Fundacja [Isaac Asimov] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\n00330 006589 20507665 na godz. na dobę w sumie\nAutor: Isaac Asimov Liczba stron: 204\nISBN: 9788378182146 Data wydania: 2013-11-20\nSpis treściRozdział I PsychohistorycyRozdział II EncyklopedyściRozdział III BurmistrzowieRozdział IV HandlarzeRozdział V Magnaci handlowiPrzypisyWszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.\nTytuł oryginału: Foundation Copyright © 1951 by Isaac Asimov. This translation published by arrangement with DOUBLEDAY, a division of Random House, Inc. All rights reserved. Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2013 Informacja o zabezpieczeniach W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa. Redaktor serii: Piotr Hermanowski Redaktor tego wydania: Błażej Kemnitz Opracowanie graficzne serii i projekt okładki: Jacek Pietrzyński Ilustracja na okładce © John Harris Wydanie I e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Fundacja, wyd. III poprawione, dodruk, Poznań 2013) ISBN 978-83-7818-214-6 Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o. ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań tel. 61-867-47-08, 61-867-81-40; fax 61-867-37-74 e-mail: rebis@rebis.com.pl www.rebis.com.plSkład wersji elektronicznej:Virtualo Sp. z o.o.\nRozdział IPsychohistorycy HARI SELDON – (…) Urodzony w 11988 roku ery galaktycznej, zmarł w roku 12069. Licząc w latach obecnej ery fundacyjnej, życie jego przypada na okres od 79 do 1 roku e.f. Pochodził ze średnio zamożnej rodziny osiadłej na Helikonie w Sektorze Arktura (gdzie – według legendy wątpliwej autentyczności – jego ojciec uprawiał tytoń na plantacjach hydroponicznych). Wcześnie zaczął wykazywać zdumiewające zdolności matematyczne. Zachowało się wiele anegdot na ten temat, niektóre z nich przeczą sobie nawzajem. Powiada się, że w wieku dwu lat (…) Niewątpliwie największy wkład wniósł do psychohistorii. Zastał niewiele więcej niż luźny zbiór aksjomatów; gdy odchodził, była to już rozwinięta nauka statystyczna (…) Spośród zachowanych do naszych czasów źródeł dostarczających szczegółów z jego życia najbardziej wiarygodna jest biografia pióra Gaala Dornicka, który poznał Seldona w czasach swej młodości. Było to na dwa lata przed śmiercią wielkiego matematyka. Historia tego spotkania (…) Encyklopedia Galaktyczna1 1 Gaal Dornick był chłopcem z prowincji, który nigdy jeszcze nie widział Trantora. To znaczy, nie widział go na żywo. Widywał go bowiem wiele razy na hiperwideo, a niekiedy także w ogromnych trójwymiarowych wydaniach dziennika z okazji koronacji lub otwarcia posiedzenia Rady Galaktycznej. Tak więc, mimo że dotychczas nie wychylił nosa poza Synnax, planetę krążącą wokół jednej z gwiazd na krańcach Niebieskiego Dryfu, nie był bynajmniej odcięty od cywilizacji. W tamtych czasach nie było takiego miejsca w całej Galaktyce. Istniało wówczas w Galaktyce prawie dwadzieścia pięć milionów zamieszkanych planet, a wśród nich ani jednej niezależnej od Imperium, którego stolicą był Trantor. Było to ostatnie półwiecze jego potęgi. Podróż ta była momentem przełomowym w życiu młodego naukowca. Gaal bywał już w przestrzeni i sam fakt, że ponownie się w niej znalazł, nie miał dla niego większego znaczenia. Po prawdzie dotychczas nie zapuszczał się dalej niż na jedynego satelitę Synnaxa, gdzie zbierał dane dotyczące mechaniki meteorów potrzebne mu do rozprawy naukowej, ale wszystkie podróże kosmiczne były do siebie podobne, bez względu na to, czy prowadziły do miejsc oddalonych o pół miliona mil czy o pół miliona lat świetlnych. Przygotował się tylko nieco na skok przez nadprzestrzeń – manewr nie stosowany w zwykłych lotach międzyplanetarnych. Skok był i prawdopodobnie na zawsze pozostanie jedyną praktyczną metodą komunikacji międzygwiezdnych. Podróż przez zwykłą przestrzeń nie mogła się odbywać z prędkością większą od prędkości światła (była to jedna z niewielu prawd naukowych poznanych już u zarania ludzkich dziejów), a to oznaczało, że nawet wędrówka między sąsiednimi zamieszkanymi systemami musiałaby trwać długie lata. W nadprzestrzeni, tym niewyobrażalnym obszarze, który nie był przestrzenią ani czasem, materią ani energią, bytem ani niebytem, można było przemierzyć całą Galaktykę między dwoma ułamkami czasu. Gaal czekał na pierwszy skok z lekkim niepokojem czającym się gdzieś na dnie żołądka. Wszystko odbyło się jednak tak szybko, że ledwie zdążył to sobie uświadomić. Był to nieznaczny wstrząs, jakby ledwo wyczuwalne wewnętrzne szarpnięcie. I nic więcej. A potem był już tylko statek, potężny i lśniący – wytwór dwunastu tysięcy lat rozwoju Imperium – i on sam, Gaal, ze świeżo uzyskanym doktoratem z matematyki i zaproszeniem od wielkiego Hariego Seldona w kieszeni. Leciał na Trantora, aby wziąć udział w wielkim i zasnutym mgłą tajemnicy Projekcie Seldona. Rozczarowany skokiem, po którym tyle sobie obiecywał, Gaal czekał już tylko na widok Trantora. Zachodził często do pokoju widokowego. Stalowe osłony okien rozsuwały się w zapowiedzianych momentach i Dornick zawsze był wtedy na miejscu, patrząc na zimne lśnienie planet i podziwiając niewiarygodny, mglisty rój gwiazd unoszący się w przestrzeni niczym wielka, zastygła w ruchu chmura świetlików. W pewnej chwili pojawiła się za oknem, niby struga mleka, gazowa mgławica odległa o pięć lat świetlnych od statku, napełniając pomieszczenie lodowatym blaskiem i znikając dwie godziny później, podczas następnego skoku. Kiedy słońce Trantora znalazło się po raz pierwszy w polu widzenia, było zaledwie małym białym punkcikiem zagubionym pośród miliona innych. Gdyby nie wskazał go ktoś z załogi statku, nikt nie zdołałby go rozpoznać. W centrum Galaktyki było aż gęsto od gwiazd. Ale z każdym skokiem ów punkt świecił coraz silniej, gasząc swym blaskiem inne i usuwając je w cień. Przechodzący oficer powiedział: – Pokój widokowy będzie zamknięty już do końca podróży. Proszę się przygotować do lądowania. Gaal ruszył za nim i chwyciwszy go za rękaw białego munduru z emblematem Imperium, słońcem i statkiem kosmicznym, zapytał: – Nie mógłbym tu zostać? Chciałbym zobaczyć Trantora. Oficer uśmiechnął się i Gaal poczuł, że się rumieni. Uświadomił sobie, że mówi z prowincjonalnym akcentem. – Rano będziemy już na Trantorze – rzekł oficer. – Chodzi o to, że chciałbym go zobaczyć z przestrzeni. – Ach, tak. Niestety, mój chłopcze. Gdyby to był jacht, moglibyśmy to załatwić. Ale opuszczamy się korkociągiem w stronę słońca. Nie chcesz chyba zostać w jednej chwili oślepiony, poparzony i napromieniowany, co? Gaal odwrócił się, aby odejść. Oficer krzyknął za nim: – Poza tym, chłopcze, Trantor wydałby ci się tylko szarą, bezkształtną plamą. Możesz sobie zafundować wycieczkę w przestrzeń, kiedy już znajdziemy się na miejscu. Są tanie. Gaal obejrzał się. – Bardzo dziękuję – odrzekł. Czuł się zawiedziony jak dziecko, ale w końcu uczucia takie są równie naturalne u dorosłych, jak u dzieci, i miał wrażenie, że coś dławi go w gardle. Nigdy dotąd nie widział Trantora w całej okazałości i nie przypuszczał, że przyjdzie mu jeszcze na to poczekać. 2 Statek lądował wśród kakofonii dźwięków. Z zewnątrz dobiegał gwizd atmosfery trącej o metal wrzynającego się w nią kadłuba. Słychać było nieustanny warkot aparatury klimatyzacyjnej neutralizującej żar wywołany tarciem i miarowe dudnienie silników hamujących pęd jednostki. W gwar rozmów ludzi zbierających się przy wyjściu wciskał się zgrzyt wind zwożących bagaże, pocztę i pozostały ładunek do pomieszczeń położonych wzdłuż osi statku, skąd to wszystko miało zostać zabrane do luku towarowego. Gaal poczuł lekkie szarpnięcie, które świadczyło o tym, że statek przestał się poruszać mocą swych maszyn. Już od wielu godzin poddawał się sile przyciągania planety. Tysiące pasażerów siedziało cierpliwie w pomieszczeniach przy wyjściu, które obracając się łagodnie na wytworzonych pod nimi polach siłowych, dostosowywały swoje położenie do ciągle zmieniającego się rozkładu sił grawitacji. Teraz wszyscy tłoczyli się na pochylniach prowadzących do ziejącego w oddali luku. Gaal nie miał dużego bagażu. Stał przy biurku, podczas gdy jego rzeczy zostały szybko i fachowo przejrzane i ponownie złożone. Obejrzano i podstemplowano jego wizę. Na niego samego nikt nie zwrócił uwagi. To był Trantor! Powietrze wydawało się tu nieco gęstsze, a przyciąganie silniejsze niż na jego ojczystej planecie, ale wiedział, że przyzwyczai się do tego. Zastanawiał się jednak, czy zdoła przywyknąć do widocznej na każdym kroku potęgi Imperium. Budynek odpraw był olbrzymi. Gaal ledwie dostrzegał jego sklepienie. Oczyma wyobraźni widział tworzące się pod nim obłoki. Nie mógł dojrzeć końca sali, w której się znalazł – jak okiem sięgnąć nic, tylko ludzie i biurka ciągnące się szeregiem aż po zamglony horyzont. Człowiek przy biurku odezwał się ponownie. W jego głosie brzmiała irytacja: – Proszę się przesunąć, Dornick. – Musiał raz jeszcze spojrzeć w wizę, aby przypomnieć sobie nazwisko. Gaal wyjąkał: – Gdzie… gdzie… Urzędnik wskazał kciukiem. – Do postoju taksówek w prawo, a potem trzecia w lewo. Gaal ruszył, patrząc na jarzące się, zawieszone na niebosiężnej wysokości litery układające się w napis „Taksówki we wszystkich kierunkach”. Jakaś postać oderwała się od tłumu i zatrzymała się przy biurku, przed którym chwilę wcześniej stał Gaal. Urzędnik podniósł wzrok i nieznacznie skinął głową. Nieznajomy odpowiedział takim samym ruchem i poszedł za młodym przybyszem. Zdążył akurat na czas, aby usłyszeć, jaki jest cel podróży Dornicka. Gaal oprzytomniał, gdy na jego drodze wyrosła barierka. Napis na tabliczce głosił „Dyspozytor”. Człowiek, do którego się odnosił, nie uniósł nawet głowy znad papierów. – Dokąd? – spytał. Dornick nie wiedział, co odpowiedzieć, ale wystarczyło kilka sekund wahania, aby za jego plecami utworzyła się długa kolejka. Dyspozytor podniósł wzrok. – Dokąd? – spytał ponownie. Zasoby finansowe Gaala były skromne, ale już nazajutrz miał dostać pracę. Starając się nadać głosowi nonszalancki ton, powiedział: – Do dobrego hotelu. Na dyspozytorze nie wywarło to żadnego wrażenia. – Wszystkie są dobre. No więc, do którego? – Do najbliższego – odparł zdesperowany młodzieniec. Dyspozytor nacisnął przycisk. Na podłodze pojawiła się cienka strużka światła, wijąc się wśród mnóstwa innych, które mieniły się wszelkimi możliwymi kolorami w różnych odcieniach. Gaal poczuł, że wciśnięto mu do ręki bilet. Bilet jarzył się słabym światłem. – Jeden dwadzieścia – powiedział dyspozytor. Gaal zaczął szperać po kieszeniach w poszukiwaniu monet. – Gdzie mam iść? – spytał. – Za światłem. Bilet będzie się świecił tak długo, jak długo będzie pan szedł we właściwym kierunku. Gaal ruszył. Mijały go setki ludzi. Każdy podążał własnym szlakiem, przeciskając się przez tłum w miejscach, gdzie przecinały się świetliste ścieżki, aby dotrzeć w pożądane miejsce. Ścieżka Dornicka urwała się. Człowiek w jaskrawym niebiesko-żółtym uniformie z plasto-tkaniny, jakby wprost spod igły, sięgnął po jego dwie walizki. – Bezpośrednie połączenie z Luxorem – powiedział. Usłyszał to mężczyzna, który podążał za Gaalem. Usłyszał również jego odpowiedź „Doskonale” i patrzył, jak młodzieniec wsiada do pojazdu o tępo ściętym przodzie. Taksówka uniosła się pionowo. Gaal wyglądał przez wypukłe okno. Nie potrafił opanować dziwnego uczucia, jakim napełniała go ta niezwykła podróż wewnątrz budynku, i trzymał się kurczowo oparcia fotela kierowcy. Ogromna przestrzeń pod nim ścieśniła się, a ludzie zamienili w biegające bez celu mrówki. Po chwili obraz ten skurczył się jeszcze bardziej i zaczął uciekać do tyłu. Przed nimi wyrosła ściana. Zaczynała się wysoko w powietrzu i ciągnęła w górę, ginąc z pola widzenia. Podziurawiona była jak rzeszoto. Gdy się zbliżyli, dziury okazały się wlotami tuneli. Taksówka podleciała ku jednemu z nich i wkrótce znaleźli się wewnątrz. Gaal przez chwilę zastanawiał się, w jaki sposób jego kierowca odnalazł właściwy otwór. Wokół panowała ciemność. Raz tylko mignęło za oknem kolorowe światło sygnalizacyjne, które na moment rozproszyło mrok. Świst mknącego pojazdu szczelnie wypełniał tunel. Zwolnili. Gaal pochylił się do przodu, walcząc z siłą, która wciskała go w siedzenie, i wtedy taksówka gwałtownie wystrzeliła z tunelu i osiadła na ziemi. – Hotel Luxor – oznajmił kierowca. Pomógł Gaalowi wydostać bagaż, przyjął z poważną miną napiwek w wysokości jednej dziesiątej kredyta, zabrał nowego pasażera i wzniósł się w powietrze. Przez cały ten czas, który upłynął od jego przylotu, Gaal ani przez ułamek sekundy nie widział nieba. 3 TRANTOR – (…) Na początku trzynastego tysiąclecia tendencja ta osiągnęła apogeum. Będąc nieprzerwanie, od setek pokoleń, siedzibą władz Imperium, położony ponadto w centralnym rejonie Galaktyki, pośród gęsto zaludnionych i uprzemysłowionych światów systemu, musiał siłą rzeczy zostać największym i najbogatszym w historii skupiskiem ludzkości. Nieustannie postępująca urbanizacja osiągnęła w końcu granice rozwoju. Cała powierzchnia Trantora, 75 000 000 mil kwadratowych, stała się jednym wielkim miastem. W szczytowym okresie liczba ludności przekroczyła znacznie czterdzieści miliardów. To gigantyczne skupisko ludzi zajmowało się prawie wyłącznie sprawami administracyjnymi Imperium, a jednak okazało się, że jest to liczba niewspółmiernie mała w stosunku do potrzeb (należy pamiętać, że niemożliwość właściwego zarządzania Imperium Galaktycznym za czasów ostatnich imperatorów stała się jedną z przyczyn Upadku). Dzień w dzień floty liczące dziesiątki tysięcy statków dostarczały całą produkcję dwudziestu rolniczych światów na stoły mieszkańców Trantora (…) Uzależnienie od dostaw żywności, a właściwie od dostaw wszelkich niezbędnych produktów z innych światów sprawiło, że w razie blokady Trantor musiałby nieuchronnie upaść. W ostatnim tysiącleciu istnienia Imperium niezliczone rebelie coraz wyraźniej uświadamiały kolejnym władcom tę smutną prawdę. Skutkiem tego działalność policji imperialnej została prawie całkowicie ograniczona do ochrony owego czułego punktu Trantora (…) Encyklopedia Galaktyczna Gaal nie był pewien, czy świeci słońce, a nawet – prawdę mówiąc – czy jest dzień, czy noc. Wstydził się pytać. Cała planeta wydawała się pokryta metalową skorupą. Posiłek, który właśnie zjadł, nosił co prawda nazwę obiadu, ale było przecież wiele planet, na których układając rytm dnia według tradycyjnych określeń czasowych, nie przywiązywano żadnej wagi do, niewygodnego być może, następstwa dni i nocy. Czasy obrotów poszczególnych planet różniły się, a Gaal nie znał czasu obrotu Trantora. Na początku pobytu odkrył napisy wskazujące drogę do „pokoju słonecznego”, ale pokój ów okazał się salą przeznaczoną do sztucznego opalania. Posiedział tam chwilę, po czym wrócił do głównego hallu hotelu. – Gdzie mogę kupić bilet na wycieczkę w przestrzeń? – spytał recepcjonistę. – Właśnie tu. – Kiedy się zaczyna? – Akurat się zaczęła. Następna jutro. Proszę od razu kupić bilet, zarezerwujemy miejsce. – Och! – westchnął. To będzie za późno. Następnego dnia musiał już być na uniwersytecie. – Nie ma tu jakiejś wieży widokowej albo czegoś w tym rodzaju? – spytał. – Chodzi mi o coś na otwartym powietrzu. – Ależ oczywiście! Jeśli pan chce, mogę zaraz sprzedać panu bilet. Może lepiej sprawdzę, czy nie pada. – Przekręcił włącznik znajdujący się obok łokcia i popatrzył na litery pojawiające się na matowym ekranie. Gaal czytał razem z nim. – Pogoda jest dobra – powiedział recepcjonista. – Proszę się zastanowić. Mamy chyba teraz porę suchą. Osobiście nie interesuję się tym, co się dzieje na zewnątrz – dodał. – Ostatni raz byłem tam trzy lata temu. Zobaczy się, wie się, jak jest, i nie ma po co znowu tam wyjeżdżać. Oto pański bilet. Za budynkiem jest specjalna winda. Jest tam tabliczka „Na wieżę”. Wystarczy wsiąść. Była to winda nowego typu. Poruszała się na zasadzie odpychania grawitacyjnego. Gaal wszedł, za nim wsunęli się inni. Dźwigowy przekręcił włącznik. Przez chwilę, gdy siła przyciągania spadła do zera, Dornick tkwił zawieszony w powietrzu, a potem, w miarę jak winda przyspieszała, wznosząc się, odzyskiwał stopniowo wagę. Winda ponownie zaczęła hamować i podłoga umknęła Gaalowi spod stóp. Bezwiednie krzyknął. – Stopy pod poręcz! – wrzasnął dźwigowy. – Nie umiesz czytać? Inni tak właśnie zrobili. Uśmiechali się teraz z wyższością, gdy miotał się, usiłując bezskutecznie zsunąć w dół po ścianie. Ich stopy tkwiły pewnie pod chromowanymi prętami biegnącymi w równych, dwustopowych odstępach w poprzek podłogi. Zauważył te pręty, gdy wchodził, ale nie zainteresował się nimi. W końcu wysunęła się w jego stronę jakaś ręka i ściągnęła go na dół. Gdy winda się zatrzymała, wykrztusił słowa podziękowania. Wyszedł na otwarty taras skąpany w białym, ostrym świetle, które poraziło go. Człowiek, który przed chwilą wyciągnął do niego pomocną dłoń, natychmiast znalazł się za nim. – Dużo wolnych miejsc – powiedział zachęcającym tonem. Gaal zawstydził się. Dopiero teraz zdał sobie sprawę z tego, że cały czas gapił się z otwartymi ustami. W końcu odrzekł: – Na to wygląda. Ruszył odruchowo w kierunku ławek, ale zatrzymał się w pół drogi. – Pozwoli pan, że postoję chwilę przy balustradzie? Chcę… chcę trochę popatrzeć. W odpowiedzi nieznajomy skinął ze zrozumieniem ręką, a Gaal przechylił się przez sięgającą mu do ramion balustradę i pogrążył się w kontemplacji. W gmatwaninie rozpościerających się wszędzie konstrukcji, będących dziełem ludzkich rąk, nie mógł dojrzeć ziemi. Jak okiem sięgnąć, nic tylko metal i niebo zlewające się na horyzoncie w niemal jednolitą szarość. Wiedział, że tak wygląda cała powierzchnia planety. Wszystko wokół było jak martwe, zastygłe w bezruchu, jedynie w górze, na tle nieba, widać było kilka wolno poruszających się statków spacerowych, ale pod tą metalową skorupą wrzało życie, uwijały się miliardy ludzi. Oko próżno szukało choćby plamki zieleni. Nie widać było nie tylko zieleni, ale nawet choćby skrawka gołej ziemi. Nigdzie ani śladu życia, oprócz widomych oznak ludzkiej działalności. Gdzieś na tym świecie – przemknęła mu niejasna myśl – otoczony setką mil kwadratowych prawdziwej ziemi, pośród drzew i różnobarwnych kwiatów, wznosi się pałac imperatora, mała wysepka na oceanie stali. Nie było go jednak widać z miejsca, gdzie stał Gaal. Mógł się przecież znajdować dziesięć tysięcy mil dalej. Trzeba się będzie wkrótce wybrać na wycieczkę w przestrzeń! – postanowił. Westchnął głęboko i uświadomił sobie ostatecznie z całą wyrazistością, że znalazł się w końcu na Trantorze, planecie, która była centrum Galaktyki i najważniejszym ośrodkiem rodzaju ludzkiego. Nie uświadamiał sobie jej słabości. Nie widział lądujących statków z żywnością. Nie przeczuwał istnienia tej delikatnej żyły łączącej czterdzieści miliardów Trantorczyków z resztą Galaktyki. Zdawał sobie sprawę tylko z tego, że zobaczył największe dzieło człowieka – całkowity i niemal pogardliwy w swej ostateczności podbój świata. Gdy odchodził od barierki, jego oczy miały trochę nieobecny wyraz. Znajomy z windy wskazał mu miejsce obok siebie. Gaal usiadł. Mężczyzna uśmiechnął się. – Jestem Jerril. Pierwszy raz na Trantorze? – Tak, panie Jerril. – Tak myślałem. Jerril to moje imię. Trantor dziwnie wpływa na ludzi o poetycznym usposobieniu. Jednak Trantorczycy nigdy tu nie przychodzą. Nie lubią tego. Działa im to na nerwy. – Działa na nerwy? Aha, mam na imię Gaal. Dlaczego miałoby to działać im na nerwy? To jest wspaniałe! – To rzecz względna, Gaalu. Jeśli rodzisz się w ciasnej klitce, dzieciństwo spędzasz na korytarzu, pracujesz w małej komórce, a na wakacje jedziesz do zatłoczonego pokoju słonecznego, to taki wypad na otwarte powietrze, gdzie widzisz tylko niebo nad głową, może się skończyć załamaniem nerwowym. Wysyła się tu dzieci, raz na rok, odkąd skończą pięć lat. Nie wiem, czy to ma jakiś sens. Dzieciom to naprawdę nie wystarcza, a w czasie kilku pierwszych pobytów tutaj zawsze wpadają w histerię. Trzeba by zaczynać, gdy tylko odstawi się dziecko od piersi, i taka wycieczka powinna się odbywać co tydzień. Oczywiście, prawdę mówiąc, nie ma to znaczenia – ciągnął. – Czy coś by się stało, gdyby ludzie w ogóle tu nie przychodzili? Są szczęśliwi tam, na dole, i kierują całym Imperium… Jak myślisz, na jakiej jesteśmy wysokości? – Pół mili? – powiedział Gaal, zastanawiając się, czy nie brzmi to naiwnie. Chyba tak było, bo Jerril zachichotał. – Nie. Tylko pięciuset stóp. – Co? Przecież winda wiozła nas… – Tak. Ale większą część tej podróży zajęło nam wydobycie się na poziom gruntu. Budowle Trantora sięgają na milę w głąb planety. Są jak góry lodowe. Dziewięć dziesiątych jest niewidoczne. Na wybrzeżu miasto rozciąga się nawet na kilka mil pod powierzchnią oceanu. Prawdę mówiąc, dotarliśmy tak głęboko, że wykorzystujemy różnicę temperatur między powierzchnią a warstwami położonymi kilka mil niżej do produkcji całej zużywanej przez nas energii. Nie wiedziałeś o tym? – Nie, myślałem, że korzystacie z elektrowni atomowych. – Kiedyś korzystaliśmy. Ale tak jest taniej. – Wyobrażam sobie. – Co myślisz o tym wszystkim? – spytał Jerril. Znikła gdzieś jego jowialność. Spoglądał podejrzliwie na Gaala, jakby czyhał tylko na jego potknięcie. Dornick szukał odpowiednich słów. – To jest wspaniałe – powiedział w końcu. – Spędzasz tu wakacje? Podróżujesz? Zwiedzasz? – Niezupełnie. Prawdę mówiąc, zawsze chciałem znaleźć się na Trantorze, ale przyjechałem tu do pracy. – Ach, tak. Gaal uważał, że powinien powiedzieć coś więcej. – Będę pracował na uniwersytecie, w zespole profesora Seldona. – Seldona Kruka? – Ależ skąd! Ten, o którym mówię, to Hari Seldon. Psychohistoryk. Nie słyszałem o żadnym Seldonie Kruku. – To właśnie ten. Nazywają go Krukiem, bo cały czas przepowiada katastrofę. Żargon, rozumiesz… – Naprawdę? – Gaal był szczerze zdziwiony. – Przecież musisz o tym wiedzieć. – Jerril już się nie uśmiechał. – Przyjechałeś, żeby pracować dla niego, tak? – No, tak. Jestem matematykiem. Dlaczego przepowiada katastrofę? Jaką katastrofę? – No, a jak myślisz? – Nie mam najmniejszego pojęcia. Czytałem artykuły Seldona i jego współpracowników. Wszystkie dotyczą teorii matematycznych. – Tak, te, które ogłaszają drukiem. Gaal wyraźnie się stropił. – Chyba wrócę już do pokoju – powiedział. – Bardzo się cieszę, że cię poznałem. Jerril machnął obojętnie ręką na pożegnanie. W pokoju zastał Gaal oczekującego na niego mężczyznę. Był zbyt zaskoczony, aby wykrztusić „Co pan tutaj robi?”, choć słowa te same cisnęły się na usta. Stał tak dobrą chwilę. Wreszcie mężczyzna podniósł się. Był stary, prawie zupełnie łysy i lekko utykał, ale jego błękitne oczy patrzyły bystro. – Jestem Hari Seldon – rzekł. W tej samej chwili Gaal otrząsnął się i skojarzył twarz mężczyzny ze zdjęciami, które widział już tyle razy.\n<a href="https://cyfroteka.pl/ebooki/Fundacja_-ebookRO/p83923i99049" target="_blank" title="Fundacja [Isaac Asimov] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="https://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Fundacja [Isaac Asimov] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>


Kobe Japanese Steak & Seafood, Miami - recenzje restauracji - TripAdvisor\nRestauracje w pobliżu lokalizacji: Kobe Japanese Steak & Seafood\nAtrakcje w pobliżu obiektu Kobe Japanese Steak & Seafood\nKobe Japanese Steak & Seafood, Miami\nNr 381 wśród 3 898 Restauracje w lokalizacji Miami\nŚwietne jedzenie / świetne show\nWzięliśmy rodzinę, a Joe był naszym szefem hibachi. Był fantastyczny. Utalentowany i zabawny, naprawdę sprawił, że nasza noc była wyjątkowa.\nNazwa jest jedyną japońską rzeczą\nUdaliśmy się tam na lunch po zakupach. Obsługa nie jest zbyt przyjazna i przyjazna, nietypowa dla USA. Jedzenie było ok, ale nie do opisu w menu lub japońskiej nazwy. Asahi piwo było dobre!\nUdaliśmy się do tego miejsca na lunch podczas zakupów w Dolphin Mall. Jedzenie było bardzo świeże i ładnie się prezentowało. Jednak przy dwóch okazjach potrzeba było od 10 do 15 minut, aby ktoś mógł odpowiedzieć, gdy potrzebuję tego serwisu. Zajęło im 10 minut, aby przyjść...i zobaczyć nas, kiedy przyjechaliśmy. Otrzymanie odpowiedzi zajęło około 15 minut, gdy nadszedł czas, aby zapłacić czek. W przeciwnym razie dałbym im 5 gwiazdek.Więcej\nNie jest tak źle, ale nie jest najlepszy\nJa i moja rodzina oraz rodzina mojego taty spróbowaliśmy tej teppanyaki restauracji, Kobe, wczoraj wieczorem. Powiedziałem osobie, dlaczego niektóre stoły są puste, ale to dlatego, że jest zamknięta, co było bardzo szokujące. Restauracja miała opłatę za dzielenie się, co było trochę zdezorientowane, ale nie zapłaciłem...jedzenia, mój tata to zrobił. Chciałem tylko "dodać ryż" do bocznej kolejności, ale nie mogą. Myślę, że muszą dodać do menu "listę dodatków". Myślę, że oni również muszą zmienić wystrój, ponieważ wygląda trochę staro. Ta restauracja jest również spokojnym miejscem. Myślę, że wystarczy odnowić, aby przyciągnąć więcej ludzi. Próbowałem łososia sashimi, który smakuje jak sashimi z łososia. Następnie spróbowałem filetowego mignon, który był jednym z moich ulubionych steków, które próbowałem. Szef kuchni był zabawny i zabawny. Więc to nie była zła restauracja. Ale nie największy.Więcej\nNajgorsze sushi kiedykolwiek !!\nWzięliśmy półmisek A, który był kombinacją sushi dla 2 osób. . Kelnerka była miła. Sushi, które mieliśmy nie było wcale smaczne, było śliskie i smakowało jak olej omega-3. . I jedliśmy sushi kilka razy wcześniej. . To także było bardzo drogie miejsce, nie idź tam..... Może strona z grilla byłaby lepsza, mieliśmy regularne siedzenie. .Więcej\nCena restauracji dla fast foodów (nie szybko)\nWzięliśmy kombinację Hibachi, a jedzenie podano z dużą ilością sosu cukrowego, którego nie gotuje się w prosty sposób jako fast food. Salade i zupa była słaba. Talerz z tworzywa sztucznego. Czekamy dość długo na prosty talerz, a obsługa tęskni za moim drinkiem, ale nie zapomnij...umieścić 18% na usługi. Może świeże sushi są lepsze, ale jest wątpliwość. Wszystko to za 94 $ można było znaleźć naprawdę lepiej za połowę.Więcej\nGrill na żywo z super żywiołowym, zabawnym szefem kuchni, grillującym duży wybór ryb i mięsa tuż przed tobą. Miła atmosfera i wspaniała rodzinna restauracja.\nZ całą uczciwością, tak naprawdę nie jadłem tutaj, więc na wszystko wiem, że jedzenie jest przyzwoite. Właściciel Kobe: American Express to złoty standard kart kredytowych. Płać dodatkowy dolar i zaspokajaj profesjonalistów, którzy to wszystko noszą. Dosłownie wyszłam, kiedy przeczytałam twój znak.\nWspaniałe sushi, świetna obsługa.\nKelner był bardzo ciepły, przyjazny i szybko! Jedzenie było pyszne. Mieliśmy na parze mięso wieprzowe gyoza, łososia i tuńczyka sashimi, Kobe House rolki i super chrupiące Roll. Wszystko smakowało wspaniale. Sashimi w szczególności był moim ulubionym. Tak trzymać.\nPo pierwsze, kobieta kelnerka była tak bardzo nieszczęśliwy. . . . zdecydowaliśmy się na steki i homary. Szef był dobrą zabawą i umieścić na dobry show. Ale homar jest nieco trudne. Stek był piękny. Trochę drogo ale ogólnie bardzo zadowolona\nUzyskaj szybką odpowiedź od pracowników i klientów obiektu Kobe Japanese Steak & Seafood.\nAdres: 11401 NW 12th St, Dolphin Mall, Miami, FL 33172-6904\nNumer telefonu: +1 305-591-1414


Rzeszowska dziennikarka była dyskryminowana! Jest wyrok sądu | Rzeszów24.pl | Praca Rzeszów ogłoszenia, noclegi, nieruchomości, firmy, mieszkania - hotele, noclegi, ogłoszenia, firmy rzeszów\nRzeszowska dziennikarka była dyskryminowana! Jest wyrok sądu\nRZESZÓW / PODKARPACIE. – Sąd Okręgowy w Rzeszowie uznał, że Polskie Radio Rzeszów naruszyło zasady równego traktowania wobec redaktor Grażyny Bochenek – poinformowała Helsińska Fundacja Praw Człowieka. To trzecia wygrana dziennikarki w sądzie. Sąd Okręgowy w Rzeszowie uznał, że była ona mobbingowana w pracy. Wyrok nie jest prawomocny.\nTrzecia wygrana rzeszowskiej dziennikarki Grażyny Bochenek, która utraciła pracę w związku z wyemitowaniem na antenie rozgłośni negatywnej opinii na temat prezydenta Polski.\nNieprawomocny wyrok Sądu Okręgowego w Rzeszowie dotyczy pozwu złożonego przez Grażynę Bochenek w maju 2019 roku. Dziennikarka oskarżyła wówczas prezesa Radia Rzeszów Przemysława Tejkowskiego o mobbing, dyskryminację i naruszenie dóbr osobistych.\nZaczęło się od wypowiedzi słuchacza o prezydencie\n6 września 2018 roku, w trakcie audycji programu „Kalejdoskop” dziennikarka wyemitowała trzy opinie słuchaczy na temat prezydenta RP – Andrzeja Dudy. Jedna z nich była nieprzychylna i brzmiała następująco:\nJa również temu Panu powiem: nie mamy prezydenta. Mamy najwyżej pełniącego obowiązki prezydenta. Prezydent powinien być mężem stanu, posiadać własną wolę i własne inicjatywy. W tym momencie mamy figuranta. Ani własnej woli, ani żadnego poważania to on nie posiada. Na to, żeby być prezydentem, trzeba zapracować. Na szacunek wśród Polaków trzeba zapracować. Pewne rzeczy nie przychodzą tylko dlatego, że objęło się stołek.\nPo emisji programu Prezes Zarządu Polskiego Radia Rzeszów odsunął red. Bochenek od audycji prowadzonych na żywo do odwołania, a 18 września 2018 roku wymierzył jej karę nagany. Zarząd rozgłośni podjął wówczas szereg działań zmierzających do odsunięcia prowadzącej poranny program Kalejdoskop od anteny. Ograniczono ilość pełnionych przez dziennikarkę dyżurów, nie wyrażono zgody na prowadzenie zajęć akademickich oraz wyjazd na konferencję.\nPrezes Polskiego Radia Rzeszów udzielił redaktor pisemnej nagany, w której wskazał, że naruszyła podstawowe obowiązki pracownicze. Złożył również zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa znieważenia prezydenta, jednakże prokuratura odmówiła wszczęcia śledztwa.\nSądy uchyliły karę porządkową i przywróciły dziennikarkę do pracy\nDwa wcześniejsze procesy wytoczone przez dziennikarkę Polskiego Radia Rzeszów swojemu pracodawcy zakończyły się sukcesem. W czerwcu 2019 roku Sąd Rejonowy orzekł o uchyleniu kary porządkowej nałożonej na dziennikarkę w związku z wyemitowaniem na antenie radia niepochlebnej opinii słuchacza na temat prezydenta Andrzeja Dudy.\nWyrokiem z dnia 1 lipca 2020 roku dziennikarka została przywrócona do pracy. W ustnym uzasadnieniu sąd podkreślił, że rozwiązanie umowy było bezprawne, nieprawidłowe i wadliwe.\nSąd Okręgowy w Rzeszowie: doszło do dyskryminacji\nJak podaje Helsińska Fundacja Praw Człowieka, 16 marca 2021 roku Sąd Okręgowy w Rzeszowie zasądził od Polskiego Radia Rzeszów na rzecz Grażyny Bochenek kwotę 7 444 złotych tytułem odszkodowania za naruszenie zasady równego traktowania w zatrudnieniu oraz kwotę 7 750 złotych na rzecz Polskiego Towarzystwa Antydyskryminacyjnego.\nZdaniem sądu prezes Polskiego Radia wykazywał się złym nastawieniem do pracownika, o czym świadczy szereg podejmowanych przez niego celowych działań, które doprowadziły do ukształtowania się niekorzystnej sytuacji redaktor w miejscu pracy. Dziennikarkę odsunięto od prowadzenia programów na żywo, które miały charakter prestiżowy, szykanowano, niezasadnie dyscyplinowano, nałożono karę porządkową nagany, przy braku uzasadnionych okoliczności podjęto decyzję o rozwiązaniu umowy w trybie dyscyplinarnym.\nW ocenie sądu działania Prezesa Polskiego Radia Rzeszów kierowane przeciwko dziennikarce wpisują się w pojęcie mobbingu jako długotrwałego działania pracodawcy naruszającego godność pracowniczą i osobistą.\nŹródło: Helsińska Fundacja Praw Człowieka / materiały prasowe\n« Konrad FIJOŁEK z poparciem Partii Razem: Chciałbym łączyć rzeszowian (VIDEO, ZDJĘCIA)\nOd soboty nowe obostrzenia! Opublikowano rozporządzenie »


śmierć michaela jacksona - www.plotek.pl\nCNN ujawnia zdjęcie zrobione podczas reanimacji!\nZdjęcie dostępne po kliknięciu.\nRzecznik Jacksonów ostrzegał: Michael był zagrożony przedawkowaniem leków\nCoraz więcej informacji o przyczynach śmierci.\nMadonna: nie mogę przestać płakać\nBrat Jacksona - lekarze próbowali go ratować przez godzinę\nRozpaczliwa walka o życie.\nJackson - ostatnie zdjęcia\nTą karetką zawieziono go do szpitala.\nJackson na zdjęciach - takim go zapamiętamy...\nTłum wokół szpitala, ludzie płaczą, strony internetowe nie wytrzymują liczby czytelników...\nTak odchodzą tylko najwięksi...\nMinął rok od śmierci Michaela Jacksona. Płakał po nim cały świat. Najbardziej fani, którzy nie potrafili pogodzić się z jego odejściem. Przedwczesnym. Dokładnie 25 czerwca 2009 o godzinie 12:21 do wynajmowanej przez Jacksona rezydencji w Los\nŚmierć Michaela Jacksona coraz bardziej tajemnicza\nLekarzowi, który był przy Michaelu Jacksonie w jego ostatnich chwilach życia, grożą 4 lata więzienia. Lekarz był oskarżony o zaniedbanie obowiązków lekarskich i został uznany za winnego nieumyślnego spowodowania śmierci piosenkarza. Decyzję o\nDoktor Murray winny śmierci Michaela Jacksona!\nLekarz był oskarżony o zaniedbanie obowiązków lekarskich oraz podanie zbyt dużej ilości środka znieczulającego o nazwie propofol. Został uznany za winnego nieumyślnego spowodowania śmierci piosenkarza. Decyzję o jego winie podjęła ława przysięgłych. Do czasu ogłoszenia\nroku po raz pierwszy padły zarzuty o molestowanie młodych chłopców przez Michaela. Dziennikarz BBC oskarżony o śmierć Michaela Jacksona Bashir nakręcił w 2003 roku dokument zatytułowany "Życie z Michaelem Jacksonem", przedstawiający życie króla popu w jego słynnej posiadłości Neverland. To\nGwiazdy oddają hołd Michaelowi Jacksonowi\nArtyści komentują śmierć Króla na swoich blogach, a także w serwisie Twitter. Nie mogą pogodzić się z tym, co się stało... Quincy Jones: razem stworzyli m.in. "Thriller" - płytę, która zmieniła historię muzyki popularnej. Teraz słynny\nDzisiaj do kin wchodzi film o Michaelu! Mamy kolejny zwiastun!\nPolicja zakończyła śledztwo w sprawie śmierci Jacksona!\nŚledztwo w sprawie nagłej śmierci Michaela Jacksona dobiegło końca. Serwis tmz.com podał, że jego wyniki w ciągu najbliższych dni trafią do prokuratury. Dziennikarze dowiedzieli się, że Conrad Murray usłyszy zarzut nieumyślnego spowodowania\nPolskie gwiazdy różnie reagowały na wieść o śmierci Amy. Większość jednak nie wypowiadała się na ten temat zbyt obszernie. Ewa Farna w wywiadzie dla "Faktu" postanowiła jednak jakoś się do tego odnieść. Gwiazdka wyznała, że śmierć Michaela Jacksona wstrząsnęła nią


Olivia i Owen – Podróż do własnego wnętrza\nOlivia i Owen\n5 grudnia 2019 5 grudnia 2019 ~ Jahu\nOd kilku dni mam kłopot z pisaniem. Chwilowy brak weny powoduje, że nie wiem co mógłbym napisać, nie wiem czy jestem w stanie stworzyć wpis.\nO 3.00 w nocy skończyłem pracę, przyjechałem do domu i czuję że coś we mnie siedzi.\nOglądam jeden serial. Nie lubię seriali, ale ten przykuł moja uwagę kolorami. Bardzo lubię dobrze zestawione róże, fuksje i wrzosy. Jeżeli są pastelowe to mogą rozwiać każdy smutek. Scena, która jest dla mnie ważna rozgrywa się w przydrożnym barze. Narrator, przy kawie, rozmawia z koleżanką z zajęć na życiowe tematy.\nTa jedna krótka scena daje mi poczucie, że idę w dobrym kierunku będąc częścią mojej rodziny.\nBardzo wzrusza mnie moment, gdy Olivia mówi że chciała by pozować, ale jej rodzina uważa, że z chroniczną hipotermią przyda się bardziej w domu, szczególnie zimą. Owen odpowiada jej, że jak na ludzi, którzy powinni kochać bezwarunkowo rodziny stawiają bardzo dużo warunków.\n‹ PreviousPunk rock\nNext ›Nowy post


Interpretacja wiersza Miłosza "Piosenka o końcu świata". - Sciaga.pl\npoleca 82% 986 głosów\n82% Analiza i interpretacja wiersza Czesława Miłosza 'Piosenka o końcu świata'\n83% Wizja końca świata w Apokalipsie świętego Jana i "Piosence o końcu świata" Czesława Miłosza.\n85% Interpretacja wiersza Czesława Miłosza "Piosenka o końcu świata"\nPiosenka o końcu świata Czesław Miłosz Czesław Miłosz Piosenka o końcu świata Piosenka o końcu świata interpretacja Interpretacja wiersza Miłosza Piosenka o końcu świata Piosenka o końcu świata tematyka Piosenka o końcu świata problematyka Apokalipsa św Jana Piosenka o końcu świata katastrofizm\nJak można rozumieć ten wers utworu? Uzasadnij swoją odpowiedź. Jestem


Działania PiS to rzecz bez precedensu - - Prawnik.pl - polskie prawo, adwokaci, radcowie prawni, notariusze, kancelarieLogowanie / RejestracjaNazwa:Hasło:Nie pamiętam hasła »Wyślij nowe hasło na mój e-mail »Uzyskaj dostęp\nkliknij tutaj aby uzyskać pomoc »PrenumerataKonferencjeKomunikatywpisz frazę, którą chcesz wyszukaćStrona głównaPrzegląd prasyNowości wydawniczeGalerieParemie łacińskieKalendariumBaza kancelariiBiblioteka e-poradnikówNewsletterWiadomościPrawoPrawo w praktyceOrzeczeniaW kancelariachOpinieAdwokaciRadcowieProkuratorzySędziowieKomornicyNotariuszeAplikanci i studenciLudzie prawaREKLAMADziałania PiS to rzecz bez precedensu-Tekst+11.12.2015, 10:17; Aktualizacja: 11.12.2015, 10:27Prof. Marek Chmaj: Wstrzymanie, a w zasadzie odmowa publikacji wyroku jest czymś kompletnie absurdalnym. Uważam to za niedopuszczalną ingerencję władzy wykonawczej w uprawnienia władzy sądowniczej. ReklamaEwa Maria Radlińska: Jest zaprzysiężonych pięciu sędziów Trybunału Konstytucyjnego wybranych wolą nowej władzy i wciąż trzech czekających na zaprzysiężenie, wybranych przez poprzedni Sejm, ale - w zgodzie z prawem. Co będzie dalej?Prof. Marek Chmaj: Sytuacja jest bardzo trudna, zwłaszcza dla trybunału. Nie ma żadnych wątpliwości, że może orzekać 10 dotychczasowych sędziów, których kadencja wciąż trwa. Mogłoby też orzekać trzech sędziów wybranych 8 października br., o ile prezydent odebrałby ich ślubowanie zgodnie z wyrokiem TK z 3 grudnia 2015 r. Mamy wreszcie pięciu sędziów wybranych 2 grudnia br. na podstawie uchwał sejmowych, ale wbrew przepisom ustawy. Mają oni status pracowników TK, ale zgodnie z deklaracją prezesa TK Andrzeja Rzeplińskiego są wyłączeni od orzekania. Po stronie władzy ustawodawczej i wykonawczej na razie brak sygnałów, co do jakiejś zmiany tej sytuacji. Pozostało jeszcze 66% treści\nAdres e-mail / login:Hasło:Nie pamiętam hasła »Uzyskaj dostępZyskaj dostęp do wiarygodnego źródła informacji dedykowanych prawnikom!Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone. Dalsze rozpowszechnianie artykułu tylko za zgodą wydawcy INFOR Biznes. Zapoznaj się z regulaminem i kup licencjęWięcej na ten tematArtykuły płatneArtykuły bezpłatneArtykuły powiązaneRPO pyta RCL o datę publikacji wyroku TKSejm nie powinien dyskutować z wyrokami TKŚledź nas na:REKLAMAPrenumerataE-wydanieLicencjeprzejdź do e-wydania DGPPolecamyRising Stars 201630 wschodzących gwiazd prawaPodium 5. edycji konkursu Rising Stars Prawnicy – liderzy jutra 2016 zdominowały kobiety - adw. Karolina Schiffter, prawnik Magdalena Pszczółka i adw. Małgorzata Mączka-Pacholak.


zwiększyć moc dzięki Vigrax? Czy to naprawdę takie proste? Konsumenci opowiadają o swoich sukcesach\n6.4/10 9:24 Jenna Camacho\nJeśli chodzi o kwestię wzrostu potencji, Vigrax zwykle Vigrax z tym tematem - dlaczego? Jeśli spojrzysz na opinie kupujących, „dlaczego” zostanie natychmiast zidentyfikowane: Nawet ty często wątpisz, czy Vigrax zachowuje to, co obiecuje? Nasz Vigrax blogu pokazuje, jak Vigrax potencję:\nChcesz mocnej Erektion, na której możesz polegać? Z kim zawsze możesz uprawiać seks?\nCzy chcesz więcej wytrwałości podczas stosunku, aby móc zadowolić swojego partnera na całej linii?\nNa początku przyjmowanie tego jest ciężkim jedzeniem, ale jednocześnie jesteś gotowy zmierzyć się z rzeczywistością i coś zmienić. Z pewnością nie chcesz dołączyć do grupy mężczyzn pozostawionych przez ich partnerów w wyniku braku męskości.\nNajbardziej poszukiwane leki są zazwyczaj dostępne tylko na receptę, a ceny są ogromne. Wielu pacjentów przechodzi nieskuteczne zabiegi, ma złe doświadczenia i ostatecznie całkowicie rezygnuje z wojny z Erektion\nPrawdziwa tragedia, ponieważ jak pokażemy wam dzisiaj, istnieją bardzo skuteczne sposoby, dzięki którym można osiągnąć ponadprzeciętny postęp w zwiększaniu potencji. Czy Vigrax może Vigrax jednym z nich? Czytaj dalej, a my ci to powiemy.\nProducent zapewnia Vigrax naprzód potencji i Erektion do sfähigkeit poprawić. Jeśli nie ustawisz wysokich celów, używaj ich tylko raz na jakiś czas. W przypadku bardzo dużych planów może być również używany przez długi czas.\nPrzyjaciele Vigrax przyjaciele piszą o swoich wspaniałych osiągnięciach z Vigrax. Najważniejsze informacje na pierwszy rzut oka:\nTen produkt opiera się na dogłębnej znajomości sprzedawcy w tej dziedzinie zastosowania. Możesz użyć tego doświadczenia, aby ułatwić Ci dotarcie. Ze względu na naturalne podstawy można oczekiwać, że dobrze Vigrax.\nFirma sprzedaje Vigrax produkt opracowany wyłącznie w celu Vigrax wyzwaniom związanym ze wzrostem siły działania.\nZ doskonałym naciskiem na to, co dla Ciebie ważne - prawdziwy wyjątkowy punkt sprzedaży, ponieważ obecnie opracowywane preparaty mają tendencję do kierowania coraz większej liczby zadań, ponieważ brzmi to bardziej atrakcyjnie jako hasło reklamowe.\nW rezultacie składniki aktywne są bezlitośnie niedostatecznie dawkowane, na przykład przy użyciu środków z kategorii suplementów diety. Nic więc dziwnego, że przy takich przygotowaniach uzyskuje się bardzo rzadko. Ujawni to, jeśli porównasz to z 4 Gauge.\nPonadto producent Vigrax fundusze w sklepie internetowym. Jest więc niezwykle tani.\nVigrax jest bardzo Vigrax w odchudzaniu. Niezliczeni ludzie to potwierdzą.\nTak długo, jak podejrzewasz, że możesz konsumować tylko jedną tabletkę i bezpośrednio zakończyć wszystkie swoje zmartwienia, ważne jest, aby ponownie przemyśleć swoje nastawienie.\nMusisz być cierpliwy i wytrwały, ponieważ innowacje korpusowe są przedłużone.\nVigrax można uznać za skrót, remedium nigdy nie oszczędza całej drogi.\nW przypadku, gdy potrzebujesz niezawodnej Erektion, powinieneś nie tylko kupić produkt, ale także w każdym przypadku w związku z użyciem produktu. Wyniki krótkoterminowe powinny prawdopodobnie dać ci motywację. Jednak możesz to zrobić tylko wtedy, gdy naprawdę masz 18 lat.\nRzeczy, które sprawiają, że Vigrax niezwykle interesujący:\ncałkowicie organiczne składniki lub składniki zapewniają idealną kompatybilność i bardzo dobre wykorzystanie\nNie musisz odwiedzać lekarza lub farmaceuty, który wyśmiewa się z twojego cierpienia „Jestem niezadowolony z mojej mocy” i nie bierze cię za słowo\nCzy lubisz mówić o wzroście potencji? Najlepiej w ogóle nie? Nie musisz, ponieważ sam jesteś w stanie zamówić to lekarstwo bez\nJakich wyników można się spodziewać po użyciu Vigrax?\nAby Vigrax jak naprawdę działa Vigrax, warto przyjrzeć się badaniom składników.\nW praktyce zrobiliśmy to już wcześniej. Odpowiedzi na ten wpływ przeanalizowano za pomocą ulotki dołączonej do opakowania, a następnie przeanalizowano raporty pacjentów.\nogromna zaleta korzystania z Vigrax : nie tylko trwa ona przez ograniczony czas po zastosowaniu. Wręcz przeciwnie: produkt ma długi efekt.\nEfekt jest wprawiany w ruch w szczególności dzięki większej dyfuzji tlenku azotu, który działa również na penisa\nTak przynajmniej brzmią opinie lojalnych użytkowników Vigrax\nFakt, że polegasz na przepisie ponad wszystko i jako mocna podstawa pokazuje, że można osiągnąć sto procent znaczącego wpływu.\nPodana dawka jest niewystarczająca, ale w przypadku Vigrax nie jest to prawdą.\nChociaż początkowo byłem trochę zdziwiony, dlatego dostałem pozycję w matrycy narkotykowej, ale teraz po obszernych badaniach ponownie przyjmuję opinię, że ta substancja może zajmować ogromną pozycję we wzroście mocy.\nNie posuwając się za daleko, staje się oczywiste, że konstelacja Vigrax na twardość i wytrzymałość Erektion.\nOgólnie należy rozumieć, że Vigrax jest produktem pomocniczym w tym przypadku, który wykorzystuje biologiczne procesy organizmu na korzyść.\nVigrax współpracuje z ciałem, a nie z nim i obok niego, co wyklucza skutki uboczne tak dalece, jak to możliwe.\nW rzeczywistości! Zmiany fizyczne są namacalne, a w tym przypadku początkowe pogorszenie lub po prostu niezwykły komfort - to efekt uboczny, który później przechodzi ponownie. Zobacz porównanie Neofossen.\nJeśli nadal istnieje sceptycyzm co do tego, czy faktycznie zapewnia on wymagane wyniki, nie ma powodu do obaw: sprawa jest bardzo łatwa i może zostać stworzona dla każdego.\nZa dużo myślenia i złego obrazu metod leczenia prowadzi tylko do bujnych decyzji. Musi być dla ciebie jasne, że nie ma problemu z włączeniem środków do codziennego życia.\nW powiązanych instrukcjach użytkowania, a także w prawdziwym sklepie internetowym (obecność w Internecie w raporcie) otrzymasz wszystkie porady, biorąc pod uwagę prawidłowe użycie i co jeszcze jest aktualne...\nByć może konsekwencje Vigrax stają się zauważalne dopiero w dalszym procesie terapii.\nJednakże możesz być względnie pewny, że będziesz tak samo zadowolony jak prawie wszyscy inni mężczyźni i wejdziesz po pierwszym użyciu oczekiwanych rezultatów w zwiększenie mocy .\nTwoja wyjątkowa charyzma pokazuje, że czujesz się lepiej. W większości przypadków to rodzina osobista przyciąga wzrok.\nJak go odnajdują mężczyźni, którzy mają doświadczenia z Vigrax?\nOgólnie rzecz biorąc, można znaleźć głównie raporty z doświadczeń, które opisują doskonałe doświadczenia. Oczywiście są też inne historie, które mówią o mniejszym triumfie, ale ogólnie recenzje są bardzo dobre.\nVigrax że Vigrax nie wydajesz się być wystarczająco zmotywowany, aby Vigrax swoje problemy.\nPrzyjrzyjmy się jednak bliżej wynikom entuzjastycznych testerów. Jest to prawdopodobnie bardziej pomocne niż Nonacne.\nW przeciwieństwie do innych suplementów, Vigrax jest zdecydowanie lepszym wyborem\nPraktyczne doświadczenie Vigrax jest ogólnie satysfakcjonujące dla ogólnego zaskoczenia. Od dawna monitorujemy istniejący rynek takich produktów w postaci tabletek, past i innych środków pomocniczych, przeprowadziliśmy już wiele badań i sami je wypróbowaliśmy. Jednak takie eksperymenty rzadko są zadowalające, jak w przypadku produktu.\nZasadniczo reakcja gwarantowana przez producenta znajduje odzwierciedlenie dokładnie w doświadczeniach konsumentów:\nCzęste, godne uwagi wzmocnienia męskich genitaliów zwiększają męski narząd płciowy nawet w pozycji wiszącej\nW przeciwieństwie do produktów konkurencyjnych, Vigrax nigdy Vigrax zawiedzie\nżywa wytrwałość wzmacnia pewność siebie wielu facetów i zwiększa pozytywną charyzmę kobiet\nMój wniosek - oddzielny test z produktem to dobry pomysł!\nWięc nie powinieneś czekać Vigrax długo, co może narazić Cię na ryzyko, że Vigrax. Niestety zdarza się, że w ofercie produktów z naturalnymi składnikami aktywnymi są one dostępne od określonej daty tylko z przepisu lekarza lub produkcja zostaje zatrzymana.\nTa opcja zakupu tak skutecznego leku od renomowanego producenta i za sporą ilość nie jest często spotykana. Na stronie producenta nadal można zamówić. W przeciwieństwie do ofert alternatywnych możesz mieć pewność, że otrzymasz tutaj oryginalny produkt.\nCzy uważasz, że masz wytrzymałość wymaganą do ukończenia leczenia przez kilka miesięcy? Jeśli wątpisz w swoją przydatność, możesz to zrobić równie dobrze. Jednak perspektywy są wysokie i zachęcisz Cię do rozwiązania problemu i osiągnięcia celu przy pomocy produktu.\nJak wcześniej Vigrax, Vigrax nigdy nie powinien być kupowany z alternatywnego źródła zaopatrzenia. Mój przyjaciel pomyślał o sobie, ponieważ zasugerowałem Vigrax na podstawie jego wyjątkowej skuteczności, że mógłby uzyskać go taniej z innymi sprzedawcami. Negatywne wyniki były dramatyczne.\nWszystkie kupione przeze mnie kopie pochodzą z wymienionych adresów internetowych. To imponujące w porównaniu do Bust Size Dlatego moim zaleceniem jest zakup towarów z wymienionych źródeł, ponieważ są one bezpośrednio związane z pierwszym producentem.\nVigrax gdzieś Vigrax często pociąga za sobą negatywne konsekwencje zdrowotne i finansowe. Jeśli zdecydowałeś się wypróbować produkt, upewnij się, że podczas zakupów faktycznie korzystasz ze sklepu, do którego prowadzimy link - nigdzie indziej nie znajdziesz niższych kosztów, większej niezawodności i poufności ani pewności, że tak naprawdę dotyczy Vigrax.\nMożesz pracować bez wahania z naszymi certyfikowanymi adresami internetowymi.\nUzupełniająca rada: za każdym razem, gdy kupujesz większą ilość zamówienia, masz możliwość ubiegania się o zniżkę na większe ilości i nie będziesz musiał się martwić o następne kilka miesięcy. W przeciwnym razie, jeśli źle ocenisz, po wykorzystaniu pierwszego pakietu, nie będziesz miał żadnych środków na kilka dni.


Back to the Oldschool Days...: Oooooohhh...on The Legendary Tip-TLC's History & Tribute 2 Lisa\nOooooohhh...on The Legendary Tip-TLC's History & Tribute 2 Lisa\nDzisiejszy wpis porusza szereg zagadnień - new jack swing, RnB z 90ych, żeński rap i oddanie hołdu. TLC bo o tym zespole mowa jest jednym z najbardziej rozpoznawanych jeśli chodzi o muzykę RnB, swego czasu był również najlepiej sprzedającym się, żeńskim zespołem, który łączył świetne podkłady z ciekawymi treściami, które przekazywane były na 3 odmienne sposoby. 2 wokalistki o zupełnie różnym stylu plus raperka? Tego po za TLC nie było! Nie zamierzam opisywać całości kariery i przeróżnych, osobistych zawirowań, z którymi borykały się członkinie zespołu. Nie będę poruszał dokonań z "CrazySexyCool" czy "Fanmail" ponieważ single z owych krążków nadal tkwią w pamięci ludzi. Skupię się na początkach grupy i pierwszej płycie TLC "Oooooohhhh..On The TLC Tip", która to jest najmniej znana lecz nie ustępuje w niczym swoim następczyniom.\nPoczątkowo w roku 1990 2 dziewczyny z Atlanty: Tione "T-Boz" Watkins i Crystal Jones i jedna z Filadelfii: Lisa "Left Eye" Lopez, założyły trio o nazwie 2Nd Nature, ówczesny manager zmienił nazwę na TLC od pierwszych liter imion dziewcząt, jednakże Crystal musiała odejść, grupa postanowiła przyjąć Rozondę Thomas, która aby utrzymać nazwę TLC otrzymała od Left Eye przydomek "Chilli".\nGrupa otrzymała kontrakt z wytwórnią LaFace Records założoną przez producentów L.A. Reida i Babyface'a w 91 i rok później wydała debiutancki LP pod tytułem "Oooooohhh...On The TLC Tip".\nIch piosenki charakteryzowała świadomość siebie jako kobiet, nie bały się mówić o antykoncepcji, pewności siebie i poczuciu wartości oraz trudnych, międzyludzkich relacjach na różnych płaszczyznach. Również ich image odbiegał od zmysłowych, poważnych div, TLC kreowały się na zwykłe dziewczyny z osiedla nosząc szerokie, kolorowe ciuchy i przypinając do nich kondomy. Energetyczne podkłady dziewczyny ozdabiały swoimi wokalami T-Boz jako liderka z zachrypniętym głosem, Chilli zmysłowym i łagodnym no i charakterystyczny, lekko piskliwy rap Left Eye. "Oooooohhh...On The TLC Tip" okrył się platyną, do czego z pewnością przyczyniły się single "Ain't 2 Proud 2 Beg":\n"Hat 2Da back":\n"What About Your Friends":\nDo którego powstało alternatywne, nie wydane oficjalnie video! (Nie mogłem umieścić ale wpiszcie sobie tytuł z dopiskiem unreleased).\ni "Baby Baby Baby":\nW podobnej stylistyce został nagrany klip promujący soundtrack do filmu "Poetic Justice" z 1993 pt. "Get It Up":\nZ klipów emanuje zabawa, luz kontrastująca z treściami nie pasującymi do luźnego, kolorowego wizerunku. Jak wiadomo temperamentu dziewczynom z TLC nie brakowało i były uwikłane w różne sprawy karne. Również prywatnie los TLC nie oszczędzał, Chilli zaszła w ciążę na początku kariery i postanowiła dokonać aborcji, T-Boz w tym okresie była poważnie chora i nie wróżono jej więcej niż pół roku życia. Na szczęście te zawirowania nie zatrzymały TLC w drodze nas szczyty list przebojów i kobiecego new jack swingu. Zagrały również w 3 części "House Party". Koncerty tej grupy zaś charakteryzowały się wielką energią i świetną choreografią. Niestety 25 kwietnia 2002 roku zginęła w wypadku Left Eye. Jedna z najbardziej charakterystycznych kobiecych MC's, świetna pisarka tekstów, która nagrywała z Willem Smithem i Method Manem oraz mogła być odpowiedzialna za renesans Death Row w 2000cznych... . Zapraszam wszystkich do sprawdzania rozlicznych koncertów na YT a także kupna płyt, które na allegro można znaleźć za grosze. TLC to grupa legendarna, która pokazywała, że różne style mogą się połączyć aby stworzyć mieszankę wybuchową!RIP LEFT EYE!\nAutor: YabCo o 11:46\nEtykiety: 90s R'n'B, Hall of Greatest, New Jack Swing


Zboczeńcy - pedofile posiadają narkotyki i nielegalną broń - przykład z Hiszpanii - Andrzej Turczyn\nZboczeńcy – pedofile posiadają narkotyki i nielegalną broń – przykład z Hiszpanii\n2018-11-24 19:03 (PAP) Hiszpania/Jedna z największych akcji przeciwko pedofilom w historii kraju\n“W związku ze skalą operacji, liczbą zatrzymanych osób oraz ilością zarekwirowanego sprzętu, na którym znaleziono materiały pornograficzne z udziałem dzieci, możemy mówić o jednej z największych w historii naszego kraju operacji przeciwko pedofilom” – poinformowała policja.\n“Zawierały one treści pornograficzne, w tym bardzo drastyczne sceny z udziałem nieletnich” – poinformowało źródło policyjne.\nSobotnia operacja jest drugą ogólnokrajową obławą hiszpańskiej policji na pedofilów w tym miesiącu. 13 listopada funkcjonariusze zakończyli pięciodniową akcję przeciwko dystrybutorom zdjęć i filmów o charakterze pedofilskim. Aresztowano 11 członków siatki, głównie na terenie wspólnot autonomicznych Walencji i Andaluzji.\nNie komentuję, pokazuję jak wygląda obrzydliwy świat przeróżnych dewiantów. W tym przypadku szczególnie obrzydliwych zboków, którzy poza swoją demoralizacją jeszcze zażywają narkotyki i mają w celu przestępczym broń.\nTags: Hiszpania, narkotyki, nielegalna broń, pedofile, zboczeńcy


Gdynia Orłowo Akacjowa, mieszkania do wynajęcia » nportal.pl\nMieszkania do wynajęcia: Gdynia, Orłowo, Akacjowa\nPracujemy ! Do każdej nieruchomości mają Państwo możliwość zamówienia wirtualnego spaceru oraz prezentacji online. ORŁOWO, dwa pokoje w nowym budynku z tarasem oraz miejscem postojowym w hali garażowej. Lokalizacja: W najbliższym sąsiedztwie Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego. 700 metrów do plaży i bulwaru spacerowego, w pobliżu Centrum Handlowe KLIF, szkoły (podstawowa, prywatna muzyczna, liceum plastyczne), główne linie autobusowe Trójmiasta, przystanek kolejki SKM Budynek: Budynek z 2010 o bardzo oryginalnej bryle, wykończony z dbałością o


fashion jewelry tips 2012 | how to draw cartoon ballerina shoes\nW stanie przejściowym zima/wiosna najmodniejszym okryciem ślubnej są prochowce i kurtki.\nIdealne na słoneczne, niemal upalne dni i chłodne, jeszcze zimowe wiatry. Moda damska Monnari spełnia oczekiwania osób i doskonale składa się do ich oczekiwań o tej chwili roku.\nKolekcja Monnari w naszej ofercie pokazuje szeroki wachlarz możliwości przy wyborze odpowiedniego okrycia. Nie boj się odbiegać od klasycznego modelu prochowca i interesuje się swobodnie kolorami i wzorami. Oczywiście możemy znaleźć trencz w czarno białe mazaje, przypominające trochę wzór zebry. Dla mniej odważnych możemy znaleźć klasyczny płaszcz w języka lat 60. w małą kratkę czy znany w języku Chanel. I dla bardziej nowoczesnych i młodzieżowych bardzo modne w nowych czasach a nie idące z podium płaszcze z innymi rękawami. Oprócz tegoż możemy wybierać i wybierać wśród pikowanych, ozdabianych guzikami, wiązanych paskiem, czy tez prostych, klasycznych. Powtarzało się stonowana kolorystyka kolekcji zostaje przełamana płaszczami w kolorowe wzory.\nZarówno tradycyjne trencze, jak i obecne w lekko rockowej wersji ze skórzanymi wstawkami są modne i bez wątpienia każda pani znajdzie pośród nich tenże dobry model.\nOprócz płaszczy, Monnari oferuje także kurtki. Zaczynając od wydawało żeby się zwykłych, dżinsowych, po te dużo trudne, eleganckie, pikowane. No i tu nie mogło zabraknąć modnego motywu skóry. Znajdują się tu kurtki klasyczne uczynione z zdrowej skóry, jak również prawdziwe rockowe ramoneski. Oprócz tegoż w ofercie znajdziemy też kurtki bardziej sportowe z kapturami.\nSzeroka możliwość, skierowana również dla dorosłych pań, jak również młodych, odważnych kobiet jest doskonałym rozwiązaniem. Ponieważ dzięki temu, nie możliwości, żeby nikt nie znalazł tu czegoś dobrego dla siebie.\nKolekcja Monnari swoim asortymentem idealnie wchodzi w oczekiwania kobiet w związku do mody damskiej w okresie przejściowym między zimą i wiosną. Olbrzymia, wielka i kolorowa oferta znajduje wiele zwolenniczek marki.


Przygotowania do ćwiczebnych strzelań artyleryjskich z wieży rufowej armat kalibru 254 mm na krążowniku pancernym Riurik (1911 r.). Został zbudowany dla Rosji w Wielkiej Brytanii, pozostając jedyną jednostką swojego typu. Riurik był jednym z najlepszych krążowników pancernych świata, o dobrze zbalansowanych charakterystykach, lecz podobnie, jak inni przedstawiciele tej klasy, stał się przestarzały koncepcyjnie z chwilą pojawienia się szybszych i lepiej uzbrojonych krążowników liniowych. Riurik służył w tym okresie jako okręt flagowy dowódcy Floty Bałtyckiej adm. Nikołaja von Essena. 10 sierpnia 1914 r. siły Floty z Riurikiem wypłynęły w celu ewentualnego zniszczenia szwedzkiej floty, na wypadek przystąpienia Szwecji do wojny, lecz akcja została odwołana przez głównodowodzącego armii rosyjskiej, a Szwecja pozostała neutralna. Źródło: wikimedia.org\nMar 3, 2015\tPatryk Franiel\t-\nNa dworze carskim panicznie obawiano się ataku floty niemieckiej lub niemiecko-szwedzkiej na stolicę, który dodatkowo wiązano z groźbą wysadzenia desantów na brzegach Zatoki Fińskiej. Stąd decyzja o pozostawieniu 6. Armii do obrony Piotrogrodu, operacyjne podporządkowanie jej Floty Bałtyckiej oraz uzależnienie operacyjnego wykorzystania nowoczesnych pancerników (drednotów) od osobistej zgody cara. Po drugie, aż do lutego 1916 r. (!) marynarka nie posiadała w Kwaterze Głównej Naczelnego Wodza stałego organu w postaci sztabu polowego. Sztab Naczelnego Wodza był zdominowany przez oficerów wojsk lądowych, zaś siły morskie były jedynie „reprezentowane” przez jeden z zarządów (Zarząd Marynarki Wojennej.). Wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, sprawujący w latach 1914-1915 funkcję Naczelnego Wodza Sił Zbrojnych Cesarstwa Rosyjskiego, będąc ignorantem w sprawach morskich, starał się ograniczyć rolę Flot na akwenach operacyjnych (Bałtyk, Morze Czarne) wyłącznie do wykonywania zadań pomocniczych, wspomagających działania wojsk lądowych.\nMimo prezentowanych trudności rosyjska Flota Bałtycka, dowodzona na początku wojny przez energicznego admirała Nikołaja von Essena, podjęła pod koniec pierwszej kampanii wojennej operacje minowe na wodach kontrolowanych przez Kaiserliche Marine. W latach 1914-1916 Rosjanie przeprowadzili na Południowym i Środkowym Bałtyku kilkanaście udanych operacji minowych, podczas których postawiono ogółem 4186 min. Skutkiem ofensywy minowej było ograniczenie akwenu działań bojowych przeciwnika oraz stworzenie stałego zagrożenia na jego liniach transportowych, zwłaszcza na podejściach do baz i portów. Broń minowa okazała się niezwykle efektywnym środkiem bojowym. Na rosyjskich zagrodach minowych (zaczepnych i obronnych) zatonęło bądź doznało ciężkich uszkodzeń kilkadziesiąt niemieckich okrętów bojowych i jednostek pomocniczych.\nDziałania wojenne na Morzu Czarnym, choć miały drugorzędne znaczenie, to jednak odegrały istotną rolę w I wojnie światowej. Decydowało o tym położenie geopolityczne, jak też strategia Rosji, Niemiec i Turcji, a więc uczestników wojny na Morzu Czarnym. Kluczowym celem Rosji, nie nowym zresztą, było oczywiście opanowanie cieśnin tureckich (chodziło tu przede wszystkim o obawę przed zajęciem cieśnin przez inne mocarstwo, co mogło zagrozić południowym granicom Rosji), przy czym w grę wchodziły cele nie tylko polityczne, ale także gospodarcze. W dodatku, w przypadku wybuchu konfliktu zbrojnego, Flota Czarnomorska znalazłaby się w całkowitej izolacji, wręcz pułapce. Imperium Osmańskie obawiało się ekspansji Rosji w basenie Morza Czarnego, dlatego też szukało wsparcia w Niemczech. Rzesza z kolei od dawna prowadziła politykę zmierzającą do rozciągnięcia wpływów politycznych i gospodarczych na Bliski i Środkowy Wschód (istniejące tam złoża surowców przyciągały jak magnes.).\nMorze Czarne było akwenem rosyjskim i Imperium Osmańskiego, ale to rosyjska Flota Czarnomorska miała przewagę. Był to silny związek operacyjny bazujący w Sewastopolu i prowadzony przez dwóch utalentowanych dowódców: admirała Eberhardta i wiceadmirała Kołczaka (który przejął dowodzenie w 1916 r.).\nPonoszącej na innych frontach klęski, Rosji udało się odnieść sukces w czarnomorskim teatrze działań wojennych. Po początkowych niepowodzeniach Rosjan i spektakularnych sukcesach floty osmańsko-niemieckiej Flota Czarnomorska osiągnęła panowanie na Morzu Czarnym. Stało się tak dzięki wprowadzeniu do służby trzech drednotów i zaminowaniu podejść do Bosforu. Flota rosyjska mogła bez większych przeszkód realizować cele strategiczne, obejmujące obronę rosyjskich wybrzeży i portów, przeciwdziałanie ewentualnym atakom wojsk przeciwnika, utrzymanie linii komunikacyjnych, blokada Bosforu i tureckiego zagłębia węglowego, wspieranie rosyjskiej Armii Kaukaskiej.\nMimo tych sukcesów, uzupełnionych zdobyczami terytorialnymi Armii Kaukaskiej, rosyjskiej Flocie Czarnomorskiej nie udało się osiągnąć podstawowego celu strategicznego, czyli zdobycia tureckich cieśnin przy pomocy desantu morskiego, a stało się tak za sprawą Kwatery Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych, które przeciwne było wydzieleniu odpowiedniej ilości wojsk do przeprowadzenia operacji. Ostateczny cios planom rosyjskim zadał przewrót bolszewicki w Piotrogrodzie.\nCzy podobny sukces był do osiągnięcia na Bałtyku? Okręty rosyjskiej Floty Bałtyckiej nie miały na Bałtyku silniejszych lub nawet równorzędnych przeciwników, gdyż Niemcy wykorzystywali swoje krążowniki liniowe i nowe pancerniki (drednoty) na Morzu Północnym jako przeciwwagę dla floty brytyjskiej.\nNa czele floty stał admirał Mikołaj von Essen, dzielny i doświadczony żołnierz z japońskiej kampanii.\n? W. Hubert – Wojny Bałtyckie, s. 392.\nDla floty rosyjskiej miało to złe skutki, że owo skrępowanie władzy dowódcy floty nastąpiło wówczas, gdy na czele floty stał człowiek energiczny, cieszący się powszechnym szacunkiem, bezwzględnie zdolny do przeprowadzenia zamierzonych przez siebie planów.\nW okresie późniejszym, gdy już nie było admirała Essena (umarł 7-go maja 1915 r.), czynny duch powoli zaczął zamierać. Wówczas samo Naczelne Dowództwo żądało od floty większej aktywności, ale flota nie była już do tego zdolna.\n? R. Czeczott – Obrona wybrzeża, s. 70-71.\nKluczowym zadaniem niemieckich sił morskich na Bałtyku miała pozostać, w świetle dyrektyw Naczelnego Dowództwa Kaiserliche Marine, obrona zachodniej części akwenu, w tym przede wszystkim bazy morskiej w Kilonii. Istotnym zadaniem pozostawało ponadto utrzymanie szlaków komunikacyjnych nie tylko z portami pruskimi, ale przede wszystkim z portami szwedzkimi, poprzez które sprowadzano wysokogatunkową rudę żelaza niezbędną dla funkcjonowania niemieckiego przemysłu zbrojeniowego.\nNiebagatelną rolę podczas pierwszej wojny światowej miał odegrać fakt, iż północne i zachodnie wybrzeża Bałtyku charakteryzują się występowaniem znacznej liczby niewielkich wysepek granitowych (szkiery.). Fakt ten rozszerzył w sposób naturalny obszar wód terytorialnych Szwecji i Danii, zapewniając tym samym minimum bezpieczeństwa dla żeglugi handlowej stron wojujących. Umożliwiło to Rzeszy Niemieckiej utrzymanie importu wysokogatunkowej szwedzkiej rudy żelaza niezbędnej do produkcji uzbrojenia. Przewożeniem rudy zajmowała się niemiecka marynarka handlowa. Jej statki wyruszały z portu Lule? nad Zatoką Botnicką, a następnie płynęły po szwedzkich wodach terytorialnych aż do wybrzeży duńskich. Stąd pod eskortą okrętów Kaiserliche Marine docierały do portów niemieckich.\nStosunkowo pełny obraz rozmiarów i znaczenia handlu ze Szwecją dla gospodarki wojennej Niemiec w latach pierwszej wojny światowej dają pamiętniki brytyjskiego attaché morskiego w Skandynawii kontradm. M. Consetta. Ze sporządzonych przez niego zestawień wynika, iż w latach wojny Niemcy importowały rocznie ze Szwecji od 4 do 5 mln ton wysokogatunkowej rudy żelaza z Hiszpanii. Według ustaleń Consetta, Niemcy importowały ponadto ze Szwecji węgiel oraz znaczne ilości żywności, m.in. ryby, mięso i nabiał.\nPodobnie jak Niemcy, także Rosja próbowała wykorzystać dogodną konfigurację zachodnich i północnych wybrzeży Bałtyku do utrzymywania podczas wojny kontaktów handlowych z mocarstwami zachodnimi. Teoretycznie statki płynące do portów rosyjskich po przejściu przez Sund mogłyby popłynąć po szwedzkich wodach terytorialnych aż do Zatoki Botnickiej, a stąd pod eskortą okrętów Floty Bałtyckiej dotrzeć do portów nad Zatoką Fińską i Ryską. Kres tym planom położyło zaminowanie cieśnin duńskich przez flotę niemiecką. W efekcie rosyjskie towarzystwa żeglugowe na Bałtyku zmuszone były zrezygnować z tego dogodnego połączenia morskiego z sojusznikami, a ich załogi zasiliły stan osobowy Floty Bałtyckiej.\nNikołaj von Essen (1860-1915) – absolwent Korpusu Morskiego (1880) i Mikołajewskiej Akademii Morskiej (1886.). Uczestnik wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905) – za udział w obronie Port Artur odznaczony złotą szablą „Za Męstwo.” Szef sekcji strategii morskiej Wydziału Szkolenia Sztabu Głównego MW (1905.). Od 1905 r. we Flocie Bałtyckiej: dowodził krążownikiem Riurik (1906), zespołem krążowników torpedowych (1906), dywizją kontrtorpedowców (1906-1908), Naczelnik Sił Morskich na Bałtyku (1908-1909), Naczelnik Floty Czynnej Morza Bałtyckiego (1909-1911), Dowódca Sił Morskich Morza Bałtyckiego (1911-1914), Dowódca Floty Bałtyckiej (1914-1915.). Rangę admirała osiągnął 27 kwietnia 1913 r. Zmarł w Rewlu 20 maja 1915 r.\nRosyjska doktryna wojenna\nKoncepcja prowadzenia „małej wojny” na Bałtyku nie cieszyła się przed 1914 r. popularnością wśród oficerów Wydziału Operacyjnego Sztabu Generalnego Marynarki Wojennej odpowiedzialnych za opracowanie planów strategiczno-operacyjnych. W dużym stopniu wynikało to z faktu, iż Sztab Generalny opowiedział się za opcją podjęcia przygotowań do „dużej wojny”, co znalazło odbicie w programach flotowych, w których gros środków finansowych i technicznych przeznaczono na budowę pancerników i krążowników liniowych1. Poza tym rosyjski przemysł stoczniowy nie był w stanie zbudować równolegle dużej ilości nowoczesnych krążowników lekkich, kontrtorpedowców oraz okrętów podwodnych niezbędnych do prowadzenia „małej wojny.” Za koncepcją „małej wojny” opowiadał się głośno jedynie admirał Nikołaj von Essen. Przedkładane przez niego koncepcje obrony aktywnej z wykorzystaniem sił minowo-torpedowych nie znalazły jednak uznania w Sztabie Generalnym Marynarki Wojennej.\nOpóźnienia w przyjęciu i realizacji programów flotowych oraz narastająca groźba wybuchu wojny z Niemcami, w której Flota Bałtycka zmuszona byłaby stawić czoło przeważającej liczebnie i jakościowo Kaiserliche Marine, skłoniły rosyjski Sztab Generalny Marynarki Wojennej do przyjęcia koncepcji stoczenia bitwy obronnej na wodach Zatoki Fińskiej, na przygotowanej wcześniej pozycji minowo-artyleryjskiej. Idea budowy takiej pozycji obronnej miała w marynarce rosyjskiej długoletnią tradycję sięgającą czasów wojny krymskiej. W praktyce próbowano ją wprowadzić w życie, z nie do końca zadowalającym rezultatem, w latach wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905) podczas obrony Port Artur. Przyjmując koncepcję stoczenia bitwy obronnej na wodach Zatoki Fińskiej, planowano szerokie zastosowanie broni minowo-torpedowej, której użycie miało utrudnić ruchy floty niemieckiej.\nGroźba wybuchu wojny z Niemcami przed zakończeniem realizacji programów flotowych sprawiła, iż istniało poważne niebezpieczeństwo, że Flota Bałtycka będzie zmuszona zmierzyć się z przeważającymi siłami floty przeciwnika. W efekcie, wbrew założeniom programów flotowych, szkolono ją głównie do działań defensywnych. Szkolenie związków taktycznych Floty do prowadzenia działań ofensywnych mających na celu zablokowanie portów nieprzyjaciela oraz utrudnianie jego żeglugi, podejmowane z inicjatywy adm. von Essena, prowadzone było w ograniczonym zakresie.\nNaciski kół dworskich oraz rządowych, które przyjęły punkt widzenia generalicji skupionej wokół osoby wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza sprawiły, iż plany strategiczno-operacyjne Floty Bałtyckiej zostały podporządkowane planom Wojsk Lądowych. Dla Floty przewidziano jedynie rolę pomocniczą, sprowadzającą się do obrony nadmorskiej flanki frontu oraz stolicy przed atakiem Kaiserliche Marine. W pierwszych dniach wojny Flota Bałtycka miała osłonić mobilizację wojsk Petersburskiego Okręgu Wojskowego i nie dopuścić do wysadzenia desantu nieprzyjaciela na brzegach Zatoki Fińskiej2.\nReasumując, przed wybuchem pierwszej wojny światowej doktryna wojenna floty rosyjskiej nie była jeszcze w pełni ukształtowana. Bez wątpienia próbowano ją formułować na podstawie założeń tzw. klasycznej szkoły morskiej. Jednakże czynniki obiektywne tj. niski stopień zaawansowania rosyjskich programów flotowych w pięcioleciu poprzedzającym wybuch Wielkiej Wojny oraz silne wpływy kół wojskowych na dworze carskim (potęgowane obawą o bezpieczeństwo stolicy) sprawiły, iż założenia planów strategiczno-operacyjnych Floty Bałtyckiej stały w sprzeczności z założeniami „Wielkiego programu” rozbudowy marynarki. W efekcie, w przypadku wybuchu wojny na Bałtyku przed zakończeniem realizacji „wielkiego programu” flota oceaniczna budowana przez Rosję kosztem ogromnych nakładów finansowych miała de facto wypełniać zadania floty obrony wybrzeża …\nW 1902 r. mianowany dowódcą krążownika Nowik, a od 30 marca 1904 r. pancernika Siewastopol, na których to okrętach brał udział w obronie Port Artura podczas wojny rosyjsko-japońskiej (1904-1905 r.). Jako jedyny z dowódców wykazywał inicjatywę bojową w końcowej fazie oblężenia, wyprowadzając swój pancernik spod ostrzału dział lądowych na zewnętrzną redę bazy, gdzie odpierał ataki japońskich sił lekkich i w końcu ostatniego dnia obrony 2 stycznia 1905 r. samozatopił tam okręt, dzięki temu jako jedyny nie został on zdobyty przez Japończyków.\nPierwsza kampania wojenna na Bałtyku\nDoświadczenia pierwszych kilku tygodni wojny na Bałtyku umożliwiły dowództwu floty rosyjskiej rozpoznanie zamiarów przeciwnika. Nie potwierdziły się założenia przyjęte przez autorów planu strategiczno-operacyjnego, zgodnie z którymi Kaiserliche Marine miała podjąć działania ofensywne i już w pierwszych dniach wojny dążyć do stoczenia rozstrzygającej bitwy. Przystąpienie Wielkiej Brytanii do wojny z Niemcami utwierdziło adm. von Essena w przekonaniu, iż marynarka niemiecka, stojąca wobec groźby konfrontacji z Royal Navy, będzie zmuszona utrzymywać gros swych najbardziej wartościowych związków taktycznych (Hochseeflotte) w bazach nad Morzem Północnym, co automatycznie zmusi admiralicję niemiecką do przyjęcia strategii defensywnej na Bałtyku.\nNa Morzu Bałtyckim w tym okresie obie strony zastosowały defensywę. Morze to miało wielkie znaczenie zarówno dla Niemców, jak dla Rosjan. Wystąpienie Wielkiej Brytanii stało się jednocześnie blokadą Rzeszy, która korzystała z ograniczonego dowozu przez Holandię i Szwecję. Jednakże tranzyt holenderski pozostawał pod nadzwyczaj czujną kontrolą Anglików, którzy skoncentrowali szybko swą Wielką Flotę (The Grand Fleet) na morzu Północnym, natomiast tranzyt szwedzki, obejmujący w znacznej mierze rudę żelazną i miedź, a idący przez Bałtyk, był zagrożony jedynie przez Rosjan. Utrzymanie komunikacji na Bałtyku było więc dla Niemców rzeczą pierwszorzędnej wagi. Dla Rosji utrzymanie się na Bałtyku było również ważne, ponieważ przez to morze prowadził najkrótszy szlak komunikacyjny do jej aliantów, którzy, ustępując Rosjanom pod względem materiału ludzkiego, górowali nad nimi przemysłem wojennym, zwłaszcza w dziedzinie broni i amunicji. Poza tym, Bałtyk stanowił dla Niemców i Rosjan teren operacyjny dla działań floty, która w danym wypadku przedstawiała lewe (dla Niemców) lub prawe (dla Rosjan) skrzydło armii lądowych. Jednakże środek ciężkości walk na froncie wschodnim przesunął się od razu w głąb lądu, o 300 km od morza i właściwie operacje wojenne na Bałtyku uniezależniły się przez to od operacji lądowych.\n? W. Hubert – Wojny Bałtyckie, s. 393.\nNieudany desant pod Windawą\nPo krótkim okresie zastoju, w trzeciej dekadzie września flota niemiecka wznowiła działania demonstracyjne u wybrzeży rosyjskich. Na prośbę naczelnego dowództwa wojsk lądowych Sztab Admiralicji przygotował plany wysadzenia taktycznego desantu w sile brygady piechoty na wybrzeżu Kurlandii, między Libawą (Lipawa/Liep?ja) a Windawą (Ventspils.). Operacja desantowa mająca charakter wyłącznie demonstracyjny miała na celu wzbudzić w rosyjskim naczelnym dowództwie niepokój o bezpieczeństwo nadbałtyckich wybrzeży, a tym samym skłonić Stawkę do wzmocnienia tamtejszych garnizonów kosztem wojsk, które, jak donosił wywiad niemiecki, zamierzano skierować na front austriacki3.\nDo przeprowadzenia operacji wydzielono 4. i 5. Eskadrę Pancerników Hochseeflotte4, krążownik pancerny Blücher, dywizjon krążowników lekkich (Stralsund, Graudenz), 2. i 6. Flotyllę Kontrtorpedowców oraz dywizjon trałowców. Do przewiezienia oddziału desantowego (brygady piechoty) ściągnięto do bazy w Gdańsku transportowce z Hamburga i innych portów nadbałtyckich. Plan opracowany przez Sztab Admiralicji zakładał pozorowanie wielkiej operacji desantowej w rejonie Windawy. Osłonę zespołu transportowców z wojskiem miały zapewnić eskadry pancerników, zaś wzmocniony zespół kontradm. Behringa (krążowniki – Augsburg, Stralsund, Graudenz; 6. Flotylla Kontrtorpedowców) otrzymał zadanie rozpoznania wód u wejścia do Zatoki Ryskiej oraz Fińskiej.\nKrążownik lekki Graudenz został zbudowany w latach 1912-1914 w Stoczni Cesarskiej w Kilonii, wszedł do służby 10 sierpnia 1914 r. Główne dane taktyczno-techniczne krążownika: wyporność normalna – 4912 t; prędkość – 25 w; opancerzenie (mm) – pb 60, pag 50; uzbrojenie – 12 x 105 mm, 2 wt 500 mm, 120 min.\nOperacja rozpoczęła się 23 września. Tego dnia w godzinach przedpołudniowych w zasięgu obserwacji posterunków rosyjskich w rejonie Windawy pojawiły się dwie eskadry pancerników. Towarzyszące im mniejsze jednostki (2. Flotylla Kontrtorpedowców, dywizjon trałowców) demonstracyjnie dokonywały pomiarów głębokości na przybrzeżnych wodach, aby utwierdzić stronę rosyjską w przekonaniu, iż groźba desantu jest realna. Po południu w rejonie Windawy pojawił się zespół transportowców (10 jednostek) z wojskiem, manewrując w zasięgu obserwacji lokalnych posterunków rosyjskich. Następnego dnia sytuacja nie uległa zasadniczej zmianie – okręty niemieckie nadal pozorowały przygotowania do wysadzenia desantu. W nocy z 24 na 25 września głównodowodzący niemieckich sił morskich na Bałtyku, mimo braku przeciwdziałania ze strony floty rosyjskiej, wydał rozkaz przerwania operacji.\nNa zaskakującą decyzję księcia Henryka Pruskiego wpłynęły otrzymanie przez niego radiogramy o wejściu na Bałtyk związków taktycznych Royal Navy. Pierwszy radiogram nadesłał 24 września o godz. 22.00 dowódca Dywizji Obrony Wybrzeża Morza Bałtyckiego kontradm. Mischke, który lakonicznie informował, że w świetle informacji przekazanych przez niemieckiego konsula w Malmö, brytyjskie okręty podwodne zamierzają w nocy z 24 na 25 września podjąć próbę wejścia przez Kattegat na Bałtyk. O odwołaniu operacji definitywnie przesądziły dwa kolejne radiogramy, które nadeszły ze Sztabu Admiralicji: 24 września o 23.25 adm. von Pohl, powołując się na meldunek, który nadszedł z niemieckiego ataszatu w Sztokholmie informował, iż flota brytyjska weszła do Wielkiego Bełtu i sforsowała niemieckie zagrody minowe; 25 września o godz. 0.10 szef Sztabu Admiralicji powołując się na to samo źródło oraz meldunki dowódcy Hochseeflotte donosił, iż brytyjskie okręty podwodne zostały zaobserwowane w Zatoce Niemieckiej.\nRankiem 25 września alarmując informacje zostały zdementowane, jednakże głównodowodzący niemieckich sił morskich na Bałtyku nie odwołał wcześniejszych rozkazów i eskadry powróciły do baz.\n1 sierpnia 1914 r. o godz. 20.20 na Riurika, okręt flagowy dowódcy Floty Bałtyckiej stojący na redzie Sveaborga (Suomenlinna), dotarł telegram ministra marynarki adm. Grigorowicza informujący o wypowiedzeniu wojny Rosji przez Niemcy. Adm. von Essen zapoznał się z treścią depeszy po powrocie z Rewla około godz. 21.00. Z rozkazu dowódcy Floty na pokładzie Riurika odprawiono uroczystą mszę, po zakończeniu której adm. von Essen zapoznał załogę krążownika z głównym zadaniem stojącym przed Flotą. Miało ono polegać na zapewnieniu bezpieczeństwa stolicy od strony morza. W celu podniesienia morale admirał poinformował o pomyślnym zakończeniu operacji postawienia zagrody minowej na pozycji centralnej. Kończąc przemówienie przytoczył swoją dewizę: Odwrotu nie będzie. W opinii naocznego świadka tych wydarzeń lejtienanta Jewgienija Wintera: Entuzjazm był nieopisany – nie milknące „hura”, zamieniło się w owację na cześć dowódcy Floty, którego załoga porwała na ręce wraz z dowódcą [krążownika] kpt. 1. rangi [Michaiłem] Bachiriewem. Jeszcze tej samej nocy dowódca Floty Bałtyckiej wydał napisany osobiście rozkaz nr 2, w którym wezwał oficerów i marynarzy Floty Bałtyckiej, by spełnili sumiennie swój obowiązek wobec ojczyzny.\nZob. J. Winter – Bałtijskij fłot… s. 30. Źródło: wikimedia.org\nOpinia admirała von Essena\nJedynym środkiem przeszkodzenia wylądowaniu jest wyjście całej floty na morze, celem stoczenia rozstrzygającej bitwy z siłami morskiemi nieprzyjaciela, oraz atak na jego transportowce.\n? R. Czeczott – Obrona wybrzeża, s. 67.\nInformacje wywiadu o wejściu na Bałtyk eskadr niemieckich oraz meldunki napływające z posterunków obserwacyjnych o pojawieniu się okrętów nieprzyjaciela w rejonie Windawy dotarły do dowódcy rosyjskiej Floty Bałtyckiej 23 września. Nie znając zamiarów przeciwnika, adm. von Essen zarządził koncentrację 1. i 2. Brygady Krążowników u wejścia do Zatoki Fińskiej, a 1. Dywizji Kontrtorpedowców w rejonie Moonsundu (Archipelag Zachodnioestoński.).\nPonieważ nie stwierdzono obecności niemieckich okrętów w północnej części Bałtyku, admirał wydał rozkaz, aby dyżurny dywizjon krążowników przeszedł w rejon wyspy Örö, a pozostałe krążowniki skierował do Lappvik. Nazajutrz do sztabu Floty napłynęły meldunki Służby Łączności potwierdzające obecność poważnych sił Kaiserliche Marine złożonych z pancerników i wielu mniejszych jednostek, w tym transportowców. W celu rozpoznania, a w sprzyjających okolicznościach zaatakowania sił przeciwnika, adm. von Essen wysłał w nocy z 24 na 25 września w rejon Windawy dyżurny dywizjon kontrtorpedowców, wsparty dodatkowo półdywizjonem kontrtorpedowców pozostającym w stanie pełnej gotowości w rejonie wyspy Worms (Vormsi.).\nRozpoznanie rosyjskie nie stwierdziło obecności dużych okrętów nieprzyjaciela. Napotkano jedynie dwa kontrtorpedowce niemieckie, które jednak wykorzystując przewagę prędkości uchyliły się od starcia5. Chcąc upewnić się, czy flota niemiecka nie podjęła próby przeniknięcia pod osłoną nocy i sztormowej pogody w rejon Zatoki Fińskiej adm. von Essen wysłał dyżurny dywizjon okrętów podwodnych w rejon wyspy Dagö (Hiiumaa), a sam na czele dyżurnego dywizjonu krążowników rozpoczął patrolowanie wód na podejściach do Zatoki Fińskiej. Niemieckich okrętów nigdzie jednak nie wykryto, a informacje wywiadu, które dotarły do sztabu Floty nazajutrz, potwierdziły, iż flota niemiecka powróciła do swoich baz6.\nEnergiczne i przemyślane poczynania adm. von Essena, dążącego konsekwentnie do rozpoznania sił i zamiarów floty niemieckiej, stały w jaskrawej sprzeczności z postawą Kwatery Głównej, która uporczywie narzucała dowódcy Floty Bałtyckiej przyjęcie strategii pasywnej i ograniczenie działań podległego mu związku operacyjnego wyłącznie do obrony Zatoki Fińskiej. W obawie, iż hołdujący „strategii Nelsona” adm. von Essen podejmie próbę zaatakowania floty niemieckiej i zniszczenia transportowców z wojskiem Stawka przysłała radiogram zawierający kategoryczne żądanie, aby Flota Bałtycka pozostała na wodach Zatoki Fińskiej nawet w przypadku, gdyby Niemcy faktycznie rozpoczęli operację desantową na wybrzeżu Kurlandii (!)\nNie można jednak prowadzić wojny, nie ryzykując. Element ryzyka po stronie niemieckiej polegał właśnie na ignorowaniu przeciwnika. Niemcy postawili wszystko na tę kartę i wygrali. Pod tym względem dowództwo niemieckie okazało się bardzo dobrym psychologiem i zasługuje na uznanie. Natomiast Rosjanie zmarnowali jedną z najwspanialszych okazyj osiągnięcia pięknego powodzenia taktycznego i moralnego. Tymczasem na wojnie raz chybiona okazja nie wraca już nigdy.\n? R. Czeczott – Wojna morska na Bałtyku 1914-1918, s. 104.\nWraz z rozbudową Floty kształtowały się nowe koncepcje prowadzenia działań bojowych na Bałtyku. Inspiratorem i czołowym autorem ich był adm. Nikołaj von Essen, mianowany w 1908 r. dowódcą Floty Bałtyckiej. Początkowo w swych koncepcjach uwzględniał możliwość prowadzenia przez Rosję wojny z Niemcami i Szwecją, ale zamiast głębokiej obrony biernej proponował stosowanie obrony aktywnej. Siły floty rosyjskiej w czasie pokoju miały być tak przygotowane i rozmieszone, by w pierwszych dniach wojny mogły uprzedzić działania przeciwników. Proponował on, aby przeciw flocie niemieckiej postawić ofensywne zagrody minowe w pobliżu portów i na trasach przejścia zespołów przeciwnika z południowych akwenów Bałtyku do Zatoki Fińskiej. Jeśli chodzi o flotę szwedzką, to admirał zamierzał przeprowadzić w pierwszych dniach wojny demonstrację sił pod Karlskroną, która zmusiłaby Szwecję do wyrzeczenia się ewentualnych planów wojennych. Jeśliby demonstracja siły nie była skuteczna, a Szwecja przystąpiła do wojny, główne zadanie floty rosyjskiej miało polegać na niedopuszczeniu do połączenia się okrętów szwedzkich przebywających w Karlskronie z jednostkami bazującymi w Sztokholmie.\nW Rosji mobilizację i koncentrację sił w rejonach pogranicznych przeprowadzono w ciągu 4-6 dni, natomiast w głębi kraju trwała ona około trzech tygodni. We Flocie Bałtyckiej bezpośrednie przygotowania do wojny rozpoczęto w końcu lipca 1914 r. Dowódca jej, adm. Nikołaj Ottowicz von Essen, działał energicznie, obawiał się bowiem, że w wypadku nagłego wybuchu wojny Flota zostanie zaskoczona przez przeważające liczebnie i technicznie siły Kaiserliche Marine. Nie znał on zamierzeń potencjalnego przeciwnika, więc aby uniknąć ewentualnych niespodzianek w jego strony, 25 lipca 1914 r. zarządził gotowość bojową Floty Bałtyckiej do natychmiastowych działań.\nMemoriał wielkiego admirała\nW kilka dni po zakończeniu przez flotę niemiecką operacji pod Windawą, adm. von Essen podjął kolejną próbę uzyskania zgody zwierzchników na podjęcie działań ofensywnych na Bałtyku. 1 października 1914 r. na biurko dowódcy 6. Armii gen. artylerii Konstantina van der Vlieta trafił projekt zatytułowany Zmiany w planie strategiczno-operacyjnym sił morskich Morza Bałtyckiego7. Pierwsze pięć stron projektu zostało poświęcone analizie aktualnej sytuacji militarnej na akwenie bałtyckim.\nKonkludując, adm. von Essen stwierdzał, iż losy wojny rosyjsko-niemieckiej rozstrzygną się bez wątpienia na lądzie, dlatego też zasadnicze zadanie stawiane przed Flotą Bałtycką, jakim jest obrona stolicy od strony morza, powinno pozostać niezmienione. Równocześnie jednak zwracał uwagę, iż ukształtowanie się korzystnego dla floty rosyjskiej układu sił na Bałtyku, w związku z przystąpieniem do wojny Wielkiej Brytanii co spowodowało automatyczne związanie głównych sił Kaiserliche Marine na Morzu Północnym, stwarza możliwość podjęcia działań ofensywnych.\nW związku z tym proponował, aby przesunąć linię operacyjną Floty z wód Zatoki Fińskiej (linia Odensholm8 – Nargön9) na wody Południowego Bałtyku (linia Gdańsk – Karlskrona.). Proponowana zmiana miała umożliwić, zdaniem adm. von Essena, zapewnienie bezpieczeństwa nadmorskiej flance Fontu Północno-Zachodniego przed ewentualnym desantem taktycznym wojsk nieprzyjaciela oraz ułatwić podjęcie działań wymierzonych przeciwko niemieckim morskim liniom komunikacyjnym. Dalsza część projektu zawierała szczegółowe rozwinięcie koncepcji operacji ofensywnych na wodach Południowego Bałtyku. Nowe zadania Floty polegać miały na okresowym stawianiu zagród minowych na podejściach do Memla (Kłajpeda), Królewca (Kaliningrad) oraz Gdańska; zakłócaniu łączności nieprzyjaciela poprzez ostrzeliwanie jego posterunków obserwacyjnych; niszczeniu niemieckiej żeglugi handlowej. Uzasadniając swą koncepcję adm. von Essen pisał:\nPodjęcie operacji zawiera jedynie tę dozę ryzyka, bez której nie do pomyślenia jest prowadzenie wojny. Równie duży pierwiastek ryzyka zawiera wypełnianie założeń obowiązującego planu strategiczno-operacyjnego [z 1912 r., według którego Flota Bałtycka przeprowadziła operacyjne rozwinięcie w końcu lipca 1914 r.], zgodnie z którym Flota powinna realizować działania defensywne na linii Odensholm – Nargön, co w efekcie może doprowadzić do bezproduktywnej utraty okrętów.\n? RGAWMF, f. 1529, op. 2, d. 559, l. 3-9.\nDowództwo 6. Armii, będące wyrazicielem opinii Stawki, odrzuciło propozycje dowódcy Floty Bałtyckiej. W liście do adm. von Essena, datowanym 3 października 1914 r., gen. van der Vliet napisał:\nW aktualnej sytuacji militarnej podjęcie ofensywnych działań przez Flotę Bałtycką jest przedwczesne.\n? RGAWMF, f. 1529, op. 2, d. 559, l. 27-29.\nZa odrzuceniem koncepcji dowódcy Floty przemawiały jego zdaniem następujące argumenty:\n1. Ofensywne działania Floty na Bałtyku wiązały się z niebezpieczeństwem stoczenia walnej bitwy z przeważającymi liczebnie i jakościowo siłami floty niemieckiej, która dysponowała możliwością swobodnego przerzucania eskadr z Morza Północnego.\n2. Teza adm. von Essena, który w raporcie z 1 października wskazywał na możliwość uniknięcia starcia z przeważającymi siłami floty niemieckiej na podstawie informacji wywiadu morskiego budziła poważne wątpliwości z uwagi na zbyt dużą dozę ryzyka.\n3. Cele operacji na Południowym Bałtyku nie były na tyle istotne, aby do ich realizacji skierować siły główne Floty, ryzykując osłabienie obrony wód Zatoki Fińskiej, a tym samym stolicy.\nOdrzucając możliwość natychmiastowego podjęcia działań ofensywnych gen. van der Vliet zastrzegł, iż koncepcja zgłoszona przez dowódcę Floty Bałtyckiej może zostać ponownie rozważona w przypadku, gdy sytuacja militarna na Bałtyckim TDW ulegnie poprawie, szczególnie po wejściu do służby drednotów typu Gangut. W liście z 3 października skierowanym do adm. von Essena dowódca 6. Armii sprecyzował także warunki, po spełnieniu których gotów byłby uznać podjęcie operacji ofensywnych na Bałtyku za celowe:\n1. Odniesienie decydującego zwycięstwa przez Grand Fleet nad Hochseeflotte na Morzu Północnym.\n2. Pomyślny przebieg operacji wojsk rosyjskich na głównym froncie, co wykluczałoby możliwość przeprowadzenia przez Niemców wielkiej operacji desantowej w Zatoce Fińskiej z powodu braku rezerw.\n3. W przypadku podjęcia przez Grand Fleet wielkiej operacji przeciwko Hochseeflotte, co praktycznie uniemożliwiałoby Dowództwu Kaiserliche Marine skierowanie poważniejszych sił na Bałtyk.\nW przeciwieństwie do swego adwersarza – dowódcy niemieckich sił morskich na Bałtyku księcia Henryka Pruskiego, który dowodził „z lądu” i niezwykle rzadko wychodził w morze. adm von Essen był ciągle w ruchu. Jak wielu dowódców liniowych adm. von Essen nie wykazywał zrozumienia dla systematycznej pracy sztabowej, która kojarzyła mu się wyłącznie z bezproduktywną „biurokracją.”\nKsiążę Henryk Hohenzollern (1862-1929) – brat Wilhelma II, we flocie od 1877 r. Dowodził cesarskim jachtem Hohenzollern (1888), krążownikiem pancernopokładowym Irene (1889-1890), pancernikiem obrony wybrzeża Beowulf (1892), pancernikami – Sachsen (1892-1894) oraz Wörth (1894-1895.). Od 1897 r. powierzano mu coraz bardziej odpowiedzialne funkcje dowódcze: dowodził związkami taktycznymi floty, pełnił obowiązki dowódcy bazy morskiej. W latach 1906-1909 dowodził Kaiserliche Marine. W latach 1909-1918 pełnił funkcję Generalnego Inspektora Marynarki. W latach 1914-1918 był głównodowodzącym niemieckimi siłami morskimi na Bałtyku. Rangę kontradmirała osiągnął 15 września 1895 r, wiceadmirała – 5 grudnia 1899 r., admirała – 13 września 1901 r., wielkiego admirała – 4 września 1909 r.\nUsilne starania adm. von Essena o rozszerzenie strefy operacyjnej Floty i uzyskanie zgody Kwatery Głównej na podjęcie ofensywnych działań na Bałtyku zakończyły się jedynie połowicznym sukcesem. 14 października ze sztabu dowódcy 6. Armii nadszedł radiogram, iż Stawka wyraziła zgodę na włączenie do strefy operacyjnej Floty Bałtyckiej Archipelagu Moonsundzkiego. Tym samym Kwatera Główna formalnie zaaprobowała fakty dokonane tworzone przez adm. von Essena od drugiej dekady września 1914 r. Aby nieco okiełznać ofensywne zapędy dowódcy Floty Bałtyckiej, w radiogramie zamieszczono wzmiankę, iż podjęcie ofensywnych działań na Bałtyku z udziałem sił głównych Floty będzie możliwe tylko za zgodą Cesarza. Od osobistej zgody Imperatora uzależniono także wprowadzenie do działań bojowych pancerników typu Gangut, na których trwały intensywne prace wykończeniowe. Równocześnie Kwatera Główna zezwoliła na postawienie zagród minowych u wybrzeży niemieckich, zastrzegając jednak, iż w operacji mogą uczestniczyć wyłącznie siły lekkie.\nWe wrześniu 1914 r. admirał von Essen, nie przestając wytrwale forsować swej koncepcji działań ofensywnych, zarządził przeprowadzenie prac fortyfikacyjnych na Wyspach Moonsundzkich i Alandzkich. W połowie października 1914 r. oba archipelagi zostały włączone do strefy operacyjnej Floty Bałtyckiej. Zapewniło to Flocie pełną kontrolę nad zachodnią częścią Zatoki Fińskiej, co automatycznie zmniejszało coraz bardziej hipotetyczne zagrożenie dla stolicy imperium.\nW efekcie, admirał von Essen otrzymał zgodę dowództwa 6. Armii (de facto Stawki) na przeprowadzenie operacji minowych na Południowym Bałtyku. W okresie od końca października 1914 r. do połowy lutego 1915 r. siły lekkie Floty Bałtyckiej przeprowadziły osiem operacji minowych na wodach kontrolowanych przez flotę niemiecką, podczas których postawiono łącznie 1648 min. Zaczepne zagrody minowe postawione zostały w pierwszej kolejności na podejściach do wysuniętych baz operacyjnych przeciwnika w Memlu i Pillau (Bałtyjsk), a następnie na podejściach do Zatoki Gdańskiej oraz w rejonie Bornholmu i Rugii.\nEfektem rosyjskiej ofensywy minowej było ograniczenie akwenu działań bojowych przeciwnika oraz stworzenie stałego zagrożenia dla jego żeglugi, zwłaszcza na podejściach do baz i portów. Systematycznie rosły też straty niemieckiej floty wojennej i handlowej. Podczas pierwszej kampanii wojennej na Bałtyku na minach rosyjskich zatonął krążownik pancerny Friedrich Carl, trałowiec pomocniczy Hohenzollern, transportowiec Elbing 9 oraz 6 frachtowców (Grete Hugo Stinnes, Helga Hugo Stinnes 15, Stockholm, Stadt Lübeck, Lebbin P, Latona.). W wyniku wejścia na minę poważnych uszkodzeń doznał krążownik Augsburg, co wyłączyło go ze służby na okres kilku miesięcy, zaś uszkodzenia krążownika Gazelle okazały się na tyle poważne, iż okręt został skreślony ze spisów floty.\n1 Podjęta w okresie międzywojennym na łamach „Przeglądu Morskiego” krytyka rosyjskiej koncepcji „dużej wojny” na Bałtyku, której wyrazicielem był m.in. były oficer carskiej marynarki wojennej Polak Jerzy Kłossowski, dowodzi, moim zdaniem, niezrozumienia założeń przyświecających autorom „wielkiego programu” rozbudowy rosyjskiej marynarki wojennej. Kłossowski pisał, iż Rosja budowała swe pancerniki na Bałtyku, czyli wykonywała program zbrojeń morskich niezbędny do prowadzenia kompletnej, dużej wojny, natomiast miała na widoku jedynie tylko obronę podejść do zatoki Fińskiej. Zob. J. Kłossowski – Zagadnienie małej wojny na morzu, „PM” 1934, z. 59, s. 96. Autor tych krytycznych uwag nie uwzględnił jednak faktu, iż Sztab Generalny MW, znajdujący się notabene pod presją ze strony kół wojskowych i dworskich, zmuszony był przygotować plany defensywne na Bałtyckim TDW z uwagi na utrzymującą się przewagę liczebną Kaiserliche Marine, którą zniwelować mogło dopiero zrealizowanie „wielkiego programu” rozbudowy rosyjskiej marynarki wojennej. Ponadto, jak już wspomniano, dalekosiężne cele Sztabu Generalnego MW zakładały wykorzystanie floty liniowej zbudowanej na Bałtyku także na innych akwenach.\n2 W ostatnich latach w historiografii rosyjskiej pojawiła się teza, iż niechęć rosyjskich kół rządowych oraz wojskowych do „usamodzielnienia” marynarki wynikała z syndromu „hydrofobii.” Syndrom ów miał być następstwem klęsk poniesionych przez mocarstwo kontynentalne jakim była Rosja w wojnach z mocarstwami morskimi – Wielką Brytanią (wojna krymska) oraz Japonią (wojna 1904-1905.). Zob. A. Panow – Morskaja siła Rossii, Moskwa 2005, s. 172-173.\n3 Wobec zaangażowania gros sił wojsk lądowych na froncie zachodnim niemieckie naczelne dowództwo, nie dysponujące rezerwami na froncie wschodnim, nie było w stanie wesprzeć austro-węgierskiego sprzymierzeńca, którego armie ponosiły w Galicji druzgocące klęski, m.in. 3 września Austriacy musieli ewakuować stolicę Galicji – Lwów, a 11 września szef Sztabu Generalnego (podczas wojny de facto głównodowodzący wojsk austro-węgierskich) feldmarszałek Conrad von Hötzendorf wydał rozkaz odwrotu wszystkich armii walczących na froncie galicyjskim za San.\n4 W 1914 r. 4. Eskadrą Pancerników (Wittelsbach, Wettin, Mecklenburg, Schwaben, Braunschweig, Elsass, Zähringen), dowodził wiceadm. Ehrhard Schmidt; 5. Eskadrą Pancerników (Kaiser Wilhelm II, Kaiser Barbarossa, Kaiser Wilhelm der Grosse, Kaiser Karl der Grosse, Kaiser Friedrich III, Wörth, Brandenburg) – wiceadm. Max Grapow.\n5 W rosyjskiej i polskiej literaturze przedmiotu utrwaliło się przekonanie, iż w patrolowaniu wód w rejonie Windawy w nocy z 24 na 25 września uczestniczył okręt podwodny Drakon. Zob. W.A. Zołotariow, I.A. Kozłow – Russkij fłot…, s. 82; Fłot w pierwoj…, s. 102; E. Kosiarz – Pierwsza…, s. 97 J. Gozdawa-Gołębiowski, T. Wywerka Prekurat – Pierwsza…, s. 161. Faktu wyjścia Drakona na pozycję w nocy z 24 na 25 września nie potwierdza w swych dziennikach Wasilij Mierkuszow, w latach 1912-1916 dowódca okrętu podwodnego Okuń. W swoim dzienniku Mierkuszow odnotował, iż Drakon przebywał na patrolu w rejonie półwyspu Dagerort 23 września. W nocy z 24 na 25 września żaden okręt podwodny Floty Bałtyckiej nie wychodził na pozycję z powodu sztormu. Dopiero, gdy burza przycichła, 25 września w godzinach popołudniowych w rejon półwyspu Tahkona wyszedł dywizjon okrętów podwodnych (Alligator, Kajman, Minoga, Krokodił.). Zob. W. Mierkuszow – Zapiski…, s. 249-251.\n6 Wasilij Mierkuszow odnotował w swych Zapiskach podwodnika (s. 250-251), iż na patrol wyszedł w godzinach popołudniowych 25 września dyżurny dywizjon, a nie cała brygada okrętów podwodnych, jak podają historycy rosyjscy oraz historyk polski. Zob. W.A. Zołoatariow, I.A. Kozłow – Russkij fłot…, s. 82; Fłot w pierwoj…, s. 102; E. Kosiarz – Pierwsza…, s. 97.\n7 Dokument został dostarczony do sztabu 6. Armii, a następnie do Kwatery Głównej Naczelnego Wodza osobiście przez zastępcę szefa sztabu Floty ds. operacyjnych kpt. 1. rangi Aleksandra Kołczaka, co wymownie świadczyło o tym, jaką wagę do całego przedsięwzięcia przywiązywał adm. von Essen.\n8 Ob. est. w. Osmussaar.\n9 Ob. est. w. Naissaar.\nW dniu 7 listopada 2014 r. w stoczni „Jantar” w Kaliningradzie odbyła się uroczystość wodowania fregaty Admirał Essen, drugiej jednostki projektu 11356M przeznaczonej dla rosyjskiej Floty Czarnomorskiej. Stępkę pod jej budowę położono 8 lipca 2011 r., a zakończenie budowy powinno nastąpić w roku bieżącym. Admirał Essen, to druga z sześciu jednostek proj. 11356, które mają zasilić w najbliższym czasie Flotę Czarnomorską Federacji Rosyjskiej.\nSześć fregat proj. 11356 zamówionych przez Rosję dla jej Floty Czarnomorskiej ma powstać w obwodzie kaliningradzkim. Kontrakt na budowę trzech pierwszych jednostek podpisano w dniu 28 października 2010 r., zaś dotyczący trzech kolejnych 13 września 2011 r. Obecnie w stoczni „Jantar” w różnych stadiach budowy znajduje się pięć okrętów tego typu. Są to, poza Admirałem Essenem, którego stępkę położono 8 lipca 2011 r.: prototypowy Admirał Grigorowicz (poł. st. 18.12.2010 r., wodowanie 14.03.2014 r.) Admirał Makarow (poł. st. 29.02.2012 r.), Admirał Butakow (poł. st. 12.07.2013 r.) i Admirał Istomin (poł. st. 15.11.2013 r.).\nOkręty projektu 11356M budowane dla rosyjskiej floty różnią się nieco wyposażeniem i uzbrojeniem od fregat projektu 11356 budowanych dla Indii. Według dostępnych danych będą posiadały wyporność standardową około 3400-3600 ton, długość 124,8 m i szerokość 14,2 m. Napęd stanowić będą turbiny gazowe pozwalające na osiągnięcie prędkości maksymalnej 30 węzłów. Zasięg wynosić ma 4850 Mm przy prędkości 14 węzłów. Uzbrojenie stanowić będzie armata uniwersalna A-190 kalibru 100 mm, dwa zestawy rakietowo-artyleryjskie 9M87 Kortik-M z dwoma 30-mm armatami i ośmioma rakietami 3M311-1 o zasięgu 10 km, wyrzutnie rakietowe pionowego startu systemu Sztil-1 dla 36 przeciwlotniczych pocisków 9M317M o zasięgu do 50 km oraz uniwersalna wyrzutnia rakietowa pionowego startu 3S14 UKSK dla 8 przeciwokrętowych, naddźwiękowych rakiet 3M55 (P-800) Oniks lub rakiet z rodziny Kalibr – manewrujących przeciwokrętowych 3M54, manewrujących do zwalczania celów lądowych 3M14 lub przenoszących torpedę do zwalczania okrętów podwodnych 91R. Fregaty wyposażone będą także w lądowisko i hangar dla jednego śmigłowca Ka-27. Uzbrojenie przeciw okrętom podwodnym obejmie wyrzutnie torped kalibru 533 mm z systemem Purga-11356M i wyrzutnie rakietowych bomb głębinowych RBU-6000, a systemy zakłócające – PK-10. Systemy radiotechniczne okrętów obejmują stacje radiolokacyjne obserwacji dookrężnej Friegat-M2M i Pozitiw-M1-2, radary kierowania ogniem Oriech dla systemu Sztil-1, 5P-10 Puma dla armaty A-190 oraz radar nawigacyjny MR-212/202-1 Wajgacz-U.\nRossijskij Gosudarstwiennyj Archiw Wojenno-Morskogo Fłota, St. Petersburg\nf. 1529 (Istoriczeskij Otdieł Gławnogo Morskogo Sztaba), op. 1, d. 354; op. 2, d. 23, 56, 115, 153, 184, 289, 341, 344, 472, 559\n? M. Consett – Triumf niewoorużonnych sił (1914-1918 gg.), Moskwa-Leningrad 1941 [tłum. z ang.]\n? W.P. Puzyriow – Torgowyj fłot Rossii w pierwoj mirowoj wojnie 1914-1917 gg. Istoriczeskij oczerk, Moskwa 2001\n? J. Kłossowski – Zagadnienie małej wojny na morzu, „PM” 1934, z. 59\n? S. Frankowski – Wojna światowa na Bałtyku, „PM” 1929, z. 8\n? M. Pietrow – O płanach razwiortywanija Bałtjskogo Fłota w pieriod mieżdu krymskoj i impieralisticzeskoj wojnami, „Morskoj Sbornik” 1925, nr 4\n? A. Panow – Morskaja siła Rossii, Moskwa 2005\n? H.H. Hildebrand, A. Röhr, H.O. Steinmetz – Die deutschen Kriegsschiffe. Biographien – ein Spiegel der Marinegeschichte von 1815 bis zur Gegenwart, Bd. III, Herford 1985\n? S. Frankowski – Wojna światowa na Bałtyku, „Przegląd Morski” 1929, z. 8, 10, 11\n? W. Hubert – Wojny Bałtyckie, Oświęcim 2014\n? R. Czeczott – Wojna morska na Bałyku 1914-1918, Warszawa 1935\n? J. Winter – Bałtijskij fłot w pieriod naczała mirowoj wojny, [w:] Raboty Wojenno-Morskoj Komisii po isledowaniju i ispolzowaniju opyta wojny 1914-1918 gg. na morie, Pietrograd 1920\n? Ł.G. Gonczarow, B.A. Dienisow – Ispolzowanije min w mirowuju impierialisticzeskuju wojnu 1914-1918 gg., Moskwa-Leningrad 1940\nIV. Informatory, wydawnictwa encyklopedyczne\nV. Wybrane witryny internetowe\nBałtykFlota BałtyckaI wojna światowaKaiserliche Marinekonflikty i zbrojenia morskieMarynarka Wojenna Imperium RosyjskiegoNiemcyRosjaSzwecjaWielka Wojnawojna na morzu