przedziale od 17,6% w 2011 roku do 19,5% w 2009 roku, a więc na poziomie niewiele niższym niż w powiecie i województwie Struktura socjodemograficzna bezrobotnych Bezrobocie w Gminie Pisz jest zróżnicowane pod kątem cech socjodemograficznych osób pozostających w rejestrach PUP, wśród których można wskazać wiek, wykształcenie oraz czas pozostawania na bezrobociu. Szczegółowe dane, dotyczące struktury socjodemograficznej bezrobotnych mieszkańców Gminy, jak również powiatu i województwa znajdują się w tabeli nr 22 oraz na kolejnych wykresach. Wykres 15. Bezrobotni w Gminie Pisz według wieku (stan na 31 grudnia 2012 roku) 19,0% 7,6% 2,0% 22,2% 21,3% 27,9% Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PUP. W świetle danych zawartych na wykresie nr 15 wśród bezrobotnych w Gminie Pisz dominują osoby młode. Bezrobotni do 34 roku życia, w liczbie 1 247, stanowią 50,1% w strukturze bezrobocia, natomiast 21,3% to osoby w wieku od 35 do 44 lat, których na koniec 2012 roku było zarejestrowanych 529. Bezrobotni w starszych kategoriach wiekowych (powyżej 45 roku 45\n46 życia), w liczbie 713, stanowią łącznie 26,8%. Grupa ta najliczniej reprezentowana jest przez osoby w wieku od 45 do 54 lat. Struktura wiekowa bezrobotnych z obszaru Gminy Pisz jest zbliżona do struktury bezrobocia w powiecie i województwie. Tabela 22. Bezrobotni Gminy Pisz, powiatu piskiego i województwa warmińsko-mazurskiego według cech socjodemograficznych (stan na 31 grudnia 2012 roku) Wyszczególnienie Gmina Pisz Powiat piski Województwo warmińskomazurskie Liczba % Liczba % Liczba % Wykształcenie wyższe 192 7,7% 377 6,5% ,8% policealne i średnie zawodowe ,2% ,9% ,4% ogólnokształcące ,0% ,7% ,7% zasadnicze zawodowe ,8% ,8% ,3% gimnazjalne i niższe 230 9,2% ,1% ,9% Wiek lata ,2% ,5% ,3% lata ,9% ,5% ,0% lata ,3% ,7% ,9% lata ,0% ,8% ,4% lat 190 7,6% 392 6,8% ,0% lata 51 2,0% 102 1,8% ,4% Czas przebywania na bezrobociu Do 1 miesiąca 243 9,8% 487 8,4% ,5% 1-3 m-ce ,8% ,6% ,9% 3-6 m-cy ,0% ,9% ,5% 6-12 m-cy ,4% ,4% ,7% m-ce ,0% ,9% ,9% pow. 24 m-cy ,1% ,7% ,5% Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PUP i WUP. Struktura wykształcenia bezrobotnych mieszkańców Gminy Pisz istotnie różni się od struktury zarówno w powiecie, jak i całym województwie. W Gminie dominują bezrobotni z wykształceniem zasadniczym zawodowym, które w liczbie 940 stanowią 37,8% wszystkich zarejestrowanych mieszkańców Gminy. Wykres 16. Bezrobotni w Gminie Pisz według wykształcenia (stan na 31 grudnia 2012 roku) 9,2% 7,7% 37,8% 18,0% Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PUP. 27,2% wyższe policealne i średnie zawodowe ogólnokształcące zasadnicze zawodowe gimnazjalne i niższe 46\n47 Na drugim miejscu należy wskazać osoby legitymujące się wykształceniem policealnym i średnim zawodowym (678; 27,2%), a na trzecim osoby, które posiadają wykształcenie ogólnokształcące (449; 18,0%). Jedynie 9,2% bezrobotnych mieszkańców Gminy to osoby z wykształceniem gimnazjalnym bądź niższym, natomiast 7,7% stanowią osoby, które posiadają dyplom ukończenia szkoły wyższej. Zarówno w powiecie piskim, jak i województwie warmińsko-mazurskim, dominują osoby z najniższym wykształceniem, a więc gimnazjalnym bądź niższym ich odsetek kształtuje się powyżej 30%. Znacznie mniejszy udział w strukturze mają natomiast osoby z wykształceniem ogólnokształcącym, policealnym i średnim zawodowym oraz zasadniczym zawodowym. Wykres 17. Bezrobotni w Gminie Pisz według czasu pozostawania na bezrobociu (stan na 31 grudnia 2012 roku) 18,0% 18,1% 17,4% 9,8% Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PUP. 18,8% 18,0% Do 1 miesiąca 1-3 m-ce 3-6 m-cy 6-12 m-cy m-ce pow. 24 m-cy Z danych przedstawionych na wykresie nr 17 wynika, iż ponad połowa (63,9%; 1 591) bezrobotnych z terenu Gminy Pisz figuruje w rejestrze PUP przez okres do 1 roku, 18,0% w przedziale od 12 do 24 miesięcy, natomiast 18,1% powyżej 2 lat. Najmniejszy odsetek (9,8%) stanowią osoby, które posiadają status bezrobotnego krócej niż miesiąc. Biorąc pod uwagę kryterium czasu przebywania na bezrobociu, struktura bezrobotnych z obszaru Gminy Pisz nie różni się od struktury w powiecie czy województwie. Niewiele większy odsetek stanowią w niej jedynie osoby, które pozostają w rejestrze PUP przez okres dłuższy niż 24 miesiące Aktywizacja zawodowa bezrobotnych W świetle danych, przedstawionych w tabeli nr 23, w latach pracę niesubsydiowaną, a więc na tzw. wolnym rynku podjęły osoby bezrobotne, natomiast pracę subsydiowaną w formie prac interwencyjnych, robót publicznych lub zatrudnienia na stanowisku pracy utworzonym w ramach refundacji kosztów zatrudnienia bezrobotnego osób. Tabela 23. Aktywizacja zawodowa bezrobotnych mieszkańców Gminy Pisz w latach Formy aktywizacji zawodowej Podjęcia pracy niesubsydiowanej Podjęcia pracy subsydiowanej Dotacje na działalność gospodarczą Szkolenia Staże Przygotowanie zawodowe Prace społecznie użyteczne Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PUP. 47\n48 W następnej kolejności, osoby rozpoczęły, dzięki dotacji z urzędu pracy, własną działalność gospodarczą, osoby uczestniczyły w szkoleniach, osób w stażach, natomiast 182 osoby w przygotowaniu zawodowym. Jak wynika z tabeli, liczba osób kierowanych na poszczególne formy aktywizacji zmieniała się, często znacznie, w poszczególnych latach. Było to jednak zależne od wielu czynników, w tym od wielkości środków Funduszu Pracy na finansowanie programów na rzecz promocji zatrudnienia, łagodzenia skutków bezrobocia i aktywizacji zawodowej bezrobotnych w powiecie piskim Oferty pracy Szanse na znalezienie zatrudnienia przez osoby bezrobotne można określić na podstawie analizy ofert pracy. Z tego względu, iż rynek ma charakter dynamiczny, a oferty rozpowszechnianie są za pomocą różnych sposobów i nośników, niemożliwa jest analiza wszystkich dostępnych na nim ofert. Można natomiast oprzeć się na ofertach, które pracodawcy zgłaszają do urzędów pracy. W latach do PUP zgłoszono łącznie ofert pracy najwięcej (4 931) w 2010 roku, a najmniej (2 657) w 2011 roku. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, iż niewielki odsetek stanowią oferty zatrudnienia niesubsydiowanego, a więc niewspieranego środkami Funduszu Pracy bądź PFRON. W analizowanym okresie kształtuje się on na poziomie od 14,1% w 2010 roku do 24,2% w 2008 roku. Pozostałe oferty obejmują zatrudnienie subsydiowane oraz wolne miejsca aktywizacji zawodowej (staże, przygotowanie zawodowe i prace społecznie użyteczne). Wykres 18. Oferty pracy zgłoszone do PUP w latach Liczba ofert pracy w tym: oferty zatrudnienia niesubsydiowanego Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych PUP. Bezrobotni mają również możliwość skorzystania z ofert pracy za granicą w ramach sieci EURES. W świetle danych, zawartych na wykresie nr 19, w latach możliwość zatrudnienia za pośrednictwem urzędów pracy województwa warmińsko-mazurskiego możliwość pracy za granicą otrzymały osoby najwięcej (1 947) w 2011 roku, a najmniej (518) w 2010 roku. Oferty w ostatnim roku analizy dotyczyły głównie miejsc pracy w Wielkiej Brytanii (543 oferty; 42,5%) i Belgii (300 ofert; 23,5%). Pozostałe kraje wyjazdu to m.in. Niemcy, Holandia, Hiszpania i Włochy. W 2012 roku trzy czwarte ofert dotyczyło pracy długoterminowej. Wykres 19. Oferty pracy za granicą w ramach sieci EURES w województwie warmińsko-mazurskim w latach\n49 Źródło: opracowanie własne na podstawie danych WUP. Liczba ofert Oferty zgłaszane do urzędów pracy stanowią niewielką część ofert dostępnych na rynku. Szerszą informację na ten temat można uzyskać z badań podaży realizowanych, od 2011 roku, przez Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Olsztynie. W świetle ich wyników, zamieszczonych w tabeli nr 24, w 2012 roku w wybranych mediach (Gazeta Wyborcza, Gazeta Olsztyńska oraz portale internetowe Pracuj.pl, Praca.pl, Gratka.pl, GazetaPraca.pl) zamieszczono ogłoszeń z obszaru województwa warmińskomazurskiego o 315 (o 1,4%) więcej niż w 2011 roku. Tabela 24. Liczba ogłoszeń w wybranych mediach w województwie warmińsko-mazurskim w latach Grupy zawodów Źródło: Badania podaży realizowane przez CIiPKZ WUP w Olsztynie. Najwięcej ogłoszeń dotyczyło zapotrzebowania na specjalistów (26,2%) oraz techników i inny średni personel (25,0%), natomiast na trzecim miejscu należy wskazać robotników przemysłowych i rzemieślników (11,8%) Podmioty gospodarki narodowej Liczba % Liczba % 1. Parlamentarzyści, wyżsi urzędnicy i kierownicy , ,7 2. Specjaliści , ,2 3. Technicy i inny średni personel , ,0 4. Pracownicy biurowi , ,1 5. Pracownicy usług osobistych i sprzedawcy , ,1 6. Rolnicy, ogrodnicy, leśnicy i rybacy 67 0,3 62 0,3 7. Robotnicy przemysłowi i rzemieślnicy , ,8 8. Operatorzy i monterzy maszyn i urządzeń , ,5 9. Pracownicy przy pracach prostych , ,1 Inne ogłoszenia 829 3, ,5 Ogółem: , ,0 Na koniec 2012 roku w rejestrze REGON figurowały podmioty gospodarki narodowej z terenu Gminy Pisz, które stanowiły niespełna 2% wszystkich podmiotów w województwie warmińsko-mazurskim i aż 56,9% podmiotów zarejestrowanych na obszarze powiatu piskiego. Ich liczba w latach utrzymywała się na zbliżonym poziomie najniższą (2 174 podmioty) odnotowano w 2009 roku, natomiast najwyższą w 2012 roku. W porównaniu do 2008 roku liczba podmiotów w Gminie Pisz wzrosła w 2012 roku o 55, tj. 49\n50 o 2,4%. Pod tym względem sytuacja kształtuje się korzystniej niż w powiecie piskim, gdzie w analizowanym okresie odnotowano spadek liczby podmiotów z w 2008 roku do w 2012 roku. Warto zauważyć, iż znaczna większość podmiotów gospodarki narodowej w Gminie usytuowanych jest na terenie Pisza w 2012 roku ich liczba wynosiła 1 851, co stanowiło 78,7% wszystkich zarejestrowanych. Najwyższy odsetek, wynoszący 81,6%, odnotowano w 2008 roku, natomiast w pozostałych latach nie przekroczył on 80%. Tabela 25. Liczba podmiotów w rejestrze REGON w województwie warmińsko-mazurskim, powiecie piskim, Gminie Pisz oraz Piszu w latach Wyszczególnienie Województwo Powiat Gmina w tym miasto Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS. Na każde 10 tysięcy ludności w Gminie Pisz przypadają 842 podmioty gospodarki narodowej, a więc o 53 więcej niż w 2009 roku. Jak widać na wykresie nr 20 wartości tego wskaźnika dla Gminy Pisz nie odbiegają od średniej wojewódzkiej, a w dwóch ostatnich latach analizy są nawet od niej wyższe (o 3 podmioty w 2011 roku i o 15 podmiotów w 2012 roku). Warto zauważyć, iż w latach natężenie podmiotów gospodarki narodowej w Gminie było znacznie wyższe niż w całym powiecie piskim, a różnica stale wzrastała od 89 podmiotów w 2009 roku do 130 w 2012 roku. Najlepiej sytuacja przedstawia się w Piszu, gdzie w 2012 roku liczba podmiotów na każde 10 tysięcy ludności wyniosła 947. Wykres 20. Podmioty wpisane do rejestru REGON na 10 tysięcy ludności w Gminie Pisz w latach na tle Pisza, powiatu piskiego oraz województwa warmińsko-mazurskiego Pisz Gmina Pisz Powiat piski Województwo warmińsko-mazurskie Źródło: Opracowanie własne na podstawie BDL GUS. W 2012 roku na każde 10 tysięcy ludności w Gminie Pisz przypadły 93 nowozarejestrowane podmioty oraz 64 podmioty wykreślone z rejestru REGON. Na uwagę zasługuje fakt, iż na 100 osób w wieku produkcyjnym w Gminie przypadło w analizowanym okresie 10 osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą, podczas gdy w całym powiecie 8 osób, a w województwie warmińsko-mazurskim 9. 50\n51 Tabela 26. Wybrane wskaźniki dotyczące podmiotów w rejestrze REGON z terenu Gminy Pisz w latach Wyszczególnienie Podmioty wpisane do rejestru REGON na 10 tysięcy ludności Podmioty nowozarejestrowane w rejestrze REGON na 10 tysięcy ludności Podmioty wykreślone z rejestru REGON na 10 tysięcy ludności Osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą na 100 osób w wieku produkcyjnym Podmioty nowozarejestrowane na 10 tysięcy ludności w wieku produkcyjnym Fundacje, stowarzyszenia i organizacje społeczne na 10 tysięcy mieszkańców Źródło: Opracowanie własne na podstawie BDL GUS Zdecydowaną większość w ogólnej liczbie zarejestrowanych w Gminie Pisz podmiotów (w 2011 roku 95,5%) stanowi sektor prywatny, natomiast biorąc pod uwagę formę prawną działalność gospodarcza osób fizycznych. Na koniec 2012 roku, w rejestrze REGON figurowało osób prowadzących działalność gospodarczą, co stanowiło 74,7% wszystkich zarejestrowanych podmiotów. Istotny odsetek podmiotów gospodarki narodowej w Gminie stanowią również spółki (180 podmiotów, tj. 7,6%). Przeważają wśród nich spółki cywilne, które w 2012 roku stanowiły 63,9% wszystkich spółek w Gminie Pisz. W świetle informacji zawartych na wykresie nr 21 na trzecim miejscu plasują się stowarzyszenia i organizacje społeczne (82 podmioty, tj. 3,5%). Wykres 21. Struktura podmiotów gospodarki narodowej według wybranych form prawnych w Gminie Pisz w 2012 roku 13,8% 0,3% 3,5% 7,6% 74,7% Spółdzielnie Stowarzyszenia i organizacje społeczne Spółki Osoby fizyczne Pozostałe Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS. Analiza form prawnych podmiotów zarejestrowanych w Gminie Pisz w latach wskazuje na trwały charakter ich struktury. W świetle danych z tabeli nr 27 warto jednak zauważyć dwie tendencje: 1. dość systematyczny spadek odsetka osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą o 3,5 pkt. proc. w analizowanym okresie; oraz 2. wzrost odsetka stowarzyszeń i organizacji społecznych o 0,5 pkt. proc. Analiza dynamiki liczby podmiotów funkcjonujących w poszczególnych formach prawnych nie wskazuje jednak poważnych zmian. W latach spadła liczba osób fizycznych (o 39, tj. o 2,2%) i spółdzielni (o 2, tj. o 20%) natomiast wzrost odnotowano w przypadku stowarzyszeń i organizacji społecznych (o 13, tj. o 18,8%) oraz spółek (o 2, tj. o 1,1%). 51\n52 Tabela 27. Podmioty gospodarki narodowej według wybranych form prawnych w Gminie Pisz w latach Wyszczególnienie Spółki Spółdzielnie Fundacje Stowarzyszenia i organizacje społeczne Osoby fizyczne Pozostałe Razem Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS. W analizowanym okresie podmioty gospodarki narodowej w Gminie Pisz najliczniej funkcjonowały w sekcji Handel hurtowy i detaliczny; naprawa pojazdów samochodowych, włączając motocykle. W 2012 roku ich liczba wyniosła 589, co stanowiło 25% wszystkich podmiotów w Gminie. W świetle danych z tabeli nr 28 znaczna liczba podmiotów funkcjonuje również w sekcjach: Budownictwo (281 podmiotów, tj. 11,9%) oraz Działalność związana z obsługą rynku nieruchomości (231, tj. 9,8%). W przemyśle odnotowano 176 podmiotów, które stanowiły 7,5%; natomiast w sekcji Opieka zdrowotna i pomoc społeczna 165 podmiotów, tj. 7,0%. Tabela 28. Podmioty gospodarki narodowej według wybranych sekcji PKD w Gminie Pisz w latach Wyszczególnienie Rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo Przemysł Budownictwo Handel; naprawa pojazdów samochodowych Transport i gospodarka magazynowa Obsługa rynku nieruchomości Edukacja Opieka zdrowotna i pomoc społeczna Pozostałe Razem Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS. Analizę stanu i struktury podmiotów gospodarki narodowej w Gminie Pisz należy uzupełnić informacją, iż dane zawarte w rejestrze REGON nie uwzględniają informacji o aktywności tych podmiotów. W świetle badań Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości aktywne przedsiębiorstwa stanowiły w Polsce w 2010 roku jedynie około 50% wszystkich zarejestrowanych podmiotów. Według autorów badań, problem nieaktywności nie wykazuje różnic między regionami 43, w związku z czym można szacować, iż w województwie warmińsko-mazurskim odsetek podmiotów działających czynnie w ogólnej liczbie podmiotów figurujących w rejestrze REGON kształtuje się na zbliżonym poziomie. Wyniki powyższych badań wskazują również na problem niskiej aktywności mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw. W 2010 roku na każdy tysiąc mieszkańców przypadało 45,1 aktywnych podmiotów z sektora MŚP, natomiast w województwie warmińsko-mazurskim wskaźnik ten ukształtował się na jeszcze niższym poziomie (38,9) Raport o stanie małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce w latach , Warszawa 2012, s Tamże. 52\n53 4. Główne problemy społeczne Gminy Pisz 4.1. Ogólna charakterystyka świadczeń przyznawanych z pomocy społecznej W ostatnich latach w Gminie Pisz wzrosła liczba osób i rodzin, korzystających z pomocy społecznej. W świetle danych przedstawionych na wykresie nr 22, w 2012 roku pomocy i wsparcia udzielono rodzinom i osobom wchodzącym w ich skład. Oznacza to wzrost o 143 rodziny (o 10%) i 226 osób (o 5,4%) w porównaniu do 2010 roku. Wykres 22. Liczba rodzin i osób w rodzinach, którym udzielono pomocy i wsparcia w ramach pomocy społecznej w Gminie Pisz w latach Liczba rodzin Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych MGOPS w Piszu. Liczba osób w rodzinach Znamienny jest fakt, iż około jedna trzecia osób, którym udzielono pomocy i wsparcia to osoby długotrwale z nich korzystające w analizowanym okresie ich odsetek kształtował się na poziomie powyżej 30% i w 2012 roku wyniósł 33,9%. Wykres 23. Struktura wiekowa osób, którym udzielono pomocy i wsparcia w Gminie Pisz w 2012 roku 55,6% 5,1% 39,3% wiek przedprodukcyjny wiek produkcyjny wiek poprodukcyjny Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych MGOPS w Piszu. Wśród osób korzystających z pomocy i wsparcia dominują mężczyźni, którzy w 2012 roku w liczbie stanowili w tej populacji 50,4%. Analiza struktury wiekowej wskazuje natomiast na przewagę osób w wieku produkcyjnym osób to 55,6% wszystkich korzystających z pomocy i wsparcia. Drugą pod względem liczebności grupę stanowią osoby w wieku przedprodukcyjnym (1 739, tj. 39,3%), a trzecią osoby w wieku poprodukcyjnym (225, tj. 5,1%). 53\n54 W 2012 roku liczba świadczeń przyznawanych przez MGOPS w Piszu (tabela nr 29) wyniosła 2 482, a więc o 250 więcej niż w 2008 roku i o 78 więcej niż w 2011 roku. Oznacza to wzrost odpowiednio o 11,2% i 3,2%. Liczba rodzin, którym w 2012 roku przyznano świadczenia ukształtowała się na poziomie 1 541, natomiast w ich skład wchodziło osób. Oznacza to wzrost liczby rodzin o 320 (o 26,2%) w porównaniu do 2008 roku oraz o 63 (o 4,3%) w odniesieniu do 2011 roku. Liczba osób w rodzinach, którym przyznano świadczenia zwiększyła się natomiast odpowiednio o 374 (o 9,5%) i o 111 (o 2,6%). Tabela 29. Liczba osób, rodzin i osób w rodzinach, którym przyznano świadczenia z pomocy społecznej w Gminie Pisz w latach Wyszczególnienie Liczba osób, którym przyznano świadczenie Liczba rodzin Liczba osób w rodzinach Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych MGOPS w Piszu. W świetle ustawy o pomocy społecznej, świadczenia z pomocy społecznej mogą mieć charakter pieniężny lub niepieniężny. Do pierwszej kategorii zalicza się zasiłki: stały, okresowy i celowy; zasiłek i pożyczkę na ekonomiczne usamodzielnienie; pomoc na usamodzielnienie oraz kontynuowanie nauki; świadczenie na utrzymanie i pokrycie wydatków związanych z nauką języka polskiego dla cudzoziemców, którzy uzyskali w Rzeczypospolitej Polskiej status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą oraz wynagrodzenie należne opiekunowi z tytułu sprawowania opieki przyznane przez sąd. Świadczenia o charakterze niepieniężnym to m.in. praca socjalna, pomoc rzeczowa, sprawienie pogrzebu, poradnictwo specjalistyczne, interwencja kryzysowa, schronienie, posiłek, niezbędne ubranie, usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, ośrodkach wsparcia i rodzinnych domach pomocy; mieszkanie chronione, pobyt i usługi w domu opieki społecznej oraz pomoc w uzyskaniu odpowiednich warunków mieszkaniowych. Wykres 24. Liczba osób, którym przyznano świadczenia pieniężne w formie zasiłków w Gminie Pisz w latach Zasiłek stały Zasiłek okresowy Zasiłek celowy Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych MGOPS w Piszu. W analizowanym okresie rośnie liczba osób, którym przyznawane jest świadczenie w formie zasiłku. W świetle danych, przedstawionych na wykresie nr 24, najwięcej osób otrzymuje 54\n55 zasiłki celowe w 2012 roku ich liczba wyniosła 1 305, co oznacza wzrost w porównaniu do 2008 roku o 274 osoby, tj. o 26,6%. Zasiłek okresowy pobierało 785 osób, o 198 (o 33,7%) więcej niż w 2008 roku; natomiast zasiłek stały 110 osób, a więc o 14 osób (o 14,6%) więcej. W parze ze wzrostem liczby osób, którym decyzją przyznano świadczenie, idzie wzrost kwot przeznaczanych na ten cel. W analizowanym okresie wypłacono łącznie zł na zasiłki celowe, zł na zasiłki okresowe oraz zł na zasiłki stałe. Kwoty wypłacone w ostatnim roku analizy wzrosły odpowiednio o zł (o 44,0%), zł (o 19,6%) i zł (o 220,3%). Tabela 30. Kwoty zasiłków z pomocy społecznej wypłaconych w Gminie Pisz w latach Wyszczególnienie Razem Zasiłek stały Zasiłek okresowy Zasiłek celowy Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych MGOPS w Piszu. W strukturze zasiłków stałych dominują zasiłki dla osób samotnie gospodarujących w 2012 roku otrzymały je 92 osoby, co stanowiło 83,6% wszystkich pobierających zasiłki stałe. Kwota przeznaczona na ten cel wyniosła zł. Zasiłki okresowe w Gminie Pisz przyznawane są przede wszystkim z tytułu bezrobocia. W ostatnim roku analizy świadczenie z tego powodu przyznano 764 osobom, które stanowiły 97,3% wszystkich pobierających zasiłki okresowe. Na drugim miejscu należy wskazać niepełnosprawność (14 osób; 1,8%), a na trzecim długotrwałą chorobę (7 osób; 0,9%). Wykres 25. Tytuły przyznawania zasiłków okresowych w Gminie Pisz w 2012 roku 0,9% 1,8% 97,3% Bezrobocie Długotrwała choroba Niepełnosprawność Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych MGOPS w Piszu. W analizowanym okresie w Gminie Pisz wzrosła liczba rodzin objętych pracą socjalną (wykres nr 26). W 2012 roku ukształtowała się na poziomie 1 574, a więc o 273 (o 21,0%) wyższym niż w 2008 roku. Liczba osób w tych rodzinach w 2012 roku okazała się najwyższa w objętym analizą okresie wyniosła osoby, co oznacza wzrost w odniesieniu do 2008 roku o 274 osoby, tj. o 6,6%. Wzrosła również liczba rodzin korzystających z poradnictwa specjalistycznego. Podczas gdy w 2008 roku objętych nim było 286 rodzin, w 2012 roku już 345. Spośród innych form świadczeń niepieniężnych udzielanych w 2012 roku mieszkańcom Gminy Pisz należy wskazać m.in. posiłki (1 087 osób), usługi opiekuńcze (88), schronienie (33), odpłatność gminy za pobyt w domu pomocy społecznej (24), specjalistyczne usługi dla osób z zaburzeniami psychicznymi (19) oraz sprawienie pogrzebu (4). W okresie\n56 najwięcej środków zostało przeznaczonych na posiłki ( zł), usługi opiekuńcze ( zł) oraz odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej ( zł). Wykres 26. Liczba rodzin i osób w rodzinach objętych pracą socjalną w Gminie Pisz w latach Liczba osób w rodzinach Liczba rodzin Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych MGOPS w Piszu. Gmina realizuje również zadania wynikające z ustawy o świadczeniach rodzinnych. Analiza udzielanych z tego tytułu świadczeń w latach wskazuje na spadek liczby rodzin otrzymujących świadczenia rodzinne. Podczas gdy w 2010 roku wynosiła ona 2 043, w 2012 już o 188 rodzin mniej. W całym okresie analizy na zasiłki rodzinne i dodatki do nich przeznaczono zł Wykres 27. Wybrane świadczenia w Gminie Pisz w latach Świadczenie pielęgnacyjne Zasiłek pielęgnacyjny Jednorazowy dodatek z tytułu urodzenia się dziecka Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych MGOPS w Piszu. Dane przedstawione na wykresie nr 27 wskazują na spadek liczby jednorazowych dodatków i zapomóg z tytułu urodzenia się dziecka. W analizowanym okresie liczba dodatków zmniejszyła się ze 173 w 2010 roku do 117 w 2012 roku (o 32,3%), natomiast liczba zapomóg z 289 do 216 (o 25,3%). Wzrosła natomiast, o 62, tj. o 80,5%, liczba przyznanych świadczeń pielęgnacyjnych, a na zbliżonym poziomie kształtuje się liczba zasiłków pielęgnacyjnych. Powyższe dane znajdują odzwierciedlenie w zmianach kwot wypłacanych świadczeń (tabela 31). 56