Armenia - opowiadania z podróży - "Armenia, Górny Karabach, Iran, Turcja - 2003"\nArmenia, Górny Karabach, Iran, Turcja - 2003\nautor: Bartosz Musiałowicz\npomysł całej wyprawy zrodził się w związku ze stażem jaki miałem odbyć w Armenii. Miałem tam przebywać cały lipiec, w Erewaniu. A skoro miałem być w regionie, postanowiłem wykorzystać okazję na maxa. Problemów było kilka. Podstawowy polegał na tym, że miałem jechać sam – potem ten fakt okazał się zdecydowanie elementem pozytywnym. Przygotowania zacząłem od lektury przewodników, książek historycznych no i oczywiście internetu. Trwało to w sumie kilka miesięcy. Zdecydowanie polecam, zwłaszcza osobom podróżującym solo, rzetelne poznanie historii, tradycji i kulutry krajów, do których się jedzie. Daje to ogromny plus w kontaktach z tubylcami, wzbudzając szacunek. W czasie przygotwań nawiązałem internetowy kontakt z kilkoma osobami, które potem okazały się bardzo przydatne w czasie podróży. Ponieważ jechałem sam – uznałem konieczność nawiązania takich znajomości za niezbędną.\nPodróżowanie samemu, chociaż na pierwszy rzut oka wydaje się uciążliwe (no i co tu dużo gadać, często takie bywa) daje całą masę możliwości, których nie ma się w grupie. Chodzi przede wszystkim o kontakt z tzw. tubylcami. Pojedynczy trampingowiec zawsze może liczyć na pomoc, przychylność i ciekawość miejscowych (w praktyce przekłada się to zwykle na darmowe wyrko i wyżerkę). Między innymi dlatego w Iranie okazało się, że wcześniej nawiązane internetowo kontakty są zupełnie niepotrzebne – równie dobre i użyteczne znajomości zawierałem "na gorąco".\nZ uwagi na konieczność dostania się na Kaukaz w trybie dosyć szybkim odpadła mi możliwość jazdy do Armenii przez Europę (tę trasę zrobiłem wracając z Iranu). Musiałem się rozejrzeć za czymś szybszym, a jednocześnie nie za drogim. Padło na wariant przez Moskwę.\nDojazd do Moskwy możliwy jest na kilka sposobów. Oczywiście ostatnim (najdroższym) rozwiązaniem jest przejazd bezpośredni (pociągiem Polonez).\nPrzed wprowadzeniem wiz, najbardziej opłacalna była wycieczka na kilka tygodni przed wyjazdem do Brześcia lub Kaliningradu - tam można kupić bilety kolejowe wg. cenników białoruskiego i rosyjskiego (ceny DUŻO niższe). Tak też zrobiłem - spacerując po biurach podróży na kilka tygodni przed wyjazdem spotkałem niejakiego Tomka, który właśnie wyjeżdżał do Moskwy. Ów Tomek kupił mi za Bugiem bilet wg. tamtejszej taryfy.\nZ uwagi na nietypowy i trochę cenny dla mnie bagaż (np. wiozłem ze sobą np. garnitur), zdecydowałem się na przejazd sypialnym. Bilet kosztował 30 USD.\nTak więc 24 czerwca ruszyłem o 6.10 z Warszawy pociągiem pośpiesznym do Terespola. W Terespolu zakup przejściówki na przejazd do Brześcia (1 EURO), przesiadka w wagon graniczny i jazda. Celnicy po obu stronach granicy nieco zdziwieni celem mojej podróży. Imperium Łukaszenki robi całkiem miłe wrażenie, dworzec w Brześciu pierwsza klasa.\nPociąg do Moskwy podstawiono dużo wcześniej. Dopłata za pościel 29 rubli. Skład wyrusza punktualnie o 16.25. Również punktualnie o 6.54 rano następnego dnia dojeżdżamy do Moskwy (dworzec białoruski). Podróż mija bez większych przygód.\nProsto z pociągu kieruję się do polskiego kościoła przy ulicy Małej Gruzińskiej 27. Parę dni wcześniej dogadałem się z siostrami, że przechowam tutaj bagaż - samolot de Erewania mam dopiero o 23.30. Po kilku próbach udaje mi się dodzwonić do Polski - potrzebna jest w tym celu specjalna karta (100 rubli) i specjalna budka (jest taka na dw. białoruskim obok peronów).\nRuszam do metra (tuż obok dworca). Na stacji "Teatralnaja" mam się spotkać z Iriną, koleżanką z internetu. Spotkanie ma się odbyć w hallu głównym ... tylko, który to hall główny ... w ruskim metrze każdy hall wygląda jak główny ... No nic czekam. Irina zjawia się punktualnie. Razem zwiedzamy miasto, o ile 1-dniowy pobyt w Moskwie można nazwać zwiedzaniem ...\nKreml i okolice fot. Bartosz Musiałowicz\nNa początek Kreml (wjazd kosztuje 125 rubli na kartę ISIC). W środku na każdym kroku jakiś milicjant daje Ci znać, że przekraczasz jakąś zakazaną linię. Przed Kremlem – "show" czyli tzw. Wypustniki – impreza organizowana na zakończenie roku akademickiego. Potem Uniwersytet MGU oraz podziwianie panoramy miasta. Potem ze stacji metra Uniwersitetskaja wracamy do centrum. Piwko, krótka rozmowa i czas się zbierać. Wracam na stację "Białoruskaja", odbieram plecak z kościoła. Dalej metrem na "Rechnoj Vokzal" stamtąd marszrutka na Sheremetevo 1 (25 rubli). Sącząc miejscowy browar (Boczkar – 65 rubli) czekam na samolot.\nOdprawa celna dłuży się niemiłosiernie. Bagaż kontrolują mi 3 razy. Do tego masa Ormian lecących tym samy rejsem ma jakieś problemy, kilka osób zostaje cofniętych. Samolot (Airbus A320) opóźnił się sporo. Na lotnisku w Erewaniu z godzinę czekania na bagaż. Wreszcie około 4.30 rano jest po wszystkim (półtorej godziny opóźnienia).\nDo Armenii można oczywiście dostać się samolotem. W ciągu roku latają z Moskwy 2 razy dziennie samoloty Aerofłotu, jeden około południa, drugi wieczorem. W okresie letnim jest tylko jeden rejs dziennie, wieczorny (23.30). Można zatem w samolot, do Moskwy i z Moskwy samolotem do Armenii. Tak jest najprościej – i najdrożej.\nMożna przejechać przez Europę, Turcję i Gruzję (ten wariant, wracając z Iranu, zrobiłem w drodze powrotnej – patrz relacja). Trasa wówczas może wyglądać następująco: Warszawa – Lwów (15 USD), Lwów – Czerniowce (5 USD po targach, relacja), Czerniowce – Suczawa (5 USD), Suczawa – Stambuł (42 USD). Ze Stambułu odchodzą już bezpośrednie autobusy do Armenii (przez Gruzję) – o 19.00 codziennie, bilet kosztuje 35 USD, autobus jedzie przez Trabzon.\nBezpośrednie autobusy do Erewania odchodzą też z (o czym dowiedziałem się dopiero w Armenii): Moskwy (82 USD), Mineralnych Wód (60 USD), Pitigorska (60 USD), Rostowa (70 USD), Woroneża (80 USD), Newinamisska (65 USD).\nNiejasne jest jednak, czy przez granicę rosyjsko-gruzińską mogą wjeżdżać Polacy. Według większości informacji – w tej chwili nie.\nDojazd jest też możliwy z samej Gruzji, z: Tbilisi (3300 DR, autobus), Batumi (12000 DR, busik),\nObecnie granice Armenii z Turcją i Azerbejdżanem są zamknięte i nie ma możliwości wjazdu z terenu tych państw do Armenii.\nJa niestety nie miałem czasu na telepanie się przez Europę i Turcję (ten wariant zrobiłem w drodze powrotnej). Pociągiem dojechałem do Moskwy (patrz: relacja z Moskwy), stamtąd samolotem do Armenii (szybko i względnie nie tak drogo – w sumie jakieś 160 USD). Bilet lotniczy z Moskwy do Erewania kupiłem w biurze Aerofłotu w Warszawie – ze zniżką młodzieżową kosztował 130 USD.\nKilka słów o Armenii\nArmenia jest krajem bezpiecznym, samotny podróżnik nie ma większych powodów do obaw, nawet w najbardziej odległych wioskach. Nie ma też żadnych ograniczeń ubioru itp. Jedyną rzeczą, która czasem wywoływała w tubylcach różne dziwne reakcje były moje długie włosy, na dodatek blond. W Erewaniu pod tym względem było jeszcze w miarę spoko. Chociaż jedyny raz kiedy pojawiłem się na ulicy z rozpuszczonymi kłakami – zatrzymałem ruch na jednej z większych ulic miasta. Wybałuszone oczy, rozdziawione usta ... samochody zwalniały, sprzedawcy przestali sprzedawać, klienci kupować ... wszyscy wytykali mnie palcami ... Poza Erewaniem długowłosy blondas wszędzie wzbudzał zainteresowanie ... Nigdy też nie byłem pewien tego, czy było to zdziwienie, zainteresowanie, dezaprobata ...\nOrmianie są narodem uczynnym i pomocnym. Samotny podróżnik wszędzie może liczyć na ich pomoc. Przy niewielkiej ilości szczęścia można być zaproszonym do domu tubylczej rodziny. Ormianie są gościnni. Nawet najbardziej uboga rodzina (takich jest tam najwięcej) zapewnia gościowi wszelkie wygody (jedzenie, alkohol, pościelone wyrko) – patrz relacja z Aghjakhalaberd.\nSą jednak pewne reguły zachowania, których warto przestrzegać, żeby mieszkańców Armenii do siebie nie zrazić. Chodzi przede wszystkim o stosunek do kobiet, który w Armenii jest odmienny niż w Europie. 95% niezamężnych mieszkanek tego kraju to dziewice (dziewczyna, która "poczyna" sobie z jakimś gachem przed ślubem będzie potem miała trudności ze znalezieniem męża). Reguła czystości przedmałżeńskiej nie dotyczy jednak mężczyzn. Trzeba się wystrzegać europejskich metod nawiązywania kontaktu i prowadzenia rozmowy – mam na myśli wszelkie typowe metody podrywania. Przed moim przyjazdem odbywały się w Armenii międzynarodowe ćwiczenia wojskowe z udziałem żołnierzy amerykańskich, którzy nie zostali "przeszkoleni" w zakresie miejscowych zwyczajów i kultury. Próbując na jednej z dyskotek zabawić się z miejscowymi dziewuchami po swojemu, dostali po prostu lanie od Ormian (co samo w sobie jest wyjątkowe, ponieważ Ormianie biją się bardzo rzadko i nie są agresywni). Trzeba zatem trochę uważać. Ponadto, z większości imprez grzeczne panienki wracają do domu o 22.00. Na placu boju pozostają wówczas tylko te "upadłe". Sporo imprez kończy się zatem w męskim gronie. W ogóle stosunki męskomęskie są w Armenii bardzo różne od europejskich. Normalną sprawą jest, że dwóch kolesi idąc ulicą trzyma się za ręce. Nie zdziwcie się też, kiedy na dzień dobry jakiś facet Was ucałuje. Takie fizyczne kontakty między ormiańskimi samcami są czymś zupełnie normalnym.\nArmenia jest krajem, w którym ciągle istotną rolę odgrywają tradycje. To się jednak niestety zmienia – europejska i amerykańska tandeta oraz bylejakość zaczynają i tutaj "robić swoje". Zachodnim wpływom poddaje się głównie Erewań, na prowincji tradycje nadal pozostają bardzo istotnym składnikiem życia. W jednej z maleńkich górskich wiosek byłem świadkiem sytuacji, kiedy zapytana o drogę młoda dziewczyna nie odpowiadała, czekając na przybycie jakiejś starszej "matrony", która była władna udzielić odpowiedzi. Potem okazało się, że dziewczę było zaręczone i zgodnie z tradycją nie mogło do chwili ślubu rozmawiać z obcymi mężczyznami.\nDo innych zwyczajów będących w dobrym tonie należy zaliczyć wznoszenie toastów podczas picia alkoholu (co akurat dla Polaka nie jest żadnym novum). Należy jednak pamiętać, że ostatni podczas imprezy toast wznosi się zgodnie z tradycją za zdrowie rodziców (nie ważne, że są w danej chwili nieobecni), warto przy tym coś dobrego o nich powiedzieć.\nW Armenii można się oczywiście dogadać po ormiańsku (całkiem miły dla ucha język). Drugim językiem będącym w powszechnym użyciu jest rosyjski. Mówi nim bardzo dobrze większa część społeczeństwa. Przypadki nieznajomości rosyjskiego można spotkać sporadycznie w bardzo odległych od stolicy regionach kraju. Większość tablic, nazw urzędów, nazw miejscowości (o ile nie zostały ukradzione) jest dwujęzyczna (po ormiańsku i rosyjsku). Sporadycznie w Erewaniu można spotkać także wersje trójjęzyczne ( z angielskim). Znajomość angielskiego jest poza Erewaniem bardzo słaba, prawie żadna. W Erewaniu po angielsku mówią głównie ludzie młodzi, czasem naprawdę nieźle.\nPonadto całkiem realne jest porozumiewanie się po polsku. Mnóstwo Ormian handlowało lub handluje nadal w Polsce. Na ulicy, na której mieszkałem (Aram Khachatryan, niedaleko Komitas) wszyscy sprzedawcy świetnie mówili po polsku, więc czułem się tam zupełnie swojsko.\nWalutą Armenii jest DRAM (DR), w okresie mojego pobytu w tym kraju kurs tej waluty wahał się i wynosił ok. 580 DR = 1 USD. Mniejszą jednostką walutową jest LUMA (100 L = 1 DR), ale dziś nie przedstawia już ona żadnej wartości i wyszła z obiegu.\nArmenia nie jest droga, ale nie jest też zaskakująco tania (niektóre produkty spożywcze w Erewaniu były nawet droższe niż w Warszawie.).\npiwo w sklepie 250-400 DR, w pubie: 500-800 DR (albo i więcej)\nchleb: z reguły 100 DR (udało mi się znaleźć też miejsce gdzie było po 50-70 DR)\ncoca cola 0,33 l.: 150 DR, w tej samej cenie taka sama woda gazowana\ninternet: 300-600 DR za godzinę 5\nObywatele polscy udający się do Armenii muszą posiadać wizę. Wiza jest wydawana na 21 dni i kosztuje 50 USD w ambasadzie Armenii w Warszawie (ul. Aleksandra Waszkowskiego 11). Czas oczekiwania na wydanie – 7 dni.\nStolica Armenii to miłe miejsce. Dwumilionowe miasto zasadniczo różni się od Warszawy. Zero wielkich wieżowców, sympatyczna niska zabudowa. Masa fajnych kafejek i parków. Niestety w czasie mojego pobytu prawie całe miasto znajdowało się w generalnym remoncie (wymieniano wszystko: chodniki, nawierzchnie, remontowano place), więc nie było nawet co fotografować. Po remoncie wszystkie te obiekty będą wyglądały super.\na) Co warto zobaczyć w Erewaniu?\nZwiedzanie miasta nie wymaga wiele czasu. Warto pospacerować po centrum oraz wdrapać się na tzw. kaskadę, u jej podnóża znajduje się wątpliwej urody rzeźba kota, za którą miasto zapłaciło ponoć milion dolarów ...\nZ interesujących rzeczy można odwiedzić:\n- Muzeum Ludobójstwa (Park Tsitsernakaberd, obok stadionu¸ niedaleko mostu Kievian)\n- Narodową Galerię Sztuki Armenii (przy Placu Republiki)\n- Państwowe Muzeum Historii Armenii (Plac Republiki)\nZ Pub’ ów polecam:\n- Wine House (inne określenie "Vaco’ s") przy ulicy Nalbandyan – fajne miejsce, niezły klimat, czasem fajne koncerty. W czasie kiedy byłem w Erewaniu knajpa dopiero ruszała, więc była jeszcze mało znana i nie bywało tam za dużo ludzi. Kiedy się rozkręci – będzie super. Jeśli ktoś tam będzie - przekażcie pozdrowienia od Barta z Polski właścicielowi-barmanowi (Vaco, mały grubszy, ze związanymi w kitkę resztkami włosów – jeden z dwóch długowłosych, których widziałem w ciągu całego pobytu w Armenii).\n- Przy ulicy Amirian 24 (niedaleko skrzyżowania z Mashtots) jest niezła knajpa gdzie grają dobry jazz.\n- W Erewaniu są właściwie tylko 2 większe dyskoteki – Caruso (obok opery) i Monte Christo (niedaleko Placu Republiki). Są to jedyne miejsca gdzie można zaliczyć większe imprezy, bywają tam "upadłe" niewiasty, rozwydrzeni kolesie - w ogóle jest prawie jak w Europie.\n- Ponadto całe centrum miasta jest usiane masą małych i fajnych kafejek, gdzie można dosyć miło spędzić wieczór.\nJedną z bardziej interesujących atrakcji miasta jest tzw. wernisaż, czyli wielkie targowisko organizowane w weekendy, na placu Hanrapetutyan (przystanek metra o tej samej nazwie). Na targowisku można dosłownie kupić wszystko – od badziewia po całkiem niezłe rękodzieło i sztukę. Dobre miejsce żeby zaopatrzyć się w pamiątki.\nb) Kwatera w Erewaniu\nMożna znaleźć pokój już od 10 zł za dobę (oczywiście standard na poziomie: zimna woda 2 razy dziennie po 3 godziny). Dalej od centrum bywa taniej. O dziwo cena miejsca w akademiku jest dla cudzoziemca (nawet studenta) dosyć wysoka (10 USD/doba).\nMój sposób: poznany kilka miesięcy wcześniej przez internet Ormianin zorganizował mi miejsce w mieszkaniu wynajmowanym przez praktykantów organizacji AIESEC. Moimi współlokatorami byli: Barazylijczyk Bruno, Hindus Manish, Bułgarka Megan oraz Ormianka Marianna. Warunki w normie (zimna woda 2 razy dziennie). Za całą frajdę zapłaciłem 45 USD (za miesiąc). Taniocha. A ile radochy z mieszkania w takim gronie ...\nc) Komunikacja w Erewaniu\n- dworce autobusowe W Erewaniu istnieją trzy rodzaje środków komunikacji: autobusy miejskie, marszrutki oraz metro. Czwarty sposób – tramwaje – zupełnie nie wchodzi w grę (są megapowolne, poza tym linie tramwajowe są w trakcie likwidacji).\n- Autobusy miejskie (cena biletu: 50 DR) są powolne, raczej nie polecam.\n- Marszrutki (bilet z reguły 100 DR, czasem 50) są najpopularniejszym sposobem podróżowania po mieście. "Linii" marszrutkowych jest cała masa, docierają wszędzie. Z reguły są także zapchane.\n- Metro (bilet: 40 DR, 8 stacji) ma ograniczony zasięg, ale za to jest w miarę szybkie i mało zatłoczone.\nDworce autobusowe i obsługiwane kierunki:\nKilika Avtokayan (czyli Centralny Dworzec Autobusowy)\nUl. Admirała Isakowa 6\nKierunki: Artik, Bagratashen, Berd, Gyumri, Garnahovit, Goris, Jermuk, Kapan, Martakert, Meghri, Noyembeyran, Sisian, Spitak, Stepanavan, Stepanakert, Talin, Tashir, Vardenis, Vayk, Vanadzor, Yeghegnadzor\nDworzec nr 2.\nSkrzyżowanie ulic Agatangeghos i Khorenatsi\nKierunki: Gymuri, Vanadzor, Artik, Bagratashen, Alaverdi\nDworzec nr 3\nUl. Lusavoricza (obok sklepu)\nKierunki: Bjurakan, Dzorap, Erznka, Karin, Kosh, Ohanavank, Pharpi, Udzan, Voskehat\nDworzec nr 4\nKierunki Kapan, Goris, Sisian, Vayk\nDworzec kolejowy Sasuntsi Davit\n(na placu przed dworcem) 7\nKierunki: Lusakert, Nor Hatchn, Abovyan, Sovetashen\nDworzec kolejowy Sasuntsi Davit (obok placu)\nKierunki: Ashtarak, Artashat, Arevshat, Dvin, Ararat, Khor Virap, Vedi\nDworzec nr 7\nSkrzyżowanie ulic Saryan i Mashtots (nieco w dół ulicą Mashtots od "supermarketu" SAS)\nKierunki: Armavir, Echmiadzin\nDworzec nr 8\nUl. Isahakian 28 (przed Teatrem Dramatycznym)\nKierunki: Dilijan, Sevan\nDworzec nr 9\nUl. Sevan Highway 1\nKierunki: Gavar, Dilijan, Ijevan, Martuni, Vanadzor\nDworzec nr 10\nUl. Gai 14/3, Massiv (obok salonu Mercedesa)\nPodróżowanie po Armenii – uwagi ogólne\nPodróżować po kraju można na kilka sposobów.\nSamochodem – nie ma żadnych większych utrudnień, poza stanem dróg, który wymaga od kierowcy zwiększonej koncentracji. Policja nie robi z reguły żadnych kłopotów – w najgorszym wypadku trzeba wręczyć gliniarzowi kilka tysięcy DRAM łapówki i po sprawie. Nie stanowi problemu nawet zatrzymanie kierowcy pod wpływem alkoholu – płaci się policjantowi 40 USD, a ten odwozi nas do domu i kłopot z głowy. Korupcja jest w Armenii powszechna (skąd my to znamy ...).\nAutostop - jest realny i z reguły bezpieczny, aczkolwiek mało popularny, czasem także wymaga pewnej dodatkowej interwencji (patrz: relacja z wypadu do Dashtadem i Gyumri). Ważne: nie wystawiać kciuka w górę po naszemu (bo Was wezmą za kochających inaczej i jeszcze przejadą) tylko wysunąć w bok palce wskazujący i środkowy i lekko zamachać – powinno poskutkować.\nTransport publiczny – podróż odbywa się wehikułem pamiętającym chyba czasy panowania tureckiego. Skrzypiący, warczący i ledwie posuwający się naprzód pojazd (czasem zdarzy się lepszy standard, np. w postaci zdezelowanego Ikarusa) wlecze się naprawdę długo. Poza tym lubi się popsuć. Ale ma też swoje zalety. Jest tani. Poza tym umożliwia kontakt z współpasażerami i zawieranie czasem całkiem interesujących znajomości. 8\nMarszrutki – sposób najszybszy, ale znacznie droższy. Ich sieć jest stosunkowo nieźle rozwinięta. Docierają prawie do wszystkich większych skupisk ludzkich.\nKolej – sieć kolejowa jest bardzo rzadka. Pociągi wloką się strasznie, ale są tanie.\nPodstawowym problemem w poruszaniu się po Armenii jest to, że komunikacja nie zawsze dociera do interesujących miejsc. Marszrutki i autobusy jeżdżą tylko do miast i wsi. Jeżeli jakiś interesujący obiekt znajduje się w oddaleniu od tubylczego osiedla, wówczas to nasz problem jak do niego dotrzeć. Dodatkowym utrudnieniem jest fakt, że często autobus lub marszrutka dociera do jakiegoś miejsca tylko raz dziennie, wtedy zostaje nam autostop, spanie w namiocie, pod chmurką lub nocka u miejscowych (to ostatnie polecam, można być pewnym że ktoś nas do siebie zaprosi, oczywiście pod warunkiem, że nie ma nas zbyt dużo).\nTrzeba także zwrócić uwagę na jeszcze jeden szczegół. Nie wiem dlaczego, ale praktycznie zawsze wszelkie obliczenia czasu i odległości podawane przez Ormian (np. przez kierowcę) mijały się zupełnie z prawdą. Po jakimś czasie nauczyłem się na to brać poprawkę. Jeżeli ktoś mówił, że autobus dojedzie za 3 godziny – znaczyło to, że będzie dobrze jak dotrzemy za 5. Jeśli dokądś było wg. Ormianina 10 km, to znaczyło że trzeba przejechać 15-18. Nie wiem dlaczego, ale była to niemal reguła, że nikt nie potrafił podać realnej wielkości.\nGarni (I wiek n.e.) fot. Bartosz Musiałowicz\nPrzez cały lipiec 2003 r. przebywałem w Erewaniu. Relacja zawierać będzie zatem opisy 1- i 2-dniowych (bo czasem zdarzało mi się utknąć w terenie) wypadów w plener. Armenia to kraj nieduży i takie wycieczki, jeśli są dobrze zaplanowane, powinny być wystarczającym sposobem na zwiedzenie tego kraju.\nGarni + Geghard + Echmiadzin + Metsamor\nRano marszrutką do centrum. W centrum marszrutka nr 91 (spod opery) wywozi mnie do Massiv (wysiąść obok salonu Mercedesa, patrz: Dworce autobusowe). Rejsowe gruchoty do Garni odchodzą stamtąd dosyć często (250 DR). Do Garni jedzie się ok. 40 minut. Zwiedzanie świątyni (wybudowana w I wieku n.e. przez ormiańskiego króla Tiridatesa).\nGeghard (pierwsze zabudowania z IV wieku, główna katedra powstała w 1215 roku) fot. Bartosz Musiałowicz\nPo zwiedzeniu Garni (tutaj pierwsza nieprzyjemna przygoda – grupa rosłych robotników kasuje mnie na 1000 DR za rzekomy bilet – biletu jednak nie dostałem) – kierunek Geghard. Tu sprawa jest trochę trudniejsza, ponieważ do samego Geghard żadna komunikacja nie jeździ (nikt tam nie mieszka).\nNa początek autobus nr 266 – podrzuca mnie kawałek w pożądanym kierunku. Potem kierowca tego kursu zatrzymuje swojego kumpla z przeciwka i prosi go żeby mnie zabrał, prosto do Geghard, i nawet nie chce kasy za kurs (!). Tak docieram na miejsce. Zwiedzanie klasztoru (pierwsze zabudowania z IV wieku, główna katedra powstała w 1215 roku). Z Geghard wyruszam marszem w drogę powrotną, po drodze całkiem sympatyczne widoki. Po jakichś 2 km łapię okazję i docieram do Garni. Rejsową ciężarówką przerobioną na autobus docieram do Erewania. Opóźniony rzęch dociera do miasta ok. 15.00.\nEchmiadzin (IV wiek) fot. Bartosz Musiałowicz\nKolejny cel: Echmiadzin, jest jeszcze wystarczająco dużo czasu. Busy mają swój "dworzec" w jednej z przecznic ulicy Mashtots (Prospekt), niemal naprzeciwko SAS Supermarket (patrz: Dworce autobusowe). Po pół godziny jestem na miejscu. Katedra jest warta odwiedzin (IV 9 wiek). Fotografować w środku nie można ale co to dla Lacha – patrz obok. Jest ok. 16.00. Wcześnie jeszcze. Postanawiam zobaczyć pobliski Metsamor. Kiedyś było tam dosyć znane starożytne miasto (IV-III wiek pne). Nic tam niestety nie jeździ. Po targach z taksówkarzem stanęło na 1500 DR. Gadatliwy fajny gostek zawozi mnie na miejsce. Po twierdzy nie ma prawie ani śladu (ledwie fundamenty murów i parę kolumn). Jest za to muzeum (1000 DR, nie warte tej ceny) oraz ładny widoczek na elektrownię atomową Metsamor. Trochę rozczarowany wracam do Echmiadzin, a potem do Erewania.\nAragats + Amberd\nAragats fot. Bartosz Musiałowicz\nMożna tam dotrzeć tak: ze skrzyżowania ulic Kievian i Orbeli (patrz Dworce autobusowe) odchodzi autobus, który dociera do wsi Bjurakan. Dalej trzeba albo z buta (daleko) albo łapać stopa (da radę). Mój wariant wyglądał tym razem prościej - wyprawa razem z Mihranem, jego kuzynką, moim współlokatorem Hindusem Manishem. Ładą Mihrana podjechaliśmy sobie pod górę. Widoczność była dosyć kiepska – podobno to lato pod tym względem było wyjątkowe, z reguły jest niezła. Wdrapaliśmy się na południowy szczyt Aragats (prawie 4000 m), gdzie zastało nas gradobicie i burza. Na dół zjeżdżamy na butach po śniegu. Jedziemy do twierdzy Amberd (VII-VIII wiek) -– zdecydowanie polecam. Obok jest kościółek z 1026 roku. Aghjakhalaberd + Hagartsin Najpierw marszrutką nr 101 na dworzec północny (przy tzw. Sevan Highway, hehe też mi highway ..., patrz: Dworce autobusowe) skąd odchodzi autobus do miejscowości Chambarak (Ormianie lepiej ją kojarzą po starej rosyjskiej nazwie Krasnosielsk).\nNa dworcu masa naganiaczy do taksówek itp. – oferują przewóz po astronomicznych cenach – nie zwracać na nich uwagi. O 11.00 odchodzi Ikarus do Chambarak. Podróż miała trwać wg. kierowcy 2,5 godziny, wyszło prawie 4. Droga od miejscowości Sevan jest fatalna, podróż dłuży się niesamowicie. Autobus jedzie dalej – trzeba dojechać do miejscowości Martuni (mała wioska parę kilometrów dalej, dalsza godzina jazdy). Niestety okazuje się, że tablice z nazwami miejscowości komuś już się przydały i nie wiem gdzie wysiąść, zapytani o pomoc współpasażerowie wprowadzają mnie w błąd i muszę trochę drałować bo przejechałem. Nijak nie mogę zorientować się, jak dotrzeć do twierdzy. Zachodzę do jednej z chałup i pytam (pytać o "berd", po ormiańsku zamek). Przesympatyczny dziadunio wyjaśnia mi jak dojść i zaprasza po zejściu z góry do siebie, ponieważ jak się okazuje, nic już tego dnia z tej wioski nie jedzie z powrotem. Są autobusy tylko do Dilijan, ale prawdopodobnie nie obrócę z gór z powrotem.\nDo zamku Aghjakhala można dojść na 2 sposoby. Pierwszy – tuż za wsią Martuni odchodzi w prawo w górę droga – poruszając się nią można wygodnie, idąc szczytami, dojść do zamku, podziwiając po drodze super widoki (zajmuje to ok. 1,5 – 2 godziny). Wariantu drugi – można podejść pod samą górę, na której stoi zamek i po prostu wdrapać się na nią – przyjemność dosyć wyczerpująca, zwłaszcza w sandałach, ale za to szybsza (jeżeli się postarać). Ja łudziłem się jeszcze, że zdążę na autobus do Dilijan, więc wybrałem wariant drugi. Zamek okazał się być zaledwie niewielkim kasztelem, ale położonym w urokliwym miejscu i otoczonym fantastycznymi górami. Mimo wszystko polecam.\nSchodząc z góry zobaczyłem ostatni odjeżdżający z Martuni autobus. No to pięknie – utknąłem. Próbuję łapać stopa. Na próżno. Ruch prawie zerowy. Postanawiam skorzystać z zaproszenia poznanego wcześniej dziadka. Chwile, które spędziłem u tej rodziny, były jednymi z najprzyjemniejszych w ciągu całego pobytu w Armenii. Rodzina bardzo uboga przyjęła mnie serdecznie (kolacja, butelka na stół). Pół nocy przegadałem z synami, sąsiadami i nie wiadomo z kim jeszcze. Serdeczność ubogich wieśniaków powaliła mnie po prostu. Zwiedziłem też okolicę (Martuni i Getik). Każda wieś ma osobną dużą szkołę, własny dom kultury (oczywiście zamknięty) i inne opuszczone instytucje (np. apteka).\nHaghartsin (X-XIII wiek) fot. Bartosz Musiałowicz\nRano następnego dnia o 10.30 zjawił się autobus do Dilijan (400 DR). Typowy autobus-trup dotelepał się po 2 godzinach na wysokość Hagartsin (klasztor X-XIII wiek). Do samego kompleksu dojeżdżam na stopa. Powrót na stopa łączył się z przeżyciem małej traumy – zatrzymał się maleńki samochodzik z czterema rosłymi tubylcami w środku, którzy zachęcająco łypali na mnie swymi gałami. Skorzystałem. Kiedy jakoś upchałem się w środku, dwóch z siedzących koło mnie jegomościów zaczęło się bawić dosyć sporymi nożami ... ups ... do tego w ogóle się nie odzywali ... I tak sobie dojechaliśmy do drogi głównej, zatrzymali się przy skrzyżowaniu, a ja otworzyłem drzwi i wysiadłem ... ufff ... Na szczęście dla mnie z korzystnego dla mnie kierunku dokładnie w tej chwili nadjeżdża Niva i na mój znak zatrzymuje się. Szybko wsiadam i jedziemy, do Dilijan. Stąd łapię marszrutkę do Erewania (1000 DR).\nDashtadem + Gyumri\nCel: twierdza Dashtadem.\nWyjazd rano metrem do stacji Sasuntsi-David. Jest tu dworzec kolejowy (o tej samej nazwie). Stąd o 8.00 rano odchodzi pociąg do Karakert (250 DR). Ciuchcia wlecze się strasznie. Zatrzymuje się często na każdej stacji po drodze. Na stacjach ładuje się do pociągu bardzo różnorodne towarzystwo, lecą worki z ziemniakami, żywy drób i Bóg wie co jeszcze. Wszystko to oczywiście podróżuje razem z nami. W pociągu poznaję grupę studentów akademii wojskowej z Erewania. Sympatyczna ekipa interesuje się przede wszystkim seksualnymi obyczajami w Polsce. Jeden z nich mieszka w Karakert. Wysiadamy razem. Pomagam mu zataszczyć do domu jego siostry dwie skrzynki ziemniaków. W podzięce dostaję papu oraz torbę owoców na drogę. Ten sam koleś odprowadza mnie potem na przystanek autobusowy (naprzeciw dworca kolejowego, po drugiej stronie torów). Autobus jedzie do Talin, więc wg. moich planów powinien jechać przez Dashtadem. Niestety, okazuje się, że ta droga jest stara i już nie używana, a autobus jedzie dookoła i omija Dashtadem. Pech.\nDojeżdżam zatem do skrzyżowania poza Karakert i wysiadam, planując łapać stopa w interesującym mnie kierunku. Na skrzyżowaniu stoi sobie opasły gliniarz (w Armenii w ogóle wszyscy policjanci z drogówki mają dorodne kształty) – niedobrze – od 2 dni mam nieważną wizę. Ale nic to – stoję i stoję i stoję ... i nic. Prawie nic nie jedzie w moim kierunku, a to co jedzie nie zatrzymuje się. W końcu decyduję się zaryzykować – proszę o pomoc policaja. Policjant okazuje się bardzo uprzejmy – stanowczym głosem oznajmia: "najdziom maszinu". Następnie ten gliniarz zatrzymał pierwszą z brzegu furę i rozkazał kierowcy zawieźć mnie do Dashtadem (!!!). Obrażony driver nie odezwał się do mnie przez całą drogę.\nOrmiańska twierdza w Dashtadem jest dosyć dobrze zachowana (X wiek). W jej murach, co interesujące, znajduje się w tej chwili wieś ...Po zwiedzenu Dashtadem (warto!) ruszam z buta w kierunku na Talin, licząc na to że złapię okazję. Nic z tego. Dane mi było przemaszerować jakieś 10 km do samego Talin, w tamtejszym upale nie był to najprzyjemniejszy spacerek. Po drodze miałem okazję podziwiania efektów prywatyzacji w Armenii – skutki są zadziwiająco podobne do rezultatów polskich – pozamykane fabryki, zdewastowany sprzęt ...\nDopiero w samym Talin dwóch dziadków zdezelowanym łazikiem podrzuca mnie do drogi głównej, prowadzącej do Gyumri. Od razu na przydrożnej stacji benzynowej łapię marszrutkę do Gyumri (500 DR).\nGyumri samo w sobie zbyt ciekawe nie jest. Wszędzie widoczne są jeszcze ślady trzęsienia ziemi z 1988 roku. Kawałek za miastem znajdują się fortyfikacje rosyjskie z 1834 roku (Aleksandropol). Na terenie części z nich położona jest obecnie 102 baza rosyjska – jeden z głównych gwarantów pokoju w tej części świata ... Z Gyumri powrót do Erewania marszrutką (1200 DR).\nBył to jedyny dzień kompletnej laby i leniuchowania podczas mojego pobytu w Armenii. Wybrałem się tam z moimi sprawdzonymi już ormiańskimi kompanami – Mihranem, Eminem oraz Armo. Cały dzień leżeliśmy na plaży racząc się wyśmienitą wódką produkcji Emina, która zaaplikowana w temperaturze ok. 40 stopni dosyć szybko i skutecznie uniemożliwiła nam jakąkolwiek możliwość utrzymania się na powierzchni wody. Pod koniec pobytu zwlekliśmy się z plaży i zwiedziliśmy dwa kościółki znajdujące się na położonym niedaleko półwyspie.\nDojazd nad Sevan jest bardzo prosty, więc nie poświęcam mu miejsca (patrz: Dworce autobusowe).\nDojazd do Stepanavan marszrutką (1500 DR), z dworca Kilikia Avtokayan (Dworce autobusowe). Ok. 5 kilometrów z buta (trzeba przejść przez most i skręcić w prawo) i jestem w twierdzy (X wiek). Ruiny dosyć nieźle rozpoznawalne. W czasach świetności musiało to być jedno z najlepiej ufortyfikowanych miejsc w tym regionie – otoczona z trzech stron stromym wąwozem twierdza właściwie tylko z jednej strony miała mury obronne (wysokości 21,4 m.!!!).\nDalej w planach miałem okolice Alaverdi, ale w Stepanavan dowiedziałem się, że stamtąd nic już o tej porze nie jeździ do Erewania. Autostop był zbyt dużym ryzykiem (była niedziela, następnego dnia musiałem być w robocie), więc zdecydowałem się wracać. Autobus do Vanadzor (400 DR) i do Erewania (1000 DR). Po drodze spotkałem amerykańskiego kolesia, który już drugi rok pracował w Armenii dla jakiejś organizacji humanitarnej, ucząc dzieci WF-u.\nKakavaberd – nieudana próba zdobycia i bardzo udany dzień\nTym razem za cel postawiłem sobie twierdzę Kakavaberd. Jakiś czas temu poznani w Erewaniu Ormianie pokazywali mi zdjęcia i opowiadali o tym miejscu. Ze zdjęć i relacji wiedziałem, że miejsce jest absolutnie warte odwiedzenia. Był tylko jeden problem – zamek leży 20 km (wg innych relacji 18) od miejsca, do którego można dojechać autobusem (Garni). Wg. wszelkich opinii nie było szans żebym obrócił w jeden dzień. Ostrzegano mnie także przed zagrożeniem ze strony węży i niedźwiedzi (nie wolno chodzić samemu, kilku osób misio nie ruszy). Postanowiłem jednak spróbować.\nW sposób już wyżej opisany dotarłem do Garni skąd szybkim marszem ruszyłem drogą w kierunku twierdzy – po wyjściu z autobusu na skrzyżowaniu należy iść prosto przez wieś (w prawo jest droga do świątyni w Garni, w lewo na Geghard). Przy końcu wsi skręcić w lewo i po jakichś 100 metrach brukowaną drogą w prawo. Dalej do mostu i drogą już cały czas prosto. Po przemaszerowaniu ok. 5 km. Nadjeżdża z tyłu grupa samochodów – grupka Ormian jedzie w dziczy świętować sobie urodziny kolegi. Zabierają mnie. Przejeżdżamy ok. 7-8 km i wyrzucają mnie koło kładki ze szlabanem – jadą dalej w inną stronę. Uszedłem zaledwie kilkaset metrów i usłyszałem za sobą znajomy dźwięk wydawany przez ruskie zdezelowane ciężarówki. Z tyłu nadjeżdżała ciężarówka, na której blisko 25-osobowa ekipa jechała sobie na piknik. Rewelacja. Zabrali mnie od razu. Natychmiast po wdrapaniu się na ciężarówkę zostałem poczęstowany miejscowym samogonem. "Na pokładzie" było kilka rodzin, masa prowiantu, a nawet 3 żywe kozy (na obiad). I tak się z nimi ledwie wlokłem parę kilometrów ... W końcu przemiła kompania znalazła atrakcyjne miejsce na biwak, wytłumaczono mi jak dojść do zamku i zaproszono w drodze powrotnej na imprezę. Ruszyłem w góry. Po drodze zobaczyłem pierwszego węża ...\nU samego podnóża góry spotkałem grupę drwali nocujących w terenie, którzy znowu ostrzegli mnie, że niedźwiedź mnie "złamiot" i nikt mnie nie znajdzie. Zdecydowanie odradzali wspinaczkę w pojedynkę (podobno 2 tygodnie temu ich zmianę zaatakował niedźwiedź). Wytłumaczyli mi dalsze szczegóły i ruszyłem. Droga okazała się jednak fatalna, zarośnięta. Dodatkowo zaczął kończyć się czas (było ok. 15.00 na obrócenie w obie strony potrzeba było ok. 3,5-4 godziny). Zacząłem się wahać ... moje wątpliwości rozwiały się gdy w dosyć sporej odległości, po drugiej stronie wąwozu zobaczyłem spacerującego misia ... nie czekałem aż mnie zauważy ... Na pocieszenie drwale poczęstowali mnie całkiem niezłym samogonem.\nWróciłem zatem na piknik do zabawnej grupy, z którą tu dotarłem. Impreza toczyła się już w najlepsze. To popołudnie także muszę zaliczyć do najbardziej udanych w Armenii. Impreza na całego, żarcie wyśmienite, ludzie fantastyczni, kąpiel w górskim potoku ... Rewelacja. Zabrałem się z nimi w drodze powrotnej do Garni.\nCelu wyprawy nie osiągnąłem, ale dzień uznałem za bardzo udany.\nKhor Virap, Areni, Noravank, Smbataberd, Tatev\nOdwiedziłem te miejsca razem z moimi ormiańskimi przyjaciółmi w trakcie naszej wyprawy do Górnego Karabachu, było nam po drodze.\nNoravank (XII fot. Bartosz Musiałowicz\nNa pierwszy ogień Khor Virap (klasztor, XVI wiek). Miejsce jest super, w oddali ośnieżone szczyty Araratu. Potem Areni (ok. 1,5 godz.). Jest tu kościółek z 1321 roku. Tutaj dokonujemy zakupu niezłej jakości wina, miejscowej produkcji – po degustacji kilku odmian wyrobu wybieramy najlepszy i napełniamy butelki po pepsi. Następnie po ok. 1,5 godziny docieramy do Noravank (XII-XIV wiek). Następny punkt programu jest najtrudniej dostępny – twierdza Smbataberd (IX wiek). Klucząc wąskimi górskimi drogami docieramy wreszcie do podnóża góry, na szczycie której wznosi się zamek. Po ok. 1-1,5 godz. wspinaczki jesteśmy na górze. Miejsce godne polecenia. Dalej w planach był Zoroaker (takie ormiańskie Stonehenge), ale dotarliśmy tam ok. 22.00 więc było już zupełnie ciemno i nic nie zobaczyliśmy. Jedziemy do Tatev. Jedziemy powoli, wąską górską serpentyną, cały czas omijając pozostałości po kamiennych lawinach, które niedawno zeszły. W Tatev jesteśmy ok. 24.00 i trafiamy na dogorywającą imprezę miejscowych. Rozbijamy namiot i przyłączamy się do imprezy. Dyskusja toczy się po 13 ormiańsku więc nie rozumiem ani słowa. Nic nie szkodzi ... "sołtys" miejscowej metropolii wznosi toast za moje zdrowie i życzy Lachom powodzenia. Rano zwiedzanie Tatev (IX wiek, polecam!) i ruszamy. Po drodze jeszcze kąpiel w źródle wody mineralnej (miejsce zwane Mostem Lucyfera).\nVardenis, Vanevank, Teyseba, Hoyravank\nMiejsca zostały zaliczone w trakcie drogi powrotnej z Górnego Karabachu. Vardenis to dziura, nic tu nie ma, nie warto się zatrzymywać. Vanevank to dosyć stary kościółek (X wiek), ale w bardzo kiepskim stanie – są atrakcyjniejsze miejsca. Teyseba – ze starożytnej twierdzy została tylko kupa ogromnych kamieni ledwie przypominających fundamenty. Hoyravank – bardzo miłe miejsce (klasztor IX-XII wiek). Jezioro Sevan widziane od południa jest super.\nFormalnie żeby wjechać do Górnego Karabachu cudzoziemcy (nie-Ormianie) muszą mieć tzw. wizę tej republiki. Wiza jest wydawana przez Stałe Przedstawicielstwo Republiki Górnego Karabachu w Republice Armenii (ul. Moskovian 11, Erewań, e-mail: ankr@arminco.am). Biuro jest czynne w godzinach 10.30-13.00 i 14.00-17.00 Wiza kosztuje 25 USD + 1000 DRAM. Należy stawić się z paszportem i 1 zdjęciem oraz wypełnić formularz wizowy. Przy odrobinie szczęścia jeśli zgłosicie się w pierwszej połowie dnia pracy, to w drugiej wydadzą Wam wizę. Ponadto, po wjechaniu do Karabachu trzeba udać się do Ministerstwa Spraw Zagranicznych Republiki w Stepanakert (www.nkr.am) i zarejestrować tam swoją obecność. W drodze powrotnej z Karabachu do Armenii nie jest potrzebna kolejna ormiańska wiza.\nNiezmotoryzowani mogą dotrzeć do Karabachu autobusem lub marszrutką – połączenie z dworca Kilikia Avtokayan w Erewaniu do Stepanakert (Dworce autobusowe) kosztuje 4000 DRAM. Podróż trwa 5-6 godzin.\nMój pomysł na wjazd do Górnego Karabachu polegał na całkowitym olaniu wszelkich wymogów wizowych (uznałem, że 25 USD to trochę za dużo). Udało mi się wjechać i spędzić 14 w Karabachu kilka dni, a następnie wyjechać bez wizy oraz rejestrowania się w Stepanakert. Szczegóły w relacji.\nGórny Karabach – uwagi ogólne\nFormalnie Górny Karabach (w języku ormiańskim ‘Artsakh’, nazwa Karabach powstała w XIII wieku i oznacza dosłownie "Czarne Ogrody"), kraj o powierzchni 4,4 tys. km2, jest częścią Azerbejdżanu. Dawniej był to obwód autonomiczny w składzie Azerbejdżańskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (włączony do niej przez Stalina w 1923 roku). Od czasu wojny wygranej przez separatystów ormiańskich w 1994 r. proklamowana przez nich Republika Górnego Karabachu jest de facto niepodległym państwem, mającym swojego prezydenta, rząd, parlament i armię. Jest to jednak twór, którego nie uznaje żadne państwo na świecie, nawet Armenia (chociaż republika ma swoje przedstawicielstwa w Erewaniu, Moskwie, Waszyngtonie, Paryżu, Sydney i Bejrucie). Karabach pozostaje w izolacji międzynarodowej oraz w dużej zależności od Armenii (pewna wymiana handlowa odbywa się także z Iranem), bez której pomocy znalazłby się w bardzo trudnej sytuacji.\nMłode "państwo" próbuje jednak radzić sobie z trudną sytuacją. Widać inwestycje. Charakterystyczną rzeczą jest fakt "powracania" w rodzinne strony mieszkańców, którzy osiągnęli sukces za granicą. Ormianie, którzy za granicą zdobyli majątek często inwestują go w rodzimej Armenii lub Górnym Karabachu. W samym Karabachu zdarzyło mi się widzieć kilka tego rodzaju inwestycji (hotele, szkoły itp.). Niestety, z uwagi na ogromnych rozmiarów korupcję, część ze środków przekazywanych na te cele po prostu się rozpływa.\nPodróż – relacja\nMoja podróż do Górnego Karabachu rozpoczęła się w parę godzin po przybyciu do Armenii.\nPo przylocie z Moskwy do Erewania (ok. 4.00 rano), z lotniska odebrał mnie poznany kilka miesięcy wcześniej przez internet Mihran. Wyjazd do Karabachu ustaliliśmy wcześniej drogą e-mail’ową. Przekimałem u Mihrana 3 godziny i ruszyliśmy (Ładą Mihrana). Po drodze zgarnęliśmy jeszcze jego 2 kolegów: Armo i Emina. 15\nW ten sposób 4 godziny po wylądowaniu na Kaukazie siedziałem sobie w samochodzie z trzema dopiero co poznanymi Ormianami, w drodze do Górnego Karabachu.\nNiezmotoryzowani mogą dotrzeć do Karabachu autobusem lub marszrutką – połączenie z dworca Kilikia Avtokayan do Stepanakert (Dworce autobusowe) kosztuje 4000 DRAM. Podróż trwa 5-6 godzin.\nPo drodze do Karabachu zaliczyliśmy także atrakcje w samej Armenii, leżące przy trasie (Khor Virap, Noravank, Smbataberd, Tatev – relacja w części poświęconej Armenii)\nNa granicy Karabachu byliśmy ok. 15.00. "Karabachski" celnik-milicjant o bezkompromisowej gębie i jeszcze bardziej bezkompromisowym brzuchu wylewającym się spod rozpiętej koszuli stwierdza stanowczo, że potrzebna mi będzie wiza - mam ją kupić w Stepanakercie. Ruszamy dalej. Po ok. 2 godzinach docieramy do Shushi. Pierwsze wrażenia dołujące – wszędzie ślady wojny sprzed 10 lat. Spalone domy, zrujnowana infrastruktura ... Shushi stanowi (i zawsze stanowiło) jeden najważniejszych strategicznych punktów Karabachu. Z tego wzniesienia można kontrolować całą rozległą dolinę, w której leży m. in. Stepanakert, stolica Karabachu. Zasada jest prosta – kto ma Shushi, ten ma Stepanakert. Dlatego o to miejsce toczyły się zacięte walki ormiańsko-azerskie, Shushi kilkakrotnie przechodziło z rąk do rąk. Strategiczne znaczenie miejsca doceniono już przed wiekami. Całe miasto jest otoczone potężnymi murami, miejscami nawet nieźle zachowanymi (przez półtorej godziny nie udało mi się obejść wszystkiego). Na terenie miasta zachowały się pozostałości dawnej zabudowy (domy, drogi, pałace arystokracji). Na terenie starożytnych zabudowań mieszkają ludzie (współczesna infrastruktura jest kompletnie zrujnowana). Jedynym ocalałym w trakcie wojny obiektem jest XIX-wieczna katedra. Część twierdzy zajmuje więzienie (obiekt niesławny z czasów wojny – obie strony torturowały tu więźniów) – zakład funkcjonuje, o czym przekonujemy się mijając raz po raz więźnia dźwigającego jakieś toboły, w eskorcie strażnika z kałachem.\nOgólnie wrażenia z Shsuhi są nijakie – z jednej strony ślady bogactwa i potęgi z przeszłości. Z drugiej – nędza jego współczesnych mieszkańców. Wyjeżdżamy.\nStepanakert, stolica – wpadamy tylko na chwilę. Robimy zakupy. Ogólne wrażenie – czysto, ale biednie, widać ślady rozwoju, nową zabudowę, inwestycje. Rezygnujemy z kupna wizy dla mnie – jest piątek, popołudnie – w razie czego powiemy, że urząd był już zamknięty.\nWyjeżdżam kierując się na północ. Odwiedzamy Dziadka i Babcię (Tatik i Papik) – czyli sympatyczny pomnik mający reprezentować górskich ludzi Karabachu. Za miastem chwile prawdy – zatrzymuje nas patrol i pyta o wizę dla mnie – wyjaśniamy, że urząd był zamknięty, nabrali się. Jedziemy dalej. Okolicznych mieszkańców pytamy o ciekawe miejsca na biwak – podobno w okolicy jest jezioro (Kapin Tzov). Postanawiamy tam nocować, "w okolicy" okazało się być prawie 3 godzinną jazdą w nocy po zupełnych bezdrożach. Po drodze patrol pomógł zmienić nam koło (ani słowa o mojej wizie...). Jezioro okazało się zaledwie bajorem obok górskiego potoku, ale miejsce sympatyczne.\nNastępnego dnia kierujemy się na Gandzasar, gdzie dojeżdżamy po ok. 3-4 godzinach. Ufortyfikowany kompleks został wybudowany w latach 1216-1238 i funkcjonuje do dziś.\nDalej wybieramy kierunek na Dadivanq. Trzeba się jednak cofnąć, ponieważ nie ma stamtąd drogi. Jedziemy zupełnie zapomnianymi drogami w fatalnym stanie, po obu stronach drogi 16 tablice "Uwaga miny". Jedziemy trasą Kichan – Ch’ ldran – Tr’ mbon. Po drodze mijamy kopalnię złota oraz zepsute autobusy i przymusowe pikniki pasażerów, jakoś nie boją się min ...Nasza podróż trwa strasznie długo (fatalne drogi). Po drodze przekraczamy formalną granicę Karabachu. Jesteśmy teraz na terenach formalnie należących do Azerbejdżanu, okupowanych przez Armenię, a kontrolowanych i tak przez milicję Karabachu ... W ciemnościach mijamy Dadivanq nie zauważając go. Poinformował nas o tym karabachski gliniarz, który poczęstowany paczką papierosów powiedział nam także, że w okolicy znajduje się gejzer gorącej wody (Taq Jur). Decydujemy się go odnaleźć i zafundować sobie nocną (jest już ok. 21.00) kąpiel. I znowu – "w okolicy" okazuje się około 3-godzinnym poszukiwaniem tego miejsca, kilkakrotnym zmyleniem drogi, wyciąganiem samochodu z błota ...\nTaq Jur fot. Bartosz Musiałowicz\nWreszcie jest! Miejsce jest rewelacyjne. Szybo wyciągamy zapasy wina i wskakujemy, woda gorąca, jest super ... Na końcu świata, w kraju zapomnianym przez Boga, na terenach właściwie nie wiadomo do kogo należących czterech pajaców piło sobie winko i kąpało się w gorącym źródle ... w okolicy podobno czasem operują ormiańscy i azerscy snajperzy ... (co wydało mi się nierealne ponieważ miejsce jest położone w głębi kontrolowanych przez Ormian terytoriów).\nRano wracamy do Dadivanq. Przejeżdżamy przez Kelbajar – wioskę, w której przed wojną podobno mieszkało ok. 10 tys. ludzi, teraz mieszka 700 osób ... Po drodze zabieramy maszerującego Ormianina, który opowiada nam całkiem ciekawe rzeczy o polityce społecznej rządu Karabachu. Podobno jeżeli ktoś zdecyduje się przyjechać do Karabachu i osiedlić (musi to być małżeństwo) – dostaje od rządu na rozruch 4000 dolarów. Bonusy dostaje się też za ilość dzieci – po spłodzeniu siódmego potomka dostaje się dom. Nasz pasażer opowiedział nam także historię swojego znajomego, który mając sześcioro dzieci strasznie chciał mieć siódme (dom). Postarał się jednak bardziej – urodziły mu się bliźniaki i oprócz domu dostał także samochód.\nDadivank (IX wiek) fot. Bartosz Musiałowicz\nPo wjechaniu do Dadivanq od strony Karabachu należy patrzeć w prawo w góry. Klasztor jest łatwo przeoczyć. Na tle gór można zauważyć słabo widoczny kompleks. Miejsce magiczne ... Jest to jeden z najstarszych obiektów tego typu w Karabachu – pierwsze wzmianki w kronikach pochodzą z IX wieku, a wiadomo z nich, że klasztor istniał dużo wcześniej. Potem kierujemy się przez terytoria okupowane do Armenii (do Vardenis), z mapy wynika że przejazdu tamtędy nie ma (zamknięta granica), ale postanawiamy spróbować. Patrole wojskowe i milicyjne stają się coraz częstsze.\nKontrole nie sprawiają jednak większych Dadivank (IX wiek) fot. Bartosz Musiałowicz\nproblemów – raz na mój widok oficer zapytał Emina, czy wszyscy w naszym samochodzie to Ormianie, na co Emin odparł, że tak. Żołnierz uśmiechnął się, machnął ręką i pozwolił jechać dalej. Mimo wszystko decyduję się na kamuflaż – chowam kudły i zakładam przyduży kapelusz Mihrana.\nDroga prowadzi przez fantastyczną okolicę, widoki są wspaniałe. Wspinamy się wąską serpentyną na jakieś 3000 metrów. Pojawia się mgła, pada deszcz ... Wszędzie dookoła opuszczone domy, żywej duszy... Granicę Armenii przekraczamy nie zatrzymując się. Tak zakończyła się moja nielegalna eskapada do Górnego Karabachu.\nWjazd + informacje wizowePolacy żeby wjechać do Iranu muszą posiadać wizę. Wiza turystyczna w Warszawie kosztuje 100 USD i jest ważna 3 tygodnie.\nJa niestety zrobiłem zasadniczy błąd i postanowiłem wizę wyrobić sobie w Armenii. Na 2 miesiące przed wyjazdem dostałem informacje z tamtejszej ambasady, że za 90 USD bez problemu dostanę wizę ... nic bardziej mylnego ... Przygody, które towarzyszyły uzyskaniu irańskiej wizy w Armenii spokojnie można nazwać horrorem.\nZdecydowanie ODRADZAM ubieganie się o wizę Iranu w Armenii.\nWizy turystyczne wydawane są tylko na zaproszenia (o dziwo tego nie powiedziano mi wcześniej). Zaproszenia można uzyskać tylko w agencjach turystycznych na terenie Erewania (np. Tatev lub Blue Mosque). Uzyskanie wizy turystycznej w ten sposób kosztuje zawrotne sumy (160 USD w Tatev i 230 w Blue Mosque), do tego czeka się na nią tydzień (którego ja już wtedy nie miałem).\nZdecydowałem się na wizę tranzytową oraz na usługi agencji Blue Mosque (na Mashtots, koło Błękitnego Meczetu). I żałuję ... W tej agencji powiedziano mi, że bez problemu wizę tę mogę przedłużyć w Iranie (wiedziałem, że taka jest praktyka wielu jeżdżących do Iranu osób). Potem dopiero okazało się, że zrobiono mnie po prostu w konia – perskie prawo konsularne zmieniło się już rok wcześniej i wiz tranzytowych w ogóle już się nie przedłuża. Niemożliwe, żeby agencja irańska (Blue Mosque ma dodatkowo autoryzację ambasady Iranu) o tym nie wiedziała ...\nNo więc za wizę na 7 dni dałem 100 USD i zadowolony odszedłem ...\nW Iranie próbowałem tę wizę przedłużać 3 razy – nic z tego. Urzędnik w biurze policji ds. cudzoziemców (Informacje w LP są nieaktualne – biuro policji znajduje się obecnie na ulicy Valiesar), kiedy zobaczył pismo z MSZ-u, które mu wręczyłem, wykrztusił z siebie tylko "goodbay mister", schował papierek i więcej się już nie odezwał ... ot i tyle. Interesujące też, że o zmianie prawa poinformowano mnie dopiero w 3 urzędzie, w którym chciałem przedłużyć wizę (w Esfahanie). Nie zrobiono tego ani w Tabrizie, ani w Teheranie. Gdyby poinformowano mnie wcześniej, nie traciłbym czasu na bieganie po urzędach...\nTak więc wniosek jest jeden – o wizę aplikować w Warszawie, pod żadnym pozorem w Armenii. No i załatwiać wizę pobytową, w żadnym razie tranzytową.\nNie będę się tu powtarzał - podróżniczych relacji o Iranie jest w internecie już wiele. I nie dziwota – kraj jest bajeczny, a jego mieszkańcy naprawdę niesamowici. Zupełnym nieporozumieniem są relacje dominujące w mediach, przedstawiające ten kraj jako 18 niebezpieczne dla obcych miejsce. Przeciwnie – Iran to raj dla turysty. Podróżowanie jest tam bajecznie tanie (średnio ok. 3-4 USD za 600-700 km), wyżywienie i kwatery również (hoteliki po 2-4 USD za dobę). Mieszkańcy są gościnni i megapomocni (choć ogólnie po angielsku mówią słabo lub w ogóle nie mówią). Dotyczy to także wojska i policji (choć tu znajomość angielskiego jest lepsza). Tylko jeździć do Iranu... Otwartość i serdeczność Irańczyków można poczuć zwłaszcza kiedy podróżuje się w pojedynkę, doświadczyłem tego wszędzie – zresztą grupa wszędzie stwarza dystans do tubylców. W Iranie samotny podróżnik w rzeczywistości nigdy nie jest samotny – ciągle ktoś go zagaduje, chce pomóc, albo odwrotnie – chce dowiedzieć się jak najwięcej o świecie i to on zadaje masę pytań. W relacji nie udało mi się zawrzeć wszystkich informacji nt. znajomości, które zawarłem w Iranie, ponieważ to po prostu niemożliwe. Jako samotny "jeździec" z długimi blond kudłami wzbudzałem wszędzie zainteresowanie (choć nie takie jak w Armenii) i wszędzie szybko nawiązywałem kontakt z Persami. Irańczycy w ogóle są bardzo otwarci i ciekawi świata.\nJadąc do Iranu trzeba pamiętać o podstawowych zasadach podróży – facet: długie spodnie, może być koszulka z krótkim rękawem i sandały. Kobieta: długi rękaw, zakryte nogi + skarpetki (pończochy) , zakryte włosy.\nJedyną niefajną rzeczą w Iranie byli taksówkarze – turystom podają 10 razy większe ceny niż Irańczykom (dlatego przed kursem warto zapytać jakiegoś Persa ile powinniśmy zapłacić, innym rozwiązaniem jest po prostu wręczenie 10-krotnie mniejszej sumy i oddalenie się z miejsca zdarzenia, nie zważając na protesty kierowcy, nawet jeśli wystartuje do nas z pięściami).\nPrzymusowy 2-dniowy pobyt w tym mieście (kłopoty wizowe) dał okazję do zweryfikowania panujących poglądów na temat stolicy Iranu. Nie jest to miasto tak nieprzyjemne jak opisuje to większość relacji. Aglomeracja ogromna – 24 miliony ludzi. Poruszanie się jest bardzo utrudnione, korki to prawdziwa plaga. Ale można się chyba do tego przyzwyczaić, mnie się udało dosyć szybko. Mieszkańcy są sympatyczni i na ogół uczynni (oczywiście nie licząc taksówkarzy). Niektóre zaobserwowane szczegóły zrobiły na mnie spore wrażenie – np. policja w tym mieście jeździ sobie nowiutkimi modelami Mercedesów.\nPodróż z Armenii do Iranu i pobyt w Iranie\nInformacje jakie podaje w tej kwestii Lonely Planet są zupełnie nieaktualne. Wjechać do Iranu można na 2 sposoby.\nMożna kupić bilet na bezpośredni autobus z Erewania, który jedzie do Teheranu (przez Tabriz), bilet kosztuje 17000 DR (nieważne, czy jedziemy do Tabrizu, czy Teheranu).\nMożna też wziąć marszrutkę do granicznego miasta Meghri (6000 DR), tu może być jednak problem – marszrutka nie dojeżdża do samej granicy. Trzeba więc drałować do niej spory kawał. Poza tym przyjazd następuje późnym popołudniem (ok. 17-18). Po odbyciu odprawy i wszelkich formalności znajdujemy się po drugiej stronie granicy późnym wieczorem i tu nie koniec problemów, bo tam nic nie ma i o tej porze nic nie jeździ.\nDlatego zdecydowałem się na wariant pierwszy. Autobus, a właściwie dwa autobusy, które odchodzą do Iranu (zupełnie nie wiem dlaczego – w każdym z nich było po 10 pasażerów) odjeżdżają z dworca Kilikia Avtokayan o 10.00. Autobusy to dobrej klasy klimatyzowane Volvo i Scania.\nPodczas jazdy poznałem Rezę, perskiego studenta architektury w Erewaniu. Sympatyczny koleś zaprosił mnie do swojej ‘daczy’ pod Teheranem, gdzie wybierał się na kilkudniową imprezę ze swoimi znajomymi.\nNa granicę zajechaliśmy ok. 20.00 czasu ormiańskiego, cofam zegarek o pół godziny. Po drodze mijamy interesującą twierdzę w Meghri. Przed samą granicą perskie pasażerki szybko zmieniają swoje wdzianka na obowiązujące w Iranie. Perski celnik zaledwie rzucił okiem na mój bagaż i w ogóle go nie kontrolując machną ręką, żebym poszedł dalej. Zupełnie inaczej było w przypadku Irańczyków – u nich sprawdzano nawet treść przewożonych gazet. Około 4 w nocy docieramy do Tabrizu, gdzie wysiadam. Biorę taksi do hotelu Golshan, gdzie spodziewam się spotkać z polską ekipą, z którą korespondowałem przez internet i planowałem się spotkać. Od ledwie mówiącego po angielsku (dosłownie kilka słów: "Poland go, no Poland, Lahestan go ..") właściciela hotelu dowiedziałem się, że ekipa już się zmyła. Trudno.\nRano próbuję przedłużyć moją wizę tranzytową – nic z tego (patrz informacje wizowe). Odwiedzam bazar i biorę taksi na dworzec autobusowy. Od razu łapię wypasione klimatyzowane Volvo do Teheranu (33 tys. Riali! 624 km). Podczas jazdy lecą głównie indyjskie filmy – w porównaniu z nimi brazylijskie telenowele to arcydzieła – w życiu nie widziałem większego badziewia! Ciekawostką był fakt, że podróżował z nami indyjski aktor występujący w jednej z tych superprodukcji. Cały autobus miał z niego niezły ubaw. W trakcie jazdy poznałem irańskiego studenta z Teheranu, który udzielił mi krótkiej lekcji podstawowych zwrotów perskich.\nIrańskie drogi to bardzo miłe doświadczenie dla mojego tyłka, obitego niemiłosiernie w Armenii. Autostrady są w bardzo dobrym stanie. Jazda do Teheranu trwa 9-10 godzin. Od razu po przyjeździe (na dworzec zachodni) dzwonię do Rezy, mojego znajomego z autobusu z poprzedniego dnia. Po pół godzinie zjawia się Reza z kolegą, przyjeżdża super wypasionym Peugeotem (zresztą montowanym w Iranie). Jedziemy do niego do domu, gdzie dostaję kolację i poznaję jego rodziców i siostrę. Kobiety zupełnie nie krępują się moją obecnością, włosów nie zakrywają, pokazują nogi (owłosione!). Zabieramy zaopatrzenie i jedziemy po ekipę na imprezę. Okazuje się nią być grupa już nieźle podchmielonych irańskich i włoskich znajomych Rezy! Częstują mnie bimbrem własnej roboty i jedziemy pod Teheran do willi Rezy (basen, dacza, Irańczycy i Włosi zalani w trupa ... godnie reprezentowałem Lahestan). Rano taksówką dojeżdżam do ostatniej stacji zielonej linii metra. Potem przesiadam się w niebieską i czerwoną. W trakcie jazdy zaczepiają mnie dwie irańskie kobiety, matka z córką, oferują pomoc. Są bardzo miłe, ale słabo mówią po angielsku. Matka pomogła dotrzeć mi do biura policji do spraw cudzoziemców (w żadnym razie nie pozwoliła mi zapłacić za taksówkę, co sprawiło że poczułem się naprawdę głupio). Informacje w LP są nieaktualne – biuro policji znajduje się obecnie na ulicy Valiesar. Informacje nt. wizy – patrz informacje wizowe.\nEsfahan fot. Bartosz Musiałowicz\nW dalszej kolejności zacząłem szukać kwatery – jak większość trampingowców udałem się na plac Chomeiniego (Majdan Chomeini). Szukając hotelu włóczyłem się po okolicy. Tak poznałem Shervina, studenta chemii, dorabiającego sobie w sklepie ze sprzętem 20 elektronicznym. Po godzinie rozmowy Shervin zaprosił mnie do siebie do domu. Spędziłem z jego rodziną 2 dni (tyle trwały wizowe hocki-klocki w Teheranie, ponadto robiłem w Ambasadzie Polskiej wywiad z Ambasadorem, publikowany po moim powrocie), zostałem ugoszczony jak basza, obsypany prezentami, Shervin woził mnie swoją furą (kolejny Peugeot montowany w Iranie) po całym mieście (24 miliony ludzi!).\nNastępnie postanowiłem wykorzystać odrobinę czasu jaka mi jeszcze została i wyskoczyć do Esfahanu. U Shervina zostawiłem przeciążony już mocno bagaż. Z dworca głównego biorę nocny autobus (32 tys. Riali). Ok. 5.30 rano jestem w Esfahanie. Walnąłem się na trawkę przed dworcem i przekimałem do 8.00. Potem taksi do biura policji (ostatnia próba wizowa), taksówkarz chciał 10 tys Riali, dostał 3000 (i tak za dużo).\nPotem zwiedzam miasto: mosty, Plac Chomeiniego, Piątkowy Meczet, Trzęsący się Minaret (który jednak ani drgnie), Świątynię Ognia nieco poza miastem. W trakcie włóczenia się po mieście poznaję Ameda – ucznia w jednej z tamtejszych szkół artystycznych, znajomość okazuje się bardzo użyteczna. Koleś zna wszystkich większych mistrzów sprzedających swoje wyroby na Majdan Chomeini (fotka jednego z nich, malarza miniatur, znajduje się nawet w przewodniku Lonely Planet, wyd. 2001. str. 42). Dzięki niemu udało mi się uzyskać zniżkę na kilka towarów.\nWieczór spędziłem nad rzeką sącząc ZamZama i oczekując na sypialny pociąg do Teheranu (w trakcie tej błogiej czynności dosyć śmiało próbowało zawrzeć ze mną znajomość 6 perskich niewiast ...). Bilet na pociąg kupiłem parę godzin wcześniej w biurze, które znajduje się przy placu Enqelab-e Eslami (informacje z LP aktualna, cena biletu: 32 tys. Riali). Wieczorem spod hotelu Kowsar odjeżdża autobus, który dowozi pasażerów do położonego poza miastem dworca kolejowego. Dworzec schludny i nowoczesny. Pociąg także (czysta pościel, klima, uczynny konduktor). Policja i wojsko grzeczni i uczynni. Wracam do Teheranu.\nNastępnego dnia wyjeżdżam z Iranu ( ), autobus do Turcji odjechał z dużym opóźnieniem. W samym autobusie poznałem dwóch sympatycznych kolesi – Słowaka, który wracał do domu po 6 miesiącac w Indiach i Rumuna, który wracał z Indii wioząc na handel 400 plakatów z wizerunkami jakichś bóstw indyjskich.\nWizyWjazd do Turcji nie stanowi dla obywateli polskich żadnego problemu. Za 10 USD kupuje się na granicy wizę i już. Relacja Na drugi dzień rano byliśmy na granicy. Stoi tam już nowy budynek odpraw celnych. Odprawa trwała aż 4 godziny, tureccy celnicy byli upierdliwi do bólu (próbowali odebrać Rumunowi jego plakaty, ale twardziel się nie dał).\nDogubayazit (Isak Pasha) fot. Bartosz Musiałowicz\nPo pół godziny jazdy od granicy docieramy do Dogubayazit. Łapię okazję do centrum. Wysiadam pod dworcem centralnym (otobus terminal). Od razu jakiś koleś zaprasza mnie na herbatę i udziela masę istotnych informacji – mam szczęście, dosłownie wczoraj otworzono tu informację turystyczną i właśnie w niej jestem (informacja znajduje się dokładnie naprzeciw otobus terminal, na razie tylko biurko i 2 kanapy, ale kolesie wiedzą tam naprawdę sporo). Od nich dowiaduję się, że nie uda mi się już dzisiaj zwiedzić Isak Pasha i dojechać do Karsu, bo bezpośredniego połączenia do Kars nie ma, a w Igdir odradzają nocleg. Igdir bowiem to miasto prostytucjii – prostytuty są w każdym hotelu, dlatego te są drogie (5-6 milionów lirów), pokoje w hotelach nie są zamykane itp. Decyduję się więc zostać. Nocuję u podnóża Isak Pasha na Murat Camping (dojazd busikiem kosztuje 1 mln lirów, natomiast 2-osobowy pokój 2 USD, pole namiotowe 1 USD, prysznic za darmo). Nocleg w Dogubayazit nie ma sensu, hotele są drogie, a samo miasto mało atrakcyjne. Murat Camping jest super. Isak Pasha robi wrażenie (drugi co do wielkości po Top Kapi pałac w Turcji, niestety zrujnowany przez okupacyjne wojska rosyjskie). Do tego niedaleko dosłownie na skałach znajduje się fantastyczna twierdza. Wieczór spędzam popijając piwko Efes z parą sympatycznych Szwajcarów, która rzuciła na rok pracę, wsiadła na rowery i postanowiła dojechać do Chin (w chwili, gdy piszę te słowa są już niedaleko Madras).\nni fot. Bartosz Musiałowicz\nNastępnego dnia minibusem do Dogubayazit (1 mln). Tam do dworca głównego na piechotę. Z dworca odchodzą dolmusze w różne miejsca (Igdir, Wan, Agri). Ładuję się do busa do Igdir i czekam, aż się zbierze komplet pasażerów. Komplet jest po ok. 45 minutach, możemy jechać (2,5 mln.), jeszcze tylko 10 minut usadzania tej czeredy (wchodzą, wychodzą, zamieniają miejsca) i ruszamy. Po drodze mijamy pierwsze posterunki wojskowe – transportery opancerzone itp. W Igdir dolmusz przyjeżdża w inne miejsce niż to, z którego odchodzi bus do Karsu. Trzeba przejść kawałek do przodu wzdłuż głównej ulicy.\nWymieniam kasę (1 USD = 1.385.000 lirów). O 10.00 ruszamy do Kars, gdzie jesteśmy po 3 godzinach. Dojazd następuje na dworzec, który jest poza miastem. Do miasta dowożą darmowe autobusy (Servisi). Wrzucam bagaż do hotelu (Nuransaray, 5 mln. i nie chcą nic opuścić, ale w cenie jest prysznic). Orientuję się w warunkach jazdy do Ani. Całość imprezy w Tourism Office kosztuje 50-60 mln, co przy 5-6 osobach (tyle mieści się do samochodu) daje po 10-12 mln na głowę. Zezwolenie kosztuje 1 mln i jest wydawane od ręki. W hotelu Gungorem przesiaduje Turek, kierowca, który oferuje turystom swojego minibusa. Dobrze mówi po angielsku. W trakcie włóczenia się po Karsie poznaję grupę turystów z Izraela – wspólnie umawiamy się z tym Turkiem na 10 mln. od głowy na następny dzień rano. Wieczorem wspólnie z innym Żydem (strasznie ich w Turcji dużo) zwiedzam twierdzę w Kars (warta odwiedzin). Poznaję grupę Czechów rozbijających się po Turcji autostopem. Ogólnie Kars, stara ormiańska stolica (w latach 930-961) robi sympatyczne wrażenie.\nNastępnego dnia o 8.00 rano zjawia się nasz kierowca. Erzurum fot. Bartosz Musiałowicz\nPrzyłączają się jeszcze do nas Amerykanin i 2 Francuzki. W tym składzie ruszamy do Ani. Po drodze kontrola wojskowa. Ani to przygraniczny teren wojskowy – dostajemy zakaz robienia zdjęć i polecenie zostawienia aparatów (mnie udało się wnieść, efekty przestrzegania zakazu można podziwiać na www.middleeast2003.prv.pl). Będąc we wschodniej Turcji Ani po prostu nie można przegapić. Stara ormiańska stolica (961-1045) robi naprawdę imponujące wrażenie. W drodze powrotnej kierowca wyrzuca nas na dworcu, skąd biorę autobus do Erzurum (10 mln.), na dworcu zostawiam bagaż i jadę do twierdzy Hassan Kalesi (okazuje się, ze minąłem ją po drodze z Kars) w miejscowości Pasinler. Po powrocie szukam kwatery. Wszystko drogie (ARI – 7 mln), a jak tanie to kawał drogi od centrum (Dedehan, Es – 4 mln). Kupuję bilet do Van (20 mln) i decyduję się na nocleg na dworcu – śpię w biurze, w którym kupiłem bilet. Autobus odjeżdża o 5.00 rano. W Van jest o 12.00.\nAnkara fot. Bartosz Musiałowicz\nNa dworcu w Van (który jest trochę poza miastem) zostawiam bagaż i łapię autobus do Hakkari, który jedzie przez Hosap Kalesi (5 mln). Zwiedzam zamek (2 mln, super!). Wracam autostopem. Z dworca jadę autobusem (3 mln) do Akdamar Camping, naprzeciwko wyspy Akdamar. Miejsce jest super – dostaje się pole namiotowe z namiotem za darmoche, trzeba jedynie coś zamówić w barze (np. wodę) i to wystarczy, prysznic też jest darmowy. Można się zakolegować z właścicielem (mnie się udało) i wtedy będzie nam serwował różne dania gratis. Spotykam Polaków, którzy zeszli 3 dni temu z Araratu (udało im się w Dogubayazit dorwać zadziwiająco taniego przewodnika – 70 USD za 2 osoby). Na drugi dzień czekam na komplet chętnych na łajbę na Akdamar (2,5 mln + 2 mln bilet wstępu, tego ostatniego udaje mi się uniknąć). Miejsce jest spoko, stary ormiański kościół nie robi spodziewanego wrażenia, ale jest OK.\nAutostopem wracam do Van. Stolica starożytnej Armenii (840-590 pne) nie jest miłym miejscem, nie ma też co tu robić. Warto natomiast odwiedzić twierdzę (Van Kalesi), która robi duże wrażenie. Jest też tutaj kepming, też darmowy. O 13.00 wyjeżdżam autobusem do Ankary (50 mln).\nSumela (Góry Kackar) fot. Bartosz Musiałowicz\nNastępne 2 dni były zupełnie inne od dotychczasowych – w Ankarze odebrał mnie znajomy z okresu, kiedy jeszcze jako dziecko mieszkałem w Turcji. Od razu zaproponował wypad nad Morze Czarne, w Góry Kackar (czyli 900 km w stronę, z której przyjechałem). Pomyślałem sobie: a co tam i zgodziłem się. Jednak spieszyło mi się już bardzo, więc spędziłem tam tylko 2 dni. Odwiedziłem m.in. Sumelę i jeden z zamków położonych w górach. Po dwóch dniach z miejscowości Pazar, niedaleko Trabzonu ruszyłem autobusem do Stambułu (20 godzin, 50 mln). W ten sposób w ciągu 4 dni przejechałem prawie 3000 tys km ...\nStambuł - spędziłem tu jeden dzień, przypominając sobie dzieciństwo w towarzystwie mojego internetowego kolegi, Mehmeta.\nHagia Sophia fot. Bartosz Musiałowicz\nW Stambule, w biurze Toros (w dzielnicy Laleli) kupiłem bilet na autobus do Suczawy w Rumunii (z 50 USD zbiłem na 42). Autobus wyjechał o 15.00 (o 14.30 odjazd sprzed biura na dworzec przewoźników – Aksaray) i w Suczawie był następnego dnia o 9. W Suczawie 400 m od dworca autobusowego jest postój taksówek, z którego można złapać kurs do Czerniowców (Ukraina). Trzeba jednak czekać na komplet pasażerów, a o 13.00 z Czerniowców jest autobus do Lwowa. Komplet się znalazł po godzinie i jedziemy (5 USD). Na granicy korek. W Czerniowcach byłem 5 minut przed odjazdem autobusu do Lwowa (po targach z kierowcą – nie kupować w kasie! - 5 USD). Na styk. Tutaj jednak szczęście mnie opuściło – przysiadła się do mnie w środku wielka gruba baba wsuwająca przez całą drogę kiełbasę i jakieś warzywa na surowo ... bleeeeeeeeeee W takich warunkach o 21.00 dotelepaliśmy się do Lwowa. Tutaj znowu szczęście – za pół godziny jest autobus do Warszawy. Nie kupiłem biletu w kasie (17 USD), tylko wytargowałem z kierowcą na 14 – były to moje ostatnie drobne. Autobus to zdezelowany Ikarus klasy podobnej jaką pamiętałem z Armenii.\nPo drodze czekała mnie jeszcze jednak ostatnia przygoda – Ukraińscy celnicy – jak tylko dowiedzieli się skąd jadę (Iran, Armenia) to od razu wzięli mnie za przemytnika narkotyków i wybebeszyli gruntownie. Pomyłkę na 7 dolarów w deklaracji dewizowej wzięli za próbę 23 oszustwa ... Zgraja pomylonych służbistów pastwiła się nade mną chyba ze 40 minut ... Potem tego samego chcieli spróbować i nasi – ale na mój jęk rozpaczy odpuścili,.\nO 7.00 rano dotarłem do Warszawy.\nsłowa kluczowe: termin: czerwiec - sierpień 2003\ntrasa: Moskwa, Erewan, Garni, Geghard, Echmiadzin, Metsamor, Aragats, Amberd, Dashtadem, Gyumri, Sevan, Lori Berd, Kakavaberd, Khor Virap, Areni, Noravank, Smbataberd, Tatev, Górny\nŁączna liczba odsłon: 39408 od 16.11.2004


W prywatnej przestrzeni - biznes, praca, biuro - Nowoczesna firma z Biuro-kreacja\nPubliczne toalety, a zwłaszcza toalety w miejscu pracy, gdzie ankietowani spędzają większość swojego czasu poza domem, mają dla pracowników kluczowe znaczenie.\nJak pokazują wyniki ankiety przeprowadzonej przez SCA i markę Tork, pracownicy korzystają nie tylko z podstawowych funkcji toalet, ale także traktują ją jako osobistą przestrzeń. Okazało się, że toalety są dla pracowników często jedynym miejscem, w którym mogą poczuć się swobodnie, dać upust emocjom, przeprowadzić prywatną rozmowę, a nawet... poćwiczyć.\nPrawie połowa respondentów chciałaby, aby pracodawca przykładał większą wagę do jakości toalety w miejscu ich pracy. 19 proc. badanych pracowników odpowiedziała wprost, że obecne toalety nie spełniają ich oczekiwań, a według 32 proc. ankietowanych w ich miejscach pracy nie ma wystarczającej ilości toalet. - Standard toalety ma olbrzymi wpływ na poczucie komfortu pracowników – komentuje Wojciech Nizio z SCA Hygiene Sp. z o.o.\nTork od wielu lat pracuje w celu zwiększenia standardów higienicznych w miejscach publicznych, a wprowadzane usprawnienia mają dwa cele: zwiększyć komfort korzystania z toalet i ułatwić osobom sprzątającym utrzymanie łazienki w czystości. W tym celu Tork wprowadza m.in. specjalne dozowniki z czujnikami, które poinformują personel o konieczności wymiany wkładu czy zintegrowane systemy do odświeżania powietrza w toaletach. Ponadto wszystkie produkty Tork są projektowane w ten sposób, aby utrzymanie ich w czystości było proste. – Jako dostawca rozwiązań higienicznych nie mamy wpływu na dostępność i ilość toalet w miejscu pracy, ale zawsze możemy pomóc w tym, aby istniejące toalety były jak najbardziej komfortowe – podkreśla Wojciech Nizio.\nAnkieta została zaplanowana i przeprowadzona pod kontrolą United Minds za pomocą elektronicznych ankiet. Wzięło w niej udział 13 492 respondentów z 13 krajów. Badania przeprowadzono w Szwecji, Brazylii, Niemczech, Chinach, Hiszpanii, Francji, Włoszech, Meksyku, Holandii, Rosji, RPA, Wielkiej Brytanii i USA.\nZarządzaj dokumentami z ELO ECM Suite\nPortal Biuro-kreacja.info zaprasza do udziału w V Kongresie ELO ECM 2015, poświęconym archiwizowaniu, zarządzaniu i obiegiem dokumentów w przedsiębiorstwie.


Śledź też pies – Page 7\nby sledztezpiesMay 7, 2018\nby sledztezpiesApril 23, 2018\nŚledzie testują: WarsawDog - porównanie\nby sledztezpiesJanuary 27, 2018\nBerneńczyk to nie berMIŚ!Featured\nWyobrażacie sobie, że ten post czeka na napisanie i opublikowanie już dobrych kilka tygodni? Aż trudno uwierzyć, że mogłam się jeszcze na ten temat nie uzewnętrznić 😉 A temat jest wbrew pozorom smutny i przykry. Komentarze\n#naszybko: Pies luzem w mieście\n#naszybko: zostawianie psa pod sklepem\n#naszybko Mój piesek poluje!\nTak, tak… to wreszcie się dzieje 🙂 Rasowe Czwartki wracają! 🙂 Plan jest taki, by działy się raz w miesiącu, w każdy czwarty (a więc zazwyczaj ostatni) czwartek miesiąca 🙂 Formuła została udoskonalona (udoskonalenie znajdziecie na końcu 😉 ), ale…\nCzy nie macie wrażenia, że użytkownicy internetu oscylują pomiędzy skrajnościami? Że nie ma zbyt wielu (chociaż pewnie ich po prostu nie widać 😉 ) ludzi tak zwyczajnie normalnie, logicznie myślących? Otóż ja ostatnio takie mam właśnie wrażenie. Dziś o agresywnych…\nStrona 7 z 55« początek« poprzednia strona...56789...203040...następna strona »koniec »\nNa pewno Cię to zainteresuje\nRodzicu, MYŚL! czyli pies + dziecko


Wiadukt zapłonął czerwonymi racami - Portal Płock - numer 1 w Płocku!\nWiadukt zapłonął czerwonymi racami\nOpublikowano: 3 kwietnia 2015 09:40 2015-04-03T09:40:00.000Z\nWiadomości Płoccy kibice i harcerze z ZHR uczcili w czwartek wieczorem 10. rocznicę papieża Jana Pawła II.\nPłoccy kibice i harcerze z ZHR uczcili w czwartek wieczorem 10. rocznicę papieża Jana Pawła II.\nRówno o 21.37, czyli w godzinę śmierci papieża-Polaka, wiadukt nad Piłsudskiego zapłonął na czerwono odpalonymi przez kibiców Wisły Płock racami. By nie było wątpliwości, dla kogo ten gest, kibice wywiesili płachtę: „Święty Jan Paweł II - kibice pamiętają!”.\nDziesiątą już rocznicę śmierci Jana Pawła II uczcili też harcerze z obwodu płockiego Związku Harcerstwa Rzeczpospolitej oraz płocczanie. O 21.37 spod rozświetlonego zniczami i harcerskimi pochodniami pomnika papieża przy katedrze popłynęły słowa „Barki”. Następnie harcerze zawiązali krąg i odśpiewali „Idzie noc”. Do młodzieży wyszedł proboszcz katedry ks. kan. Stefan Cegłowski.\nJak co roku pojedyncze światełka zapalono również przy al. Jana Pawła II na Podolszycach.


Artelis - Porównanie - odpowiedzią na nasze problemy - Janusz Koch - Duchowe Drogi, Szukając Boga\nPomoc w rodzaju "bądź optymistą" wydaje się komunałem, jest prosta i niemal oczywista, ale kryje się za nią prawda. Optymiści mają w życiu znacznie lepiej aniżeli pesymiści (którzy często błędnie nazywają się realistami). Realizm, zależy od punktu siedzenia, ponieważ dla osoby, która się zamartwia realizm to zmartwienia, a dla optymisty - pozytywne myślenie, brak zmartwień. Napisałem, że pesymiści błędnie nazywają się realistami, ponieważ, jak napisał David A. Carbonell w książce "W pułapce niepokoju": Niepokój (...) ostrzega przed nieprawdopodobnymi i wyolbrzymionymi przyszłymi nieszczęściami. To bardziej dręczenie niż informowanie.\nNa przykład z użądleniem osy. Powtarza się wspomniany wcześniej początkowy ból przy użądleniu, jest dosyć intensywny. Dodatkowo, jako reakcja alergiczna, użądlenie może nawet doprowadzić do śmierci. Jak to skojarzyć z zamartwianiem się? Na skutek zamartwiania się, ludzie popełniają samobójstwa, ponieważ jakaś myśl, biorąca się np. z utraty kogoś bliskiego, nie daje im żyć. Śmierć może także nastąpić od wielokrotnego użądlenia - porównanie do intensywnego zamartwiania się wieloma problemami naraz. Ludzie, przytłoczeni nimi, czasami decydują się zakończyć swoje życie.\nRozwiązanie? Unikanie gniazda os (wielokrotne użądlenie), zbroja (aby osłonić miejsca wrażliwe na użądlenie) - tak jak w poprzednim przypadku na dłuższą metę uciążliwa, a przede wszystkim pomóc może optymizm. Negatywna myśl może nas nawiedzić, ale dzięki optymizmowi - poboli tylko trochę lub w ogóle. Nie da się uniknąć w życiu użądlenia przez osę jak i negatywnych myśli - optymizm pojawia się z czasem. Myślę, że niektórzy uczą się pozytywnie myśleć, to przychodzi z czasem. Optymiści są dawnymi pesymistami, którzy dzięki dobrej świadomości i percepcji, uznali, że pesymizm jest dokuczliwy i należy się go pozbyć. Podobnie jednak, jak użądlenie osy, zdarza się, że "użądli" ich od czasu do czasu, jakaś negatywna myśl. Ich optymizm jednak, sprawia, że nie jest to nigdy użądlenie śmiertelne i nie występuje w dużej ilości - wiedzą, że gniazd os należy unikać, także podświadomie.\nOczywiście, porównanie nie zawsze jest potrzebna aby domyślić się rozwiązania typu "bądź optymistą", ale jego spójność z innymi sytuacjami sprawia, że rozwiązanie to jest, moim zdaniem, właściwe. Oczywiście, dla wielu z Was może to być raczej hipoteza, gdyż możliwe, że widzicie inne rozwiązania takiej sytuacji. Na przykład, pójście do lekarza gdy się zranimy, ale to też można porównać do wizyty u psychologa (gdy mówimy o bardzo intensywnym zamartwianiu czyli sporej ranie).\nTym razem porównanie udzieliło, można by powiedzieć, odpowiedzi - kompromisu, nie wiadomo kiedy, ale wiadomo, że na pewno kobieta ta, odnajdzie miłość. Można jeszcze napisać, że czekanie na miłość, nie przyśpieszy jej pojawienia się, a może nawet doprowadzić do łez - zmokniemy, gdy wyjdziemy na deszcz, mając nadzieję, że ogrzeje nas słońce - szukając zbytnio uparcie miłości trafimy na niewłaściwą osobę.\nBóg kocha każdego, bez wyjątku więc na pewno znajdziesz miłość. Nie ma chwili, żeby go przy nas nie było, podobnie jak słońca. Miłość czeka na Ciebie, gdy pada deszcz, gdy się martwisz, gdy pracujesz, gdy płaczesz, gdy się śmiejesz. W doskonałym musicalu, Nędznicy (na pewno stworzonym z pasją ;)), możemy spotkać się z sentencją: Pokochać całym sercem to spoglądać Bogu w twarz.\nOdpowiedź jest więc podobna, zgodnie z podanym przeze mnie schematem - nie wiadomo kiedy, ale na pewno to się stanie. Spojrzę Bogu w twarz gdy się zakocham. Spojrzenie Bogu w twarz jest porównaniem do wielkiego szczęścia, spełnienia, radości - pokochania kogoś. Gdyż Bóg to Miłość. Jeśli potrafisz kochać (a każdy potrafi) - znajdziesz miłość.\nCo oczywiście nie zmienia faktu, że niektórym ludziom, jakby mylą się priorytety i nie ma w nich wiary ani miłości. Są za to dobra materialne, sukces zawodowy, popularność i inne, nie mające tak naprawdę przy (i bez) miłości większego znaczenia, osiągnięcia.\nNa pewno, jest więcej przykładów, gdy z pomocą może przyjść nam porównanie. Zamartwianie i miłość, jest tylko dwoma gwiazdkami w całej galaktyce ludzkich problemów i rozterek, ale także radości i szczęścia.\nLista Tagów: porównanie, spójność, Bóg\n» Bóg istnieje i jest dobry\n» Maskowanie prawdy\n» Niedoskonała nauka a Bóg\nartelis.pl › Duchowe Drogi › Szukając Boga › Porównanie - odpowiedzią na nasze problemy\nDni Ostatnie Benedykt XVI Boga Bóg Chrystus Chrystus jest Synem Bożym Chrystusa Jezus Michał Anioł Pieta Polska Stwórca abdykacja biblia choroba chrześcijanin chrześcijaństwo ciało ego herb krzywda krzyż król ludzie miłość modlitwa nadzieja objawienia objawienie orzeł papież pielgrzymka pismo święte religia serce stworzenie sun myung moon szatan szczęście trumna twórczy walka watykan wiara wiara miłość zło świadomość święty źródło\nMaskowanie prawdy >>


Przepis: Babeczki na maślance z czarną maliną i migdałową kruszonką - Proste Przepisy\nTe banalne i szybkie w przygotowaniu babeczki na maślance są wprost stworzone do pieczenia z sezonowymi owocami! Można je przygotować z truskawkami, porzeczką, agrestem, malinami, jeżynami, brzoskwinią, jagodami, czy czymkolwiek innym, czego dusza zapragnie. Ja swoje upiekłem z czarną maliną z własnego ogródka, którą gorąco polecam, bo jest zdrowsza i smaczniejsza od czerwonej. Babeczki, dzięki użyciu maślanki, są bardziej mokre i delikatne. Aby były jeszcze pyszniejsze, postanowiłem zamiast tradycyjnej kruszonki z mąki pszennej, przygotować ją z mielonych migdałów — jest przepyszna! Ten przepis na babeczki polecam o każdej porze roku, nawet tym, co mają dwie lewe ręce do pieczenia!\n* SKŁADNIKI na ok. 18 babeczek\nBabeczki na maślance:\n1 łyżka cukru z prawdziwą wanilią (lub 1 łyżeczka ekstraktu waniliowego)\n250 g czarnych malin (lub innych sezonowych owoców)\n100 g mielonych migdałów lub mąki migdałowej*\nBabeczki na maślance Wszystkie składniki suche wymieszaj ze sobą. Do osobnej miseczki wbij jajka, dodaj roztopione i wystudzone masło oraz wlej maślankę. Roztrzep za pomocą rózgi. Mokre składniki wlej do suchych i wymieszaj za pomocą łyżki do połączenia się składników. Wsyp czarne maliny i delikatnie rozprowadź je w cieście (część możesz pozostawić na wierzch). Papilotki włóż do foremki na muffiny i wlej po 2 łyżki ciasta do ok. ¾ wysokości foremki. Na wierzchu możesz ułożyć dodatkowo kilka czarnych malin.\nKruszonka migdałowa Z podanych składników zagnieć kruszonkę i posyp nią wierzch babeczek. Foremkę wstaw do piekarnika nagrzanego do 180°C i piecz 25-30 minut do suchego patyczka. Babeczki podawaj po wystudzeniu.\n*Jeżeli nie posiadasz mielonych migdałów, z powodzeniem możesz użyć mąki pszennej i dodać łyżeczkę ekstraktu migdałowego lub waniliowego.\nowoce sezonowe 250 g 250 g


„Wykonanie prac projektowych: remontu przepustu oraz budowy chodnika”: Zadanie 1 – „Wykonanie projektu budowlano-wykonawczego remontu przepustu w ciągu ul. Dworcowej w Radostowicach”, Zadanie 2 – „Wykonanie projektu budowy chodnika w ciągu ul. Bieruńskiej S4119 w Pszczynie na odcinku od ul. Sucharskiego do przejazdu kolejowego długości około 200m”.\nUprzejmie zawiadamia, że w dniu 15 października 2008r. wybrał ofertę firmy:\nCena oferty: 22.800,51 zł brutto\n1.\tPrzedsiębiorstwo Handlowo-Usługowe „WEKER 02” Edyta Budzińska , ul. Podhalańska 25, 44-335 Jastrzębie – liczba pkt w kryterium cena –100,00\nPszczyna: Wykonanie prac projektowych: remontu przepustu oraz budowy chodnika: Zadanie 1 - Wykonanie projektu budowlano-wykonawczego remontu przepustu w ciągu ul. Dworcowej w Radostowicach, Zadanie 2 - Wykonanie projektu budowy chodnika w ciągu ul. Bieruńskiej S4119 w Pszczynie na odcinku od ul. Sucharskiego do przejazdu kolejowego długości około 200m.\nII.1.1) Nazwa nadana zamówieniu przez zamawiającego: Wykonanie prac projektowych: remontu przepustu oraz budowy chodnika: Zadanie 1 - Wykonanie projektu budowlano-wykonawczego remontu przepustu w ciągu ul. Dworcowej w Radostowicach, Zadanie 2 - Wykonanie projektu budowy chodnika w ciągu ul. Bieruńskiej S4119 w Pszczynie na odcinku od ul. Sucharskiego do przejazdu kolejowego długości około 200m..\nII.1.3) Określenie przedmiotu oraz wielkości lub zakresu zamówienia: Przedmiot zamówienia obejmuje realizację 2 zadań: a) Zadanie 1 Zakres zadania 1 obejmuje wykonanie dokumentacji projektowej remontu przepustu w ciągu ul. Dworcowej w Radostowicach. b) Zadanie 2 Zakres zadania 2 obejmuje wykonanie dokumentacji projektowej budowy chodnika wraz z odwodnieniem o długości ok. 200 m..\n•\tOpis warunków udziału w postępowaniu oraz opis sposobu dokonywania oceny spełniania tych warunków: O zamówienie mogą ubiegać się wykonawcy, którzy spełniają warunki określone w art.22 ust 1 ustawy PZP: 1. posiadają uprawnienia do wykonywania określonej działalności lub czynności, jeżeli ustawy nakładają obowiązek posiadania takich uprawnień; 2. posiadają niezbędną wiedzę i doświadczenie oraz dysponują potencjałem technicznym i osobami zdolnymi do wykonania zamówienia; 3. znajdują się w sytuacji ekonomicznej i finansowej zapewniającej wykonanie zamówienia; 4. nie podlegają wykluczeniu z postępowania o udzielenie zamówienia. Wykonawca nie może podlegać wykluczeniu z ubiegania się o zamówienie publiczne na podstawie art. 24 ust.1 i ust. 2 ustawy PZP. Zadanie 1: W przypadku zadania nr 1 Wykonawca musi wykazać, że jako strona umowy (wykonawca) prawidłowo w okresie ostatnich 3 lat wykonał minimum dwa zamówienia każde dotyczące wykonania projektu budowlano-wykonawczego remontu przebudowy lub budowy przepustu o wartości minimum 70% złożonej oferty. Zadanie 2: W przypadku zadania nr 2 Wykonawca musi wykazać, że jako strona umowy (wykonawca) prawidłowo w okresie ostatnich 3 lat wykonał minimum dwa zamówienia każde dotyczące opracowania projektu budowy chodnika wraz z odwodnieniem na długości minimum 200 m. Wykonawca przedstawi w ofercie co najmniej jedną osobę z uprawnieniami projektowymi konstrukcyjno-budowlanymi bez ograniczeń lub w specjalności drogowej.Należy dołączyć do oferty dokumenty stwierdzające że osoby które będą uczestniczyć w wykonywaniu zamówienia, posiadają wymagane uprawnienia, jeżeli ustawy nakładają obowiązek posiadania takich uprawnień. Wykonawca musi posiadać polisę lub inny dokument ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej, obejmujący czas realizacji zamówienia. Zamawiający żąda wskazania przez Wykonawcę w ofercie części zamówienia, której wykonanie powierzy podwykonawcom. Spełnienie ww warunków będzie dokonane na podstawie treści wymaganych dokumentów, o których mowa poniżej, na zasadzie spełnia lub nie spełnia warunków.\n•\tInformacja o oświadczeniach i dokumentach, jakie mają dostarczyć wykonawcy w celu potwierdzenia spełniania warunków udziału w postępowaniu: Dla potwierdzenia spełnienia warunków niniejszego SIWZ Wykonawcy winni przedłożyć wymagane dokumenty (oryginały lub kserokopie poświadczone przez Wykonawcę za zgodność z oryginałem): Formularz oferty zgodnie z treścią Formularza nr 1 Oświadczenie o spełnieniu warunków określonych w art. 22 ust.1 ustawy PZP, zgodnie z treścią Formularza 2. Aktualny odpis z właściwego rejestru albo aktualne zaświadczenie o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej, jeżeli odrębne przepisy wymagają wpisu do rejestru lub zgłoszenia do ewidencji działalności gospodarczej, wystawione nie wcześniej niż 6 miesięcy przed upływem terminu składania ofert. Kserokopię polisy lub innego dokumentu ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej w zakresie prowadzonej działalności. W przypadku gdy umowa ubezpieczenia zawarta będzie na okres krótszy niż planowany okres realizacji zamówienia, wykonawca ma obowiązek dołączyć do oferty oświadczenie, w którym zobowiąże się do regularnej aktualizacji załączonej umowy. Kserokopię umowy spółki, w przypadku złożenia oferty przez spółkę cywilną. Informacje o doświadczeniu Wykonawcy (Doświadczenie zawodowe), na formularzu zgodnie z treścią Formularza 3. Informacja musi potwierdzać spełnienie warunku, o którym mowa w pkt.6.2.1. niniejszego SIWZ. Do informacji należy dołączyć dokumenty potwierdzające informacje zawarte w Formularzu 3 (referencję lub protokoły odbioru). Informacje o potencjale kadrowym Wykonawcy (potencjał kadrowy), na formularzu zgodnie z treścią Formularza 4. Informacja mus potwierdzać spełnienie warunku, o którym mowa w pkt. 6.2.2. niniejszego SIWZ. Oświadczenie wskazujące podwykonawców, którzy będą wykonywać zamówienie z podaniem części zamówienia, która zostanie im powierzona (Formularz nr 5). Formularz należy wypełnić w przypadku gdy Wykonawca zamierza wykonać przedmiot zamówienia z udziałem podwykonawców..\nIV.3.4) Termin składania wniosków o dopuszczenie do udziału w postępowaniu lub ofert: 08.10.2008 godzina 08:00, miejsce: Oferty należy składać w siedzibie Zamawiającego tj. w Pszczynie przy ul. Chopina 4, sekretariat (I piętro) w terminie do 08.10.2008r. do godziny 800 czasu lokalnego..


Pieczona dynia z sałatką jabłkowo-gruszkową - Przepisy - Maryla Musidłowska - Smaki Życia\nPieczona dynia z sałatką jabłkowo-gruszkową\ndynia 1/2 (ok. 1,5kg)\nmiód płynny do polania dyni 3 łyżki\nmiód płynny do doprawienia sosu 2 łyżki\nolej dyniowy 4 łyżki\nPyszna sałatka z owocową salsą. Idealna na kolację lub wegetariański posiłek.\nW dużej misce wymieszać majeranek z miodem, wyciśniętym przez praskę czosnkiem, oliwą, sokiem z cytryny, solą i pieprzem. Dynię wydrążyć z pestek i miąższu, pokroić na półksiężyce, obrać ze skóry, przełożyć do miski z marynatą. Dokładnie obtoczyć każdy kawałek w marynacie z przypraw. Rozłożyć na blasze wyłożonej papierem do pieczenia. Piec 25 minut w piekarniku nagrzanym do 180C.\nPrzygotować sałatkę: W misce wymieszać sok z cytryny, olej dyniowy, miód, posiekaną pietruszkę. Doprawić solą i pieprzem. Owoce umyć, pokroić na ćwiartki, usunąć gniazda nasienne. Miąższ ze skórką pokroić w kostkę. Wymieszać z sosem. Podawać z upieczoną dynią.\nPieczona dynia z sałatką jabłkowo-gruszkową - Przepisy.Pyszna sałatka z owocową salsą. Idealna na kolację lub wegetariański posiłek. Pieczona dynia z sałatką jabłkowo-gruszkową to przepis, którego autorem jest: Magda Gessler


Poznań: Marne szanse na taksówkę przed północą - Gloswielkopolski.pl\nPoznań: Marne szanse na taksówkę przed północą\n31 grudnia 2010 14:07\nJeśli nie zrobiłeś tego wcześniej, to dzisiaj szansa na rezerwację taksówki jest już niewielka. Najbardziej zapobiegliwi poznaniacy zamawiali kursy na sylwestrową zabawę już... 10 dni temu!\n- Mamy już niemal komplet rezerwacji w godzinach od 18 do 23, czyli od osób wybierających się na zabawę - mówi Wiesław Gawryszak, szef korporacji RMI (196-68). - Ci, którzy będą chcieli zamówić taksówkę tuż przed wyruszeniem z domu, muszą nieco uzbroić się w cierpliwość. Prawdopodobnie przyjdzie poczekać na kurs do 20 minut. Na ulicach będzie około 500 samochodów naszej korporacji - dodaje. Z listy taksówkowych rezerwacji można wywnioskować nie tylko, kiedy rozpoczynają się zabawy, ale również kiedy się kończą. Pierwsze zlecenia "powrotne" zarezerwowane zostały na godzinę 1, niektórzy będą bawić się znacznie dłużej, bo odjadą do domu o godz. 5. Blisko 400 samochodów zamierza wysłać na ulice w sylwestrową noc Zrzeszenie Transportu Prywatnego (196-22).\n- Prawie wszystkie możliwe terminy mamy zarezerwowane - mówi Michał Wieczorek, szef ZTP. - Są jeszcze wolne okienka, ale zostało ich naprawdę niewiele. Zapowiada się, że to będzie pracowity wieczór i noc. Od lat największym powodzeniem taksówki cieszyły się w wieczór andrzejkowy, teraz najwięcej pracy jest właśnie w sylwestra .\nKorporacja Hallo Taxi (196-23) kursy rezerwuje tylko dla posiadaczy karty stałego klienta. - Nawet gdybyśmy mieli 1000 taksówek, to nie obsłużymy wszystkich w jednym terminie - mówi Zdzisław Fligier, szef Hallo Taxi. - Dlatego będziemy przyjmować zgłoszenia według ich kolejności. Gdyby termin przyjazdu miał się wydłużyć ponad 10 minut, to uprzedzimy o tym telefonicznie klienta. O tym, jak szybko dojedziemy, może też zdecydować pogoda. Odkryj nowy serwis Głos Wielkopolski Plus


Forum World of Tomb Raider :: View topic - Yuna\nForum World of Tomb Raider Forum Index » World of Tomb Raider » FanArt » Yuna Previous topic «» Next topic\nPosted: 17-08-2007, 23:16 Yuna\nYUNA - PRACE\nYUNA - PROFIL\nPosted: 18-08-2007, 13:35\nYuna, środkowa praca bardzo mi się podoba, chyba przez to oświetlenie.\nPosted: 18-08-2007, 22:10\nTaaak środkowa praca baardzo mi się podoba-ustawienie lary i oświetlenie. I bardzo kolorowa\nPosted: 19-08-2007, 00:04\nAjajajaaj! Zupełnie zapomniałam o tych tapetach;). Dziękuję za komentarze. Tak się składa, że nad środkową najbardziej się namęczyłam:). Mam na komputerze kilka nowych wallpaper'ów, wyślę kiedyś tam, jak mi się przypomni;).\nPosted: 20-08-2007, 10:51\nŚrodkowa i ostatnia tapeta najlepsze Legendowska wylądowała na moim pulpicie Oby tak dalej! Czekam na więcej pracek\nPosted: 20-08-2007, 17:55\nLegendowska wylądowała na moim pulpicie\nDzięki! Nawet nie wiesz jak się cieszę, że ktoś wykorzystał moją pracę;)! No cóż... Zabieram się do roboty^^.\nPosted: 20-08-2007, 18:24\nBardzo ciekawe prace, ale środkowa zdecydowanie najlepsza\nPosted: 20-08-2007, 18:27\nTaaak zdecydowanie-i to tak fajnie oświetlone-pisałam już o tym w poprzednim poście ale nie mogę wytrzymac by nie napisac tego jeszcze raz\nPosted: 02-10-2007, 17:20\nŚwietne są te tepety !!! Szczególnie środkowa! Fajna jest poza Lary i wogóle wszystko jest świetne!\nPosted: 19-05-2008, 19:03\nMi też sie środkowa najbardziej poboda\nChociaż ze ta pierwsza też ładna, w ogóle to wszystkie twoje prace są zajebiaszcze\nPosted: 20-05-2008, 17:19\nPraca nr. 3... nie podoba mi się...\nLara przy włosach ma pozostawione białe tło... brzydko to wygląda.\nŚrodkowa praca- może być, mnie jednak nie powaliła na kolana jak innych\nPierwsza praca- chyba Twoja najlepsza, jednak ja zwracam uwagę na drobne błędy... znowu pozostawione białe tło. Tym razem przy pasach od pistoletów...\nRadzę- popracuj nad tym\nPosted: 21-05-2008, 18:39\nO rety Lady Justine, ale Ty sie czepiasz takich szczegółów. jezeli napisala prawde ma 9lat i juz bajeruje sobie w jakims programiku graficznym. Za to trzeba pochwalic ! A prace mi sie podobaja. No moze te detale popracuj nad nimi a bedzie napewno good !\nPosted: 21-05-2008, 18:57\nAż rzuciłam okiem . Jak na wszystkie te wycinanki i kolaże paintowe które się przewijają śmiem twierdzić, że prace stoją na wysokim poziomie. Lara jest dobrze wycięta (poza w/w elementami, które są kwestią kilku minut), tło jest ładnie poskładane, całość estetyczna, nie bijąca po oczy pikselozą ani niestrawną kolorystyką. Sama gustuję w innych tapetach, niemniej te są z pewnością warte uwagi.\nForum World of Tomb Raider Forum Index » World of Tomb Raider » FanArt » Yuna


samosia.pl - Gdy kobieta kocha kobiete - Forum\nBeti [28.07.11, 01:51]\nGdy kobieta kocha kobiete\nwitam. mam "maly" problem...mieszkam od 3 lat w holandii, rok temu odkrylam ze mam sklonnosci homoseksualne. mieszkam ze swoja partnerka pol roku, chcialybysmy sie pobrac lecz obawiam sie rekacji moich rodzicow...moja partnerka nie ma takiego problemu bo jest pochodzenia holenderskiego i tutaj jest to normalne. jak mam powiedziec o tym rodzicom zeby zaakceptowali mnie taka jaka jestem...kocham ich i nie chcialabym aby sie odemnie odwrocili..pomozcie!!!\nlenaaaa [28.07.11, 01:57]\nJak kobieta kobietę to spoko. W innym przypadku jestem nietolerancyjny.\njak kazdy facet....pf\nNie mów, że lubisz p*dałów...\nNie poznałam żadnego, ale nie jestem temu przeciwna...za to nie lubie takich ludzi ze lesbijstwo to ok wszystko pieknie jak przychodzi do facetow to odrazu sama odraza...można zrozumieć może dla ciebie to jest obrzydliwe ale nie tolerowac ich tylko przez to jacy sa tego nie cierpie\ngość [28.07.11, 01:51]\ni teraz wszyscy krzyczymy: POMORZEMY!\nBezpanskiPies [28.07.11, 01:52]\nNie mogę ci pomóc nigdy nie byłem w takiej sytuacji.\nShura [28.07.11, 01:53]\nRodzice ZAWSZE powinni chcieć szczęścia własnego dziecka. Nawet jeśli nie jest im to na rękę, powinni uszanować i cieszyć się Twoim szczęściem.\nlenaaaa [28.07.11, 01:53]\n[autor="Evidence"] Jak kobieta kobietę to spoko. W innym przypadku jestem nietolerancyjny. [/autor]\ngość [28.07.11, 01:54]\n[autor="Blucher"] i teraz wszyscy krzyczymy: POMORZEMY! [/autor]\nnajlepsza lenaaaa [28.07.11, 01:57]\n[autor="Evidence"] [autor="lenaaaa"] [autor="Evidence"] Jak kobieta kobietę to spoko. W innym przypadku jestem nietolerancyjny. [/autor] jak kazdy facet....pf [/autor] Nie mów, że lubisz p*dałów... [/autor]\nlenaaaa [28.07.11, 01:59]\nCzyli mnie nie cierpisz?! No nic już nie poradzę, że taki jestem...\nNo niestety wiem że już nic sie z tym nie da zrobic...no dość straciłeś w moich oczach\n[autor="Evidence"] [autor="lenaaaa"] [autor="Evidence"] [autor="lenaaaa"] [autor="Evidence"] Jak kobieta kobietę to spoko. W innym przypadku jestem nietolerancyjny. [/autor] jak kazdy facet....pf [/autor] Nie mów, że lubisz p*dałów... [/autor] Nie poznałam żadnego, ale nie jestem temu przeciwna...za to nie lubie takich ludzi ze lesbijstwo to ok wszystko pieknie jak przychodzi do facetow to odrazu sama odraza...można zrozumieć może dla ciebie to jest obrzydliwe ale nie tolerowac ich tylko przez to jacy sa tego nie cierpie [/autor] Czyli mnie nie cierpisz?! :D No nic już nie poradzę, że taki jestem... [/autor]


Filip Springer, "13 pięter" | #literatura | Culture.pl\nDodane przez Anna Cymer - śr., 09/16/2015 - 12:45\nEmocjonalna reporterska opowieść o polskim rynku mieszkaniowym w dwudziestoleciu międzywojennym i dziś. Ocena, jaką – choć nie wprost  – wystawia autor współczesnej polityce mieszkaniowej, jest negatywna.\nPomiędzy 1919 a 1939 rokiem liczba mieszkańców Warszawy wzrosła z niecałych 840 tysięcy do prawie miliona trzystu osób. Do stolicy ciągnęli przede wszystkim niewykształceni mieszkańcy wsi, szukający pracy w rozrastających się zakładach przemysłowych i fabrykach. Liczba mieszkańców stolicy rosła, nie przybywało jednak mieszkań, na które robotników byłoby stać. Aż do 1926 roku w Warszawie nie wybudowano ani jednego nowego mieszkania mniejszego niż trzypokojowe! Przeprowadzane w 1919, 1921 i 1931 roku spisy powszechne pokazują, jak dramatyczna była sytuacja mieszkaniowa najmniej zarabiających mieszkańców miasta: średnia wielkość mieszkania wynosiła wówczas 22,3 m2, czynsz pochłaniał jedną trzecią dochodów rodziny, znaczna część tanich mieszkań nie miała kanalizacji i prądu, a na zakup lokum stać było tylko najbogatszych.\nW XXI wieku lubimy wspominać przedwojenną Warszawę jako "Paryż Północy", tętniącą życiem metropolię z pięknymi bulwarami i parkami, pałacową zabudową Alei Ujazdowskich, majętnymi spacerowiczami na Nowym Świecie, eleganckimi kamienicami na Marszałkowskiej. To opis niepełny, bo w tym samym czasie tuż obok traktów spacerowych, w ciemnych podwórkach i pozbawionych prądu suterenach mieszkały robotnicze rodziny, o których dziś rzadko się pamięta.\nTen obraz przedwojennej stolicy Filip Springer przywołuje w pierwszej części swojej książki pt. "13 pięter". Tom zaczyna się dramatycznie – od wyliczania samobójstw, popełnianych przez eksmitowanych lokatorów, czy od zestawienia różnych opinii o miejscu własnego zamieszkania (wspomnienia mieszkanki ogromnego mieszkania w kamienicy, wyposażonego w osobny pokój nawet dla psa, Springer cytuje obok opisu pięciometrowego pokoju, zamieszkanego przez wielodzietną rodzinę ).\nFilip Springer, "Źle urodzone. Reportaże o architekturze PRL"\nAutor relacjonuje niemoc państwa w rozwiązaniu problemów mieszkaniowych dużej części obywateli. Na tym tle opisuje też historię powstania Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej oraz związanych z nią organizacji (m.in. Towarzystwa Osiedli Robotniczych), założonych przez lewicowych działaczy społecznych, którzy z powodu nieudolnej polityki państwa szukali sposobu na zapewnienie robotnikom w miarę wygodnych i tanich mieszkań.\nNa zmniejszenie drastycznych nierówności w dostępie do zapewniających minimum wygód lokali spółdzielcy, społecznicy i architekci nie mieli wiele czasu. WSM powstała w 1921 roku – jej działanie przerwał wybuch wojny. Przez kilkanaście lat udało się wybudować kilka niewielkich osiedli; idee związanych z tym ruchem działaczy najpełniej oddało to na warszawskim Rakowcu, gdzie w kilku blokach powstały małe, ale samodzielne i tanie mieszkania dla robotników.\nW drugiej części książki autor przenosi czytelnika w czasy współczesne. To zestawienie kryzysu mieszkaniowego lat 20. i 30. z obecną sytuacją ma uświadomić, że w XXI wieku w Polsce pod względem dostępności mieszkań wcale nie jest lepiej, a opis działalności WSM jest jasną sugestią, że także współcześnie potrzebujemy tak społecznie zaangażowanych organizacji, które "będą budować nie z chęci zysku, a z potrzeby rozwiązania problemu". Springer przytacza historie uwikłanych na dekady w drogie kredyty hipoteczne młodych małżeństw, oszukanych przez niewypłacalnych deweloperów, naciągniętych przez bankowców na kredyty we frankach szwajcarskich. Opisuje pary, wydające znaczną część dochodu na czynsz za wynajmowaną kawalarkę lub takie, których nie stać na żadne lokum, mieszkają więc z rodzicami.\nPonury obraz sytuacji mieszkaniowej w Polsce w drugiej dekadzie XXI wieku autor tonuje m.in. historią stargardzkiego Towarzystwa Budownictwa Społecznego, jednego z trzystu działających w kraju, najbardziej prężnego i postępowego. TBS w Stargardzie buduje nie tylko mieszkania na wynajem za czynsz niższy niż rynkowy, ale też tzw. mieszkania wspomagane (dla młodzieży z domów dziecka) czy specjalne osiedla dla seniorów. Odkąd w 2007 roku zlikwidowany został Krajowy Fundusz Mieszkaniowy, TBSy straciły źródło tanich kredytów, a więc jakiekolwiek wsparcie w budowaniu tańszych, łatwiej dostępnych mieszkań dla średnio zarabiających.\n"Państwo polskie od dawna w żaden sposób nie wspiera budownictwa społecznego i nie ma żadnego planu dotyczącego takiego wsparcia. Za to już w roku 2007, czyli wtedy, gdy zaczynają kończyć się pieniądze w Krajowym Funduszu Mieszkaniowym, rusza pierwszy duży rządowy program wspierania Polaków w zaciąganiu kredytów i kupowaniu mieszkań na własność" – pisze Filip Springer, krytycznie odnosząc się do tego typu działań.\nPrzytaczając wiele historii ludzi obciążonych kredytami, autor udowadnia, że kult własności i presja banków i państwa, by mieszkania kupować jest zjawiskiem w większości wypadków negatywnym.\nFilip Springer "Zaczyn. O Zofii i Oskarze Hansenach"\nOcena, jaką – choć nie wprost  – wystawia Springer współczesnej polityce mieszkaniowej, jest negatywna. Książka skonstruowana jest emocjonalnie, autor świadomie dobiera przykłady, by unaocznić czytelnikowi niedoskonałości naszego rynku mieszkaniowego. A zestawienie sytuacji współczesnej z tą w dwudziestoleciu międzywojennym można zinterpretować jako nawoływanie do rozwoju budownictwa społecznego, rynku mieszkań na wynajem, których ceny ustala państwo, a więc robi to z myślą o lokatorach, a nie o czystym, biznesowym zysku.\n"Jestem dziennikarzem, a nie ekspertem, więc nie daję w książce gotowych rozwiązań. Myślę, że po prostu chodzi o balans, dlatego alternatywą byłoby stworzenie rynku stabilnego wynajmu. Chodzi o to, żeby każdy miał wybór, jak chce mieszkać. I żeby ten wybór nie oznaczał rezygnacji ze stabilności. Czyli jeśli nie mam pieniędzy, to mam szansę na mieszkanie komunalne, jeśli mam pieniądze, to wynajmuję, a jeśli mam dużo pieniędzy – to kupuję" – tłumaczył w jednym z wywiadów Filip Springer.\nNawet jeśli uznać wydźwięk jego książki za nazbyt emocjonalny, statystyki są bezlitosne: w Polsce na tysiąc mieszkańców przypada ok. 335 mieszkań, co daje nam jedno z ostatnich miejsc w Unii Europejskiej, w której normą jest wskaźnik 500 mieszkań. Coś więc w polityce mieszkaniowej państwa rzeczywiście powinno się zmienić.\nAnna Cymer, wrzesień 2015\nFilip Springer "13 pięter" Wydawnictwo Czarne Wołowiec 2015 Liczba stron: 288 ISBN: 9788380491298\nfilip springer europe for festivals reportaż wydawnictwo czarne warszawa