Cyhoeddiadau – Hanes Plaid Cymru\nEtholiad Merthyr 1970\nS.O. – CYMÊR A CHYMRO\nBu S.O. Davies yn AS Llafur dros Ferthyr Tudful o 1934 hyd 1970. Cafodd ei ethol am y tro cyntaf mewn is-etholiad yn dilyn marwolaeth yr AS ILP lleol gyda 51% o’r bleidlais (yn erbyn rhyddfrydwr, ymgeisydd ILP a chomiwnydd) a 68% yn etholiad cyffredinol 1935 yn erbyn yr ILP yn unig. Ond am weddill ei yrfa, cafodd gefnogaeth gan ganrannau a amrywiai rhwng 74% ac 81%. Y Pleidwyr a safodd yn ei erbyn yn y 50au a’r 60au oedd Trevor Morgan (fel cenedlaetholwr annibynnol), Ioan Bowen Rees a Meic Stephens.\nOnd cyn etholiad 1970 cafodd gohebydd gyda’r Merthyr Express gip ar restr o ddarpar-ymgeiswyr y Blaid Lafur drwy Gymru, Lloegr a’r Alban. Roedd enw S.O. Davies yno, gyda’r symbol * yn ei ymyl. Gofynnodd y gohebydd i’r argraffwyr beth oedd ei arwyddocâd a chael yr ateb ei fod yn golygu ‘not re-adopted’ gan fod y blaid leol wrthi yn y broses o ddewis olynydd i S.O., er na fu trafodaeth rhyngddyn nhw ac yntau am y penderfyniad. Cyhoeddodd y Merthyr Express y newydd syfrdanol hwn am ollwng un a oedd wedi gwasanaethu ei bobl fel cynghorydd lleol, maer ac aelod seneddol am ddegau o flynyddoedd.\nMae’r gweddill yn chwedl. Safodd S.O. fel ymgeisydd ‘Llafur Annibynnol’ (na fyddai’n gyfreithiol-bosib heddiw), gan ennill 51% o’r bleidlais yn erbyn y Llafurwr swyddogol Tal Lloyd (cyn-faer arall). Drwy gyd-ddigwyddiad rhyfedd, dyna’r union ganrannau (o’u talgrynnu) a gafodd yr S.O. buddugol a’i wrthwynebydd rhyddfrydol yn is-etholiad 1934. Yn 1958 cynhaliwyd cynhadledd flynyddol Plaid Cymru yng Nghastell Cyfarthfa, a Tal Lloyd oedd y maer a groesawodd yr aelodau yn swyddogol i’r fwrdeistref yn rhinwedd ei swydd.\nChris Rees oedd ymgeisydd Plaid Cymru yn 1970. Dywedodd wrthyf un tro nad llongyfarch S.O. a wnaeth yn unig yn y cyfrif ond ychwanegu mai dyna’r tro cyntaf iddo fedru dweud mor falch ydoedd nad oedd wedi ennill ei hun! A gwn am o leiaf un aelod o’r Blaid a fu’n helpu S.O. yn ei ymgyrch.\nRoedd S.O. Davies yn wladgarwr. Yn y cofnod Wikipedia amdano dywedir: Largely indifferent to party discipline, he defied official Labour policy by championing such causes as disarmament and Welsh nationalism. Cefnogodd fudiad deiseb Senedd i Gymru yn y 1950au, gan ymuno â’r siaradwyr ar y llwyfan mewn rali a drefnwyd gan Blaid Cymru yng Nghaerdydd ym Medi 1953 (gw. y llun ar dudalen 297 o Tros Gymru, J.E. a’r Blaid gan J.E. Jones, 1970). Ac yn 1955 cyflwynodd ei fesur ‘Government of Wales’ yn Nhŷ’r Cyffredin, a baratowyd gyda chymorth gan arbeniwyr o blith aelodau’r Blaid. Ond yn ôl y disgwyl, ni fu ei ymgais yn llwyddiannus.\nDyma un rhan ddifyr o’r drafodaeth ar lawr y Tŷ. Dywedodd S.O. bod cefnogaeth i’r mesur yn dod o ‘Monmouthshire, Cardiff, West —’. Torrodd George Thomas (AS Gorllewin Caerdydd) ar ei draws gan honni: ‘The hon. Gentleman will not get much support there’. Gorffennodd S.O. ei frawddeg yn feistrolgar: ‘— Rhondda, and other places’.\nBu farw S.O. Davies yn 1972, ac yn yr is-etholiad a enillwyd i Lafur gan Ted Rowlands gyda 48.5% o’r bleidlais, cafodd Emrys Roberts, ymgeisydd Plaid Cymru 37.\nAwdur Rheolwr GwefanCofnodwyd ar 11/02/2020 11/02/2021 Categorïau Cyhoeddiadau, Gweithgareddau y Gymdeithas\nStuart Neale: Ymgeisydd Plaid Cymru ac arloeswr rhyddid hoywon\nCyhoeddwyd erthygl gan Syd Morgan am Stuart Neale ymgeisydd Plaid Cymru yng Ngwent\nErthygl Syd Morgan > Linc\nAwdur Rheolwr GwefanCofnodwyd ar 08/11/2019 20/07/2020 Categorïau Cyhoeddiadau, Newyddion Blaen\nElwyn Roberts – Darlithiau\nElwyn Roberts, craig safadwy Plaid Cymru drwy ran helaeth o’r ugeinfed ganrif, oedd pwnc darlith flynyddol Cymdeithas Hanes y Blaid yn 2017. Er gwaethaf ei gefndir yn y byd bancio, bu Elwyn Roberts yn genedlaetholwr penderfynol ac ymroddedig a roddodd ei gariad i Gymru o flaen unrhyw fuddiannau personol.\nDisgrifiwyd ei waith dros Gymru gan gyn-arweinydd Plaid Cymru Dafydd Wigley, hanesydd Gwynn Matthews ac olynydd i Elwyn fel ysgrifennydd cyffredinol y Blaid, Dafydd Williams. Cewch ddarllen gopïau llawn o’u darlithiau a gwrando ar recordiad o’r sesiwn ym mhabell y Cymdeithasau ar faes yr Eisteddfod Genedlaethol yn Ynys Môn yn 2017.\nCofio Elwyn Roberts\nAnerchiad gan Dafydd Wigley i Gymdeithas Hanes Plaid Cymru,\nEisteddfod Ynys Môn; Awst, 2017\nMae’n bleser cael agor y cyfarfod hwn, i gofio Elwyn Roberts, un o hoelion wyth y Blaid, ac mae’n addas mai yma ar faes y Brifwyl ym Môn yr ydym yn ymgasglu, gan iddo fod hefyd yn drefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith. Bu’n byw am ddegawdau ym Modorgan; er bod ei wreiddiau yn Abergynolwyn, Meirionnydd. Roedd yn un â’i ddylanwad i’w deimlo ledled Cymru.\nMae gennym, fel cenedl, le nid yn unig i barchu’r goffadwriaeth Elwyn; ond hefyd i drosglwyddo’r cyfraniad a wnaed ganddo, fel ysbrydoliaeth i genhedlaeth newydd i dorchi llewys ac i gwblhau’r uchelgais oedd yn ei galon. Roedd yn genedlaetholwr ymarferol a gredai fod buddugoliaeth yn tyfu ar sail trefniadaeth wleidyddol – trwy harneisio adnoddau pobol a chyllidol i wireddu uchel amcanion ein cenedl.\nBûm yn pendroni a allwn wneud cyfiawnder â’r testun, gan amau a oeddwn yn wir adnabod Elwyn Roberts. Efallai y byddai llawer o’r rhai a weithiodd gydag ef, yn cyfaddef teimladau cyffelyb: oherwydd roedd Elwyn, yn ogystal â bod yn ffigwr cenedlaethol ac yn heavyweight gwleidyddol, hefyd yn ddyn hynod breifat.\nRoedd Elwyn yn un o hanner dwsin a ddylanwadodd yn sylweddol arna’ i’n bersonol, gan fy nhywys – o oed ifanc – i weithio dros y Blaid. Y dylanwadau cenedlaethol eraill oedd Gwynfor Evans a Saunders Lewis; yn lleol yng Ngwynedd – Dafydd Orwig a Wmffra Roberts; ac o fewn fy nghenhedlaeth innau, y diweddar annwyl Phil Williams. Gwerth nodi fod tri o’r rhain yn feibion i chwarelwyr llechi – Dafydd Orwig, Wmffra ac, ie, Elwyn Roberts.\nRoedd Elwyn yn fab i Evan Gwernol Roberts, chwarelwr yn Abergynolwyn; ei fam, Mabel, yn brifathrawes ysgol babanod. Roedd Abergynolwyn mor bwysig iddo, fe drodd hunangofiant, yn gyfrol hanes Abergynolwyn – ‘doedd o byth yn siarad amdano fo ei hun! Felly mae’n ymhyfrydu yn y llyfr mai drwy ymdrechion y Blaid, yn y 70au y cafodd y chwarelwyr, o’r hir hwyr, hawl i iawndal llwch.\nGanwyd Elwyn ym 1905, ac roedd yn ddyn o’i genhedlaeth. Roedd cysgod y rhyfel byd cyntaf, yn drwm arno, fel oedd chwyldro Iwerddon a dirwasgiad y diwydiannau trymion. Ni chafodd addysg brifysgol – yn wir, ni hidiai lawer am yr addysg a gafodd yn ysgol Ramadeg Tywyn, a oedd yn llawer rhy Seisnig iddo.\nAr ôl gadael ysgol aeth i weithio i’r banc, ble fu am chwarter canrif, yn gyntaf yn Blaenau Ffestiniog, wedyn Bethesda – dwy gymuned chwareli – ac yna, Llandudno gan godi’n ddirprwy reolwr ac yntau prin yn drideg oed.\nGallai fod wedi esgyn yn uchel yn y byd bancio: ond roedd dyfodol Cymru’n bwysicach iddo na gyrfa a chyfoeth. Ymunodd â’r Blaid Genedlaethol yn ei dyddiau cynnar; yn un ar hugain oed, fe sefydlodd gangen Blaenau Ffestiniog – y gangen fwyaf oedd gan y Blaid drwy Gymru benbaladr. Pryd hynny, fel drwy ei yrfa, gweithiai’n ddygn yn y cefndir, i eraill gael y sylw fel ceffylau blaen.\nPan ddaeth rhyfel ym 1939, gwrthododd Elwyn â listio yn y lluoedd arfog; gwnaeth hyn ar sail cenedlaetholdeb, nid heddychiaeth. Gwrthododd gydnabod hawl gwladwriaeth Lloegr I’w orchymyn i ymladd drostynt. Gofynnodd un o’r Tribiwnlys iddo “Fel Cymro ydach chi’n sefyll, ynte?” Atebodd Elwyn, gyda’i hiwmor sarrug, a’i agwedd gwbl sarhaus tuag at y sefydliad Seisnig, “Na, fel Tsieini!” Cafodd ei orfodi i weithio fel dyn dal llygod mawr yn ardal Corwen.\nYn ystod y rhyfel – drwy anogaeth Saunders Lewis a J.E. Daniel – sefydlwyd “Pwyllgor Diogelu Diwylliant Cymru” – yng ngeiriau Gwynfor, “y mudiad cenedlaethol pwysicaf i weithio dros Gymru yn ystod y rhyfel”. Trefnwyd ralïau ledled Cymru, a’r un mwyaf llwyddiannus oll oedd un a gynhaliwyd ym Mae Colwyn. Holodd Gwynfor pwy oedd yn gyfrifol am gael y math dorf. Cafodd ar ddeall mai clerc banc ifanc oedd wedi cyflawni’r math wyrth. Dyna ‘r tro cyntaf i Gwynfor gyfarfod Elwyn; ac fe ffurfiwyd partneriaeth a ddylanwadodd ar ddyfodol ein cenedl.\nRhaid bod y banc yn meddwl yn uchel ohono, oherwydd er gwaethaf ei genedlaetholdeb tanbaid cafodd ddychwelyd i’r banc cyn diwedd y rhyfel. Pan safodd Gwynfor dros Feirionnydd yn etholiad 1945, gwnaeth yntau gais i’r Banc i ryddhau Elwyn i weithio fel trefnydd; a chytunodd y banc i hynny! Mae Rhys Ifans, yn ei gyfrol ar Gwynfor yn sôn am Elwyn yn serennu fel asiant etholiadol – a dwi’n dyfynnu – “ar gownt ei galedwch diarhebol”.\nDychwelodd Elwyn i’r banc ar ôl yr etholiad; ond roedd ei allu trefniadol yn hysbys, a chafodd wahoddiad i weithio fel Trefnydd Eisteddfod Genedlaethol Bae Colwyn, 1947 – gan gael y banc i’w ryddhau, eto!\nCafodd ei ben-bachu eto i weithio fel trefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol Llanrwst ym 1951. Ni ddychwelodd i’r banc wedi hynny, a chafodd ei benodi gan y Blaid, yn Drefnydd Gwynedd a Chyfarwyddwr Cyllid.\nDaeth galw arall arno – iddo drefnu’r ymgyrch trawsbleidiol dros Senedd i Gymru. Pan gymerodd Elwyn drosodd, roedd y ddeiseb wedi rhedeg ers dwy flynedd ac ond ychydig gannoedd o enwau arni. Gafaelodd Elwyn yn yr awenau gyda’i unplygrwydd nodweddiadol, a llwyddodd i gynyddu nifer yr enwau i dros chwarter miliwn. Arweiniodd hyn i S.O. Davies AS gyflwyno Mesur Senedd i Gymru yn San Steffan ym 1956.\nYm 1958, Elwyn drefnodd wibdaith lwyddiannus Gwynfor Evans i’r Unol Daleithiau. Cymerodd Gwynfor ran mewn darllediad a welwyd gan ugain miliwn o bobl; cafodd groeso cynnes gan John L Lewis arweinydd Undeb Glowyr America; a threfnodd Elwyn i Gwynfor gael gwahoddiad i gyfarfod â’r Arlywydd Eisenhower – ond i Lysgenhadaeth Prydain ei rwystro.\nRoedd galwadau eraill yn dal i lifo. Pan gafodd gwmni Teledu Cymru anhawster i godi arian ym 1962, at Elwyn y trowyd, a llwyddodd i godi buddsoddiadau i’r fenter, a fyddai heddiw’n cyfateb i dros £1 miliwn. Roedd codi arian yn un o gryfderau Elwyn: ef, yn ddiweddarach, berswadiodd ddyn busnes cyfoethog i gyflogi Gwynfor, fel ymgynghorydd rhwng 1970 a 1974, wedi iddo golli Caerfyrddin – a Gwynfor, i bob pwrpas, ar y clwt yn ariannol.\nTynnwyd Elwyn i mewn i geisio achub Clywedog rhag cael ei boddi, a dyfeisiodd gynllun i gannoedd brynu llathen sgwâr o dir y Cwm, a fyddai’n dyrysu Corfforaeth Birmingham – cynllun aflwyddiannus, gwaetha’r modd, oherwydd cyngor cyfreithiol diffygiol.\nYm 1964 penodwyd Elwyn yn Ysgrifennydd Cyffredinol y Blaid . Derbyniodd y swydd – a hynny ar adeg eithriadol o anodd yn hanes y Blaid – ar yr amod y cai weithio o swyddfa Bangor.\nMae’n deg cydnabod nad oedd pawb o fewn y Blaid yn gallu ymateb yn bositif i bersonoliaeth Elwyn, i’w “galedwch diarhebol” nac i’r math o genedlaetholdeb “traddodiadol” a gynrychiolai; nac i’w uniongrededd ceidwadol o safbwynt trin arian.\nMae llawer wedi ei ysgrifennu am y tensiwn rhwng Emrys Roberts, a weithredai tan 1964, fel Ysgrifennydd Cyffredinol y Blaid yn swyddfa Caerdydd, ac Elwyn Roberts, rheolwr cyllid y Blaid, a weithredai o swyddfa Bangor. Gallwn, yn bersonol, weld rhinweddau mawr yn y ddau hyn a gyfrannodd cymaint at lwyddiant y Blaid yn eu gwahanol ffyrdd.\nChwaraeodd Elwyn ran allweddol mewn nifer o ymgyrchoedd, gan gynnwys isetholiad Caerfyrddin 1966, ble bu’n cydweithio â’r Cynrychiolydd, Cyril Jones. Elwyn sicrhaodd yr adnoddau i ennill y dydd. Ac Elwyn gafodd y fraint o hysbysu Gwynfor, wrth iddo gyrraedd y cownt, ei fod wedi ennill!\nElwyn Roberts oedd Ysgrifennydd Cyffredinol Plaid Cymru drwy’r cyfnod mwyaf anhygoel yn ei hanes – isetholiadau Caerfyrddin, Rhondda Fawr ym 1967, Caerffili ym 1968, heibio miri’r arwisgo ym 1969 gan ymddeol ym 1971. Yn syth ar ôl ymddeol – fel petai heb wneud digon dros y Blaid, cymerodd Elwyn drosodd y swydd ddi-dâl fel Trysorydd Cenedlaethol y Blaid.\nYn rhinwedd y swydd, aeth ati eto i drefnu – trefnu codi arian drwy nosweithiau llawen a chyngherddau Tribannau Pop! Alla’i ddychmygu neb llai tebyg nag Elwyn, yn ei dop-cot llwyd, ei het a’i briff-ces, fel trefnydd digwyddiadau roc a rôl y 70au . Ond cododd filoedd i’r achos, ac ef greodd y sylfaen gyllidol ar gyfer etholiadau 1974 pan enillodd y Blaid dair sedd yn San Steffan.\nEfallai fod trefnu ymgyrchoedd etholiadol wedi creu’r awydd ynddo i fwrw i’r dasg ei hun, oherwydd, yn syth ar ôl ymddeol cafodd ei ethol yn Gynghorydd Sir yn Ynys Môn; ac yna i Gyngor newydd Gwynedd ym 1973. Arhosodd fel cynghorydd tan 1985 – gan chwarae rhan flaenllaw i wella economi Gwynedd.\nY tro cyntaf i mi gyfarfod Elwyn oedd ym 1962. Roeddwn yn fyfyriwr ym Manceinion a newydd ymuno â’r Blaid. Yn ystod gwyliau’r coleg, mynychais gyfarfod o Gangen Caernarfon yn y People’s Café – ar y Maes yn y dref. Elwyn oedd yn siarad yno a soniais yn y gyfrol “O ddifri” sut y cerddodd i mewn yn gwbl bwrpasol a’i brief-case yn orlawn. Daeth nid i fân-drafod, llai fyth i gymdeithasu, ond yn hytrach i’n cyfarwyddo. Fo oedd yn gosod yr agenda a’r blaenoriaethau, fel ryw Gomisar sofietaidd.\nYn fuan wedyn, galwais heibio ei swyddfa ym Mangor ac roedd hynny’n brofiad. Trefnai’r gwaith fel peiriant ac roedd yn feistr corn ar bawb a phopeth – fel dwi’n sicr y gallai Nans Couch – Nans Gruffydd fel yr oedd pryd hynny – dystiolaethu o brofiad personol.\nDoedd gan Elwyn fawr o amser i ffyliaid – a dangosai hynny’n weddol amlwg. Ond pe gwelai fod gan rywun gyfraniad i wneud i’r mudiad cenedlaethol, doedd dim yn ormod o drafferth iddo. Penderfynodd yn weddol gynnar fod gennyf innau rywbeth i’w gynnig – ac fe gymerodd ddiddordeb mawr ym mhopeth a wnawn dros gyfnod o flynyddoedd.\nFo oedd tu cefn i’m mhenodi i weithio fel trefnydd etholaeth Arfon o Fehefin hyd Hydref 1964, ar ôl i mi raddio a chyn dechrau gweithio, cyfnod oedd yn arwain at etholiad cyffredinol 1964. Roedd wedi awgrymu, yn gynharach, y dylwn – ar ôl graddio – fynd i chwilio am waith i gymoedd y De i ddod i nabod Cymru’n well. Pan ddeallodd mod i am fynd i weithio efo cwmni Ford yn Dagenham, fe ffieiddiodd am sbel – roedd wedi digio efo fi oherwydd, mae’n debyg, y tybiodd y byddwn innau’n diflannu o’r Blaid ac o wleidyddiaeth Cymru, fel bu hanes cymaint o fechgyn ifanc pryd hynny.\nCadarnhawyd ei ofnau ar ôl iddo ef a Wmffra Roberts geisio a’m mherswadio i sefyll yn Arfon yn etholiad Mawrth 1966; a minnau’n gwrthod yn fflat ystyried y math beth – wedi’r cyfan roeddwn ond dwy ar hugain oed, ac roedd llawer yn rhy gynnar. Ond roedd Elwyn wedi plannu’r syniad yn fy mhen y dylwn baratoi ar gyfer y math bosibilrwydd yn y dyfodol.\nPan welais Elwyn yng Nghaerfyrddin, y Sadwrn olaf cyn yr isetholiad 66, roedd ei agwedd tuag ataf yn dal yn sarrug, a dweud y lleiaf. Anfonodd fi allan i ganfasio heb fawr ddim sgwrs – roeddwn yn y “bad books” go iawn. Ond pan ddychwelais i adrodd am drwch y gefnogaeth yn y dre, roedd wedi meirioli. Dwedodd mai dyna’r ymateb drwy’r etholaeth – ac mewn llais isel, rhag i neb glywed, sibrydodd “Dwi’n credu fod Gwynfor am ennill”.\nYn sgil yr isetholiad, aeth nifer ohonom – Phil Williams, Dafydd Williams, Eurfyl ap Gwilym, Gareth Morgan Jones, Rod Evans ac eraill – ati i ffurfio Grŵp Ymchwil y Blaid – i helpu Gwynfor efo agweddau o’i waith seneddol, ac i baratoi Cynllun Economaidd i Gymru. Roedd hynny’n plesio Elwyn yn ddirfawr – a darparodd heb berswâd, gyllid o ryw hanner can punt y mis, i ni allu llogi swyddfa fechan iawn a chyflogi teipydd rhan amser.\nO fod wedi methu a’m cael i sefyll yn Arfon, Elwyn berswadiodd Bwyllgor Rhanbarth Meirion i’m gwahodd i sefyll yno yn etholiad 1970, er fy mod yn byw yn Llundain ac yn gweithio i gwmni Mars yn Slough. Rhoddodd Elwyn gefnogaeth ymarferol i mi o ran adnoddau’r Blaid yn ganolog.\nErbyn 1972, roeddwn wedi dychwelyd i fyw yng Nghymru, yn gweithio efo cwmni Hoover ym Merthyr ac wedi fy ethol i Gyngor Merthyr – roedd fel pe bae cynllun cyfnod hir Elwyn ar fy nghyfer, o’r diwedd yn symud ymlaen fel yr oedd wedi bwriadu. Pan gefais f’ethol dros Arfon, cefais eto bob cefnogaeth ganddo, fel y cefais pan sefais i olynu Gwynfor fel Llywydd.\nEr bod Elwyn yn gymaint o gefn i mi, ac yn f’ystyried yn dipyn o protégé iddo, prin allwn ddeud fy mod yn ei wir adnabod – dim ond unwaith bûm heibio ei gartref ym Modorgan – a hynny i bigo ryw bapurau – a phrin erioed y cefais unrhyw sgwrs â’i wraig Nansi. Un felly oedd Elwyn; ac doedd dim dewis ond ei dderbyn fel yr oedd – oherwydd fyddai dim byd yn ei newid. Roedd fel craig yr oesoedd, yn gyson, yn gadarn, yn unplyg ac yn gwbl ymroddedig i Gymru.\nMae’n dda ein bod ni heddiw yn ei gofio, oherwydd mae gan y Blaid a’r genedl lawer i ddiolch iddo: Elwyn Roberts, “Y graig safadwy drwy dymhestloedd”; y math graig sydd o’r golwg dan wyneb y tir, ond oedd mor hanfodol os oeddem am adeiladu dyfodol cenedl ar seiliau cadarn. Diolch amdano a diolch am wrando.\n‘Elwyn y Dyn’\nAtgofion Gwynn Matthews\nDiolch am y gwahoddiad i rannu fy adnabyddiaeth o Elwyn, a diolch o galon i Dafydd Wigley am y portread arbennig gawsom ni. Pwy all ychwanegu i’r pictiwr hwnnw o Elwyn fel ffigwr cenedlaethol? Dwi ddim yn mynd i geisio gwneud hynny – beth rwy’n mynd i’w wneud yw sôn am Elwyn y dyn – y dyn y mae cymaint o bobl wedi ei gael yn anodd i fynd o dan ei groen.\nGwnes i gyfarfod ag Elwyn gyntaf yn 1961. Roeddwn i’n fachgen ysgol ar y pryd a doedd amgylchiadau’r cyfarfod ddim gyda’r hapusaf, oherwydd gwŷs ges i ymddangos ger ei fron mewn Pwyllgor Rhanbarth!\nMi oeddwn i wedi sefydlu cangen ysgol o’r Blaid yn Ysgol Ramadeg Dinbych ddechrau’r chwedegau. Byddem ni’n cyfarfod yn yr awr ginio yn yr ysgol mewn ystafelloedd gwahanol yn ddiarwybod i’r staff. Roedd hynny’n bosibl oherwydd bod gen i fathodyn yn dweud ‘Prefect’ ( a hawl felly i adael disgyblion i mewn i’r adeilad) – ond y drwg oedd bod athrawon yn gallu dod heibio, agor y drws a gofyn “What’s going on here, then?”. Os oedd yn Sais, roeddwn i’n gallu dweud, “Oh, it’s the Welsh Society, sir”. Ac roedd hynny’n iawn. Un tro ddaru’r athro ysgrythur ddod a gofyn a oedden ni’n cynnal cyfarfod gweddi – ac mae’n flin gen i gyfaddef i mi ateb fy mod!\nY ffaith yw, roedd yna berygl cael ein dal, ond maes o law fe gawson ni ddefnyddio Swyddfa’r Blaid yn y dre. Ond roedd rhywun wedi achwyn fod plant ysgol yn mynd a dod o’r swyddfa ac yn cadw reiat. A felly dyma fi’n cael gwŷs i fynd i’r Pwyllgor Rhanbarth a rhoi cyfrif amdanaf fy hun a’m cyd-ddisgyblion, o flaen neb llai na Mr Elwyn Roberts!\nI’r rhai ohonoch oedd wedi adnabod Elwyn, gallwch chi ddychmygu sut deimlad oedd ymddangos o’i flaen! Roeddwn i yn deall – allwch ddim wafflo efo hwn. Ond y gwir yw mi ddaru o ddod allan o’n plaid ni, a dweud bod perffaith ryddid i ni ddefnyddio’r swyddfa o hynny ymlaen.\nYchydig nes ymlaen, yn 1968, fel y dywedodd Dafydd Williams, mi ges i fy mhenodi ar staff y Blaid. Fe ges i gyfweliad ym Mhwllheli yn dilyn cyfarfod mabwysiadu Robyn Lewis. Dyma Elwyn yn dod ata’i ar y diwedd, – “Reit” medde fo, “dwi eisiau i chi helpu fi lenwi bŵt y car efo’r holl daflenni yma.” Ac fel oeddwn i’n llenwi’r bŵt, roedd o yn fy holi. A phan oeddwn i wedi llenwi’r bŵt, dyma fo’n dweud, ” ‘Dech chi wedi cael y swydd”. Cyfweliad byrraf fy mywyd.\nFel mae Dafydd Wigley wedi dweud, dyn preifat oedd o. A byddwn i’n dweud ei fod yn ddyn swil mewn gwirionedd. Ac efallai, roedd ganddo ryw ffasâd sydd gan bobl swil yn aml sy’n gwneud i chi feddwl eu bod nhw’n llai cynnes nag ydyn nhw. Yn y bôn, mi roedd Elwyn yn ddyn cynnes.\nAc fel yr awgrymodd Dafydd Wigley, pan gafodd o hamdden, ddaru o ddim sgwennu amdano’i hun ond sgwennu am ei fro – sgwennu am yr ardal roddodd ei werthoedd iddo. [Wrth Odre Cadair Idris] Yno mae o’n sôn am ei blentyndod, ac mae un frawddeg sy’n dipyn o syndod. Sôn mae o am ei ysgol, ac am athro yr oedd ganddo dipyn o feddwl ohono, Mr Fielding. O’r Iseldiroedd y deuai teulu Mr Fielding, ond roedd o’n medru Cymraeg.\nA dyma’r frawddeg oedd yn fy nharo fel un eithriadol: “Cofiaf rai o’r gwersi mewn rhifyddeg, er bod yn gas gen i’r pwnc.” Meddai hwn, y consuriwr ffigyrau! Y dyn oedd yn medru cael arian o’r awel – ac roedd yn gas ganddo rifyddeg! Dywed fod Cymraeg a hanes lleol yn fwy at ei ddant o lawer. Ie, brogarwch oedd y sail i wladgarwch Elwyn, ac fel mae Dafydd Wigley wedi’i ddisgrifio, gwladgarwch dipyn bach yn hen-ffasiwn. A baswn i’n cytuno – gwerthoedd y Gymru Gymraeg Anghydffurfiol oedd ganddo.\nRwy’n cofio mewn un gynhadledd, ddechrau’r saithdegau, fod un o ganghennau’r Rhondda wedi gyrru cynnig gerbron am i’r Blaid sefydlu clybiau yfed. Dim ond dau gerdyn oedd wedi dod i fyny – y cynigydd a’r eilydd. A dyma Elwyn yn dod ata’i a dweud, “Gwynn, mae rhaid i chi siarad!” Oeddwn i’n ddim wedi bwriadu siarad ond meddai, “Mae’n rhaid i chi siarad yn erbyn hwn! Bobol bach, beth ydech chi’n meddwl byddai cefnogwyr Goronwy Roberts, y dirwestwr mawr, yn ei ddweud yn Arfon pe baem ni’n pasio’r cynnig yma?” A wyddoch chi, roedd rhaid i mi fynd, ar ddau funud o rybudd, a siarad yn erbyn sefydlu clybiau yfed. Methu ddaru’r cynnig, ond nid oherwydd unrhyw beth ddywedais i!\nEto, rhan o’i werthoedd Anghydffurfiol oedd ei heddychiaeth. Rwy’n gwybod mai fel cenedlaetholwr y safodd o yn erbyn gwasanaeth milwrol, ond fe allai fod wedi gwneud hynny fel heddychwr hefyd.\nRwy’n cofio un achlysur adeg yr Arwisgo pan oedd y diweddar ROF Wynne (Garthewin) wedi bod yn mynegi teimladau honedig amwys ynglŷn â’r defnydd o drais mewn ymgyrchoedd dros ryddid cenedlaethol. Gwnaeth aelod weddol flaenllaw o’r Blaid amddiffyn ROF Wynne. Fe wylltiodd Elwyn: “Fo! Fo o bawb! Tase fo’n gweld gwn iawn, base fo’n gwneud yn ‘i glôs!”\nRoedd Elwyn yn medru gwylltio, rhaid cyfaddef hynny. Rwy’n cofio dod o un Eisteddfod lle roedd o wedi ffromi gydag un o weision ffyddlonaf y Blaid, Nans Jones. (Nans Jones, rhaid dweud, oedd yn tramgwyddo Elwyn yn amlach na neb arall ar y staff!) Pan aeth Elwyn i stondin Y Ddraig Goch (yn y cyfnod pan na nad oedd gan bleidiau gwleidyddol hawl i gael stondin ar y Maes) beth welai o dan y bwrdd ond copïau o lyfr garddio JE Jones. Beth fyddai Nans yn ei wneud pan welai rywun oedd yn adnabod JE yn dod i mewn i’r babell ond cynnig y llyfr garddio iddyn nhw – yn lle cynnig pamffledi’r Blaid!! “A beth bynnag”, meddai Elwyn, “pryd gafodd JE amser i arddio?”\nBu Elwyn yn drefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith. [Eisteddfod Llanrwst, 1951, oedd un o’r rhain.] Un dydd Llun, trefnodd fod Cynan yn dod i Lanrwst i archwilio Cylch yr Orsedd, achos yn ystod yr wythnos flaenorol roedd penseiri wedi bod wrthi yn gosod y meini yn eu trefn (yn y dyddiau cyn bod rhai plastig, meini go iawn felly). Ond dros y penwythnos, roedd y ffarmwr wedi gadael i’r bustych ddod ar y safle i bori. A dyma eiriau Elwyn, “Wyddoch chi beth, roedd y bustych yn codi’u cynffonau yn erbyn y meini – ac aeth Cynan yn wallgof! ‘Ydach chi ddim yn sylweddoli’, meddai Cynan, ‘fod y meini hyn yn gysegredig?'”. Roedd yn amlwg o wyneb Elwyn wrth iddo ddweud yr hanes fod ganddo syniad o’r absẃrd.\nUn diwrnod roedden ni’n trafod ceir. Ymhlith y swyddi bu Elwyn yn eu gwneud oedd gwerthu ceir ail-law. Un da dwi’n siŵr – roedd ganddo’r ddawn i wahanu pobl â’u harian – megis y gwnaeth flynyddoedd yn ddiweddarach fel Trysorydd y Blaid! Gwerthai geir dros ddyn busnes o Fae Colwyn, Mr Bill Knowles. Roedd Bill Knowles yn dipyn o gymeriad, yn Dori amlwg, a daeth yn Faer Bae Colwyn. (Fel mae’n digwydd, yn ystod y chwedegau, ddaru o droi’n Bleidiwr, a bu’n Gadeirydd Pwyllgor Rhanbarth Gorllewin Dinbych.) A dod yn ôl at ein sgwrs, dyma Elwyn yn dweud, “Gwynn, os byth y bydd rheiddiadur y car yn gollwng dŵr, dwi’n gwybod sut i’w setlo fo. Mae isio tywallt paced o bupur i mewn iddo fo, a gwneith hynny i selio fo – rhywbeth ddysgodd Bill Knowles i mi!” Nid oes gan werthwyr ceir ail-law enw da bob amser, ond pe baech chi’n gofyn i mi a fyddwn i’n prynu car ail-law gan Elwyn mi fyddwn yn ateb, “Baswn, o baswn!”\nRoedd o weithiau rwy’n meddwl yn or-wyliadwrus. Dwy enghraifft fach. Roedd grŵp ymchwil, dan Dewi Watcyn Powell rwy’n credu, wedi paratoi cyfansoddiad i’r Gymru rydd (a chafwyd cynhadledd yn y Deml Heddwch yng Nghaerdydd i’w dderbyn). Un pwnt a godwyd oedd beth i alw cynrychiolydd y Goron. Roedd ‘Viceroy’ allan o’r cwestiwn, ac roedd teimlad fod ‘Governor-General’ yn rhy imperialaidd. Dyma nhw’n penderfynu ei alw’n ‘Dinesydd Cyntaf’, ‘First Citizen’. Roedd Elwyn yn teimlo fod hyn yn rhy elitaidd i’r Blaid.\n“Fedrwch chi’n feddwl, Gwynn, am enw arall fel pennaeth rhywbeth?”\n“Wel, mae pennaeth seremonïol Prifysgol yn cael ei alw’n Ganghellor,” meddwn i.\n” O reit dda, ia, rwy’n lico hynny – Canghellor Cymru.”\n“O feddwl am y peth”, medde fi, “dyna yw teitl prif weinidog yr Almaen.”\n“Bobol bach – fedrwn ni ddim cael hynny! Meddyliwch beth fyddai’r Daily Post yn ei wneud o ‘r peth!”\nA ‘First Citizen’ oedd hi!\nRwy’n cofio un diwrnod, roedden ni’n trafod bywyd teuluol, am wn i, a dyma fo’n darganfod mai eglwyswr oeddwn i. Ac roedd o eisiau egluro rhywbeth i mi.\nYr adeg honno, roedd pob plaid wleidyddol yn cael gwahoddiad i fynd i ryw addoldy ar y Sul o flaen eu cynhadledd. Roedd yn cael ei drefnu ymlaen llaw, wrth gwrs, pwy fyddai’n rhoi’r gwahoddiad.\n“Mae’n rhaid i mi gyfaddef nad ydw’i erioed wedi gofyn i ni gael gwahoddiad i fynd i eglwys, ac mi ddylwn i egluro paham. Y rheswm yw bod gweddi dros y Frenhines yn rhan o wasanaeth yr eglwys, ac mae arna’i ofn i ryw benboethyn gerdded allan o’r gwasanaeth – a beth fyddai’r papurau yn ei wneud o hynny?”\nIe, gorwyliadwrus, weithiau, efallai.\nOnd beth yw’r argraffiadau ohono sy’n parhau? Disgyblaeth, dycnwch a diffuantrwydd.\nDisgyblaeth – disgyblaeth bersonol, disgyblaeth mewn gwaith. Os oeddech chi yn gwneud eich rhan, fyddai Elwyn ddim yn brin o’ch gwerthfawrogi. Ond os cafodd siom, roedd yn gadael i chi wybod! Gwnes i ei siomi unwaith – mi fethais fy mhrawf gyrru. “Damia chi!”.\nDycnwch – dyfalbarhad yn wyneb anawsterau a siom. Cofiaf Haf 1969 ( haf yr Arwisgiad) – roedd yn gyfnod anodd enbyd – ac un o brif bryderon Elwyn oedd y byddai’r Raffl Haf yn methu! Roedd y Raffl Haf yn bwysig – dyna le oedd ein cyflogau yn dod ohono – ond cadw ei nerf wnaeth Elwyn.\nYn olaf, ac yn flaenaf, diffuantrwydd. Dyn cywir. Rwyf wedi gweithio i nifer o bobl, rhai ohonynt yn bobl dda iawn, ond mae fy mharch mwyaf, ar sail ei ymroddiad diarbed, i Elwyn.\nTeyrnged gan Dafydd Williams\nDes i nabod Elwyn Roberts yn dda ar ôl ymuno â staff Plaid Cymru – am flwyddyn i fod – bron hanner can mlynedd yn ôl, ym Mis Rhagfyr 1967. Roeddwn wedi cyfarfod ag ef cyn hynny mewn ysgolion haf a’r Gynhadledd, a hefyd ar ddiwrnod cofiadwy yn ystod Isetholiad Caerfyrddin ym 1966.\nOnd yn Swyddfa’r Blaid, Pendre, Bangor y cefais weld y dyn ei hun wrth ei waith bob dydd. Byddai yno’n ddi-ffael ben bore, ac yn dal ati fel arfer ar ôl i’r cloc ar y wal yn dweud wrthon ni fynd adre.\nRoedd hi’n gyfnod cyffrous. Yn dilyn isetholiadau Caerfyrddin a Gorllewin y Rhondda’r flwyddyn wedyn, a Gwynfor yn y Senedd, roedd aelodaeth ar i fyny, ac angen sianelu’r tyfiant hwnnw’n batrwm effeithiol o ganghennau a rhanbarthau ar draws y wlad. Fel Ysgrifennydd Cyffredinol a Phrif Drefnydd – dyna oedd teitl ei swydd – byddai Elwyn Roberts yn delio â’r holl broblemau a ddaeth yn sgil y tyfiant hwnnw, a’r llu o ymwelwyr a fyddai’n galw heibio.\nBuan iawn ddes i sylweddoli bod angen rhywun o ddawn, profiad a chymeriad arbennig iawn i fod wrth y llyw. Rhywun fyddai’n cadw’r llong i fynd yn ei blaen ar gwrs diwyro, drwy hindda a drycin. A heb os, Elwyn Roberts oedd y gŵr hwnnw.\nYn y cefndir byddai’n gweithredu wrth gwrs. Er ei fod yn llawn gallu annerch cynhadledd neu gyngor pe bai rhaid, nid y llwyfan cyhoeddus oedd ei gynefin naturiol.\nMae gen i yn fy meddwl lun byw iawn ohono, wrth ei ddesg yn ei siaced – anaml y byddai’n diosg hwnnw – a hances teidi yn y boced top. Ac yno’n gweithio gydag ef roedd merch ifanc o Ben Llŷn, Nans Gruffydd – Nans Couch erbyn hyn. Mae Nans yn methu bod gyda ni heddiw oherwydd galwadau teuluol, ond rwy’n ddiolchgar iawn iddi am ei hatgofion.\nFel hyn mae hi’n cofio amdano: “Fo yn sicr oedd yn o fy arwyr yn y Blaid a braint oedd cydweithio efo fo. Dyn yr ail filltir oedd Elwyn – gweithiwr diflino a roes ei yrfa yn y banc o’r neilltu er mwyn gwasanaethu ei genedl. Ef fu’r dylanwad mwyaf arnaf … Roedd gweithio efo Elwyn yn well nag unrhyw goleg”.\nRoedd Elwyn yn hoff o’i de. Bron bob awr yn y prynhawn, byddai’r ddau ohonon ni’n clywed llais yn deisyfu o’r stafell gefn: “Oes paned dwym yn y tebot?” A – cyfaddefiad yn dod! – Nans fyddai’n rhoi ei gwaith o’r neilltu i ddarparu pot o de newydd. 1967 oedd hynny, cofiwch!\nWrth gwrs, yn bell cyn i Nans na minnau ddod i’r golwg, roedd Elwyn eisoes wedi rhoi degawdau o’i fywyd i Gymru a’r Blaid – a hynny ar adegau anodd iawn. Meddyliwch am hyn:\nElwyn yn drefnydd etholiad i Gwynfor Evans ym Meirionnydd yn 1945, yn ennill clod am “ei galedwch diarhebol” fel asiant yn ôl yr awdur Rhys Evans – gyda llaw, yn ystod yr ymgyrch honno, trefnodd gyfarfod cyhoeddus o flaen cofgolofn Hedd Wyn yn Nhrawsfynydd – am 11:30pm y nos!\nDdeng mlynedd wedyn yn 1955 – cael ei ryddhau gan y Blaid i achub ymgyrch Senedd i Gymru, a llwyddo hefyd.\nNeu hyn – yn 1961, codi £62,525 i lansio cwmni Teledu Cymru.\nAc alla’i byth ag olrhain ei holl waith yn codi arian i gadw Plaid Cymru rhag methdalu – dro ar ôl tro, a thrwy bob dull a modd. Dim syndod iddo gael ei ddyfynu 45 o weithiau yn llyfr Rhys Evans yn ei gofiant am Gwynfor Evans.\nYn 1971, yn annisgwyl iawn, fe ddes i’n olynydd i’r gŵr anhygoel hwn, hynny ar ôl wâc ar y prom yn Aberystwyth gyda Gwynfor, ond stori arall yw honno! Sut yn y byd oedd llenwi ei sgidie fe? Rown i’n gwybod yn iawn na allaf byth ei efelychu.\nOnd yn ffodus i mi, os oedd Elwyn wedi ymddeol o fod yn Ysgrifennydd Cyffredinol, roedd ei gyfraniad i Blaid Cymru yn bell, bell o fod drosodd. Yn yr un flwyddyn, fe ddaeth yn Drysorydd mewn enw – swydd yr oedd mewn gwirionedd yn cyflawni ers blynyddoedd. Ac – anodd falle i rai ohonoch chi gredu hyn – diolch i’w waith caib a rhaw mewn hinsawdd wleidyddol fwy ffafriol, fe wellodd sefyllfa ariannol y Blaid yn sylweddol.\nAc ymlaen ag ef i gyflawni gyrfa newydd fel aelod o Gyngor Sir Gwynedd gan gynrychioli Bodorgan yma yn Sir Fôn, a dal nifer o swyddi cyhoeddus – ar Gorfforaeth Ddatblygu Cymru ac Awdurdod Iechyd Gwynedd yn eu plith.\nRoeddwn i’n ddigon ffodus i ymweld nifer o weithiau â’i gartref – byngalo ar gornel heol fach wledig ym mhentref Bodorgan o’r enw Peniarth, gyda’i do wedi’i growtio yn steil Ynys Môn (clywais lawer am ‘grouting’!) a’r tu fewn yn bictiwr. Bob tro fe gawn groeso cynnes a charedig gan Elwyn a’i wraig Nansi – trist meddwl bod Elwyn yn treulio blynyddoedd olaf ei fywyd heb ei chwmni afieithus hi.\nClywais am farwolaeth Elwyn Roberts mewn sgwrs ffôn â Gwerfyl yn y Swddfa Ganol y diwrnod cyn ei gladdu, a minnau yn yr Alban gyda’m rhieni ac yn methu mynychu ei angladd. Roedd yn gysur ymweld â’i fedd yn eglwys Abergynolwyn rai misoedd wedyn.\nGa’i felly derfynu gydag apêl. Mae gwir angen croniclo hanes bywyd yr arwr unigryw hwn – y bancwr droes yn drefnydd mudiad cenedlaethol. Mae’r deunydd crai i’w gael – yn y Llyfrgell Genedlaethol, mae cyfrolau o waith papur yn ei gasgliad, a digon o inc coch bid siŵr! Mae’n stori werth ei hadrodd – testun teilwng iawn o PhD a llyfr wedyn. Beth amdani, haneswyr Cymru?\nI’m cenhedlaeth i, ac i’r to iau, mae hanes Elwyn Roberts yn ysbrydoliaeth – ac yn sialens. Mae llwyddiant Plaid Cymru heddiw, waeth beth fo’r anawsterau, yn deillio o’r hadau a blannwyd gan Elwyn a’i gyfoedion.\nRhyfedd meddwl ei fod wedi ffarwelio â ni bron ddegawd cyn ennill y frwydr i sefydlu cynulliad cenedlaethol. Byddai fe wedi bod wrth ei fodd – a byddai wedi rhoi rhywbeth am gael profi a chyfranogi o’r llwyddiant hwnnw. Diolch am ei fywyd, mae’n haeddu pob anrhydedd.\nAwdur Rheolwr GwefanCofnodwyd ar 14/01/2018 15/01/2018 Categorïau Cyhoeddiadau, Newyddion Blaen\nMae Cymdeithas Hanes Plaid Cymru’n falch i gyhoeddi fersiwn estynedig o ddarlith Cynhadledd Wanwyn 2017 a draddodwyd ar Ddydd Gwener 3 Mawrth gan D. Hywel Davies.\nYn dwyn y teitl ‘DJ and Noëlle: Shaping the Blaid’, mae’r ddarlith yn edrych ar y rhan gref y bu Dr DJ Davies a Dr Noëlle Davies yn chwarae ar ddatblygiad Plaid Cymru.\nGraddiodd Hywel Davies mewn Gwleidyddiaeth Ryngwladol yng Ngholeg y Brifysgol, Aberystwyth a bu’n Fyfyriwr Ymchwil yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd. Mae’n gyn-olygydd y Merthyr Express a bu hefyd yn newyddiadurwr ac yn gynhyrchydd/gyfarwyddwr teledu gyda HTV/ITV Cymru a Ffilmiau’r Nant. Mae’i lyfr ‘The Welsh Nationalist Party, 1925-1945: A Call to Nationhood’ yn dal yn ffynhonnell glasurol ar sefydlu Plaid Cymru a degawdau cynnar y mudiad.\nAwdur Rheolwr GwefanCofnodwyd ar 14/04/2017 15/05/2017 Categorïau Cyhoeddiadau, Gweithgareddau y Gymdeithas, Newyddion Blaen, Sain a Fideo\nLlinell Amser Plaid Cymru\nAwdur Rheolwr GwefanCofnodwyd ar 20/11/2015 23/06/2016 Categorïau Cyhoeddiadau, Gweithgareddau y Gymdeithas\nCylchlythyr Cyntaf y Gymdeithas Hanes\nCyhoeddwyd rhifyn gyntaf o gylchlythyr Cymdeithas Hanes Plaid Cymru\nGallwch ei ddarllen yma >> Cylchlythyr\nAwdur Rheolwr GwefanCofnodwyd ar 24/12/2013 24/02/2014 Categorïau Cyhoeddiadau, Gweithgareddau y Gymdeithas\nCofio Macsen Wledig\nLlyfryn yn olrhain ffurfio’r genedl\nAwdur Rheolwr GwefanCofnodwyd ar 12/12/2013 12/11/2014 Categorïau Cyhoeddiadau, Newyddion Blaen\nGwynfor Evans – Darlith Peter Hughes Griffiths\nGwynfor Evans, yn addas iawn, oedd testun y ddarlith gyntaf i’w thraddodi i Gymdeithas Hanes Plaid Cymru ar faes y Brifwyl Ddydd Llun, 6 Awst 2012. Anerchwyd gan arweinydd y Blaid ar Gyngor Sir Gaerfyrddin, Peter Hughes Griffiths, a weithiai’n drefydd llawn-amser i Gwynfor a’r Blaid yn Shir Gâr. Traddododd fersiwn estynedig fel darlith goffa Enid Jones yn Festri Capel Heol Awst, Caerfyrddin Nos Wener 5 Hydref. Rydyn ni’n ddiolchgar iawn am ganiatad Peter i atgynhyrchu’r ddarlith honno ar wefan y Gymdeithas ac i Alun Lenny am ei gymorth caredig gyda’r lluniau.\nGWYNFOR EVANS – Y DYN A’R GWLEIDYDD\nGanwyd Gwynfor Richard Evans ar Fedi’r 1af 1912 – gan mlynedd yn ôl – yn fab i Dan a Cathrine Evans yn Y Goedwig, Somerset Road, Y Barri, Bro Morgannwg, ac yn frawd i Alcwyn a Ceridwen.\nO astudio ei fywyd, darllen yn helaeth amdano a dod i’w adnabod yn bersonol – yr unig gasgliad y gallwn ni ddod iddo, a holl haneswyr y dyfodol rwyn siwr yw hyn:\nSut y llwyddodd un bod dynol i gyflawni cymaint yn ystod ei fywyd – ie, yn wleidyddol – ond hefyd mewn cymaint o feysydd eraill – a’r cyfan i gyd er mwyn Cymru. Roedd Gwynfor Evans yn ŵr arbennig, arbennig iawn, ac yn berson na welwyd ymroddiad mor llwyr i’w wlad, ac am wn i, yn hanes diweddar ein cenedl.\nYn ôl un amcangyfrif fe deithiodd e dros filiwn a chwarter o filltiroedd yn ystod ei oes – er mwyn Cymru. Ac yn ôl Graham Jones o’r Llyfrgell Genedlaethol – “Casgliad Gwynfor yw’r casgliad mwyaf a fedd y Llyfrgell, ac mae mhell o fod yn gyflawn o hyd.”\nYn ei gofiant i Gwynfor mae Rhys Ifans yn nodi iddo gyhoeddi ei filiynfed gair yn ei unfed llyfr ar ddeg yn 1989. Cyhoeddodd nifer helaeth o lyfrau wedi hynny, a hyn i gyd ar wahân i’r cannoedd ar gannoedd o erthyglau, yn y Gymraeg a’r Saesneg yn fisol ar gyfer papurau Plaid Cymru, Y Ddraig Goch a’r Welsh Nation, yn ogystal â phapurau cenedlaethol a lleol eraill, ynghyd â datganiadau wythnosol, taflenni a phamffledi di-ddiwedd – y cyfan yng nghyfnod y teipiadur – lle mae’n cydnabod mai Rhiannon ei wraig fyddai’n gwneud y gwaith caled hwnnw i gyd iddo. Hwn oedd cyfnod ‘grym y gair mewn print’ – cyfnod y darllen mawr, cyn ac yn ystod dyfodiad cynnar radio a theledu.\nMeddai’r Dr Pennar Davies amdano –\n“Mae’r enw yn rhan annatod o hanes deffroad Cymru yn yr ugeinfed ganrif.”\nA Rhys Ifans ei gofiannydd eto –\n“Gwynfor a greodd y ‘mudiad cenedlaethol’ – Gwynfor hefyd oedd tad Ymgyrch Senedd i Gymru … Mae cofeb arhosol yr ymgyrch honno i’w chael ym Mae Caerdydd – Fe’i gelwir yn gynulliad, y symbol gloywaf, er gwell neu er gwaeth, o awydd y Cymry i fyw fel cenedl wleidyddol.”\n“Gwynfor Evans oedd gwladgarwr mwyaf Cymru’r ugeinfed ganrif a gwnaeth ei ymroddiad i’w wlad drawsnewid rhagolygon y Cymry fel cenedl.” – Dyna’r frawddeg gyntaf i ddisgrifio’r person hwn yn ‘ Gwyddioniadur Cymru’ yr Academi Cymreig. Derbyniodd Gymredoriaeth nifer o’n colegau ac ry ni’n sôn am y person a fu’n Llywydd y Dydd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn gyson a llawer amlach na neb arall yn ein cyfnod ni. Ar y diwedd fe restaf anrhydeddau a roddwyd iddo na ddaeth i ran neb arall ers canrifoedd – os o gwbl.\nDan a Cathrine Evans, a’u plant – Gwynfor (ar y chwith), Ceridwen ac Alcwyn\nRoedd Capel y Tabernacl, Y Barri yn gartref ysbrydol i’r holl deulu gyda mam a thad Gwynfor yn cymryd rhan flaenllaw yno a’i dadcu Y Parchedig Ben Evans yn weinidog cyntaf y Tabernacl. Ei dad yn ddiacon ac yn arweinydd y gân a chôr cymysg gyda dros gant o leisiau yn perfformio’r oratorios mawr yn gyson. Yn y flwyddyn 2000 dadorchuddiwyd Ffenesr Liw newydd yn y capel i gofio am Dan a Catherine Evans. Fe sefydlodd Dan a Cathrine Evans fusnesau llewyrchus ac enwog iawn yn nhref y Barri.\nGwynfor, capten Tîm Hoci’r Ysgol\nBu Gwynfor yn Ysgol Ramadeg y Barri a daeth yn gapten ar Dîm Criced a Thîm Hoci’r ysgol ac fe ddaeth yn aelod o Dîm Criced Ysgolion Cymru yn 1930. Yna, Coleg y Brifysgol Aberystwyth a graddio yn y gyfraith – ac eto daeth yn aelod o dîm criced a hoci’r Brifysgol hefyd.\nA phan yn y coleg digwyddodd dau beth a effeithiodd yn drwm iawn ar ei ddyfodol – y cyntaf:\n“Rhyfeddai ar ymroddiad llanciau a llancesau a fyddai’n gwerthu’r Ddraig Goch o gwmpas strydoedd Aberystwyth – Gwenant Davies, Eic Davies ac eraill.”\nAc yn ail – “ond un diwrnod gwelodd bamffledyn melyn y tu allan i siop lyfrau yn Aberystwyth – The Economics of Welsh Self Government gan DJ Davies. Symudodd y llyfryn hwn pob math o amheuaeth, ac yn haf 1934 aeth at Cassie Davies yn y Barri i ymuno â’r Blaid Genedlaethol.”\nMeddai Cassie Davies a oedd ar staff Coleg y Barri ar y pryd yn ei llyfr Hwb i’r Galon –\n“A dyma pryd y dechreuodd dyn ifanc hynod o olygus o’r Barri, yn gwisgo blaser Coleg Aberystwyth alw i’m gweld er mwyn cael siarad am y Blaid newydd hon a gofyn am gael ymuno â hi.”\nAeth Gwynfor i Rydychen wedyn yn fyfyriwr a sefydlu cangen o’r Blaid yno a dod yn ysgrifennydd yr enwog Cymdeithas Dafydd ap Gwilym. Graddiodd yno yn 1936.\nEr iddo anfon erthygl o Rydychen i gylchgrawn ei hen ysgol ac i rannau ohoni ymddangos yn y Western Mail, yn Ionawr 1937 y cyhoeddwyd ei erthygl gyflawn gyntaf yn Y Ddraig Goch yn ymwneud â sefydlu Gwersyll Sain Tathan, ac yn Ysgol Haf Plaid Cymru yn y Bala y flwyddyn honno cynigiodd benderfyniad yn galw am roi safle swyddogol i’r iaith Gymraeg. A wyddoch chi beth – fe gasglwyd 400,000 o lofnodion yn cefnogi’r cynnig hwnnw cyn i’r ail ryfel byd roi pen ar y gwaith.\nFelly, fe welwch fod Gwynfor wedi cymryd ei gamau breision cyntaf yn yr hyn a ddatblygodd yn ymgyrch oes iddo – er mwyn Cymru. Daeth yn aelod o Bwyllgor Gwaith y Blaid yn genedlaethol yn 1937 ac o fewn chwe mlynedd, yn 1943 fe’i dewiswyd yn Is-Lywydd y Blaid. Wedyn ar y 1af o Awst 1945 yng Nghynhadledd Llangollen (bum niwrnod cyn gollwng y bom ar Hiroshima) fe’i etholwyd yn Llywydd Plaid Cymru ac yntau ond yn 32 oed – a bu’n llywydd ac arweinydd am y 36 mlynedd nesaf – gan gychwyn ar ei genhadaeth fawr gydol ei oes.\nPriodi, 1941 – Gwynfor a Rhiannon a’u teuluoedd (ei dad yng nghyfraith Dan Thomas ar y chwith)\nYn y cyfamser roedd e wedi priodi ei gymar oes Rhiannon ac yn byw yn Wernellyn, Llangadog ac wedi cychwyn menter busnes Tai Gerddi yno. Rwyn hoffi ei ddisgrifiad o sut y syrthiodd e am Rhiannon. Meddai Gwynfor yn ei lyfr Bywyd Cymro – pan alwodd e yn nhy mam a thad Rhiannon yng Nghaerdydd –\n“Waeth i mi gyfaddef i’m calon golli curiad pan ddaeth Rhiannon i mewn i’r ystafell. Pan welais hi ddeufis wedyn yng nghanol harddwch dydd o haf yn Islaw’r Dref a ffrog fach ysgafn iawn a byr amdani – roedd y boi o dref Y Barri yn ŵr colledig.”\nFe’i priodwyd ar Ddydd Gŵyl Ddewi 1941, ac meddai Pennar Davies yn ei lyfr: “Os bu’r nef erioed yn trefnu priodasau mae’n sicr iddi gael hwyl wrth lunio hon. Ac ni ellir gorbrisio cyfraniad Rhiannon Evans at weithgarwch ei gŵr.” Fe wna i gyfeirio at deulu’r Dalar Wen eto.\nSafodd Gwynfor ei etholiad Seneddol cyntaf ym Meirionydd yn 1945. Arwain Protest Llyn y Fan dydd Calan 1947 ac Abergeirw 1948, a’i ethol yn aelod o Bwyllgor Urdd y Graddedigion o Lys y Brifysgol ac o Gyngor yr Annibynwyr y flwyddyn honno yn ogystal ac Ysgrifennydd Cymreig y Gyngres Geltaidd a gyfarfu yn Nulyn – a chyd-annerch gydag Eamonn De Valera yng Nghaerdydd. Mae’n rhaid bod yr edmygedd yng Nghymru yn fawr iawn ohono gan iddo fod yn Llywydd y Dydd yn Eisteddfod genedlaethol Bae Colwyn mor gynnar â 1947 ac yntau ond 34 oed. Onid yw hi’n amlwg erbyn diwedd y 40’au fod Gwynfor Evans wedi sefydlu ei hun fel arweinydd cenedlaethol ac yn dderbyniol iawn gan ei bobl.\nArwain protest Abergeirw, 1948\nEtholwyd Gwynfor ar Gyngor Sir Caerfyrddin yn 1949 a bu’n Gynghorydd Sir am 25 mlynedd. Roedd hi’n sefyllfa ddiddorol yn dilyn Etholiadau’r Cyngor Sir yn 1956. Etholwyd 29 cynghorydd Annibynnol, 29 Cynghorydd Llafur a 2 Gynghorydd Plaid Cymru. Plaid Cymru’n dal y balans, ac yn fwy rhyfedd fyth Gwynfor Evans oedd enw y ddau gynghorydd Plaid Cymru – Gwynfor Evans y Betws, Rhydaman a Gwynfor Evans, Llangadog. Fe aeth Gwynfor Evans y Betws a’r Cyngor Sir i’r Uchel Lys yn Llundain am nad oedd ffurflenni enwebu ar gyfer etholiad i’w cael yn Gymraeg – ac fe enillwyd yr achos a’r canlyniad pwysicaf i hyn oedd sefydlu Pwyllgor Syr Hughes Parry yn 1963 i ymchwilio i safle cyfreithiol yr iaith Gymraeg.\nYn 1949 arweiniodd Gwynfor Rali mwyaf uchelgeisiol Plaid Cymru erioed – Daeth 4,000 o bobl ynghyd i Fachynlleth er mwyn galw am Senedd i Gymru, ac yn dilyn araith Gwynfor nododd un gohebydd mai Gwynfor ac nid Aneurin Bevan a haeddai wisgo mantell areithiwr gorau Cymru. Ralïau eraill Senedd i Gymru wedyn ym Mlaenau Ffestiniog yn 1950 ac yna’r Rali Fawr yng Nghaerdydd yn 1953 gyda chwarter miliwn o bobl wedi arwyddo deiseb i’w chyflwyno i Dŷ’r Cyffredin. Safodd Gwynfor Etholiad Cyffredinol ym Meirionydd yn 1950, is-etholiad Aberdâr yn 1954 a Meirion eto yn 1955 a 1959.\nA beth am frwydr Tryweryn? Rali’r Bala yn 1956 –\n“Nid cynt y cododd Mr Gwynfor Evans i siarad nag y cododd y miloedd yn y babell fawr i’w groesawu a rhoddi iddo gymeradwyaeth hir.” Ac meddai Gwynfor yn ei lyfr Bywyd Cymro – “Ac eithrio’r ymgyrch dros Senedd i Gymru, Tryweryn oedd y bwysicaf o’n holl ymgyrchoedd.” Mae arweiniad Gwynfor yn y frwydr honno wedi ei chofnodi’n fanwl a’r dirprwyaethau i Lerpwl ac yn y blaen yn ddigwyddiadau hanesyddol. Meddai Gwynfor – “Roedd y Cymry mor unol ag y bydd cenedl byth. Anwybyddwyd eu barn yn llwyr. Dinoethwyd natur democratiaeth Cymru.”\nGorymdaith dros gymuned cwm Tryweryn yn Lerpwl\nMerch ifanc – Jennie Eirian Davies, gwraig i weinidog ym Mrynaman – a safodd am y tro cyntaf dros Blaid Cymru yn Sir Gaerfyrddin yn yr Etholiad Seneddol yn 1955 ac eto mewn is etholiad yn 1957. Meddai Dewi Thomas amdani yn y Gyfrol Deyrnged i Jennie Eirian –\n“Ei hymroddiad diflino a’i dawn lachar hi yn y pumdegau yn fwy na dim a agorodd y drws i lwyddiant Gwynfor ym muddugoliaeth fawr Caerfyrddin yn nes ymlaen.” Yn wir fe ddywedodd Jennie Eirian ei hun ar ol etholiad 1957 – “Bydd y Blaid yn ennill y sedd hon o fewn 10 mlynedd.” Fe wnaeth hynny yn 1966 – o fewn 9 mlynedd!\nBle rwy i’n mynd i ddechre dywedwch am fuddugoliaeth Gwynfor yn is-etholiad 1966? Mae’r hanes hynny’n haeddu darlith gyflawn ar wahân. Fe gewch chi honno yn 2016 pan fyddwn ni’n dathlu 50 mlynedd y fuddugoliaeth! Y cyfan rwyf am ddweud heno yw i’r ffaith i Gwynfor ennill y fuddugoliaeth honno newid cwrs hanes gwleidyddol Cymru am byth. Cyhoeddodd Gwasg y Dryw record o Gwynfor yn siarad yn dilyn ei fuddugoliaeth –\n“Gadewch i ni’n awr ewyllysio bywyd llawn i’n gwlad a mynnu cael sefydliad sy’n creu bywyd cyflawn. Llywodraeth Cymreig yw’r sefydliad hanfodol.” Dyna eiriau Gwynfor ar y record. Ry ni wedi cael y sefydliad hwnnw bellach. Ry ni ar y ffordd i Lywodraeth gyflawn Gymreig sef gweledigaeth lawn Gwynfor.\nGwynfor yn mynd mewn i Dŷ’r Cyffredin, 1966\nOnd, meddyliwch amdano yn mynd i ffau’r llewod yn Llundain ac i Dŷ’r Cyffredin –\n“Wrth fy nhywys trwy’r ystafelloedd tê, cyfeiriodd Emrys Hughes at y bwrdd Cymreig – ‘I wouldn’t sit there if I were you’, meddai, ‘Your name is mud there.’ Ai Goronwy Roberts heibio yn y coridor heb edrych arnaf. Mae’n anodd i neb gofio neu ddychmygu’n awr pa mor fileinig y bu George Thomas. Roedd hwnnw’n aruthr yn ei wrth Gymreictod ac yn filain… Ef oedd arswyd cenedlaetholdeb Cymreig a’r iaith Gymraeg.”\nDyna’r lle yr aeth Gwynfor iddo, ond fe fanteisiodd e ar y sefydliad ymerodraethol hwnnw ar bob cyfle i frwydro tros Gymru ac i alw am hunan-lywodraeth. Pethe fel hyn –\nGyda chymorth y Grŵp Ymchwil, daeth i’r casgliad mai’r dacteg orau fyddai iddo ymladd rhyfel guerrilla a gofyn cwestiynau dirifedi ynghylch cyflwr Cymru. Byddai cwestiynau Gwynfor yn gyrru’r gwasanaeth sifil yn wallgo bost: erbyn diwedd y flwyddyn gyntaf roedd e wedi gofyn dros 600 o gwestiynau a chyhoeddwyd pob cwestiwn a’r atebion ar ffurff tair cyfrol – Llyfrau Du Caerfyrddin. Yna gosod achos Plaid Cymru ger bron y Comisiwn Brenhinol ar y Cyfansoddiad yn 1969.\nColli Caerfyrddin wedyn yn 1970 – dilyn yr Arwisgo, gweithredu Cymdeithas yr Iaith a’r FWA (os oedd sut beth yn bod!). Colli wedyn o 3 pleidlais ym\nMawrth 1974 a chael buddugoliaeth ysgubol wedyn yn Hydref 1974. Am hanner awr wedi tri’r bore roedd 3,000 ar Sgwar Nott i glywed y canlyniad a bod Gwynfor wedi cael 23,325 o bleidleisiau. Hon oedd yr unig sedd i Llafur golli’r noson honno ar draws y Deyrnas Unedig. Nôl i Lundain unwaith eto ond gyda’r ddau Ddafydd erbyn hyn! Yn aml byddai ei ddiwrnod gwaith yn dechrau am naw o’r gloch y bore ac yn ymestyn hyd oriau mân y diwrnod canlynol.\nSan Steffan – gyda’i gyd Aelodau Seneddol Dafydd Wigley a Dafydd Elis Thomas\nFaint sy’n gwir sylweddoli i’r cyfnod hwn fod yn allweddol i symud y ddadl ymlaen am Gynulliad i Gymru a’r Alban? Pam? Roedd tri cenedlaetholwr o Gymru yn y Senedd yn ogystal a saith o’r SNP o’r Alban. Dim ond tri o fwyafrif oedd gan y Llywodraeth dros y pleidiau eraill. Meddai Gwynfor – “Dyna’r sefyllfa wleidyddol mwyaf obeithiol y bum i ynddi erioed,” a gorfodwyd y Llywodraeth i ildio i’r symudiad tuag at sefydlu Cynulliad i Gymru a’r Alban – a dyna gychwyn ar y daith anodd a hir honno sydd wedi ei chyrraedd bellach, yn fwy o lawer yn yr Alban nac yng Nghymru!\nFe drefnodd y Blaid Lafur y math o ofynion gyda’r Refferendwm am Gynulliad i Gymru a’r Alban fel roedd hi’n amhosibl i’r bleidlais Ie i ennill. Fe gofiwn am Neil Kinnock ac eraill o fewn y Blaid Lafur yn ymgyrchu’n gryf yn erbyn polisi eu plaid eu hunain a chael tragwyddol heol i wneud hynny. Y canlyniad oedd Na i Gynulliad yng Nghymru yn 1979. Rhys Ifans sy’n dweud eto –\n“Bu llawer tro ar fyd yng ngyrfa Gwynfor, ond hon oedd yr ergyd drymaf. Iddo fe roedd y refferendwm yn bleidlais ar gwestiwn ysbrydol a dirfodol ynghylch bodolaeth Cymru. Torrodd Gwynfor ei galon a chyfaddefodd na wyddai beth a godai fwyaf o gyfog arno – gwaseidd-dra a thaeogrwydd y Cymry neu dwyll a llygredd y Blaid Lafur.”\nCollodd yr Etholiad Cyffredinol a ddilynodd y Refferendwm oherwydd cyhoeddi arolwg barn y BBC ychydig ddiwrnodau cyn yr etholiad a oedd yn dweud mai trydydd gwael fyddai Gwynfor. Yn fy marn bersonol i roedd hyn i gyd wedi ei drefnu gan ‘y sefydliad’ i geisio cael gwared â Gwynfor o Dŷ’r Cyffredin. Yn wir, cyfaddefodd y BBC yn dilyn arolwg manwl i’r cwmni a gariodd allan yr arolwg barn eu bod yn ‘anerbyniol bell ohoni’!\nYmateb Gwynfor oedd – pe bai e wedi ennill yr etholiad hwnnw, gyda’i iechyd mor symol ar y pryd, fydde fe ddim yn dal ar dir y byw! Ac yna yn 1981 ar ol 36 o flynyddoedd fel Llywydd Plaid Cymru fe roddodd Gwynfor y gorau iddi yn y Gynhadledd yma yng Nghaerfyrddin.\nDyna ichi ddarlun cyflym iawn o waith a dylanwad Gwynfor yn wleidyddol.\nOedd, roedd y dylanwad hwnnw’n fawr iawn a fydde ni fyth lle’r un ni heddi heb fod Gwynfor wedi cyflawni cymaint. Mae ei lwyddiant gwleidyddol yn cael ei gydnabod bellach gan bawb. Gŵr arbennig iawn iawn.\nOnd yr hyn sy’n rhyfedd am y gŵr hwn yw ei fod wedi cyflawni cymaint mwy ochr yn ochr neu yn wir ar wahân i’w yrfa wleidyddol. A’r hyn rwy am geisio ei wneud nawr yw rhoi blas yn unig ichi, a’ch atgoffa o’r gwaith arloesol ac aruthrol arall a wnaeth e.\nA ble rwyn dechre dwedwch?\nRhai o lyfrau niferus Gwynfor\nFydde Gwynfor yn dechrau pob araith yn ddieithriad bron gyda gwers hanes. Sdim ots ble bydde fe, sdim ots beth fydde’r achlysur roedd Hanes Cymru yn rhan o’i neges. Roedd e’n credu bod hi’n bwysig iawn iawn ein bod ni fel pobl yn dod i wybod ein hanes. Ymgyrchodd am ddysgu Hanes Cymru yn ein hysgolion – mewn cyfnod pan oedd dim bron o hynny’n digwydd, ac fe aeth e ati i ysgrifennu a chyhoeddi llyfrau ac fe bwysodd ar eraill i wneud hynny hefyd – “Nod Gwynfor drwy gydol ei oes oedd deffro’r ymwybod cenedlaethol trwy drwytho pobl yn hanes Cymru ac adfer cof ei phobl a chryfhau eu hewyllys i fyw.” (Dr Geraint Jenkins)\nYsgrifennodd glasuron hanesyddol –Hanes Cymru/ History of Wales, trwy’r South Wales Echo. Yna, Aros Mae, a Seiri Cenedl a Land of My Fathers.\nMeddyliwch iddo fynd ati ar ddydd Nadolig 1970 i ysgrifennu’r ddwy ddalen gyntaf o nodiadau Aros Mae! Roedd e ar werth ymhen 7 mis a gwerthwyd yr argraffiad cyntaf o 5,000 yn bur gyflym ac yna ail argraffiad buan. Fe aeth Elin Garlick i’w gyfieithu i’r Saesneg a’i alw’n Land of My Fathers. Ail argraffwyd deirgwaith wedyn ac fe ddywedodd y cyhoeddwyr Tŷ John Penry – “hwn yw’n gwerthwr gorau ni o bob llyfr a gyhoeddwyd.”\nOnd ei glasur arall hanesyddol yw Seiri Cenedl sef portreadau a hanes 65 o wŷr a gwaragedd a gyfrannodd mewn gwahanol ffyrdd at adeiladu a chynnal ein cenedl. Meddyliwch am yr holl waith ymchwil sydd ynghlwm wrth ysgrifennu llyfrau hanes a phenodau am bobl – a’r ffeithiau yn hollol gywir!\nFe wnes i gyfeirio ar y dechrau at Gwynfor fel awdur hynod o doreithiog – awdur rhyw 30 o lyfrau i gyd – yn ogystal â phamffledi a’r taflenni a’r erthyglau wedyn – diderfyn – yn y Gymraeg a’r Saesneg. Fe soniodd e wrtha i unwaith bod hi’n fwriad ganddo i ysgrifennu un llyfr arall yn dilyn ei holl deithio ar hyd ei oes trwy Gymru – sef llyfr ar Siopau Chips Cymru gan ei fod wedi bwyta mewn cymaint ohonyn nhw ar ei deithiau!!\nY CRISTION A’R HEDDYCHWR\nFe glywson ni’r Parchedig Beti Wyn James a Mererid Hopwood yn crynhoi pwysigrwydd a chyfraniad Gwynfor yn y ddau faes hwn yn y gwasanaeth coffa a gynhaliwyd yng Nghapel y Priordy bnawn Sul Medi’r 2il. Felly, wna i eto ond nodi rhai o’r prif ffeithiau.\nBu’n athro Ysgol Sul ar bobl ifainc yn ei gapel Providence Llangadog am flynyddoedd lawer, a’r hyn sy’n arbennig oedd hyn – ble bynnag yr oedd Gwynfor ar y nos Sadwrn – bron yn ddieithriad byddai’n dychwelyd ar gyfer ei ddosbarth Ysgol Sul y diwrnod wedyn. Darllenwch bennod gyfan am Gwynfor y Cristion a phennod gyfan am Gwynfor yr Heddychwr yn llyfr Pennar Davies – maent yn rhoi darlun manwl a chyflawn i ni o ddyfnder ffydd a meddwl y dyn.\nAmddiffyn tir Cymru – yn llwyddiannus – Trawsfynnydd, 1951\nMagwyd ef ar aelwyd Gristnogol yn y Barri a’i dadcu’r Parchedig Ben Evans yn weinidog cyntaf Capel y Tabernacl. Roedd ei wncwl Idris (brawd ei dad) yn weinidog hefyd ac yn bregethwr o’r radd flaenaf. Daeth Gwynfor yn Gadeirydd Undeb Eglwysi yr Annibynnwyr Cymraeg pan ond yn ddeugain a dwy oed. Ni chafodd neb mor ifanc ei ethol erioed cyn hynny. A bu Guto ei fab hefyd yn Llywydd yr Undeb yn ddiweddar.\nMae’n bwysig cofio i Gwynfor yn ei araith gyntaf ar lawr Tŷ’r Cyffredin seilio ei obaith dros Gymru ar y gwerthoedd Cristnogol yn ei hetifeddiaeth.\nYmgymerodd â nifer o swyddi yng nghyfundrefn yr Annibynnwyr hefyd a bu’n allweddol yn sefydlu Tŷ John Penry a’i weinyddiaeth. Roedd e’n berson ymarferol yn ei Gristnogaeth.\n“Rwyn heddychwr yn gyntaf a chenedlaetholwr wedyn” oedd geiriau Gwynfor ac fe gafodd ryddhad diamod pan fu ger bron Tribiwnlys milwrol yng Nghaerfyrddin yn 1940. Ac yn dilyn ysgrifennu ei erthygl gyntaf ynglŷn â San Tathan yn 1937 fe ddaeth o dan ddylanwad ei arwr mawr George M LL Davies, gan ddod yn Ysgrifennydd Mudiad Heddychwyr Cymru ac yng ngofal y babell yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 1938. Trwy ei oes bu’n arwain protestiadau a siarad mewn Ralïau Heddwch – Rali Abertawe 1940, Rali Fawr Epynt lle y trowyd 400 o bobl allan o’u cartrefi, Rali Abergeirw 1948 a’r llun enwog o Rali Trawsfynydd yn 1951 – rhain i gyd yn erbyn y Swyddfa Ryfel yn cymryd tiroedd Cymru.\nBu Cymdeithas y Cymod yn ddyledus iawn iddo am ei gymorth a’i arweiniad ac fe gyhoeddodd Gwynfor nifer o lyfrynnau a phamffledi fel They Cry Wolf a Wales Against Conscription. Yna, yn 1973, cyflwynodd ei ddarlith enwog yn y Deml Heddwch yng Nghaerdydd – Cenedlaetholdeb Di-Drais. Bu yr un mor gefnogol i Fudiad CND hefyd ac fe siaradodd yn gryf iawn dro ar ôl tro yn erbyn y rhyfel yn Fietnam ac fe’i cynigiodd ei hun fel tarian ddynol yn Hanoi yn 1968 – ond fe wrthodwyd mynediad i’r grŵp – ond roedd y weithred yn nodweddiadaol o ŵr na allai sefyll a gwylio’r fath laddfa. Ac meddai Dafydd Elis Thomas amdano yn un o gylchlythyron Cymdeithas y Cymod:\n“Ganwyd yr enaid mawr hwn yn y ganrif fwyaf treisgar yn hanes y byd. Yn nhywyllwch yr ugeinfed ganrif ryfelgar a threisgar bu ei fywyd yn olau.”\nBRWYDRO DROS YR IAITH\nFe fuodd Gwynfor yn allweddol yn yr ymgyrch i sicrhau Radio i Gymru ac yn 1939 dilëodd y BBC raglenni Cymru yn llwyr. Yn Eisteddfod Genedlaethol Llandybie yn 1944 fe gyflwynodd Gwynfor ddarlith i lond capel ar Radio Yng Nghymru. Cyhoeddwyd y ddarlith yn Gymraeg ac yn Saesneg ac fe wrthwyd 10,000 o gopiau ohoni! Dadleuodd Gwynfor dros ymreolaeth ym maes darlledu, ac i dorri stori arall yn y frwydr yn fyr – fe gafwyd hynny ac fe etholwyd Gwynfor yn aelod o Bwyllgor Ymgynghorol Cymreig y BBC yn 1946.\nBu’n frwydr hir ond fe sicrhawyd BBC Cymru a Radio Cymru a Radio Wales maes o law.\nBuddugoliaeth – dechrau gwasanaeth teledu Cymraeg S4C, 1982\nGwelodd Gwynfor hefyd erbyn canol y 50’au byddai dyfodiad teledu yn peri newid chwyldroadol yn y gyfundrefn gyfathrebu a bod bygythiad mawr i’r iaith Gymraeg a’n diwylliant. Gwthiodd Gwynfor y syniad hwnnw o deledu Cymru, ond ni chododd y llywodraeth fys bach i helpu, ac ni lwyddodd i gyflawni ei amcan. Gwnaeth Gwynfor araith seneddol bwysig yn 1969 yn galw’n glir ar y llywodraeth i sefydlu Sianel Gymraeg ac fe wyddoch am yr ymgyrchu honno yn y 70’au. Mae hanes yr ymgyrch i sicrhau sefydlu S4C yn un a gysylltir gyda Gwynfor a’i fwriad i ymprydio ar ôl i’r Llywodraeth Dorïaidd dorri eu gair – mae’r stori honno’n ddarlith arall wrth i ni ymhen y mis ddathlu 30 mlynedd o ddarlledu ar S4C.\nA’r peth arall yr wyf am ei nodi – ar wahân i’r arweiniad di-ildio a roddodd Gwynfor i bob agwedd o’r iaith oedd ei ymgyrch am Goleg Cymraeg. Roedd Gwynfor yn aelod o Lys y Brifysgol ac fe gynigiodd yn 1951 y dylid sefydlu Coleg Cymraeg ac fe sefydlwyd pwyllgor i ystyried hynny. Roedd pawb yn erbyn ond Gwynfor. Paratodd Gwynfor Femorandwm manwl i ddangos yr angen am y math hwn o goleg yng Nghymru eto yn 1953. Ar hyd y blynyddoedd fe fu e wrthi – ymgyrch arall ganddo yn 1973 ac yna yn 1986 wrth annerch y Seremoni Raddio Gymraeg gyntaf a drefnwyd gan Undeb by Myfyrwyr Cymraeg yn Aberystwyth. Mawr fu ei ddycnwch a’i ddylanwad di-ildio – a bellach mae’r Coleg Cymraeg hwnnw yn bod a’i Ganolfan Weinyddol yma yng Nghaerfyrddin yn Y Llwyfan.\nY DYN TEULU\n“Ni fyddai byth yn dweud wrthym ni na’n plant – ‘cer i ffwrdd. Rwyn rhy brysur’, ac ni chododd erioed fys atom i’n ceryddu. Roedd ei amynedd gyda’r plant yn ddibendraw.” Dyna eiriau Meinir ei ferch. Fe symudon nhw i fyw o Wernellyn i’r Dalar Wen yn 1953 – “Anrheg priodas fy nhad oedd y Dalar Wen wedi ei gohirio am bymtheng mlynedd” meddai Gwynfor. Roedd popeth yng ngwneuthuriad y tŷ o Gymru a Dewi Prys brawd Rhiannon a’i cynlluniodd.”\nFe gawson nhw 7 o blant ac mewn ymateb i newyddiadurwr fe ddywedodd Gwynfor mai ei hoff ddywediad Beiblaidd oedd – “Ffrwythwch ac amlhewch a llenwch y ddaear”. Hoffai chwarae gyda’r plant – a gwisgo lan fel Anti Jini gan dwyllo’r wyrion mai hanner chwaer o America oedd hi. Hoffai gerdded wedyn gyda’r plant, a’r hoff le oedd y Garn Goch – lle y gwasgarwyd ei lwch a lle mae’r garreg goffa iddo wrth droed y Garn honno. Fel ei dad, roedd Gwynfor yn gerddorol hefyd a hoffai ganu’r piano. Yn ôl ei frawd Alcwyn byddai Gwynfor yn tueddu i fynd at y piano pan oedd pwysau’r byd arno, ac wrth chwarae byddai’n medru ymlacio’n hyfryd.\nFe symudodd Gwynfor a Rhiannon i Dalar Wen arall ym Mhencarreg ger Llanybydder yn haf 1984 i ymddeol. Cynhaliwyd swper fawr ffarwelio yn Neuadd Llangadog gyda’r ardal yn talu teyrnged i ddau a wnaeth gymaint dros Gymreictod eu cymdogaeth dros gyfnod o 45 o flynyddoedd. Pan etholwyd 17 o aelodau Plaid Cymru i’r Cynulliad cyntaf yn 1999 fe ddaethon nhw gyd i Bencarreg i weld Gwynfor a Rhiannon. Galwodd Winnie Ewing gyda Rhodri, Cynog a Roy Llywelyn heibio hefyd.\nGwynfor a’i deulu\nMaddeuwch i mi am ddyfynu hyn o ddarn yn Saesneg, ond rwy am ei ddweud yn y gwreiddiol am ei fod yn dangos yn glir mawredd y person hwn. Ar y diwrnod cyn i Gwynfor ddathlu ei 90 oed dyma yr ysgrifennwyd amdano yn y Western Mail. Y pennawd oedd – ‘Pacifist giant of Welsh culture whose place in history is secured – Wales celebrates 90 years of Gwynfor’:\n“Gwynfor Evans has been described as ‘one of the greatest souls of the 20th century. Alongside Lloyd George and Aneurin Bevan he is one of the last century’s three greatest Welsh politicians. But he arguably stands alone and ahead of them all in the measure of his influence and is one of the few people from any era recognised solely by their Christian name.\n“Gwynfor’s place in history is secure, and not just through his achievements and influence but his public acclaim. He was chosen by readers of Wales on Sunday as Millenium Icon ahead of Lloyd George and Aneurin Bevan, voted Welsh Person of the Millemium ahead of Owain Glyndŵr by readers of Y Cymro and was reader’s choice in the Western Mail’s Person of the Millenium Award. They were popular endorsements of the greatest living Welshman of the 20th century.”\nYn Eisteddfod Genedlaethol Llanelli 2000 yr ymddangosodd Gwynfor yn gyhoeddus am y tro olaf, ac i dderbyn Gwobr Anrhydedd Cymry’r Cyfanfyd am oes o waith dros Gymru. Roedd y seremoni’n llawn emosiwn wrth i’r pafiliwn gorlawn anrhydeddu y gwr arbennig hwn.\nAc i orffen rwyf am ddyfynu’r Athro Geraint Jenkins yn ei anerchiad o werthfawrogiad yn y Gymanfa Ganu Fawr a gawson ni yng Nghapel Heol Awst i gofio am Gwynfor yn fuan ar ôl ei farw. Dyma ddywedodd e –\n“Ewch ati i ganmol ac anrhydeddu’n gyhoeddus enw Gwynfor drwy godi cofgolofn urddasol iddo. Pa le gwell i godi cofeb urddasol nag yma yng Nghaerfyrddin, lle y profodd ei awr fawr ar 14 Gorffennaf 1966 fel y gall eich plant a phlant eich plant ddod yma i ryfeddu at un o eneidiau mawr ein cenedl.” Ac fel y gwyddoch chi mae’r gwaith hwnnw yn awr wedi ei gychwyn gyda’r bwriad o gyflawni’r gofeb erbyn 2016 sef hanner can mlwyddiant y fuddugoliaeth fawr honno yn 1966.\nBu farw Gwynfor Richard Evans fore Iau 21 Ebrill 2005 yn 92 oed yn ei gartref yn y Dalar Wen, Pencarreg. Dywed Rhys Ifans: “Roedd Gwynfor am ddychwelyd i’r Garn Goch, i’r pridd, daear Cymru, y ddaear a roes fod i’w weledigaeth. Ond wrth i’w lwch ddiflannu i’r pedwar gwynt, erys y gwaddol … newidiodd Gwynfor Evans gwrs hanes Cymru.”\nAc meddai’r Dr Geraint Jenkins: “Ei fwriad oedd adeiladu cenedl rydd, gyfrifol a hyderus drwy adfer cof ei phobl a chryfhau ei hewyllys i fyw – ac fe ddylsem gofio amdano fel ‘Llusernwr y canrifoedd coll’. Dro ar ôl tro roedd Gwynfor yno yn sefyll yn y bwlch – mae ei fywyd yn ddrych o hanes Cymru o 1940 ymlaen. Sail bywyd Gwynfor oedd ei Gristnogaeth a’i heddychiaeth.”\nA brawddegau olaf Rhys Ifans yn ei gofiant swmpus oedd: “ Ni wnaeth neb fwy na Gwynfor yn ystod yr ugeinfed ganrif. Nid hon oedd y Gymru Gymraeg Gristnogol y breuddwydiodd Gwynfor amdani, ond Cymru yw hi o hyd. Roedd Cymru, y genedl a garodd mor angerddol, wedi goroesi, rhag pob brad.”\nAwdur adminCofnodwyd ar 06/10/2012 16/01/2019 Categorïau Cyhoeddiadau\nJE – Pensaer Plaid Cymru Teyrnged Dafydd Williams\nTrefnodd Cymdeithas Hanes Plaid Cymru gyfarfod arbennig yn ystod y Gynhadledd yn Llandudno ym Mis Medi 2011 i gofio bywyd JE Jones a fu’n Ysgrifennydd Cyffredinol Plaid Cymru rhwng 1930 a 1962. Dyma deyrnged gan Gadeirydd y Gymdeithas ac un o’i olynwyr, Dafydd Williams.\nJE, Pensaer Plaid Cymru\nMae llun cynnar yn oriel Plaid Cymru, llun o Ysgol Haf Llangollen a dynnwyd yn 1927. Ac ar ben y rhes gyntaf fe welwch ddyn ifanc â gwallt cyrliog, ei wyneb yn llawn egni a brwdfrydedd. Wrth gwrs nabyddes i erioed y JE cryf, cydnerth yna oedd wrth ei fodd yn crwydro mynyddoedd Cymru. Erbyn i mi ddod i’w adnabod yng nghanol y chwedegau roedd ei iechyd wedi torri – hynny, meddai rhai, oherwydd gorweithio di-baid dros achos Cymru. Ond roedd ei ymroddiad i Gymru mor amlwg ag erioed.\nFe aned John Edward Jones ym Mis Rhagfyr 1905. Roedd felly ryw ddeng mlynedd yn iau na Saunders Lewis a Lewis Valentine, ac yn wahanol iddyn nhw’n perthyn i’r genhedlaeth ffodus a ddihangodd erchyllterau’r rhyfel byd cyntaf. Ei ardal enedigol oedd Melin-y-wig, ardal fryniog ryw saith milltir o Gorwen a deg o Ruthun, ardal Owain Glyndŵr felly. Ac os chwiliwn am esboniad am ei gariad at dir, iaith ac etifeddiaeth Cymru, gwrandewch ar ei ddisgrifiad o’r olygfa o’r tir uwchben ei gartref, fferm o’r enw Hafoty Fawr: “O droi’n araf o’r chwith i’r dde, gwneud un tro’n llawn, gwelem oddi yno orwel pell o fynyddoedd godidog Gwynedd a Phowys – mynyddoedd Iâl; holl res hir y Berwyn; y tair Aran; a’r ddwy Arennig, Fawr a Bach; Moel Siabod; yna holl banorama Eryri, yr Wyddfa a’r Grib Goch a’r ddwy Glyder a’r Tryfan a’r ddwy Garnedd, Dafydd a Llywelyn, hyd y Foel Fras; rhyngom a’r rhain yr oedd gwastatir maith lliwgar Mynydd Hiraethog; ag i gwblhau’r cylch cyflawn, Mynyddoedd Clwyd gyda Moel Famau a’i thŵr ar ei phen.” Bron yn farddoniaeth; a bron y gellwch ddweud fod JE yn genedlaetholwr o’i grud: mae’n falch o ddisgrifio’i hun yn ‘Fab y Mynydd’.\nMae JE wedi gadael ei hanes ei hun yn ei gyfrol bwysig Tros Gymru: JE a’r Blaid – hanner hunangofiant, hanner hanes deugain mlynedd gyntaf Plaid Cymru. Collodd ei dad cyn iddo gyrraedd blwydd oed, ond rywsut fe lwyddodd ei fam i gadw’r fferm deuluol i fynd, gyda chymorth ei thylwyth, dau frawd JE yn enwedig, y ddau wedi gadael ysgol yn 14 oed a’r ddau dipyn yn hŷn nag ef. Cwrs bywyd gwahanol iawn oedd o flaen JE, er cymaint roedd yntau wrth ei fodd gyda gwaith y fferm a bywyd gwledig Melin-y-Wig, gyda’i holl gyngherddau ac eisteddfodau. Fe aeth i ysgol ramadeg y bechgyn yn y Bala, Ysgol Tŷ Tomen, gan letya yn y Bala yn ystod yr wythnos. Ond er bod y Bala yn ardal Gymraeg ei hiaith, roedd bron popeth yn yr ysgol yn Saesneg. Tybed faint oedd hyn yn creu adwaith a’i droi o blaid y Gymraeg? Mae ganddo stori o sut y bu iddo ef a bachgen arall gymryd safiad yn achos athro feistr oedd yn gas yn erbyn disgybl a’i Saesneg yn brin – a llwyddo rhoi stop iddo. Yn ystod y gwyliau ym Mis Awst 1923, ar ôl mynd â llwyth o wyau a menyn o’r fferm i siop y pentref, dyma fe’n darllen ar y ffordd yn ôl am gyfarfod yn y Wyddgrug, cyfarfod o fudiad gyda’r enw od ‘Y Tair G’, sef y Gymdeithas Genedlaethol Gymreig. Hon oedd un o’r tair ffrwd a ddelai ynghyd maes o law i ffurfio Plaid Genedlaethol Cymru, a rhyw flwyddyn wedyn daeth JE yn aelod ohoni, wrth iddo fynd i Brifysgol Bangor i astudio Cymraeg, Saesneg a Mathemateg, “cyfuniad braidd yn anghyffredin”.\nRywbryd wedyn, clywodd sôn am enedigaeth Plaid Genedlaethol Cymru draw ym Mhwllheli; ac ym Mis Hydref 1926 aeth i gyfarfod y Blaid yng Nghaernarfon, gan lenwi ffurflen ymaelodi yn y fan a’r lle. Dyn ifanc tenau, gwelw ei olwg o’r enw HR Jones oedd yn casglu’r ffurflenni: go brin yr oedd JE yn sylweddoli y byddai’n yn ei olynu yn Ysgrifennydd y Blaid ymhen pedair blynedd. O fewn mis, roedd cangen o’r Blaid wedi’i sefydlu yn y coleg ym Mangor , a JE yn ysgrifennydd iddi; gyda bron 80 o aelodau erbyn tymor yr haf 1928. Fe oedd ymgeisydd y Blaid mewn ffug etholiad ym Mis Tachwedd 1927 – ac yn ennill! Tybed ai dyna’r tro cyntaf i Blaid Cymru ennill etholiad? “Dysgais y pryd hwnnw,” meddai, “y gellid ennill Saeson rhonc deallus yn haws nag ambell Gymro gwasaidd.”[i]\nOnd gyda’r blynyddoedd yn y Brifysgol ar ben, roedd rhaid chwilio am waith. A’r dirwasgiad eisoes yn y gwynt, fe wnaeth gynnig am swydd athro yn nwyrain Llundain – a’i chael, un o bedwar allan o 60 ymgeisydd. Mae’n debyg y treuliwyd y rhan fwyaf o’r cyfweliad yn trafod hunanlywodraeth i Gymru! Ymhen dim o amser roedd e’n ysgrifennydd Cangen y Blaid yn Llundain, er ei fod hefyd yn cael amser i chwarae pêl-droed i ail dîm Cymry Llundain, a thenis yn yr haf.\nYna, tro ar fyd. Bu farw HR Jones, prif symbylydd bodolaeth Plaid Cymru, ar ôl salwch hir. Er gwaethaf pryderon nad oedd modd fforddio’r swydd, penderfynodd arweinwyr Plaid Cymru fod rhaid wrth olynydd llawn amser. Ymateb JE, a ffrind iddo yn Llundain, gohebydd y Guardian o’r enw Gwilym Williams, oedd anfon cais i mewn – gan ddefnyddio’n union yr un geiriad, a rhoi enwau ei gilydd ar gyfer geirda! JE a benodwyd – i swydd roedd yn ei charu: “yn Ysgrifennydd a Threfnydd mudiad rhyddid Cymru y bûm o Ragfyr 1930 hyd Fai 1962, pan ddywedodd yr hen galon na allai ddal mwy.”[ii]\nJE Jones – pensaer Plaid Cymru yn ei swyddfa yng Nghaernarfon\nMae’n ddiddorol cymharu’r ddau Jones, HR a JE. Un manylyn, dibwys efallai ond difyr: llwyddodd y ddau adfer enw traddodiadol eu milltir sgwâr; o Nasareth yn ôl i Ddeiniolen yn achos HR, ac o Gynfal i Melin-y-Wig yn achos JE. Yn sicr ceir tebygrwydd cymeriad rhwng y ddau mewn un cyfeiriad – cariad diwyro at Gymru a’r Gymraeg, a gweledigaeth o’u cenedl yn un o wledydd cyflawn y byd. A’r parodrwydd i weithio’n ddi-baid. Rwy’n ddiolchgar i Dewi Rhys, mab JE, am ei atgofion ohono fe: “Doedd byth yn segur. Byddai ar ei draed tua 5 bob bore – un ai ar y teipiadur bach, neu yn y tŷ gwydr lle’r oedd yn ‘ymlacio’ wrth drawsblannu cannoedd o blanhigion bach, a’r ardd bob haf yn fôr o liw. Roedd wrth ei fodd yn clywed sgwrs pobl yn pasio oedd yn gwneud sylwadau am yr ardd. Nid oedd yn segur hyd yn oed ar wyliau. Ysgrifennai ddyddiaduron a’u clymu’n llyfrau wedi dod adref. Dyma oedd sylfaen y llyfr Tro i’r Swistir.”\nOnd mae’r gwahaniaeth rhwng y ddau hefyd yn ddadlennol. Byddai JE, yn ôl ei arfer, yn canmol ei ragflaenydd, ond mae’n derbyn bod canghennau a rhanbarthau wedi llesgáu a marw yn ystod ei gyfnod o afiechyd: “I bob pwrpas, bu raid i mi ad-adeiladu’r Blaid o’r gwaelod.”[iii] Mae prif hanesydd Plaid Cymru, Hywel Davies, yn mynd ymhellach, gan ddisgrifio HR fel un â gweledigaeth fawr, yn hiraethu am weithredu’n gadarn yn hytrach na gwaith desg. Mewn gwrthgyferbyniad, roedd JE “er yn barod i weithredu’n radicalaidd, wedi’i fendithio â natur ddyfal oedd yn fwy addas i’r dasg o gynllunio trefniadau’n ofalus” (cyfieithiad).[iv] Mae Hywel Davies hefyd yn nodi cefndir JE yn un o raddedigion y Brifysgol ac yn athro hyfforddedig, gan farnu bod hyn yn ei wneud yn fwy cyfforddus ymhlith yr aelodau roedd y Blaid yn eu denu.\nDechreuodd JE ar ei swydd ar 1 Rhagfyr 1930, gan weithio o swyddfa fechan yng Nghaernarfon drws nesaf i westy Pendref ble cafodd lety. Hyn oedd dechrau cyfnod 32 o flynyddoedd pan ddaeth yn ganolbwynt gweithgarwch y Blaid. Cyn hir roedd JE wedi sefydlu ei hun yn ffocws cyfathrebu a gwybodaeth am y Blaid; ac enillodd Plaid Cymru fri am ansawdd ac ystod ei chyhoeddiadau. Yn ei phedair blynedd gyntaf o fodolaeth cyn ei benodi, dim ond un pamffledyn sylweddol a gyhoeddwyd gan y Blaid, sef Egwyddorion Cenedlaetholdeb gan Saunders Lewis. Gyda JE wrth y llyw, dechreuodd gynhyrchu lli cyson o lenyddiaeth. Mae’n werth nodi i’r cynnyrch hwn gynnwys nifer o weithiau swmpus ar bolisi economaidd – er enghraifft The Economics of Welsh Self-Government gan Dr DJ Davies (Gorffennaf 1931) a dau gan Saunders Lewis ar yr angen am gyngor datblygu yn 1933, a rhan llywodraeth leol wrth ddatblygu diwydiant (1934). Cyhoeddwyd y rhain ochr yn ochr â’r Ddraig Goch, a ddechreuodd ychydig cyn sefydlu Plaid Cymru, a’i chyd-ymdaith yn yr iaith fain, y Welsh Nationalist, a sefydlwyd yn 1932.\nPwysleisiwyd tanysgrifio ac ymgyrchoedd gwerthu yn hytrach na rhoi’n rhad ac am ddim, er i JE ddatblygu’r arfer o ‘feithrin tawel’, gan ddanfon y cyhoeddiad diweddaraf ynghyd â llythyr cyfeillgar i nifer dethol o bobl enwog – yr artist Augustus John oedd un a ymunodd â’r Blaid fel canlyniad. Cofiaf (er cywilydd) i Gwynfor Evans sôn yn aml am brinder cyhoeddiadau gan y Blaid yn ystod y 1970au a’r 1980au o’i gymharu â chyfnod JE wrth y llyw.\nWedyn bu cysylltiadau cyhoeddus. Wrth iddo berswadio eraill i gynhyrchu’r cyhoeddiadau manwl, JE ei hun oedd y meistr ar gasglu’r dyfyniad trawiadol a’r ffeithiau allweddol, yr hyn a alwodd yn ‘fwledi’. Arweiniodd hyn yn naturiol at gyfathrebu drwy’r wasg, maes y daeth yn grefftwr arno – yn llunio datganiadau i’r wasg a meithrin newyddiadurwyr fel ei gilydd. Rwy’n dwli ar ei sylwadau cynnil ar rai o’i gyd-genedlaetholwyr yn y maes hwn: “Fe’i cefais yn un o’r pethau anosaf, yn y blynyddoedd cynnar, i ddysgu ein swyddogion lleol – ysgrifenyddion neu ohebyddion – i ysgrifennu ‘darnau effeithiol i’r Wasg ac i feithrin cyfathrach gyfeillgar â gŵyr y Wasg. Gydag amser, fodd bynnag, fe ddaeth hynny.” Gallasai JE ddysgu tric neu ddau i sbin-ddoctoriaid yr 21ain ganrif: mae’i gyngor ar ddefnyddio’r wasg yn dal yr un mor wir heddiw ag erioed, er gwaethaf holl newidiadau oes y rhyngrwyd, Facebook a Twitter.\nUn flaenoriaeth gynnar oedd adeiladu’r Blaid o’r dyrnaid bach o bobl a etifeddodd yn 1930. Proses poenus o araf oedd hyn, er i JE fynd ati â’i ddull nodweddiadol o drylwyr, gan symud o sir i sir, wrth brocio aelodau i sefydlu pwyllgorau sirol ac, o dipyn i beth, canghennau. Bu Saunders Lewis yn llym ei feirniadaeth am arafwch y cynnydd: ar ddiwedd 1935, ar ôl canmol gwaith JE fe ofynnodd: “Ond pa le y mae ei ddisgyblion? Byddai trefnydd o’r un rhyw ymhob Pwyllgor Rhanbarth yn gweddnewid hanes y Blaid.”\nOnd yma mae’n werth dwyn i gof rhai ffeithiau amlwg. Roedd Plaid Cymru yn dal yn fach. Roedd hefyd (yn nhermau oedran ei haelodau) yn ifanc. Oherwydd ei bod yn fach ac yn ifanc yr oedd hefyd yn dlawd, yn dlawd iawn. Hyn sy’n esbonio i raddau paham taw ychydig o etholiadau a ymladdodd – un sedd Seneddol yn 1929, dwy yn 1931 (Sir Gaernarfon a’r Brifysgol), lawr i un yn 1935. Gyda llaw, etholiad 1935 oedd y cyntaf i’r Blaid ddefnyddio’r dull o ganfasio – techneg a addaswyd gan JE o’i gysylltiadau â phleidiau yn Nenmarc, Iwerddon a Lloegr. Ychydig iawn hefyd oedd yr etholiadau lleol a ymladdwyd. Efallai nad tlodi sydd i’w feio am bopeth – cwynodd DJ Williams yn chwyrn am y diffyg ysbryd i ymladd, gan ddisgrifio pwyllgor sirol Caerfyrddin yn “gorff marw”.[v] Cofiwch taw 1935 oedd hyn!\nUn dechneg a gyflwynwyd gan JE i fynd i’r afael â phroblemau ariannol y Blaid oedd Cronfa Gŵyl Ddewi, a seiliwyd ar brofiad Fianna Fáil. Cododd yr apêl gyntaf, yn 1934, y cyfanswm tywysogaidd o £250! Ochr yn ochr â chodi’r aelodaeth a chyllid ymladdwyd ymgyrchoedd – hynny ar ystod eang o bynciau. Un enghraifft yn unig – yn fuan ar ôl dechrau ar ei swydd lansiodd ymgyrch i boblogeiddio’r defnydd o faner Cymru yn lle Jac yr Undeb oedd yn bla ymhobman. Y targed cyntaf oedd Castell Caernarfon – a neb llai na David Lloyd George oedd ei Gwnstabl. Cais cymedrol dros ben, un anodd ei wrthod, oedd ei gam cyntaf – statws cyfartal i’r ddwy faner ar Ddydd Gŵyl Dewi. Cafodd y llythyr a ddanfonwyd ymlaen gan Lloyd George i’r Gweinidog yn Llundain ymateb negyddol llawn dirmyg – yn union beth oedd JE ei eisiau. Fe’i cyhoeddodd ar unwaith!\nAr Ddydd Gŵyl Ddewi 1932, wedi’i wisgo o’r corun i’r sawdl mewn lifrai beic modur fe dalodd JE ei chwe cheiniog a dringo’r grisiau i ben Tŵr yr Eryr, ble cyfarfu â thri arall yn y cynllwyn, gan gynnwys nai Lloyd George, WRP George. Yna fe dynnwyd Jac yr Undeb i lawr a chodi’r Ddraig Goch yn ei le, gan staplo’r rhaffau’n sownd wrth y polyn – roedd cynllunio JE wrth gwrs wedi cynnwys morthwyl a staplau yn ei sach. Wrth weld baner fawr y Ddraig Goch ar y tŵr fe gafwyd bonllefau o gymeradwyaeth a pherfformiad sydyn o Hen Wlad Fy Nhadau wrth dorf ar y Maes islaw; er y daeth yr heddlu lleol mewn fawr o dro, a chyn hir aeth Jac yr Undeb yn ôl i’w safle arferol. Nes ymlaen yn y dydd, fodd bynnag, a hynny’n gwbl annibynnol, cyrhaeddodd grŵp o fyfyrwyr Plaid Cymru o Fangor ar ben lori. Llwyddon hwythau esgyn Tŵr yr Eryr a mynd â Jac yr Undeb, a gafodd dynged anffodus ar y Maes.\nErbyn Dydd Gŵyl Dewi y flwyddyn wedyn fe welwyd tro bedol ar ran y llywodraeth. Cafodd Draig Goch fawr ei chodi cyfuwch â Jac yr Undeb mewn seremoni yng Nghastell Caernarfon gyda David Lloyd-George ei hun yn llywyddu! Cyn hir byddai baner Cymru’n cwhwfan o bob adeilad llywodraeth ar 1 Mawrth: maes o law trefnai JE i ganghennau’r Blaid bwyso ar yr awdurdodau lleol i ddilyn. Yna fe ofalodd gynhyrchu rhagor o faneri, a’u gwerthu am elw defnyddiol.\nYmhlith ymgyrchoedd eraill cafwyd statws yr iaith Gymraeg – er enghraifft, rhoi cywilydd ar Swyddfa’r Post i dderbyn amlenni taledig gydag enwau lleoedd Cymraeg – i’w dilyn gan ymgyrch lwyddiannus i sicrhau rhaglenni radio Cymraeg ar y BBC. Un thema amlwg yn yr holl ymdrechion hyn – ac mewn llawer mwy – oedd eu cynllunio manwl a’u natur holistaidd – byth yn colli cyfle am gyhoeddusrwydd da. Amlygwyd y gofal hwn ar adeg llosgi’r Ysgol Fomio ym Mhenyberth ym Mis Medi 1936, cyrch a fu’n nodedig am ei gyfrinachedd a’i sylw trwyadl i fanylion. Roedd hyn yn cynnwys spïwraig – merch ifanc o’r enw Alaw Non Rees, a gadwai olwg ar faint o bren oedd yn cyrraedd y safle.\nJE oedd un o saith a chwaraeodd ran uniongyrchol yn y weithred – cerddodd ran o’r ffordd yn ôl i Gaernarfon ar hyd y rheilffordd i osgoi cael ei ddal. Y bore trannoeth yn ei lety derbyniodd lythyr oddi wrth Saunders Lewis – a ymddiheurodd am beidio â rhoi gwybod iddo am y llosgi! Alibi oedd hwn wrth gwrs – doedd dim modd y gallai arweinwyr y Blaid fforddio gweld ei swyddfa ar gau a’u trefnydd mewn carchar ar adeg mor dyngedfennol. Arhosodd JE yn rhydd ei draed i drefnu protestiadau ar hyd a lled y wlad. Mae Dewi Rhys yn cofio gweld bwndeli o frysnegeseuon a anfonwyd i’r Tri a gyhuddwyd – Saunders Lewis, Lewis Valentine a DJ Williams – brysnegeseuon yr oedd JE wedi’u trefnu: yn ôl y gyfraith rhaid oedd eu trosglwyddo ar unwaith, hyd yn oed yn ystod prawf Uchel Lys, gan helpu cynyddu’r argraff o gefnogaeth ymhlith y cyhoedd. Ef hefyd a drefnodd y rali fwyaf erioed i’w galw gan y Blaid – bu tyrfa o 12,000 yn croesawu’r Tri yn ôl i Gaernarfon o Wormwood Scrubs.\nBu Penyberth a’r ddau achos Uchel Lys a’i dilynodd yn benllanw i Blaid Cymru cyn y rhyfel. Mae JE yn dadlau fod llawer o’r gefnogaeth newydd a enillwyd i’r Blaid wedi’i cholli ar ôl gwrthwynebu coroni Siôr VI, penderfyniad a wnaed yn ystod cyfnod pan oedd Saunders Lewis yn y carchar a JE yn dost. Defnyddiodd gwrthwynebwyr y ffaith fod Lewis wedi troi at y ffydd Gatholig i gyhuddo Plaid Cymru o fod â chysylltiad â ffasgaeth. Bu dechrau’r rhyfel yn her anferth – hyd yn oed yn fygythiad i fodolaeth y Blaid, fel y cyfaddefodd Saunders Lewis yn agored ar y pryd. Ond rywsut fe barhaodd Plaid Cymru, hyd yn oed yn tyfu mewn dylanwad fel yr aeth y rhyfel yn ei blaen. Tarodd yn ôl at eu gelynion yn hyderus ac egnïol. Gwrthwynebai wasanaeth milwrol gorfodol, gyda JE yn wynebu chwe llys a thribiwnlys dros gyfnod o dair blynedd, ac yn gwneud hynny mewn steil. Ymladdodd bob modfedd o’r ffordd i geisio achub dros 40,000 erw o dir ym Mynydd Epynt rhag eu rheibio gan y Weinyddiaeth Amddiffyn i’w defnyddio’n faes tanio. Felly ym mis Ebrill 1940, cerddai JE y mynyddoedd unwaith yn rhagor, gan ymweld â phob fferm a wynebai berygl; ond cafodd Llundain ei ffordd.\nCynllunio strategaeth dwy blaid genedlaethol – Aelod Seneddol cyntaf yr SNP Dr Robert McIntyre yn ymuno ag arweinwyr Plaid Cymru, 1945\nO 1942 ymlaen roedd hi’n amlwg bod tro ar fyd. Enillodd Saunders Lewis 23 y cant o’r bleidlais mewn isetholiad ar gyfer Prifysgol Cymru: noda JE (gyda chryn foddhad) ddisgrifiad ohono fel trefnydd ‘cyfrwys’ – “assiduous, astute and untiring agent”.[vi] Ac roedd ganddo achos arall i fod yn llawen. Yn 1940 priododd ag Olwen Roberts, ysgrifennydd rhanbarth Caernarfon, mewn seremoni a lywyddwyd gan Lewis Valentine. Byddai dau o blant, Angharad a Dewi Rhys, yn dilyn.\nErbyn 1945, daeth Plaid Cymru mâs o heldrin y rhyfel yn gryfach nag erioed. Am y tro cyntaf gallai hawlio ei bod yn blaid Cymru gyfan, gan ymladd saith o seddi yn yr etholiad cyffredinol. Yn ystod yr haf dewisodd arweinydd newydd, Gwynfor Evans, 33 oed: byddai ef a JE yn cydweithredu’n glos am y degawd a hanner oedd i ddod. Mewn gwirionedd, medd Hywel Davies, o 1945 ymlaen yn hytrach nag o 1925 mae modd ystyried Plaid Cymru’n blaid wleidyddol, er ei bod yn dal yn blaid mewn cyflwr embryonig.[vii]\nUnwaith yn rhagor bu rhaid ymladd ymgais gan y Weinyddiaeth Ryfel i gipio tir Cymru, y tro yma yn Nhrawsfynydd, Meirionnydd, ac yn llwyddiannus. Unwaith eto JE a gyfrannodd ei ddawn greadigol: trefnwyd cyrch ffug tra aeth y prif fintai ar hyd heolydd cefn gwlad i ddechrau blocâd a barodd ddau ddiwrnod. Erbyn 1950 roedd Plaid Cymru’n gweithio’n egnïol o fewn ymgyrch Senedd i Gymru. Trefnodd JE gyfres o ralïau dros chwarter canrif. Bu rali 1953 ymhlith y fwyaf a welwyd yng Nghaerdydd. Yn groes i’w arfer cymerodd y gadair – ond ei fewnbwn gwirioneddol oedd cynllunio a gweithredu. Roedd y paratoadau’n cynnwys relái o redwyr yn dwyn ffaglau o Senedd-dy Owain Glyndŵr ym Machynlleth i Erddi Soffia yng Nghaerdydd: fe sicrhaodd JE fod yr areithiau a negeseuon yn parhau’n ddigon hir i’r dorf rygbi oedd yn ymadael â Pharc yr Arfau weld yr orymdaith a ddilynai’r rali. Roedd hefyd yn ymwneud ag amddiffyn Cwm Tryweryn rhag ei foddi gan ddinas Lerpwl, erbyn hyn gyda mwy o gymorth.\nJE yn cadeirio Rali Senedd i Gymru yng Ngerddi Soffia, Caerdydd, 1953\nWrth gwrs roedd gan JE Jones ei feirniaid. Teimlai rhai na allai rhywun o’i gefndir gwledig Cymraeg uniaethu â’r cymunedau diwydiannol, di-Gymraeg yn y deheubarth a’r gogledd-ddwyrain. Credaf fod ei hanes gwaith yn dangos fel arall. Mae Tros Gymru yn llawn cyfeiriadau at yr angen i apelio i’r rhai di-Gymraeg. Cefnogodd JE symud swyddfa’r Blaid o Gaernarfon i Gaerdydd yn 1946 – yn wir fe’n bersonol a gafodd hyd i ystafelloedd yn 8 Queen Street. Mae Dewi Rhys yn cofio bod yr agoriad swyddogol wedi digwydd ar 1 Mawrth, diwrnod ei eni, gyda “Dad yn trio bod mewn dau le’r un pryd, fel arfer”! Diolch i’w waith fe lwyddodd Plaid Cymru i ledaenu ei gorwelion yn y De ar ôl y rhyfel.\nByddai JE ei hun yn amharod iawn i feirniadu ei gyd-genedlaetholwyr. Dyma un enghraifft brin: ar ôl canmol arweinyddiaeth Saunders Lewis, aeth mor bell â rhoi’r sylw hwn: “Ond tyfodd ynddo duedd i fod â rhagfarn anghywir weithiau, o blaid neu yn erbyn rhai mathau o bobl; er enghraifft, gallodd awgrymu, am un a oedd lawn cyn ddewred ag ef ei hun, mai llwfrdra oedd ei basiffistiaeth.” Y ‘rhywun’ dan sylw wrth gwrs oedd Gwynfor Evans.\nArwain gorymdaith Senedd i Gymru\nTeimlai eraill ei fod yn rhy agos at elite y Blaid; yn arbennig pan fo straen o fewn y rhengoedd, er enghraifft yn ystod ymgyrch Tryweryn. Yn 1950, roedd cyn-arweinydd y Blaid, Saunders Lewis, yn breifat yn beirniadu ‘parchusrwydd’ JE, parchusrwydd roedd yn ei gymharu’n anffafriol â thactegau’r Gweriniaethwyr Cymreig. Ond gŵr teyrngar wrth reddf oedd JE, ymroddedig i gefnogi Plaid Cymru a’i arweinyddiaeth etholedig, doed a ddelo. Yr oedd wedi profi ei barodrwydd i weithredu’n gadarn: dangoswyd hynny gan ei barodrwydd yn ystod blynyddoedd y rhyfel i wrthwynebu gorfodaeth filwrol fel cenedlaetholwr ac wynebu carchar os bu rhaid. ‘Parchusrwydd’ Plaid Cymru’n hytrach nag eiddo JE oedd testun cwyn Saunders Lewis; ac roedd ei weithrediadau’n ddrych o benderfyniad Gwynfor Evans ar ôl y rhyfel i roi Plaid Cymru ar gwrs i fod yn blaid i Gymru gyfan yn hytrach na grŵp pwyso cenedlaetholgar.\nWrth edrych yn ôl, yr hyn sy’n drawiadol yw parodrwydd a gallu JE i aros yn ei swydd, er gwaethaf yr holl broblemau a’r pwysau a wynebai’r Blaid. A fyddai Plaid Cymru wedi goroesi’r 1930au, y 40au a’r 50au heb JE wrth y llyw? Efallai, ond mae’n anodd gen i weld sut. Mae ei garreg fedd ym Melin-y-Wig yn dwyn yr ymgysegriad ‘JE Jones, Pensaer Plaid Cymru’ – teyrnged addas i’r un a luniodd fudiad cenedlaethol Cymru.\nCladdwyd JE Jones (1905-1970) mewn mynwent gyferbyn â’r capel ym Melin-y-Wig. Mae plac ar fur yr ysgoldy a fynychai hefyd yn coffáu ei fywyd. Mae’r englyn yma ar ei fedd.\nPryderu dros Gymru gaeth – ac er hon\nGwario’i holl gynhysgaeth.\nByw’n gyfan i’w gwasanaeth,\nMarw’n wir dros Gymru wnaeth.\n[ii] Ibid, t.70\n[iii] JE Jones, Tros Gymru: JE a’r Blaid, t.97.\n[iv] D Hywel Davies, The Welsh Nationalist Party 1925-1945: A Call to Nationhood (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1983), t.187.\n[v] D Hywel Davies, The Welsh Nationalist Party, t.204.\n[vi] JE Jones, Tros Gymru: JE a’r Blaid, t.271.\n[vii] D Hywel Davies, The Welsh Nationalist Party, t.268.\nAwdur adminCofnodwyd ar 29/11/2011 10/04/2015 Categorïau Cyhoeddiadau


Approximately dragonfly2.5" dragonflyby dragonfly2" dragonflytallThis dragonflybeautiful dragonflypendant dragonflycomes dragonflyin dragonflya dragonflyvariety dragonflyof dragonflycolors dragonflyand dragonflytag dragonflyoptions! dragonfly**Please dragonflysee dragonflyseparate dragonflylistings dragonflyfor dragonflycolors** dragonflyif dragonflyyou dragonflydon't dragonflysee dragonflya dragonflycolor, dragonflyor dragonflycombination dragonflyyou dragonflywant, dragonflymessage dragonflyme! dragonflyAll dragonflyluggage dragonflyzipper dragonflypulls dragonflyare dragonflyfound dragonflyat dragonflySan dragonflyFransisco dragonflyairport, dragonflyand dragonflyvery dragonflyrarely dragonflydo dragonflyI dragonflycome dragonflyacross dragonflytwo dragonflyalike. dragonflyEach dragonflypiece dragonflywill dragonflybe dragonflymade dragonflyto dragonflyorder, dragonflyin dragonflythe dragonflybead dragonflycolor dragonfly(see dragonflyseparate dragonflylistings) dragonflyand dragonflypictured dragonflywire dragonflycolor.It dragonflycan dragonflybe dragonflyworn dragonflyas dragonflya dragonflynecklace, dragonflya dragonflykeychain dragonflycharm, dragonflyrearview dragonflymirror dragonflyornament, dragonflyChristmas dragonflyornament, dragonflythe dragonflyoptions dragonflyare dragonflyendless! dragonfly(For dragonflyornament dragonflyoption, dragonflyplease dragonflyselect dragonfly"chain" dragonflyunder dragonfly"Ornament dragonflyOption" dragonflyfor dragonflya dragonflyfree dragonflychain dragonflyto dragonflyhang dragonflyyour dragonflyitem dragonflyfrom!)**Some dragonflypulls dragonflywill dragonflybe dragonflyscratched, dragonflybent, dragonflybroken, dragonflyor dragonflyunreadable. dragonflyI dragonflythink dragonflythis dragonflyis dragonflypart dragonflyof dragonflythe dragonflycharm. dragonflyThey dragonflywill dragonflybe dragonflysanitized dragonflyand dragonflycleaned**


Gwneuthurwyr uned caffael data - China Cyflenwyr uned caffael data, Ffatri\nCrynodwr DJGZ23-SW10 yw'r cynnyrch craff diweddaraf a ddatblygwyd gan Senwei. Mae'n cyfuno technoleg cyfathrebu symudol modern, technoleg gyfrifiadurol, technoleg mesur pŵer. Mabwysiadu GPRS (CDMA neu rwydwaith â gwifrau) a'r brif orsaf fonitro i wireddu trosglwyddo data o bell, gwireddu casglu data trwy samplu AD cyflym, a gwireddu prosesu data, cofnodi data a storio data trwy weithrediad y prosesydd canolog.\nMae SW-TCP232-304 yn weinydd porthladd cyfresol RS485, maint bach, y gellir ei reoli o ran cost, gwireddu RS485 i swyddogaeth trawsyrru tryloyw deugyfeiriadol Ethernet; gyda 1 porthladd Ethernet, cyfradd 10 / 100Mbps; cefnogi ailgychwyn amseriad, mae DHCP yn cael datrysiad enw parth IP DNS yn awtomatig, uwchraddio o bell, swyddogaeth porth cyfresol rithwir; cefnogi data curiad personol i ddileu cysylltiadau diwerth; pecyn cofrestru arfer i ganfod statws cysylltiad.\nMae SW-GPRS232-734 yn derfynell trosglwyddo pŵer RS485 GPRS DTU, sy'n gwireddu'r swyddogaeth drosglwyddo dryloyw dwy ffordd o RS485 i GPRS; yn cefnogi mynediad rhwydwaith GSM / GPRS; Amddiffyniad ynysu cylched RS485, gallu gwrth-ymyrraeth cryf; yn cefnogi Soced 4-sianel ar yr un pryd ar-lein; yn cefnogi TCP, CDU; cefnogi trosglwyddiad tryloyw SMS, trosglwyddiad tryloyw rhwydwaith, HTTPD, UDC a dulliau eraill; cefnogi set gyfarwyddiadau sylfaenol a set gyfarwyddiadau estynedig; cefnogi opsiynau cyflenwi pŵer foltedd, DC a therfynell 5-36V o led.


Pontŵn arnofio Dia 1.5M aer aer bledren ffatri, cyflenwyr a gweithgynhyrchwyr Tsieina-cynhyrchion personol | SHENXING\nShenxing Mae cyflenwyr blaenllaw am fagiau aer GB/T 33487-2017 rwber fagiau/môr, sy'n cyflenwi i iardiau & masnachu cwmnïau yn gyfandiroedd dros 6 ar gyfer lansio, atgyweiriadau & defnydd mobileiddio llong. Hyn wedi'i lenwi ag aer rwber siâp silindr yw cynnyrch peirianneg union y mae deunydd rwber hyblyg gradd uchel tystion yn dilyn gweithgynhyrchu arloesol haenu a rheoli ansawdd llym iawn cydymffurfio.\nLansio fagiau adwaenir hefyd fel aer fagiau morol, aer aer bledren, bagiau aer lifft a bagiau achub llong. Fagiau yn amrywio mewn maint o 0.8 i 2.5m diamedr, gyda darnau o 5.0m m 24.0 'darn effeithiol'. Defnyddir fagiau ar gyfer lansio, teithiau i eithriadau, llong llwytho, ac fel y bo'r angen. Fe'u defnyddir yn gwch cargo lansio a glanio, codi a symud llongau gerddi isel eang, a ogir sownd cychod. Mae bagiau aer budd nid yn unig achub Lafur ac amser, ond costau buddsoddi. Yn ogystal maent yn hyblyg, symudol a dibynadwy.\nStrwythur o aer aer bledren\nPerfformiad o aer aer bledren\nMantais o aer aer bledren\nGallu cario mawr\nCapasiti uchel erbyn cywasgu ac yn troi\nDyluniad newydd o adeiladu gwrth-bursting ar ddiwedd y\nTrefn strwythurol wedi'i wella\nNodwedd ymwrthedd a gwrth-dillad heneiddio gwydn\nHyblygrwydd a dampio capasiti uwch\nUnrhyw ymchwiliad garedig cysylltwch â ni.\nFel y mae un o'r pontŵn blaenllaw yn arnofio dia 1.5 m aer aer bledren gweithgynhyrchwyr a chyflenwyr yn Tsieina, yn SHENXING yn meddu ar un o'r brandiau bledren aer aer 1.5 m pontŵn lorau dia gorau, croeso i brynu a cyfanwerthu gwnaeth swmpgynhyrchion personol yn Tsieina yn y stoc o ein ffatri.\nHot Tags: Mae pontŵn arnofio dia 1.5 m aer aer bledren ffatri, cyflenwyr, gweithgynhyrchwyr Tsieina, cyfanwerthu, addasu, gwneud yn Tsieina, brandiau, prynu, swmp, mewn stoc\nMae'r cwch yn cyflenwi dociau arnofio/pontŵn arnofio...


Yahoo Mail a Gmail (personol)\nGoogle search (gwaith/personol)\nI ddarllen fy hoff flogiau a gwefannau newyddion sydd wedi eu diweddaru\ncadw, trefnu a rhannu fy bookmarks - oes unrhyw un un dal i ddefnyddio Bookmarks ar eu cyfrifiaduron bellach?\nWikipedia a Wicipedia (gwaith/personol)\nGwenci Ddrwg a ddywedodd: Hoffwn ddeud Wikipedia hefyd ond...naa...gormod o sbwriel a "gwybodaeth" amheus, er mod i'n defnyddio fo yn aml.\nGwir, tydy o ddim yn berffaith, ond dw i'n defnyddio Wikipedia a Wicipedia bron yn ddyddiol gyda'm gwaith. Dw i'n isdeitlo rhagleni teledu S4C, gan gynnwys rhaglenni fel 04 Wal neu Cefn Gwlad , ac yn aml mae'r cyflwynwyr yn dweud enw neu derm dw i'n anghyharwydd a nhw. Er engrhaifft gall fod yn bensaer enwog Eidalaidd - does dim clem gynnai sut i'w sillafu.\nYn hyn hytrach gorfod gwenud degau o ymchwiliadau Google random am 'italian architect a dyfalu sut mae sillafu'r enw', o fewn eiliadau ar Wikipedia dwi'n gallu dod o hyd i restr o bensaeri yn ôl au cenedligrwydd a yn nhrefn y wyddor,\nDuw a ddywedodd: Jest wedi trio yr un cwis - gret! Nes i'n wael iawn - ddim yn sylwi bo amser yn bwysig! Diolch Mali - rhywle arall i wastraffu'm amser.\nHei ...mi wnêst ti guro fi !\nDuw a ddywedodd: Hah! ROedd y cwis am blydi cwn - mwy o ddyfalu na gwybodaeth! Ffliwc.\nIa finna hefyd !\ndoes dim clem gynnai sut i'w sillafu.\nWel dyna'r prif rheswm i fi ddefnyddio'r beth hefyd, ac i gyfieithu termau tywyll dros ben rhwng Saesneg a Ffrangeg (dwi'n ffeindio'r dudalen yn yr iaith sy'n cynnwys y gair a chlicio ar y botwm ar y chwith), gwell na Google languages i f'anghenion. Eniwe fel arfer dwi'n darllen y paragraff cyntaf ond dim mwy, wedyn hynny ti'n risgio cael crap.\ndawncyfarwydd a ddywedodd: mae comparethemeerkat.com yn fflipin jîniys\nDuw a ddywedodd: Am delicious - wedi clywed amdano er byth wedi bod na - gai gwd lwc arno nawr.\nTydy o ddim yn hollol amlwg efallai pa mor ddefnyddiol ydy i nes i ti ei ddefnyddio efallai, ond mae hefyd yn ffordd dda o chwilio am rhywbeth am bwnc arbennig - withiau'n well na ymchwiliad Google. yn arbennig i bethau geeky fel ti'n licio, achos mae % uwch na'r arfer o'r defnyddiwyr yn geeks ond nid pawb, cofia.\nEr engrhaifft, os ti'n chwilio am rhywbeth yn ymwnud a MySQL, bydd pobl yn tagio eu bookmark gyda hynny.\nI'r dde wedyn mae related tags, (sy'n digwydd bopd reit cyfyngedig o ran niferoedd)\nGalli i di weld pa ddolenni sydd a'r mwyaf o bobl wedi ei dagio gyda mysql\nTi'n gallu dilyn bookmarks pobl eraill ac awgrymmu rhai i bobl yn dy rwydwaith\nTi'n ffeindio pobl i fod yn dy rwydwaith drwy edrych pwy sy'n defnyddio yr un bookmarks a ti - mae 'Cymraeg'* yn un amlwg\nneu pwy sydd wedi creu bookmark at dudalen/wefan penodol - fel maes-e e.:\nhttp://delicious.com/url/ac38ceea75c0ff ... b3466121e4\n* peth dw i'n sylwi yma ydy bod lot fawr o ddysgwyr Cymraeg (sy'n defnyddio delicious h.y.) yn gweithio yn y maes IT, achos o fusnesu ar eu bookmarks eraill, mae lot o rai at wefan techolneg gyda'r tag 'work' arnynt!


Cyllid a Gwasanaethau Cyhoeddus\nCwestiynau Ysgrifenedig y Cynulliad a gyflwynwyd ar 9 Medi 2015\ni'w hateb ar 16 Medi 2015\n1. William Graham (Dwyrain De Cymru): Pa ystyriaeth a roddodd y Gweinidog i Ddwyrain De Cymru wrth ddyrannu cyllid i'r portffolio Economi, Gwyddoniaeth a Thrafnidiaeth? OAQ(4)0592(FIN)\n2. Bethan Jenkins (Gorllewin De Cymru): Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael ynghylch darparu cyllid ychwanegol i gyllidebau adrannol yn sgil cyhoeddiad diweddar Llywodraeth y DU ar dderbyn ffoaduriaid o Syria? OAQ(4)0593(FIN)\n3. Jeff Cuthbert (Caerffili): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y berthynas rhwng polisi caffael cyhoeddus Llywodraeth Cymru a darpariaethau Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015? OAQ(4)0594(FIN)\n4. John Griffiths (Dwyrain Casnewydd): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y trafodaethau a gafwyd gyda Llywodraeth y DU ynghylch ei chynlluniau gwariant? OAQ(4)0601(FIN)\n5. Suzy Davies (Gorllewin De Cymru): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gyllidebu effeithiol? OAQ(4)0595(FIN)\n6. Paul Davies (Preseli Sir Benfro): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am bolisi caffael Llywodraeth Cymru? OAQ(4)0590(FIN)\n7. Simon Thomas (Canolbarth a Gorllewin Cymru): Pa gyllid ychwanegol y bydd y Gweinidog yn ei ddyrannu i'r Gweinidog Cyfoeth Naturiol i gefnogi ynni adnewyddadwy? OAQ(4)0599(FIN)\n8. Rhodri Glyn Thomas (Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gyllid yr UE ar gyfer prosiectau ynni tonnau a'r llanw? OAQ(4)0604(FIN)\n9. Simon Thomas (Canolbarth a Gorllewin Cymru): Pa drafodaethau mae'r Gweinidog wedi eu cynnal gyda Llywodraeth y DU parthed cyllido digonol ar gyfer derbyn ffoaduriaid, yn sgil yr argyfwng diweddar? OAQ(4)0600(FIN)W\n10. Llyr Gruffydd (Gogledd Cymru): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddefnyddio cyllid ychwanegol a ddaw i Gymru yn sgil cyllideb ddiweddar Llywodraeth y DU? OAQ(4)0603(FIN)W\n11. Elin Jones (Ceredigion): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y cyllid a ddyrannwyd i'r portffolio iechyd a gwasanaethau cymdeithasol? OAQ(4)0602(FIN)W\n12. Eluned Parrott (Canol De Cymru): A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddatblygu swyddogaeth Trysorlys Cymru? OAQ(4)0597(FIN)\n13. William Powell (Canolbarth a Gorllewin Cymru): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y polisïau caffael yn y sector cyhoeddus yng Nghymru? OAQ(4)0591(FIN)\n14. Janet Finch-Saunders (Aberconwy): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am sicrhau gwerth am arian ar draws cyllideb Llywodraeth Cymru? OAQ(4)0598(FIN)\n15. Eluned Parrott (Canol De Cymru): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddyrannu cyllid i'r portffolio Cymunedau a Threchu Tlodi? OAQ(4)0596(FIN)\n1. Mohammad Asghar (Dwyrain De Cymru): Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gydag awdurdodau lleol yn dilyn ymateb Llywodraeth y DU i argyfwng ffoaduriaid Syria? OAQ(4)0597(PS)\n2. Paul Davies (Preseli Sir Benfro): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ei flaenoriaethau ar gyfer llywodraeth leol yn Sir Benfro? OAQ(4)0598(PS)\n3. Mick Antoniw (Pontypridd): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am fynediad at gyfiawnder yn ardal Rhondda Cynon Taf? OAQ(4)0601(PS)\n4. Nick Ramsay (Mynwy): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gyflenwi gwasanaethau cyhoeddus yn ne ddwyrain Cymru? OAQ(4)0606(PS)\n5. John Griffiths (Dwyrain Casnewydd): Pa gymorth ychwanegol y bydd y Gweinidog yn ei ddarparu i wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru yng ngoleuni argyfwng ffoaduriaid Syria? OAQ(4)0610(PS)\n6. Suzy Davies (Gorllewin De Cymru): A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am weithredu argymhellion Comisiwn Williams? OAQ(4)0603(PS)\n7. Christine Chapman (Cwm Cynon): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y gefnogaeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei rhoi i fentrau gefeillio trefi? OAQ(4)0608(PS)\n8. Peter Black (Gorllewin De Cymru): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am nifer y prif gynghorwyr yng Nghymru? OAQ(4)0596(PS)R\n9. Lynne Neagle (Torfaen): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ad-drefnu llywodraeth leol yng Nghymru? OAQ(4)0599(PS)\n10. Julie Morgan (Gogledd Caerdydd): A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am fentrau Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â thrais yn y cartref? OAQ(4)0612(PS)\n11. Nick Ramsay (Mynwy): A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ad-drefnu llywodraeth leol yn ne-ddwyrain Cymru? OAQ(4)0607(PS)\n12. Rhodri Glyn Thomas (Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr): Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch llywodraethu gwasanaethau tân ac achub yn y dyfodol? OAQ(4)0611(PS)\n13. Bethan Jenkins (Gorllewin De Cymru): Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gydag awdurdodau lleol ynghylch cyhoeddiad diweddar Llywodraeth y DU ar dderbyn ffoaduriaid o Syria? OAQ(4)0602(PS)\n14. Andrew RT Davies (Canol De Cymru): A wnaiff y Gweinidog amlinellu ei flaenoriaethau ar gyfer llywodraeth leol yng Nghanol De Cymru ar gyfer gweddill y Pedwerydd Cynulliad? OAQ(4)0604(PS)\n15. Mark Isherwood (Gogledd Cymru): A wnaiff y Gweinidog amlinellu polisi Llywodraeth Cymru ar gyfer helpu cyn-filwyr y Lluoedd Arfog yng Nghymru? OAQ(4)0600(PS)


Galw am well arweiniad ar ddysgu hanes Cymru – Golwg360\n20 Mehefin 2019 am 13:45\nMae yna “alw cyhoeddus cyffredinol am fwy o sylw i hanes Cymru mewn ysgolion”, yn ôl ymgyrchydd a chyn-athro hanes.\nMae Eryl Owain yn Gydlynydd ar ‘Ymgyrch Hanes Cymru’, ac ers blynyddoedd bellach mae’r grŵp wedi bod yn gweithio i sicrhau bod plant Cymru yn dysgu am hanes eu gwlad.\nDdydd Mercher (Mehefin 19) cafodd dadl i’r mater ei gynnal yn y Senedd, ac wythnos nesaf mi fydd un o bwyllgorau’r Cynulliad yn casglu tystiolaeth am y pwnc.\nUn o’r rheiny a fydd yn cyflwyno tystiolaeth yw Eryl Owain, ac mae’n synhwyro bod cefnogaeth at yr ymgyrch yn tyfu.\n“Mae yna ddyhead gan bobol Cymru i wybod mwy am eu gorffennol,” meddai wrth golwg360. “Ac efallai bod hynny’n gryfach nac mae wedi bod erioed.\n“Mae’n un o ganlyniadau datganoli mae’n siŵr.”\nBrynhawn ddoe, bu Aelodau Cynulliad yn cynnal dadl tros gynnig a gafodd ei gyflwyno gan yr Aelod Cynulliad Plaid Cymru, Siân Gwenllian.\nRoedd y cynnig dweud y dylai’r Cynulliad “alw ar Lywodraeth Cymru i sicrhau bod hanes Cymru yn cael ei ddysgu i bob disgybl ysgol yng Nghymru yn ddiwahân.”\nPryderon am y Cwricwlwm Newydd oedd wrth wraidd penderfyniad Siân Gwnellian i gyflwyno’r cynnig, ac ar dydd Mercher mi gafodd ei basio.\nBydd fersiwn terfynol o’r cwricwlwm addysg newydd yn cael ei gyflwyno ym mis Ionawr 2020, ac mae fersiwn drafft eisoes wedi’i gyhoeddi. Mae Eryl Owain ei hun yn pryderu am y cwricwlwm.\nPryderon am y cwricwlwm\n“Mae angen cefnogaeth, cyfarwyddyd ac arweiniad, llawer iawn cadarnach nag sy’n cael ei gynnig yn y cwricwlwm drafft presennol,” meddai Eryl Owain.\n“Mae gennych chi ddatganiadau mawreddog digon derbyniol yn y cwricwlwm presennol. Datganiadau mawreddog am ddyheadau, egwyddorion ac uchelgeisiau’r cwricwlwm newydd.\n“Ond dydy o ddim yn gwricwlwm yn yr ystyr bod yna osod allan beth sy’n mynd i gael ei ddysgu mewn ysgolion.\n“Dw i’n gwybod eu bod eisiau caniatáu rhyddid i athrawon, a dw i ddim yn anghytuno â hynny.\n“Ond dyna ydy’r pwyslais rŵan. Mae angen adnoddau, ac mae angen cefnogaeth ac athrawon i fedru gwneud hyn yn effeithiol.”


Cowbois Rhos Botwnnog - Wicipedia\nBand Cymraeg yw Cowbois Rhos Botwnnog. Mae'r band yn cynnwys tri brawd o Fotwnnog, sef Iwan, Dafydd ac Aled Hughes.\n3.1 Recordiau hir\nFfurfiwyd y band yn 2006. Yn arbrofi gyda ffurfiau canu gwlad, gwerin a roc, gan ennill gryn sylw o'r sîn roc Gymraeg gydag ymddangosiadau ar nifer o raglenni cerddoriaeth Gymraeg.\nRhyddhawyd yr albwm gyntaf ganddynt, 'Dawns Y Trychfilod' ar label Sbrigyn Ymborth yn 2007. Roeddent eisoes wedi denu nifer o ffans a chyrhaeddodd yr albwm rif 1 ar siart C2. Enillodd y band y Wobr yng Ngwobrau RAP 2007 am y Band a ddaeth i amlygrwydd.\nYn 2008, penderfynodd y band newid ei sain gan ffocysu'n fwy ar elfen canu gwlad. Gan gydweithio â Gwyneth Glyn a'r cerddor Euron "Jos" Jones, rhyddhawyd y sengl, 'Paid a Deud' hefyd ar label Sbrigyn, gyda'r trac teitl yn defnyddio cân werin Gymreig draddodiadol fel ysbrydoliaeth.\nYn ystod haf 2009, ymunodd Llyr Pari o Jen Jeniro â'r band fel gitarydd byw ychwanegol gan berfformio gyda'r Cowbois mewn cyngerddau mawr fel Gŵyl Wakestock ac ym Maes B yn yr Eisteddfod Genedlaethol.\nYn 2010, cyfansoddi oedd y brif ffocws. Ym mis Rhagfyr 2010 rhyddhaodd y Cowbois yr albwm, 'Dyddiau Du, Dyddiau Gwyn'.\nRhyddhawyd yr albwm 'Draw Dros y Mynydd' yn 2012, ac yna'r albwm 'IV' yn 2016.\nIwan Hughes - Llais, Gitar, Organ Geg, Banjo, Allweddellau, Gitar Fas, Offerynnau Taro\nDafydd Hughes - Drymiau, Offerynnau Taro, Llais\nAled Hughes - Gitar Fas, Llais, Gitar\nLlyr "Tonto" Pari- Gitar\nEuron "Jos" Jones - Gitar Ddur Bedal\nBranwen "Sbrings" Williams- Piano, organ, llais cefndir\nOsian Williams- Gitar, llais, offerynnau taro (Achlysurol)\nDawns y Trychfilod - (Sbrigyn Ymborth) - 2007\nDyddiau Du, Dyddiau Gwyn - (Sbrigyn Ymborth) - 2010\nDraw Dros y Mynydd - (Sbrigyn Ymborth) - 2012\nIV - (Sbrigyn Ymborth) - 2016\nPaid â Deud (ar y cyd â Gwyneth Glyn) - (Sbrigyn Ymborth) - 2008\nSafle MySpace Cowbois Rhos Botwnnog\nSesiwn acwstig ar C2, BBC Radio Cymru\nCowbois Rhos Botwnnog ar Bandit\nWedi dod o "https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Cowbois_Rhos_Botwnnog&oldid=10880430"\nLast edited on 24 Chwefror 2021, at 05:28\nNewidiwyd y dudalen hon ddiwethaf ar 24 Chwefror 2021, am 05:28.