اثبات برزخ و سرنوشت انسان – تبیان فرهنگی\nصفحه اصلی >> آموزش >> عقاید >> اثبات برزخ و سرنوشت انسان\n۱۳۹۶/۰۸/۲۶\tنظر بدهید 57 بازدید\nانسان، که همان اشرف مخلوقات لقب گرفته خود، خواهان جاودانگی است؛ خداوند نیز این خواسته انسان را تحقق بخشیده آن را جاودانه گردانیده، اما نه جسمش را بلکه خودِ انسان که همان روحِ اوست. این روح پس از مفارقت از جسم به مقتضای حالاتی که دارد خداود او را به عالَمی به نام برزخ منتقل می‌سازد تا اولاً جواب‌گوی اعمال انجام داده دنیایی خود باشد، ثانیاً ادامه طریق داده، به سوی جاودانگی خود سوق پیدا کند. حال، انسان در این دنیا و پیش از مفارقت روحش یا اصلاً نمی‌داند عالم برزخی وجود دارد و یا این‌که وجود عالم برزخ را دانسته ولی نمی‌داند عالم برزخ چگونه عالَمی است؟ و هزاران سؤال دیگر در مورد برزخ برای وی مجهول است. این مقاله ما را بر آن داشت تا ابتداءً به مفهوم و ضرورت برزخ پرداخته، سپس اثبات برزخ را از دیدگاه آیات و روایات بیان نموده و در نهایت، توضیحاتی کلی در مورد برزخ و عالم پس از مرگ بیان نماییم.\nکلید واژه: مرگ، برزخ، انسان، دنیا، آخرت، بهشت، جهنم.\n«مِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ؛ پشت سر آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند!» (۱)\nیکی از اصول مهم اعتقادات، مسئله معاد جسمانی است که از ضروریات دین اسلام می‌باشد؛ به این معنا که در روز موعود همین جسم و روح به صحنه قیامت باز گردانده می‌شوند. آیات متعددی نیز بر این مهم دلالت دارند؛ مانند: «بَلَی قَادِرِینَ عَلَی أَن نُّسَوِّیَ بَنَانَهُ؛ آری قادریم که (حتّی خطوط سر) انگشتان او را موزون و مرتّب کنیم!»، (۲) «ضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَ نَسِیَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ یُحْیِی الْعِظَامَ وَ هِیَ رَمِیمٌ قُلْ یُحْیِیهَا الَّذِی أَنشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّهٍ وَ هُوَ به کلِّ خَلْقٍ عَلِیمٌ؛ برای ما مثالی زد و آفرینش خود را فراموش کرد و گفت: چه کسی این استخوان‌ها را زنده می‌کند در حالی که پوسیده است؟! بگو: «همان کسی آن را زنده می‌کند که نخستین بار آن را آفرید؛ و او به هر مخلوقی داناست!»، (۳) «إِن تَعْجَبْ فَعَجَبٌ قَوْلُهُمْ أَئِذَا کُنَّا تُرَابًا أَئِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ؛ اگر (از چیزی) تعجب می‌کنی، عجیب گفتار آن‌هاست که می‌گویند: آیا هنگامی که ما خاک شدیم، (بار دیگر زنده می‌شویم و) به خلقت جدیدی بازمی‌گردیم؟!» (۴)\nشاید بتوان ادعا کرد که همه لغت شناسان واژه «برزخ» را حائل بین دو چیز می‌دانند. جوهری در صحاح تصریح کرده است: «برزخ حائل بین دو چیز است و مابین دنیا و آخرت، از هنگام مرگ تا بعث را نیز برزخ گویند؛ لذا کسی که بمیرد داخل برزخ شده است.» (۵)\nبدین ترتیب باید گفت «برزخ در معنای لغوی چیزی است که میان دو چیز مختلف حائل باشد؛ خواه با آن دو چیز مناسبتی داشته باشد، خواه نداشته باشد؛ چنان‌که آن را به معنای اعراف یا وضع میان بهشت و دوزخ و نیز به معنای زمانه‌ای که میان وقت مرگ و روز قیامت است، به کار برده‌اند. حکما و فلاسفه اسلامی با رعایت معنای لغوی این کلمه واسطه و حد فاصل میان مادیات و مجردات صِرف را برزخ یا عالم مثال خوانده‌اند؛ البته عالم در نظر شیخ شهاب‌الدین سهروردی خیال منفصل شناخته می‌شود و در نظر صدرالمتألهین شیرازی خیال متصل به شمار آید. بنابراین برزخ چه به عنوان عالم خیال منفصل دانسته شود و چه به عنوان عالم خیال متصل، واسطه و مرتبه‌ای از هستی است که در میان موجودات مادی و مجردات محض قرار گرفته است.» (۶)\nاین واژه سه بار در قرآن تکرار شده که در هر سه مورد در لغت به معنای حائل و وسط به کار رفته است. (۷)\nمقصود ما از برزخ، معنای مصطلح آن در قرآن و روایات است؛ یعنی عالمی که بین دنیا و قیامت قرار گرفته و از منظر روایات، قرآن از آن با عنوان برزخ تعبیر کرده است. و با عالم ماده و دنیا تفاوت اساسی دارد. موجودات این عالم مادی نیستند؛ ولی از برخی ویژگی‌های موجودات مادی نیز بی‌نصیب نیستند؛ مثلاً دارای شکل، صورت، حد، کم، کیف و اعراض فعلیه هستند. حالات مختلفی همچون سختی، راحتی، نگرانی، شادمانی و… نیز برای افراد، در آن عالم وجود دارد. (۸)\nاهمیت و ضرورت بحث از برزخ\nمی‌دانیم که مسئله معاد جسمانی، به معنای بازگشت روح آدمی به همین بدن است. که در این‌جا ممکن است گفته شود آیا آدمی روح دارد؟ و اگر چنین است، چه اشکالی دارد که با فرا رسیدن مرگ، روح و جسم آدمی هر دو معدوم شده و در قیامت خدای قادر متعال انسانی شبیه همین انسان دنیوی و مرکب از روح و بدن را دوباره ایجاد کند؟ ولی باید توجه داشت که در این صورت معادی تحقق پیدا نکرده؛ بلکه این روح با فرا رسیدن مرگ هم نابود نمی‌شود – اگر چه اجزای بدنش متلاشی گردند – و نهایتاً در موعد مقرری همه اجزای متفرق، جمع شده و روح دوباره به آن تعلق می‌گیرد، در این صورت همان انسانی که در دنیا می‌زیسته، این بار به صحنه قیامت باز گردانده می‌شود. پس لازم است تا در مورد سرنوشت روح پس از قطع علاقه از بدن، جستجویی صورت گیرد تا دریابیم آیا تا قیامت باقی است؟ و اگر باقی است در کجا و در چه وضعیتی به سر می‌برد؟ آیا اعمال دنیوی انسان در کیفیت حیات پس از مرگ تأثیر مثبت یا منفی خواهد داشت؟\nپاسخ مثبت یا منفی به هر کدام از این سؤالات در تغییر و تحول چگونگی زندگی دنیوی انسان نیز تأثیر به سزایی خواهد داشت؛ از این رو بحث درباره حیات برزخی و عالم ارواح اهمیت ویژه و بلکه ضرورت دارد؛ زیرا مادامی که ثابت نشود مرگ امری وجودی و به معنای انتقال ارواح به عالمی دیگر است – نه به معنای معدوم شدن – و این‌که آدمیان تا قیامت در آن عالم (برزخ) به سر می‌برند، نمی‌توان معاد را اثبات کرد؛ به همین دلیل اثبات معاد که یکی از ارکان اعتقادات است، بر اثبات بقای ارواح توقف دارد. البته باید توجه داشت که اعتقاد به وجود عالم برزخ و مسئله بقای ارواح، امری نیست که تنها در دین اسلام مطرح باشد و فقط مسلمانان بر حسب اعتقادشان برای آن اهمیت قائل باشند؛ بلکه در همه ادوار تاریخی چنین عقیده‌ای وجود داشته و همه ادیان آسمانی هم از آن سخن گفته‌اند، و این حاکی از امیت مسئله است. (۹)\nادله وجود برزخ در آیات و روایات\nآیات و روایات متعددی بر وجود برزخ دلالت می‌کنند که در این‌جا به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:\n«حَتَّی إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صَالِحًا فِیمَا تَرَکْتُ کَلَّا إِنَّهَا کَلِمَهٌ هُوَ قَائِلُهَا وَ مِن وَرَائِهِم بَرْزَخٌ إِلَی یَوْمِ یُبْعَثُونَ؛ (آن‌ها هم‌چنان به راه غلط خود ادامه می‌دهند) تا زمانی که مرگ یکی از آنان فرا رسد، می‌گوید: «پروردگار من! مرا بازگردانید! شاید در آن‌چه ترک کردم (و کوتاهی نمودم) عمل صالحی انجام دهم!» (ولی به او می‌گویند:) چنین نیست! این سخنی است که او به زبان می‌گوید (و اگر بازگردد، کارش هم‌چون گذشته است)! و پشت سر آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند!» (۱۰)\nآیه شریفه، این حقیقت را بیان می‌کند که کافران و ستمگران گمراه، به هنگام مرگ، جهت انجام دادن عمل صالح و جبران گذشته خود، تمنای بازگشت به دنیا را دارند؛ اما – بر خلاف انتظارشان – گفته می‌شود: این گفتار کلمه‌ای است که آنان، فقط بر زبان جاری کرده و بی‌اثر است و برگردانده هم نمی‌شوند. برای اینان «برزخی» فرا روی‌شان خواهد بود و ناچار باید در آن بمانند تا روزی که برانگیخته شوند.\n«إِنِّی آمَنتُ بِرَبِّکُمْ فَاسْمَعُونِ قِیلَ ادْخُلِ الْجَنَّهَ قَالَ یَا لَیْتَ قَوْمِی یَعْلَمُونَ به ما غَفَرَ لِی رَبِّی وَ جَعَلَنِی مِنَ الْمُکْرَمِینَ؛ (به همین دلیل) من به پروردگارتان ایمان آوردم؛ پس به سخنان من گوش فرا دهید!» (سرانجام او را شهید کردند و) به او گفته شد: «وارد بهشت شو!» گفت: «ای کاش قوم من می‌دانستند… که پروردگارم مرا آمرزیده و از گرامی داشتگان قرار داده است!» (۱۱)\nاین آیه شریفه هم به خوبی بر مدعا دلالت می‌کند؛ زیرا وقتی مؤمن آل یس را شهید کردند – او مردی مؤمن بود که به یاری فرستادگان حضرت عیسی علیه‌السلام شتافت و مشرکان و گمراهان را به پیروی از آنان فرا خواند و با شهامت هر چه بیشتر نه تنها مردم را به حمایت از فرستادگان آن حضرت دعوت کرد و گفت: «از کسانی پیروی کنید که از شما مزدی نمی‌خواهند و خود هدایت یافته‌اند! من چرا کسی را پرستش نکنم که مرا آفریده، و همگی به سوی او بازگشت داده می‌شوید؟!» بلکه خود نیز ایمان آورد و گفت: «(به همین دلیل) من به پروردگارتان ایمان آوردم؛ پس به سخنان من گوش فرا دهید!» ولی متأسفانه نه تنها توصیه‌ها و سفارش‌ها و نصیحت‌های او در دل سخت مردم اثری نگذاشت، بلکه آتش عداوت و دشمنی را در دل آنان برانگیخته، بر او هجوم آوردند و او را زیر دست و پا شهید کردند. – به او گفته شد تا داخل بهشت شود او هم آرزو کرد و گفت: «ای کاش قوم من می‌دانستندکه خدا مرا بخشیده و مرا از گرامی شدگان قرار داده است.»\nاین آیات هم به خوبی دال بر وجود عالم برزخ می‌باشند؛ وگرنه آرزوی مؤمن آل یس برای آگاه شدن قومش از حالات او، معنا ندارد. این نکته دلالت می‌کند که قوم وی در دنیا بوده و هیچ گونه اطلاعی از وضعیت او نداشتند؛ به همین سبب نمی‌توان گفت آیه شریفه درباره قیامت است؛ زیرا سیاق آیه حاکی از آن است که بلافاصله پس از مرگ مؤمن آل یس به او گفته شد: «اُدْخُلِ الْجَنَّهَ» و این جنت با بهشت برزخی تناسب دارد. گفتار همراه با آرزوی او «کاش قومم می‌دانستند خدا مرا بخشیده و به من منزلتی بس رفیع عنایت فرموده» نیز، مؤیِّد این مطلب است.\nعلامه طباطبایی رحمه‌الله در ذیل آیه شریفه می‌گوید: خطاب «اُدْخُلِ الْجَنَّهَ» از آن حکایت می‌کند که قومش او را کشتند؛ آن‌گاه از ساحت الهی بر او ندا شد که داخل بهشت شود. این مطلب را آیه بعد «وَ مَا أَنزَلْنَا عَلَی قَوْمِهِ مِن به عدهِ مِنْ جُندٍ مِّنَ السَّمَاء وَ مَا کُنَّا مُنزِلِینَ؛ و ما بعد از او بر قومش هیچ لشکری از آسمان نفرستادیم، و هرگز سنت ما بر این نبود.» (۱۲) تأیید می‌کند. پس همین که واژه «قِیلَ اُدْخُلِ الْجَنَّهَ» به جای اخبار از قتل او آورده شد، اشاره به این معناست که بین کشته شدن او به دست قومش و امر شدن او به دخول به بهشت، هیچ فاصله‌ای نبوده و مثل این که قتل او به دست آن مردم، همان امر شدن او به دخول بهشت تلقی شده است. (۱۳)\nعبد الرحمن بن سنان گوید: از چگونگی و کیفیت حوض کوثر از امام صادق علیه‌السلام سؤال کردم. حضرت فرمودند: حوضی است که مابین بُصری (قریه‌ای از شام) و صَنعا قرار دارد (یا این‌که بزرگی آن به این مقدار است). آیا دوست داری آن را ببینی؟ عرض کردم: بله، گوید: حضرت دست مرا گرفته به پشت مدینه بردند، سپس پای مبارک خود را به زمین زدند، (ناگهان) نهری را جاری دیدم که از یک طرف آن آبی سفیدتر از برف جاری بود و از جانب دیگر آن شیری سفیدتر از برف، و در وسط آن شرابی بهتر (و خوش‌رنگ‌تر) از یاقوت در جریان بود؛ پس چیزی نیکوتر از آن، خَمری که بین نهر شیر و آب قرار داشت ندیدم.\nسپس عرض کردم: فدایت گردم، این نهر از کجا سرچشمه گرفته و مجرای آن کجاست؟ فرمودند: این‌ها چشمه‌هایی هستند که خداوند در کتابش ذکر کرده؛ نهرهایی در پشت بهشت هستند چشمه‌ای از آب و چشمه‌ای از شیر و چشمه‌ای از شراب در این نهر، جاری هستند… عرض کردم: فدایت گردم، هیچ‌گاه روزی را مانند امروز ندیدم و فکر نمی‌کردم مسئله از این قرار باشد. حضرت فرمود: این کمترین چیزی است که خدای تعالی برای شیعیان ما آماده کرده.\nهمانا مؤمن هنگامی که از دنیا رفت، روحش به جانب این نهر آمده، و از باغ‌های اطراف آن استفاده می‌کند و از شراب آن می‌آشامد و به درستی دشمن ما هنگامی که از دنیا برود، روحش به وادی «برهوت» سوق داده شده و در عذاب آن جاودان گردد و از زقوم آن به او خورانده و از حمیمش به او نوشانده شود؛ پس، از این وادی، به خدا پناه ببرید. (۱۴)\nروایت شریفه، صریح در وجود عالم برزخ و نعمت‌ها و عذاب‌های برزخی است و به توضیح بیشتر نیاز ندارد.\nامام صادق علیه‌السلام طبق روایتی می‌فرمایند: «هنگامی که مردگان خود را قبل از طلوع خورشید زیارت کنید (آن‌ها زیارت شما را) می‌شنوند و شما را پاسخ می‌گویند؛ اما اگر بعد از طلوع خورشید آن‌ها را زیارت نمایید، می‌شنوند؛ اما پاسخ‌گو نیستند.» (۱۵)\nطبیعی است که اگر عالم برزخ وجود نداشته باشد، روایات این‌چنینی هم نباید معنای معقولی داشته باشند؛ زیرا وقتی مردگان به خاک و مادّه بی‌شعور تبدیل شوند و حقیقتی دیگر از انسان (که تمامیت انسانیت او را تشکیل می‌دهد) در عالمی دیگر وجود نداشته باشد تا دعای خیر و زیارت زندگان را بشنوند، نمی‌توان گفت آنان صدای شما را می‌شنوند و پاسخ می‌دهند. (۱۶)\nانس بن مالک گوید: رسول الله صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم تا سه روز کشته‌های بدر را رها کردند؛ آن‌گاه نزد آنان آمده و ایستادند و آنان را ندا کرده و فرمودند: ای اباجهل بن هشام، ای امیۀ بن خلف، ای عتبۀ بن ربیعه، آیا آن وعده‌ای را که پروردگارتان به شما داده بود، حق (مطابق واقع) یافتید؟! پس همانا من آن‌چه را که پروردگارم به من وعده داده بود، حق یافتم.\nهنگامی که عمر، کلام پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را شنید، گفت یا رسول الله! چگونه آنان سخن شما را می‌شنوند و چطور می‌توانند جواب شما را بدهند؛ در حالی که مرداری بیش نیستند؟ حضرت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم فرمودند: قسم به آن کسی که جانم در دست اوست! شما نسبت به سخنان من شنواتر از آنان نیستید؛ اما آنان قدرت پاسخ‌گویی ندارند؛ سپس امر کردند تا آن‌ها را کشان‌کشان به چاه بدر بیفکنند. (۱۷)\nشبیه این جریان پس از خاتمه جنگ جمل نیز اتفاق افتاد؛ هنگامی که امیرالمؤمنین علیه‌السلام به همراه عمار یاسر و عده‌ای از اصحابش کشته‌های جنگ را ملاحظه کردند، مطالبی فرمودند؛ هنگامی که به کعب بن ثور رسیدند در حالی که او بر زمین افتاده و قرآن بر گردنش آویزان بود، حضرت امر فرمودند تا قرآن را از گردنش جدا نموده در جای پاکی قرار دهند؛ سپس فرمودند: «ای کعب بن ثور! آن‌چه را که خدا به من وعده داده بود، حق یافتم؛ آیا تو هم آن‌چه را که خدا وعده‌ات داده بود، حق یافتی؟» سپس فرمود: تا او را به پهلو بخوابانند و از (کنار جنازه) او گذشتند.\nهمچنین وقتی حضرت ملاحظه کردند که طلحه روی زمین افتاده، دستور دادند تا او را نیز بنشانند، آن‌گاه خطاب به او همان مطالبی را که فرمودند که قبلاً خطاب به کعب بن ثور فرموده بودند. در این هنگام مردی از قرّا در مقابل آن حضرت ایستاده و عرض کرد: یا امیر المؤمنین! این چه کلامی است (این کشته‌ها شایستگی آن را ندارند تا مورد خطاب قرار گیرند) اینان مرده‌اند و کلام شما را نشنیده و جواب شما را هم نمی‌دهند. حضرت فرمودند: «همانا آنان کلام مرا می‌شنوند؛ همان‌طور که اصحاب قلیب (در بدر که در روایت قبل به آن اشاره شد) کلام حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم را شنیدند، و اگر اجازه داشتند که جواب بدهند، شگفت زده می‌شدی.» (۱۸)\nباز از آن حضرت نقل شده که روزی پس از بازگشت از صفین در پشت کوفه خطاب به قبرستانی که در آن‌جا واقع بود، فرمودند: «ای کسانی که در دیار وحشت‌ناک ساکنید و در مکان‌های بی‌آب و گیاه و خالی از اشخاص (به سر می‌برید) و ای اهل قبرهای تاریک، و ای ساکنان خاک، و ای اهل غربت و دوران از وطن، ای کسانی که تنهایید و ای کسانی که ترسانید، شما کسانی هستید که قبل از ما رفتید و ما پیروانتان هستیم که به شما ملحق خواهیم شد؛ اما خانه‌هایتان را ساکن شدند، زنانتان به ازدواج در آمدند و اموال شما تقسیم شد؛ این خبری بود که نزد ما بود، شما چه خبری دارید؟ آن‌گاه حضرت توجهی به اصحاب نمودند و فرمودند: آگاه باشید که اگر آن‌ها در سخن گفتن مأذون بودند، هر آینه به شما خبر می‌دادند که بهترین توشه آخرت، تقواست.» (۱۹)\nیونس بن یعقوب گوید: امام صادق علیه‌السلام فرمودند: «هنگامی که شخصی از دنیا برود (درگذشتگان قبل از او) نزد او جمع شده و درباره کسانی که از دنیا رفته‌اند یا در دنیا باقی مانده‌اند، از او سؤال می‌کنند؛ پس اگر شخص (مورد سؤال) درگذشته است، ولی بر آنان وارد نشده، گویند: سقوط کرد، سقوط کرد، و سپس بعضی از آنان به بعضی دیگر گویند: او (تازه وارد) را رها کنید تا از مرارت‌ها و سختی‌هایی که مرگ بر او وارد کرده (استراحت نموده و) آرامش پیدا کند.» (۲۰)\nاین روایات با صراحت از عالمی سخن می‌گویند که ارواح گذشتگان در آن‌جا هستند؛ عالمی که نه از سنخ عالم دنیوی است و نه از سنخ قیامت. (۲۱)\nدانستیم فاصله زمانی بین مرگ و قیامت «عالم برزخ» نامیده شده و مردگان تا برپایی قیامت، در عالم برزخ به سر می‌برند. لازمه این علم این است که معتقد شویم همه آن‌هایی که از ابتدای خلقت عالم هستی تا کنون از دنیا رفته و از این پس نیز می‌میرند از انبیاء و اولیاء و صالحین گرفته تا پادشاهان و ظالمین و مستکبرین و مشرکین، همگی در آن عالم جمع هستند و در انتظار برپایی قیامت به سر می‌برند که البته معتقد هم هستیم.\nاینک به این نکته می‌پردازیم که: عالم برزخ کجاست؟ آیا عالم برزخ جزء این عالم است؛ یعنی آیا عالم برزخ جزء این عالم است؛ یعنی آیا برزخ در همین دنیاست و مثلاً همین خورشید و ماه بر آن طلوع و غروب دارد، و ارواح اموات چه مؤمن و چه کافر در روز این عالم یک حالت و در شب این عالم دارای حالت دیگری هستند؟ یا این‌که طلوع و غروب خورشید برای اهل این دنیا اثر دارد و شب و روز برای برزخیان تأثیری ندارد؟.\nاین‌ها سؤالاتی است که در اذهان بسیاری از مؤمنینِ به معاد وجود دارد. اینک به عنوان مقدمه، توجه علاقه‌مندان را به مطالب زیر جلب می‌نماییم:\n۱. عالم قیامت هنوز برپا نشده و یکی از مقدمات برپایی آن نابودی نظام این عالم است و به تعبیر قرآن، قیامت وقتی برپا می‌شود که: «إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَتْ وَ إِذَا النُّجُومُ انکَدَرَتْ وَ إِذَا الْجِبَالُ سُیِّرَتْ وَ إِذَا الْعِشَارُ عُطِّلَتْ وَ إِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ وَ إِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَتْ؛ در آن هنگام که خورشید در هم پیچیده شود، و در آن هنگام که ستارگان بی‌فروغ شوند، و در آن هنگام که کوه‌ها به حرکت درآیند، و در آن هنگام که با ارزش‌ترین اموال به دست فراموشی سپرده شود، و در آن هنگام که وحوش جمع شوند، و در آن هنگام که دریاها برافروخته شوند.»، (۲۲) «إِذَا السَّمَاء انفَطَرَتْ وَ إِذَا الْکَوَاکِبُ انتَثَرَتْ وَ إِذَا الْبِحَارُ فُجِّرَتْ وَ إِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ؛ آن زمان که آسمان [کرات آسمانی] از هم شکافته شود، و آن زمان که ستارگان پراکنده شوند و فرو ریزند، و آن زمان که دریاها به هم پیوسته شود، و آن زمان که قبرها زیر و رو گردد (و مردگان خارج شوند)»، (۲۳) «إِذَا وَقَعَتِ الْوَاقِعَهُ لَیْسَ لِوَقْعَتِهَا کَاذِبَهٌ خَافِضَهٌ رَّافِعَهٌ إِذَا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا وَ بُسَّتِ الْجِبَالُ بَسًّا فَکَانَتْ هَبَاء مُّنبَثًّا؛ هنگامی که واقعه عظیم (قیامت) واقع شود، هیچ کس نمی‌تواند آن را انکار کند! (این واقعه) گروهی را پایین می‌آورد و گروهی را بالا می‌برد! در آن هنگام که زمین به شدّت به لرزه درمی‌آید، و کوه‌ها در هم کوبیده می‌شود، و به صورت غبار پراکنده درمی‌آید.» (۲۴)\nاین‌ها همه علائم فرو پاشیدن نظام این عالم است، و باید بدانیم تا این نظام وجود برپاست، عالم قیامت برپا نشده و مردگان در عالم دیگری به نام «عالم برزخ» به سر می‌برند.\n۲. در جای خود ثابت است که این خورشید و ماه در عالم قیامت وجود ندارند، و خداوند متعال عالم قیامت را به وسیله نیروی دیگری روشن می‌کند و البته در آن هم اختلاف است که آیا نور و روشنایی قیامت، به وسیله اعمال صالح هر شخص و آن هم برای خود اوست. همان گونه که قرآن شریف فرموده: «یَوْمَ یَقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَ الْمُنَافِقَاتُ لِلَّذِینَ آمَنُوا انظُرُونَا نَقْتَبِسْ مِن نُّورِکُمْ قِیلَ ارْجِعُوا وَرَاءکُمْ فَالْتَمِسُوا نُورًا فَضُرِبَ بَیْنَهُم به سورٍ لَّهُ بَابٌ بَاطِنُهُ فِیهِ الرَّحْمَهُ وَ ظَاهِرُهُ مِن قِبَلِهِ الْعَذَابُ؛ روزی که مردان و زنان منافق به مؤمنان می‌گویند: «نظری به ما بیفکنید تا از نور شما پرتوی برگیریم!» به آن‌ها گفته می‌شود: «به پشت سر خود بازگردید و کسب نور کنید!» در این هنگام دیواری میان آن‌ها زده می‌شود که دری دارد، درونش رحمت است و برونش عذاب!» (۲۵) و یا چیزی همانند خورشید، عالم قیامت را روشن می‌گرداند و همه خلایق از آن بهره می‌گیرند، در این نیز قرآن شریف می‌فرماید: «وَ نُفِخَ فِی الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَ مَن فِی الْأَرْضِ إِلَّا مَن شَاء اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِیهِ أُخْرَی فَإِذَا هُم قِیَامٌ یَنظُرُونَ؛ و در «صور» دمیده می‌شود، پس همه کسانی که در آسمان‌ها و زمین‌اند می‌میرند، مگر کسانی که خدا بخواهد؛ سپس بار دیگر در «صور» دمیده می‌شود، ناگهان همگی به پا می‌خیزند و در انتظار (حساب و جزا) هستند.» (۲۶)\nبررسی و تحقیق پیرامون دو آیه شریفه و این‌که روشنایی قیامت چگونه و به چه کیفیتی است، به این دلیل که مربوط به بحث قیامت است، در این مجال نمی‌گنجد و علاقه‌مندان باید برای درک معنای دو آیه به تفاسیر مراجعه نمایند. حال در این‌جا نیاز است به احادیثی ذیل این مبحث بپردازیم:\n۱. مرحوم شیخ کلینی در اصول کافی به نقل از علی بن ابراهیم آورده است: حسین بن میسر گفت: از حضرت صادق علیه‌السلام در مورد بهشتی که حضرت آدم علیه‌السلام در آن بوده، سؤال کردم. حضرت فرمودند: «آن باغی است از باغ‌های دنیا که خورشید و ماه بر آن طلوع می‌کنند، و اگر از باغ‌های قیامت بود هرگز آدم علیه‌السلام از آن خارج نمی‌شد.» (۲۷)\nحدیث فوق از چند جهت قابل توجه است: الف» حضرت آدم علیه‌السلام در آن بهشتی که در عالم قیامت وعده داده شده، خلق نشده و آن بهشت را مشاهده نکرده است. ب» در جایی از این دنیا بهشتی وجود دارد که قابل رؤیت و مشاهده انسان‌های عادی نیست و نمی‌توانند به آنجا رفت و آمد کنند و در حقیقت می‌توان گفت: آن بهشت در عین حالی که در دنیاست ولی برای بشر از عوالم غیب محسوب است و البته باید توجه داشت که دنیا منحصر به کره زمین و چند صد کیلومتر اطراف آن نیست. ج» همین خورشید و ماه، آن بهشت را روشن می‌کنند و برای طلوع و غروب دارند و بهترین دلیل، «الف و لام» عهد حضوری است که حضرت بر کلمه «شمس و قمر» درآورده.\n۲. باز مرحوم شیخ کلینی به نقل از ضریس کناسی می‌نویسد: ضریس گفت از حضرت باقر علیه‌السلام پرسیدم: مردم (مقصود، اهل سنت است) می‌گویند «آب فرات از بهشت خارج می‌شود.» چگونه می‌شود درست باشد در صورتی که این آب از مغرب جاری است (یعنی سرچشمه‌اش مغرب است) و در بین راه چشمه‌ها و جوی‌بارهای دیگری به آن ریخته می‌شود؟ حضرت فرمودند: «بلی، من هم (از پدرانم) شنیده‌ام که خداوند در مغرب زمین بهشتی خلق فرموده و آب فرات شما از آن خارج می‌گردد، و ارواح مؤمنین عصر هر روز به آن بهشت می‌روند و از میوه‌های آن می‌خورند و از نعمت‌های دیگر خداوند بهره می‌گیرند، و همدیگر را ملاقات می‌کنند و چون فجر صادق طلوع کند از آن خارج می‌شوند…» (۲۸)\nیکی از نعمت‌های الهی، وجود بهشت برزخی برای مؤمنان است. از آیات و روایات استفاده می‌شود که ارواح مؤمنان در بهشت برزخی از نعمت‌های الهی برخوردارند. برخی از آیات با صراحت از وجود بهشت برزخی سخن گفته‌اند؛ مانند: «قِیلَ ادْخُلِ الْجَنَّهَ قَالَ یَا لَیْتَ قَوْمِی یَعْلَمُونَ به ما غَفَرَ لِی رَبِّی وَجَعَلَنِی مِنَ الْمُکْرَمِینَ؛ (سرانجام او را شهید کردند و) به او گفته شد: «وارد بهشت شو!» گفت: «ای کاش قوم من می‌دانستند… که پروردگارم مرا آمرزیده و از گرامی‌داشتگان قرار داده است!».» (۲۹) آیه شریفه به روشنی دلالت می‌کند که منظور از جنّت، همان بهشت برزخی است و ذیل آیه، «یَا لَیْتَ قَوْمِی» گواه این مدعاست.\nدر آیه‌ای دیگر می‌فرماید: « الَّذِینَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلآئِکَهُ طَیِّبِینَ یَقُولُونَ سَلامٌ عَلَیْکُمُ ادْخُلُواْ الْجَنَّهَ به ما کُنتُمْ تَعْمَلُونَ؛ همان‌ها که فرشتگان (مرگ) روحشان را می‌گیرند در حالی که پاک و پاکیزه‌اند؛ به آن‌ها می‌گویند: «سلام بر شما! وارد بهشت شوید به خاطر اعمالی که انجام می‌دادید!».» (۳۰) از آیه استفاده می‌شود درود و سلام فرشتگان هنگامی است که روح مؤمنان را اخذ می‌کنند. بدین وسیله به آنان اعلام می‌دارند که شما از هر گونه گرفتاری و ناراحتی در امان هستید؛ سپس به آن‌ها می‌گویند داخل بهشت شوید. منظور از این بهشت، کدام بهشت است؟ آیا بهشت برزخی است یا بهشت در قیامت؟ احتمال دارد منظور بهشت خُلد باشد، ولی آیه شریفه به قرینه سیاق، بهشت برزخی ظهور دارد. (۳۱)\nدر بعضی از آیات مؤکداً می‌فرماید: «وَ لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُواْ فِی سَبِیلِ اللّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْیَاء عِندَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ فَرِحِینَ به ما آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُواْ بِهِم مِّنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لاَ هُمْ یَحْزَنُونَ یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَهٍ مِّنَ اللّهِ وَ فَضْلٍ وَ أَنَّ اللّهَ لاَ یُضِیعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِینَ؛ (ای پیامبر!) هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردگانند! بلکه آنان زنده‌اند، و نزد پروردگارشان روزی داده می‌شوند. آن‌ها به خاطر نعمت‌های فراوانی که خداوند از فضل خود به ایشان بخشیده است، خوشحالند؛ و به خاطر کسانی که هنوز به آن‌ها ملحق نشده‌اند [مجاهدان و شهیدان آینده]، خوش‌وقتند؛ (زیرا مقامات برجسته آن‌ها را در آن جهان می‌بینند؛ و می‌دانند) که نه ترسی بر آن‌هاست، و نه غمی خواهند داشت. و از نعمت خدا و فضل او (نسبت به خودشان نیز) مسرورند؛ و (می‌بینند که) خداوند، پاداش مؤمنان را ضایع نمی‌کند؛ (نه پاداش شهیدان، و نه پاداش مجاهدانی که شهید نشدند).» (۳۲) این آیات به وجود بهشت برزخی تصریح ندارند؛ ولی به نظر می‌رسد شادمانی‌های ویژه، نعمت‌ها و فضل الهی به شهدا پس از کوچ از دنیا، باید در جایگاهی مخصوص باشد؛ آیا می‌توان گفت در جایی غیر از بهشت برزخی است؟ (۳۳)\nابوبصیر از امام صادق علیه‌السلام نقل می‌کند که حضرت در مورد آنان (مقتولان فی سبیل الله) فرمودند: «به خدا قسم! آنان شیعیان ما هستند که وقتی داخل بهشت شدند و با کرامت الهی رو به رو شدند، نسبت به کسانی که از برادران مؤمنشان به ایشان پیوسته‌اند شادمان خواهند شد و این کلام، قول کسانی که پاداش و کیفر بعد از موت را باطل می‌دانند، رد می‌کند.» (۳۴)\nدر برخی روایات هم، برزخ را باغی از باغ‌های بهشت یا گودالی از گودال‌های جهنم دانسته‌اند. از امام سجاد علیه‌السلام نقل شده که فرمودند: «همانا قبر باغی از باغ‌های بهشت یا حفره‌ای از حفرات جهنم است.» (۳۵) که منظور از قبر در روایت، برزخ است.\nوجود بهشت برزخی را می‌توان از آیات دیگری نیز استفاده کرد: «وَ قَالَ الَّذِینَ لَا یَرْجُونَ لِقَاءَنَا لَوْلَا أُنزِلَ عَلَیْنَا الْمَلَائِکَهُ أَوْ نَرَی رَبَّنَا لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنفُسِهِمْ وَ عَتَوْ عُتُوًّا کَبِیرًا یَوْمَ یَرَوْنَ الْمَلَائِکَهَ لَا بُشْرَی یَوْمَئِذٍ لِّلْمُجْرِمِینَ وَ یَقُولُونَ حِجْرًا مَّحْجُورًا وَ قَدِمْنَا إِلَی مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَّنثُورًا أَصْحَابُ الْجَنَّهِ یَوْمَئِذٍ خَیْرٌ مُّسْتَقَرًّا وَ أَحْسَنُ مَقِیلًا؛ و کسانی که امیدی به دیدار ما ندارند (و رستاخیز را انکار می‌کنند) گفتند: «چرا فرشتگان بر ما نازل نشدند و یا پروردگارمان را با چشم خود نمی‌بینیم؟!» آن‌ها درباره خود تکبّر ورزیدند و طغیان بزرگی کردند! (آن‌ها به آرزوی خود می‌رسند،) امّا روزی که فرشتگان را می‌بینند، روز بشارت برای مجرمان نخواهد بود (بلکه روز مجازات و کیفر آنان است)! و می‌گویند: «ما را امان دهید، ما را معاف دارید!» (امّا سودی ندارد!) و ما به سراغ اعمالی که انجام داده‌اند می‌رویم، و همه را همچون ذرّات غبار پراکنده در هوا قرار می‌دهیم! بهشتیان در آن روز قرارگاهشان از همه بهتر، و استراحت‌گاه‌شان نیکوتر است!» (۳۶)\nعلامه طباطبایی رحمه‌الله می‌فرماید: این آیات، صریح‌ترین آیات قرآنی درباره برزخ است. واژه «مقیل» در آیه شریفه به معنای خواب قیلوله است، و روشن است که در بهشت قیامت خوابی وجود ندارد؛ اما در مورد برزخ باید گفت: خواب‌های دنیوی در آن مطرح نیست؛ ولی نسبت آن به قیامت مانند نسبت خواب به بیداری است؛ از این روی خدای سبحان مردم را به قیام برای ساعت (قیامت) توصیف می‌کند. در روایات هم امام علیه‌السلام می‌فرماید: «برای میت دری به بهشت گشوده می‌شود و به او گفته می‌شود: «نَم قَرِیرُ العِین؛ با شادمانی و خوش‌وقتی بخواب»، یا دری به جهنم گشوده می‌شود و به او گفته می‌شود: «نَم بِشَرِّ حَال؛ به بدترین حالات بخواب».\nچنین معنایی در اخبار فراوان آمده است و در هیچ روایتی تصریح نشده که میّت وارد بهشت می‌شود؛ بلکه همه روایات مربوط، از گشودن دری برای مؤمن به سمت بهشت سخن می‌گویند و این‌که او جایگاه خود را در بهشت می‌بیند و روح و راحتی از آن‌جا بر او داخل می‌شود و به او گفته می‌شود: «نَم قَرِیرُ العِین نَم نَومَۀ العَرُوس؛ با خوش وقتی و شعف بخواب، بخواب همانند خواب عروس.» امام باقر علیه‌السلام نیز در پاسخ به این سؤال که موت چیست، می‌فرمایند: «همان خوابی است که هر شب به سراغ شما می‌آید؛ با این فرق که مرگ، خوابی طولانی است و افراد در روز قیامت از آن بیدار می‌شوند.» (۳۷)\nابوبصر گوید از امام صادق علیه‌السلام درباره ارواح مؤمنان سؤال کردم، حضرت فرمودند: «در حجره‌هایی در بهشت هستند؛ از طعام و شراب آن استفاده می‌کنند.» حضرت نیز فرمودند: «ارواح مؤمنان بر درختی از بهشت قرار دارند، از خوردنی‌ها و نوشیدنی‌های آن تناول می‌کنند.» (۳۸)\nنتیجه این‌که، روایات متعددی در این زمینه وارد شده که برخی از آن‌ها از گشوده شدن دَرِ بهشت و برخی از برخوردار بودن مؤمنان از نعمت بهشتی سخن می‌گویند؛ هم‌چنین آیه شریفه‌ای که در مورد مؤمن آل‌یس نازل شده، از داخل شدن او به بهشت سخن می‌گوید؛ بنابراین چاره‌ای نیست جز این‌که گفته شود روایاتی که می‌فرمایند: برای میّت دری به بهشت گشوده می‌شود و به او گفته خواهد شد: «نَم قَرِیرُ العِین و…» به این معناست که پس از گشودن در، به آنان گفته می‌شود: «داخل بهشت شوید» و در بهشت به آن‌ها گفته می‌شود: «نَم قَرِیرُ العِین» پس باید کلامی شبیه «ادخلوا» و مانند آن در تقدیر گرفته شود تا جمع بین روایات، امکان‌پذیر باشد. (۳۹)\nاز دیگر ویژگی‌های برزخ، وجود عذاب‌های برزخی است. این عذاب برای کسانی که استحقاق آن را دارند، امری حتمی است و نمی‌توان آن را انکار و هیچ یک از مسلمانان نیز، منکر آن نشده. مرحوم خواجه نصیرالدین طوسی رحمه‌الله در تجریدُالإعتقاد می‌گوید: «از ضراره نقل شده است که او عذاب قبر را انکار کرده؛ در حالی که اجماع علمای اسلام بر خلاف آن است و همگی بر وجود آن اتفاق نظر دارند.» (۴۰) سید مرتضی رحمه‌الله هم در این‌باره می‌گوید: «نظر صحیح آن است که گفته شود عذاب قبر هم ممکن است و محال نیست، و هم وجهی برای قبح و زشت بودن آن وجود ندارد.» (۴۱) احمد بن حنبل هم می‌گوید: «عذاب قبر حق است. از عبد درباره دین و پروردگارش سؤال می‌شود، او جایگاه خود را از آتش و بهشت خواهد دید، (سؤال) منکر و نکیر حق است.» (۴۲)\nکلام بزرگان بر امکان و تحقق عذاب برزخی، نشأت گرفته از آیات و روایات اهل بیت علیهم‌السلام است. حال برای اثبات وجود چنین عذابی به آیات و روایات این باب تمسک می‌کنیم. از جمله کسانی که در قرآن سخن از عذاب برزخی آنان به میان آمده، قوم حضرت نوح علیه‌السلام است: «مِمَّا خَطِیئَاتِهِمْ أُغْرِقُوا فَأُدْخِلُوا نَارًا فَلَمْ یَجِدُوا لَهُم مِّن دُونِ اللَّهِ أَنصَارًا؛ (آری، سرانجام) همگی به خاطر گناهانشان غرق شدند و در آتش دوزخ وارد گشتند، و جز خدا، یاورانی برای خود نیافتند!» (۴۳)\nظاهر این آیه حکایت می‌کند که مقصود از «نار»، همان آتش و عذاب در برزخ است که گربیان‌گیر قوم نوح شده، و نه عذاب در قیامت؛ زیرا «فاء تفریع» که واژه «ادخلوا» در آمده، دلالت دارد که قوم نوح پس از غرق شدن، بلافاصله داخل آتش شدند و این آتش، غیر از آتش برزخی، چیز دیگری نخواهد بود. البته بعضی مانند مقاتل و کلبی گفته‌اند: مقصود از نار، آتش جهنم در قیامت است؛ یعنی آنان به زودی داخل آتش می‌شوند، و علت این‌که واژه دخول به لفظ ماضی آمده، آن است که بفهماند چنین وعده‌ای صادق است؛ مانند: «وَ نَادَی اَصحابُ النَّار» و باز مثل «وَ نَادَی اَصحابُ الجنَّۀ» (۴۴) و برخی نیز احتمال داده‌اند که هر دو (آتش برزخی و آتش قیامت) مراد باشد. (۴۵)\nروشن است که چنین استفاده‌ای (که منظور، آتش قیامت باشد) خلاف ظاهر آیه شریفه است؛ زیرا فاء تفریع به روشنی دلالت می‌کند که چنین امری (دخول در آتش) بلافاصله پس از مرگ (و در برزخ) اتفاق افتاده است. مرحوم علامه طباطبایی رحمه‌الله نیز با اشاره‌ای کوتاه در این زمینه می‌فرماید: «نباید به قول کسانی که می‌گویند ممکن است منظور، آتش اُخروی باشد، اعتنا شود.» (۴۶)\nقرآن از عذاب برزخی قوم فرعون نیز سخن گفته است: «…حَاقَ به آلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذَابِ النَّارُ یُعْرَضُونَ عَلَیْهَا غُدُوًّا وَ عَشِیًّا وَ یَوْمَ تَقُومُ السَّاعَهُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ؛ خداوند او را از نقشه‌های سوء آن‌ها نگه داشت، و عذاب شدید بر آل فرعون وارد شد! عذاب آن‌ها آتش است که هر صبح و شام بر آن عرضه می‌شوند؛ و روزی که قیامت برپا شود (می‌فرماید:) «آل فرعون را در سخت‌ترین عذاب‌ها وارد کنید!».» (۴۷)\nبا دقت در آیه شریفه پی می‌بریم که مقصود از «سُوءُ الْعَذَابِ» همان عذاب برزخی است؛ زیرا در ذیل آن آمده «یَوْمَ تَقُومُ السَّاعَهُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ» این قسمت از آیه به طور صریح بر عذاب در قیامت دلالت دارد و بدن شک عذابی است که از نوع «سُوءُ الْعَذَابِ» که در قسمت اول آیه آمده نیست؛ زیرا در مقابل آن قرار دارد؛ از این رو منظور از «سُوءُ الْعَذَابِ» و همین طور آن آتشی که در آیه شریفه ذکر شده، همان عذاب برزخی است، نه عذاب در قیامت؛ چرا که فرعونیان در برزخ فقط بر آتش عرضه می‌شوند؛ یعنی کنار آتش برده می‌شوند؛ ولی آنان را به داخل شعله‌های آن نمی‌افکنند؛ به خلاف قیامت که در داخل آن افکنده خواهند شد.\nمرحوم علامه طباطبایی رحمه‌الله در این‌باره می‌گوید: اولاً قبل از ورود به آتش، عرضه بر آتش وجود دارد و دخول شدیدتر از عرضه بر آن است؛ ثانیاً عرضه بر آتش قبل از برپایی قیامت است که همان عذاب برزخی می‌باشد؛ عالَمی که بین مرگ و برانگیخته شدن فاصله است؛ اما دخول در آتش، در قیامت تحقق پیدا می‌کند؛ ثانیاً عذاب کردن افراد، هم در برزخ و هم در قیامت به وسیله یک چیز است که همان آتش اُخروی است؛ اما برزخیان از دور و با آن عذاب می‌شوند؛ ولی کسانی که در آخرت استحقاق آن را دارند، با افکندنشان در آن آتش، عذاب خواهند شد. (۴۸)\nبرخی آیات هم از عذاب برزخی منافقان سخن می‌گویند: «وَ مِمَّنْ حَوْلَکُم مِّنَ الأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَهِ مَرَدُواْ عَلَی النِّفَاقِ لاَ تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُم مَّرَّتَیْنِ ثُمَّ یُرَدُّونَ إِلَی عَذَابٍ عَظِیمٍ؛ و از (میان) اعراب بادیه‌نشین که اطراف شما هستند، جمعی منافقند؛ و از اهل مدینه (نیز)، گروهی سخت به نفاق پای بندند. تو آن‌ها را نمی‌شناسی، ولی ما آن‌ها را می‌شناسیم. بزودی آن‌ها را دو بار مجازات می‌کنیم (:مجازاتی با رسوایی در دنیا، و مجازاتی به هنگام مرگ)؛ سپس به سوی مجازات بزرگی (در قیامت) فرستاده می‌شوند.» (۴۹)\nدر این آیه بیان شده که منافقان با «دو عذاب» مجازات شوند. درباره این‌که منظور از دو عذاب چیست، می‌توان گفت: عذاب اول آنان در دنیاست که هر نوع گرفتاری، مصیبت، کشته و مجروح شدن، رسوایی و حتی سختی‌های مرگ را هم شامل می‌شود. عذاب دوم، همان عذاب‌های برزخی است. (۵۰) و طبعاً چنین عذاب‌هایی، قبل از عذاب عظیم در قیامت می‌باشد. برخی گفته‌اند: عذاب اول؛ گرفتاری‌ها، برملا شدن نفاق‌ها و کنار رفتن پرده‌ها در دنیاست و عذاب دوم؛ هنگام مرگ است که فرشتگان الهی با زدن بر صورت و پشت‌هایشان از آنان استقبال می‌کنند؛ (۵۱) اما دلیلی بر این تفسیر نداریم و ظاهر آیه با آن‌چه گفته شد، مناسب‌تر است. بسیاری از مفسران هم اگر چه در نوع و کیفیت عذاب اول اختلاف دارند، عذاب دوم را عذاب قبر می‌دانند. (۵۲)\nپس از منتقل شدن به عالم برزخ، هم رزق و روزی دنیوی آدمی قطع می‌شود و هم امکان بازگشت به دنیا جهت انجام دادن اعمال صالح را ندارد؛ ولی نکته مهم این است که انسان پس از مرگ نیز ممکن است از نتیجه اعمال قبلی خود در دنیا برخوردار شود؛ به این معنا که آثار اعمالی که قبلاً در دنیا انجام داده، هنوز وجود داشته باشد و همین آثار موجب افزایش نعمت‌ها یا عذاب‌های برزخی او شوند. قرآن کریم می‌فرماید: «إِنَّا نَحْنُ نُحْیِی الْمَوْتَی وَ نَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثَارَهُمْ وَ کُلَّ شَیْءٍ أحْصَیْنَاهُ فِی إِمَامٍ مُبِینٍ؛ به یقین، ما مردگان را زنده می‌کنیم و آن‌چه را از پیش فرستاده‌اند و تمام آثار آن‌ها را می‌نویسیم؛ و همه چیز را در کتاب آشکار کننده‌ای برشمرده‌ایم!» (۵۳)\nروشن است که منظور از «مَا قَدَّمُوا» اعمال دنیوی انسان است تعبیر «آثَارَهُمْ» نیز، مصادیقی دارد؛ از جمله هدایت شدن افراد، بهره‌های معنوی جستن دیگران از آثار علمی میّت، استفاده از بناهای خیریه‌ای که در دنیا ایجاد کرده. هم‌چنین گمراه شدن افراد به وسیله کتب ضالّه، به فساد و تباهی کشیده شدن ایمان و عقاید افراد در اثر مراکز فسادی که متوفی در دنیا ایجاد کرده و… که طبق آیه شریفه، چنین آثاری نیز در نامه عمل منظور خواهد شد.\nبعضی از روایات با ذکر مواردی از بهره‌مند شدن انسان از آثار اعمال خود پس از مرگ، تبیین واضح‌تری دارند؛ مثلاً در روایتی هیثم ابی کهمس از امام صادق علیه‌السلام نقل می‌کند: « شش خصلت است که انسان مؤمن، پس از مرگ از آن‌ها بهره‌مند می‌شود: فرزند صالحی که برای او دعا کند؛ قرآنی که (از او به جا مانده و) خوانده شود؛ چاه آبی که (برای استفاده دیگران) حفر کند؛ درختی که بنشاند (و دیگران از سایه یا میوه و… آن استفاده کنند)؛ چشمه آبی که (برای استفاده مردم) جاری نماید و سنت نیکویی که (از خود بر جا گذاشته) پس از او به آن عمل شود.» (۵۴)\nدر روایتی دیگر از آن حضرت آمده است: «اجر هیچ عملی از انسان، پس از مرگ عایدش نمی‌شود، مگر در سه مورد: صدقه‌ای که در زمان حیاتش جاری کرده که پس از مرگ، جاری خواهد بود؛ سنت نیکویی که ایجاد کرده و پس از مرگش دیگران به آن عمل می‌کنند؛ فرزند صالحی که برای او استغفار نماید.» (۵۵)\nروایتی نیز از پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم نقل شده که می‌فرمایند: «هر کس سنت نیکویی را پایه‌گذای کند، هم پاداش سنت‌گذاری خود، و هم پاداش عمل کنندگان به آن را دارد، بدون این‌که چیزی از پاداششان کم شود.» (۵۶)\nامام باقر علیه‌السلام نیز در روایتی دیگر می‌فرمایند: «هر بنده‌ای از بندگان خدا که سنت عدایت را پایه‌گذاری کند، پاداش عمل کنندگان به آن را خواهد داشت، بدون این‌که از پاداش عاملان به آن کم شود. و کسی که سنت گمراهی را بنا نماید، وزر و بدبختی عاملان به آن را خواهد داشت، بودن این‌که از آنان چیزی کم شود.» (۵۷)\nامام صادق علیه‌السلام هم در روایتی از حضرت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم نقل می‌کند که روزی حضرت عیسی علیه‌السلام از کنار قبری عبور کردند که صاحب آن به عذاب الهی گرفتار بود. آن حضرت سال بعد هم از کنار همین قبر عبور کردند؛ ولی بر خلاف سال گذشته، عذابش مرتفع شده بود. از ساحت الهی علت آن را جویا شد. خدای تعالی هم به او وحی کرد که آن شخص (صاحب قبر) دارای فرزند صالحی است که راهی را اصلاح و یتیمی را پناه داده است؛ از این روی او را مورد مغفرت قرار داده و بخشیدم. (۵۸)\nفرزند صالح همانند صدقات جاری، برای والدین در عالم برزخ موجب اجر است. گاهی فرزند صالح برای پدر و مادر خویش استغفار می‌کند و خداوند در برزخ آنان را مشمول عفو و رحمت خود قرار می‌دهد و گاهی فرزند بدون آن‌که یاد پدر و مادر باشد، عمل نیکی انجام می‌دهد و چون انجام دادن آن کار خوب، محصول تربیت صحیح والدین بوده، خداوند در برزخ آنان را از عمل خیر فرزندشان برخوردار می‌سازد و به عذابشان خاتمه می‌دهد. (۵۹)\n۱. قرآن در سوره مؤمنون آیه صد می‌فرماید: «پشت سر آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند!»\n۲. همه لغت شناسان واژه «برزخ» را حائل بین دو چیز می‌دانند، پس فاصله زمانی بین مرگ و قیامت «عالم برزخ» نامیده می‌شود.\n۳. مرگ همان خوابی است که هر شب به سراغ ما می‌آید؛ با این فرق که مرگ، خوابی طولانی است و افراد در روز قیامت از آن بیدار می‌شوند.\n۴. مسئله معاد جسمانی، به معنای بازگشت روح آدمی به همین بدن است.\n۵. عالم برزخ عالمی است که نه از سنخ عالم دنیوی است و نه از سنخ قیامت.\n۶. کافران و ستمگران گمراه، به هنگام مرگ، جهت انجام دادن عمل صالح و جبران گذشته خود، تمنای بازگشت به دنیا را دارند.\n۷. پس از منتقل شدن به عالم برزخ، هم رزق و روزی دنیوی آدمی قطع می‌شود و هم امکان بازگشت به دنیا جهت انجام اعمال صالح را ندارد.\n۸. یکی از نعمت‌های الهی، وجود بهشت برزخی برای مؤمنان است و از دیگر ویژگی‌های برزخ، وجود عذاب‌های برزخی است.\n۹. شش خصلت است که انسان مؤمن، پس از مرگ از آن‌ها بهره‌مند می‌شود: فرزند صالحی که برای او دعا کند؛ قرآنی که (از او به جا مانده و) خوانده شود؛ چاه آبی که (برای استفاده دیگران) حفر کند؛ درختی که بنشاند (و دیگران از سایه یا میوه و… آن استفاده کنند)؛ چشمه آبی که (برای استفاده مردم) جاری نماید و سنت نیکویی که (از خود بر جا گذاشته) پس از او به آن عمل شود.\n۱. مؤمنون، آیه ۱۰۰\n۲. قیامت، ۴\n۳. یس، ۷۸ و ۷۹\n۴. رعد، ۵\n۵. الصحاح، ج ۱، ص ۴۱۹\n۶. دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج ۱۱، ص ۶۹۸\n۷. ر.ک: فرقان، ۵۳؛ الرحمن، ۱۹ و ۲۰؛ مؤمنون، ۹۹ و ۱۰۰\n۸. برزخ؛ پژوهشی قرآنی و روایی، ص ۱۶\n۹. برزخ؛ پژوهشی قرآنی و روایی، صص ۱۷ و ۱۸\n۱۰. مؤمنون، ۹۹ و ۱۰۰\n۱۱. یس، ۲۵- ۲۷\n۱۲. یس، ۲۸\n۱۳. تفسیر المیزان، ج ۱۷، ص ۷۹\n۱۴. الإختصاص، ص ۳۲۱\n۱۵. بحارالأنوار، ج ۱۰۲، ص ۲۹۷\n۱۶. برزخ، پس از مرگ چه می‌گذرد؟، ص ۱۹\n۱۷. من لایحضره الفقیه، ج ۱، ص ۱۱۴\n۱۸. الجمل و النصرۀ فی حرب البصرۀ، ج ۱، ص ۳۹۲\n۱۹. نهج البلاغه، حکمت ۱۳۰\n۲۰. فروع کافی، ج ۳، ص ۲۴۴\n۲۱. برزخ، پس از مرگ چه می‌گذرد؟، ص ۲۳\n۲۲. تکویر، ۱- ۶\n۲۳. انفطار، ۱- ۴\n۲۴. واقعه، ۱- ۶\n۲۵. حدید، ۱۳\n۲۶. زمر، ۶۸\n۲۷. اصول کافی، ج ۳، ص ۲۴۷، ح ۲\n۲۸. اصول کافی، ج ۳، ص ۲۴۶، ح ۱\n۲۹. یس، ۲۶ و ۲۷\n۳۰. نحل، ص ۳۲\n۳۱. برزخ؛ پژوهشی قرآنی و روایی، ص ۱۵۳\n۳۲. آل عمران، ۱۶۹- ۱۷۱\n۳۳. برزخ؛ پژوهشی قرآنی و روایی، ص ۱۵۴\n۳۴. التفسیر قمی، ج ۱، ص ۱۲۷\n۳۵. بحارالأنوار، ج ۶، ص ۲۱۴\n۳۶. فرقان، ۲۱- ۲۴\n۳۷. الرسائل التوحیدیه، صص ۲۲۲ و ۲۲۳\n۳۸. فروع کافی، ج ۳، ص ۲۴۴\n۳۹. برزخ؛ پژوهشی قرآنی و روایی، ص ۱۵۷\n۴۰. کشف المراد فی شرح تجرید الأعتقاد، ص ۴۲۴\n۴۱. الذخیره، ص ۵۲۸\n۴۲. مفاهیم القرآن، ج ۸، ص ۱۸۲\n۴۳. نوح، ۲۵\n۴۴. تفسیر کبیر، ج ۳۰، ص ۱۴۵\n۴۵. روح المعانی، ج ۲۹، ص ۷۹\n۴۶. تفسیر المیزان، ج ۲۰، ص ۳۶\n۴۷. غافر، ۴۵ و۴۶\n۴۸. تفسیر المیزان، ج ۱۷، ص ۳۳۵\n۴۹. توبه، ۱۰۱\n۵۰. تفسیر المیزان، ج ۹، ص ۳۷۶\n۵۱. تفسیر المراغی، ج ۱۱، ص ۱۳\n۵۲. جامع البیان، ج ۶، صص ۴۵۶ و ۴۵۷؛ مجمع البیان، ج ۵ و ۶، ص ۱۰۰؛ الدر المنثور، ج ۴، ص ۲۷۴؛ الجامع لأحکام القرآن، ج ۸، ص ۲۴۱؛ روح المعانی، ج ۱۱، ص ۱۱\n۵۳. یس، ۱۲\n۵۴. الخصال، ص ۳۲۳\n۵۵. سفینۀ البحار، ج ۴، ص ۳۰۶\n۵۶. بحارالأنوار، ج ۱۰۰، ص ۲۳\n۵۷. بحارالأنوار، ج ۷۱، ص ۲۵۸\n۵۸. بحارالأنوار، ج ۶، ص ۲۲۰\n۵۹. معاد شناسی، ج ۲، ص ۲۹۲\n۲. آلوسی البغدادی، ابوالفضل شهاب الدین السید محمود، روح المعانی، انتشارات دار الإحیاء التراث العربی، بی‌چا، بیروت، بی‌تا.\n۳. ابن بابویه قمی(شیخ صدوق)، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تحقیق علی‌اکبر غفاری، انتشارات مؤسسه نشر اسلامی، بی‌چا، قم، بی‌تا.\n۴. امیرالمؤمنین، علی بن ابیطالب(ع)، نهج البلاغه، انتشارات مرکز البحوث السلامیه، بی‌چا، بیروت، ۱۳۸۷ق.\n۵. بجنوردی، کاظم و همکاران، دائره المعارف بزرگ اسلامی، نشر دائره المعارف بزرگ اسلامی، چاپ اول، تهران، ۱۳۸۱ش.\n۶. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، انتشارات دارالعلم للملایین، بی‌چا، بیروت، ۱۴۰۷ق.\n۷. حسینی طهرانی، سید محمد حسین، معاد شناسی، انتشارات حکمت، چاپ اول، بی‌جا، ۱۳۶۰ش.\n۸. سبحانی، جعفر، مفاهیم القرآن، انتشارات مکتبه التوحید، چاپ اول، قم، ۱۴۲۰ق.\n۹. سید المرتضی، الذخیره، انتشارات مؤسسۀ النشر الإسلامی، بی‌چا، قم، بی‌تا.\n۱۰. سیوطی، عبدالرحمن جلال الدین، الدر المنثور، بی‌نا، چاپ اول، بیروت، ۱۴۰۳ق.\n۱۱. صدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن الحسین بن بابویه القمی(شیخ صدوق)، الخصال، انتشارات مکتبۀ الصدوق، بی‌چا، تهران، ۱۳۴۸ش.\n۱۲. طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، انتشارات مرکز نشر فرهنگی رجا، قم، ۱۳۶۳ش.\n۱۳. طباطبایی، سیدمحمدحسین، الرسائل التوحیدیه، انتشارات بنیاد علمی و فرهنگی استاد علامه طباطبایی با همکاری نمایشگاه و نشر کتاب، بی‌چا، قم، ۱۳۶۵ش.\n۱۴. طبرسی، ابو علی الفضل بن الحسن، مجمع البیان، انتشارات ناصرخسرو، چاپ سوم، تهران، ۱۳۷۲ش.\n۱۵. طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، جامع البیان، انتشارات دار الکتب العلمیه، بی‌چا، بیروت، بی‌تا.\n۱۶. علامه حلی، کشف المراد فی شرح تجرید الأعتقاد، انتشارات مؤسسه النشر الإسلامی، بی‌چا، قم، بی‌تا.\n۱۷. فخر الرازی، التفسیر الکبیر، انتشارات دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، بیروت، بی‌تا.\n۱۸. قاسمی، علی‌محمد، برزخ؛ پژوهشی قرآنی و روایی، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، چاپ چهارم، قم، ۱۳۸۸ش.\n۱۹. قرطبی، ابو عبدالله محمد بن احمد الأنصاری، الجامع لأحکام القرآن، انتشارات دار احیاء التراث العربی، بی‌چا، بیروت، بی‌تا.\n۲۰. قمی، علی بن ابراهیم، التفسیر، انتشارات دار الکتاب للطباعۀ و النشر، چاپ سوم، قم، بی‌تا.\n۲۱. قمی‌حاج شیخ عباس، سفینۀ البحار، انتشارات دار الاسوه للطباعه و النشر، چاپ سوم، تهران، ۱۴۲۲ق.\n۲۲. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، انتشارات مکتب صدوق، بی‌چا، تهران،۱۳۸۱ق.\n۲۳. کلینی، محمد بن یعقوب، فروع کافی، محمدهادی بن محمدصالح المازندرانی، انتشارات دارالحدیث، بی‌چا، قم، ۱۳۸۷ش.\n۲۴. مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، چاپ اول، تهران، ۱۳۶۵ش.\n۲۵. مراغی، احمد مصطفی، تفسیر المراغی، انتشارات دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، بیروت، بی‌تا.\n۲۶. مفید، ابو عبدالله محمد بن محمد بن النعمان العکبری(شیخ مفید)، الإختصاص، انتشارات مکتبۀ الصدوق، بی‌چا، تهران، ۱۳۷۹ش.\n۲۷. مفید، ابو عبدالله محمد بن محمد بن النعمان العکبری(شیخ مفید)، الجمل و النصرۀ فی حرب البصرۀ، انتشارات المؤتمر العالمی لألفیۀ الشیخ المفید(ره)، چاپ اول، بی‌جا، بی‌تا.


بیانیه پیروزی انقلاب اسلامی\nیکی از اهداف انقلاب اسلامی این بود که جامعه به عدالت اجتماعی و رفاه برسد و در واقع فقر و گرسنگی و محرومیت از بین برود .طبق آموزه های اسلام فقر امری بسیار زشت است و این پدیده در روایات و آموزه های اسلام در کنار کفر توصیف شده است. حضرت علی (ع) به فرزندشان محمد حنفیه می فرمایند: «من از تهیدستی بر تو هراسناکم، تو از فقر به خدا پناه ببر، چرا که همانا فقر، دین انسان را ناقص، و عقل را سرگردان، و عامل دشمنی است.»\nاگر افراد جامعه دچار فقر و گرسنگی باشند جامعه وضعیت خاصی به خود می‌گیرد زیرا فقر "ام المفاسد"است. نگاهی به مسائل مختلف در جامعه نشان می دهد اگر مفاسد در جامعه زیاد باشد اخلاق فرو می ریزد و... اعتیاد و فروپاشی خانواده ها رخ می‌دهد، تمام این مسائل و معضلات ریشه در فقر و بی عدالتی دارد .انقلاب اسلامی نیز برای رسیدن به عدالت اجتماعی و رفع فقر و تبعیض بود در واقع یکی از عوامل مهم وقوع انقلاب دستیابی افراد جامعه به رفاه و سلامت و آسایش بود . شکی نیست که تامین معیشت مردم در جامعه اسلامی امری مهم و اساسی است که حتی در قرآن کریم هم بر آن تاکید شده است چرا که باعث ایجاد تعادل اقتصادی در جامعه می شود بنا بر این به نام انقلاب باید فقر و نابرابری را ریشه کن کرد چون اگر فقر بیاید اعتقاد به مسائل دینی کمرنگ می شود.\nامام صادق (ع) می فرمایند: «اگر نان نباشد نماز و روزه هم در کار نیست.» بنا بر این وجود فقر و گرسنگی در جامعه دهها مشکل دیگر را به همراه دارد.\nاگر مردم برای ارزشها انقلاب کردند ضروری و واجب است که عدالت اجتماعی در جامعه ملموس باشد و مردم از بابت معیشت و رفاه خود مشکلی نداشته باشند تا ضد ارزشها از بین برود.\nدرگذشت جناب آقای حاج محمد نبی حبیبی (ره) فعال عرصه تحزب و سیاست در ایران و از مبارزان دوران ستم شاهی موجب تالم و تاثر گردید. مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم مصیبت وارده را به خانواده محترم، نزدیکان و همراهان آن مرحوم در حزب مؤتلفه اسلامی تسلیت و تعزیت عرض کرده و از درگاه خداوند متعال برای ایشان رحمت واسعه و حشر با ائمه اطهار (ع) و برای عموم بازماندگان صبر و شکیبایی مسألت دارد.\nسلطنت مطلقه سنت تاریخی حکومت‌ها در ایران بوده است. طی قرون گذشته، شخص شاه در رأس هرم قدرت بود و ایرانیان به پادشاه قبله عالم می‌گفتند. پادشاهی که جهان را گرفته است، ظل رأیت ظل‌اللهی، شاه را سایه خدا بر روی زمین می‌دانستند (غفاری‌فرد، 1392: 114- 113). سلطنت را موهبتی الهی می‌دانستند که از ناحیه خداوند به شاه رسیده و او ظل‌الله است و اطاعتش بر همه لازم. اعضای خاندان شاه و دربار، ساختاری را شکل می‌دادند که یاری‌کنندگان شاه بودند و تنها آن‌ها از خوان نعمت شاهی برخوردار بودند. فرستاده ونیزی درباره شاه‌طهماسب می‌آورد که او را به جهت نسبت به علی (ع) نه همچون شاه، بل به‌مثابه خدا پرستش می‌کنند. یا شاردون در سفرنامه خود اطاعت محض ایرانیان از شاه در همه امور را ناشی از آن می‌داند که به عقیده آنان «کلام خداست که بر زبان وی می‌گذرد» (فیرحی، 1391: 410).\nدر ساختار دولت در ایران، معمولاً شاه در رأس هرم قدرت بود و وزیر یا صدراعظم مسئولیت اجرایی کشور را عهده‌دار بود. او در طول قدرت شاه قرار داشت که مشروعیت خود را از شاه دریافت می‌کرد. صدراعظم از میان رعایا انتخاب می‌شد و نقش تدارکاتچی و پیشکاری شاه را داشت. او مسئول اداره امور بود و در مقابل کاستی‌ها پاسخگوی شاه بود. قدرت اصلی و مطلقه از آن شاه است که نه مسئول بود و نه پاسخ‌گو؛ در این ساختار صدراعظم‌ها مسئول اجرایی بودند. در این ساختار نوعی دوگانگی در حاکمیت وجود داشت. حاکمیت از سه ضلع تشکیل می‌شد: ضلع نخست شاه بود که در رأس هرم قرار دارد؛ ضلع دوم دربار شاهزادگان، وابستگان به شاه بودند، آن‌ها استانداری، مستوفی و فرماندهان عالی‌رتبه نظامی را شامل می‌شدند و به‌علت وابستگی‌شان به شاه به کسی پاسخگو نبودند؛ و ضلع سوم آن صدراعظم بود. تعارض همیشگی بین صدراعظم‌ها، وابستگان زیاده‌خواه شاه وجود داشت که معمولاً پیروزی از آنِ مخالفان صدراعظم بود. آنگاه که صدراعظمی مستقل، ترقیخواه ملت و قانون‌مدار به قدرت می‌رسید، تعارض با اطرافیان شاه تشدید می‌شد و حاکمیت دوگانه بیشتر آشکار می‌شد.\nایجاد هرگونه تغییر در نظام‌های اقتدارگرا که بر محوریت فرد و قدرت مطلقه است بسیار دشوار است. از سویی، اصلاحات نیز بر رهبری فردی استوار بود. شاید دلیل اصلی سقوط امیرکبیر در این بود که به‌عنوان یک اصلاح‌گر نتوانست یک سیستم، تشکیلات و حزب ایجاد کند. اگر قرار باشد فرد منشأ خدمات باشد، مخالفان او ظرفیت قابل‌توجهی برای آسیب زدن به وی پیدا خواهند کرد. متمرکز شدن اصلاحات، اندیشه‌های نوین و خدمات در یک فرد خود به لحاظ روش، امتداد فرهنگ اقتدارگرایی است. (سریع‌القلم، 1390: 166).\nمنطق حاکم بر چنین نظامی نیز بر اراده فردی استوار بود که هدفش تحقق منویات شاه است. همه امور بر منویات او می‌چرخد. حرف و کلام او قانون و رفتار و کردار او سیره حکومتگران است. هر فردی تقرب می‌یافت که در راستای منویات شاه قرار داشت. مناصب بر اساس نزدیکی به رأس هرم تقسیم می‌شد. در نظام اقتدارگر، عقل، نقد و تفاوت تعطیل است. در این محیط سیاسی-اجتماعی انسان‌ها به موجوداتی مطیع، چندچهره و متملق تبدیل می‌شدند؛ زیرا اگر مکنونات قلبی خود را به زبان می‌آوردند، از دایره بهره‌مندان محروم می‌شدند.\nدر دوره‌هایی از تاریخ ایران شاهدیم که در بدنه نظام اقتدارگرا، هر از چندی اصلاح‌طلبانی پیدا می‌شدند و منصبی می‌یافتند. می‌توان به شخصیت‌هایی چون بزرگمهر، فضل بن‌سهل، میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام، امیرکبیر، سپهسالار، امین‌الدوله و مصدق اشاره کرد. آن‌ها دل در گرو ترقی ملک و ملت داشتند که با سلطنت مطلقه همخوانی نداشت. مخالفت اقلیت وابسته به شاه سد محکم در مقابل این اصلاح‌گران بودند. سیر فکر اصلاح در فراز و نشیب واقعیات سیاست و ورشکستگی ذاتی نظام سیاسی حاکم، عامل شکست هر نقشه اصلاحی بود. از عناصر اصلی هر نقشه عمومی اصلاحات، تغییر آیین حکمرانی بود و حال آنکه چنین تغییری به دست چنان اقلیت حاکم تحقق‌پذیر نبود. بزرگان این گروه بی‌عار و ننگ حتی به قباحت بوالهوسی خود در سازکردن نغمه مبتذل اصلاح پی نمی‌بردند (آدمیت، 1387: 19).\nدر اینجا روایت یکی از اصلاح‌طلبان عصر قاجار را بازخوانی می‌کنیم: میرزاحسین خان سپهسالار، وزیرمختار ایران در دولت عثمانی بود. ناصرالدین‌شاه قاجار در سال 1287 ه‌ق قصد مسافرت به عتبات کرد. سپهسالار توانست دولت عثمانی را به مسافرت شاه راضی کند و مقدمات شایسته‌ای برای شاه فراهم آورد. سفر شاه و هیئت همراه پنج ماه طول کشید. در این زمان، ایران با خشک‌سالی و قحطی فراگیری دست و پنجه نرم می‌کرد. شاه خاطرات این سفر را نگاشت و منتشر کرد. در این سفر شاه با اندیشه وایده‌های سپهسالار بیشتر آشنا شد. ناصرالدین‌شاه او را به ایران احضار کرد تا در اداره کشور مشارکت داشته باشد. سپهسالار بیست سال به‌عنوان مأمور دولت ایران در هندوستان، روسیه و عثمانی خدمت کرده بود و طی این سالیان تجارب مهمی به‌دست آورده بود. او از نزدیک با روند اصلاحات در عثمانی و اصلاح‌طلبان آنجا آشنا شد و رژیم‌های مشروطه اروپا را می‌شناخت. سپهسالار اوضاع عراق و عثمانی را برای شاه توضیح داد. مالیات عراق بیشتر از ایران بود. این گفت‌وگوها ناصرالدین‌شاه را به‌ضرورت اصلاحات واقف کرد. سپهسالار اصلاحاتی را در زمینه‌های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی و حقوقی در ایران به اجرا گذاشت.\nبا توجه به ساختار قدرت در ایران و آرایش نیروهای سیاسی، هرگونه تغییر و اصلاح منوط به موافقت رأس هرم قدرت و اقلیت منسوب به شاه بود. بدون همراهی شاه و اقلیت همراه او امکان اصلاح وجود نداشت و هیچ کاری پیش نمی‌رفت. سپهسالار برای پیشبرد ایده‌اش خود شاه را با خود همراه کرد؛ زیرا بدون حمایت او امکان هیچ تغییری وجود نداشت. ناصرالدین‌شاه از مسائل جهانی بی‌خبر بود، درحالی که در این دوره مهم‌ترین پیشرفت‌های علمی بنیادی در جهان صورت گرفت. وی با اقلیت همراه، تمایل به حفظ وضع موجود داشتند. حاکمیت و ساختار معیوب و فاسد اداری و سیاسی آن در مقابل هر اصلاحی مقاومت می‌کرد. ایران در مقایسه با پیشرفت‌های مغرب زمین و ژاپن که هم‌زمان در حال وقوع بود، با سرعت هرچه تمام‌تر به دره سقوط می‌کرد (سریع‌القلم، 1390: 130).\nسپهسالار از نسل موج سوم اصلاح‌گری در ایران بود. او پس از دو خلف خود، عباس‌میرزا و امیرکبیر، در پی اصلاح و ترقی ایران به‌پا خواست. هدف از اصلاحات، تبدیل حکومت مطلقه فردی به حکومت منتظم (قانون‌مند) و قانون‌مندکردن قدرت حکام در ولایات بود. او به‌دنبال حکومتی قانونی، مسئول و پاسخگو بود. تلاش‌های جدی او در مدرن‌کردن حکومت ایران شناخته نیست. اولین آیین دادرسی را به‌همت یوسف خان مستشارالدوله تدوین کرد و دستگاه قضائی نوینی را پایه‌گذاری کرد. ایده جذب سرمایه‌گذاری خارجی برای توسعه اقتصادی ایران را در برنامه قرار داد و کشیدن راه‌آهن سراسری را در برنامه گذاشت. بدین خاطر فتوای جواز آن را از حاج ملاصادق مجتهد بزرگ آن عصر در قم گرفت. او با تأسیس روزنامه‌ها سعی در تربیت و آگاهی‌بخشی عموم داشت. در دوران وزارت جنگ نیز با استخدام معلم از اتریش دست به اصلاح و ایجاد قشون نمونه زد. همچنین با تأسیس مدرسه نظامی به تربیت افسران نظامی برای قشون همت گماشت.\nاقلیت مخالف اصلاحات\nشاه، شاهزادگان و درباریان قدرت اصلی در سلطنت قاجار بودند. این اقلیت با هرگونه اصلاح و تغییر مخالف بودند. آن‌ها در مقابل قائم‌مقام، امیرکبیر و سپهسالار که دل در گرو اصلاح داشتند به مخالفت پرداختند و آن‌ها را از صحنه خارج کردند. اقلیت وابسته تربیت‌یافته نظام خودکامگی بودند و سودایی جز قدرت‌طلبی، سودجویی و بهره‌گیری از رانت قدرت نداشتند. آن‌ها قدرت و اقتصاد مملکت را ملک انحصاری خود می‌دانستند و مردم را رعیت خود می‌پنداشتند. در طول تاریخ ایران اقلیت وابسته به سلطنت، در مقابل نهاد صدارت بودند. سپهسالار با حمایت شاه در شعبان 1288 ه‌ق به صدارت رسید. او از این فرصت به‌دست آمده بهره جست و بخشی از اندیشه‌های سیاسی و اجتماعی خود را در عمل به تجربه درآورد. (آجودانی، 1387: 229). با صدارت او فرصت مناسبی برای حضور روشنفکران عصر در صدارت و وزارت فراهم آمد. او به‌دنبال آن بود تا رابطه نوینی بین حاکم و محکوم و اصولی نو بر ایران استوار سازد و می‌خواست حاکمیت و قدرت را مسئول، محدود و پاسخگو و عدالت قانونی را جایگزین ستمگری سیاسی کند.\nولایات و مناصب دولتی، در اختیار شاهزادگان و وابستگان سلطنت بود. آن‌ها قاعده و قانونی در اداره امور نداشتند و خود را پاسخگو و مسئول نمی‌دانستند. سپهسالار به‌دنبال استوارسازی قاعده و قانون بود. این اقدام سپهسالار ستیز اقلیت حاکم را برانگیخت. آن‌ها صدراعظم را بزرگ‌ترین دشمن می‌دانستند. این نخستین برخورد قانون با قدرت بی‌مسئولیت بود که شاهزادگان و درباریان را نشانه گرفته بود. شاهزادگان حکومت ولایات را در انحصار و بلکه تیول خود می‌پنداشتند. چهل پسر خاقان مغفور دارای حکومت‌های مستقله بودند. شاه هشت برادر داشت که جمیع آن‌ها حاکم بودند. حالا ظل‌السلطان و کامران میرزا، پسران شاه هم به ثمر رسیده بودند. ظلم هرکدام کافی بود که دنیایی را به آتش بسوزاند (آدمیت، 1387: 229).\nرویارویی سپهسالار با این جماعت، مثابه رویارویی با سلطنت بود. گرچه در ابتدا متکی به پشتیبانی شاه بود، اما در این کشاکش، جناح اقلیت حکومت بر نهاد صدارت درنهایت پیروز شد.\nسپهسالار به‌دنبال برقراری تنظیمات و سازمان‌دهی اداری و سازمانی دولت بود تا زمینه‌ساز ترقی ملک و ملت باشد. او طی دستورنامه‌ای در 1288 ق اعلام کرد:\nباید مناصب به لیاقت باشد.\nرشوه، پیشکشی، تعارفی و هدیه را ممنوع ساخت و سنت دیرینه ایرانیان را شکست.\nمالیات هر ولایات را تعیین و اعلام کرد.\nقوانین و حقوق ملت را در مساجد اعلام کرد.\nهر حاکمی برخلاف قانون رفتار نماید مردم حق‌دارند او را خلع کنند.\nهنر مبنای تحصیل ثروت شد.\nاشخاص را برای امور انتخاب می‌کرد، کارها جهت اشخاص نبود.\nتأسیس دستگاه عدلیه.\nتدوین پیش‌نویس قانون اساسی.\nتلاش برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی برای رونق اقتصادی.\nاقلیت قدرتمند حاکم که خود را از هر قانونی مستثنی می‌دانستند، اقدامات سپهسالار و طرح قانون را نوعی توهین به خود می‌دانستند و به مخالفت با صدراعظم اصلاح‌طلب پرداختند. آن‌ها از هر ابزاری برای ضربه زدن به سپهسالار بهره می‌جستند. صدراعظم‌ها بخشی از حکومت و سلطنت و وابستگان آن بخش دیگر بودند که حاکمیتی دوگانه را شکل می‌دادند؛ طمع‌ورزی و رانت‌خواری، بیماری مزمن و رایج حاکمان بود.\nبه‌قول سپهسالار، صنف شاهزادگان یک مشت قجر پوسیده‌اند که حکومت آنان مایه ویرانی ایران و وجود آن‌ها مانع ترقی بود. صف اول رویارویی با صدراعظم اصلاح‌طلب، آن‌ها قرار داشتند (آدمیت، 87).\nاولین برخورد با شاهزاده حسام‌السلطنه، عموی شاه، سردار و فاتح هرات و حاکم خراسان، صورت گرفت. تخلف سردار حسام‌السلطنه از دستورنامه موجب عزل او از ولایت خراسان شد. سپهسالار فرمان عزل سردار را امضا کرد. برخورد قانونی با شاهزادگان و عزل آن‌ها جبهه متشکلی از آن‌ها را در تهران علیه صدراعظم به‌وجود آورد. ناصرالدین‌شاه نتوانست در مقابل فشارهای سازماندهی‌شده روس‌ها مقاومت کند که توانسته بودند همه مخالفان او را یکپارچه کنند. سپهسالار با همکاری روس‌ها، شاهزادگان، همسر شاه، درباریان، سرداران معزول و روحانیونی که حکم تکفیر و واجب‌القتلی او را صادر کرده بودند از صدارت عزل شد.\nآدمیت، فریدون، ایدئولوژی نهضت مشروطه ایران، انتشارات گستره، 1387.\nسریع‌القلم، محمود، اقتدارگری ایرانیان در عصر قاجار، فرزان، 1390.\nسریع‌القلم، محمود، فرهنگ سیاسی، نشر فرزان،1389.\nغفاری‌فرد، عباسقلی، تاریخ پژوهشی در آسیب‌شناسی اخلاقی ایرانی‌ها، تهران دات، 1392.\nفیرحی، داود، تاریخ تحول دولت اسلام، انتشارات دانشگاه مفید، 1391.\nمهدی‌نیا، جعفر، وزیرکشی، از بزرگمهر تا به امروز، ج 1، انتشارات امید فردا، 1393.\nمنبع:چشم انداز ایران\nمحمدجعفر سعیدیان فر: آیت الله صانعی هیچ وقت حاضر نشدند ظالمانه کاری انجام دهند یا در مقابل ظلمی تسلیم شوند. (سلوک مراجع عظام تقلید، مجموعه گفت‌وگوهایی است که شفقنا برای معرفی این ارکان معظم تشیع به انجام می‌رساند.)\nآیت الله صانعی از سال‌های گذشت به علمیت معروف بودند\nآیت الله صانعی در رابطه با اقلیت های دینی و مذهبی اصل کرامت انسانی را مطرح می کنند\nمحمدجعفر سعیدیان فر از سال ۱۳۴۵و به مدت ۴ سال دروس سطوح عالیه از جمله کفایه الاصول آخوند خراسانی و بیش از یک سال درس خارج را در محضر حضرت آیت الله العظمی صانعی خواند. سعیدیان فر شاگرد بسیاری از مراجع از جمله حضرات آیات منتظری، فاضل لنکرانی و شبیری زنجانی نیز بوده و از همه اساتید بیشتر از محضر فقیه عالیقدر آیت العظمی منتظری سالهای متمادی بهره علمی برده هم فقه ایشان و هم درسهای نهج البلاغه که مقید به شرکت درآن بود و هم اکنون بصورت یک مجموعه گرانسنگ پانزده جلدی که گنجینه معارف اسلام و تشیع است منتشرشده؛ ولی آنطور که خود بیان می کند اکنون از نظر عاطفی و روحی ارتباط بیشتری با استادش مرجع بزرگوار حضرت آیت الله صانعی دارد. سعیدیان فر در گذشته عضو شورای موسسس و فرمانده سپاه قم بود و سال ۶۳ به عنوان نماینده مردم خمینی شهر اصفهان در مجلس دوم و سوم انتخاب شد و هم اکنون عضو مجمع محققین و مدرسین حوزه علمیه قم است.\nداستان حضرت آدم(ع) بخش سوم:\nمجموعه مطالبی با عنوان «اقتضائات بشری پیامبران از دیدگاه قرآن» اثر قرآن پژوه معاصر و مترجم نهج البلاغه حضرت آیت الله ابراهیم منهاج دشتی از اعضای مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم به تدریج در سایت مجمع منتشر می شود. این مجموعه مطالب با استناد به آیات قرآن و با هدف نفی غلو و تصور مقامات و حالات فوق بشری نسبت به پیامبران ارائه می شود و طبق گفته نویسنده فوایدی بر آن متصور است، از جمله: ۱- اخلاص در توحید و افزایش توجه به خدا و کاهش توجه به غیر او و عدم اغراق در تعظیم پیامبران و اولیا به گونه ای که حاجبی بین انسان و درک عظمت خدا باشند و ۲- تقویت احساس مسئولیت انسان در تعیین سرنوشت خویش و جامعه و جلوگیری از رفع تکلیف از خود به بهانۀ توسّل و واگذاری امور به ظهور یک دست غیبی است که در طول تاریخ کم وبیش وجود داشته و در روحیه ما اثر منفی گذاشته و ظاهرا در کاهش قدرت خلاقیت و ابتکار ما تأثیر منفی داشته است. در قسمت پنجم با استناد به آیات قرآن به بررسی داستان خلقت حضرت آدم پرداخته می‌شود.\nاین داستان در هشت سورۀ قرآن کریم وارد شده: سورۀ بقره، از آیۀ 30 تا 38، سورۀ اعراف، از آیۀ 11 تا 25، سورۀ حجر، از آیۀ 26 تا 43، سورۀ إسراء، از آیۀ 61 تا 65، سورۀ کهف، آیۀ 50، سورۀ طه، از آیۀ 115 تا 123 ، سورۀ سجده آیه از 7 تا 9 و سورۀ ص، از آیۀ 71 تا 85.\nهر چند مطلب مورد بحث یعنی اقتضائات بشری پیغمبران، در همه این آیات مطرح نشده، ولی همان طور که اشاره شد، جهت توجه به نکته ای که از تکرار این داستان در قرآن به دست می آید، ابتدا همه این آیات وارده در این هشت سوره را مطرح می کنیم، و بعد به توضیح نکاتی که ارتباط مستقیم به بحث حاضر یعنی اقتضائات بشری دارد، و در سه سورۀ بقره و اعراف و طه آمده می پردازیم.\nیک - سورۀ بقره، آیات 34تا 38:\nوَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ : اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاّ إِبْليسَ أَبى وَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرينَ (34)قُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَ كُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمينَ(35) فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فيهِ وَ قُلْنَا : اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حينٍ(36) فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحيمُ(37) قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَميعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ(38)\nو آن هنگام که به فرشتگان گفتیم : سجده کنید برای آدم و آنها سجده کردند به جز ابلیس که امتناع کرد و تکبر ورزید و به صف کافران پیوست (34)به آدم گفتیم : تو و زنت ساکن بهشت باشید و از هر کجا که خواستید، بدون کم و کاست، بخورید ولی به این درخت نزدیک نشوید که اگر نزدیک شوید در زمره ظالمین قرار خواهید گرفت(35) ولی شیطان با تشویق آنها به آن درخت، آنها را به لغزش کشاند و از بهشت اخراج کرد. ما هم به آنها گفتیم : حالا با هم از بهشت پایین بروید در حالی که بعضی دشمن بعضی دیگرید. و تا مدتی در زمین قرار خواهید گرفت و در آن بهره مند خواهید شد( 36) اینجا بود که آدم از جانب خدا کلماتی دریافت نمود و با استفاده از آنها توبه کرد، خدا هم توبه او را پذیرفت. چون او توبه پذیر و مهربان است(37) به آنها گفتیم : حالا به طور دسته جمعی از بهشت پایین بروید (و ساکن زمین شوید) ولی هر وقت از جانب من هدایتی برای شما بیاید، هر کدام که از هدایت من پیروی کنند دچار خوف و اندوهی نخواهند شد(38) (ظاهرا این جمله آخر خطاب به آدم و حوا به اعتبار نسل شان باشد)\nدو - سورۀ اعراف، آیات 11 تا 25:\nوَ لَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ : اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْليسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدينَ(11) قالَ ما مَنَعَكَ أَلاَّ تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ ؟ قالَ : أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَني مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طينٍ(12)قالَ فَاهْبِطْ مِنْها فَما يَكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فيها فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرينَ(13) قالَ أَنْظِرْني إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ(14) قالَ : إِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرينَ(15) قالَ فَبِما أَغْوَيْتَني لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقيمَ(16) ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْديهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَيْمانِهِمْ وَ عَنْ شَمائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرينَ(17) قالَ اخْرُجْ مِنْها مَذْؤُماً مَدْحُوراً لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعينَ(18) وَ يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَ زَوْجُكَ الْجَنَّةَ فَكُلا مِنْ حَيْثُ شِئْتُما وَ لا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمينَ(19) فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطانُ لِيُبْدِيَ لَهُما ما وُورِيَ عَنْهُما مِنْ سَوْآتِهِما وَ قالَ ما نَهاكُما رَبُّكُما عَنْ هذِهِ الشَّجَرَةِ إِلاَّ أَنْ تَكُونا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونا مِنَ الْخالِدينَ(20) وَ قاسَمَهُما إِنِّي لَكُما لَمِنَ النَّاصِحينَ(21) فَدَلاَّهُما بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُما وَ طَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ ناداهُما رَبُّهُما : أَ لَمْ أَنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَ أَقُلْ لَكُما إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبينٌ(22) قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرينَ(23) قالَ اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حينٍ(24) قالَ فيها تَحْيَوْنَ وَ فيها تَمُوتُونَ وَ مِنْها تُخْرَجُونَ(25)\nهمانا شما را آفریدیم و به این صورت درآوردیم سپس به فرشتگان گفتیم : سجده کنید برای آدم. آنها هم سجده کردند مگر ابلیس، که از سجده کنندگان جدا شد(11) خدا به او گفت : چه چیزی تو را از سجده کردن باز داشت، وقتی که به تو امر کردم؟ ابلیس گفت : برای اینکه من از او بهترم. چون مرا از آتش آفریده ای و او را از خاک (12) خدا به او گفت : حالا که تمرّد کردی از بهشت پایین برو. چون برای تو روا نیست که در اینجا تکبر بورزی. پس برو بیرون که از خوار شدگان خواهی بود(13) شیطان گفت : تا روز قیامت که آدمیان برانگیخته شوند به من فرصت بده(14) خدا گفت : به تو فرصت دادم (15)شیطان گفت : حالا که با این امتحان مرا اغوا کردی من هم سر راه آنها خواهم نشست(16) و از همه طرف، جلو و عقب و راست و چپِ آنها خواهم آمد و آنها را گمراه خواهم کرد که بیشتر شان شکر گذار تو نخواهندشد(17) خدا به او گفت : از بهشت برو بیرون! چون تو مذموم و مطرودی! جهنم را پر خواهم نمود از تو و از آنها که از تو پیروی نمایند(18) و به آدم گفتیم : ای آدم تو و زنت در بهشت ساکن باشید و از هر چه خواستید بخورید ولی به این درخت نزدیک نشوید که اگر نزدیک شوید از ستمکاران خواهید شد(19) ولی شیطان آنها را به وسوسه انداخت چون می خواست اعضای زشتِ پوشیده بدن آنها را برهنه نماید. و لذا به آنها گفت : خدا شما را از این درخت نهی نکرده مگر برای اینکه نخواسته شما فرشته باشید یا در اینجا جاودان بمانید. (یعنی اگر از این درخت بخورید فرشته می شوید یا برای همیشه اینجا ماندگار می شوید)(20) و برای آنها قسم خورد که : من خیرخواه شما هستم(21) پس با این فریب آنها را پایین کشید و چون آن درخت را چشیدند عورت هاشان در نظرشان پدیدار شد و شروع کردند به بافتن برگ درختان بهشت به روی بدن خود. در این هنگام خدا آنها را صدا زد و به آنها گفت : مگر من شما را از آن درخت منع نکردم و به شما نگفتم که شیطان دشمن مسلم شما است ؟(22) آنها گفتند : پروردگارا ما به خود ظلم کردیم و اگر ما را نبخشی و به ما رحم نکنی حتماً زیان کار خواهیم بود(23)خدا به آنها گفت : از بهشت پایین برید در حالی که بعضی از شما دشمن بعضی دیگرید. و تا زمان معینی در زمین قرارگاهی خواهید داشت و از نعمت های آن بهره مند خواهید بود(24) در آنجا زندگی می کنید و در آنجا می میرید و در روز قیامت از آنجا اخراج می شوید (25)\nسه - سورۀ حجر، آیات 28تا 43:\nو َإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ : إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ(28) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحي فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ(29)فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ(30)إِلاَّ إِبْليسَ أَبى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدينَ (31)قالَ يا إِبْليسُ ما لَكَ أَلاَّ تَكُونَ مَعَ السَّاجِدينَ(32) قالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ(33)قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجيمٌ(34) وَ إِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلى يَوْمِ الدِّينِ(35) قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْني إِلى يَوْمِ يُبْعَثُون(36) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرينَ(37) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ(38) قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَني لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعينَ(39) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصينَ(40) قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقيمٌ(41) إِنَّ عِبادي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوينَ(42) وَ إِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعينَ(43)\nو آن هنگام که خدا به فرشتگان گفت : من از گِل باز ماندۀ از لجن گندیده بشری خواهم آفرید(28) پس وقتی که او را ساختم و روح خود را در او دمیدم شما برای او به سجده بیفتید(29) فرشتگان هم همه سجده کردند(30)\nمگر ابلیس که امتناع ورزید از اینکه با آنها سجده کند(31) خدا به او گفت : تورا چه شد که با آنها سجده نکردی؟ (32) ابلیس گفت : شایسته نیست که من سجده کنم برای بشری که او را از گل خشکیده از لجن گندیده آفریده ای(33) خدا به او گفت : پس از بهشت بیرون برو! چون تو طرد شده ای!(34) و تا روز قیامت لعنت خواهی شد(35) ابلیس گفت : پس تا روزی که اینها برای قیامت برخیزند به من فرصت بده(36) خدا گفت : باشد به تو فرصت دادم(37) تا روزی که وقت آن معلوم است(38) ابلیس گفت : پروردگارا ! حالا که مرا به وسیلۀ آدمیان امتحان و اغوا کردی من هم گناهان را در نظر آنها زیبا جلوه خواهم داد و همه آنها را اغوا خواهم کرد(39) مگر آنها که بندگانِ خالص تو باشند(40) خدا گفت : این همان راه راستی است که به من منتهی می شود(41) چون تو بر بندگان من تسلط نخواهی یافت مگر گمراهانی که از تو تبعیت کنند(42) و جهنم وعده گاه همه آنها خواهد بود(43)\nچهار - سورۀ اسراء ، آیات 61 تا 65:\nو إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ : اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْليسَ قالَ أَ أَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طيناً(61) قالَ : أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاَّ قَليلاً(62) قالَ : اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً(63) وَ اسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَ أَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَ رَجِلِكَ وَ شارِكْهُمْ فِي الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ وَ عِدْهُمْ وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً(64)إِنَّ عِبادي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ وَ كَفى بِرَبِّكَ وَكيلاً(65)\nو آن هنگام که به فرشتگان گفتیم سجده کنید برای آدم و آنها سجده کردند مگر ابلیس که گفت : آیا من سجده کنم برای کسی که او را از گل آفریده ای؟! (61)و گفت : خواهی دید که این کسی که بر من فضیلت داده ای، اگر تا روز قیامت به من مهلت بدهی نسل او را به جز اندکی ریشه کن خواهم نمود(62)خدا گفت : برو! جهنم جزای خوبی است برای تو و هر کس که از تو پیروی کند(63)هرچه خواستی فریاد بکش و هر که را خواستی تحریک کن و سواره و پیاده خود را بر آنها بشوران و در اموال و اولاد آنها شریک شو و هر چه خواستی وعده بده! ولی وعده شیطان چیزی نیست مگر فریب (64)تو بر بندگان من تسلط نداری. و خدا هم وکیل با کفایتی است! (65)\nپنج - سورۀ کهف آیه 50:\nوَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ : اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْليسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَ فَتَتَّخِذُونَهُ وَ ذُرِّيَّتَهُ أَوْلِياءَ مِنْ دُوني وَ هُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمينَ بَدَلاً (50)\nو آن هنگام که به فرشتگان گفتیم : سجده کنید برای آدم و آنها سجده کردند مگر ابلیس. او از جن بود و از امر پروردگارش سرپیچی کرد. پس چرا شما چه شده که او و نسل او را که دشمن شمایند در عوض من اولیاء خود قرار می دهید؟ این چه تعویض بدی است برای ستمگران! (50)\nشش - سورۀ طه، آیات 115 تا 123:\nوَ لَقَدْ عَهِدْنا إِلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَ لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً(115) وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ : اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْليسَ أَبى(116)قُلْنا : يا آدَمُ إِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى.(117) إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فيها وَ لا تَعْرى(118)وَ أَنَّكَ لا تَظْمَؤُا فيها وَ لا تَضْحى(119) فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطانُ قالَ : يا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَ مُلْكٍ لا يَبْلى(120)فَأَكَلا مِنْها فَبَدَتْ لَهُما سَوْآتُهُماوَطَفِقا يَخْصِفانِ عَلَيْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَ عَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى(121)ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَ هَدى(122)قالَ : اهْبِطا مِنْها جَميعاً بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَ لا يَشْقى(123)\nپیش از این با آدم عهد بسته بودیم ولی او فراموش کرد و ما عزم راسخی در او ندیدیم(115) و در آن هنگام که به فرشتگان گفتیم : سجده کنید برای آدم و آنها سجده کردند مگر ابلیس که امتناع کرد(116)ما هم به آدم گفتیم : ای آدم! این ابلیس دشمن تو و زن تو است. پس شما را از بهشت بیرون نکند که به مشقت بیفتید(117)شرایط هم طوری برای تو فراهم شده که در اینجا نه گرسنه شوی و نه برهنه(118)و نه تشنه شوی و نه زیر آفتاب سوزان گرما بخوری(119)ولی شیطان او را به وسوسه انداخت و به او گفت : آیا می خواهی درخت جاودانگی و ملک ابدی به تو نشان دهم؟(120) آدم و حوّا هم از آن درخت خوردند و در نتیجه عورت های خود را برهنه دیدند و برای پوشاندن آنها اقدام به بافتن برگ درختان بر بدن خود کردند. این بود که آدم عصیان ورزید و گمراه شد(121)ولی مجدّداً خدا او را برگُزید و او را مورد توجه قرار داد و هدایت نمود(122) تا اینکه خدا به آدم و حوا گفت : حالا همه تان از بهشت پایین بروید. بعضی از شما دشمن بعضی دیگر خواهید بود. ولی وقتی از جانب من هدایتی برای شما بیاید هرکس از آن هدایت پیروی کند نه گمراه می شود و نه بدبخت(123)\nهفت - سورۀ سجده آیه 7 تا 9:\nالَّذي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طينٍ (7)ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهينٍ (8)ثُمَّ سَوَّاهُ وَ نَفَخَ فيهِ مِنْ رُوحِهِ وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ قَليلاً ما تَشْكُرُونَ (9)\nخدایی که هرچه آفرید زیبا آفرید و مبدأ آفرینش انسان را گِل قرار داد (7)و بعد بقاء نسل او را در قطره ای از آب پستی قرار داد (8)سپس او را تکمیل کرد و از روح خود در آن بدمید و برای شما گوش و چشم و قلب قرار داد (9)\nهشت ـ سورۀ ص، آیات 71 تا 85:\nإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ : إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طينٍ (71)فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَ نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحي فَقَعُوا لَهُ ساجِدينَ 72) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ(73) إِلاَّ إِبْليسَ اسْتَكْبَرَ وَ كانَ مِنَ الْكافِرينَ (74)قالَ : يا إِبْليسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالينَ(75)قالَ : أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَني مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طينٍ(76)قالَ : فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجيمٌ(77)وَ إِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتي إِلى يَوْمِ الدِّينِ(78)قالَ : رَبِّ فَأَنْظِرْني إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ(79)قالَ : فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرينَ (80)إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ(81)قالَ : فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعينَ(82) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصينَ(83)قالَ : فَالْحَقُّ وَ الْحَقَّ أَقُولُ(84) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعينَ(85)\nآن هنگام که پروردگار تو به فرشتگان گفت : می خواهم از گِل بشری بیافرینم(71) و چون او را ساختم و روح خود را در او دمیدم شما در برابر او به سجده بیفتید(72)فرشتگان هم همه سجده کردند(73) مگر ابلیس که تکبر ورزید و از کافرین شد(74)خدا گفت : ای ابلیس چه چیزی تو را باز داشت از اینکه سجده کنی برای آنچه به دست خودم آفریده ام؟ می خواستی خود را بزرگ جلوه دهی یا اینکه از بزرگان بودی؟ (75)ابلیس گفت : من از او بهترم چون مرا از آتش آفریده ای و او را از گِل(76)خدا به او گفت : پس از بهشت برو بیرون! چون تو مطرودی(77)و تا روز قیامت مورد لعنت من قرار خواهی داشت(78)ابلیس گفت : خدایا! حالا که چُنین است پس تا روز قیامت که آنها برانگیخت می شوند به من مهلت بده(79)خدا گفت : باشد به تو مهلت دادم(80)تا روزی که وقتش معلوم است(81) ابلیس گفت : حالا که به من مهلت دادی، قسم به عزّتت که همۀ آنها را گمراه خواهم کرد(82)مگر آنها که بندگان خاص تو باشند(83)خدا گفت : حق همین است و آنچه می گویم حق است(84) که جهنم را از تو و همۀ کسانی که به دنبال تو بیایند پر خواهم نمود(85)\n۱- از تکرار این داستان چه نکته ای می شود آموخت؟\nداستان حضرت آدم هم مانند بسیاری از داستان های قرآنی در قرآن تکرار شده. این تکرار اختصاصی به داستان ها ندارد بلکه بسیاری از مطالب در قرآن تکرار شده. سرّ این مطلب این است که قرآن کتابی است شفاهی که آیات و از جمله داستان های آن در فواصل زمانی متعدد و در مناسبات مختلف و با عبارات و سبک های مختلف در مدت حدود 23 سال نازل شده. بعضی از سوره ها و آیات آن مکی اند و بعضی دیگر مدنی. این وضعیت به خاطر موضوع و شأن نزول قرآن است چون قرآن کتابی است کاربردی و عملی و متضمن ارشاد و موعظه و تذکر و ترغیب و تخویف و احکام که در مقاطع مختلف و بر حسب مقتضیات روز نازل می شده. لازمه چنین وضعی این بوده که حضرت پیغمبر(ص) و مؤمنین همیشه با وحی در ارتباط باشند که هم روحیه بگیرند و هم در مقاطع و شرائط مختلف بر طبق دستورات آن برنامه ریزی کنند. به عبارت دیگر قرآن مانند یک کتاب نوشتنی نبوده که داستان های آن با یک متن معین تنظیم و نوشته شده باشد و در موارد مناسب قرائت آن تکرار شود.\nجالب توجه و نکته آموز این است که همه آیات این داستان در این چند سوره در عین حال که به روایت یک داستان پرداخته و یک هدف را دنبال می کنند، و اختلافی ماهوی ندارند، در عین حال آیات هر سوره آهنگ و سبک و لحن ویژه و لطافت مخصوص به خود دارند که با شیوه و آهنگ آیات سوره دیگر متفاوت است. و همه آنها هم روان و فصیح و بلیغ اند به طوری که هیچ گونه اثری از تکلّف و تصنّع و ساختگی در آنها دیده نمی شود.\nاگر این آیات ساخته و پرداخته ذوق و اندیشه یک بشر بود که مانند یک شاعر و یک ادیب طبق نقشه ای که در ذهن خود پرورده و به انشا و تنظیم آن پرداخته و آن را ویرایش کرده بود، طبیعت امر چنین اقتضا می کرد که این داستان با یک لحن و یک شیوه و با یک متن بیان شود و در موارد و مناسباتی که نیاز به یادآوری آن باشد همان متن قرائت و تکرار شود.\nتکرار یک داستان با ادبیاتی متفاوت، بدون تناقض و بدون تصنّع و تکلّف، با عباراتی رسا و دلنشین، غیر ممکن است که محصول تدبیر و ذوق و اندیشه یک بشر باشد.\nاین است معنی اعجاز و خدائی بودن قرآن که مخاطبین اولی آن بر حسب ذوق سلیم و فطری خود لطافت و اعجاز آن را دریافته و حلاوت و شیرینی آن در اعماق روح آنها نفوذ کرده بود. دلیل اینکه عده ای آن را سحر پنداشته اند همین لطافت و ظرافت خاص آن بوده که به اصطلاح از قبیل "یدرک و لایوصف" یعنی غیر قابل وصف است. و به همین دلیل است که مخاطبین اولی آن نمی توانستند در باره آن به قلم فرسائی به پردازند و بر کمیت و تعداد مقالات و کتب خود بیفزایند و به آنها افتخار نمایند.\n۲- این داستان تمثیل است یا یک واقعه تاریخی:\nاکثر مفسرین به ظاهر عبارات این آیات اکتفا نموده و آن را اشاره به یک واقعه تاریخی گرفته اند که در ابتدای خلقت آدم به وقوع پیوسته. و همین طور فرشتگان و شیطان و جن را اشخاصی واقعی و خارج از ذهن انسان تصور کرده و این گفتگو ها را گفتگوهائی واقعی گرفته اند. این دیدگاه باعث شده که بسیاری از مسائل فرعی پیرامون این جریان مطرح شود که در پاسخ به آنها به تردید افتاده بلکه به بن بست رسیده و راهی برای پاسخ به آنها پیدا نکنند. و بعضی دیگر از مفسرین این داستان را از قبیل تمثیل و نمایش برای تقریب مفاهیم بعیدی به اذهان گرفته و از به ورود به مسائل جانبی و پیرامونی آن صرف نظر کرده اند.\nفخر رازی در تفسیر آیات این داستان درسوره "ص" می نویسد: بعضی از صوفیان می گویند: "فرشتگانی که مامور به سجود برای آدم شدند همان قوای نباتی و حیوانی اند که در بدن انسان در خدمت نفس ناطقه اند و ابلیسی که سجده نکرد همان قوۀ وهمیه است که با قوۀ عاقله در نزاع است"\nمحمد تقی مدرسی در تفسیر (مِن هَدیِ القرآن) در تفسیر آیات این داستان در سورۀ بقره می نویسد: "مدیریت هر یک از قوای طبیعت به یک فرشته سپرده شده و چون همه فرشتگان برای آدم سجده کردند همه آن قوا در اختیار انسان قرار گرفتند.و چون مدیریت یکی از آن قوا یعنی طبیعت خود انسان و نفس أماره او به ابلیس سپرده شده بود و او برای آدم سجده نکرد، خود انسان مکلف به این شد که آن قوه را به سجود وادارد و برآن مسلط شود. بنا بر این اگر انسان بر نفس خود مسلط شود و آن را رام نماید، در واقع او را وادار به سجده یرای خود نموده است. آن وقت است که انسان بر همه قوای طبیعت مسلط گشته و مدیریت آنها را به دست می گیرد"\n۳- موقعیت و مقام شیطان:\nشیطان یا ابلیس که یکی از ارکان اصلی این داستان است پیش از این جریان از مقربان درگاه الهی بوده و به طوری که در آیه 50 سوره کهف آمده که از جن بوده. بنا بر این، استثناء او از جمع ملائکه که همه آنها سجده کردند مگر او، ظاهرا به این مناسبت باشد که او در جمع فرشتگان حضور داشته و از موقعیت و مقام بالائی برخوردار بوده. در بعضی منقولات هم آمده که او سابقا چهار هزار سال عبادت خدا کرده بوده. گفتگوی مستقیم خدا با او که در این آیات آمده هم حکایت از همین وضع دارد که او به نحوی دارای عظمت و تقربی بوده است.\nبعضی از فرق ضاله، که این داستان را یک واقعه تاریخی دانسته و به استناد به بعضی منقولات گفته اند شیطان چهار هزار سال عبادت خدا کرده بوده، در صدد دفاع از شیطان برآمده و می گویند خداوند عالم به حضرت شیطان ظلم کرده که با این همه سابقه عبادت، به خاطر یک گناه او را برای همیشه طرد کرده.\nاما نهی در این داستان، آنچه از ظاهر جمله "وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمينَ در آیه ،19 و جمله "وَ ناداهُما رَبُّهُما أَلَمْ أَنْهَكُما عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ" در آیه 22، و جمله "قالا رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا وَ إِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَكُونَنَّ مِنَ الْخاسِرينَ" در آیه 23، از سوره اعراف، و همین طور جمله " وَ عَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى"در آیه 121سوره طه،و قرائن دیگری در سایر آیات این داستان،به دست می آید، این است که این آیات ظهور در این دارند که نهی از خوردن آن درخت، مولوی و إلزامی بوده و مخالفت آدم عصیان و گناه بوده است.\nولی آنچه در قرآن کریم در این باره آمده این است که پیغمبران در باره وحی و آنچه بر آنها نازل می شود و آنچه باید به مردم ابلاغ نمایند مخالف دستور خدا عمل نمی کنند و القائات شیطان نمی تواند آنها را منحرف نماید. و اما اینکه در طول عمر،حتی پیش از نبوت، مرتکب هیچ خلافی نمی شوند آیه صریح الدلاله ای دیده نمی شود. بلکه آنچه در داستان حضرت موسی(ع) آمده بر خلاف این است.چون او وقتی آن مرد قبطی را کشت، گفت "هذا من عمل الشیطان... ربِّ إنّی ظلمتُ نفسی فاغفِر لی فَغَفَرَ لَهُ" (آیه 15 و 16 سوره قصص)و وقتی فرعون آن قتل را به رخ او کشید در جواب گفت" فعَلتُها إذَن و أنَا مِن الضّالّین" یعنی آن وقت که مرتکب آن قتل شدم گمراه بودم.( سوره شعراء آیه 20) البته قائلین به عصمت انبیاء، حتی پیش از نبوت، این آیات را هم، تاویل می برند.\nآن طور که از لحن بعضی آیات قرآن در باره داستان های پیغمبران استفاده می شود آنها، در عرض مبارزه با بت پرستی با تبعیض نژادی نیز مبارزه می کرده اند بلکه ارتباط بین این دو امر به گونه ای بوده که گویا لازم و ملزوم یکدیگر بوده اند. تکرار اینکه مخالفان پیغمبران مستکبرین بوده اند که در قرآن کریم به طور مکرر به صورت جمله" و قال الذین استکبرو من قومه"آمده، نیز از همین باب است.\nسه - تاکید بر هشیاری و تسلط بر نفس:\nمحمدتقی فاضل میبدی: به نظر من کسانی که حوزه را متهم به سکولاریسم می‌کنند معنای این واژه را نفهمیده‌اند. برای سکولاریسم معانی مختلفی ذکر شده و در نگاه آقایان، اگر خوش‌بین باشیم، یعنی جدایی دین از سیاست. یعنی نمی‌خواهند بگویند حوزه بی‌دین شده است.\nعصر ایران؛ هومان دوراندیش: رحیم‌پور ازغدی در تابستان سال جاری هم چنین انتقاداتی را مطرح کرده بود و آن بار هم با پاسخ انتقادی چند تن از مراجع تقلید روبرو شده بود. اگرچه وی پس از دریافت پاسخ‌های انتقادی مراجع در تابستان امسال گفت بهتر است این بحث ادامه پیدا نکند تا دشمنان از آن سوءاستفاده نکنند، اما معلوم نیست چرا اواخر آذر ماه مجدداً انتقادات قبلی‌اش از مراجع و روحانیت را آن هم در نماز جمعۀ تهران تکرار کرد و بسط داد. به هر حال جان کلام رحیم‌پور ازغدی شاید در این جملۀ وی نهفته باشد که «ریشۀ سکولاریسم در حوزه است.»\nداوود فیرحی: «آخرین تلاش مرحوم هاشمی بسط مفهوم و تأسیس بنای آزاداندیشی دینی بود»\nحسین جلالی: دو سال از درگذشت یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ معاصر ایران گذشت. 19 دی 95 مردی روی در نقاب خاک کشید که هرچند موافق و مخالف زیاد داشت، اما کمتر کسی در تعیین‌کنندگی او شک داشت. مرگ «اکبر هاشمی‌رفسنجانی» چشم‌انداز سیاسی ایران را بیش از پیش در مه فروبرد. از آن زمان تاکنون بسیاری نبود او را تحلیل کرده و درباره فقدان شخصیتش در آینده سیاسی ایران بحث کرده‌اند. در میان اخبار مرتبط با مرگ او، خبری مانند وجود اورانیوم در خون او و همسرش بحث‌های دیگری را هم به میان آورد. شاید به‌همین‌دلیل بود که «آخرین پروژه آیت‌الله» کمتر مورد توجه قرار گرفت و دیده شد. سال گذشته، در اولین سالگرد درگذشت هاشمی بود که «داوود فیرحی»، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، به «یکی از آخرین و مهم‌ترین دستاوردهای مرحوم آیت‌الله هاشمی» اشاره و تلاش کرد این وجه از سابقه پرفرازونشیب را به مرکز توجهات بیاورد. داوود فیرحی از استادان برجسته اندیشه سیاسی معاصر است؛ پروژه علمی او، تمهید مقدمات لازم برای تأسیس دموکراسی بر پایه‌های فقه است. شیفته مجادلات فقهی مشروطه است، در آنجا امکان‌ها و فرصت‌هایی را برای جامعه امروز ایران جست‌وجو می‌کند و اغلب از بحث‌های سیاسی روز به‌دور است. شاید ازهمین‌رو بود که سخنرانی ستایش‌گونه او در اولین سالگرد درگذشت هاشمی‌رفسنجانی برخی را متعجب کرد. هاشمی‌رفسنجانی را باید در حلقه نزدیک‌ترین یاران رهبر انقلاب دانست، کسی که در تثبیت نظام سیاسی نوپا نقش بسزایی داشت و با درگذشت رهبر انقلاب، به یکی از چند چهره تعیین‌کننده بدل شد. او چهره‌ای چندوجهی است و به‌تعبیر فیرحی برای رسیدن به تحلیل درستی از او زمان لازم است تا او از «حجاب معاصرت» خارج شود. ستایش فیرحی اما ناظر بر آخرین پروژه‌ای بود که آیت‌الله دنبال می‌کرد: «آخرین تلاش مرحوم هاشمی بسط مفهوم و تأسیس بنای آزاداندیشی دینی بود». در آن سخنرانی، فیرحی تغییر نگاه و اولویت‌های هاشمی را در مقاطع مختلف تاریخ معاصر روایت کرد. برای نمونه او پیداشدن ایده پیشرفت در هاشمی را این‌گونه روایت کرد: «ما نیروی رزمنده فداکار زیاد داشته‌ایم، اما نابرابری تکنولوژی را نباید ساده گرفت و هاشمی می‌دانست که در کنار روحیه جهادی، این ارابه‌های صنعت است که باید حرکت کند. آیت‌الله هاشمی این‌گونه اندیشید و رفتار کرد و تاوانش را هم داد و کارش را پیش برد. او باور داشت که نمی‌شود از نظام دفاع کرد، مگر با پیشرفت علمی و اقتصادی». روایت فیرحی اما ادامه دارد؛ هاشمی کمی بعد متوجه شد که «هیچ‌گونه پیشرفت اقتصادی ممکن و میسر نخواهد شد مگر با اهتمام به توسعه سیاسی». به‌این‌ترتیب است که روایت فیرحی در گام بعدی به ظهور دغدغه «آزاداندیشی» در هاشمی می‌رسد: «اختلاف مرحوم هاشمی در حوزه اجتهاد همین بود و چیزی غیر از این نبود. او دفاع از نظام و کلیت جامعه را نیازمند پیشرفت اقتصادی و توسعه اقتصادی را محتاج و مقدمه توسعه سیاسی و توسعه سیاسی را هم مدیون و مرهون آزادی فکر و اراده و انتخاب آزاد شهروندان ایرانی می‌دانست». دغدغه‌ای که سال‌ها این استاد دانشگاه را به تکاپوی نوشتن، درس‌دادن و سخنرانی می‌کشاند، حالا با دغدغه یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های نظام سیاسی هماهنگ شده و این دقیقا فرصتی بود که شاید فیرحی قدر آن را از هر شخص دیگری بیشتر می‌دانست. او در مقاله‌ای با عنوان «آواز قو» نشان می‌دهد که دغدغه آزادی و ترس از تحجر چطور در سال‌های 86 به بعد در هاشمی شکل گرفت و در نهایت در سال‌های 92 به فاز عملیاتی خود رسید. هاشمی برای دنبال‌کردن این مسئله ذهنی «شورای عالی آزاداندیشی دینی» را در دانشگاه آزاد تأسیس کرد تا در آنجا افرادی را که در حوزه‌های متفاوت این موضوع کار می‌کردند، گرد هم جمع کند. در دومین سالگرد مرگ این شخصیت چندوجهی، آخرین پروژه او را مد‌نظر قرار دادیم. شاید بعد از دو سال فرصت مناسبی باشد تا کمی تأمل کنیم که چه شد مردی که به تعبیر فیرحی «خیلی این‌طرف و آن‌طرف زد»، در آخر مسئله را در «آزادی» جست. این موضوعی است که ما را به پیش داوود فیرحی کشاند. هماهنگ‌بودن پروژه علمی او با دغدغه آخر هاشمی باعث شد او وارد «شورای عالی آزاداندیشی دینی» شود و کمیته علمی دین و دولت آنجا را بر عهده بگیرد. حالا دو سال بعد از درگذشت هاشمی، فیرحی با حسرت از «شورای عالی آزاداندیشی» می‌گوید و تأکید می‌کند: «این موضوع نباید زمین بماند». قبل از شروع گفت‌وگو این استاد دانشگاه درباره عنوان «آواز قو» و تعمیم این استعاره به هاشمی گفت: «می‌گویند «قو» پرنده‌اي است که وقتی دارد می‌میرد، تنها می‌شود و کوتاه‌ترین و زیباترین آوازش را می‌خواند. می‌گویند اندیشمندان یا فعالان سیاسی آخرین کار یا نوشته‌هایشان حاصل عمرشان است؛ به آن می‌گویند «آواز قو». مثلا مسعودی تاریخي دارد -تاریخ مسعودی- که حجیم است، اما یک کار کوچک دارد به اسم «التنبیه و الاشراف». می‌گویند «التنبیه و الاشراف» آواز قوی مسعودی است. یا مثلا «مقدمه» آواز قوی ابن‌خلدون است. اینها آخرین کارهای آنهاست. من این را آنجا برای آقای هاشمی به کار بردم».\nمثلا به‌نظرم اين‌طور مي‌آيد وقتي در اواخر دور دوم رياست‌جمهوري خود، احساس کرد جامعه به اصلاحاتي احتياج دارد با قوت از انتخاباتي دفاع کرد که آقاي خاتمي در آن رئيس‌جمهور شد. در‌حالي‌که آن موقع هم مي‌توانستند استراتژي‌هايي در پيش بگيرند که مثل ۸۴ يا مثل موارد ديگر بشود. آقاي هاشمي شبيه سوزن‌بان ماهري بود که مي‌توانست ريل‌گذاري کند، اما اينکه آينده چه مي‌شد تنها به آقاي هاشمي مربوط نبود و به ساختار قدرت در کشور برمي‌گشت. ساختار فرهنگی در کشور طوري است که با قهرمانان هم‌دل نيست؛ سعي مي‌کند هميشه قهرمانان را ايزوله کند. اين ربطي به هاشمي ندارد و همه قهرمان‌هاي کشور ما به‌نحوي ايزوله مي‌شوند.\nبه‌نظرم اين‌طور مي‌آيد. ساخت سياسي از افکار مي‌آيد. اين افکار و تصورها هم از فرهنگ سياسي درمي‌آيد. آقاي هاشمي شروع‌کننده خوبي بود، اما دونده‌اي بود که به او تنه زياد مي‌زدند؛ به همين دلیل معلوم نبود آن‌طور که شروع مي‌کرد، نتيجه هم بگيرد. مي‌خواهم بگويم بخشي از نتايجي که پديد آمد، ارادي نيستند، بخشي هم ارادي بودند. هاشمي آدمي اهل عمل بود که رابطه خود را با فکر قطع نکرد. ارتباط خود را با بخش علمي جامعه قطع نکرد. اينها جالب است. ما احتياج داريم که بيشتر روي تيپ شخصيت‌هاي ملي خودمان فکر کنيم، از هر جرياني که باشند. مهم اين است کسي که از قبل از انقلاب در دوره پهلوي زيسته و آن شرايط و نیز دوره آرماني انقلاب را ديده، دوره سخت جنگ و دوره سازندگي را ديده، از فشارهاي قدرت‌های بزرگ بر ايران خبر داشته و تحولات داخلي ايران را از نزديک حس مي‌کرده است، در آخر عمر به چه توجه کرد! هاشمی آدمي بود که نهادهايي کاشته بود؛ هرچند مديريت آن در دست ديگران بود اما اطلاعات اين نهادها همه به دست او مي‌رسيد چون آدم‌هايي که او گذاشته بود، بازنشست نشده بودند.


رصد شبکه های اجتماعی چیست و چرا مهم است؟ | پست مگ\nرصد شبکه های اجتماعی (Social Monitoring) یعنی توجه به سازمان و تمام چیزهای وابسته به آن. چیزهایی مانند نام برند، خدمات، محصولات، نام مدیران و رقبا. به طور خلاصه یعنی حواستان به محتواهایی که درباره‌ی سازمانتان منتشر می‌شود باشد.\nبنابراین اولین قدم در رصد شبکه های اجتماعی، این است که دقیقا بدانیم که به دنبال چه هدفی هستیم. هر چه قدم اول برایمان شفاف‌تر باشد، قدم‌های بعد را دقیق‌تر و بهتر برمی‌داریم.\nدر این مقاله شما را با فرایند رصد شبکه های اجتماعی آشنا می‌کنیم و به شما کمک می‌کنیم یک استراتژی دقیق برای آن تدوین کنید.\nچرا رصد شبکه های اجتماعی ضروری است؟\nشبکه های اجتماعی یک ارتباط بی‌سابقه و تاثیرگذار بین برندها و مشتریان ایجاد کرده است. رسانه های اجتماعی، روش ارتباطی قدرتمندی هستند برای به اشتراک گذاشتن داستان‌ها و پیام‌ها، بین برندها و مشتریان و همین‌طور بین کاربران مختلف.\nاز زمانی که هر یک از کاربران صاحب رسانه شدند و توانستند نقشی تاثیرگذارتر از رسانه‌های سنتی (مانند روزنامه، رادیو و تلویزیون) پیدا کردند، ماهیت رسانه هم تغییر کرد. همین مسئله باعث شد برندها و کسب‌وکارها برای مراقبت از جایگاه خود، بیشتر به این رسانه‌ها توجه کنند.\nدر این شرایط داشتن اطلاعات و دید کافی از هر چیزی ضروری‌تر بود تا به کسب‌وکارها کمک کند فضا را بهتر درک کنند. پس از درک فضای مجازی است که می‌توانستند تصمیم بگیرند چه اقدامی در کدام شبکه اجتماعی می‌تواند موثرتر باشد.\nدر تحقیقی که Hubspot از ۴۵۰۰ بازاریاب انجام داده، یکی از چالش‌های اصلی با ۶۵% آراء، افزایش بازدید (جلب توجه مخاطبان) و جذب کاربران به محصول و ایجاد سرنخ بوده است. نتایج این نظرسنجی نشان می‌دهد که بیش از نیمی از این بازاریاب‌ها – که به طور متوسط ۲ سال است که از شبکه های اجتماعی استفاده کرده‌اند – بیان کرده‌اند که استفاده از داده‌های شبکه های اجتماعی باعث بهبود میزان فروش‌شان شده است.\nبنابراین یک استراتژی این است که به جای اینکه صرفا در شبکه‌های اجتماعی یک بیننده باشید، با آن درگیر شوید و از این طریق ضمن افزایش بازدید، آشنایی بیشتر مخاطبان با محصولات و خدمات، بازخوردها را رصد کنید و از آن‌ها بهره‌برداری کنید.\n۷ فایده رصد شبکه های اجتماعی\nدر هر ثانیه حدود ۴۵۰۰۰ گیگابایت اینترنت در سراسر جهان مصرف می‌شود. در همین سفر یک ثانیه‌ای بیش از ۷۵۰۰ توئیت، ۷۵۰ عکس و ۱۲۵۰ پست در شبکه های اجتماعی دست به دست می‌شوند. این تنها سرگذشت یک ثانیه از یک روز است!\nبرای رسیدن به آمار نسبی اطلاعات منتشر شده در این جهان ماورایی اطلاعاتی، این اعداد و آمارها را در ۸۶۴۰۰ ثانیه روز و ۳۶۵ روز سال ضرب کنید تا جهان بی‌انتهای اطلاعات شما را محصور خود کند. در این میان، اطلاع از خبرهای مربوط به حوزه‌ای خاص، در میان این حجم عظیم خبر کمی سخت به نظر می‌رسد.\nاین مسئله باعث شد تا فرآیند تکنولوژیک، ساده و کاربردی رصد اخبار در دنیا رواج پیدا کند. رصد اخبار به سادگی شما را به مقصد درست اطلاعاتی هدایت می‌کند. با این کار می‌توانید در زمان مشخص به بخش مهمی از اطلاعات منتشرشده در شبکه های اجتماعی درباره‌ی برند و سازمان‌تان دست پیدا کنید.\nرصد شبکه های اجتماعی چه فوایدی دارد؟ ۷ فایده مهم و حیاتی آن را در ادامه آورده‌ایم:\nبه شما کمک می‌کند بحران های روابط عمومی را مدیریت کنید:\nامروزه موفقیت یا عدم‌موفقیت کسب‌وکارها، به محتوایی که کاربران در شبکه های اجتماعی تولید می‌کنند بستگی دارد. رسانه های اجتماعی نقش مهمی در زندگی روزمره‌ی خصوصی و حرفه‌ای همه‌ی ما ایفا می‌کنند. ما معمولا به طور روزانه پیج‌های اینستاگرام، پست‌های توئیتر و کانال‌های تلگرام را مطالعه می‌کنیم؛ بخش زیادی از محتواهایی که در این بررسی‌ها می‌بینیم، مربوط به نظرات کاربران درباره‌ی سازمان‌ها و برندهاست.\nکاربران زیادی، هر روز در رسانه‌های خود نظراتشان را درباره‌ی محصولات و خدمات سازمان‌های بزرگ و کوچک منتشر می‌کنند و فقط یک پست کافی است تا طوفان عظیم آنلاینی به پا شود.\nامروزه اولین کاری که مشتریان ناراضی در شبکه های اجتماعی انجام می‌دهند، اعلام نارضایتی است و به تعداد کسانی که آن پست را می‌بینند، ممکن است یک رابطه خوب با مشتری از دست برود. با رصد شبکه های اجتماعی می‌توانید پست‌های مخرب را شناسایی کنید و پیش از گسترش نارضایتی، به آن واکنش مناسب نشان دهید.\nاز شهرت و اعتبار برندتان محافظت کنید:\nامروزه مردم زمان بیشتری را در رسانه‌های اجتماعی صرف می‌کنند تا تماشای تلویزیون و یا خواندن روزنامه و مجله. آن‌ها در رسانه‌های اجتماعی خیلی سریع‌تر به اطلاعات و اخبار به‌روز دسترسی پیدا می‌کنند. این موقعیت مناسبی است که شما هم نظر آن‌ها را با محتواهای جذاب خود جلب کنید. فضایی که در آن می‌توان تمام گروه‌های سنی را ملاقات کرد که ساعت‌های زیادی را در گشت‌وگذارهای اینترنتی سپری می‌کنند.\nگروه‌هایی که درباره‌ی شما صحبت می‌کنند، فارغ از اینکه کسب‌وکار شما چه اندازه‌ای است. درباره آخرین محصول شما توییت می‌زنند، زیر پست‌های شما کامنت می‌گذارند و یا تجربه‌ی خودشان درباره‌ی خدمات شما را در اینستاگرام منتشر کنند. بدون توجه به صدا، نظرات و انتقادات آن‌ها شما نمی‌توانید به کارتان ادامه دهید، زیرا مردم براساس همین صداها و نظرات، برند شما را درک می‌کنند.\nبرای ایجاد قدرت و اعتبار برند باید بر چگونگی درک مردم از برندتان و چیزهایی که در هنگام جستجوی برند، محصولات یا خدمات شما در فضای مجازی می‌بینند، تاثیر بگذارید. از طرف دیگر اظهارنظرهای غیرمنصفانه و احساسات منفی را کم‌اثر یا خاموش کنید.\nبا فرایند رصد شبکه های اجتماعی می‌توانید هر جایی که نام برند یا محصولات شما برده شد، حضور پیدا کنید و از شهرت و اعتبار برندتان محافظت کنید.\nعملکرد رقبا را ارزیابی کنید:\nیکی از هدف‌های رصد شبکه های اجتماعی تحلیل رقبا است. رقبای شما در بازار نظاره‌گر شما هستند. شما نیز می‌توانید این کار را انجام دهید و بدون هزینه‌ی خاصی تجربه‌های گرانبهای آن‌ها را به دست آورید.\nپیدا کردن تهدیدات بازار، ارتقا محصول بر اساس پیشنهادات مشتریان رقبا، دانستن وضعیت فعلی رقیب و استفاده از نقاط ضعف و قوت آن‌ها برای ایجاد مزیت رقابتی، مزایای رصد رقباست.\nسرنخ‌های باکیفیت جذب کنید:\nمهم‌ترین هدف هر کسب‌وکاری، به دست آوردن مشتریان جدید است. حتی اگر محصول یا خدمات شما بهترین کیفیت را داشته باشد، شما باید آن را در زمان مناسب، به افراد مناسبی ارائه دهید. معمولا عمده هزینه‌ی کسب‌وکارها صرف پیدا کردن مشتریان بالقوه می‌شود. بنابراین اگر بتوانید با راهکاری مشتریان احتمالی، که به محصول یا خدمات شما نیاز دارند را شناسایی کنید، تا حد زیادی می‌توانید هزینه‌های این بخش را کاهش دهید.\nبهترین خریداران را می‌توانید در میان گفت‌وگوهای شبکه های اجتماعی پیدا کنید. تنها اگر در جریان محتواهای منتشرشده در فضای مجازی باشید. با رصد شبکه های اجتماعی هر جا کابری از محصول یا خدمات شما نام برد، بدون آنکه شما را تگ کند، شما باخبر می‌شوید پیشنهاد خودتان را ارائه می‌دهید. پاسخ دادن به پست‌های کاربران در کوتاه‌ترین زمان، پتانسیل فروش شما را بالا می‌برد و بر اعتبار برند شما خواهد افزود.\nمحصولات و خدمات خود را توسعه دهید:\nحتی بهترین خدمات و محصولات هم نیاز به بهبود دارند. نظارت مداوم بر نام برند و محصولات‌تان در رسانه‌های اجتماعی، بهترین راه برای کسب مشاوره‌ی ارزشمند کاربران و مشتریان است. آن‌ها هر روز انتظارات‌شان را منتشر می‌کنند، نظراتی که اطلاعات گرانبهایی برای ارتقاء محصول و خدمات شما می‌دهد و توجه به آن‌ها کمک می‌کند که جایگاه بهتری در بازار به دست آورید.\nاینفلوئنسرهای مناسب را برای همکاری شناسایی کنید:\nاینفلوئنسرها معروف‌ترین افراد در دنیای مجازی هستند. در سال‌های اخیر و با افزایش تاثیر شبکه های اجتماعی بر مردم، تبلیغات شکل متفاوتی به خود گرفته است. این روزها می‌توان بیشترین فرصت‌های تبلیغاتی را در صفحه کاربران پرنفوذ رسانه های اجتماعی دید. آن‌ها نفوذ گسترده و تاثیرگذاری بالایی بر دنبال‌کنندگانشان دارند.\nاما برای آنکه تبلیغات خود را به افراد مناسب بسپارید، بهتر است بدانید که کدام اینفلوئنسر بیشترین نزدیکی را با شما و کسب‌وکارتان دارد. این آگاهی زمانی اتفاق می‌افتد که اینفلوئنسرهای حوزه‌ی فعالیت خود را شناسایی و صفحات آن‌ها را بررسی کنید و با سلیقه و نگاه آن‌ها آشنا شوید.\nبا رصد شبکه های اجتماعی، علاوه بر اینکه می‌توانید افراد فعال و تاثیرگذار حوزه‌ی فعالیت خود را شناسایی کنید، همچنین می‌توانید ذائقه و سلیقه‌ی مشتریان را با دیدن پربازدیدترین محتواها بسنجید.\nزبان مشترک خود و مشتریان را بیابید:\nردیابی گفت‌وگوهای آنلاین در مورد برند یا حوزه‌ی فعالیت‌تان می‌تواند تصویر کلی مشتریان از برندتان را به شما بدهد. با توجه به این تصویر می‌توانید درک درستی از نگاه مخاطبان پیدا کنید و واکنش‌های آن‌ها را به یک دایره‌المعارف کاربردی برای خودتان تبدیل کنید.\nاین دایره‌المعارف به شما کمک می‌کند زبان مشترک خود و مشتریان را پیدا کنید و برندی خلق کنید که ضمن اینکه پایبند به ارزش‌های خودش است، به دنیای مخاطبان هم نزدیک است.\nدستورالعمل ۵ مرحله‌ای رصد شبکه های اجتماعی\nتا اینجا درباره‌ی اهمیت رصد شبکه های اجتماعی صحبت کردیم. اما در این بخش قرار است دست به کار شویم و فرایند رصد را کلید بزنیم.\nاین بخش شبیه دستورالعملی است که به طور کامل مراحل رصد شبکه های اجتماعی را برای شما تشریح می‌کند. با مطالعه این بخش و فعالیت بر اساس آن می‌توانید یک استراتژی شفاف و موفقیت‌آمیز برای رصد و پایش شبکه‌های اجتماعی طراحی کنید.\nهدف خود را تعیین کنید:\nهدف‌های مختلفی برای رصد شبکه های اجتماعی وجود دارد. از جمله:\nحفظ شهرت و اعتبار برند از طریق پیش‌بینی بحران‌ها\nشناخت احساس کلی جامعه نسبت به برند\nصرفه‌جویی در هزینه‌ها از طریق پیگیری رقبا، به دست آوردن سرنخ باکیفیت و به دست آوردن اطلاعات بازار\nشناسایی محتواهای مورد اقبال کاربران\nشناسایی افراد تاثیرگذار\nکلمه کلیدی انتخاب کنید:\nپس از اتخاذ هدف، نوبت به انتخاب کلماتی است که می‌خواهید شما را به آن هدف برساند. با توجه به هدف‌تان، انتخاب یک یا تمام کلمات کلیدی زیر می‌تواند به شما کمک کند:\nنام مدیران و اعضای سازمان\nنام محصول یا خدمات\nنام رقبا و افراد کلیدی آن‌ها\nرویدادها و اتفاقات مهم بازار\nنام شرکای تجاری\nدر مقاله ۸ کلمه کلیدی که در هنگام پایش کلمات کلیدی باید به آن‌ها توجه کنیم، به طور مفصل در این باره توضیح داده‌ایم.\nبر اساس نیاز خود یکی از ابزارهای رصد شبکه های اجتماعی را انتخاب کنید:\nابزارها و سرویس‌های متنوع و متعددی برای رصد فضای مجازی و رسانه ها وجود دارد. ابزارهای معتبری مانند منشن (Mention.com)، برند ۲۴ (Brand24.com)، اسپروت سوشال (Sproutsocial.com)، تاک‌واکر (talkwalker.com) و نیوزهاب که قدیمی‌ترین ابزار رصد خبر در وب فارسی است.\nبا رواج شبکه های اجتماعی، ابزارهای بومی جدیدی دیگری هم برای رصد شبکه های اجتماعی طراحی شدند. ابزارهایی مانند نیوزباکس، دیتاک، کاوان و زلکا.\nهر کدام از این ابزارها مزایا و معایبی دارند که شما می‌توانید فراخور هدف و نیازتان یکی را انتخاب کنید. در مقاله «معرفی ۱۰ ابزار شنیدن شبکه های اجتماعی» ۱۰ ابزار رصد شبکه های اجتماعی را معرفی و به طور مفصل درباره‌اشان توضیح داده‌ایم.\nکلمات مهم و کلیدی را در حساب کاربری خود تعریف کنید:\nپس از انتخاب یکی از ابزارهای رصد شبکه های اجتماعی و ثبت‌نام در آن، باید کلمات کلیدی‌ای را که انتخاب کرده‌اید را در حساب کاربری خود تعریف کنید. در نیوزباکس هر کلمه کلیدی در قالب یک اینباکس تعریف می‌شود. یعنی برای تعریف کلمه کلیدی باید اینباکس بسازید.\nو پس از تعریف کلمه کلیدی، ابزار رصد شبکه های اجتماعی در میان محتواهای شبکه های اجتماعی مختلف (توییتر، اینستاگرام، تلگرام) جست‌وجو می‌کند و محتواهایی که دارای کلمه کلیدی شماست را در اختیارتان قرار می‌دهد.\nحالا موقع اقدام است:\nرصد شبکه های اجتماعی اطلاعات لازم برای اقدامات مهم و کلیدی را در اختیار شما قرار می‌دهد. رصد کردن، قدم اول است و قدم مهم‌تر اقدامی است که پس از رصد انجام می‌دهید. ابتکار عمل در دست کسانی است که اطلاعات دارند و آن‌ها هستند که می‌توانند با استفاده درست و بهینه از این اطلاعات جایگاه بهتری نسبت به رقبا پیدا کنند.\nاگر تجربه کار با ابزارهای رصد شبکه های اجتماعی را ندارید، پیشنهاد می‌کنیم همین حالا به سایت نیوزباکس بروید و از دموی رایگان یک هفته‌ای نیوزباکس استفاده کنید.


مدیرکل محیط زیست کرمانشاه : برنامه سرشماری حیات وحش با همکاری تشکل های زیست محیطی اجراء خواهد شد.\nبه گزارش روابط عمومی اداره کل حفاظت محیط زیست استان کرمانشاه ، جلسه هماهنگی اجرای برنامه سرشماری با حضور مدیرکل ، معاونین ، فرمانده یگان حفاظت ، رئیس و کارشناسان اداره نظارت برامور حیات وحش و جمعی از شکارچیان قانونمند و سمنهای زیست محیطی در سالن جلسات این اداره کل برگزارشد.\nمهندس کاظمی مدیر کل محیط زیست استان گفت : سرشماری حیات وحش و کسب آمار موثق ودقیق از جمعیت حیات وحش یکی از راههای پایش جمعیت وارزیابی زیستگاهها محسوب میشود که هرساله باهدف حفاظت ازحیات وحش ومدیریت زیستگاهها انجام میشود.\nوی افزود : به همین منظور و طبق دستورات موکد خانم دکتر ابتکار رئیس سازمان محیط زیست ، در سالجاری از جوامع محلی، NGO های زیست محیطی و همچنین شکارچیانی که معمولا اطلاعات بسیار خوبی در مورد حیات وحش دارند،پس از گذراندن دوره های آموزشی لازم ، استفاده خواهد شد.\nمدیرکل محیط زیست استان گفت : تشکیل کانونهای دوستدار محیط زیست واستفاده از توان ، نظرات وایده های ناب وخلاقیتهای آنها میتواند کمک خوبی به حل بحرانهای زیست محیطی خصوصا در حوزه حیات وحش باشد.\nدرپایان مقرر شد افرادی که مایل به شرکت در اجرای برنامه سرشماری زیرنظر این اداره کل میباشند ظرف مدت یک هفته باتکمیل فرم مربوطه ، آمادگی خود را اعلام واین اداره کل نیز نسبت به برگزاری کلاسهای آموزشی لازم در این خصوص اقدام نماید.


دالوند در میان برگزیدگان جشنواره «نامی» کره جنوبی | خبرگزاری ایلنا\nکد خبر: 427494 ۱۳۹۵/۰۸/۱۹ ۱۹:۴۱:۰۲ A\nدالوند در میان برگزیدگان جشنواره «نامی» کره جنوبی\nایلنا: دو اثر «گلستانه» و «هم‌خانه»ی رضا دالوند - تصویرگر ایرانی کتاب‌های کودک و نوجوان - به مرحله پایانی جشنواره بین‌المللی کتاب کودک جزیره نامی کره جنوبی راه یافت.\nبه گزارش ایلنا، «گلستانه» مجموعه‌ای از حکایت‌های گلستان سعدی است که به‌زودی در انتشارات کانون منتشر می‌شود.\nدر عین حال، کتاب دیگر منتشرنشده این تصویرگر نیز با عنوان «هم‌خانه» در این مرحله انتخاب شده است.\nجشنواره نامی یا نامبوک از سال ۲۰۰۵ در جزیره نامی که یکی از حامیان جایزه هانس کریستین اندرسن در کره جنوبی است، به‌صورت دو سالانه برگزار می‌شود.\n«مین بیونگدو» کاشف و صاحب جزیره نامی، از حدود ۵۰ سال پیش حمایت خود از انجمن‌های هنری را آغاز کرد. او کمک‌های مالی خود را صرف حمایت از انجمن‌های موسیقی، برگزاری برنامه‌های هنری و کمک به نویسندگان کتاب‌های کودکان کرده است.\nبر همین اساس، این مسابقه‌ی «دوسالانه» در دو مرحله انجام شده که در مرحله‌ی اول ثبت نام از تصویرگران به‌صورت آنلاین صورت گرفته و پس از داوری فهرستی از سوی هیات داوران برای مرحله دوم ارایه می‌شود.\nاز بین تصویرگران انتخابی در مرحله‌ی اول این جشنواره که حدود ۴۲ درصد سهم آسیاست، نام ۱۱ تصویرگر ایرانی در میان آن‌ها به چشم می‌خورد.\nراشین خیریه، مجید ذاکری، فرشته نجفی، امیر شعبان‌پور، رضادالوند، محمد بارنگی، ریحانه کاشانیان، نوشین صفاخو، مجید فخارزواره، فاطمه نخاعی و پگاه رخشان‌رکنی تصویرگران ایرانی برگزیده‌ی مرحله اول این جشنواره‌ی بین‌المللی هستند.\nجزیره نامی به‌عنوان یکی از حامیان فرهنگ به‌صورت عام و کتاب‌های کودک به‌صورت خاص در سال ۲۰۱۳ برای اولین بار مسابقه تصویرگری کتاب کودک نامبوک را برگزار کرد.\nجوایزی نیز شامل جایزه اول مبلغ پنج‌هزار دلار آمریکا و دعوت به مراسم اهدای جوایز، دو جایزه طلایی جزیره دوهزار دلار آمریکا و دعوت به مراسم اهدای جوایز، پنج جایزه سبز جزیره و یک‌هزار دلار آمریکا و ۱۰ جایزه مخصوص به برگزیدگان اهدا می‌شود.


خرید ویو IGTV اینستاگرام - فالوو با ما\nبا افزایش محبوبیت محتوای ویدئویی در سالهای اخیر، اینستاگرام هم چند سالی است که قابلیت IGTV را به برنامه خود اضافه کرده است. در گذر زمان، فعالان اینستاگرامی از این قابلیت جدید در پیشبرد کسب و کار خودشان بهره برده اند. و از طرفی با چالش جدیدی با عنوان ویو خوردن IGTV مواجه شدند.\nروش های استاندارد برای افزایش ویو IGTV شامل: تولید محتوای خوب، توجه به سلیقه مخاطب، تبلیغ پیج و... است. شاید این سوال برایتان پیش بیاید که با وجود روش ها استاندارد، چرا باید ویو IGTV خرید؟ اگر شما فعالیت و کسب و کارتان در حوزه شبکه های مجازی را تازه شروع کرده اید. باید بدانید روشهایی که اشاره شد. در کنار مورد تایید بودن، طولانی و زمان بر هستند. و در دنیای رقابتی امروز نمی توانید تنها با انجام آنها، به زودی وارد رقابت ها شوید. به همین علت، پیشنهاد می شود، در ابتدای فعالیت تان از سرویس های افزایش ویو IGTV بهره بگیرید.\nهمان طور که اشاره شده افزایش ویو IGTV از چالش های جدید فعالان اینستاگرامی است. از نظر کارشناسان حوزه دیجیتال مارکتینگ، در آینده نزدیک رقابت بین پیج ها برای ارائه پست های باکیفیت IGTV چندین برابر می شود، در ادامه نکات اصلی افزایش ویو IGTV را بیان می کنم.\nمحتوای باکیفیت: اولین و مهم ترین اولویت، تولید محتوای باکیفیت است. از ضروریات انجام این کار، داشتن دانش کافی تولید پست های IGTVاست. و اگر فرصت کافی و یا تیم توانمند در این حوزه ندارید، تولید محتوای ویدیوی خود را به شرکت های معتبر این حوزه بسپارید. تا کارشناسان ماهر، محتوای مورد نیاز شما را تولید کنند.\nمحتوای مخاطب پسند: قبل از تولید محتوا در مورد علاقه مندی های مخاطب خود تحقیق کنید. و دقت داشته باشید که مخاطب امروزی محتوای مختصر و مفید را دوست دارد. پس تلاش کنید ویدئوی تولید کنید که حوصله سر بر نباشد.\nعنوان و هشتگ گذاری مناسب: بعد از تولید محتوای مناسب، استفاده از عنوان جذاب و هشتگ های پربازدید و مرتبط با محتوا، به بهبود سئو کمک می کند.در نتیجه کاربران بیشتری محتوای IGTV شما را مشاهده می کنند.\nخرید ویو: روش هایی که تا به اینجا عنوان شد، روشهای استاندارد و مورد تایید اینستاگرام، برای افزایش ویو IGTV هستند. با بروزرسانی های اینستاگرام، حتما به این نکته توجه کرده اید که داشتن ویو زیاد در ساعات اولیه، شانس بازدید سایر افراد را افزایش می دهد.همانطور که اشاره شد، در دنیای پر رقابت امروزی شاغلان جدید کسب و کار، برای افزایش شانس رقابت و رونق فعالیتشان نیاز به خرید ویو IGTV دارند.\nاینستاگرام در سال 2018 با افزودن قابلیت انتشار فیلم های طولانی مدت، مخاطبان بیشمار خود را به وجد آورد و از طرفی توجه مخاطبان پلتفرم های رقیب، مخصوصا یوتیوب را به خود جلب کرد. اما IGTV چیست؟ و چه ویژگیهایی دارد؟ در ادامه به نکات کلیدی IGTV می پردازیم تا شما را با اهمیت آن آشنا کنیم:\nIGTV پلتفرمی همراه با برنامه اصلی اینستاگرام است که با کمک آن می توان ویدئوهایی تا 60 دقیقه را بارگذاری کرد. با این قابلیت ارتباط و تعامل فعالان و مخاطبان اینستاگرام پیشرفت زیادی می کند. و از ویژگی های خوب آن، حداقل تا زمان نوشتن این متن، همراه نبودن تبلیغات آزاردهنده همرا ویدئوها است.\nIGTV به بخش اکسپلور اینستاگرام هم راه پیدا کرده است.این موضوع برای فعالان حوزه دیجیتال مارکتینگ بسیار مهم است و رقابت شدیدی برای نمایش ویدیو ها در این قسمت وجود دارد.\nوقتی صحبت از بازاریابی در رسانه های اجتماعی می شود، ویدئو یکی از موثرترین قالب های محتوا است. طبق گفته شرکت سیسکو، از شرکت های معتبر در زمینه تجهیزات شبکه، در سال 2019 حدود 80 درصد از ترافیک اینترنت در قالب ویدئو بوده است. و در آینده نه چندان دور بر حجم آن افزوده می شود.\nIGTV را می توانید همانند دیگر پست ها و استوری های اینستاگرام، به راحتی و با همان روش، با سایرین به اشتراک بگذارید.همچنین در قسمت آمار، ویوها، لایک ها و نظرات مخاطبین را مشاهده کنید.\nاشتراک گذاری ویدئو در IGTV تجربه فوق العاده ای است. اگر هنور به این عرصه وارد نشده اید، پیشنهاد می کنم زودتر تجربیات خود را در این خصوص افزایش دهید. چون در آینده ای نه چندان دور، به یکی از ابزارهای کارآمد و ضروری در عرصه تجارت الکترونیکی تبدیل خواهد شد. در حال حاضر شرکت ها و سایت های زیادی در خصوص تهیه محتوای ویدیویی فعالیت می کنند. فالو با ما از شرکت های معتبر در این زمینه می باشد که با دارا بودن تیمی از کارشناسان توانمند آماده تولید محتوای مورد نیاز شما است.