Kolobezo ki Nto Mañi?\nMUBALE MWA Abbey Abui Acholi Alur American Sign Language Amharic Arabic Armenian Armenian (West) Ateso Attié Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bassa (Cameroon) Bassa (Liberia) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bislama Bolivian Sign Language Boulou Bété Cambodian Chavacano Chin (Hakha) Chin (Tiddim) Chinese (Cantonese) Chinese Cantonese (Simplified) Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chiyao Chopi Chuabo Colombian Sign Language Damara Dangme Danish Douala Drehu Dusun Dutch Efik Estonian Ewe Fante Fijian Fon Futuna (East) Ga Gitonga Guarani Guarani (Bolivia) Guerze Gun Guéré Haitian Creole Hausa Herero Hindi Hungarian Hunsrik Iban Ibinda Igbo Indonesian Irish Italian Italian Sign Language Javanese Jula Kabiye Kabuverdianu Kachin Kannada Karen (S'gaw) Khana Kikamba Kikongo Kikuyu Kimbundu Kinyarwanda Kipende Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Kpelle Krio Kurdish Kurmanji Kwangali Kwanyama Lhukonzo Lingala Lomwe Luganda Lugbara Luo Macua Malagasy Malayalam Maltese Marathi Mauritian Creole Mazahua Meru Moore Myanmar Navajo Ndau Ndonga Nengone Ngangela Nias Nigerian Pidgin Norwegian Nyakyusa-Ngonde Nyaneka Nyungwe Nzema Okpe Oromo Otetela Pidgin (Cameroon) Ponapean Portuguese Sign Language Puo ya bo Susu ya Kwa Cuba Puo ya bo Susu ya Kwa India Puo ya bo Susu ya kwa Angola Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romany (Eastern Slovakia) Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Southern Greece) Runyankore Russian Rutoro Samoan Sangir Sango Sena Sesotho (South Africa) Seychelles Creole Sibemba Sichewa Sichokwe Sidama Sifura Sikaonde Sikuwa Silamba Silozi Silubale Silunda Simambwe-Lungu Simbunda Sindebele Sindebele (Zimbabwe) Sinhala Sinyanja Sipeli Siputukisi Siputukisi (Portugal) Siswahili Siswana Sitonga Situmbuka Sizulu Solomon Islands Pidgin Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Sunda Swati Swedish Tahitian Tajiki Talian Tamil Tandroy Tankarana Thai Thai Sign Language Tigrinya Tiv Tongan Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Twi Ukrainian Umbundu Urdu Urhobo Uruund Vezo Vietnamese Wallisian Welsh Wolaita Yacouba Zande\n1. Ki puzo mañi yemukana mwaipuza hamulaho wa kuituta buka ye?\nMWA buka ye, muitutile litaba zeñata za niti za mwa Bibele, zecwale ka sepiso ya Mulimu ka za kupila kuya kuile, muinelo obali ku ona babashwile, ni sepiso ya zuho ya bafu. (Muekelesia 9:5; Luka 23:43; Joani 5:28, 29; Sinulo 21:3, 4) Mwendi mukalisize kufumanehanga kwa mikopano ya Lipaki za Jehova mi mulumela kuli Lipaki za Jehova ba mwa bulapeli bwa niti. (Joani 13:35) Mi mwendi mukalisize kuba ni silikani sesinde ni Jehova, mi muikatulezi kuli muka musebeleza. Kacwalo, mukana mwaipuza kuli, ‘Nitokwa kuunga muhato mañi kuli nisebeleze Mulimu?’\n2. Ki kabakalañi muuna wa Muetopia hanaabata kukolobezwa?\n2 Ki mona mwanaaikutwezi muuna wa Muetopia cwalo, yanaapila mwa linako za Jesu. Nakonyana hamulaho wa zuho ya Jesu, Filipi mulutiwa wa Jesu naakutalize ku muuna yo. Filipi naakolwisize muuna yo kuli Jesu neli yena Mesia. Litaba zanaautwile muuna wa Muetopia yo, neli mufitile hahulu kwa pilu kuli mane honafo feela abulela kuli: “Bona! Mezi ki a; kiñi sesi nipalelwisa kukolobezwa?”—Likezo 8:26-36.\n3. (a) Ki taelo mañi yanaafile Jesu kwa balateleli bahae? (b) Mutu uswanela kukolobezwa cwañi?\n3 Bibele ibonisa hande fokusweu kuli haiba mubata kusebeleza Jehova, muswanela kukolobezwa. Jesu naabulelezi balutiwa bahae kuli: “Mulute batu ba macaba kaufela kuba balutiwa, mubakolobeze.” (Mateu 28:19) Jesu yena kasibili naatomile mutala ka kukolobezwa mwa mezi. Mubili wahae kaufela neunwelisizwe mwa mezi, naasika sasiwa feela mezi fa toho. (Mateu 3:16) Kacenu, Mukreste haakolobezwa, mubili wahae kaufela uswanela kunweliswa mwa mezi luli.\n4. Mutu hakolobezwa ubonisañi kwa batu babañwi?\n4 Mutu hakolobezwa, ubonisa fapilaa nyangela kuli luli ubata kuba mulikanaa Mulimu mi ubata kumusebeleza. (Samu 40:7, 8) Kacwalo, mukana mwaipuza kuli, ‘Niswanela kuezañi kuli nikolobezwe?’\nKUBA NI ZIBO NI TUMELO\n5. (a) Muswanela kuezañi pili musika kolobezwa kale? (b) Ki kabakalañi mikopano ya Sikreste haili ya butokwa?\n5 Musika kolobezwa kale, muswanela kuziba pili Jehova ni Jesu. Mi mukalisize kueza cwalo ka kuituta Bibele. (Mubale Joani 17:3.) Kono kueza cwalo hakusika likana. Bibele ibulela kuli muswanela ‘kutala zibo yenepahezi’ ya tato ya Jehova. (Makolose 1:9) Kufumaneha kwa mikopano ya Lipaki za Jehova kuka mitusa kuba ni silikani sesinde ni Jehova. Leo ki leliñwi la mabaka abonisa butokwa bwa kufumanehanga kamita kwa mikopano yeo.—Maheberu 10:24, 25.\nPili musika kolobezwa kale, muswanela kuituta Bibele\n6. Mutokwa kuziba litaba zekuma kai za mwa Bibele pili musika kolobezwa kale?\n6 Niteñi, Jehova haatokwi kuli muzibe lika kaufela ze mwa Bibele kuli mukone kukolobezwa. Jehova naasatokwi kuli muuna wa Muetopia azibe lika kaufela kuli akone kukolobezwa. (Likezo 8:30, 31) Mi mane lukazwelapili kuituta za Mulimu kuya kuile. (Muekelesia 3:11) Kono kuli mukolobezwe, mutokwa kuziba ni kulumela lituto za makalelo za mwa Bibele.—Maheberu 5:12.\n7. Kuituta Bibele kumitusize cwañi?\n7 Bibele ibulela kuli: “Hakusina tumelo hakukonahali kutabisa Mulimu.” (Maheberu 11:6) Kacwalo, mutokwa kuba ni tumelo pili musika kolobezwa kale. Bibele ilubulelela za batu babañwi bane bapila mwa muleneñi wa Korinte wa kwaikale, bane bautwile zene baluta balateleli ba Jesu, mi “bakala kulumela mi bakolobezwa.” (Likezo 18:8) Ka mukwa oswana, kuituta Bibele kumitusize kuba ni tumelo mwa lisepiso za Mulimu ni kusepa maata a sitabelo sa Jesu, sesikona kulupilisa kwa sibi ni lifu.—Joshua 23:14; Likezo 4:12; 2 Timotea 3:16, 17.\nMUBULELELE BABAÑWI LITABA ZA NITI ZEMUITUTILE MWA BIBELE\n8. Ki sika mañi sesika misusueza kubulelela babañwi litaba zemuitutile?\n8 Hamunze muituta litaba zeñata ze mwa Bibele ni kubona moi mituseza mwa bupilo bwamina, tumelo yamina ikatiya. Mukabata kubulelela babañwi zemuituta. (Jeremia 20:9; 2 Makorinte 4:13) Kono ki bo mañi bomuswanela kubulelela?\nKuba ni tumelo kuswanela kumisusueza kubulelela babañwi litaba zemulumela\n9, 10. (a) Ki bo mañi bomukona kukalisa kutaluseza zemuitutile? (b) Muswanela kuezañi haiba mubata kukalisa kukutaza hamoho ni puteho?\n9 Mukana mwatabela kutalusa litaba zemuituta kwa lubasi lwamina, balikani bamina, bomupila ni bona kamba bomubeleka ni bona. Mukaeza hande haiba mueza cwalo, feela mubonise sishemo ni lilato hamunze mueza cwalo. Nako hainze iya, mukakalisa kukutaza hamoho ni puteho. Ka nako yemuka ikutwa kuli muitukiselize kueza cwalo, mwakona kubulelela Paki yamiluta Bibele kuli mubata kukalisa kukutaza hamoho ni puteho. Haiba mutu yamiluta Bibele aikutwa kuli muitukiselize kueza cwalo, mi haiba mupila ka kulatelela likuka ze mwa Bibele, kukalukiswa kuli mina ni mutu yamiluta Bibele mukopane hamoho ni baana-bahulu ba mwa puteho.\n10 Ki lika mañi zekaezahala kwa mukopano wo? Baana-bahulu bakaambola ni mina kuli babone haiba mwautwisisa ni kulumela lituto za makalelo za mwa Bibele, kubona haiba mwasebelisa zeibulela Bibele mwa bupilo bwamina bwa ka zazi ni zazi, ni kubona haiba luli mubata kuba yomuñwi wa Lipaki za Jehova. Muhupule kuli baana-bahulu bababalela mizwale ni likaizeli kaufela ba mwa puteho, kukopanyeleza cwalo ni mina, kacwalo musike mwasaba kuambola ni bona. (Likezo 20:28; 1 Pitrosi 5:2, 3) Hamulaho wa mukopano wo, baana-bahulu baka mizibisa haiba mwakona kukalisa kukutaza hamoho ni puteho.\n11. Ki kabakalañi hakuli kwa butokwa hahulu kueza licinceho, pili musika kalisa kale kukutaza hamoho ni puteho?\n11 Baana-bahulu bakana bamitaluseza kuli mutokwa kueza licinceho zeñwi pili musika kalisa kale kukutaza hamoho ni puteho. Ki kabakalañi hakuli kwa butokwa hahulu kueza licinceho zeo? Kabakala kuli halubulelela babañwi ka za Mulimu, luyemela Jehova mi kacwalo luswanela kupila ka nzila yeemukutekehisa.—1 Makorinte 6:9, 10; Magalata 5:19-21.\nMUBAKE MI MUSIKULUHE\n12. Ki kabakalañi batu kaufela habatokwa kubaka?\n12 Kunani nto yeñwi yemutokwa kueza, pili musika kolobezwa kale. Muapositola Pitrosi naabulezi kuli: “Mubake, mi musikuluhe ilikuli libi zamina litakulwe.” (Likezo 3:19) Kubaka kutalusañi? Kutalusa kuinyaza kabakala lika zemaswe zeluezize. Ka mutala, haiba nemupila ka buhule, uzibe mukatokwa kubaka. Mi nihaikaba kuli mulikile ka taata kueza zelukile mwa bupilo bwamina kaufela, musatokwa kubaka kabakala kuli kaufelaa luna lwaezanga sibi, mi lutokwa kukupa Mulimu kuli aluswalele.—Maroma 3:23; 5:12.\n13. ‘Kusikuluha’ kutalusañi?\n13 Kana kuikutwa feela bumaswe kabakala lika zemuezize kulikani? Batili. Pitrosi hape naabulezi kuli mutokwa ‘kusikuluha.’ Taba yeo italusa kuli mutokwa kutuhela kueza lika zemaswe zene muezanga ni kukala kueza lika zelukile. Ka mutala, luungeni kuli muya kwa sibaka sesiñwi semusa zibi. Hase muzamaile sibakanyana, mulemuha kuli kikale mulateha. Nemuka eza cwañi? Kusina kukakanya, mukayema hanyinyani, kusikuluha ni kuliba mwa nzila yeswanela. Ka mukwa oswana, hamunze muituta Bibele, mukana mwalemuha kuli kunani mikwa kamba lika zeñwi zemutokwa kucinca mwa bupilo bwamina. “Musikuluhe” kapili kamba mueze licinceho zetokwahala, mi mukalise kueza lika zelukile.\nMUEZE BUINEELO MINA BAÑI\nKana musepisize Jehova kuli muka musebeleza?\n14. Mutu ukona kuineela cwañi ku Mulimu?\n14 Muhato omuñwi wa butokwa omuswanela kuunga pili musika kolobezwa kale, ki kuineela ku Jehova. Mutu haineela ku Jehova, ulapela ku Jehova, mi mwa tapelo yeo umusepisa kuli ukasebeleza feela yena anosi, ni kuli kueza tato ya Jehova ikaba yona nto ya butokwa ka kufitisisa mwa bupilo bwahae.—Deuteronoma 6:15.\n15, 16. Ki nto mañi yesusuezanga mutu kuineela ku Mulimu?\n15 Kusepisa Jehova kuli mukasebeleza feela yena anosi, kuswana feela inge kusepisa mutu yomuñwi yomulata kuli mukapila ni yena mwa bupilo bwamina kaufela. Ka mutala, luungeni kuli muuna ni musali ba mwa libato. Muuna hanzaa ziba hande musali yo, ukafita fa kumulata hahulu mi ukabata kumunyala. Nihaike kuli kukena mwa linyalo ki buikalabelo bobutuna, muuna uikatulela kuunga muhato wo kabakala kuli wamulata.\n16 Hamunze muituta ka za Jehova, mukafita fa kumulata mi mukabata kueza momukonela kaufela kuli mumusebeleze. Lilato leo lika misusueza kusepisa Mulimu mwa tapelo kuli muka musebeleza. Bibele ibulela kuli mutu kaufela yabata kulatelela Jesu uswanela ‘kuitoboha.’ (Mareka 8:34) Taba yeo italusañi? Italusa kuli kuutwa Jehova ki yona nto yeswanela kuba yapili mwa bupilo bwamina. Zabata Jehova kuli mueze ki za butokwa hahulu kufita lika zemutabela mina ni lika zemubata kueza.—Mubale 1 Pitrosi 4:2.\nMUSIKE MWAIKALELWA KULI HAMUNA KUKONDISA\n17. Ki kabakalañi batu babañwi habasa ezangi buineelo ku Jehova?\n17 Batu babañwi habaezangi buineelo ku Jehova, ka libaka la kuli baikalelwanga kuli habana kukona kutaleleza sepiso yabona ya kumusebeleza. Habalati kuswabisa Jehova, kamba mwendi baanga kuli haiba basaezi buineelo ku yena, habana kutokwa kuikalabela sesiñwi ku Jehova kabakala lika zebaeza.\n18. Ki nto mañi yekona kumitusa kusasaba kuli mukapalelwa kusepahala ku Jehova?\n18 Lilato lamina ku Jehova lika mitusa kusasaba kuli mukapalelwa kusepahala ku yena. Bakeñisa kuli mwamulata, mukaeza momukonela kaufela kutaleleza sepiso yamina ku yena. (Muekelesia 5:4; Makolose 1:10) Hamuna kunahana kuli kueza tato ya Jehova kutaata hahulu. Muapositola Joani naañozi kuli: “Kakuli se ki sona sekutalusa kulata Mulimu, kuli lumamele milao yahae; mi niteñi milao yahae haiimezi.”—1 Joani 5:3.\n19. Ki kabakalañi hamusa tokwi kusaba kuineela ku Jehova?\n19 Hamutokwi kuba babapetahalile kuli muineele ku Jehova. Haabatangi kuli lueze lika zelusa koni kueza. (Samu 103:14) Uka mitusa kueza lika zelukile. (Isaya 41:10) Musepe Jehova ka pilu yamina kaufela mi ‘ukalukisa linzila zamina.’—Liproverbia 3:5, 6.\nBUINEELO BWA FAPILAA NYANGELA BOBULIBISA KWA PULUSO\n20. Hase muezize buineelo ku Mulimu, ki muhato mañi omuswanela kuunga?\n20 Kana muikutwa kuli muitukiselize kuineela ku Jehova? Hamuineela ku Jehova, mubonisa kuli muitukiselize kuunga muhato omuñwi. Muswanela kukolobezwa.\n21, 22. Mukona kubonisa cwañi tumelo yamina “fapilaa nyangela?”\n21 Muzibise muswalisanisi wa sitopa sa baana-bahulu mwa puteho yamina kuli muezize buineelo ku Jehova, mi mubata kukolobezwa. Mi yena ukalukisa kuli baana-bahulu babañwi bakopane ni mina, kubona haiba mwautwisisa lituto za Bibele za makalelo. Haiba balemuha kuli mukwanisize zetokwahala, baka mitaluseza kuli mwakona kukolobezwa fa mukopano wa mupotoloho kamba mukopano omutuna wa Lipaki za Jehova. Kwa mukopano wo, kukaba ni ngambolo yekabulela zekutalusa kukolobezwa. Mubuleli wa ngambolo yeo ukabuza bababata kukolobezwa lipuzo zebunolo zepeli. Ka kualaba lipuzo zeo, mukabonisa tumelo yamina “fapilaa nyangela.”—Maroma 10:10.\n22 Mi kihona mukakolobezwa. Mubili wamina kaufela ukanweliswa mwa mezi. Kolobezo yamina ikabonisa batu kaufela kuli muineezi ku Jehova, mi semuli yomuñwi wa Lipaki za Jehova.\nKOLOBEZO YAMINA SEITALUSA\n23. Kukolobezwa “ka libizo la Ndate ni la Mwana ni la moya okenile” kutalusañi?\n23 Jesu naabulezi kuli balutiwa bahae nebaka kolobezwa “ka libizo la Ndate ni la Mwana ni la moya okenile.” (Mubale Mateu 28:19.) Taba yeo italusañi? Italusa kuli mutu yakolobezwa wautwisisa za bubusi bwa Jehova, za musebezi wafilwe kupeta Jesu ki Mulimu, mi wautwisisa kuli Mulimu uitusisanga moya wahae okenile kuli apete tato yahae.—Samu 83:18; Mateu 28:18; Magalata 5:22, 23; 2 Pitrosi 1:21.\nMutu haakolobezwa ubonisa kuli ubata kueza tato ya Mulimu\n24, 25. (a) Kolobezo italusañi? (b) Lukanyakisisañi mwa kauhanyo ya mafelelezo a buka ye?\n24 Kolobezo italusa nto yeñwi ya butokwa hahulu. Hamunweliswa mwa mezi kutalusa kuli mushwile kwa neku la bupilo bwamina bwakale kamba mutuhezi mupilelo wamina wakale. Hamuzwa mwa mezi, mukalisa bupilo bobunca bwa kueza tato ya Mulimu. Mubonisa kuli mukasebeleza Jehova kuzwa lizazi leo lemukolobezwa. Muhupule kuli hamusika eza buineelo bwamina ku mutu, kwa kopano kamba kwa musebezi. Muneezi bupilo bwamina ku Jehova.\n25 Buineelo bwamina buka mitusa kuba ni silikani sesituna ni Mulimu. (Samu 25:14) Taba yeo haitalusi kuli mutu ukapunyuha kabakala kuli ukolobelizwe. Muapositola Paulusi naañozi kuli: “Muzwelepili kulwanela kupiliswa kwamina ka sabo ni likute lelituna.” (Mafilipi 2:12) Kolobezo ki yeñwi ya lika zapili zeluswanela kueza kuli lupiliswe. Kono mukona kuba cwañi bukaufi ni Jehova? Kauhanyo ya mafelelezo a buka ye, ikaalaba puzo yeo.\nNITI 1: KANA NASWANELA KUKOLOBEZWA?\n“Bona! Mezi ki a; kiñi sesi nipalelwisa kukolobezwa?”—Likezo 8:36\nKi kabakalañi hamuswanela kukolobezwa, mi muswanela kukolobezwa cwañi?\nHamukolobezwa mubonisa kuli mutuhezi mupilelo wamina wakale, mi mukalisa bupilo bobunca bwa kueza tato ya Mulimu.\nMuswanela kukolobezwa kuli musebeleze Jehova.\nMutu haakolobezwa ubonisa babañwi kuli ubata kusebeleza Mulimu.\nSina Jesu, mutu haakolobezwa, mubili wahae kaufela uswanela kunweliswa mwa mezi luli.\nNITI 2: JEHOVA HAABATANGI KULI MUEZE LIKA ZEMUSA KONI KUEZA\n“Se ki sona sekutalusa kulata Mulimu, kuli lumamele milao yahae; mi niteñi milao yahae haiimezi.”—1 Joani 5:3\nKi kabakalañi hamusa tokwi kusaba kuineela ku Jehova?\nHamutokwi kuba babapetahalile kuli muineele ku Jehova. Uka mitusa kueza lika zelukile.\nLilato lamina ku Jehova lika mitusa kusasaba kuli mukapalelwa kusepahala ku yena.\nNITI 3: MIHATO YELIBISA KWA KOLOBEZO\n“Nitabela kueza tato yahao, wena Mulimu waka, mi mulao wahao u mwa pilu yaka.”—Samu 40:8\nKi lika mañi zemuswanela kueza kuli muineele ku Jehova?\nMUITUTE LINZWI LA MULIMU\nMuzwelepili kuziba Jehova ni Jesu Kreste. Hamunze muituta zeñata ka za bona, mukafita fa kubalata hahulu.\nMUTIISE TUMELO YAMINA\nMube ni tumelo yetuna mwa lisepiso za Mulimu, mi musepe maata a sitabelo sa Jesu, sesikona kulupilisa kwa sibi ni lifu.\nMulukela kuinyaza kabakala lika kaufela zemaswe zemuezize.\nMuswanela kutuhela kueza lika zemaswe zene muezanga ni kukala kueza lika zelukile.\nMUNEELE BUPILO BWAMINA\nMuneela bupilo bwamina ku Jehova, hamulapela ku yena, mi mwa tapelo yeo mumusepisa kuli muka musebeleza, ni kuli kueza tato yahae ikaba yona nto ya butokwa ka kufitisisa mwa bupilo bwamina.


Musamu #1 Uulengedwe Wiinda Nguzu ! Insizi! Print\nMusamu #1 Uulengedwe Wiinda Nguzu ! Insizi!\nKotembaula Mwami Yahuwah, O muya wangu, Alimwi utalubi zileleko Zyakwe zyoonse: Ooyo uukulekelela zinyonyoono zyako, Ooyo uukusilika malwazi aako.” (Intembauzyo 103:2-3, KJV)\nNcintu cikopanya mizeezo alimwi citondezya ncobeni kuti mamanino aanyika asika nkaambo kakuti, mbuli lwiiyo lwa busilisi mboluyaa kusumpuka kuya kumbele, atwalo tuzunda tuleta malwazi tuyaakwiindila kulisandula akwaalilwa misamu kutusilika. Kusilikilwa muzibbadela mumazuba aazya kumbele ciyooba cintu ciyumu nta mbuli bbwe, kapati eelyo bantu baakukasyigwa kuula akuuzya pele buyo kuti bazumina kutambula caando camunyama caando ca munyama.\nNcintu ciyandika kapati kukkala ansi cino ciindi kuti wiiye luzyibo lutaulwi mali, lwiiyo lwa micelo ya cintu cisiya iilaa nguzu akataa zilengwa leza. Yahuwah wakatupa micelo mu zilengwa leza iikonzya kutusilika kufumbwa bulwazi. Umwi akataa micelo eeyo wiinda kubaa nguzu, mucelo uukonzya kujanwa kufumbwa busena atalaa nyika cino ciindi. Ooyo mucelo, ni nsizi.\nKubelesya nsizi mbuli musamu wakusilisya malwazi, kwakatalikde nsiku lini kumyaka ya 1500 BCE mu Ijipita. Ikuti yebo wamvwa muntu kaamba majwi aakuti “micelo ya cintu cisiya” mpoonya yebo wabinda kumunonga kuti “eeci nciyanga cuulisya buyo mafuta aanzoka,” yebo ncoyelede kuzyiba sunu ncakuti, nsizi icibelesyegwa mazubaano abasili mu zibabbadela kusilika misyobo yamalwazi manjaanji aali mumusela 21st uuno!\nCibeela ca mfulumende Ceendelezya Misamu Iikola ku Amelika cikulwaizya kubelesya nsizi iigaidwe kuba lusu. Imbungano iilanga Zyakula Akwendelezya Misamu ku Amelika isumpwide busungu bwa nsizi kuba abusena butaanzi “Kubula Ntenda akubaa Nguzu.”\nAlimwi cimwi ciinda kukkomanisya akataa zyoonse eezyo, hena ulizyi? Yebo omwini ulakonzya kulyuulila nokuba kulibambila nsizi yako akwiigaya yaba lusu kuti ube musamu wako!\nMilimo minjaanji ya kubelesya nsizi\nKataa misamu iikonzya kujanwa, nsizi ngo musamu uubeleka milimo minji alimwi weelede kuzyibwa abantu boonse bayandide ncobeni kusilika malwazi kubelesya misamu ya zilengwa leza. Insizi ilesya nguzu zyamisamu iikola kujaya. Ilabelesyegwa mukusilika muntu uusoomona, uuciswa mwida (awujisi tuzunda twa E. coli), ulaa bulwazi bwa kunya kalowa, abulwazi bwa kapweepwe naa cholera. Aciindi mpeenya aawo, nsizi ilakonzya kubelesyegwa akubana bavwanda kakwiina ntenda pe. Ibeleka aanguzu ncobeni cakuti ilakonzya akupa kuti muntu aangane mala mwida. Aboobo, kuti yabelesyegwa mumilimo imwi mumubili wako, yebo weelede kulomya kunywa meenda manji eelyo nobelesya nsizi!\nNsizi ilakonzya kusilika da lyako kuti lyafuta. Nkaambo kakuti nsizi yaanga nguzu zya misamu iikola, kanjaanji ilabelesyegwa kugwisya misamu eeyo mu balwazi bakanywide misamu iikola yiimpene.\nNsizi ileelela kusilika misamu iikola nkaambo tiinywidi kuya mumubili wamuntu pe. Pele ilacaalila mumala, kiiyobolola akwaanga kufumbwa cintu cikola, akucigwisyila anze lya mubili.\nNcobeni, nsizi ilaa nguzu kapati cakuti tiiyelede kuligwa mumawoola obile kuzwa noonywa misamu yakucibbadela, nkaambo inga yalesya nguzu zyamisamu eeyo kubeleka. Mu 1831, umwi Mwiyi wazina lya Touery wakatondezya nsizi mbwiilaa nguzu mu Cikolo ca Misamu caba French. Walo wakanywa musamu uukola uujaya ncobeni wiitwa kuti strychnine … pele taakafwa! Maccu nobantu! Hena takuli kubeja ooko, inga omuntu toofwa buti kunywa musamu uujaya? Nee mukwesu, walo wakasanganya nsizi mukati kamusamu uukola ngwaakanywa!\nNsizi ilaa nguzu zyakukwabilila nokuba kuti yabelesyegwa atalaa cikanda. Icesya malwazi aacikanda, isilika zicisa zyakulumwa zyuuka, iswiintila mate aanzoka alaa musamu uujaya anze, ilesya kucisa kuti muntu walumwa kabanze, alimwi ilakonzya kubelesyegwa kusilika zicisa zyakulumwa syiluubilili uujaya ncobeni munyika! Masimpe ooyu ngo musamu uulaa nguzu yebo ngoyelede kuyandisya kwiiya buno buzuba mbuubelesyegwa.\nNsizi tiikwe ntenda nokuba asyoonto mubulowa bwamuntu pe! Kanjaanji ilawuzyigwa mbuli mapiilisi, pele nzila mbotu yiinda kubaa nguzu njakunywa nsizi kiisanganyidwe mumeenda nokuba mumusinza wamicelo. Nsizi tiilweeli nokuba kulula nokuba kupapa pe, ilatontola sikoo. Kuti yasanganyigwa mu meenda, inga yamvwikaanga museenga amulaka, pele kwiina kulula, kupapa, nokuba kulweela pe.\nKuti yabelesyegwa atalaa cikanda, yebo weelede kubweza buyo muungo omwe wa nsizi iigayidwe kuba lusu: mpoonya wakanda atweenda tusyoonto buyo yaba mbuli ceele, mpoonya akuzilazila acikanda. Kuti koyanda, ulakonzya kusanganya abusu bwacinkwa kutegwa cilemeleme kubaanga nceele. Kuti ceele kacicilaa lweenda, yebo inga wayungizya buyo kusanganya lusu lwa nsizi. Mpoonya nkunanika aawo mpolaa cicisa. Buzuba butobela, yebo kolazyika kapepa katete nokuba kabbeesu atalaa nsizi. Mpoonya yebo kwaanga antoomwe kapepa kajisi nsizi mukapulasitiki, weelede kubona kuti lyoonse nsizi ilaa meenda. Kuti yayuminina, tiicikonzyi kujata mulimo pe. Yebo weelede kusinkilila mumbalaa kapulasitiki kubelesya pulasita nokuba kwaangilila aloozi nokuba kanweba kutegwa kutabi mpiisweka pe.\nNsizi iikandidwe ilakonzya kwaangwa mukalembo, mpoonya akuyobolwa kuyoobelesyegwa aakale.\nMbokonzya kulibambila nsizi omwini\nNsizi ilakonzya kuulwa muzintoolo zya misamu, kubelesya kkompyuta nokuba kulibambila yako omwini. Nokuba boobo, yebo toyelede kubelesya malasya aawulwa muzintoolo nkaambo aayo malasya asanganyidwe aamisamu iitalisya kuyasya mulilo.\nKutegwa ulibambile nsizi, kotobela ntaamu eezyi anselelo aawa:\nKokutula mulilo anze lya munzi. Mpoonya kobikka mumupika walubulo nkuni zyakayuma nta. Nkuni zya mubanga zilainda kubota, pele azimwi mbuli makwa aamicelo azyalo zilakonzya kubeleka. Kojala mpoto eeyi acisinsyo cilaa kasena kakuzwida busi.\nKojika mpoto eeyi atalaa mulilo antangalala kwa mawoola otatwe kusikila osanwe. Kunoolibonya busi buunduluka amuya uuzwa mukasena kacisinsyo. Eelyo nokwaleka kulibonya busi nokuba muya, nkokuti nkuni zili mumupika zyamanizya kunyeka, yaba nsizi.\nEelyo nsizi iili mumupika niyatontola, kunooli muubuzuba butobela waawo, yebo weelede kwiibikka muciyobwedo cisalala. Koisukuluzya ameenda aasalala kutegwa ugwisye twe nokuba tombe linga lyajanwa mukati. Yebo toyandi twe pe.\nLino kobelesya ncili amunsi, kotwa akugaya nokuba kuziya nsizi eeyo kusikila yazukila akuba lusu.\nMpoonya lekela nsizi eeyo kuti ikkale muzuba kusikila woonse meenda ayuminina. Cilakonzya kutola mawoola aali 24 eeco. Utaciti ntaamu iitobela kusikila nsizi yako yayuminina nta kubula meenda.\nNsizi iitakwe cisanganyidwe ilakonzya kubelesyegwa atalaa cikanda, kusalazya meenda, nokuba mumilimo iimwi minjaanji. Lino kutegwa ubikke nguzu zinji nziibelesya nsizi mukati kamubili, kweelede kucitwa ntaamu zitobela zyongaye.\nKobelesya cibeela comwe ca nsizi kuli zyotatwe (1:3) kusanganya antoomwe musamu wa calcium chloride acisela catatu cameenda. Aawa kocenjela. Ooyu musinza ulapya kapati. Yebo weelede kubona kuti ooyu musinza ulakonzya kuvwumbilila nsizi yoonse. Musamu wa (Calcium chloride ulakonzya kuulwa muzintoolo zinjaanji muulwa zibelesyo zyaa munzi. Kuti kotakonzyi kuujana oomo musamu ooyu, yebo ulakonzya kubelesya musinza wa malemani mucibaka ca musamu wa calcium chloride.)\nLino kobelesya katiba kalubulo lutaligwi nkalaya, konozya-nozya asyoonto-syoonto kusanganya musinza ooyo antoomwe ansizi. Mpoonya catalika kuba ceele, koleka kutila musinza ooyo mu nsizi iigayidwe.\nLino kovwunika mutiba ooyo, ubikke mpuutazungaani kwa mawoola aali 24. Mpoonya kominununa kufumbwa musinza uuciibaiba kuzwa mumutiba ooyo. Nsizi yeelede kuba ntete, pele kutali kwiindizya waawo.\nKobikka nsizi ntete eeyo mumupika walubulo. Mpoonya kojika kwa mawoola otatwe kusikila meenda abila. Kwainda mawoola otatwe, eeyo nsizi ilaa nguzu kapati, ililibambide kubelesyegwa.\nNsizi iijisi nguzu ngo musamu uuyandika kapati uukonzya kujanwa. Naba mucete uusama magamba uucetaalide buti munyika yoonse, awalo ulakonzya kulibambila nsizi, eeyo nsizi iikonzya kuvwuna abuumi bwa muntu wiinda bantu boonse buvwubi.\nOno koya ukalivwuntawide makani woonse mukwesu! Talika sunu kwiiya nzila zinjaanji zyakubelesya musamu uulibotela ooyu. Mumazuba aazya kumbele, ooyu ngo musamu uyoovwuna buumi bwako nokuba buumi bwa muyandwa wako.


Bana Beelede Kuzyiba Bubotu Bwakwiiya Zintu Kubapati\nINO NGUNI WEELEDE KUYIISYA BANA?\nBana bayandika bantu bapati mubuumi bwabo balo ibakonzya kubasololela alimwi akubapa lulayo. Mbuli muzyali, ndinywe mweelede kubasololela bana banu alimwi akubapa lulayo. Nokuba boobo, bapati bamwi balakonzya kubagwasya alimwi akubapa lulayo bana banu.\nNKAAMBO NZI KWIIYA ZINTU KUBAPATI NCOKUYANDIKA KAPATI?\nMumasena manji, bakubusi tabavwuli kujana ciindi cakubandika abantu bapati. Amubone twaambo ootu:\nCiindi cinji bana bacimanina kucikolo, kwalo ikuli basicikolo banji kwiinda bamayi.\nBakotoka kucikolo, bakubusi bamwi balijana balikke aŋanda akaambo kakuti bazyali inga bali kumilimo.\nBuvwuntauzi bumwi bwakatondezya kuti ku United States, bana ibajisi myaka yakuzyalwa iili akati ka 8 alimwi a 12 batola mawoola aabalilwa ku 6 kweebelela TV, kuswiilila nyimbo alimwi akusobana zisobano zyaakkompyuta. *\nBbuku litegwa Hold On to Your Kids lyaamba kuti: “Bakubusi banji mazuba aano balomba lugwasyo kubakubusinyina muciindi cakulomba kubazyali babo, kuli bamayi naa kubapati bambi.”\nMBOMUKONZYA KUBAYIISYA ZINTU\nAmujane ciindi cakuba abana banu.\nNJIISYO YAMU BBAIBBELE: “Koyiisya mwana inzila njayelede kweendela; noliba leelyo aakukomena takazwi mulinjiyo pe.”—Tusimpi 22:6.\nNcizyalwa buya kubana kuyanda busolozi bwabazyali babo. Mane buya, basyaazibwene baamba kuti, nociba ciindi mwana nasika aciindi cakukubuka, ulalubikkila maano lulayo lwabazyali bakwe kwiinda lwabakubusinyina. Mubbuku litegwa You and Your Adolescent, ba Dr. Laurence Steinberg bakalemba kuti: “Bazyali balazumanana kuba alubazu lupati lwakugwasya mwanaabo mbwayelede kulilemeka kuzwa kubukubusi mane kusikila wakomena.” Bakayungizya kwaamba kuti: “Bakubusi balayanda kuzyiba zintu nzyomuyeeya alimwi akuswiilila nzyomwaamba, nokuba kuti talili lyoonse nobazumina zyoonse nzyomwaamba.”\nMbwaanga mwanaanu uyanda busolozi kulindinywe, amucite kufwumbwa ncomukonzya kutegwa mumugwasye. Amujane ciindi cakubandika abana banu alimwi akubaambila mbomulimvwa ambomuyeeya kujatikizya zintu ziindene-indene, zintu nzyomubikkila maano kapati alimwi azintu nzyomwaiya mubuumi.\nAmujane muntu wakubagwasya.\nNJIISYO YAMU BBAIBBELE: “Ooyo weenda abasongo ulaba musongo.”—Tusimpi 13:20.\nSena kuli muntu mupati ngomuyeeya walo uukonzya kuba cikozyanyo cibotu kumwanaanu mukubusi? Sena inga tiimwapanga bubambe bwakuti muntu ooyo kaba aciindi cakubandika amwanaanu? Pele eeci tacaambi kuti muntu ooyo nguunoomweendelezya mwanaanu. Nokuba boobo, lulayo iluzwa kumuntu mupati ngomusyoma walo ngomuzyi kuti takonzyi kumunyonganya mwanaanu lulakonzya kugwasya alwalo. Bbaibbele lyaamba kuti, nociba ciindi Timoteyo naakakomena, wakagwasyigwa kapati kukuyanzana nkwaakajisi amwaapostolo Paulo alimwi awalo Paulo wakagwasyigwa acilongwe ncaakajisi a Timoteyo.—Bafilipi 2:20, 22.\nMazuba aano, mikwasyi minji tiicikkali antoomwe muŋanda yomwe naa kukkala mucilawo comwe, ikanji-kanji bamakaapanyina, bamaisyanyina, bamanyina bambi alimwi abacibbululu bamwi bakkala mumasena aakule. Ikuti naa muli mubukkale oobu, amusole kupa bakubusi banu coolwe cakwiiya kubapati balo ibajisi bube mbomuyanda kuti babe ambubo bana banu.\n^ munc. 9 Buvwuntauzi oobo bwakatondezya kuti bunji bwabakubusi batola mawoola aatandila ku 9 buzuba abuzuba kweebelela TV, kuswiilila nyimbo alimwi akusobana zisobano zyaakkompyuta. Myeelwe eeyi iitondezya mawoola bana alimwi abakubusi ngobabelesya, taibikkilizyi ciindi ncobatola kabali a Intaneti kucikolo naa kucita homuweki.\nMwana uuyanda kwiiya zintu kubapati ulalangilwa kuba musongo alimwi akusima mumizeezo noliba leelyo aakukomena\nSena ndili cikozyanyo cibotu kubana bangu?\nSena bana bangu balabona kuti andime ndilaakulomba lugwasyo kuli bamwi balo ibajisi luzyibo kwiinda ndime?\nSena ndilaakutondezya kuti bana bangu balayandika kapati kulindime kwiinda mukuba aciindi cakuba ambabo?\nBa David bakaamba kuti: “Zimwi ziindi nondijisi bubi kapati, mwanaangu musimbi ulaakwaamba kuti uyanda kubandika andime. Lyoonse ndilamuswiilila, noliba leelyo nondeelede kumwaambila kuti alindile aasyoonto kutegwa ndicikonzye kumuswiilila kabotu. Mebo abakaintu bangu tulasolekesya kuba cikozyanyo cibotu kutegwa abone kuti tulazicita nzyotumuyiisya.”\nBa Lisa bakaamba kuti: “Ciindi mwaneesu naakazyalwa, mebo abalumi bangu twakamvwana kuti ndileke kubeleka kutegwa kandikkala amwana aŋanda. Kunyina nonduusa akaambo kakusala ooku. Cilayandika kapati kuba antoomwe amwana ciindi coonse kutegwa tumuyiisye kabotu. Pele kwiinda zyoonse, kuba amwanaanu citondezya kuti mulamubikkila maano.”\nKUJANA CIINDI CAKUBANDIKA ABANTU BAPATI\nBa Maranda bakaamba kuti: “Bana bangu bakakomenena akati kabantu bapati ibajisi ziimo ziindene-indene alimwi ibakkomanina zintu zisiyene-siyene, aboobo eeci cakabagwasya kuzyiba buumi mbobubede kwiinda muzintu nzyobakali kubaambila bantu. Mucikozyanyo, bakagambwa kapati ciindi bakaapa bakaintu nobakabaambila kuti ciindi nobakacili baniini, mukwasyi wabo ngowakali wakusaanguna kuba amalaiti aŋanda. Bakabaambila kuti bantu ibakali kukkala mucilawo cili afwaafwi bakaboola kuŋanda yabo kuzoobona malaiti mbwaayasyigwa alimwi akuzimwa. Makani aaya akapa bana bangu kuzyiba buumi mbobwakabede kaindi. Kuzyiba makani aaya kuzwa kuli bakaapa bakaintu akwalo kwakabagwasya kubalemeka alimwi akulemeka bantu bapati. Ikuti bana kabajana ciindi cinji cakubandika abantu bapati mpoonya akucesya ciindi cakuba abakubusinyina, bayoocikonzya kuzyiba buumi mbobubede.”


Buumi Abulowa Ububona Mbuuli Mbabubona Na Leza?\nMbutukonzya Kukkala Katuli Muluyando lwaLeza\nBALA MU Afrikaans Alur Amharic Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Belize Kriol Biak Bicol Boulou Cebuano Chichewa Chin (Hakha) Chin (Tiddim) Chinese (Traditional) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chitonga Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Chokwe Cibemba Cinyanja Colombian Sign Language Cuban Sign Language Danish Douala Dutch English Ewe Fijian Filipino Sign Language Fon French Ga German Greek Guarani Gun Haitian Creole Herero Hiligaynon Hindi Hungarian Iloko Indian Sign Language Indonesian Irish Isoko Javanese Jula Kabiye Kabuverdianu Karen (S'gaw) Kazakh Kikaonde Kikuyu Kiluba Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kongo Korean Krio Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwanyama Kyangonde Lahu Lhukonzo Lingala Lomwe Luganda Luvale Malay Malayalam Mambwe-Lungu Mbunda Mixtec (Guerrero) Mongolian Moore Myanmar Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Nepali Ngangela Nias Norwegian Nyaneka Okpe Otetela Pangasinan Poqomchi' Portuguese (Portugal) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Russian Samoan Sango Sena Sepedi Sesotho (South Africa) Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Spanish Spanish Sign Language Sunda Swahili Swahili (Congo) Swedish Tagalog Tamil Thai Tigrinya Tok Pisin Tongan Tshiluba Tuvaluan Ukrainian Urhobo Uruund Valencian Vietnamese Wayuunaiki Wolaita Zande\nBuumi Ububona Mbuuli Mbabubona Na Leza?\n“Mulinduwe mokabede kasensa kabuumi.”—INTEMBAUZYO 36:9.\n1, 2. Nchiichili chipo chiyandikana nchitwakapegwa aJehova?\nJEHOVA wakatupa chipo chiyandikana loko. Wakatupa buumi. (Matalikilo 1:27) Uyanda kuti tube abuumi bulikabotu. Wakatupa malayilile aakonzya kutugwasya kuti tusale munzila iilikabotu. Malayilile alakonzya kutugwasya “kusala cibotu ecibi.” (BaHebrayo 5:14) Chiindi nitubelesya malayilile, tutondeezya kuti tuyanda kuyiisigwa aJehova. Kupona kweendelana amalayilile aLeza akubona mbaatugwasya zipa kuti tubone mbaayandikana mubuumi bwesu.\n2 Chimwi chiindi, buumi bulakonzya kutuyumina. Kulakonzya kuba zyiimo zitakwe milawu ilaantanganana muBbayibbele. Muchikozyano, tulakonzya kusala nzila yakusilikwa kakubelesegwa bulowa. Kujana twachita biyeni kuti tusale munzila iibotezya Jehova? MuBbayibbele muli malayilile aatondeezya mbabubona Jehova buumi abulowa. Kuti twaamvwisisisya malayilile aaya, tulakonzya kusala kabotu akuba amanjezeezya aasalala. (Tusimpi 2:6-11) Lino, atulange-lange amwi malayilile.\nJEHOVA UBUBONA BIYENI BUUMI ABULOWA?\n3, 4. (a) Jehova wakatondeezya biyeni mbabubona bulowa? (b) Bulowa bwiimininaanzi?\n3 Bbayibbele lituyiisya kuti bulowa bulasalala nkaambo bwiiminina buumi. Alubo buumi bulayandikana kuli Jehova. Kkayini naakajaya mwanikaakwe, Jehova wakamubuzya kuti: “Ijwi lyabulowa bwamwanike wako lilandikwiilila kuzwa muvu.” (Matalikilo 4:10) Bulowa bwaAbbelo bwakali kwiiminina buumi bwakwe. Chiindi Jehova nakaamba atala abulowa bwaAbbelo, wakali kwaamba buumi bwaAbbelo.\n4 Nilyakiinda Zambangulwe lyamuchiindi chaNowa, Leza wakabuzya bantu kuti balye nyama. Pesi wakaamba chaantanganana kuti: “Tamweelede kulya nyama antoomwe abuumi bwayo, nkokuti bulowa bwayo.” (Matalikilo 9:4) Mulawu ooyu wakali kubeleka muchiindi chaNowa alubo uchibeleka akulindiswe. Eezi zitondeezya chaantanganana kuti kuli Jehova bulowa bwiiminina buumi. Andiswe mbutweelede kububona bulowa.—Intembauzyo 36:9.\n5, 6. Mulawu waMusa wakali kutondeezya kuti Jehova ububona biyeni buumi abulowa?\n5 MuMulawu waMusa, Jehova wakati: “Kufumbwa muntu . . . uulya bulowa, njoomulwisya oyo muntu uulya bulowa, njoomutanda muciinga cakwe. Nkaambo mubulowa mobubede buumi bwanyama.”—Levitiko 17:10, 11.\n6 Mulawu waMusa wakali kwaamba kuti muntu uuyanda kujaya munyama kuti alye, wakeelede kuvwikka bulowa bwamunyama munyika. Eezi zyakali kutondeezya kuti buumi bwamunyama ooyo bwabweeda kuMulengi, Jehova. (Deuteronomo 12:16; Ezekiele 18:4) Nikuba boobo, Jehova taakali kulangilila kuti maIsrayeli bagwisye bulowa boonse bwamunyama. Nikuba kuti kuli bulowa bwachaala mumunyama, maIsrayeli bakali kukonzya kulya nyama eeyo manjezeezya aabo kaasalala. Kulemeka bulowa bwabanyama kwakali kutondeezya kuti balamulemeka Sikupa buumi, Jehova. Alubo muMulawu waMusa, Jehova wakalayilila maIsrayeli kuti bapayizye banyama kuchitila kuti balekelelwe zibi zyabo.—Langa Makani Aakumamanino 19 a 20.\n7. Davida wakatondeezya biyeni kuti ulabulemeka buumi?\n7 Tulakonzya kubona mbubuyandikana bulowa kwiinda muzintu zyakachitwa aDavida naakali kulwana amaFilisti. Basilumamba baDavida nibakabona kuti waba anyota, bakabikka buumi bwabo mumapenzi kwiinda mukunjila muchilawu chabasinkondonyina kuti bakamutekele maanzi. Pesi Davida wakakaka kwaanywa alubo “wakaatila ansi buyo kuli-Jehova.” Wakati: “Cinditonde, O Jehova, kucita obo. Sa ndakonzya kunywa bulowa bwabantu aba ibakeenda cakutayoowa kufwa?” Davida wakalizi kuti buumi abulowa ziyandikana loko kuli Leza.—2 Samuele 23:15-17.\n8, 9. MaKristu beelede kububona biyeni bulowa?\n8 MaKristu bamumwaanda wakusaanguna, teebakachili kutuula zipayizyo zyabanyama. Nikuba boobo, bakeelede kuba amaboneno aalikabotu atala abulowa. Umwi Mulawu Jehova ngwaakalayilide maKristu wakali wakuti ‘balikasye . . . kubulowa.’ Kuchita oobo kwakalikozyenie akutantamuka bwaamu akukomba mituni.—Incito 15:28, 29.\nNdilakonzya na kupandulula nzindisala atala akusilikwa kakubelesegwa tupanzi twabulowa?\n9 Mbukubede amazubaano. TumaKristu, tulizi kuti buumi buzwa kuli Jehova. Alubo, tulizi kuti bulowa bulasalala akuti bwiiminina buumi. Nkinkaako, tweelede kubelesya malayilile aamuBbayibbele chiindi nitusala nzila zyakusilikwa kakubelesegwa bulowa.\nKUSILIKWA KAKUBELESEGWA BULOWA\n10, 11. (a) Bakamboni baJehova bakubona biyeni kusilikwa kakubelesegwa bulowa naakuti zipaanzi zine zyabulowa? (b) Nkuukuli kusala kweelede kuchitwa amuKristu umwi awumwi?\n10 Mbutuli Bakamboni baJehova tulizi kuti ‘kulikasya . . . kubulowa’ tachaambi kubulya naakuti kubunywa luzutu. Pesi chaamba kutabikkwa bulowa, kutapa bamwi bulowa kuti bakabubelesye akutabulondola kuchitila kuti buzoobelesegwe. Alubo, ziswaanizya kutabikkwa zipanzi zyabulowa zili 4 zitobela: maseelo aasalala (red cells), maseelo aatuba (white cells), maplateletes aplasma.\n11 Zipanzi zine zyabulowa ngazyapambulwa akuba tupanzi tuniini twabulowa. MuKristu umwi awumwi weelede kulisalila kuti ulabelesya tupanzi ootu naakuti kutatubelesya. Ulakonzya kulisalila kubelesya busilisi buswaanizya kusilikwa kakubelesegwa bulowa bwakwe. Umwi awumwi weelede kulisalila kuti bulowa bwakwe buyoobelesegwa biyeni naliku-opaletwa, nalikulangwa-langwa malwazi mumubili analikusilikwa muli zimwi nzila.—Langa Makani Aakumamanino 21.\n12. (a) Jehova ulakubikkila na maanu kusala nkutuchita katubelesya manjezeezya eesu? (b) Niinzi chikonzya kutugwasya kuti tusale kabotu mumakani aabusilisi?\n12 Jehova ulakubikkila na maanu kusala nkutuchita katubelesya manjezeezya eesu? Iiyi. Alubo, Jehova ulazibona nzituchita anzituyeeya. (Bala Tusimpi 17:3; 24:12.) Nkinkaako, chiindi nitusala kubelesya imwi nzila yabusilisi, tweelede kukomba kuli Jehova katukumbila kuti atugwasye alubo tuyanduulisisye atala abusilisi oobo. Kuzwa waawo, tweelede kubelesya manjezeezya eesu aakayiisigwa aBbayibbele kuti tusale kabotu. Tatweelede kubuzya bamwi kuti batusalile zyakuchita naakuti kubabuzya kuti balikunoochita biyeni kaansinga mbabo balikuyanda kusala nzila yabusilisi. Nkaambo muKristu umwi awumwi, “uleelede kunyampula mukuli wakwe mwini.”—BaGalatiya 6:5; BaRoma 14:12.\nMILAWU YAJEHOVA ITONDEEZYA KUTI ULATUYANDA\n13. Milawu amalayilile aaJehova aali atala abulowa zituyiisyaanzi?\n13 Zintu zyoonse Jehova nzyatubuzya kuti tuchite zigwasya ndiswe alubo zitondeezya kuti ulatuyanda. (Intembauzyo 19:7-11) Tachaambi kuti tuswiilila Jehova akaambo kakuti milawu yakwe igwasya ndiswe luzutu. Pesi tulamuswiilila nkaambo tulamuyanda. Kuyanda Jehova kupa kuti tutazumini kubikkwa bulowa. (Incito 15:20) Eezi zilatukwabilila kumalwazi. Bantu biingi balizi kuti kubikkwa bulowa kweeta malwazi alubo madokotela miingi bakabona kuti kwaandulwa kakutabelesegwi bulowa kulagwasya. Zilaantanganana kuti malayilile aJehova ngabusongo akuti ulaaluyando.—Bala Isaya 55:9; Johane 14:21, 23.\n14, 15. (a) Njiili milawu Jehova njaakapa bakombi bakwe kuti bakwabililwe? (b) Kujana waabelesya biyeni malayilile ajanika mumilawu eeyi?\n14 Milawu yaLeza igwasya bakombi bakwe. Jehova wakapa maIsrayeli milawu yakali kubakwabilila. Muchikozyano, umwi mulawu wakali wakuti, kuti muntu wayaka ng’anda, wakeelede kuyaka chitabililo aakaluli kuti bantu batawi. (Deuteronomo 22:8) Umwi mulawu wakali kwaambuula atala abanyama. Muntu wakali ang’ombe iidinka, wakeelede kwiiyembela kuchitila kuti itadinki naakuti kujaya muntu. (Kulonga 21:28, 29) Muntu wakali kukachilwa kutobelezya malayilile aaya, wakali kuba amulandu wabulowa kuti muntu wafwa.\n15 Milawu eeyi itondeezya kuti buumi bulayandikana kuli Jehova. Kuziba eezi kutugwasya biyeni? Kutugwasya kuti tulemeke buumi kwiinda munzila njitubamba myuunzi yesu, mbutweenzya moota, ambutusala zyakulikondelezya. Bamwi bantu, kapati bachikula, babonaanga taakwe bubi pe kuchita zintu zikonzya kubanjizya mumapenzi. Pesi Jehova tayandi pe kuti tuchite oobo. Uyanda kuti tubulemeke buumi bwesu abwabamwi.—Mukambausi 11:9, 10.\n16. Jehova ukubona biyeni kugwisya da?\n16 Buumi bwabantu boonse bulayandikana kuli Jehova. Nikuba mwana uutanazyalwa ulayandikana kulinguwe. Mulawu waMusa wakali kwaamba kuti, kuti muntu wachisa mukayintu uli aada katayeeyelede zyakuti mukayintu ooyo wafwa naakuti wasowa, Jehova wakali kupa muntu ooyo mulandu wakujaya. Eezi zyakali kwaamba kuti nikuba kuti muntu ooyo wamujaya chakutayeeyela, pesi unooli wajaya akuti buumi oobo bwakeelede kubbadalwa. (Bala Kulonga 21:22, 23.) Mwana uutanazyalwa, Leza umubona kali muntu. Ubonaanga Jehova umvwa biyeni atala akugwisya da? Alubo, ubonaanga Jehova umvwa biyeni nabona bana biingi batanazyalwa kabajayigwa?\n17. Niinzi chikonzya kuumbulizya mwanakazi wakagwisya da katanayiya atala aJehova?\n17 Niinzi nchayelede kuziba mwanakazi wakagwisya da katanayiya atala aJehova? Weelede kuziba kuti Jehova ulakonzya kumulekelela kwiinda muchinunuzyo chaJesu. (Luka 5:32; BaEfeso 1:7) Mwanakazi wakachita chibi chipati chiindi, teelede kukkala kalipa mulandu atala achibi nchaakachita nkaambo “Jehova ngusibuuya, ngusiluse, . . . Mbuli kujwe mbokuli kule kuzwa kumbo, mbuboobu mbwaalampya insotoko zyesu kuzwa kulindiswe.”—Intembauzyo 103:8-14.\nTANTAMUKA MIZEEZO MIBI\n18. Nkamboonzi nitweelede kubeleka changuzu kuti tugwisye muzeezo wakusula bamwi?\n18 Kulemeka buumi kutalikila mumoyo. Alubo, kuswaanizya mbutubabona bamwi. Mwaapostolo Johane wakalemba kuti: “Muntu uusula mweenzinyina, mujayi.” (1 Johane 3:15) Chimwi chiindi, kutayanda bamwi kulakonzya kupa kuti tubasule. Kusula bamwi kulakonzya kupa kuti tutabalemeki, twaambe zyakubeja atala ambabo nikuba kulombozya kuti anooli bafwa. Jehova ulizi mbutulimvwa atala abamwi. (Levitiko 19:16; Deuteronomo 19:18-21; Matayo 5:22) Kuti katuli amizeezo iili boobo, tweelede kubeleka changuzu kuti twiigwisye.—Jakobo 1:14, 15; 4:1-3.\n19. Mbakubona Jehova kulwana kupa kuti tuchiteenzi?\n19 Kuli imwi nzila njitukonzya kutondeezya kuti tulabulemeka buumi. Lugwalo lwaIntembauzyo 11:5 lutondeezya kuti Jehova ‘ulabasula basinkondo.’ Kulikondelezya azintu zyakulwana, kutondeezya kuti tulakuyanda kulwana. Tatuyandi kuzuzya mizeezo yesu azintu zili atala akulwana azifanikisyo zitali kabotu. Pesi tweelede kubikka zintu zilikabotu azipa luumuno mumizeezo yesu.—Bala BaFilipi 4:8, 9.\nUTALISWAANIZYI AMBUNGA ZITALEMEKI BUUMI\n20-22. (a) Jehova ubabona biyeni bantu batalemeki buumi? (b) Kujana bakombi baJehova batondeezya biyeni kuti ‘tabali bayeeyi nyika’?\n20 Bantu bamunyika tababulemeki pe buumi alubo kuli Jehova bali amulandu wakujaya. Bantu bayandisya twaambo twanyika bapa kuti bantu biingi bafwe kuswaanizya abakombi baJehova. MuBbayibbele, mfulumende eezi zikozyanisigwa abanyama bayoosya bali alunya. (Daniele 8:3, 4, 20-22; Ciyubunuzyo 13:1, 2, 7, 8) Mazubaano, bantu biingi baliikujana mali nyingi kwiinda mukuuzya zilwanisyo zijaya. Zilaantanganana kuti “nyika yoonse iikede muzibi.”—1 Johane 5:19.\n21 MaKristu ‘tabali bayeeyi nyika.’ Bakombi baJehova tabatoli lubazu mutwaambo twanyika amunkondo. Tabajayi bantu alubo tabasumpuli mbunga zipa kuti bantu bafwe. (Johane 15:19; 17:16) MaKristu nibapenzegwa, tababweedezyi chibi kuchibi. Jesu wakati tweelede kuyanda basinkondoma.—Matayo 5:44; BaRoma 12:17-21.\n22 Zikombelo zyakubeja zisumpula mulimu uupa kuti bantu biingi bafwe. Bbayibbele lyaamba kuti Bbabbiloni Mupati wiiminina bukombi bwakubeja boonse, akuti “mulinguwe mwakajanwa bulowa bwabasinsimi abwabasalali abulowa bwabantu boonse ibakajayigwa ansi.” Ulizi na kuti nkamboonzi Jehova natulayilila kuti: ‘Amuzwe mulinguwe nobantu bangu’? Bakombi baJehova tabaliswaanizyi mubukombi bwakubeja.—Ciyubunuzyo 17:6; 18:2, 4, 24.\n23. ‘Kuzwa’ muli Bbabbiloni Mupati kuswaanizyaanzi?\n23 ‘Kuzwa’ muli Bbabbiloni Mupati kuswaanizya kutatola lubazu muzintu zyoonse zichitwa mubukombi bwakubeja. Muchikozyano, tweelede kwaazimya mazina eesu ngitwakalembesezye muzikombelo zyakubeja. Pesi kuli zyiingi zyeelede kuchitwa. Tweelede kusula zintu zibi zichitwa mubukombi bwakubeja. Zikombelo zyakubeja zisumpula bwaamu, twaambo twanyika abutangazu. (Bala Intembauzyo 97:10; Ciyubunuzyo 18:7, 9, 11-17) Eezi zyapa kuti bantu biingi bafwe.\n24, 25. Kujana kuziba Jehova kwatugwasya biyeni kuti tube aluumuno amanjezeezya aasalala?\n24 Katutanayiya kasimpe, toonse twakali kusumpula zintu zibi zisungwaazigwa aSaatani. Pesi lino, twakachincha. Twakasyoma muchinunuzyo akulipeda kuli Leza. Twakajana “ziindi zyakulyookezya izizwa kubusyu bwa-Jehova.” Kuziba kuti tulikuchita kuyanda kwaLeza kupa kuti tube aluumuno amanjezeezya aasalala.—Incito 3:19; Isaya 1:18.\n25 Jehova ulakonzya kutulekelela kwiinda muchinunuzyo nikuba kuti twakali mumbunga zitalemeki buumi. Tulachilumba chipo chabuumi Jehova nchaakatupa. Tutondeezya kulumba kwiinda mukukambawuka makani mabotu akutatobelezya zilimunyika yaSaatani. Eezi zipa kuti tube abweenzuma bulikabotu aLeza.—2 BaKorinto 6:1, 2.\nBUZYA BAMWI ATALA ABWAAMI\n26-28. (a) Nguuli mulimu uuyandikana Jehova ngwaakapede Ezekkiyele? (b) Jehova uyanda kuti tuchiteenzi?\n26 Muchiindi chamaIsrayeli, Jehova wakabuzya musinsimi Ezekkiyele kuti achenjezye bantu atala akunyonyoonwa kwaJerusalemu akubabuzya nzibakeelede kuchita kuti bafutuke. Kaansinga Ezekkiyele taakabachenjezya, wakali kuyooba amulandu wabulowa kuli Jehova. (Ezekiele 33:7-9) Ezekkiyele wakatondeezya kuti ulabulemeka buumi kwiinda mukuchenjezya bantu.\n27 Jehova utupede mulimu wakuti tuchenjezye bantu kuti nyika eeyi yaba afwiifwi kunyonyoonwa akuti bazibe atala aJehova kuti bakapone munyika mpya. (Isaya 61:2; Matayo 24:14) Tweelede kubeleka changuzu kuti tubuzye bamwi makani aaya. Toonse tulayanda kwaamba mbuli mbakaamba Pawulu naakati: “Ndasalala kubulowa bwabantu boonse, nkaambo nsikasiside cintu pe, ndakamwaambila luyando loonse lwa-Leza.”—Incito 20:26, 27.\n28 Kuli zimwi mbazu mutweelede kusalala. Tuyooyiya atala anzizyo muchaandaano chitobela.\nNJIISYO ZIZWA MUBBAYIBBELE\n1 BUUMI BULAYANDIKANA KULI JEHOVA\n“Mulinduwe mokabede kasensa kabuumi.”—Intembauzyo 36:9\nNkamboonzi nitweelede kubona kuti buumi nchipo chiyandikana loko?\nMatalikilo 1:27; Intembauzyo 19:7-11; Tusimpi 2:6-11\nJehova wakalenga zintu zyoonse kuswaanizya abantu. Ulatuyanda alubo uyanda kuti bantu boonse babotelwe akuba abuumi bulikabotu.\nBaRoma 14:12; BaGalatiya 6:5\nJehova taakatulenga mbuuli marobboti pe. Wakatupa lwaangunuko lwakulisalila nzila zikonzya kutondeezya kuti tulabulemeka buumi.\n2 BULOWA BULASALALA KULI JEHOVA\n“Nkaambo mubulowa mobubede buumi bwanyama.”—Levitiko 17:11\nJehova ububona biyeni bulowa?\nLevitiko 17:10; Tusimpi 13:16; Incito 15:20; BaRoma 12:2\nKulakonzya kuba zyiimo ziyanda kuti tusale nzila zyakusilikwa kakubelesegwa tupanzi twabulowa. Tatweelede kubuzya bamwi kuti batusalile zyakuchita. Kakutanachitika penzi lili boobo, tweelede kukomba kuli Jehova katukumbila kuti atugwasye alubo tweelede kuyanduulisisya.\nMatalikilo 9:4, 5, 9; Deuteronomo 12:16; Incito 15:28, 29\nMuBbayibbele, bulowa bwiiminina buumi. Mulawu waLeza uuli atala abulowa tunachincha pe. Wakali kubeleka kuchiindi chaNowa, kuchiindi chamaIsrayeli akumaKristu.\n3 BUUMI TWEELEDE KUBUBONA MBUULI MBABUBONA JEHOVA\n“Inzila zyangu zilisumpwidwe kwiinda inzila zyanu amiyeeyo yangu kwiinda miyeeyo yanu.”—Isaya 55:9\nNziizili zimwi nzila mutukonzya kutondeezya kuti tulabulemeka buumi?\nKulonga 21:22, 23\nBuumi bwabantu boonse bulayandikana kuli Jehova. Nkinkaako, kugwisya da nkubisya nkaambo nikuba mwana uutanazyalwa, Leza umubona kali muntu.\nIntembauzyo 103:8-14; Incito 3:19; BaEfeso 1:7\nJehova ulamulekelela mwanakazi wakagwisya da katanayiya kasimpe kuti wachincha maponeno aakwe.\nIntembauzyo 11:5; Mukambausi 11:9, 10\nTutondeezya kuti tulabulemeka buumi kwiinda mukutantamuka zisobano zikonzya kutunjizya mumapenzi. Alubo tweelede kubamba myuunzi yesu amoota zyesu munzila iilikabotu.\n4 BANTU BATALEMEKI BUUMI BALI AMULANDU WABULOWA KULI JEHOVA\n“Ndakabona kuti mwanakazi oyo ulikoledwe abulowa bwabasalali.”—Ciyubunuzyo 17:6\nNkamboonzi bantu batalemeki buumi nibali amulandu wabulowa?\nCiyubunuzyo 18:2, 4, 9, 24\nBantu biingi balikufwa akaambo kazintu zichitwa abantu bali muzikombelo zyakubeja, bali mutwaambo twachisi abatangazu.\nMatayo 24:14; Johane 17:16; Incito 20:26, 27\nMaKristu tabaliswaanizyi mutwaambo twanyika alubo tabaliswaanizyi mumbunga zisumpula nkondo akujayana. Tugwasya bantu kuti bayiye atala aJehova kuti bakapone kukabe kutamani.\nBuumi Ububona Mbuuli Mbabubona Na Leza\nCHAANDAANO 1 Luyando lwaLeza Talumani Pe\nCHAANDAANO 2 Kuba Amanjezeezya Ayandwa aLeza\nCHAANDAANO 3 Sala Beenzinyokwe Bayanda Leza\nCHAANDAANO 4 Nkamboonzi Nitweelede Kulemeka Bweendelezi?\nCHAANDAANO 5 Mbutukonzya Kulisiyanisya Anyika\nCHAANDAANO 6 Mbutweelede Kusala Zyakulikondelezya\nCHAANDAANO 7 Buumi Ububona Mbuuli Mbabubona Na Leza?\nCHAANDAANO 8 Jehova Uyanda Kuti Bakombi Bakwe Kabasalala\nCHAANDAANO 9 “Amucije Bwaamu!”\nCHAANDAANO 10 Lukwatano Nchipo Chizwa Kuli Leza\nCHAANDAANO 11 Nibwayinda Buzuba Bwamuchado\nCHAANDAANO 12 Amwaambe “Majwi Aaelede Aakonzya Kuyaka”\nCHAANDAANO 13 Mapobwe Oonse Alatambulika Na Kuli Leza?\nCHAANDAANO 14 Syomeka Muzintu Zyoonse\nCHAANDAANO 15 Botelwa Amulimu Ngubeleka\nCHAANDAANO 16 Amumukazye Saatani\nCHAANDAANO 17 Kkala Kuli Muluyando lwaLeza\nText Sala naa uyanda kukkopa zyakamwayigwa zilekkodedwe Mbutukonzya Kukkala Katuli Muluyando lwaLeza


Kana Mwalemuha Butokwa Bwa Kueza Zwelopili ya Kwa Moya? | Tuto\nMUBALE MWA Acholi Afrikaans Albanian American Sign Language Amharic Arabic Argentinean Sign Language Armenian Armenian (West) Australian Sign Language Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bashkir Bassa (Cameroon) Bengali Bicol Boulou Brazilian Sign Language British Sign Language Bulgarian Catalan Cebuano Chilean Sign Language Chinese (Cantonese) Chinese (Simplified) Chinese (Traditional) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Sign Language Chitonga (Malawi) Chiyao Chuvash Colombian Sign Language Croatian Czech Dangme Danish Dutch Ecuadorian Sign Language Efik Estonian Ewe Fijian Finnish Finnish Sign Language Fon Ga Georgian German Sign Language Guarani Gujarati Gun Hausa Hiligaynon Hindi Hungarian Ibanag Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Italian Sign Language Japanese Japanese Sign Language Kabiye Kannada Kikamba Kikuyu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Korean Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Latvian Lhukonzo Lithuanian Luganda Luo Macedonian Malagasy Malay Malayalam Marathi Maya Mexican Sign Language Mixe Mongolian Moore Myanmar Ndonga Nepali Nigerian Pidgin Norwegian Nzema Okpe Oromo Ossetian Pangasinan Papiamento (Curaçao) Paraguayan Sign Language Persian Peruvian Sign Language Pidgin (Cameroon) Polish Polish Sign Language Punjabi Puo ya bo Susu ya kwa Angola Quechua (Bolivia) Romanian Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sango Serbian Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sibemba Sichewa Sidama Sifura Sigerike Siheberu Sijelemani Sikaonde Sikosa Sikuwa Silamba Silozi Silubale Silunda Simambwe-Lungu Simbunda Sindebele Sindebele (Zimbabwe) Sinhala Sinyanja Sipeli Siputukisi Sishona Siswahili Siswana Sitonga Situmbuka Sizulu Slovak Slovenian Solomon Islands Pidgin South African Sign Language Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Swati Swedish Tagalog Taiwanese Sign Language Tajiki Tamil Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tok Pisin Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Urdu Urhobo Uzbek Venda Venezuelan Sign Language Vietnamese Waray-Waray Welsh Wolaita Yoruba Zande Zapotec (Isthmus) Zimbabwe Sign Language\n“U zwelepili ku ikataza ku bala fapilaa nyangela, ku eleza, ni ku luta.”—1 TIM. 4:13.\nLIPINA: 45, 70\nKi lika mañi zekona kumitusa kueza zwelopili ya kwa moya?\nMukona kueza cwañi zwelopili ya kwa moya kusina kuikutwa kukatala?\nKi licinceho mañi zemutokwa kueza kuli mukone kupeta hande bukombwa bwamina?\n1, 2. (a) Liñolo la Isaya 60:22 litalelezwa cwañi mwa linako ze, za mafelelezo? (b) Ki butokwi bufi bobuli teñi mwa kopano ya Jehova ya fa lifasi?\n“YO MUNYINYANI u ka fetuha ba ba eza lule, ya nyazeha a be sicaba se si maata.” (Isa. 60:22) Manzwi a bupolofita ao asweli atalelezwa mwa mazazi a, a mafelelezo. Mane, mwa silimo sa sebelezo sa 2015, batanga ba Jehova ba 8,220,105 nebapatehile kukutaza taba yende ya Mubuso mwa lifasi kaufela! Kwa mafelelezo a bupolofita bo, Mulimu naabulezi ka za kekezeho ya batu bahae kuli: “Na Muñaa Bupilo ni ka pakisa ku eza cwalo, mwa nako ya yona.” Ka kuswana ni batu baba mwa mbasi yezwelapili kuekeza kwa lubilo, lusweli lwalemuha kekezeho yeezahala mwa musebezi wa kutahisa balutiwa. Kana lusweli lwaeza molukonela kaufela mwa musebezi wa kukutaza ni kuluta batu taba yende? Mizwale ni likaizeli baluna babañata bakalile kale kueza bupaina bwa kutusa kamba bwa kamita. Babañwi baizo belekela kwa libaka kokutokwahala hahulu bakutazi ba Mubuso, mi babañwi babeleka ka taata mwa musebezi wa kuyaha Mandu a Mubuso.\n2 Silimo ni silimo mwa lifasi kaufela kutomiwanga liputeho zebato ba 2,000, kacwalo, kutokwahala babeleki babañata. Ka mutala, liputeho zeo litokwa kuba ni baana-bahulu ni likombwa za puteho. Haiba baana-bahulu ba 5 ki bona babatokwahala kuba mwa puteho ni puteho yetomiwa, uzibe ka silimo kutokwahala likombwa za puteho ba 10,000 kukwanisa zetokwahala za kuba baana-bahulu, mi kutokwahala mizwale babañwi babañata-ñata kukwanisa zetokwahala za kuba likombwa za puteho. Kusina kukakanya, lunani za kueza “ze ñata mwa musebezi wa Mulena,” mi haki mizwale feela babaamiwa mwa musebezi wo kono ni likaizeli baamiwa.—1 Makor. 15:58.\nSEKUTALUSA KUEZA ZWELOPILI YA KWA MOYA\n3, 4. Kueza zwelopili ya kwa moya kutalusañi?\n3 Mubale 1 Timotea 3:1. Linzwi la Sigerike lelitolokilwe kezo ya kueza “ka taata” litalusa buikatazo bwakona kueza mutu bwa kuotolola lizoho kuli aswale nto yeñwi yeinzi kwahule ni yena. Ka kuitusisa linzwi leo, muapositola Paulusi naabonisa kuli, kuli mutu aeze zwelopili ya kwa moya utokwa kueza ka taata. Munahane feela ka za muzwale ya bata kukwanisa zetokwahala za kuba sikombwa sa puteho, niteñi, kuli abe sikombwa sa puteho utokwa kueza ka taata kuli abe ni tulemeno totuñwi twa Sikreste. Cwale hasaabile sikombwa sa puteho, uka tokwa hape kuzwelapili kueza ka taata kuli akwanise zetokwahala za kuba muuna-muhulu mwa puteho.\n4 Ka nzila yeswana, mizwale ni likaizeli babalakaza kuba mapaina, kusebeleza fa Betele, kamba kuitatela kueza musebezi wa kuyaha Mandu a Mubuso, baswanela kueza ka taata kuli bakwanise likonkwani zabona zeo. Halunyakisiseñi ka mo Linzwi la Mulimu lisusueleza mañi ni mañi waluna kueza zwelopili ya kwa moya mwa bulapeli bwa niti.\nMUIKATAZE KUEZA ZWELOPILI YETUNA YA KWA MOYA\n5. Babanca bakona kuitusisa cwañi maata abona mwa sebelezo ya Mubuso?\n5 Babanca banani maata a kupeta zeñata mwa sebelezo yabona ku Jehova. (Mubale Liproverbia 20:29.) Mizwale babañwi babanca bababelekela fa Betele, baezanga musebezi wa kuhatisa ni kukopanya hamoho mapepa a Libibele ni lihatiso zetomile fa Bibele. Mizwale ni likaizeli babañata baezanga musebezi wa kuyaha ni wa kubabalela hande Mandu a Mubuso. Hakubanga ni likozi, babanca baswalisananga ni Lipaki babanani yeloseli kueza musebezi wa kutusa batu babatahezwi ki kozi. Mi mapaina ba mikulwani babañata baitutanga lipuo lisili kamba kututa ni kuyo kutaleza taba yende kwa libaka zeñwi.\n6-8. (a) Muzwale yomuñwi wa mukulwani naaezize licinceho mañi mwa sebelezo yahae ku Mulimu, mi ki lika mañi zenezwile mwateñi? (b) Lukona kuezañi kuli ‘lulazwe, ni kubona kuli Muñaa Bupilo unani sishemo’?\n6 Lwalata Jehova mi lubata kumusebeleza ka pilu kaufela. Kono kucwañi haiba muikutwa sina mwanaaikutwezi muzwale yabizwa Aaron? Nihaike kuli naahulezi mwa lubasi lwa Sikreste, naaitumelezi kuli: “Haniikolangi mikopano ni sebelezo ya mwa simu.” Naabata kusebeleza Mulimu ka tabo kono naakomokanga kuli naasafumani tabo ya naabata. Ki lika mañi zanaaezize kuli afelise butata bwahae?\n7 Muzwale Aaron naaezize buikatazo bobutuna ka kuitomela sikonkwani sa kubalanga Bibele ka zazi ni zazi, kuitukiseza mikopano, ni kualabanga ka nako ya mikopano. Mi hape akalisa kulapelanga hahulu ku Mulimu. Bakeñisa kuli zibo yahae ka za Jehova neizwezipili kuekezeha, akala kueza zwelopili ya kwa moya. Mi kuzwa feela ona fo, muzwale Aaron ubile ni tabo yetuna mwa musebezi wa bupaina, musebezi wa kutusa batu babatahezwi ki likozi, ni kukutaleza mwa naha isili. Muzwale Aaron ka nako yacwale ubelekela fa Betele mi ki muuna-muhulu mwa puteho. Uikutwa cwañi ka za sebelezo yaketile? Ubulela kuli: “‘Ni lazizwe, mi niboni kuli Jehova unani sishemo.’ Bakeñisa limbuyoti zanifile, niitumezi hahulu ku yena mi nisusuelizwe kueza zeñata mwa sebelezo yahae, mi kueza cwalo kunitahiselize limbuyoti zeñwi zeñata.”\n8 Walisamu naaopezi kuli: “Ba ba mu saba ha ba tokwi se siñwi.” (Mubale Samu 34:8-10.) Ka niti, Jehova haswabisangi batu babaikataza kumusebeleza. Ni luna lwakona ‘kulazwa, ni kuiponela kuli Muñaa Bupilo unani sishemo’ haiba lueza molukonela kaufela mwa sebelezo yahae. Mi halubelekela Mulimu ka moyo waluna kaufela, lukaba ni tabo yetuna hahulu mwa bupilo bwaluna.\nMUZWELEPILI KUIKATAZA MI MUSIKE MWAZWAFA\n9, 10. Ki kabakalañi hamuswanela kuba ni moya ‘wa kulibelela’?\n9 Hamunze muikataza kupeta sikonkwani samina, mubonise ‘moya wa kulibelela.’ (Mika 7:7) Jehova kamita watusanga batanga bahae babasepahala, nihaike kuli fokuñwi wakona kulumeleza nako kuli ifite kihona bakafiwa buikalabelo kamba kutahisa kuli miinelo yebakataza icince. Lwakona kuituta kwa mutala wa Abrahama. Jehova naamusepisize kuli ukaba ni mwana, kono Abrahama naanani kulibelela lilimo zeñata kuli Isaka apepiwe. Ka nako yeo kaufela, Abrahama naazwezipili kubonisa pilu-telele ni tumelo ku Jehova.—Gen. 15:3, 4; 21:5; Maheb. 6:12-15.\n10 Kulibelela haki nto yebunolo. (Liprov. 13:12) Kono haiba luzwelapili kunahana hahulu ka za muinelo waluna ni fa lika zelusitatalisize, lukazwafa hahulu ni kufita. Kono, ka butali luswanela kuitusisa nako yecwalo kwa kueza lika zekalutusa kukwanisa zetokwahala kuli lufiwe buikalabelo mwa puteho. Hamubone linzila zetaalu zekona kulutusa.\n11. Ki tulemeno mañi twa kwa moya tolutokwa kuba ni tona, mi ki kabakalañi tulemeno to hatuli twa butokwa?\n11 Mube ni tulemeno twa kwa moya. Ka kubalanga Linzwi la Mulimu ni kunahanisisa zelubala, lwakona kuba ni tulemeno twa butali, kutwisiso yetuna, katulo yelukile, zibo, buikoneli bwa kunahana ni bwa kueza likatulo zende. Mizwale batokwa kuba ni tulemeno totu cwalo kuli bakone kupeta hande musebezi wa kubabalela puteho. (Liprov. 1:1-4; Tite 1:7-9) Mi halubala libuka zaluna zetomile fa litaba za mwa Bibele, lukalemuha mubonelo wa Jehova mwa litaba zeñata. Ka zazi ni zazi, luezanga likatulo zeama lika za kuitabisa ka zona, mutinelo ni muikabisezo, mwa kuitusiseza hande masheleñi, ni mwa kupilisanela hande ni batu babañwi. Ka kuitusisa litaba zeluituta mwa Bibele, lwakona kueza likatulo zekatabisa Jehova.\n12. Batu ba mwa puteho bakona kubonisa cwañi kuli baitingwa?\n12 Mube babaitingwa. Batu ba Mulimu hane bayaha sinca tempele, Nehemia natokwa baana bane bakapeta misebezi yeshutana-shutana. Naaketile baana bane banani libubo lelinde, ili bane basepahala, kuitingwa, ni bane basaba Mulimu. Naaziba kuli baana bao nebaka beleka ka taata kupeta musebezi ufi kamba ufi one bakafiwa. (Neh. 7:2; 13:12, 13) Ni kacenu, batu babasepahala, ili bababeleka ka taata bakaba ni libubo lelinde mi bakona kufiwa buikalabelo bobuñata mwa kopano. (1 Makor. 4:2) Kacwalo, ibe kuli lu mizwale kamba likaizeli, luswanela kueza molukonela kaufela kupeta misebezi kaufela yelufiwa.—Mubale 1 Timotea 5:25.\n13. Mukona kulatelela cwañi mutala wa Josefa haiba batu babañwi baeza lika zemifilikanya?\n13 Muitinge ku Jehova. Mukona kueza cwañi haiba batu babañwi baezanga lika zemifilikanya? Mwendi mwakona kubataluseza momuikutwela ka za taba yeo. Kono ka linako zeñwi haiba mutundamena kuikemela ni kubonisa kuli muhupulo wamina ki ona olukile, kukona kutahisa kuli butata bwamina buekezehe hahulu ni kufita. Lwakona kuituta zeñata kwa mutala wa Josefa. Bahulwani bahae nebamunyandisize hahulu. Batu nebamutamelelize litaba za buhata, mi atamiwa bakeñisa litaba zanaasika eza. Kono Josefa naaitingile ku Jehova. Naazwezipili kunahana ka za lisepiso za Jehova, mi naazwezipili kusepahala ku yena. (Samu 105:19) Ka nako yanaali mwa miliko yeo, Josefa naabile ni tulemeno totunde tone kumutusize hanaafilwe musebezi wa butokwa. (Gen. 41:37-44; 45:4-8) Haiba batu babañwi baezize lika zemifilikanya, mulapele ku Jehova kuli amife butali. Uka mifa maata ni kumitusa kubulela ni bona ka sishemo.—Mubale 1 Pitrosi 5:10.\nMUEZE ZWELOPILI MWA BUKOMBWA BWA MWA SIMU\n14, 15. (a) Ki kabakalañi haluswanela ‘kuzwelepili kutokomela’ mukutalezo waluna? (b) Miinelo hainze icinca mwa simu, mukona kueza cwañi kuli muzamaelele ni miinelo yeo? (Mubone siswaniso sesi fa likepe 20 ni mbokisi yeli: “ Kana Mwatabela Kulika Mukutalezo Omuñwi?”)\n14 Paulusi naasusuelize Timotea kuli: “U zwelepili ku ikataza ku bala fapilaa nyangela, ku eleza, ni ku luta. . . . U zwelepili ku tokomela mikwa ya hao ni tuto ya hao.” (1 Tim. 4:13, 16) Timotea naasakutalize taba yende ka nako yetelele. Kono ki kabakalañi hanaatokwa kuekeza kwa buikoneli bwahae mwa bukombwa? Timotea naaziba kuli batu ni miinelo yabona zacincanga. Naabata kuli batu bateelezange ku yena, kacwalo, naatokwa kuzwelapili kuekeza kwa buikoneli bwahae bwa kuluta ni kucinca mulutelo wahae. Ni luna kacenu, luswanela kuezanga nto yeswana halunze lukutaza taba yende.\n15 Mwa libaka zeñwi halukutazanga fa ndu ni ndu, batu babañata halubafumanangi fa mandu abona. Mwa libaka zeñwi batu bafumanehanga mwa mandu abona kono halukoni kukena mwateñi bakeñisa kuli mandu ao ainzi mwa makwakwa asilelelizwe. Haiba cwalo ki mona mokuinezi mwa sibaka semukutalezanga ku sona, mwendi mukaeza hande kuketa nzila isili ya kukutaza ka yona taba yende.\n16. Mukutalezo wa fa nyangela ufumanehile cwañi kuba otusa?\n16 Mukutalezo wa fa nyangela ki nzila yeñwi yende hahulu ya kuhasanya ka yona taba yende. Lipaki babañata baikolanga hahulu kuabana mwa musebezi wo, mi kunani zende zesweli kuzwa mwa kueza cwalo. Ka mutala, bayanga kwa litishini za litima, za limbasi, kwa misika, ni mwa libaka za kupumulela kuli bayo ikambota ni batu babafumaneha kwa libaka zeo. Ka kuitusisa katulo yende, Paki wakona kukalisa puisano ni mutu yomuñwi ka kubulela ka za taba yeñwi yezwa kwa mutai wa makande, kamba kubulela nto yeñwi yende ka za bana ba mutu yo, kamba kubuza puzo yeñwi ka za musebezi wa mutu yo. Haiba mutu yo ubonisa kuli watabela puisano, muhasanyi wakona kubulela taba yeñwi ya mwa Bibele ni kubuza mutu yo kuli ataluse maikuto ahae fa taba yeo. Mi hañata batu babatanga kuziba litaba zeñata ka za Bibele.\n17, 18. (a) Kiñi zekona kumitusa kuba ni bundume mwa bukombwa bwa fa nyangela? (b) Ki kabakalañi hamulumelelana ni moya wa Davida wa kulumbeka Jehova hamuabana mwa bukombwa?\n17 Haiba kumibelanga taata kukalisa puisano ni batu bemukatana mwa mikwakwa, musike mwazwafa. Bo Eddie, babali mapaina mwa tolopo ya New York, ni bona nebanani butata bobuswana. Kono hamulaho, nebafumani nto yeñwi yenebatusize kuba ni bundume. Ki nto mañi yeo yene batusize? Babulela kuli: “Ka nako ya kulapela sina lubasi, na ni musalaaka luezanga lipatisiso kuli lufumane litaba zebonisa mwa kualabela lipuzo za batu ni maikuto ebatalusanga. Hape lukupanga liakalezo zeñwi zekona kulutusa kwa Lipaki babañwi.” Ka nako yacwale, bo Eddie batabela hahulu kukutaleza fa nyangela.\n18 Hamunze muba ni bundume ni kuzwelapili kuekeza kwa buikoneli bwamina bwa kukutaza taba yende, zwelopili yemueza kwa moya ni yona ika lemuhiwa ki batu babañwi. (Mubale 1 Timotea 4:15.) Mi kusina kukakanya, mukalumbeka Ndataa luna ya kwa lihalimu sina mwanaaezelize Davida yanaaopezi kuli: “Ni ka lumba Muñaa Bupilo ka nako ni nako; Mulomo wa ka ha u na ku lisela ku mu lumba. Moya wa ka u ka itumba ka Muñaa Bupilo; Ba ba ishuwa ba ka utwa cwalo, ba wabelwe.” (Samu 34:1, 2) Mi bakeñisa kuli musweli kueza musebezi wa kukutaza, batu babaishuwa bakatabela kuswalisana ni mina mwa bulapeli bwa niti.\nMULUMBEKE JEHOVA KA KUEZA ZWELOPILI YA KWA MOYA\n19. Ki kabakalañi mutanga wa Jehova haswanela kutaba kusina taba ni kuli u mwa miinelo yemupalelwisa kueza zeñata mwa bukombwa?\n19 Davida hape naaopezi kuli: “Misebezi ya hao kaufela i ka ku lumba, wena Muñaa Bupilo, ba ba kenile ba hao ba ka ku lumbeka, ba ka bulela kanya ya mubuso wa hao, ba lumbe maata a hao. Ba taluseze bana ba batu likezo za hao ze tuna, ni kanya ya bulena bwa mubuso wa hao.” (Samu 145:10-12) Manzwi ao abonisa maikuto ebanani ona Lipaki za Jehova kaufela babasepahala. Kono kucwañi haiba makulano kamba busupali limipalelwisa kueza zeñata mwa bukombwa? Kamita muhupulange kuli hamunze mutalusa taba yende kwa batu baba mibabalela ni batu babañwi cwalo, sebelezo yamina yekenile ilumbekisa Mulimu waluna yomunde. Haiba mutamilwe bakeñisa tumelo yamina, mwendi ka linako zeñwi mwabanga ni kolo ya kutaluseza babañwi niti, mi kueza cwalo kutabisa pilu ya Jehova. (Liprov. 27:11) Mi hape kukaba cwalo haiba mupila mwa lubasi mokunani batu ba bulapeli busili, kono mina inze muzwelapili kueza lika za kwa moya. (1 Pit. 3:1-4) Nihaiba mwa miinelo yetaata yecwalo, mwakona kulumbeka Jehova ni kueza zwelopili ya kwa moya.\n20, 21. Haiba mufilwe misebezi yemiñata mwa kopano ya Jehova, mukona kutusa cwañi babañwi?\n20 Haiba muzwelapili kueza zwelopili ya kwa moya, Jehova uka mifuyaula luli. Mwendi ka kueza licinceho lisikai mwa tomahanyo yamina ni mwa mupilelo wamina, fo mukakona kupeta zeñata mwa kushaela litaba zende za Mulimu kwa batu babatokwa kuba ni sepo. Hape, hamueza zwelopili kwa moya ni kuifana mwa sebelezo yamina ku Mulimu, mukatusa hahulu mizwale ni likaizeli bamina. Mi bakeñisa buikatazo bomueza ka buikokobezo mwa puteho ya Jehova, mukafuyaulwa ka kulatiwa ki mizwale ni likaizeli bamina, bakaitebuha mina, ni kumifa tuso yemutokwa.\n21 Ibe kuli luikozi kusebeleza Jehova ka lilimo zeñata kamba ki ka likweli lisikai feela, kaufelaa luna lwakona kueza zwelopili ya kwa moya halunze lumulapela. Kono Bakreste babahulile kwa moya bakona kutusa cwañi Bakreste babanca mwa niti kueza zwelopili ya kwa moya? Lukanyakisisa taba yeo mwa tuto yaluna yetatama.\nKANA MWATABELA KULIKA MUKUTALEZO OMUÑWI?\nKAIZELI Venecia, wa kwa Venezuela, naasabanga kukutaza ka kuitutisa luwaile, kono naabata kulika kueza cwalo. Nako yeñwi kaizeli yo naalizelize musali yomuñwi yanaazibana ni yena mi saambola ni yena ka za Bibele ka nako yekuswani. Musali yo naabata kuziba zeñata ka za Bibele, kacwalo, kaizeli Venecia akala kuitutanga ni yena Bibele. Hamulaho wa nako, muituti yo akolobezwa. Ka nako yacwale bo Venecia babulela kuli: “Kukutaza ka luwaile kwatusa!”\nPeter, mutangana ya pila kwa Liberia, hañata naanani mukwa wa kushimbanga matrakiti ni lihatiso zeñwi kwa sikolo. Batu bakena ni bona sikolo nako yeñwi nebaboni trakiti yeli, Ba Banca—Bupilo Bwa Mina mu ka bu Sebelisa Kwañi? mi seba kupa likopi za trakiti yeo. Peter anyakisisa ni bona trakiti yeo mi ababuza kuli: “Mina mukasebelisa bupilo bwamina kwañi?” Mutangana yomuñwi naabulezi kuli: “Nibata kusebeleza Mulimu mwa bupilo bwaka.” Peter akalisa kuituta Bibele ni mutangana yo.\nBakeñisa makulano, muuna ni musalaa hae ba kwa Poland bakalisa kukutazanga ka kuitusisa mañolo. Muuna yomuñwi naaalabile liñolo la bona ka kuñola kuli: “Niitumezi hahulu kwa manzwi amina aomba-omba. Musalaaka naashwile lilimo zetaalu kwamulaho, mi hape silimo sesifelile mwanaaka wa mushimani naashwezi mwa kozi ya fa mukwakwa.” Hamulaho wa nako yetelele, musali yomuñwi naañozi kuli: “Liñolo lamina linitusize kuituta niti. Kuzwa fonibalela liñolo lamina sekufitile lilimo zepeli, kono fa hanimiñolela cwana, niyomuñwi wa likaizeli zamina.”\nText Mukete mufuta omubata kuikungela TAWALA YA MULIBELELI—HATISO YA KUITUTA August 2016


Makani Aabuumi: Mulimo Uujisi Zilongezyo Zinji Kwiinda Mulimo Wakuzyana | Yakwiiya\nNgazi Yamulindizi—Yakwiiya | March 2015\nAMUBALE MU Albanian Amharic Arabic Armenian Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bengali Bicol Bulgarian Catalan Cebuano Chichewa Chinese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Czech Danish Dutch Efik English Estonian Finnish French Georgian German Greek Guarani Gujarati Gun Haitian Creole Hebrew Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Kannada Kazakh Kikamba Kikaonde Kikuyu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kongo Korean Latvian Lithuanian Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Malagasy Malay Malayalam Marathi Mauritian Creole Maya Mongolian Nepali Norwegian Oromo Ossetian Otetela Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Persian Polish Portuguese Punjabi Quechua (Bolivia) Romanian Russian Samoan Sango Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Seychelles Creole Shona Silozi Sinhala Slovak Slovenian Spanish Sranantongo Swahili Swahili (Congo) Swedish Tagalog Tajiki Tamil Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tok Pisin Tshiluba Turkish Turkmen Turkmen (Cyrillic) Tuvaluan Tzotzil Ukrainian Urdu Uzbek Vietnamese Waray-Waray Wolaita Yoruba Zapotec (Isthmus)\nTwakajana Mulimo Uujisi Zilongezyo Zinji\nAkaluulwa aba David Alimwi aba Gwen Cartwright\nCIINDI mebo alimwi aba Gwen notwakajisi myaka yakuzyalwa yosanwe, twakatalika kwiiya kuzyana. Aciindi eeci tiitwakazyibene. Pele notwakali kuyaabukomena, toonse twakajisi makanze aamulimo wakuzyana. Mbotwakali kuyaabucizyiba kapati kuzyana, twakauleka mulimo ooyu. Ncinzi cakapa kuti tucileke?\nBa David: Ndakazyalwa mu 1945 mu Shropshire, busena bwamuminzi, ku England. Bataata bakalijisi faamu mubusena oobu. Ndakotoka kucikolo, ndakali kukkomana kusanina nkuku alimwi akugomenena mayi alimwi akulanganya ŋombe ambelele. Ciindi zikolo nozyajalwa, ndakali kubagwasya kutebula, zimwi ziindi ndime ndakali kweenzya matalakita.\nNokuba boobo, kuli cintu cimwi icakatalika kundikondelezya. Kubwana, bataata bakabona kuti ndakali kuyanda kapati kuzyana kufwumbwa ndamvwa buyo lwiimbo lulila. Aboobo, ciindi nondakajisi myaka yakuzyalwa yosanwe, bakandikulwaizya kuti bamaama bandilembye cikolo icakali kuyiisya kuzyana icakali mucilawo motwakali kukkala. Bayi bangu bakandiyiisya musyobo aumwi wakuzyana akaambo kakuti bakabona kuti ndakali kukonzya kuuzyiba. Nondakajisi myaka yakuzyalwa iili 15, ndakapegwa bulumbu bwakubbadelelwa kucikolo cipati icakali kuyiisya kuzyana citegwa Royal Ballet School mu London. Kucikolo eeci ndakaswaangana aba Gwen, mpoonya ndakabikkwa kuti katuzyana ambabo.\nBa Gwen: Ndakazyalwa mu 1944 mudolopo lya London. Nondakacili mwana, ndakalijisi lusyomo muli Leza. Ndakasoleka kubala Bbaibbele pele cakali kundiyumina kulimvwisya. Nondakajisi myaka yakuzyalwa yosanwe, ndakanjila cikolo cakali kuyiisya kuzyana. Nokwakainda myaka iili cisambomwe, ndakazunda mumuzundano mu Britain yoonse, calo icakandipa kuti ndipegwe bulumbu bwakuyakwiiya kuzyana kucikolo cipati ca The Royal Ballet School. Busena oobu bwakali ku White Lodge, busena bubotu kapati ibwakali mu Georgia ku Richmond Park, kunze aadolopo lya London. Ndakatalika kwiiya kuzyana akuyiisyigwa abamayi ibakacibwene kuyiisya kuzyana. Nondakajisi myaka yakuzyalwa iili 16 ndakaba umwi wabasicikolo bapati acikolo ca The Royal Ballet School mu London, ooku nkonkuko nkondakaswaangana aba David. Mumyezi buyo misyoonto, twakatalika kuzyana antoomwe mumaanda aakuzyanina mbuli ŋanda ya Royal Opera House mu Covent Garden, London.\nMulimo wesu wakuzyana wakatupa kweenda mumasena manji munyika\nBa David: Inzya, kweelana ambobaamba ba Gwen, mulimo ooyu wakatupa coolwe cakuzyana muŋanda yakuzyanina iyakazyibidwe kapati ya Royal Opera House alimwi antoomwe ambunga ya London Festival Ballet (lino yiitwa kuti English National Ballet). Muntu umwi iwakali kuyiisya kuzyana mukkampani ya Royal Ballet yaku Wuppertal, Germany, wakatusala tobilo kuti katweenda anguwe mukuzyana. Mumulimo wesu woonse, twakali kuzyana mumaanda aakucitila misobano nyika yoonse, alimwi twakali kuzyana abantu ibakacibwene kapati kuzyana mbuli Dame Margot Fonteyn alimwi a Rudolf Nureyev. Buumi oobu bwakuzundana bupa kuti muntu kalimvwa kapati, alimwi twakalilyaabide kapati kumulimo wesu ooyu.\nBa Gwen: Ndakalilyaabide kapati kuzyana. Mebo alimwi aba David twakajisi makanze aakubainda boonse mukuzyana. Ndakali kukkomana kapati kutambula malubaluba, alimwi akumvwa bantu kabakambilila ciindi nondakali kuzyana. Mumulimo ooyu wakuzyana, ndakali kukonzya kubona kuti ndakazingulukidwe abantu ibatakali kulilemeka, ibakali kufweba, alimwi ibakali bakolwi; mbubwenya mbuli bamwi, ndakali kusyoma mizimu yacoolwe.\nBUUMI BWESU MBOBWAKACINCA CAKUMANININA\nBuzuba bwabwiinga bwesu\nBa David: Nokwakainda myaka minji mumulimo wakuzyana, ndakakatala kweendeenda lyoonse. Mbwaanga ndakakomenena afaamu, ndakatalika kulombozya kupona buumi buuba-uba bwakumunzi. Aboobo, mu 1967 ndakacileka mulimo wangu alimwi akutalika kubeleka afaamu mpati iyakali munsi-munsi ampobakali kukkala bazyali bangu. Bamukamwini faamu bakandizumizya kuti kandibbadela kukkala mukaanda kaniini. Mpoonya ndakatumina ba Gwen fooni kuŋanda yakucitila misobano akubaambila kuti tukwatane. Bakali kuyaabucizyiba kapati kuzyana, aboobo cakali kukonzya kubayumina kusala. Nokuba boobo, bakazumina alimwi bakandisangana kupona buumi bwakumunzi mbobatakazyibide.\nBa Gwen: Inzya cakali ciyumu kuti ndizyibile buumi bwaafaamu. Kukama ŋombe alimwi akusanina ngulube ankuku yakali milimo njondatakazyibide. Ba David bakatalika kwiiya zyabulimi kucikolo kwamyezi iili fwuka kutegwa bazyibe nzila zipya zyabulimi, alimwi ndakali kulendelelwa kapati nkaambo bakali kusika aŋanda masiku. Kuzikusika aciindi aawa, mwaneesu musimbi wakusaanguna Gilly wakazyedwe kale. Ba David bakandikulwaizya kwiiya kweenzya mootokala, mpoonya ndakacizyiba. Pele buzuba bumwi nondakali kuswaya dolopo ilyakali munsi-munsi, ndakaswaangana aba Gael. Ndakabazyiba ciindi nobakali kubeleka mucintoolo cimwi icakali mucilawo motwakali kukkala.\nBuzuba bwabwiinga bwesu alimwi anotwakakwatana-kwatana afaamu\nBa Gael bakanditamba kuŋanda yabo. Bakanditondezya zifwoto zyabwiinga bwabo, alimwi cifwoto cimwi cakajisi kabunga kabantu ibakali anze aabusena ibwiitwa kuti Ŋanda ya Bwami. Ndakababuzya naa cakali cikombelo nzi. Nobakandaambila kuti balo abalumi babo Mbaakamboni ba Jehova, ndakakkomana kapati. Ndakayeeya kuti banabokwabo abataata, ibakaintu, bakali Bakamboni. Nokuba boobo, alimwi ndakazikuyeeya bataata mbokali kubanyemena kapati akaambo kakuba Kamboni alimwi akusowa mabbuku aabo. Bataata bakalijisi moyo mubotu pele bakali kundigambya ncobakali kubakalalila boobu ibacizyi babo basiluzyalo.\nMpoonya ndakazikuzyiba kaambo nzyobakali kusyoma banabokwabo abataata ncozyakaindene azyakali kusyomwa muzikombelo zimwi. Ba Gael bakandipandulwida cini Bbaibbele ncoliyiisya. Ndakagambwa kapati kuzyiba kuti njiisyo zinji, mbuli njiisyo ya Butatu alimwi anjiisyo yakuti buumi tabufwi zyakali kukazyanya ancaamba Magwalo. (Muk. 9:5, 10; Joh. 14:28; 17:3) Alimwi ndakalizyiba zina lya Leza kuti ngu Jehova kwaciindi cakusaanguna akubona kuti lilajanika mu Bbaibbele.—Kul. 6:3.\nBa David: Ba Gwen bakandaambila nzyobakali kwiiya. Ndakayeeya ciindi nondakacili mwana bataata nobakali kundaambila kuti kandibala Bbaibbele. Aboobo, mebo alimwi aba Gwen twakazumina kuti ba Gael abalumi babo ba Derrick kabatuyiisya Bbaibbele. Nokwakainda myezi iili cisambomwe, twakalongela ku Oswestry, mweena mu Shropshire akaambo kakuti twakajana faamu nsyoonto njotwakali kukonzya kubbadelela. Ooku, ba Deirdre, balo ibakali Bakamboni mubusena oobu, bakazumanana kutuyiisya Bbaibbele. Kumatalikilo tiitwakali kuunka ambele kapati mukwiiya kwesu. Kulanganya zivwubwa zyesu kwakali kupa kuti katujisi bubi ciindi aciindi. Nokuba boobo, asyoonto-syoonto kasimpe kakatalika kucinca buumi bwesu.\nBa Gwen: Ndakajisi penzi lipati lyakusyoma mizimu. Lugwalo lwa Isaya 65:11 lwakandigwasya kuzyiba Jehova mbwababona bantu ibabambila tebulu “leza wa Coolwe.” Cakatola ciindi cilamfwu kuti ndizileke zintu zyoonse zyamizimu azitumwa. Kuzyiba kuti “kufwumbwa uulisumpula uyoocesyegwa alimwi kufwumbwa uulicesya uyoosumpulwa,” cakandigwasya kuzyiba muntu ngwayanda Jehova. (Mt. 23:12) Ndakali kuyandisya kubelekela Leza uutulanganya kapati cakuti wakapa Mwanaakwe ngwayandisya kuti cibe cinunuzyo. Kusikila aciindi eeci twakalijisi kale mwana musimbi uumbi, alimwi twakakkomana kapati kwiiya kuti mukwasyi wesu wakali kukonzya kuyakupona muparadaiso anyika.\nBa David: Ciindi nondakazyiba kuzuzikizyigwa kwabusinsimi bwamu Bbaibbele bugambya, mbuli businsimi bujanika mubbuku lya Matayo caandaano 24 alimwi amubbuku lya Daniele, ndakazyiba ncobeni kuti aaka nkakasimpe. Ndakazyiba kuti taakwe cintu munyika eeyi cikonzya kweelanisyigwa akuba acilongwe cibotu a Jehova. Aboobo, mukuya kwaciindi ndakacileka kuba amakanze aakuba alubono lunji kapati. Ndakazyiba kuti bakaintu bangu alimwi abana bangu bakali kuyandika kapati. Lugwalo lwa Bafilipi 2:4 lwakandigwasya kuzyiba kuti tiindakeelede kubikkila maano kuzintu nzyondakali kulombozya ndemwini alimwi akuyanda kuba afaamu mpati. Muciindi caboobo, ndakazyiba kuti ndeelede kubikka kubelekela Jehova mubusena bwakusaanguna mubuumi bwangu. Ndakacileka kufweba. Pele kulibambila kuunka kumiswaangano kumangolezya mu Mujibelo, musinzo iwakali kulampa makkilomita aali 10, tiicakali cuuba-uba akaambo kakuti nceciindi ncotwakali kukama ŋombe. Nokuba boobo, kwiinda mukugwasyigwa aba Gwen, twakali kujanika kumiswaangano lyoonse, alimwi twakali kubatoleezya bana besu mumulimo wakukambauka mu Nsondo mafwumofwumo lyoonse—twamana kukama ŋombe.\nBabbululu besu tiibakakkomene kujatikizya kucinca kwesu. Bausyi baba Gwen tiibakali kwaambaula aba Gwen kwamyaka iili cisambomwe. Bazyali bangu abalo bakasoleka kutulesya kuyanzana a Bakamboni.\nBa Gwen: Jehova wakatugwasya kuliyumya mubuyumuyumu oobu boonse. Mukuya kwaciindi, bakwesu abacizyi ba Mumbungano ya Oswestry bakazikuba mbuli kuti mbabanamukwasyi wesu bapya, bakali kutugwasyilizya caluyando mumasunko eesu. (Lk. 18:29, 30) Twakalyaaba kuli Jehova akubbapatizyigwa mu 1972. Ndakali kuyandisya kubeleka canguzu kusikila mpondigolela kugwasya bantu banji kuzyiba kasimpe, aboobo ndakatalika mulimo wabupainiya.\nMULIMO MUPYA UUJISI ZILONGEZYO\nBa David: Milimo njotwakali kubeleka afaamu mumyaka eeyi yakali milimo iiminya; nokuba boobo twakasoleka kuba cikozyanyo cibotu cakumuuya kubana besu. Mukuya kwaciindi, akaambo kakuti mfwulumende yakacesya lugwasyo ilwakali kupegwa kumafaamu, twakacileka kubeleka afaamu. Twakanyina ŋanda amulimo alimwi aciindi eeci mwaneesu musimbi watatu wakajisi buyo mwaka omwe wakuzyalwa, aboobo twakapaila kuli Jehova kuti atugwasye akutusololela. Twakayanda kubelesya luzyibo ndotwakajisi lwakuzyana, aboobo, twakajula ŋanda kuti katuyiisya bantu ibayanda kwiiya kuzyana kutegwa katujana mali aakubelesya mumukwasyi wesu. Makanze eesu aakubikka ziyandika zyakumuuya mubusena bwakusaanguna, akatuletela zilongezyo. Twakakkomana kapati ciindi bana besu basimbi boonse botatwe nobakatalika mulimo wabupainiya nobakamanizya cikolo. Ba Gwen abalo bakali bapainiya, aboobo bakali kukonzya kubagwasya bana besu buzuba abuzuba.\nCiindi Gilly alimwi a Denise, bana besu bapati bobilo nobakakwatwa, twakaijala ŋanda njotwakajulide yakucitila makwebo aakuzyana. Twakalembela ofesi yamutabi kuti naa kuli busena buli boonse nkotwakali kukonzya kugwasya. Bakatwaambila madolopo aakali mu England nkoili kujwe lyakumusanza. Akaambo kakuti twakajisi buyo mwana omwe aŋanda, Debbie, andime ndakatalika mulimo wabupainiya. Nokwakainda myaka yosanwe, twakalombwa kugwasyilizya mbungano izyakali kunyika. Naakakwatwa Debbie, twakaba acoolwe cakubeleka mulimo wakubelekela kumasi aambi mumulimo wakuyaka ku Zimbabwe, Moldova, Hungary, alimwi aku Côte d’Ivoire. Mpoonya twakapiluka ku England kutegwa tugwasye mumulimo wakuyaka a Bbeteli yaku London. Akaambo kakuti ndakalijisi luzyibo mumulimo wabulimi, ndakalombwa kugwasyilizya afaamu yaa Bbeteli iyakaliko ciindi eeco. Mazuba aano, tubeleka mulimo wabupainiya mu England nkoili kunyika lwaambo.\nMumulimo wakuyaka wakubelekela kumasi aambi wakali kutukkomanisya kapati\nBa Gwen: Kulyaaba kwesu kwakusaanguna mumulimo wakuzyana kwakali kukkomanisya kapati, pele lukkomano lwakali lwakaindi buyo kasyoonto. Kulyaaba kwesu kwabili alimwi ikwiinda kubota, kulyaaba kuli Jehova, kwatuletela lukkomano lutaambiki alimwi lutamani. Tucibeleka limwi, ikutali mumulimo wakuzyana pele mumulimo wabupainiya. Kugwasya bantu banji kuzyiba kasimpe ikapa buumi kwatuletela lukkomano lutakonzyi kweelanisyigwa alukkomano luli loonse. ‘Magwalo aakulumbaizya’ aaya mabotu kwiinda buvwubi buli boonse munyika. (2Kor. 3:1, 2) Ikuti notwatakakajana kasimpe, nokwali kunga lino tuyeeya buyo zintu nzyotwakali kucita kaindi, zifwoto zyakaindi, alimwi amapulogilamu aakuzyana, mulimo ngotwakali kuyanda kapati.\nBa David: Kubelekela Jehova kwatugwasya kapati mubuumi bwesu. Ndilizyi kuti kwandigwasya kapati kuba mulumi alimwi ausyi uuli kabotu. Bbaibbele litwaambila kuti Miriamu, Mwami Davida alimwi abamwi, bakatondezya kukkomana kwiinda mukuzyana. Andiswe, kubikkilizya abamwi, tulangila ciindi notuyakuzyana akaambo kakukkomana munyika mpya ya Jehova.—Kul. 15:20; 2Sam. 6:14.\nSyaazibwene Mumakani Aakwiimba Ulapandulula Mbwaakatalika Kusyoma Muli Leza\nNyimbo nzezyakapa kuti atalike kusyoma mu Mulengi. Ncinzi cakapa kuti atalike kusyoma kuti Bbaibbele lyakazwa kuli Leza?\nMAKANI AABUUMI Twakajana Mulimo Uujisi Zilongezyo Zinji\nSena Muyoozumanana ‘Kulangila’?\nAmwiiye Kucikozyanyo Camatalenta\nKubagwasya Cakusyomeka Banabokwabo Kristo\nSena Lulayo Lwakukwata naa Kukwatwa “Buyo mu Mwami” Lucibeleka Asunu?\nMabala Amusale naa muyanda kukkopa zyakamwaigwa izyakalekkoodwa NGAZI YAMULINDIZI—YAKWIIYA March 2015\nNGAZI YAMULINDIZI—YAKWIIYA March 2015


Matalikilo 25 IBBAIB63 - Lino Abrahamu wakakwata aumwi - Bible Search\nMatalikilo 24 Matalikilo 26\n1Lino Abrahamu wakakwata aumwi mwanakazi, izina lyakwe kali Ketura. 2-Nkabela wakamuzyalila Zimirani, a-Jokisani, a-Medani, a-Midyani, a-Isibaki, a-Sua, 3Alakwe Jokisani wakazyala Seba a-Dedani. Abana ba-Dedani mbaaba: ba-Asuri aba-Letusi aba-Leumi. 4Abana ba-Midyani mbaaba: Efa a-Eferi a-Hanoki a-Abida a-Elidaa, Aba boonse kabali bana ba-Ketura. 5-Nkabela zintu zyoonse nzyaakajisi, Abrahamu wakazipa Izaka. 6-Bana babasimamambe Abrahamu mbaakajisi, Abrahamu wakabapa zipo akubamwaisya kuzwa kuli-Izaka mwanaakwe naakacili muumi, nkabela bakaya kujwe kunyika yakujwe.\n7Lino mazuba aabuumi bwa-Abrahamu ngaakapona akasika kumyaka iili mwanda amakumi aali musanu aabili amusanu. 8-Nkabela kumamanino, Abrahamu naakafwa, kali abucekulu bubotu, kacembeede loko, Elyo wakaya kulibasinsiku bakwe. 9-Lino Izaka a-Ismayeli bana bakwe bakamuzika musempo lya-Makipela kumuunda wa-Efroni mwana wa-Zohari mu-Hiti uuli kunembo lya-Mamre, 10-ngonguwo muunda Abrahamu ngwaakaulide kubana ba-Heti, Nkuko Abrahamu nkwaakazikwa a-Sara mukaakwe. 11-Lino Abrahamu naakamana kufwa, Leza wakalongezya Izaka mwanaakwe, Nkabela Izaka kakede ku-Cikala ca-Lahai-roi.\n12-Ngaaya mazyalani aa-Ismayeli mwana wa-Abrahamu, ngonguwe Hagare mu-Egepita mulanda wa-Sara ngwaakazyalila Abrahamu. 13Ngaaya mazina aabana ba-Ismayeli, balilembedwe mbubakazyalwa: mwana mutaanzi wa-Ismayeli kali Nebayoti, a-Kedara, a-Adibeli, a-Mibisamu, 14a-Misma, a-Duma, a-Masa, 15Hadada, a-Tema, a-Jeturi, a-Nafisi, a-Kedema, 16-Mbaabo bana ba-Ismayeli. Ngaayo mazina aabo mutunzuunzi twabo amumakalilo aabo, bami bali ikumi ababili muzisi zyabo. 17-Lino ngooyu mweelwe wamyaka yabuumi bwa-Ismayeli: myaka iili mwanda amakumi otatwe amusanu aibili, Elyo lumwi wakafwa, waya kulibasinsiku bakwe. 18-Bakali kukala koonse koonse kuzwa ku-Havila kusikila ku-Suri, kunembo lya-Egepita kulubazu lwakuya ku-Asuri.\nJakobo a-Esau mbubakazyalwa\n19-Lino ngaaya mazyalani aa-Izaka mwana wa-Abrahamu. Abrahamu wakazyala Izaka, 20-nkabela Izaka naakaba amyaka iili makumi one, wakakwata Rebeka mwana musimbi wa-Betueli mu-Aramu waku-Padanaramu, mucizi wa-Labani mu-Aramu. 21-Nkabela Izaka wakakumbilila mukazi wakwe kuli-Jehova, nkaambo kali musundi, nkabela Jehova wakaswiilila, elyo Rebeka mukaakwe wakaminta. 22-Lino bana bakali kuzundana mwida lyakwe. Mpawo wakati, Na makani ali boobo, nkaambonzi nencipona? Lino wakaya kukubuzya kuli-Jehova. 23-Nkabela Jehova wakamwaambila kuti,\nMuli misyobo yobile muzyalilo lyako;\nAmikowa yobile iyoozwa mwida lyako.\nUmwi musyobo uyoojata inguzu kwiinda musyobonyina,\nAmupati uyoobelekela muniini milimo.\n24Lino ciindi cakutumbuka nicakasika, kwakabonwa mayanga muzyalilo lyakwe. 25-Mutaanzi wakazwa kasalala, amubili akwe woonse kauli mbuli cibaki caboya, nkabela bakamuulika izina lya-Esau. 26-Musule lyayooyo kwakazwa mwanike wakwe, nkabela ijanza lyakwe lyakalijisi kasindi ka-Esau, aboobo bakamuulika izina lya-Jakobo. Nkabela Izaka kajisi myaka iili makumi aali musanu aumwi naakabazyala.\nEsau mbicaakauzya bupati bakwe\n27-Lino balombe nibakakula, Esau wakaba sikuvwima, bwizubwesaka, pele Jakobo kali muntu waamunzi. 28-Nkabela Izaka kayandisya Esau, nkaambo wakali kulya nyama yakwe, pele Rebeka kayandisya Jakobo.\n29Cimwi ciindi Jakobo naakali kujika musinza, Esau wakazwa musokwe, ulikateede. 30Mpawo Esau wakaambila Jakobo kuti, Wence undisusuzye oyo musinza uusalala, nkaambo ndakataala. (Nciceeco ncaakapedwa izina lya-Edomu.) 31Jakobo wakavuwa kuti, Taanguna kunduuzizya bupati bwako. 32Esau wakati, Langa! Ndaamba kufwa. Obu bupati bulandigwasyanzi? 33-Elyo Jakobo wakati, Taanguna kukonka. Wakakonka, wauzizya Jakobo bupati bwakwe. 34-Mpawo Jakobo wakapa Esau insima amusinza wanyangu. Lino wakalya, wanywa, wanyampuka, waya. Mbuboobo Esau mbwaakasampaula bupati bwakwe.


“Kosyoma Jehova Akucita Zintu Zibotu”—Intembauzyo 37:3 | Yakwiiya\n“Kosyoma Jehova akucita zintu zibotu . . . alimwi kosyomeka mumilimo yako.”—INT. 37:3.\nNYIMBO: 133, 63\nINO NCINZI NCOTUKONZYA KWIIYA KUJATIKIZYA KUSYOMA JEHOVA KUZWA KULI . . .\nbabelesi ba Jehova bambi basyomeka?\n1. Ino ninguzu nzi zigambya Jehova nzyaakabalenga anzizyo bantu?\nJEHOVA wakalenga bantu akubapa nguzu zyakucita zintu zinji zigambya. Wakatupa nguzu zyakuyeeya kutegwa katumana mapenzi alimwi akuyeeya nzyotuyoocita kumbele. (Tus. 2:11) Wakatupa nguzu zyakucita zintu nzyotuyeeya kucita, eeci citupa kucikonzya kuzuzikizya mbaakani zyesu. (Flp. 2:13) Alimwi wakatulenga amanjezyeezya—inguzu zyakuzyalwa anzizyo zyakuzyiba cibi acibotu—alo aakonzya kutugwasya kutantamuka kucita zibi alimwi akubambulula zibi zyesu ikuti twalubizya.—Rom. 2:15.\n2. Mbuti Jehova mbwayanda kuti katuzibelesya nguzu nzyaakatupa?\n2 Jehova uyanda kuti katuzibelesya kabotu nguzu nzyaakatupa. Nkaambo nzi? Nkaambo ulatuyanda, alimwi ulizyi kuti citupa kukkutila ikuti naa twazibelesya kabotu zipego eezyi. Kwiinda mu Jwi lyakwe, cakwiinduluka-induluka, Jehova utukulwaizya kubelesya nguzu zyesu kucita zintu zili kabotu. Mucikozyanyo mu Magwalo aa Chihebrayo tubala kuti: “Makanze aabankutwe masimpe apa kuzwidilila”; alimwi “kufwumbwa mulimo maanza aako ngaajana, koubeleka anguzu zyako zyoonse.” (Tus. 21:5; Muk. 9:10) Mu Magwalo aa Banakristo aa Chigiriki, twaambilwa kuti: “Kufwumbwa leelyo notujisi coolwe, atucitile bantu boonse milimo mibotu”; alimwi “kweelana acipego umwi aumwi ncaakatambula, amucibelesye mukubelekelana.” (Gal. 6:10; 1Pet. 4:10) Cakutadooneka, Jehova uyanda kuti tugwasyigwe alimwi akugwasya bambi.\n3. Nkulezya kuli buti bantu nkobajisi?\n3 Nokuba boobo, Jehova ulizyi kuti bantu kuli mpobagolela. Swebo lwesu kutugama, tatukonzyi kumana kutalondoka, cibi, alimwi alufwu; nokuba kweendelezya bantu bamwi, nkaambo boonse balijisi lwaanguluko lwakulisalila. (1Bam. 8:46) Kufwumbwa naa tulakonzya kuba aluzyibo luli buti, lyoonse tunooli mbuli bana twakozyanisyigwa a Jehova.—Is. 55:9\nCiindi nomujisi buyumuyumu, ‘kamusyoma Jehova akucita zintu zibotu’\n4. Ino ncinzi ncotutiilange-lange mucibalo eeci?\n4 Mubukkale buli boonse, tweelede kusyoma Jehova kuti atusololele, kusyoma mulinguwe kuti atugwasye alimwi akutucitila zintu nzyotutakonzyi kulicitila. Aciindi ncomunya, tweelede kucita nzyotukonzya, nkokuti ikubweza ntaamu zyeelede kutegwa tumane mapenzi alimwi akugwasya bantu bamwi. (Amubale Intembauzyo 37:3.) Mubufwaafwi, tweelede kucita zintu zyoonse zyobilo ‘kusyoma Jehova akucita zintu zibotu’; alimwi tweelede ‘kusyomeka kumilimo yesu.’ Mumbazu eeyi, atulange-lange ncotukonzya kwiiya kuzikozyanyo zya Nowa, Davida alimwi ababelesi ba Jehova bamwi basyomeka ibakasyoma Jehova alimwi akubweza ntaamu zyakali kuyandika. Mbubwenya mbotutiibone, eeci cakali kubikkilizya kuzyiba nzyobakali kukonzya kucita alimwi anzyobatakali kukonzya kucita, mpoonya akubweza ntaamu yeelede.\nCIINDI NOTUZINGULUKIDWE ABANTU BACITA ZIBI\n5. Amupandulule bukkale mbobwakabede muciindi ca Nowa.\n5 Nowa wakali kukkala munyika ‘yakazwide bubi’ alimwi akutalilemeka. (Matl. 6:4, 9-13) Wakalizyi kuti Jehova mukuya kwaciindi uyakwiinyonyoona nyika mbyaabi eeyo. Nokuba boobo, kweelede kuti Nowa wakalikopene akaambo kabukkale bubyaabi bwakaliko. Mubukkale oobo, Nowa wakalizyi kuti kwakali zintu nzyaatakali kukonzya kucita alimwi anzyaakali kukonzya kucita.\nKukazyigwa kwamulimo wesu (Amubone muncali 6-9)\n6, 7. (a) Nzintu nzi Nowa nzyaatakali kukonzya kucita? (b) Mbuti mbotuli mubukkale ibukozyenye amubukkale mwaakabede Nowa?\n6 Zintu Nowa nzyaatakali kukonzya kucita: Nokuba kuti cakusyomeka Nowa wakakambauka mulumbe wa Jehova wakucenjezya, tanaakali kukonzya kubasinikizya bantu babi bakamuzingulukide ikutambula mulumbe ooyo, naa kupa kuti Zambangulwe ifwambaane kuboola. Nowa wakeelede buyo kusyoma Jehova kuti uyoocizuzikizya cisyomezyo cakwe cakumana bubi aciindi ceelede.—Matl. 6:17.\n7 Andiswe mazuba aano tupona munyika iizwide bubi, yalo njasyomezya kuti Jehova uyakwiinyonyoona. (1Joh. 2:17) Kwacecino ciindi, tatukonzyi kubasinikizya bantu kuti baazumine “makani mabotu aa Bwami.” Alimwi taakwe ncotukonzya kucita kutegwa “mapenzi mapati” afwambaane kuboola. (Mt. 24:14, 21) Mbubwenya mbuli Nowa, tweelede kuba alusyomo luyumu, kusyoma kuti Jehova lino-lino ulabweza ntaamu. (Int. 37:10, 11) Tulisinizyide kuti Jehova takaizumizyi nyika eeyi mbyaabi kuti izumanane kubako nobuba buzuba bomwe buyo kwiindilila aciindi ncabikkide kuti azuzikizye makanze aakwe.—Hab. 2:3.\n8. Mbuti Nowa mbwaakabikkila buyo maano kuzintu nzyaakali kukonzya kucita? (Amubone cifwanikiso icili kumatalikilo aacibalo.)\n8 Zintu Nowa nzyaakali kukonzya kucita: Muciindi cakutyompwa akaambo kazintu nzyaatakali kukonzya kucita, Nowa wakabikkila buyo maano kuzintu nzyaakali kukonzya kucita. Mbwaakali “imukambausi wabululami,” Nowa cakusyomeka wakaambilizya mulumbe wakucenjezya ngwaakaambilwa kuti aambilizye. (2Pet. 2:5) Cakutadooneka, kucita boobo kwakamugwasya Nowa kuzumanana kuba alusyomo luyumu. Kunze aamulimo wakukambauka, Nowa wakabelesya nguzu zyakwe alimwi amaano aakwe kutegwa azuzikizye mulimo ngwaakapegwa a Leza iwakuyaka bwato.—Amubale Bahebrayo 11:7.\n9. Mbuti mbotukonzya kwiiya cikozyanyo ca Nowa?\n9 Mbubwenya mbuli Nowa, tulasolekesya kuba “azintu zinji zyakucita mumulimo wa Mwami.” (1Kor. 15:58) Milimo eeyo ilakonzya kubikkilizya kuyaka alimwi akubamba masena aakukombela, kulyaaba kugwasilizya kubeleka kumiswaangano mipati, naa kubelekela kuofesi yamutabi naa kuofesi yabasanduluzi. Kwiinda zyoonse, tulalitakata mumulimo wakukambauka, katuzyi kuti mulimo ooyu uyumya bulangizi bwesu bwakumbele. Mucizyi uumwi uusyomeka wakaamba kuti: “Ciindi nomwaambila bamwi kujatikizya zilongezyo zya Bwami bwa Leza, muyoobona kuti baswiilizi banu tabajisi bulangizi naaceya alimwi babona mapenzi aabo kuti anooliko lyoonse.” Masimpe, kutola lubazu mumulimo wakukambauka kuyumya bulangizi bwesu bwakumbele alimwi akutaleka kutola lubazu mumuzundano wakubalika wabuumi.—1Kor. 9:24.\n10. Amupandulule bukkale mwaakabede Davida.\n10 Jehova wakaamba Mwami Davida kuti, ‘mwaalumi weendelana amoyo wakwe.’ (Mil. 13:22) Buumi bwa Davida boonse bwakali bwabululami. Nokuba boobo, ciindi cimwi wakacita cibi cipati. Wakacita bumambe a Bati-seba. Kuyungizya waawo, wakasola kucisisa cibi eeco kwiinda mukubikka bubambe bwakuti mulumi wa Bati-seba, Uriya, ajaigwe munkondo. Mane buya Davida wakapa Uriya kumugama lugwalo ilwakali kwaamba kuti ajaigwe! (2Sam. 11:1-21) Cakutadooneka, zibi zya Davida zyakayubunuka. (Mk. 4:22) Eeci nocakacitika, ncinzi Davida ncaakacita?\nZibi nzyotwakacita kaindi (Amubone muncali 11-14)\n11, 12. (a) Ciindi naakabisya Davida, zintu nzi nzyaatakali kukonzya kucita? (b) Ikuti naa tweempwa ciindi notwacita cibi cipati, ncinzi ncotweelede kusyoma kuti Jehova uyootucitila?\n11 Zintu Davida nzyaatakali kukonzya kucita: Davida tanaakali kukonzya kuzijokolola zintu nzyaakacita. Alimwi tanaakali kukonzya kwaatija mapenzi akali kuyooboola akaambo kakulubizya kwakwe. Mubwini, mapenzi aamwi akali kuyoozumanana kumulwana Davida mubuumi bwakwe boonse. (2Sam. 12:10-12, 14) Aboobo, wakali kuyandika lusyomo. Wakeelede kusyoma kuti ikuti naa weempwa ncobeni, Jehova wakali kuyoomulekelela akumugwasya kuti aliyumye mumapenzi aakali kuyooboola akaambo kamicito yakwe.\n12 Akaambo kakuti tatulondokede, toonse buyo tulabisya. Zibi zimwi zipati kwiinda zimbi. Mubukkale bumwi, inga tiitwacikonzya kujokolola kulubizya nkotwakacita. Tulakonzya kupona amapenzi aboola akaambo kakubisya. (Gal. 6:7) Pele tusyoma majwi aa Leza, kusyoma kuti ikuti naa tweempwa, Jehova uyootugwasya muziindi zyamapenzi—nokuba kuti mapenzi aayo ndiswe twakaaleta.—Amubale Isaya 1:18, 19; Milimo 3:19.\n13. Ino mbuti Davida mbwaakacibambulula cilongwe cakwe a Jehova?\n13 Zintu nzyaakali kukonzya kucita Davida: Davida wakazumizya Jehova kuti amugwasye kupona kumuuya. Nzila iimwi mbwaakacita oobo nkwiinda mukuzumina lulayo kuzwa kumwiiminizi wa Jehova, musinsimi Natani. (2Sam. 12:13) Alimwi Davida wakapaila kuli Jehova, kulyaambilila zibi zyakwe alimwi akutondezya kuti wakali kuyandisisya kubukulusya cilongwe cakwe a Jehova. (Int. 51:1-17) Muciindi cakuti atyompwe akaambo kakulipa mulandu, Davida wakaiya kuzibi zyakwe. Masimpe, tanaakainduluka kucita zibi zipati eezyo. Mukuya kwaciindi, wakafwa kasyomeka, kusyomeka kwakwe kwakazumanana kuyeeyegwa a Jehova.—Heb. 11:32-34.\n14. Ncinzi ncotukonzya kwiiya kucikozyanyo ca Davida?\n14 Ncinzi ncotukonzya kwiiya kuzwa kucikozyanyo ca Davida? Ikuti naa twacita cibi cipati, tweelede kweempwa kuzwa ansi aamoyo akulomba Jehova kuti atulekelele. Tweelede kulyaambilila zibi zyesu kulinguwe. (1Joh. 1:9) Alimwi tweelede kubona baalu, balo bakonzya kutugwasya kumuuya. (Amubale Jakobo 5:14-16.) Kwiinda mukutobela bubambe bwa Jehova, tutondezya kuti tulasyoma mucisyomezyo cakwe cakutuponya alimwi akutulekelela. Kuyungizya waawo, tweelede kwiiya kuzwa kuzibi zyesu, tweelede kuzumanana mumulimo wa Jehova, alimwi akulangila izili kumbele katujisi lusyomo.—Heb. 12:12, 13.\nKuciswa-ciswa (Amubone muncali 15\n15. Ino ncinzi ncotwiiya kucikozyanyo ca Hana?\n15 Ambweni mulakonzya kuyeeya kujatikizya babelesi basyomeka bakaindi bambi ibakasyoma muli Jehova akubweza ntaamu ziyandika. Mucikozyanyo, Hana tanaakali kukonzya kulimana penzi lyakutazyala munguzu zyakwe mwini. Pele wakasyoma Jehova kuti ulamuumbulizya, aboobo wakazumanana kukomba kutempele alimwi akupaila camoyo woonse. (1Sam. 1:9-11) Sena eeci tacili cikozyanyo cibotu kulindiswe? Ikuti naa katujisi penzi lyakuciswa-ciswa naa buyumuyumu bumwi buyo mbotutakonzyi kumana, tweelede kuwaala makatazyo eesu oonse kuli Jehova, katusyomede kuti ulatubikkila maano. (1Pet. 5:6, 7) Alimwi tweelede kucita zintu nzyotukonzya kutegwa katugwasyigwa amiswaangano ya Bunakristo alimwi azyakulya zimwi zyakumuuya.—Heb. 10:24, 25.\nBana bazangi (Amubone muncali 16)\n16. Ncinzi bazyali ncobakonzya kwiiya kumudaala Samuele?\n16 Ino mbuti kujatikizya bazyali basyomeka ibajisi bana bakazanga? Mudaala Samuele tanaakali kukonzya kubasinikizya bana bakwe basankwa bapati kuti bazumanane kusyomeka kuzyeelelo ziluleme nzyaakabayiisya. (1Sam. 8:1-3) Makani wakeelede kwaasiya mumaanza aa Jehova. Nokuba boobo, Samuele wakali kukonzya kuzumanana kusyomeka alimwi akukkomanisya Jehova, Usyi wakwe wakujulu. (Tus. 27:11) Mazuba aano, bazyali banji Banakristo balijana mubukkale bukonzyenye aboobu. Basyoma kuti mbubwenya mbuli usyi wamucikozyanyo camwana mutaka, Jehova lyoonse ulabikkila maano kubatambula basizibi ibeempwa. (Lk. 15:20) Aciindi ncomunya eeci, bazyali bali boobo balabeleka canguzu kuzumanana kusyomeka kuli Jehova, kabalombozya kuti cikozyanyo cabo cibotu inga capa kuti bana babo bapiluke kubutanga.\nPenzi lyakubula mali (Amubone muncali 17)\n17. Nkaambo nzi cikozyanyo camukamufwu mucete ncocikulwaizya?\n17 Alimwi, amuyeeye buyo kujatikizya mukamufwu mucete wamuciindi ca Jesu. (Amubale Luka 21:1-4.) Tanaakali kukonzya kucita cintu cili coonse kujatikizya zintu zibi zyakali kucitwa kutempele. (Mt. 21:12, 13) Alimwi kweelede kuti zisyoonto zintu nzyaakali kukonzya kucita kutegwa alwane penzi lyakubula mali. Pele cakuliyandila wakasanga “tukkobili tobilo,” twalo ‘ntwaakali kuponena.’ Mukaintu ooyu uusyomeka wakatondezya lusyomo muli Jehova cakumaninina kazyi kuti, ikuti naa wabikka zintu zyakumuuya mubusena bwakusaanguna, Jehova ulakonzya kumupa zintu nzyayandika. Lusyomo lwamukamufwu lwakamupa kuti atobele bubambe bwakaliko bwabukombi bwakasimpe. Mbubwenya buyo, andiswe tulasyoma kuti, ikuti naa twasaanguna kuyandaula Bwami, Jehova uyoobona masimpe kuti tulijisi zintu nzyotuyandika.—Mt. 6:33.\n18. Amupe cikozyanyo camazuba aano camubelesi wakali kuzilanga kabotu zintu.\n18 Bunji bwabasyomima mazuba aano abalo batondezya lusyomo muli Jehova alimwi akubweza ntaamu ziyandika. Atulange-lange mukwesu wazina lyakuti Malcolm, walo iwakazumanana kusyomeka kusikila naakafwa mu 2015. Kwamyaka minji walo alimwi abakaintu bakwe njobakabelekela Jehova, zimwi ziindi bakali kujana buyumuyumu. Mukwesu ooyu wakaamba kuti: “Mazuba ngunamasandu, alimwi zintu mubuumi zilakatazya. Pele Jehova ulabalongezya aabo bamusyoma.” Ino ncinzi mukwesu Malcolm ncaakakulwaizya? Wakati: “Kamupaila kulomba kuti mube basungu mumulimo wa Jehova kusikila mpomugolela. Amubikkile maano kuzintu nzyomukonzya kucita ikutali nzyomutakonzyi kucita.” *\n19. (a) Nkaambo nzi lugwalo lwesu lwamwaka wa 2017 ncolweelela? (b) Ino muyoolubelesya buti lugwalo lwamwaka wa 2017 mubuumi bwanu?\n19 Bweende bwazintu obuno ‘mbobuyaabubijila limwi,’ tulakonzya kulangila mapenzi aakatazya kapati. (2Tim. 3:1, 13) Aboobo cilayandika kapati kutazumizya mapenzi aayo kuti atutyompye. Muciindi caboobo, tweelede kuba alusyomo luyumu muli Jehova akubweza ntaamu ziyandika zili zyoonse nzyotukonzya. Eelo kaka luleelela lugwalo lwesu lwamwaka wa 2017 lwakuti: “Kosyoma Jehova akucita zintu zibotu”!—Int. 37:3.\nLugwalo lwesu lwamwaka wa 2017: “Kosyoma Jehova Akucita Zintu Zibotu”—Intembauzyo 37:3\n^ munc. 18 Amubone Ngazi Yamulindizi, yamu October 15, 2013, mapeeji 17-20.