Ramazan — Vikipediya\nRamazan — Hicri təqviminin 9-cu ayı. İslam dininin etiqadına görə Məhəmməd Peyğəmbərə Quran ayələrinin enməyə başladığı, eyni zamanda Müsəlmanlarla oruc tutulmağa başlanılan aydır. Bu ayda oruc tutmaq İslamın beş şərtindən biridir. Ramazan ayı adətən 29-30 gün çəkir və ayın aypara görünümünü almasından başlanır.\nİranda bir iftar süfrəsi\n1 Ramazan ayının fəzilətləri və bərəkətləri\n2 Ramazan orucluq ayıdır\n3 Ramazan ayı on dörd məsumun həyatında\n3.1 1.Mənəvi durumda dəyişiklik\n3.2 2.Müstəhəb namazlar\n3.3 3.Quran tilavəti\n3.4 4.Dua və ibadət\n3.5 5.Qədr gecələrində əhya saxlamaq\n3.6 6.İftarın ədəb qaydaları\n3.7 7.Səhər və iftar vaxtlarında Qədr surəsi oxumaq\n3.8 8.İftar vermək\n3.9 9.Yoxsullara yardım etmək\n3.11 11.Ramazan ayı ilə vidalaşma\n4 Ali Məqamlı Rəhbərin Ramazan ayı ilə bağlı tövsiyələri\n4.1 Quranı ayələrin mənası haqqında dərindən düşünərək oxumaq\n4.2 Allahın üstün və seçilmiş bəndələri üçün verdiyi ziyafət\n4.3 Ramazanda səmanın və Behiştin qapıları açıqdır\n4.4 Nafilə namazları qılmaq\n5 Ayın əvvəlinin sübut olunması\n6 Ramazan ayının əməlləri\n6.1 1.Mübarək Ramazan ayının müştərək əməlləridir, konkret gecəyə, yaxud günə aid deyil.\n6.1.1 Bunlar özləri də 4 qismə bölünür:\n6.1.1.1 *Mübarək Ramazan ayında hər gecə və hər gündüz yerinə yetirilən əməllər\n6.1.1.2 *Mübarək Ramazan ayının gecələrinə aid olan əməllər\n6.1.1.3 *Ramazan ayının olduqca fəzilətli səhərlərinə məxsus əməllər\n6.1.1.4 *Mübarək Ramazan ayının gündüzlərinə məxsus olan əməllər\n6.2 2.Konkret gecələrə və gündüzlərə aid olan əməllərdir ki, bunlar üçün kifayət qədər savab və mükafatlar qeyd olunmuşdur.\n6.3 Həmin əməllər bunlardır:\n6.3.1 *Ramazan ayının 1-ci gecəsi\n6.3.2 *Ramazan ayının birinci günü\n6.3.3 *Ramazan ayının 13-cü gecəsi\n6.3.4 *Ramazan ayının 14-cü gecəsi\n6.3.5 *Ramazan ayının 15-ci gecəsi\n6.3.6 *Ramazan ayının yarıya çatdığı gün\n6.3.7 *Ramazan ayının 17-ci gecəsi\n7 Nafilə namazları\n7.1 1-ci gecə\n7.2 2-ci gecə\n7.3 3-cü gecə\n7.4 4-cü gecə\n7.5 5-ci gecə\n7.6 6-cı gecə\n7.7 7-ci gecə\n7.8 8-ci gecə\n7.9 9-cu gecə\n7.10 10-cu gecə\n7.11 11-ci gecə\n7.12 12-ci gecə\n7.13 13-cü gecə\n7.14 14-cü gecə\n7.15 15-ci gecə\n7.16 16-cı gecə\n7.17 17-ci gecə\n7.18 18-ci gecə\n7.19 19-cu gecə\n7.20 20-ci gecədən 24-cü gecəyə qədər (20-ci, 21-ci, 22-ci, 23-cü və 24-cü gecələr)\n7.21 25-ci gecə\n7.22 26-cı gecə\n7.23 27-ci gecə\n7.24 28-ci gecə\n7.25 29-cu gecə\n7.26 30-cu gecə\n8 Ramazan ayının gündəlik duaları\n8.1 1-ci günün duası\n8.2 2-ci günün duası\n8.3 3-cü günün duası\n8.4 4-cü günün duası\n8.5 5-ci günün duası\n8.6 6-cı günün duası\n8.7 7-ci günün duası\n8.8 8-ci günün duası\n8.9 9-cu günün duası\n8.10 10-cu günün duası\n8.11 11-ci günün duası\n8.12 12-ci günün duası\n8.13 13-cü günün duası\n8.14 14-cü günün duası\n8.15 15-ci günün duası\n8.16 16-cı günün duası\n8.17 17-ci günün duası\n8.18 18-ci günün duası\n8.19 19-cu günün duası\n8.20 20-ci günün duası\n8.21 21-ci günün duası\n8.22 22-ci günün duası\n8.23 23-cü günün duası\n8.24 24-cü günün duası\n8.25 25-ci günün duası\n8.26 26-cı günün duası\n8.27 27-ci günün duası\n8.28 28-ci günün duası\n8.29 29-cu günün duası\n8.30 30-cu günün duası\n9 Tarixi günlər\n10 Ramazan ayının təqvimi (2022)\n11 Peyğəmbərimizin Orucla bağlı olan mübarək sözlərindən\nRamazan ayının fəzilətləri və bərəkətləriRedaktə\nİl ərzində mübarək Ramazan ayından daha əzəmətli bir ay yoxdur. Çünki bu elə aydır ki, Allah bu ayda bəşəriyyətə ən böyük hədiyyəsini, yəni Qurani-Kərimi bəxş etmişdir. Digər tərəfdən isə Qədr gecəsi də bu aya təsadüf edir. Bu gecə insanların ləyaqətinə və mənəvi-əxlaqi təmizlik səviyyəsinə əsasən onların birillik müqəddəratı təyin olunur və həmin gecənin ibadəti min ayın ibadətindən üstündür. Ramazan ayı ibadətin baharı, təlim və tərbiyə ayı, paklıq və təmizlənmə ayı, təqva və özünüislahetmə ayıdır. Bu elə bir aydır ki, onda Allaha yaxınlaşma mərhələlərini daha sürətlə və inamla keçmək mümkündür.\nİslam Peyğəmbəri (s) mübarək Ramazan ayı ərəfəsində söylədiyi xütbələrdən birində bu ayın əhəmiyyəti haqqında belə buyurmuşdur:\n"Ey insanlar! Allahın bərəkət, mərhəmət və bağışlanma ayı olan Ramazan ayı yaxınlaşır. Allahın nəzərində bu ay ən bərəkətli aydır, gündüzləri gündüzlərin ən yaxşısı, gecələri gecələrin ən yaxşısı, saatları saatların ən yaxşısıdır. Bu ayda sizlər Allahın verdiyi ziyafətə qonaq edilmiş, kəramət və ehtiramına layiq görülmüşsünüz. Bu ayda aldığınız hər nəfəs dua, yuxularınız ibadət hökmündədir. Əməlləriniz qəbul olunur. Allah dualarınızı müstəcab edir. Allahdan təmiz ürəklə, saf niyyətlə diləyin ki, bu ayda oruc tutmağı cə Qurani-Kərimiz tilavətini sizə nəsib etsin. Çünki Allahın rəhmətinin ümman kimi dolub daşdığı bu ayda Onun mərhəmət və bağışlamasından məhrum olan insan bədbəxtdir..."\nBu sözlərdən sonra Rəsuli-Əkrəm bu ayda ehtiyacı olanlara sədəqə paylamağı, böyüklərə ehtiram göstərməyi, kiçiklərə məhəbbətlə yanaşmağı, qohum-qardaşdan xəbər tutmağı, dil, göz və qulağı günahlardan qorumağı, yetimlərə nəvaziş göstərməyi, günahlardan tövbə etməyi, davamlı olaraq dua etməyi (xüsusilə namaz vaxtlarında) təkidlə tövsiyə etdi.\nDaha sonra İslam Peyğəmbəri (s) oruc tutanların başqalarına iftar verməsinin əhəmiyyəti barədə danışdı, hətta bildirdi ki, imkanı olmayan adamlar, heç olmasa, bir xurma dənəsi, yaxud bir içim su ilə bu xeyir işdə iştirak edə bilərlər.\nMəhəmməd Peyğəmbər (s) öz xütbəsinin sonunda buyurdu:\n"Ey insanlar! Bu ay behişt qapıları üzünüzə açıqdır. Dua edib Allahdan istəyin ki, bu qapıları üzünüzə bağlamasın. Bu ayda Cəhənnəmin qapıları bağlıdır, ona görə də Allahdan diləyin ki, həmin qapıları üzünüzə açmasın! Şeytanlar bu ay zəncirlənmişlər, Allahdan istəyin ki onların sizə ağalıq etməsinə imkan verməsin!".\nMöminlərin əmiri İmam Əli (ə) buyurdu:\n"Ya Rəsuləllah, bu ayda ən yaxşı əməl hansıdır?"\n"Özünü günahlardan qorumaq!".\nXoşbəxt insanlar o kəslərdir ki, bu ayın ülvi dəyərlərini dərk edir, onun hədsiz-hüdudsuz bərəkətlərindən bəhrələnir, həmçinin bu ayın ibadətləri və orucu sayəsində özlərinin mənəvi və maddi problemlərini həll edirlər. Əlbəttə, mübarək Ramazan ayının maddi və mənəvi bərəkətlərindən, onun savablarından daha yaxşı bəhrələnmək üçün yalnız oruc tutmaqla kifayətlənmək olmaz, əksinə, günahlardan uzaq olmaq, özünü islah edərək mənəviyyata zidd əməllərdən kənar durmaq lazımdır.\nİlahi! Bizim hamımıza dəstək və yardımçı ol. Öz lütf və mərhəmətinə yaxınlaşdır.\nRamazan orucluq ayıdırRedaktə\nRamazan ayı on dörd məsumun həyatındaRedaktə\n1 Məhəmməd Peyğəmbər\n3 İmam Əli\n4 İmam Həsən\n5 İmam Hüseyn\n6 İmam Səccad\n7 İmam Baqir\n8 İmam Cəfər Sadiq\n9 İmam Kazım\n10 İmam Rza\n11 İmam Cavad\n12 İmam Nəqi\n13 İmam Həsən Əskəri\n14 İmam Mehdi\n1.Mənəvi durumda dəyişiklikRedaktə\nHəzrət İmam Səccad (ə) haqqında belə nəql olunur ki, o, bu ayda büsbütün dua, ibadət, istiğfar və təkbirə qərq olurdu.\nMüstəhəb və nafilə namazların qılınması əzəmətli imamlarınız (ə) üçün adi və gündəlik bir iş olduğuna baxmayaraq, Ramazan ayında ikiqat əhəmiyyət kəsb edirdi. Belə ki, mübarək Ramazan ayında, eləcə də Qədr gecələrində onlar xüsusi namazlar qılırdılar.\nMəsus imamlar (ə) mübarək Ramazan ayında Quran tilavətinə xüsusi diqqətlə yanaşmışlar. Həzrət İmam Səccad (ə) barəsində belə nəql olunmuşdur ki, o, mübarək ayda Qurani-Kərimi 40 dəfə oxuyub başa çatdırarmış.\n4.Dua və ibadətRedaktə\nMəsum imamlardan (ə) mübarək Ramazan ayı ilə bağlı xüsusi dualar gəlin çatmışdır ki, onların yalnız adlarını çəkməklə kifatətlənirik:\nMübarək ayda Ayı görən zaman oxunan dua.\nMübarək Ramazan ayı daxil olduğu zaman Peyğəmbərin (s) oxuduğu dua.\nPeyğəmbərin 1-ci gecə etdiyi dua.\nƏbu Həmzə səmalinin hər gecə etdiyi dua.\n"Səhifeye-Səccadiyyə"nin 1-ci duası.\nİmam Səccadın (ə) 19-cu və 21-ci gecələrdə etdiyi dualar.\nMəhəmməd Peyğəmbərin (s), İmam Baqiri (ə), İmam Sadiqin (ə) və İmam Kazımın (ə) mübarək Ramazan ayında etdiyi dualar.\nMəhəmməd Peyğəmbərin (s) və İmam Səccadın (ə) 27-ci gecə etdiyi dualar.\nMəhəmməd Peyğəmbərin (s) hər ayın sonuncu gecəsində etdiyi dua.\nMübarək Ramazan ayı ilə vidalaşma duası.\n5.Qədr gecələrində əhya saxlamaqRedaktə\nMəsumlar (ə) Qədr gecələri oyaq qalardılar. Nəinki təkcə özləri yatmaz, həm də ailə üzvlərini və övladlarını da bu gecə əhya saxlayıb ibadət etməyə təşviq edirdilər. Belə rəvayət olunur ki, İslam Peyğəmbəri (s) ayın 23-cü gecəsində ailə üzvləri içərisində yatmış olanları yuxudan oyadar, bunun üçün üzlərinə su da çiləyərdi.\nHəzrət Fatimeyi-Zəhra (ə) da həmin gecə övladlarından heç birini yuxuya getməyə qoymazdı. Gündüzdən az yemək, bir qədər istirahət etməklə onları gecəyə hazırlayar və buyurardı ki, bu gecənin xeyrindən məhrum olan şəxs, həqiqətən, məhrumdur.\n6.İftarın ədəb qaydalarıRedaktə\nİmam Sadiq (ə) buyurur ki, Məhəmməd Peyğəmbər (s) iftar vaxtı bu duanı oxuyardı:\n"Allahım, Sənin üçün oruc tutduq və Sənin verdiyin ruzi ilə iftar etdik, odur ki, onu bizdən qəbul et"\nPeyğəmbər (s) imkan daxilində halva, xurma kimi şirin şeylərlə, bunlar olmadıqda isı ilıq su ilə iftar edərdi.\n7.Səhər və iftar vaxtlarında Qədr surəsi oxumaqRedaktə\nİmam Sadiqdən (ə) belə rəvayət olunur: Həzrət İmam Səccad (ə) oruc tutduğu zaman göstəriş verərdi ki, bir qoyun kəsilsin, əti doğranıb qazana tökülsün. Həzrət (ə) qürub vaxtı yemək bişən qazanlara yaxınlaşıb ağzı oruc halda xörəyi qoxlayar və buyurardı:\n"Kasaları gətirin, bu kasaya filankəs üçün, o birisinə isə filankəs üçün yemək çəkin!".\nBeləcə bozbaşın hamısını kasalara doldurtdurar, xörək qutarandan sonra isə özü xurma və çörəklə iftar edərdi.\n9.Yoxsullara yardım etməkRedaktə\nİbn Abbas deyir: "Ramazan ayı girəndə hər hansı bir xahişlə Peyğəmbərə (s) üz tutan insanların istəyi yerinə yetirilirdi".\nHəzrət İmam Səccad (ə) haqqında isə belə nəql olunur ki, o, Ramazan ayının hər günü sədəqə paylayardı.\nMəhəmməd Peyğəmbər (s) mübarək Ramazan ayının sonuncu ongünlüyündə hər gecə qüsl edərdi.\n11.Ramazan ayı ilə vidalaşmaRedaktə\nCabir ibn Abdullah Ənsari belə nəql edir ki, Ramazan ayının cümə günündə Məhəmməd Peyğəmbərin (s) yanına getdim. Onun gözü mənə sataşanda buyurdu:\n"Ey Cabir, bu cümə Ramazan ayının sonudur, odur ki, onunla vidalaş və de:".\nاللهم لا تجعله آخر العهد من صيامنا اياه، فان جعلته\nفاجعلني مرحوما، و لا تجعلنی محروما\n"Allahım, bu Ramazanı bizim üçün axırıncı orucluq ayı etmə. Əgər buna qərar vermisənsə, bizə rəhm et və bizi Öz mərhəmətindən məhrum etmə".\nBunu deyən hər kəs iki yaxşılıqdan birinə nail olacaqdır: ya Allah ona ömür nəsib edəcək və o, gələn ilin Ramazan ayını qarşılayacaq, ya da Allahın mərhəmət və bağışlamasına layiq görüləcək.\nAli Məqamlı Rəhbərin Ramazan ayı ilə bağlı tövsiyələriRedaktə\nQuranı ayələrin mənası haqqında dərindən düşünərək oxumaqRedaktə\nDostlar, çalışın heç vaxt, xüsusilə mübarək Ramazan ayında Quran tilavətini yaddan çıxarmayasınız. Quran sizin həyatınızdan qətiyyən kənarda qalmamalıdır. İmkan tapdıqca, hökmən, Quran oxuyun, Quranın tilavəti isə yalnız insanın oxuduğu ayələrin mənası haqqındadərindən düşündüyü zaman öz təsirini göstərir.\nAllahın üstün və seçilmiş bəndələri üçün verdiyi ziyafətRedaktə\nMübarək Ramazan ayının başlaması, əslində müsəlmanlar üçün böyük bayramdır. Yaxşı olar ki, möminlər Ramazanın gəlişi münasibətilə bir-birini təbrik etsinlər və bu aydan mümkün qədər çox faydalanmağı bir-birinə tövsiyə etsinlər. Ramazan Allahın ziyafət ayı olduğundan yalnız ilahi ziyafətə ayaq basmağa layiq olan mömin insanlar bu aya daxil olub Uca və Səxavətli Allahın süfrəsi arxasında otururlar. Bu Allahın Öz kərəmi sayəsində bütün insanlar, bəlkə, dünyadakı bütün varlıqlar üçün verdiyi və hər kəsin bəhrələndiyi ümumi nemətlər süfrəsindən fərqli bir süfrədir. Bu, Allahın üstün və seçilmiş bəndələri üçün üçılan xüssi bir süfrədir.\nRamazanda səmanın və Behiştin qapıları açıqdırRedaktə\nRəvayətlərdə yazılıb ki, Ramazan ayında səmanın qapıları açıq olur, yəni digər aylarla müqayisədə bu ayda insanların Allaha qəlbən yaxınlaşması daha asandır. Rəvayətlərdə bu da var ki, Ramazan ayında Behiştin qapıları açıq olur, yəni orucluğun bərəkəti, bu ayda diqqətini Allaha yönəldib Rəbbi qarşısında itaətkarcasına təslim olmaq sayəsində insanın xeyir işlər görməsi üçün gözəl fürsət və mənəvi güc yaranır.\nNafilə namazları qılmaqRedaktə\nGün ərzində və gecələr qılınan namazlar üçün tövsiyə olunmuş 34 rükətlik nafilə namazları olduqca qiymətlidir. Ramazan ayı bu namazların qılınması üçün gözəl bir fürsətdir.\nAyın əvvəlinin sübut olunmasıRedaktə\nAyın əvvəli bir neçə yolla sübuta yetirilir:\nİnsanın özü ayı görsə.\nSözlərindən yəqin hasil olan bir neçə nəfər "ayı gördük" desələr, həmçinin yəqinlik hasil olan bir şey vasitəsilə.\nŞaban ayının əvvəlindən 30 gün keçmiş olsa, bunun vasitəsi ilə Ramazan ayının əvvəli olması sübuta yetir. Yaxud Ramazan ayının əvvəlindən 30 gün keçsə, bu halda Şəvval ayının olması sübut olunur.\nİki adil (ədalətli) kişi "gecə ayı görmüşük" deyə xəbər versələr, amma ayın xüsusiyyətlərini bir-birinin əksinə desələr, yaxud verdikləri şəhadət həqiqətin əksinə olsa (məsələn, "ayın dairəsi üfüq tərəfdən idi" deyə xəbər versələr) ayın əvvəli olması sübuta yetmir. Amma əgər bəzi xüsusiyyətləri ayırd etməkdə ixtilaflı olsalar (məsələn, biri " ay ucada idi" digəri isə "ay ucada deyildi" desə), onların deməsi ilə ayın əvvəli sübuta yetir.\nRamazan ayının əməlləriRedaktə\nİnsanların mənəvi-psixoloji tərbiyəsinə olduqca böyük təsirə malik olan bu əməllər 2 qrupa bölünür:\n1.Mübarək Ramazan ayının müştərək əməlləridir, konkret gecəyə, yaxud günə aid deyil.Redaktə\nBunlar özləri də 4 qismə bölünür:Redaktə\nMübarək ayın hər gecəsi və hər gündüzü yerinə yetirilən əməllər.\nMübarək ayın gecələrinə aid olan əməllər.\nBu ayın olduqca fəzilətli səhərlərinə aid olan əməllər.\nMübarək ayın gündüzlərinə aid olan əməllər.\n*Mübarək Ramazan ayında hər gecə və hər gündüz yerinə yetirilən əməllərRedaktə\nGünün vacib namazlarından sonra aşağıdakı dualar oxunur:\nیا علی یا عظيم يا غفور يا رحيم أنت الرب العظيم الذي ليس كمثله شيء وهو السميع البصير و هذا شهر عظمته و كرمته و شرفته و فضلته على الشهور و هو الشهر الذي فرضت صيامه على و هو شهر رمضان الذي أنزلت فيه القرآن هدى للناس وبينات من الهدي و الفرقان و جعلت فيه ليلة القدر و جعلتها خيرا من ألف شهر فيا ذًا الن و لا يمن عليک من على بفکاک رقبتى من التيار فيمن تم عليه أدخلني الجنة برحمتك يا أرحم الراحمين\nOxunuşu: Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim. Ya əliyyu, ya əzim. Ya ğəfuru, ya rəhim. Əntər-rəbbul əzim. Əlləzi ləysə kəmislihi şəy. Və huvəs səmiul bəsir. Və haza şəhrun əzzəmtəhu və kərrəmtəhu və şərrəftəhu və fazzəltəhu ələş şuhur. Və huvəş-şəhrulləzi fərəztə siyaməhu ələyy. Və huvə şəhru rəməzan. Əlləzi onzəltə fiyhil Quran. Hudən linnasi və bəyyinatin min əl-huda vəl-furqan. Və cəəltə fihi ləylətəl-qədr. Və cəəltəha xəyrən min əlfi şəhr. Fəya zəl-mənni və la yumənnu ələyk, munnə ələyyə bifəkaki rəqəbəti minən-nar. Fiymən təmunnu ələyh. Və ədxilnil-cənnətə. Birəhmətikə ya ərhəmər -rahimin.\nTərcüməsi: Ey ulu, ey əzəmətli, ey bağışlayan, ey rəhm edən, Sən böyük Allahsan. Elə Allah ki, Ona bənzər yoxdur. O, eşidən və görəndir. Bu Ramazan ayı, Sənin bütün başqa aylardan böyük və hörmət etdiyin, şərəfli edib, üstün tutduğun bir aydır. Elə bir ay ki, onda oruc tutmağı mənə vacib etmisən. Və o, insanların hidayəti üçün Quranı və haqqı batildən ayıran, doğru yola yönəldən açıq-aşkar dəlilləri nazil etdiyin Ramazan ayıdır və o, Ramazan ayında Qədr gecəsini qərar verib, o gecəni min aydan xeyirli etdin. Ey minnət sahibi, Sənə minnət göstərilməz. Mənə, minnət göstərilən bəndələrinin dəstəsində əzabdan azad etməklə minnət qoy və məni cənnətə daxil et, ey mərhəmətlilərin daha mərhəmətlisi!\nاللهم أدخل على أهل القبور الشرور اللهم أغن كلّ فقير اللهم أشبع كل جائع اللهم اكس كل عريان الهم اقض دين كل مدين اللهم فرج عن كل مكروب اللهم الم ف كل أسير اللهم أصلح گل رد كل غريب ال لهم فاسد من أمور المسلمين اللهم اشف كل مريض ال لهم شد فقرنا بغناك اللهم غير سوء حالنا بحسن حالک اللهم اقض عنا الدين و أغتنا من الفقر إنك على كل شيء قدير\nOxunuşu: Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim. Əllahummə ədxil əla əhlil-quburis-surur. Əllahummə əğni kullə fəqir. Əllahummə əşbi kullə cai Əllahumməksu kullə uryan. Əllahumməqzsi dəynə kalli mədin. Əllahummə fərric ən kulli məkrub. Əllahummə ruddə kullə ğərib. Əllahummə fukkə kullə əsir. Əllahummə əslih kullə fasidin min umuril-muslimin. Əllahum məşfi kullə məriz. Əllahummə suddə fəqrəna biğinak. Əllahummə ğəyyir suə halina bihusni halik. Əllahumməqzi ənnəd-dəynə və əğnina minəl-fəqr. İnnəkə əla kulli şəy'in qədir.\nTərcüməsi: Allahım, qəbiristan əhlinə şadlıq verib, onları sevindir. Allahım, bütün kasıb və yoxsulları dövlətli et. Allahım, bütün acları doyuzdur. Allahım, paltarı olmayan bütün yoxsulları geyindir. Allahım, bütün borcluların borclarını ödə. Allahım, bütün çətinlikdə yaşayanları qəm-qüssədən azad et. Allahım, bütün qəribləri öz vətənlərinə qaytar. Allahım, bütün əsirləri əsirlikdən qurtar. Allahım, möminlərin işlərinin fasidlərini islah et. Allahım, bütün xəstələrə şəfa ver. Allahım, Öz sərvətinlə bizim yoxsulluğumuzu aradan qaldır. Allahım, Öz gözəl halınla bizim uğursuzluğumuzu dəyişdir. Allahım, bizim borclarımızı ödə və biza yoxsulluqdan nicat ver. Həqiqətən, Sən hər bir şeyə qadirsən!\n*Mübarək Ramazan ayının gecələrinə aid olan əməllərRedaktə\n1.İftar vaxtlarında Məsumlardan (ə) gəlib çatan kiçik həcmli duaları oxumaq:\nال لهم لك مت، وعلى رزقک افطرت، وعلیک\nتوكلت. يا واسع المغفرة اغفر لي\nOxunuşu: Əllahummə ləkə sumtu və əla rizqikə əftərtu və ələykə təvəkkəltu. Ya vasiəl məğfirəti iğfirli.\nTərcümə: Allahım, Sənin üçün oruc tutdum va Sənin verdiyin ruzi ilə iftar edirəm və Sənə təvəkkül edirəm. Ey mərhəməti çox olan Allah, məni bağışla.\n2.İftar vaxtı "Qədr" surəsini oxumağın böyük mükafatı vardır.\n3.İftar vaxtı dua etmək də çox yaxşıdır. Rəvayətdə deyilir ki, Məhəmməd Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: "Oruc tutan şəxsin hər iftar zamanında etdiyi bir dua müstəcab olar”.\n4.Ramazan əyinin hər gecəsində "İftitah" duasını oxumaq.\n5.Hər gecəyə aid olan xüsusi namazı qılmaq.\n*Ramazan ayının olduqca fəzilətli səhərlərinə məxsus əməllərRedaktə\n1.Səhər yeməyini yemək. Məhəmməd Peyğəmbərdən (s) belə bir rəvayət gəlmişdir ki, səhər yeməklərini tərk etməyin. Hətta bir xurma da olsa belə yeyin.\n2.Səhər yeməyini yeyərkən Qədr surəsini oxumaq.\n3.Səhər duasını oxumaq.\n*Mübarək Ramazan ayının gündüzlərinə məxsus olan əməllərRedaktə\n1.Mübarək Ramazan ayının müstəhəb əməllərindən biri Məhəmməd Peyğəmbərə (s) hər gün 100 dəfə salavat göndərməkdir. Bundan da artıq salavat göndərməyin fəziləti daha çoxdur.\n2.Ramazan ayının gündüzlərinə məxsus olan duaları oxumaq ("Məfatihül-Cinan" kitabına müraciət oluna bilər).\n2.Konkret gecələrə və gündüzlərə aid olan əməllərdir ki, bunlar üçün kifayət qədər savab və mükafatlar qeyd olunmuşdur.Redaktə\nHəmin əməllər bunlardır:Redaktə\nAyın ilk gecəsi\nAyın ilk gündüzü\nRamazan ayının yarıya çatdığı gün\n*Ramazan ayının 1-ci gecəsiRedaktə\nYeni doğmuş Ayın hilalını görmək üçün cəhd etmək; bəziləri bunu vacib (kifayi) hesab edirlər.\nAyın birinci gecəsi qüsl etmək; bəzi rəva yətlərə görə müstəhəbdir.\nİmam Hüseyni (ə) ziyarət etmək, yaxud o Həzrətin (ə) ziyarətnaməsini oxumaq.\nAyın birinci gecəsindən etibarən Ramazan ayının 1000 rükət namazının qılınmasına başlamaq\n*Ramazan ayının birinci günüRedaktə\nİki rükət namaz qılmaq: 1-ci rükətdə "Həmd" və "Fəth" surələrini, 2-ci rükətdə "Həmd" surəsini, ardınca isə istənilən bir surəni oxumaq.\nAyın başlanması münasibətilə 2 rükət namaz qılıb, sədəqə vermək.\n*Ramazan ayının 13-cü gecəsiRedaktə\n"Ləyali-bəyz"in (aydın gecələrin) birincisi olan bu gecədə üç əməlin yerinə yetirilməsi vacib buyurulmuşdur:\n4 rükət namaz qılmaq (arada hər 2 rükətdən sonra salamları demək şərtilə) və hər rükətdə 1 dəfə "Həmd", 25 dəfə "Tövhid" surəsini oxumaq.\nRəcəb və Şaban aylarının 13-cü gecəsində də qılınan 2 rükətli namazı qılmaq. Hər rükətdə "Həmd" surəsindən sonra "Yasin", "Mülk" və "Tövhid" surələrini oxumaq.\nAyın 13-cü, 14-cü və 15-ci gecələrində "Mücir" duasını oxumaq.\n*Ramazan ayının 14-cü gecəsiRedaktə\nBu gecə eynilə 13-cü gecə üçün şərh edilən qaydada 4 rükət namaz qılınır (arada hər 2 rükətdən bir salamları demək şərtilə).\n*Ramazan ayının 15-ci gecəsiRedaktə\nBu gecə çox dəyərli və fəzilətli gecələrdən biridir və onun üçün də bəzi əməllər nəzərdə tutulmuşdur:\n6 rükət namaz qılmaq (arada hər 2 rükətdən bir salamları demək şərtilə). Hər rükətdə "Həmd", "Yasin", "Mülk" və "Tövhid” surələri oxunmalıdır.\n100 rükət namaz qılmaq. Hər rükətdə Həmd dən sonra on dəfə "İxlas" surəsi oxunmalıdır.\nİmam Hüseyni (ə) ziyarət etmək.\n*Ramazan ayının yarıya çatdığı günRedaktə\nHicri tarixi ilə 3-cü ilin Ramazan ayının 15-i İmam Müctəbanın (ə) anadan olduğu gündür. Bəzi məlumatlara görə Imam Məhəmməd Təqinin (ə) təvəllüdü də hicri 195-ci ilin bu gününə təsadüf edir. Lakin bu məlumat o qədər də geniş yayılmamışdır\nHər halda, bu gün çox böyük fəziləti olan bir gündür, bu gündə sədəqə vermək, xeyir işlər görmək və yoxsullara yardım etməyin çoxlu mükafatı vardır.\n*Ramazan ayının 17-ci gecəsiRedaktə\nBu gecə çox mübarək bir gecədir. Bu gecə İslam peyğəmbəri (s) Bədr torpağında Qüreyş kafirlərindən ibarət bövük bir ordu ilə üz-üzə gəlmiş, 17-ci gün Bədr döyüşü baş vermiş və Allahın köməyi ilə İslam ordusu müşriklərə qalib gəlmişdir. Halbuki, bu döyüşdə müsəlmanlar həm sayca az olmuş, həm də çox az hərbi sursata malik olmuşlar. Bu qələbə İslam dininin ən böyük qələbələrindən biri hesab olunur. Ona görə də alimlər deyirlər ki, həmin gün qüsl etmək, sədəqə vermək, Allaha şükr etmək müstəhəbdir. Ayın 17-ci gecəsi ibadət etməyin də saysız-hesabsız fəzilətləri vardır.\n4 rükət (2 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 15 dəfə "İxlas" surəsi oxunur.\n4 rükət (2 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 20 dəfə "Qədr" surəsi oxunur.\n10 rükət (5 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 50 dəfə "İxlas" surəsi oxunur.\n8 rükət (4 dəfə 2rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 20 dəfə "Qədr" surəsi oxunur.\n2 rükət namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 50 dəfə İxlas" surəsi oxunur. Namazın salamından sonra isə 100 dəfə salavat deyilir.\n4 rükət (2 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 1 dəfə "Mülk" surəsi oxunur.\n4 rükət (2 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 13 dəfə "Qədr" surəsi oxunur.\n2 rükət namaz. Hər rükət də "Fatihə" surəsindən sonra 10 dəfə İxlas" surəsi oxunur. Namazın salamından sonra isə 1000 dəfə "Subhanallah" zikri deyilir.\nŞam namazı və İşa namazı arasında 6 rükət (3 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 7 dəfə "Ayətül-kürsü" oxunur. Bundan sonra isə 50 dəfə salavat deyilir.\n20 (10 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 30 dəfə "İxlas" surəsi oxunur.\n2 rükət namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 20 dəfə "Kövsər" surəsi oxunur.\n8 rükət (4 dəfə 2rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 30 dəfə "Qədr" surəsi oxunur.\n4 rükət (2 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 30 dəfə "Qədr" surəsi oxunur.\n6 rükət (3 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 30 dəfə "Zəlzələ surəsi oxunur.\n4 rükət (2 dəfə 2 rükətli) namaz. 1-ci 2 rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 100 dəfə "İxlas" surəsi oxunur. 2-ci 2 rükətdə isə "Fatihə" surəsindən sonra 50 dəfə "İxlas" surəsi oxunur.\n12 rükət (6 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 12 dəfə "Təkasur" surəsi oxunur.\n2 rükət namaz. 1-ci rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra istənilən surə, ikinci rükətdə isə 100 dəfə "İxlas" surəsi oxunur. Namazdan sonra isə 100 dəfə "La ilahə illallah" zikri deyilir.\n4 rükət (2 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 25 dəfə "Kövsər" surəsi oxunur.\n50 rükət (25 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 1 dəfə "Zəlzələ" surəsi oxunur.\n20-ci gecədən 24-cü gecəyə qədər (20-ci, 21-ci, 22-ci, 23-cü və 24-cü gecələr)Redaktə\nHər gecə 8 rükət (4 dəfə 2rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra istənilən surə oxuna bilər.\n8 rükət (4 dəfə 2rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 10 dəfə "İxlas" surəsi oxunur.\n8 rükət (4 dəfə 2rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 100 dəfə "İxlas" surəsi oxunur.\n4 rükət (2 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 25 dəfə "İxlas" surəsi oxunur.\n6 rükət (3 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 100 dəfə "Ayətül-kürsü", 100 dəfə "İxlas" və 100 dəfə "Kövsər" surəsi oxunur.\nNamazdan sonra isə 100 dəfə salavat deyilir.\n2 rükət namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 10 dəfə "İxlas" surəsi oxunur.\n12 rükət (6 dəfə 2 rükətli) namaz. Hər rükətdə "Fatihə" surəsindən sonra 20 dəfə "İxlas" surəsi oxunur. Namaz dan sonra isə 100 dəfə salavat deyilir.\nRamazan ayının gündəlik dualarıRedaktə\nAllah Qurani-Kərimin Ğafir surəsinin 60-cı ayəsində buyurur: "Mənə dua edin, Mən də sizin dualarınızı qəbul edim".\nHəmçinin Həzrət Peyğəmbər (s) buyurmuşdur: "Dua möminin silahıdır".\nİbn Abbasdan nəql edilmiş rəvayətlərin birində deyilir: "Həzrət Peyğəmbər (s) mübarək Ramazan ayının hər gününün orucu üçün çoxlu fəzilətlər bəyan etdi və hər bir gün üçün çoxlu savab və fəziləti olan məxsus bir duanın olmasını buyurdu".\nHəmin dualar aşağıdakılardan ibarətdir:\n1-ci günün duasıRedaktə\nاللهم اجعل صيامى فيه صيام الصائمين و قیامی فيه قيام القائمين و نبهني فيه عن نومة القافلين و هب الى جزمی فيه يا إله العالمين و اعف عني يا عافيا\nOxunuşu: Əllahumməc’əl siyami fihi siyaməs-saimin və qiyami fihi qiyaməl-qaiminn və nəbbihni fihi ən nəumətil-ğafilin və həb li curmi fihi ya ilahəl-aləmin və’fu ənni ya a’fiyən ənil-mucrimin!\nTərcümə: Allahım, mənim bu aydakı orucumu həqiqi oruc tutanların oruclarından et, mənim bu aydakı gecə oyaqlıqlarımı (yaxud namazlarımı) həqiqi oyaqların oyaqlıqlarından (yaxud həqiqi namaz qılanların namazlarından) et, məni bu ayda qafillərin yuxusundan oyat, bu ayda günahımı bağışla ey aləmdəkilərin məbudu, məni bu ayda əfv et, ey günahkarları əfv edən!\n2-ci günün duasıRedaktə\nالله قرینی فيه إلى مرضاتک و جبنى فيه من سخطک و تقما تک و وفقني فيه لقراءة آیا تک\nOxunuşu: Əllahumə qərribni fihi ila mərzatik və cənnibni fihi min səxətikə və nəqimatikə və vəffiqni fihi liqiraəti ayatikə birəhmətikə ya ərhəmər-rahimin!\nTərcümə: Allahım, mən bu ayda öz razılığına yaxınlaşdır, məni bu ayda Öz qəzəb va intiqamından uzaqlaşdır, məni bu ayda ayələrini oxumağa nail et, rəhmətin xatirinə ey mehribanların ən mehribanı!\n3-cü günün duasıRedaktə\nاللهم ارزقني فيه الذهن و التنبيه وباعدني فيه من الالهة و المويه و اجعل لى نصيبا من كل خير تنزل\nفيه بجودگ يا أجود الأجودين\nOxunuşu: Əllahummərzuqni fihiz-zihnə vət-tənbih və ba’idni fihi minəs-səfahəti vət-təmvih vəc’əl li nəsibən min kulli xəyrin tunzilu fihi, bicudikə ya əcvədəl-əcvədin!\nTərcümə: Allahım, mənə bu ayda zehin itiliyi və ayıqılıq əta et, məni bu ayda səfehlik və səhvdən uzaqlaşdır, mənə bu ayda nazil etdiyin bütün xeyirlərdən bir pay ver, səxavətliliyinə xatir ey səxavətlilərin ən səxavətlisi!\n4-cü günün duasıRedaktə\nاللهم قوني فيه على إقامة أمرگ و أذقني فيه حلاوة ذكر و أوزعني فيه لأذاء شکرک بکرمک و احفظني فيه بحفظک و سترك يا أبصر الناظرين\nOxunuşu: Əllahummə qəvvini fihi əla iqaməti əmrikə və əziqni fihi həlavətə zikrikə və əuzi’ni fihi liədai şukrikə bikərəmikə vəhfəzni fihi bihifzikə və sitrikə ya əbsərən-nazirin!\nTərcümə: Allahım, mənə bu ayda Sənin əmrlərini yerinə yetirməkdə qüvvət ver, mənə bu ayda zikrinin şirinliyini dadızdır, şükrünü yerinə yetirməyi mənə ilham et, kərəminə and verirəm, məni bu ayda nəzarət və örtüyünlə qoru, ey görənlərin ən bəsirətlisi!\n5-ci günün duasıRedaktə\nاللهم اجعلني فيه من المستغفرين و اجعلني فيه من عبادك الصالحين القانتين و اجعلني فيه من أولیائک\nالنقبين برأفتك يا أرحم الراحمين\nOxunuşu: Əllahumməc’əlni fihi minəl-mustəğfirin vəc’əlni fihi min ibadikəs-salihinəl-qanitin vəc’əlni fihi min övliyaikəl-muqərrəbin birə’fətikə ya ərhəmər-rahimin!\nTərcümə: Allahım, məni bu ayda istiğfar edərək bağışlanma diləyənlərdən et, məni bu ayda itaətkar və saleh bəndələrindən et, məni bu ayda yaxın övliyalarından et, mehribanlığına xatir ey mehribanların ən mehribanı!\n6-cı günün duasıRedaktə\nالله لا تخذلني فيه لنَرّض مغصیتک ولا تضرینی بساط نقمتک و زحزحنی فيه من موجبات سخطک\nبمنک و أیادیک يا منتهى رغبة الراغبين.\nOxunuşu: Əllahummə la təxzulni fihi litəərruzi mə’siyətikə və la təzribni bisiyati nəqimətikə və zəhzihni fihi min mucibati səxətikə bimənnikə və əyadikə ya muntəha rəğbətir-rağibin!\nTərcümə: Allahım, bu ayda Sənə qarşı olan itaətsizliyə görə məni tərk etmə, məni intiqam qamçınla vurma, məni Sənin qəzəbinə səbəb olan şeylərdən uzaqlaşdır, Öz lütf və qüdrətinə xatir, ey istəyənlərin istəklərinin sonu!\n7-ci günün duasıRedaktə\nاللهم أعتى فيه على صيامه و قيامه و جنبني فيه من هفواته و آثامه و ارزقني فيه ذكرک بدوامه\nبتوفيقک يا هادى المضلين.\nOxunuşu: Əllahummə əinni fihi əla siyamihi və qiyamih və cənnibni fihi min həfvatişi və əsamih vərzuq ni fihi zikrəkə bidəvamih bitövfiqikə ya hadiyəl-muzillin!\nTərcümə: Allahım, mənə bu ayın orucunu tutmağa və ibadət edərək gecələrini oyaq qalmağa kömək et, bu ayda onu günah və büdrəmələrindən uzaqlaşdır, Səni davamlı zikr etməyi mənim ruzim et,istədiyini müvəffəq etməyinə xatir ey yolunu azmışların bələdçisi!\n8-ci günün duasıRedaktə\nاللهم ارزقني فيه رَحُةّ الأيتام و إطعام الطعام وَ إفشاء السلام و صحبة الكرام بطولک یا ملجا\nOxunuşu: Əllahummərzuqni fihi rəhmətəl-əytami və itamət-təami və ifşaəs-səlami və suhbətəl-kirami bitəulikə ya məlcəəl-amilin!\nTərcümə: Allahım, bu ayda mənə yetimlərə mehribançılığı, aclara təam verməyi, salamı aşkar etməyi və kəramət əhli ilə oturub-durmağı nəsib et, ətalarına xatir ey arzu edənlərin sığınacağı!\n9-cu günün duasıRedaktə\nاللهم اجعل لي فيه نصيبا من رحمته الواسعة واهدني فيه لبراهين الساطعة و ځذ بناصيتي إلى ممرضات الجامعة بمحبتك يا أمل المشتاقين\nOxunuşu: Əllahumməc'əl li fihi nəsibən min rəhmətikəl-vasiəti vəhdini fihi liburahinikəs-satiəti və xuz binasiyəti ila mərzatikəl-camiəti biməhəbbətikə ya əmələl-muştaqin!\nTərcümə: Allahım, bu ayda mənə Öz geniş rəhmətindən bir pay ver, məni Özünün parlaq dəlillərinə hidayət et, hərtərəfli razılığa tərəf yönəlt, məhəbbətinə xatir ey həsrətini çəkənlərin arzusu!\n10-cu günün duasıRedaktə\nاللهم اجعلني فيه من المتوكلين علیک و اجعلنی فيه من الفائزين لدیک و اجعلني فيه من المقربين\nإِليک باحسانک يا غاية الطالبينَ.\nOxunuşu: Əllahumməc'əl fihi minəlmutəvəkkilinə ələykə vəc'əlni fihi minəlfaizinə lədəyk vəc'əlni fihi minəl-muqərrəbinə iləykə biehsanikə ya ğayətət-talibin!\nTərcümə: Allahım, məni bu ayda Sənə təvəkkül edənlərdən, Sənin yanında kama çatan və uğur əldə edənlərdən və Sənin dərgahına yaxın olanlardan et, ehsanına xatir ey axtaranların hədəfi!\n11-ci günün duasıRedaktə\nاللهم حبب إلى فيه الإحسان و كره إلي فيه الفوق و العصيان و حرم على فيه الخط و الثيران بعونک\nيا غياث المستغيثين.\nOxunuşu: Əllahummə həbbib iləyyə fihil-ihsan və kərrih iləyyə fihil-fusuqə vəl-isyan və hərrim ələyyə fihis-səxətə vən-niran biəunikə ya ğiyasəl-mustəğisin!\nTərcümə: Allahım, ehsan və yaxşılıq etməyi bu ayda mənə sevdir, məndə əyrilik və itaətsizliklərə qarşı ikrah yarat, qəzəb və alovlanan odu mənə haram et, yardım etməyinə xatir, ey kömək istəyənlərin dadına çatan!\n12-ci günün duasıRedaktə\nال لهم زيني فيه بالستر وَ العفاف و استرني فيه بلباس القنوع و الكفاف و احملني فيه على العدل و الإنصاف و آمنى فيه من كل ما أخاف بعمتک یا عصمة الخائفين\nOxunuşu: Əllahummə zəyyinni fihi bis-sətri vəl-ifaf vəsturni fihi bilibasil-qunui vəl-kəfafi vəhmilni fihi ələl-ədli vəl-insafi və əminni fihi min kulli ma əxaf biismətikə ya ismətəl-xaifin!\nTərcümə: Allahım, məni bu ayda eybləri örtmək və hər cür pis işlərdən çəkinməklə zinətləndir, məni ehtiyac miqdarına qane olmaq və kifayətlənmək libasına bürü, ədalət və insafa vadar et, məni qorxduğum hər bir şeydən qoru və amanda saxla, qarumağına xatir ey qorxanları qoruyan!\n13-cü günün duasıRedaktə\nاللهم طهرني فيه من الدنس و الأقدار و بزنی فيه على كائنات الأقدار و وقني فيه للقى و صحبة\nالأبرار بعؤنک يا قرة عين المساكين\nOxunuşu: Əllahummə təhhirni fihi minəd-dənəsi vəl əqzar,və səbbirni fihi əla kainatil-əqdar və vəffiqni fihi littuqa və sohbətil-əbrar biəunikə ya qurrətə əynil-məsakin!\nTərcümə: Allahım, məni bu ayda çirkinlik və murdarlıqdan paklaşdır, məni Sənin təqdirlərinin olmalılarına səbirli et, məni pəhrizkar olmağa və yaxşı insanlarla yoldaşlıq etməyə nail et köməyinə xatir ey aciz qalmışların yeganə ümid yeri!\n14-cü günün duasıRedaktə\nال لهم لا تاخذني فيه بالعترات و أقلنى فيه من الخطايا و الهفوات و لا تجعلني فيه غرضا ل لبلایا و\nالآفات بعتک یا ع المسلمين.\nOxunuşu: Əllahummə la tuaxizni fihi bil-əsərat və əqlini fihi minəl-xətaya vəl həfəvat və la təc'əlni fihi ğərəzən libəlaya vəl-afat biizzətikə ya izzəl- muslimin!\nTərcümə: Allahım, məni bu ayda xəta və büdrəmələrimə görə cəzalandırma, məni bu ayda səhv və günaha düşməkdən uzaq et, məni bəla və müsibətlərə hədəf etmə izzətinə xatir ey müsəlmanların izzəti!\n15-ci günün duasıRedaktə\nاللهم ارزقني فيه طاعة الخاشعين و اشرح فيه صدری بانانية المخبتين بأمانک يا أمان الخائفين.\nOxunuşu: Əllahummərzuqni fihi taətəl-xaşiin vəşrəh fihi sədri biinabətil-muxbitin biəmanikə ya əmanəl xaifin!\nTərcümə: Allahım, bu ayda mənə özlərini Sənin qarşında kiçildən müti insanların itaətini nəsib et, qəlnimi tövbə etmək üçün Sənin qarşında itaətkar və təvazökar olanların tövbələrində olduğu kimi aç, pənah verməyinə xatir, ey qorxanların sığınacağı!\n16-cı günün duasıRedaktə\nاللهم وفقني فيه الموافقة الأبرار و جنی فیه مافقة الأشرار و آونی فيه برحمتك إلى في دار القرار بالهنک يا إله العالمين.\nOxunuşu: Əllahummə vəffiqni fihi limuvafəqətil-əbrar və cənnibni fihi murafəqətəl-əşrar və əvini fihi birəhmətikə ila daril-qərar biilahiyyətikə ya ilahəl-aləmin!\nTərcümə: Allahım, mənə bu ayda yaxşı əməl sahibləri ilə yoldaşlıq etməyə müvəffəq et və pis əməl sahibləri ilə oturub durmaqdan uzaq et, rəhmətinə xatir məni rahatlıq evində yerləşdir, Allahlığına xatir ey aləmlərin Allahı!\n17-ci günün duasıRedaktə\nالله المدني فيه لصالح الأعمال و افض لي فيه الحوائج و الآمال يا من لا يحتاج إلى التفسير و السؤال یا عالما بما في دور العالمين صل على\nمحمد و آله الطاهرين\nOxunuşu: Əllahumməhdini fihi lisalihil-ə'mali vəqzi li fihil-həvaicə vəl-amal ya mən la yəhtacu ilət-təfsiri vəs-suali ya alimən bima fi suduril-aləmin səlli əla Muhəmmədin və alihit-tahirin!\nTərcümə: Allahım, məni bu ayda gözəl əməllərə yönəlt, istək və arzularımı rəva qıl ey barəsində açıqların qəlblərində olanı bilən Məhəmmədə və onun pak əhli-beytinə salavat və salam yetir!\n18-ci günün duasıRedaktə\nاللهم نبهني فيه لبركات أسحاره و نور فيه قلبی بضياء أنواره و خذ بكل أعضائي إلى اتباع آثاره بورک یا نور قلوب العارفينَ.\nOxunuşu: Əllahummə nəbbihni fihi libərəkati əsharih və nəvvir fihi qəlbi biziyai ənvarih və xuz bikulli ə'zai ilət-tibai asarih binurikə ya munəvvirə qulubil-arifin!\nTərcümə: Allahım,məni bu ayda onun səhərlərinin bərəkətindən agah et, qəlbimi onun nurlarının işığı ilə nurlandır, bütün bədən üzvlərimi onun izlərinə tabe olmağa yönəlt, nuruna xatir ey ariflərin qəlblərini nurlandıran!\n19-cu günün duasıRedaktə\nاللهم وفر فيه حظى من بركاته و سهل سبيلي إلى خيراته و لا تحرمنی قبول حناته يا هاديا إلى الحق\nOxunuşu: Əllahummə vəffir fihi həzzi min bərəkatihi və səhhil ila xəyratihi və la təhrimni qəbulə həsənatihi ya hadiyən iləl-həqqil-mubin!\nTərcümə: Allahım, bu ayda mənim onun bərəkətlərindən payımı firavan et və yolumu onun yaxşılıqlarına tərəf asanlaşdır, məni onun qəbul olunmuş yaxşılıqlarından məhrum etmə, ey aşkar haqqa hidayət edən!\n20-ci günün duasıRedaktə\nاللهم افتح لي فيه أبواب الجنان و أغلق عني فيه أبواب الثيران و وفقني فيه لتلاوة القرآن يا منزل\nالسَكيئة في قلوب المؤمنين\nOxunuşu: Əllahumməftəh fihi əbvadəl-cinani və əğliq ənni fihi əbvabən-niran və vəffiqni fihi litilavətil-Quran ya munziləs-səkinəti fi qulubil-mu'minin!\nTərcümə: Allahım, bu ayda cənnətin qapılarını mənim üzümə aç və cəhənnəmin qapılarını üzümə bağla, məni bu ayda Quran oxumağa müvəffəq et, ey möminlərin qəlblərinə rahatlıq nazil edən!\n21-ci günün duasıRedaktə\nاللهم اجعل لي فيه إلى مرضاتک دليلا و لا تجعل للشيطان فيه على سبيلا و اجعل الجنية الى منزلا و\nمقيلا يا قاضى حوائج الطالبينَ.\nOxunuşu: Əllahummə'əl li fihi ila mərzatikə dəlilən və la təc'əl liş-şəytani fihi ələyyə sabilən vəc'əlil-cənnətə li mənzilən və məqilən ya qaziyə həvaicit-talibin!\nTərcümə: Allahım, mənə bu ayda razılığına doğru dəlil ver, şeytanın mənə tərəf gəlməsinə bir yol qoyma, cənnəti mənim mənzil və asayiş yerim et, ey istəyənlərin hacətini rəva edən!\n22-ci günün duasıRedaktə\nاللهم افتح لي فيه أبواب فضلک و أنزل على فيه بركاتک و وفقني فيه لموجبات مرضاتک و أسکنی\nفيه بحبوحات جناتک يا مجيب دعوة المضطرين.\nOxunuşu: Əllahumməftəh li fihi əbvabə fəzlikə və ənzil ələyyə fihi bərəkatikə və vəffiqni fihi limucibati mərzatikə və əskinni fihi buhbuhati cənnatikə ya mucibə də'vətil-muztərrin!\nTərcümə: Allahım, bu ayda fəzl və lütf qapılarını mənim üzümə aç, bərəkətini mənə nazil et, razılığına səbəb olan şeyləri əldə etməyimə kömək ol, məni cənnətlərində yerləşdir, ey sıxıntıda olanların duasını qəbul edən!\n23-cü günün duasıRedaktə\nاللهم اغسلني فيه من الذنوب وطهرني فيه من العيوب و امتحن قلبي فيه بتقوى القلوب يا مقيل عثرات المذنبين\nOxunuşu: Əllahumməğsilni fihi minəz- zunub və təhhirni fihi minəl-uyub vəmtəhin qəlbi fihi bitəqvəl-qulub ya muqilə əsəratil-muznibin!\nTərcümə: Allahım, məni bu ayda günahlardan yu, eyblərdən təmizlə və qəlbimi qəlblərin pəhrizkarlığı ilə imtahan et, ey günah əhlinin büdrəmələrinə göz yuman!\n24-cü günün duasıRedaktə\nاللهم إني أسألك فيه ما يرضيک و أغو بک مما يؤدیگ و أسألك التوفيق فيه لأن أطیعک و لا\nأغصیک يا جواد السائلينَ\nOxunuşu: Əllahummə əs'əlukə fihi ma yurzikə və əuzu bikə mimma yu'zikə və əs'əlukət-tofiqə fihi li ən utiəkə və la ə'siyəkə ya cəvadəs-sailin!\nTərcümə: Allahım, bu ayda mənim Sənə Səndən Səni razı salan şeyi istəyirəm, Səni narazı edən şeydən sənə pənah gətirirəm, bu ayda Səndən mənim sənə itaət etməyimə və Sənə qarşı çıxmamağıma kömək göstərməyini diləyirəm, ey möhtaclara əta edən!\n25-ci günün duasıRedaktə\nاللهم اجعلني فيه محبا لأوليائک و معاديا لأغدانک مشتا بسنة خاتم أنبيائک یا عاصم قلوب النبيين.\nOxunuşu: Əllaumməc'əlni fihi muhibbən liəvliyaikə və muadiyən liə'daikə mustənnən bisunnəti xatəmi ənbiyaikə ya asimə qulubin-nəbiyyin!\nTərcümə: Allahım, məni bu ayda Sənin övliyalarını sevən və Sənin düşmənlərinin düşməni et və peyğəmbərlərinin sonuncusunun yol və sünnəsi ilə zinətləndir, ey peyğəmbərlərin qəlblərini qoruyan!\n26-cı günün duasıRedaktə\nاللهم اجعل سُعبي فيه مشكورا و بی فيه مغفورا و عملى فيه مقبولا وَ عيبي فيه مستورا يا أسمع\nOxunuşu: Əllahumməc'əl sə'yi fihi məşkurən və zənbi fihi məğfurən və əməli fihi məqbulən və əybi fihi məsturən ya əsməəs-samiin!\nTərcümə: Allahım, mənim bu aydakı səyimi qiymətləndirilmiş, günahımı bağışlanmış, əməlimi qəbul edilmiş və eyblərimi örtülmüş et, ey eşidənlərin ən eşidəni!\n27-ci günün duasıRedaktə\nاللهم ارزقني فيه فضل ليلة القدر و صبر أموری فيه من العشر إلى الیسر و اقبل معاذیری و ځط عنى\nالذنب و الوزر يا روفا بعباده الصالحين.\nOxunuşu: Əllahummərzuqni fihi fəzlə ləylətil-qədr və səyyir umuri fihi minəl-usri iləl-yusr vəqbəl məaziri və huttə ənniz-zənbə vəlvizr ya raufən biibadihis-salihin!\nTərcümə: Allahım, bu ayda Qədr gecəsinin fəzilətini mənə nəsib et, işlərimi çatinlikdən asanlığa apar, üzrlərimi qəbul et və boynumdan ağır yükü və günahı tök, ey saleh bəndələrinə mehriban olan!\n28-ci günün duasıRedaktə\nاللهم وفر حظى فيه من النوافل و أكرمنى فيه بإحضار السائل و قرب فيه وسيلتي إليک من بين الرسائل يا من لا يشغله إلحاح الملحين\nOxunuşu: Əllahummə vəffir həzzi fihi minən-nəvafil və əkrimni fihi biihzaril-məsail və qərrib fihi vəsiləti iləykə min bəynil vəsail ya mən la yəşğəluhu ilhahul-mulihhin!\nTərcümə: Allahım, bu ayda mənim müstəhəb əməllərimdən olan payımı çoxalt, məni istəkləri gerçəkləşdirməklə əzizlə,vasitələr içərisində Sənə tərəf olan vasitəmi yaxınlaşdır, ey o kəs ki, israr edənlərin israrı Onu digərlərinə nəzər yetirməkdən saxlamır!\n29-cu günün duasıRedaktə\nاللهم غشني فيه بالرحمة و ارقني فيه التوفيق و العمة وطهر قلبي من غياهب التهمة يا رحيما\nOxunuşu: Əllahummə ğəşşini fihi bir-rəhmə vərzuqni fihit-tofiqə vəl-ismətə və təhhir qəlbi min ğəyahibit-tohmə ya rəhimən biibadihil-möminin!\nTərcümə: Allahım, məni bu ayda rəhmətinə bürü, mənə müvəffəqiyyət və özünü günahdan qorumaq xisləti ver, qəlbimi töhmət zülümlərindən təmizlə, ey mömin bəndələrinə rəhmli olan!\n30-cu günün duasıRedaktə\nاللهم اجعل صيّامي فيه بالشكر و القبول على ما ترضاه و يرضاة الرول محكمة فروعه بالأصول بحق سيدنا محمد و آله الطاهرين و الحمد لله رب العالمين\nOxunuşu: Əllahumməc'əl siyami fihi biş-şukri vəl-qəbul əla ma tərzahu və yərzahur-rəsul muhkəmətən furu'uhi bil-usul bihəqqi səyyidina Muhəmmədin və alihit-tahirinə vəlhəmdu lillahi Rəbbil-aləmin!\nTərcümə: Allahım, mənim bu aydakı orucumu ayinlər üzərində möhkəmlənmiş halda, Sənin bəyəndiyin və Peyğəmbərin razı olduğu bir oruc kimi dəyərləndir və qəbul et, ağamız Məhəmmədə və onun pak əhli-beytinə xatir. Aləmlərin Rəbbi Allaha həmd olsun!\nRamazan ayının 10-u. Məhəmməd peyğəmbərin 1-ci xanımı Hz. Xədicənin vəfatı.\nRamazan ayının 15-i. Həsən ibn Əlinin doğum günü\nRamazan ayının 17-si. Hicri tarixi ilə 2-ci ildə Bədr döyüşündə qazanılmış qələbənin ildönümü günüdür.\nRamazan ayının 18-dən 19-na keçən gecə. Birinci Əhya gecəsi (Qədr gecəsi)\nRamazan ayının 19-u. Əli ibn Əbu Talibin zəhərli qılıncla zərbətlənməsi.\nRamazan ayının 20-dən 21-nə keçən gecə. İkinci Əhya gecəsi (Qədr gecəsi)\nRamazan ayının 21-i.Əli ibn Əbu Talibin vəfatı.\nRamazan ayının 22-dən 23- nə keçən gecə.Üçüncü Əhya gecəsi (Qədr gecəsi)\nRamazan ayının 26-dan 27- nə keçən gecə.Dördüncü Əhya gecəsi (Qədr gecəsi)\nRamazan ayının təqvimi (2022)Redaktə\n14 aprel 1 Ramazan Çərşənbə 4:30 4:40 6:05 12:41 17:22 19:18 19:32 20:37\n15 aprel 2 Ramazan Cümə axş. 4:28 4:38 6:03 12:41 17:23 19:19 19:33 20:39\n16 aprel 3 Ramazan Cümə 4:26 4:36 6:02 12:41 17:23 19:20 19:34 20:40\n17 aprel 4 Ramazan Şənbə 4:05 4:15 5:44 12:38 17:31 19:32 19:47 20:56\n18 aprel 5 Ramazan Bazar 4:22 4:32 5:59 12:40 17:25 19:22 19:37 20:42\n19 aprel 6 Ramazan Bazar ert. 4:21 4:31 5:57 12:40 17:25 19:23 19:38 20:44\n20 aprel 7 Ramazan Çərşənbə ax. 4:19 4:29 5:56 12:40 17:26 19:24 19:39 20:45\n21 aprel 8 Ramazan Çərşənbə 4:17 4:27 5:54 12:39 17:27 19:25 19:40 20:46\n22 aprel 9 Ramazan Cümə axş. 4:15 4:25 5:53 12:39 17:27 19:26 19:41 20:48\n23 aprel 10 Ramazan Cümə 4:14 4:24 5:51 12:39 17:28 19:27 19:42 20:49\n24 aprel 11 Ramazan Şənbə 4:12 4:22 5:50 12:39 17:28 19:28 19:43 20:50\n25 aprel 12 Ramazan Bazar 4:10 4:20 5:49 12:39 17:29 19:29 19:44 20:52\n26 aprel 13 Ramazan Bazar ert. 04:08 4:18 5:47 12:39 17:30 19:30 19:45 20:53\n27 aprel 14 Ramazan Çərşənbə ax. 4:07 4:17 5:46 12:38 17:30 19:31 19:46 20:55\n28 aprel 15 Ramazan Çərşənbə 4:05 4:15 5:44 12:38 17:31 19:32 19:47 20:56\n29 aprel 16 Ramazan Cümə axş. 4:03 4:13 5:43 12:38 17:31 19:33 19:48 20:57\n30 aprel 17 Ramazan Cümə 4:02 4:12 5:42 12:38 17:32 19:34 19:50 20:59\n1 may 18 Ramazan Şənbə 4:00 4:10 5:41 12:38 17:33 19:35 19:51 21:00\n2 may 19 Ramazan Bazar 3:58 4:08 5:39 12:38 17:33 19:36 19:52 21:01\n3 may 20 Ramazan Bazar ert. 3:57 4:07 5:38 12:38 17:34 19:38 19:53 21:03\n4 may 21 Ramazan Çərşənbə ax. 3:55 4:05 5:37 12:37 17:34 19:39 19:54 21:04\n5 may 22 Ramazan Çərşənbə 3:53 4:03 5:36 12:37 17:35 19:40 19:55 21:06\n6 may 23 Ramazan Cümə axş. 3:52 4:02 5:34 12:37 17:35 19:41 19:56 21:07\n7 may 24 Ramazan Cümə 3:50 4:00 5:33 12:37 17:36 19:42 19:57 21:08\n8 may 25 Ramazan Şənbə 3:49 3:59 5:32 12:37 17:37 19:43 19:58 21:10\n9 may 26 Ramazan Bazar 3:47 3:57 5:31 12:37 17:37 19:44 19:59 21:11\n10 may 27 Ramazan Bazar ert. 3:46 3:56 5:30 12:37 17:38 19:45 20:00 21:12\n11 may 28 Ramazan Çərşənbə ax. 3:44 3:54 5:29 12:37 17:38 19:46 20:01 21:14\n12 may 29 Ramazan Çərşənbə 3:43 3:53 5:28 12:39 17:39 19:47 20:02 21:15\nŞəvval ayının 1-i (13 may) Fitr bayramıdır!\nRayonlar üzrə sahur və iftar vaxtları aşağıdakı qaydada müəyyənləşdirilmişdir (dəqiqə):\nAğcabədi +10, Ağdam +11, Ağdaş +10, Ağstafa +18, Ağsu +5,\nAstara +4, Babək +18, Balakən +5, Bərdə +11, Beyləqan +10, Cəbrayıl +12,\nCəlilabad +6, Culfa +18, Daşkəsən +15, Füzuli +11, Gədəbəy + 16, Gəncə + 14\n, Goranboy +12, Göyçay +8, Göygöl +14, Hacıqabul +4, Horadiz +10, İmişli +7, İsmayıllı +6,\nKəlbəcər +15, Kürdəmir +6, Laçın +14, Lənkəran +5, Lerik +7, Masallı +5, Mərəzə +3, Mingəçevir +11,\nNaxçıvan +18, Neftçala +3, Oğuz +11, Ordubad +16, Qax +11, Qazax +19, Qəbələ +8, Quba +5,\nQusar +4, Saatlı +6, Sabirabad +6, Şabran +4, Şahbuz +18, Salyan +4, Şamaxı +6, Şəki +12, Şəmkir +15,\nŞərur +18, Şirvan +4, Siyəzən +3, Sumqayıt +1, Şuşa +13, Tərtər +12, Tovuz +16,\nUcar +8, Xaçmaz +4, Yardımlı +8, Yevlax +11, Zaqatala +15, Zəngilan +13, Zərdab +9 dəqiqə.\nPeyğəmbərimizin Orucla bağlı olan mübarək sözlərindənRedaktə\nOruc tutun, sağlam olun.\nUca Allah buyurur:Oruc mənim üçündür,onun mükafatını Mən verəcəyəm.\nOruclunun sükutu zikr,yuxusu ibadət, duası isə məqbul əməllərin savabı kimi qiymətləndirilir.\nOruc və Quran qiyamət günündə sahibinə şəfaətci olacaqdır.\nOruc səbrin yarısıdır.\nÜmmətim Ramazan ayının xeyrini və yüksək şərəfini bilmiş olsaydı bütün ilin Ramazan olmasını arzu edərdi.\nRamazan ayının gündəlik dualarının şərhi Arxivləşdirilib 2012-06-10 at the Wayback Machine\nOruc vaxtı oxunan dualar\n↑ Bukhari-Ibn-Ismail, AbdAllah-Muhammad. "Sahih Bukhari – Kitap 031 (Oruç Kitabı), 124. Hadis". hadithcollection.com. 19 Mart 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. İstifadə tarixi: 25 İyun 2012\n↑ Muslim-Ibn-Habaj, Abul-Hussain. "Sahih Muslim – Kitap 006 (Oruç Kitabı), 2378. Hadis". hadithcollection.com. 23 May 2016 tarixində bu mənbədən arxivləndi. İstifadə tarixi: 25 İyun 2012.\nMənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Ramazan&oldid=6426790"\nLast edited on 1 may 2022, at 12:15\nBu səhifə sonuncu dəfə 1 may 2022 12:15 tarixində redaktə edilib.


Ana səhifə / Siyasət / “Ziyalıların bəyanatı”...\nYaxud ermənilər müxalifətin çirkin oyunlarından bezib, Azərbaycanla sülh istəyirlər\nErmənistanda aprel ayından etiraz aksiyaları keçirilir. Hazırkı hakimiyyətin guya ölkəni dövlətçiliyin itirilməsi ilə hədələyən siyasətini bəhanə edən radikal erməni müxalifəti baş nazir Nikol Paşinyanı devirmək üçün geniş xalq kütlələrini küçələrə çıxarmaq cəhdlərindən əl çəkmir.\nMəqsədlərinə çatmaq üçün onlar müxtəlif hiylələrə əl atırlar, o cümlədən mitinqlərdə iştirak etmək üçün insanlara pul paylayırlar: Ermənistanda bu faktla bağlı Armavir vilayətinin iki sakininə qarşı bir müddət əvvəl cinayət işi başlanıb. Bununla belə, radikalların bütün cəhdləri boşa çıxır - etirazçıların sayı getdikcə azalır. Belə ki, məsələn, mayın 11-də müxalif “Müqavimət” hərəkatı İrəvanın Fransa meydanında mitinq keçirib, daha sonra İrəvan meriyasına tərəf yürüş təşkil edib və sonradan aksiyanı yenidən meydanda davam etdirib. “Məlumatlı Vətəndaşlar İttifaqı” aerofotoqrafiyadan istifadə edərək mitinq iştirakçılarının sayını hesablayıb və məlum olub ki, meydanda və ona bitişik ərazilərdə 1750-yə yaxın insan olub.\nBu isə onu deməyə əsas verir ki, radikalların revanşist əhval-ruhiyyəsi Ermənistan cəmiyyətində rezonans doğurmur. Getdikcə daha çox sıravi ermənilər başa düşməyə başladılar ki, keçmiş hakimiyyət nümayəndələrinin təmsil olunduğu müxalifət liderlərini ölkə və xalq qətiyyən maraqlandırmır və etirazların yeganə məqsədi baş nazir Nikol Paşinyanın istefasıdır (yeri gəlmişkən, bunu Ermənistanın eks-prezidenti Serj Sarkisyan da bu yaxınlarda etiraf etdi), isti kreslolara qayıtmaq və büdcəni talamaqda davam etməkdir. Maraqlıdır ki, Paşinyanın istefasını tələb edən müxalifət hələ də baş nazir postuna namizədi ilə bağlı qərar verməyib.\nErmənistanda əksəriyyətin revanşistlərin planlarına şərik olmadığını sübut edən daha bir fakt da, ölkənin bir qrup ictimai xadimin mayın 9-da qəbul etdiyi bəyanatdır. Erməni ziyayıları bəyanatda Azərbaycanla sülhün bərqərar olmasının tərəfdarı olduqlarını bildirirlər. 70-dən çox ziyalının imzaladığı sənəddə müharibə tərəfdarı olan partiyaların hərəkətləri pislənir. “Biz torpaq iddialarına sülh tələbini qarşı qoyuruq, sülhə alternativin olmadığını israr edirik” bildirən bəyanat müəllifləri qeyd edirlər ki, bu “Ermənistan xalqının azad iradəsidir”.\nBəyanatda qeyd olunur: “Qarabağ məsələsi ilə bağlı spekulyasiyalarda bəraət axtaran çevrilişlərin qapalı dairəsi sona çatıb. Bu o deməkdir ki, müharibə partiyalarının son vətəndaş müharibəsini qızışdıraraq xalqın hakimiyyətini ələ keçirməyə çalışmaqdan başqa çarəsi yoxdur. Aydın məsələdir ki, özünü “millətin xilaskarı” adlandıranların heç biri nə Azərbaycanla, nə də Türkiyə ilə müharibə aparmaq fikrində deyil. Deməli, bu gün “erməni qisası”nın yeganə mümkün hədəfi “daxili türk”dür: vətəni üçün ölməyi yox, öz ölkəsində azad, ləyaqətlə və xoşbəxt yaşamağı seçmiş bizim kimi sadə Ermənistan vətəndaşı. Bizimlə eyni cür düşünən, lakin “türk” və “millət xaini” damğasından ehtiyat edən minlərlə vətəndaşın səssizliyini pozur və Ermənistan Respublikasının qanuni hakimiyyətindən vədlərinə əməl etməyi və Qarabağ münaqişəsini sülh müqaviləsi ilə həll etməyi tələb edirik... Biz heç bir “amma”sız sülh tələb edirik”.\nBəyanatı imzalayanlar yaxşı başa düşürlər ki, indiki hakimiyyət devrilsə, ölkədə vəziyyət daha da pisləşəcək. Köçəryan və Sarkisyan kimiləri erməni xalqının düşmənləridir və ermənilər onların hakimiyyətləri dövründəki zülmü hələ də xatırlayırlar. Buna əyani sübutdur ki, 44 günlük müharibədə məğlubiyyətdən sonra “Qarabağ klanı”nın nümayəndələrinin bütün piarlarına və xərclədikləri milyonlara baxmayaraq, ermənilər kapitulyant Paşinyana səs verdilər.\nErməni xalqı bütün bu çirkin oyunlardan bezib, Azərbaycan ilə sülh istəyir. “Böyük Ermənistan” xülyaları ilə yaşamaqda davam edən radikal müxalifətdən fərqli olaraq, nəhayət oyanmış ictimaiyyət nümayəndələri başa düşürlər ki, sülh danışıqlarının daha da uzadılması yalnız Ermənistan üçün fəlakətli fəsadlara səbəb olacaq yeni gərginlik mərhələsinə gətirib çıxaracaq. Və bu gün qonşu ölkədə yeni “inqilab” təşkil etməyə çalışanlar üçün hakimiyyət dəyişikliyinin heç nəyi həll etməyəcəyini anlamaq vaxtıdır. Onların yalnız bir seçimi var - mövcud reallıqları qəbul etmək və sülh müqaviləsi imzalamaq. Əks halda, ağır nəticələrə görə bütün məsuliyyət bütünlüklə Ermənistan tərəfinin üzərinə düşəcək.


Həmid Araslı klassik ədəbiyyatımızın və folklorumuzun yorulmaz tədqiqatçısı kimi\n2.2. Həmid Araslı klassik ədəbiyyatımızın və folklorumuzun yorulmaz tədqiqatçısı kimi\nAlim öz tədqiqatlarında ədəbiyyatımızın qədim və orta əsrlər dövrü ilə bağlı müfəssəl fikirlər söyləmiş, apardığı məhsuldar araşdırmalarda gəldiyi qənaətləri elmi baxımdan əsaslandırmışdır. Tədqiqatçı yazır ki, XVIII əsrin ikinci yarısında şifahi xalq yaradıcılığı və onun təsirilə yaranan ədəbiyyat daha sürətlə inkişaf edirdi. Bir çox sənətkarlar xalq ədəbiyyatından təsirlənərək həyatla, məişətlə əlaqədar şeirlər yaratmağa daha çox səy edirdilər. Vidadi, Vaqif, Xəstə Qasım, Saleh Şirvani və başqaları nəinki yalnız xalq ədəbiyyatından ruhlanırdılar, hətta, Həmid Araslının dediyi kimi, aşıqlar kimi saz da çalırdılar. Daha çox kütləviləşmiş, xalq həyatı ilə bağlı olan şifahi ədəbiyyat şeirin zəhmətkeş insanın gündəlik həyatının tərənnümü səviyyəsinə yüksəlməsinə kömək edirdi.\nHəmid Araslının “XVII-XVIII əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” tədqiqatının folklorşünaslığımız, eləcə də ədəbiyyatşünaslığımızın geniş tədqiqi üçün böyük əhəmiyyət kəsb etdiyini vurğulayan akademik K. Talıbzadə bu tədqiqatı əvəzsiz bir əsər kimi dəyərləndirərək yazırdı: “Bu qiymətli əsərdə şifahi xalq ədəbiyyatının “Koroğlu”, “Şah İsmayıl”, “Aşıq Qərib”, “Əsli və Kərəm” kimi abidələri, dövrün zəngin aşıq şeiri, ... yeni ədəbi, tarixi materiallar əsasında təhlil olunur, ədəbiyyatın milli özünəməxsusluğu, inkişaf meylləri müəyyənləşdirilir” (150).\nAlimlərin yekdil fikrinə görə, şifahi söz sənəti, estetikliyi ilə seçilən gözəl, yaddaqalan ifadələr və dolğun fəlsəfi fikir xalqın mənəvi ehtiyaclarından qaynaqlanmışdır. Ən qədim zamanlardan ən dəyərli, ən yaddaqalan folklor nümunələri – nağıllar, əfsanələr, bayatılar, qoşmalar, dastanlar və s. xalqın arzusuna, zövqünə, istək və arzusuna cavab verə biləcək forma və məzmunda yaradılmışdır. Elə bu səbəbdəndir ki, istər orta əsrlərdə yaşamış ədiblərimiz, istərsə də çağdaş dövrdə yazıb-yaradan yazıçı və şairlər şifahi xalq ədəbiyyatından hər zaman bol-bol bəhrələnməyə səy etmişlər. Ən istedadlı və ən qüdrətli qələm sahibi belə folklor kimi dərin ümmana baş vurmadan keçinə bilməz.\nSədnik Paşa Pirsultanlı aşıq poeziyası ilə yazılı poeziyanın əlaqəsindən danışarkən, vaxtilə akademik Feyzulla Qasımzadənin ilk dəfə işlətmiş olduğu “şifahi aşıq poeziyası” (133, 34) ifadəsinin önəminə diqqət çəkərək yazır: “Aşıq yaradıcılığı, aşıq sənəti doğrudan da folklorumuzun canıdır. Daha obrazlı şəkildə desək, folklorumuzun həyatıdır. Aşıq yaradıcılığı – folklorun yaradıcısı, daşıyıcısı olan ana folklorumuzdur. Bu mənada şifahi aşıq poeziyası ifadəsi yerinə düşür və onun yazılı poeziya ilə qoşa qanad olduğu diqqət mərkəzinə çəkilir” (133, 29).\nHəmid Araslı yazılı ədəbiyyatla folklorun əlaqəsinə dair tədqiqat və nəşr işlərində mövzuya məhz bu prizmadan yanaşmışdır. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, onun 1960-cı ildə “Aşıq yaradıcılığı” kitabını çap etdirməsi, “Şah İsmayıl”, “Əsli və Kərəm”, “Aşıq Qərib”, “Şəhriyar” və “Koroğlu” kimi dastanları hərtərəfli tədqiq etməsi, “Kitabi – Dədə Qorqud”u 1939, 1962, 1977-ci illərdə təkrar-təkrar nəşr etdirməsi, ona ön söz yazması və redaktoru olması və bu istiqamətdə gördüyü digər ölçüyəgəlməz xidmətləri alimin xalqın etnik təfəkkürünün formalaşdırılmasında, xalq ədəbiyyatı kimi zəngin ədəbi-bədii irsin xalqımıza yenidən qazandırılmasında oynadığı mühüm rola bariz nümunədir.\nHəmid Araslı Molla Pənah Vaqif və Molla Vəli Vidadi yaradıcılığına da eyni prizmadan yanaşır. Alim Vaqifin yüksək zövq, incə hisslər, dərin və nikbin duyğular şairi olduğunu yazır, onun şeirlərində şifahi xalq ədəbiyyatından, aşıq şeirindən gələn ən yaxşı xüsusiyyətlərin klassik şeirin nəcib ənənələri ilə birləşdiyini qeyd edir: “Şair klassik şeirin əsas motivi olan sevgi lirikasına belə təzə bir məna, təzə bir rövnəq verir. Həyatdan, şifahi aşıq şeirindən gələn şən və şux bir nikbinlik, yüksək dünyəvilik bu lirikanın əsas səciyyəvi cəhətlərini təşkil edir. Onun əksər şeirləri – qoşmaları, qəzəlləri, müstəzadları, müxəmməs və müəşşərləri, əsasən bir nöqtədə birləşir: hamısı məhəbbətdən, hamısı gözəldən bəhs edir. Həm də bu şeirlərdə konkret bir gözəllik, dünyəvi bir sevgi tərənnüm edilir. Həyat aşiqi olan şair sanki canlı boyalar, real detallarla qarabağlı qızın portretini çəkir:\nBoyu mina gərək, sinəsi mərmər,\nBəyaz ala gül əndamlı sərasər,\nƏlində al həna, zümründə ənbər,\nQaşında, gözündə sürmə gərəkdir (157, 7).\nŞairin söz fırçası ilə çəkdiyi bu rəsmlər öz milli təravəti, yüksək orijinallığı ilə seçilir. Tədqiqatçı göstərir ki, Vaqif gözəlləri səliqəli, mədəni, vəfalı, sadiq görmək istəyir, hətta qadın əsarətinin nişanəsi olan çadraya qarşı da öz etirazını gizlətmir:\nNə səfa ol gül yanaqdan kim, gözə görünməyə,\nNə ləzzət ol qönçə ləbdən kim ki, xəndan olmaya?” (50, 559).\nAlim yazır ki, “başqa bir qoşmada Vaqif daha da irəli gedərək hətta elat qadınlarının büründüyü yaşmağa da qarşı çıxır:\n“Əvvəl gözəllərdə gərəkdir çağlıq,\nOndan sonra ola sadəlik, ağlıq,\nNə ağzında yaşmaq, nə üzdə yaylıq, -\nÇirkinlik üzünü bürüyəndədir” (50, 560).\nVaqifin əsasən qoşma ustası olduğunu deyən Həmid Araslı bildirir ki, o, qəzəl, müxəmməs, müəşşər və müstəzadlar da yazmış, qədim şeirin bütün şəkillərində əsərlər yaratmışdır. Vaqifin bu şeirlərində onun qoşmalarında gördüyümüz ruh və xüsusiyyətlər vardır: “Lakin belə şeirlərində şair daha çox məhəbbətin ümumi fəlsəfi mahiyyətindən bəhs edir, öz hiss və fikirlərini ümumiləşdirməyə səy edir. Onun “Olmaya”, “İgidlərdə”, “Düşər”, “Bax” rədifli qəzəlləri bu qəbildəndir” (157, 7).\nVaqifin bir sıra təcnislər də yazdığını vurğulayan alim, bununla belə, onun təcnislərinin çoxunun qulaq və göz cinaslarından yarandığını, bugünkü əlifba ilə yazılanda onların bəzən öz cinaslığını itirdiyini qeyd etmişdir.\nH. Araslı göstərir ki, Vaqifin bir sıra müxəmməsləri (kürk, tüfəng, çuxa haqqında və s.) müəyyən münasibətlə əlaqədar olaraq yazılan və öz sadəliyi ilə klassik şeirin müxəmməs formasından fərqlənən əsərlərdir: “Şairin yaradıcılığında xüsusi yer tutan “Görmədim” rədifli müxəmməs istisna edilərsə, bunların da çoxu gözəllik aşiqi nikbin bir şairin eşq təranələridir” (157, 7).\nBiz də alimin bu fikri ilə razıyıq ki, həmin müxəmməslər içərisində Vaqifin 1784-cü ildə Tiflis şəhərində yazdığı şeirlər xüsusilə maraqlıdır. Tiflisdə qonaq olduğu zaman Gürcüstan hökmdarı İraklinin oğluna təqdim etdiyi müxəmməsində şair feodal hakimini mədh etmək deyil, öz yaradıcılıq prinsipinə uyğun olaraq məharətli bir sənətkar qələmi ilə Tiflis gözəllərinin və qonşu Gürcüstan təbiətinin təsvirini vermişdir. Bu müxəmməsdə şair Tiflis şəhərinin tamaşasından aldığı ləzzəti ifadə edir. Tiflisi dünyanın cənnəti adlandırır və bu yerin gözəllərini mədh və tərif edir:\nYığılıbdır ona cəmiyyəti huri, pərinin,\nFilməsəl şəklü şəmayildə, bəli, hər birinin\nMahi – təbanə bərabər sərü simaları var” (50, 561-562).\nHəmid Araslı göstərir ki, “əruz vəzninin tələblərinə görə şairin dili qəzəl və müxəmməslərində onun qoşmalarından bir qədər fərqlənir. O, bəzən ərəb və fars ifadə tərkibləri işlətməli olur. Lakin Vaqif dilinin aydınlığı onun bu tipli şeirlərində belə dərhal nəzərə çarpır və klassik şeirdəki qəzəl və müxəmməslərdən həm məzmun, həm də formaca ayrılır (50, 563).\nAlim Vaqifin gözəlləmələrində misilsiz bir sənətkar olduğunu xüsusilə qeyd edərək onun son dərəcə yüksək bir zövqə malik olduğundan təbiət gözəlliyinin ən incə xüsusiyyətlərini seçə bilməsini, bir rəssam kimi canlı şəkil yarada bilməsini, qoşmalarının əsl lirik şeir olduğu üçün əsrlərdən bəri xalq xanəndələri və aşıqlar tərəfindən nəğmə kimi oxunaraq əsrimizə qədər gəldiyini və bu gün də nəğmə kimi oxunduğunu diqqətə çatdırmışdır.\nVaqif realist bir sənətkardır. Vaqif realizminin əsas xüsusiyyətlərindən biri, onu öz müasirlərinin çoxundan fərqləndirən nikbinlikdir: “Vaqif nikbinliyi iki mənbədən nəşət edir. Bu mənbələrdən ən mühümü şifahi xalq yaradıcılığıdır. İkincisi, şairin o zamankı mübarizədə tutduğu mövqe, həyata, mübarizəyə münasibətidir” (50, 564).\nHəmid Araslının sözlərinə görə, Vaqifin, demək olar ki, bütün qoşmalarında, qəzəl, yaxud müxəmməslərində bu cəhət, yəni şad bir əhval-ruhiyyənin ifadəsi nəzəri cəlb edir: “Vaqif yaradıcılığı öz şəkli xüsusiyyətləri etibarilə də yeni və zəngindir. O, istər aşıq şeiri şəklində yazdığı qoşmalarda, istərsə də klassik şeirin təsirində yaratdığı qəzəl və müxəmməslərdə xalq şeirinin ruhunu qədim ədəbi irsin mütərəqqi cəhətləri ilə uyğunlaşdıraraq yeni və orijinal bir tərzdə canlandırır. Vaqif əsərlərində, xüsusən qoşmalarda onun dili son dərəcə canlı, sadə və aydındır. Şairin bədii ifadə vasitələri canlı xalq dilindən gələn təbii və səmimi ifadələrdir” (50, 567).\nHəmid Araslı haqlı olaraq yazır ki, ümumiyyətlə aşıq qoşması saz havalarına uyğun yaradıldığından aşıqlar təqtilərə xüsusi diqqət verirlər. Aşıq qoşmasındakı təqti müxtəlifliyi də buradan irəli gəlir: “Xalq sənətkarı saz havasının tələbindən doğan müəyyən təqtini qoşmanın sonuna qədər saxlayır. Lakin Vaqif qoşmaları bu cəhətdən aşıq şeiri qədər müvəffəqiyyətli deyil. O, bəzən qoşmanın birinci bəndini bir, ikinci bəndini isə başqa təqti ilə yazır. Yaxud müəyyən bəndin özündə misranın biri altı-beş, ikincisi dörd-dörd, üç olaraq verilir. Əlbəttə bu, şeirin ahənginə təsir edir. Ümumiyyətlə, vəznin on birlik olmasına baxmayaraq təqti müxtəlifliyi nəzərə çarpır. Məsələn:\nAla gözlü, sərv boylu dilbərim,\nHəsrətin çəkdiyim canan, bəri bax! (50, 567).\nVaqifin əsərlərində qoşma şəklindən fərqli olaraq altı misrada verilmiş şeirlərə də təsadüf edilir. Aşağıdakı şeirdə olduğu kimi, adi qoşmadan fərqli olaraq hər bəndə əlavə olunan iki misra öz-özlüyündə həmqafiyə olur:\nNə bəyaz gərdəndi, nə sayə sinə,\nTər saxla, dəyməsin nəs ayə sinə,\nSığındım qüdrətin nə sayəsinə -\nKərəm eylə, gəl, canımdan budaq al.\nŞahım, qibləğahım, pənahım mənim,\nBəsdir mənə munca bidadın sənin” (50, 568).\nAlimin fikrincə, “şairin gözəllik meyarı kənd təbiətidir. Odur ki, onun “ixtilatı şirin, sözü məzəli”, “Ellər yaraşığı, ölkə gözəli” adlandırdığı gözəllər yaşılbaş sonaya, sərxoş ceyrana bənzədilən gül bədən, qönçə ağız, kəklik yerişli, maral baxışlı, sona sığallı, şahmar saçlı qızlardır ki, bu ifadələrin hamısı kənddən, xalq ədəbiyyatından gəlir.\nLakin Vaqif eyni zamanda XVIII əsr şəhər mühitində gördüyü və klassik ədəbiyyatdan öyrənmiş olduğu canlı ifadələrlə də şeiri zənginləşdirir, bədii dilin inkişafına, vüsətlənməsinə kömək edir. Onun klassik şairlərin işlətdiyi ifadələri yeni və orijinal mənada işlətməsi şeirin bədii qüvvətini artırdığı kimi, ədəbi dildə işlənən ifadə normalarını da zənginləşdirmiş olur.\nVaqifin təsvir vasitələrində zəngin təbiət ifadələri nə qədər çoxdursa da, onun təbiətin təsvirinə həsr olunmuş ayrıca heç bir əsəri yoxdur. Halbuki şairin istifadə etdiyi şifahi xalq şeirində zəngin təbiət təsvirləri olduğu kimi, klassik ədəbiyyatımızda da təbiət təsviri müəyyən yer tutur (50, 569).\nHəmid Araslı Molla Pənah Vaqifin ayrı-ayrı illərdə işıq üzü görən əsərlərinə yazdığı müqəddimələrdə haqlı olaraq qeyd edir ki, Vaqifin əsərləri, eyni zamanda şifahi xalq ədəbiyyatına qüvvətli təsir göstərmiş, əsərləri hələ XVIII əsrdən başlayaraq, aşıqlar və xanəndələr tərəfindən məclislərdə, yığıncaqlarda oxunmuş, peşəkar aşıqlar tərəfindən oxuna-oxuna yayılmışdır (116, 4; 117, 2).\nAşıqlar, xalq şairləri məhəbbətlə sevib onun yaradıcılığını yüksək qiymətləndirmişlər. Hələ şairin müasirləri olan Aşıq Əli ona xitabən yazdığı şeirdə Vaqif yaradıcılığını belə qiymətləndirirdi:\nLütfün mədənisən, fəzlin kanisən, -\nEşidənlər sözün səminə gəlmiş” (50, 570).\nVaqifin şeirlərinin xalq içərisində dastanlaşdığını bildirən Həmid Araslı yazır ki, Vaqif yaradıcılığı aşıq şeirinə qüvvətli təsir göstərmiş, XIX və XX əsr aşıqlarının çoxusu Vaqifin mövzularını təkrar etmiş, onun kimi qoşmalar yaratmağa çalışmış, onun qafiyələrini, rədiflərini və bədii ifadələrini dönə-dönə işlətmişlər: “Xüsusən, Aşıq Ələsgərdən sonra məşhur ustad aşıq kimi tanınan Bozalqanlı Aşıq Hüseynin yaradıcılığına Vaqifin qüvvətli təsiri olmuşdur. Onun qoşmaları içərisində Vaqifin misralarına çox təsadüf edilir. O, hətta şairin “Yoxdur” rədifli şeirinə də aşağıdakı nəzirəni söyləmişdir:\nBayram gəlib, hamı geyib zər, ziba,\nBizdə nə bez, qədək, nə şal da yoxdur.\nQocaların şövqi olmaz söhbətə,\nNə başı eşqli cahıl da yoxdur (50, 571).\nBu qoşma təkcə şəkli xüsusiyyətləri, qafiyə və rədifi ilə deyil, öz məzmunu etibarı ilə də Vaqifin “Bayram oldu” qoşmasının təsiri altında yazılmışdır. Vaqif yaradıcılığının təsiri Aşıq Məhəmməd, Molla Cuma, Xəyyat Mirzə, şair Vəli və məşhur ustad aşıqların əsərlərində də nəzərə çarpır (50, 571-572).\nAlim şairin əsərlərinin 1968-ci il nəşrinə yazdığı müqəddimədə onun əsərlərində Azərbaycan xalqının adət və ənənələrinin, yerli və məhəlli xüsusiyyətlərinin özünün parlaq əksini tapdığını diqqətə çatdıraraq, Vaqifin yaradıcılığında ruh yüksəkliyini və həyata bağlılığı əsas motivlərdən biri kimi xarakterizə edir: “O, xalqdan qüvvət almış, xalq ədəbiyyatının nikbin əhvali-ruhiyyəsindən qidalanmışdır. Şairin həyata nikbin baxışını ifadə edən əsərlər içərisində onun Vidadi ilə deyişməsi daha səciyyəvidir. Həyatının son illərində yazdığı “Bax” rədifli qəzəli və “Görmədim” müxəmməsində şair həyatın keşməkeşlərində müəyyən acı təcrübəsi olan, çərxi-dövranın ədalətsiz gərdişindən narazı olan bir insan kimi şikayətlənir. Şair Vidadiyə yazmış olduğu “Bax” rədifli qəzəlində dostuna müraciətlə “Gərdişi-dövranın gəc rəftarından” ibrət götürməyə, həyatda baş verən bu cür gözlənilməz hadisələrdən dərs almağa çağırır.\nEy Vidadi, gərdişi-dövrani-gəc rəftarə bax,\nRuzigara qıl tamaşa, karə bax, kirdarə bax!” (118, 8; 119, 8).\nHəmid Araslı Vaqifin dostuna müraciət edərkən həmin şeirdə dediyi aşağıdakı misranı nümunə gətirir:\nBaş götür bu əhli aləmdən ayaq tutduqca qaç,\nNə qıza, nə oğula, nə dusta, nə yarə bax! (118, 9)\nDaha sonra Vaqifin Vidadiyə müraciətlə dediyi bu sətirlərə keçir:\nAğlın olsun sil gözünün nəmini,\nDəxi geri gəlməz onlar, ağlarsan! (118, 9)\nHəmin misraların mənaca nə qədər fərqli olduğuna diqqət çəkən Həmid Araslı eyni şəxsə müraciətlə söylənilən bu şeirlərin ruhunda aydın görünən ziddiyyəti Vaqifin dünya görüşü və yaradıcılığında olan kəskin dönüşün ifadəsi kimi səciyyələndirir və yazır: “Vaqif yaradıcılığindakı bu dönüşü aydın ifadə edən başqa bir əsər isə onun “Görmədim” müxəmməsidir. Şairin ictimai məzmunlu əsərləri içərisində mühüm yer tutan bu müxəmməsi Vaqif Məhəmməd bəy Cavanşirin hakimiyyəti illərində qələmə almışdır. Burada yaşadığı mühitdə həddindən artıq ədalətsizliklərə məruz qalan şairin etirazları, zəmanəsindən şikayətləri ifadə olunur. Vaqif bu müxəmməsi yaşadığı mühitin və cəmiyyətin başdan ayağa qədər haqsızlıq üzərində qurulduğunu kəskin ifşa edən aşağıdakı beytlərlə başlayır:\nHər nə gördüm əyri gördüm, özgə babət görmədim” (118, 9).\nVaqifin şeirlərinin 1945-ci il nəşrinin müqəddiməsində yazılanlar isə Həmid Araslının şairin şeirlərinin şəkli etibarilə iki əsas hissəyə ayrıldığı fikrində olduğunu göstərir. Alim yazır ki, bunlardan birisi aşıq qoşmaları əsasında yazılmış şeirlərdir: “Bu şeirlər aşıq qoşmalarının şəkil xüsusiyyətlərindən istifadə edilərək yazılmışdır, lakin klassik şeirin xalq ədəbiyyatına uyğun cəhətlərindən qidalanmışdır. Vaqif xalq şeirlərinin ruhunu qədim ədəbiyyatın yaxşı cəhətləri ilə birləşdirən bir sənətkardır. Bunun üçün də bir ədəbi məktəbin başçısı hesab olunur. Bu tərzdə yazılmış əsərlərdə Vaqifin dili çox sadədir, bədii ifadə vasitələri xalq danışıq dilindən alınmışdır. Vəzn – barmaq hesabı adlanan heca vəznidir. Şəkli isə qoşmadır”. Alimin Vaqifin ilk dəfə nəşr etdirdiyi “Gəlin” rədifli qoşmasından aşağıdakı parçalar bu qəbildəndir:\nNazik ağ əndamın bəyaz, qar gəlin!\nSallanışın tamam cahana dəyər,\nSənin tək bir gözəl harda var, gəlin?! (118, 9)\nMəlayikələr gəlir sənə salama,\nQəmzən məni çapdı, gəl bax yarama,\nŞəkər qübbəsidir, yoxsa şamama,\nQoynun içindəki qoşa nar, gəlin? (116, 13).\nBu qoşmanı aşıq gözəlləmələrindən fərqləndirməyin çətin olduğunu bildirən Həmid Araslı yazır ki, şairin işlətdiyi siyah, zülf, qədd, əndam, bəyaz, cahan, qübbə, intizar və s. ərəb-fars sözləri aşıq şeirlərində vətəndaşlıq qazanmış, hətta danışıq dilinə keçmiş kəlmələrdir.\nVaqifin qoşmalarının öz daxili qafiyələri ilə də xalq ədəbiyyatının qoşayarpaq adlanan növündən istifadə yolu ilə yaradıldığını qeyd edən alim bu şəkildə hər bənddə olan misraların daxili qafiyələrinin müəyyən hecada, yəni 5-6 hecada yarandığını göstərir: “Adi qoşmada hər bənddə 4 misra olduğundan və son misradakı qafiyə ümumi qoşma ilə həmqafiyə, qalan misralar bir qafiyəli olursa, bu qoşayarpaqda hər bənddə 7 qafiyə bəndə aid olub, 8-ci qafiyə qoşmanın ümumi qafiyəsilə həmahəng olur.\nEy şahi xubların şuxi dilbərin,\nSəndən sənübərin xəcaləti var (116, 13).\nBu misralarla başlanan qoşmada ümumi qafiyə “var” rədifilə davam edən “xəcaləti” kəlməsidir.\nMəhbubi-müntəxəb, bir ali nəsib,\nQəmzəsində qəzəb, sən saxla, yarəb!\nGüli-rux, qünçə-ləb, turunci ğəb-ğəb,\nLisanında əcəb hekayəti var! (116, 15).\nAlim yazır ki, xalq ədəbiyyatının bu şəkli qədim şeirimizdən, qəzəldə daxili qafiyə yaratmaq xüsusiyyətindən istifadə edilərək yaranmışdırsa da, Vaqif bu xüsusiyyəti müxəmməslərə də tətbiq edir. Ancaq müxəmməsdə hər misranın içərisində həmqafiyə sözlər işlətməyə çalışmışdır:\nGül nəfəs, bir xarü kəs, məhbubi növrəs, eyş baz,\nXoş liqa, bürqə güşa, əbrünüma, xatirənəvaz,\nAşinadil, dosta mail, nazi istiğnası az... (116, 15).\nVaqif, bəzən, bütün bir şeiri bir cümlə kimi yaradır: “Əyibdir qəddimi, dəlib bağrımı” misrası ilə başlanan qoşmanı nəzərdən keçirsək belə çıxar: “Bir kirpiyi oxlu, qaşı kamanlı, gözləri can alan, cəmali-sərməst, baxışı hərami, qəmzəsi qanlı, nazik kəmallı, nazik işli, şirin kəlməli, şəkər gülüşlü, mərcan dodaqlı, dürdanə dişli, cavahir sözlü, sədəf dəhanlı, sərxoş gəzişli, gizli imali, Kəbə ziyarətli, qiblə nümali, mələk şəkilli, huri simalı, cənnət eşikli, əla məkanlı, durna avazlı, bülbül nəvali, İsa nəfsli, Loğman davalı, bənövşə iyli, ənbər havalı, təzə çəmənli, tər gülüstanlı qəddimi əyib, bağrımı dəlibdir” (116, 14-15).\nVaqifin təcnislərinin aşıq şeirimizdə olan təcnislər qədər müvəffəqiyytətli olmadığını vurğulayan Həmid Araslı bunun əsl səbəbini şairin işlətdiyi cinasların, bəzən, səs tərkibini, ahəngini deyil, yazılışını əsas götürməsində görmüş və yazmışdır: “Aşıq təcnis yaradanda cinas kəlmələrin tələffüzünə fikir verir, qulaq qafiyələri yaradır, düzələn cinaslar qulağı oxşayır. Lakin Vaqif göz cinasları yaradır. Yazı şəkli oxşar kəlmələri seçir, odur ki, onları bu günkü əlifbamıza keçirəndə çox zaman cinaslığını itirir. Məsələ:\nQəmzən qılınc çəkib budar da məni,\nBaşın üçün qoyma bu darda məni,\nYetir mətləbimə bu dərdə məni (116, 15).\nH. Araslı xüsusilə vurğulayır ki, Vaqif qəzəl, xüsusən müxəmməs, qədim şeirin bütün şəkillərində əsərlər yaratmışdır. Əruz vəzninin tələbinə görə şairin dili qoşmalarından fərqlənir. O ərəb, fars tərkiblərini tez-tez işlətməyə məcbur olur. Bəzən də, “şeyxlər şəyyad abidlər əbusən qəmtərir,” - kimi misralar yaradır. Ancaq Vaqif şeiirdə aydınlığa artıq diqqət verdiyindən, əruz ilə yazdığı şeirlərin çoxu özündən əvvəl yazan şairlərdən daha tez anlaşılır. Belə əsərlərində şair təsvirdən daha çox mənaya diqqət verir. Məhəbbətin ümumi fəlsəfi mahiyyətindən bəhs edir, müəyyən hissləri ümumiləşdirən beytlər yaradır:\nDili roşən gərək nadan içində sərf edə ömrün,\nÇırağın səltənətgahı savadi-şami-eldadır (116, 17).\nOnun “Olmaya”, “İgidlərdə”, “Düşər”, “Düşmə” və “Bax” rədifli qəzəllərində bu xüsusiyyəti görə bilərik.\nHəmid Araslı bildirir ki, “Vaqifin şeirləri əsasında bir məhəbbət dastanı da yaranmışdır. “Vaqif nağılı” adlanan bu dastanda Vaqifin Qarabağa köçməsi, İbrahim xanın bacısı Sənəm xanımla müaşiqəsi və Gürcüstan hökmdarı Vali xanla görüşü təsvir edilir” (116, 17).\nHəmid Araslının Vidadi ilə bağlı fikirləri də çox maraqlıdır. Alim yazır ki, XVIII əsrdə ardı-arası kəsilmədən aparılan müharibələr insanlarda gələcəyə inam və arzu ümidlərin öldürür, xalqın çox az bir hissəsi bu vuruşmalarda iştirak edərək gələcək qalibiyyətə inanırdı: “Xalqın bu əhval-ruhiyyəsi, pessimizmi xalq ilə bağlı olan böyük sənətkar Vidadinin əsərlərində əks olunmuşdur. Dövrün tarixi ümidsizliyi ilə əlaqədar olaraq şair:\n“Kimsəyə qılmaz vəfa bu dəhri-bipayana bax\nOlma məmurinə rəqib axırı viranə bax”\ndemişdir (116, 17).\nLakin bu dövrdə Vidadinin müasiri və vətəndaşı böyük sənətkar Vaqif bu pessimizmin tərsinə optimist bir əhvali-ruhiyyədə idi. O, xalq yaradıcılığına məxsus olan şən əhvali-ruhiyyəni öz yaradıcılığında əks etdirirdi. Vaqif aşıq poeziyasından, onun formasından istifadə edən şairlərin işini son yüksəkliyə qaldırıb müasirlərinə özündən sonra gələn sənətkarlara və aşıq poeziyasına böyük təsir etdi” (120, 6-7).\nHəmid Araslının fikrincə, Vidadinin istər klassik ədəbiyyatımızla bağlı olan qəzəl və müxəmməslərində, istərsə xalq yaradıcılığı üslubunda yazdığı qoşmalarda bu pessimizm, bu kədər və iztirab əks olunmuşdur: “Onun qəzəllərində böyük Fizulinin şikayətləri, kədərləri hiss olunur. Bu şeirlər içərisində onun məlum müsəddəsi bu ruhu daha aydın ifadə edir. Bu şeirdə hər şeyin müvəqqəti olduğunu söyləyən şair saqiyə müraciətən:\n“Bir qam yetir, saqi, bu dövran belə qalmaz!\nTən bir gün olur xakilə yeksan, belə qalmaz!”\ndeyib dərdlərini ifadəyə çalışır” (120, 8).\nHəmid Araslı şairin şeirlərinin 1939-cu il nəşrinə yazdığı müqəddimədə Vidadinin xalq poeziyası təsiri ilə yazılmış qoşmalarında da eyni ruhun ifadə olunduğunu qeyd edir:\nHeç bilmədim dövran necə dolandı,\nYandı cismim atəşlərə qalandı,\nKönül şəhri gündən günə talandı\nİndi oldu bir xaraba çöllər hey” (120, 9).\nHəmid Araslı daha sonra yazır ki, bu misralarda o şəxsi dərdlərini belə ifadə edərkən, könlünü feodal müharibələrindən çöl kimi xarabalığa çevrilən, talan olunan, odlanan ölkəsinə oxşadır. Onun bu qoşmasında qəriblikdən danışılır, ölkəyə, aşna-dosta həsrəti ifadə edilir: “Könül həsrət, can intizar, göz yolda” misrası ilə başlanan qoşmanı o Tbilisidə dustaq olduğu zaman yazdığını söyləyirlər. Vidadi bu qoşmada da qəriblikdən danışır. Doğruların əməyi itməz deyir. Feodal patriarxal həyatda aldığı təcrübələri bədii surətdə ifadə edir.\nMərdlər ilə gəz ki vəfadar olur,\nNakəslərə yoldaş olan xar olur,\nNamərd odur yaxşı gündə yar olur.\nYaman gündə baxmaz ötər yan ilə (120, 9).\nBu bənddə aşıq poeziyasının ən xarakter nümunələrindən sayıla biləcək dərəcədə folklor ilə bağlı xalq ruhu, xalq mənəviyyatı öz əksini tapır.\nVidadinin xalq yaradıcılığı ilə bağlı olan qoşmaları Vaqif hələ “yenicə əlinə qələm aldığı” zamanlar yazılmışdır. Bu qoşmaların Vaqif yaradıcılığında və Vaqifin yaratdığı yeni şeir cərəyanının inkişafında mühüm rolu olmuşdur” (120, 10).\nVidadini aşıq poeziyasının bədii vasitələrindən bacarıqla istifadə edən və bu poeziyanın özünə belə təsir edən sənətkarlardan adlandıran alimin yazdığına görə, “lirik poeziyamızın ən görkəmli və bacarıqlı ustadlarından olan Vidadinin qoşmalarının mühüm hissəsi və bayatıları hələ tapılmamışdır” (120, 11).\nHəmid Araslı şairin əsərlərinin 1957-ci il nəşrinə yazdığı müqəddimədə isə bildirmişdir ki, Vidadi qədim Azərbaycan şeirinin bütün xüsusiyyətlərini yaxşı bildiyi klassik irsə, xüsusən Füzuli əsərlərinə dərindən bələd olduğu kimi, aşıq şeirinə, şifahi xalq şeiri təsirində yazan sənətkarların ədəbi irsinə də yaxından bağlı bir şair olmuşdur. Odur ki, onun əsərlərində qəzəl, müxəmməs, müsəddəslərlə bir sırada heca vəznində yazılmış qoşma və gəraylılar da mühüm yer tutur” (120, 6).\nAlimin sözlərinə görə, “istər xanlıqlar şəraitində gördüyü hərc-mərclik, feodal vuruşmaları və haqsızlıqları, istərsə şəxsi həyatındakı acılar Vidadinin onsuz da çox aydın olmayan dünyagörüşündə cəmiyyətə, həyata qarşı bir küskünlük yaratmışdır. Bu dərin iztirablar şairin “Belə qalmaz” rədifli müsəddəsində yekunlaşdırılmışdır: “Burada biz bir tərəfdən Vidadinin küsgün əhvali-ruhiyyəsini, ikinci tərəfdən isə həmin qəmlər içərisində ictimai quruluşa qarşı etiraz və istehzasını açıq-aydın görürük. Bu əsər Vidadi yaradıcılığına bir yekundur. Müsəddəsin ilk bəndində ömrün, gözəlliyin, ümumiyyətlə, hər şeyin keçici olduğunu söyləyən şair ikinci bənddə həyatın, dövlət və şövkətin faniliyindən danışır” (120, 8).\nAlim daha sonra yazır: “Vidadinin yaradıcılığı ilk gündən belə kədərli olmamışdır. O, şifahi xalq şeirilə bağlı bir sənətkar olduğundan ilk əsərlərində nikbinlik, təbiətə məhəbbət, real sevgi və həyat eşqi çox qüvvətlidir. Bu dövrdə şair dönə-dönə məhəbbət və gözəllikdən bəhs edir. Belə əsərlərində real məhəbbətin həyəcanları, dərin bir məhəbbətlə sevən aşiqin ürək çırpıntıları və arzuları tərənnüm edilir:\nSeyri-gülşən etsən ey gülüzarım,\nBülbül oxur bağlar sədayə düşər.\nXəttinə baş əgər sünbül, bənəfşə,\nGül xaki-payinə fədayə düşər (120, 9).\nBu bənd ilə başlayan qoşma şairin ilk yaradıcılığı üçün səciyyəvidir. Şairin belə qoşmalarında həyata bağlılıq, ruh yüksəkliyi, nikbinlik mühüm yer tutur” (120, 9).\nVidadinin şeirlərinin müəyyən hissəsinin Vaqiflə əlaqədar yazıldığını xatırladan Həmid Araslı bunların bəzisinin Vaqifə məktub, bəzilərinin isə deyişmə olduğunu yazır və bildirir ki, “məktub xarakterli şeirlərdə iki dostun ailə, məhəbbət, görüşmək haqqındakı arzuları ifadə edilirsə, deyişmələrdə Vaqiflə Vidadi arasındakı fikir yaradıcılığı, onların dünyagörüşündəki uyğun gəlməyən məsələlər haqqındakı mülahizələr öz əksini tapa bilmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Vaqif nə qədər yaşca kiçik olsa da, Vidadi ilə yaxın dost olduğundan onların deyişmələri bəzən münaqişə şəkli alır. Bu deyişmələrdə hər iki sənətkarın dünyaya, sənətə baxışı daha aydın nəzərə çarpır. Vaqif öz şeirlərində Vidadini də özü kimi nikbin görmək istəyir. O, Vidadi yaradıcılığındakı kədəri tənqid edir, dünyagörmüş təcrübəli şairi dünyanın bütün çətinliklərinə dözməyə çağırdığı kimi, ümumi dərd çəkmədən uzaqlaşmağa da dəvət edir. Vidadi də Vaqif əsərlərindəki mövzu məhdudluğunu, onun məhəbbət mövzusundan kənara çıxa bilmədiyini haqlı olaraq göstərirdi. Vaqif öz dostuna “Keçmişlərin dərdini çəkmə, həyatı, yaşayışı qənimət bil, ağlın olsun, keçən keçdi, geri gəlməz, həyatı kədərlə keçirmə, bu dünyanın əzab-əziyyəti də xoşdur, onu mərdliklə qarşılamaq lazımdır” dediyi zaman Vidadi də ona: “Hələ cavansan, həyatı yenicə başa düşürsən, dövrün xanına, sultanına etibar etmə” deyə cavab verir, Vaqifin gələcəkdə cahil xanların əlində məhv olacağını söyləyirdi:\nGəl, bulanma bu dünyanın qanına,\nVəfa yoxdur sultanına, xanına (120, 11).\nHəmid Araslının aşağıdakı qeydi mövzumuz baxımından böyük maraq doğurmaqdadır:\n“Vaqif onun qocaldığı üçün kədərli şeir yazdığını göstərir:\nMüxəmməs deməyin seyrəklənibdir,\nBayatıda zehnin zirəklənibdir.\nQocalıbsan, qəlbin kövrəklənibdir,\nİşdən, gücdən olub bikar ağlarsan,\n- deyə tənqid edərkən Vidadi də Vaqifin məhəbbət mövzusundan kənara çıxa bilmədiyini göstərərək yazırdı:\nGəl danışma müxəmməsdən - qəzəldən,\nElə deyib canan, dilbər ağlarsan (120, 4).\nQeyd etmək lazımdır ki, XXI əsrdə də görkəmli alimlərimiz tərəfindən M. P. Vaqifin yaradıcılığı haqqında yazılan tədqiqat əsərlərində bu mövzu qabardılmışdır. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, fil.ü.e.d., professor Muxtar İmanov da M. P. Vaqif ilə M.V.Vidadi yaradıcılığını araşdırarkən bu məqama diqqəti yönəltmişdir: “Qurbanidən üzü bəri tanıdığımız aşıqlardan hər birinin kədərli şeirləri də var, nikbin ruhlu şeirləri də. Amma M. V. Vidadi kimi hədsiz kədərli, M. P. Vaqif kimi hədsiz nikbin şair tapmaq çətindir” (105, 3-4).\nSon şeirləri də göstərir ki, qəriblik, tənhalıq hissi M. P. Vaqif üçün də yad deyil, bəlkə də, dünyanın ən tənha şairlərindən biri elə M. P. Vaqifin özüdür. Bəlkə də, mistik məhəbbət mövzusu kimi qəriblik-tənhalıq mövzusunu da M. P. Vaqif bilərəkdən bir qırağa qoyur, kədərin ifadəsinə xidmət edəcək mətləblərdən məqsədyönlü şəkildə imtina edir. İmtina etdiyi əzabkeş aşıq obrazının yerinə M. P. Vaqif məhz zövqü-səfa sahibinin obrazını gətirmək istəyir. Bu zövqü səfa sahibini M. P. Vaqif az-az hallarda “aşiq” adlandırır. Çünki aşiqin Tanrı təcəssümü olan gözələ can atmaqdan, əzabkeşlikdən başlayan məlum əlamətləri, nişanələri var” (105, 3-18).\nVaqiflə Vidadi arasındakı deyişmələrdə bizə məlum olmayan bir sıra mühüm siyasi hadisələrin də ifadəsinə işarələr var. Vidadi şeirlərinin birində Vaqifə yazır:\nƏgər Allah xana verə nüsrətlər,\nZaye olmaz heç çəkdiyin əməklər.\nBaşa gələr eylədiyin niyyətlər,\nGər sidqlə nəngü qeyrət eylərsən” (120, 12).\nMolla Vəli Vidadi və Molla Pənah Vaqifin, eləcə də həmin dövrdə yaşayıb-yaratmış digər söz sənətkarlarının bilavasitə şifahi xalq yaradıcılığından, eləcə də xalq danışıq dilindən qidalanan zəngin ədəbi irsi ədəbiyyatımızın XVII-XVIII əsrlər dövrünün daha vacib bir mərhələdə araşdırılmasını tələb edir və ədəbiyyatşünaslarımız qarşısında mühüm vəzifələr qoyur. Həmid Araslı bu vacib vəzifənin öhdəsindən çox vicdanla gəlmiş və öz tədqiqatlarında bu dövr ədəbiyyatımızın araşdırılmasına xüsusi diqqət ayırmışdır.


Bağın səsləndirilməsi: Eşidilən bir mənzərə yaratmaq - Bağçılıq Ilhamı\nBağın səsləndirilməsi: Eşidilən bir mənzərə yaratmaq\nQuş vəhşi həyatına dəvət edin\nSu xüsusiyyətləri ilə bir sıçrayış edin\nAyaq altına bir əzik əlavə edin\nKüləyi Bitkilər Və Oyuncaqlar ilə Adanır\nİstəmədiyiniz səslərin qarşısını alın\nBir səs sistemi əlavə edin\nMədəniyyət elementlərindən ilham axtarın\nBağ evinizin ən sehrli yeri ola bilər.\nBir çox insan üçün bağları etibarlı bir sığınacaqdır. Özünüzü bitkilərinizlə böyüdüyünüz bitkilər və çiçəklərlə əhatə etmək sizi razı salır! Həm də istirahət etmək və təbiəti mənimsəmək üçün gözəl bir yer ola bilər.\nAncaq bağın yalnız gözəl mənzərələrdən və qoxulardan daha çox şeyə ehtiyacı var. Bağdakı digər vacib element səsdir. Bu, bağınıza daha çox həyat qatır və onu daha da daim edir.\nBaxçanıza səsli elementlər gətirməyiniz üçün bir neçə sadə yol.\nAçıq məkanlarınıza quşların səsini gətirin.\nDinc bir meşə və ya parkda gəzdiyini düşünün. Nə eşidirsən? Quş səsləri, twitter və ya çırpınan qanad səsləri var.\nBir çoxumuz təbiəti quş səsi ilə əlaqələndiririk. Quşları bağınıza dəvət etmək həyat, rəng və dinc bir rahatlıq əlavə edə bilər.\nQuşları qalmaq üçün cazibədar etmək təəccüblü dərəcədə asandır və problemsizdir. Bir neçə sadə məhsul lələkli dostlarınıza il boyu ev verə bilər.\nYemək təmin etmək üçün quş yemləri qurmağa başlayın. Yerli vəhşi həyatınız üçün ən uyğun quş yem növlərini seçdiyinizə əmin olun! Bəzi quşlar da bağ zərərvericilərini məmnuniyyətlə yeyəcəklər.\nmakiyaj süngərlərini necə təmizləyirsiniz\nBir quş vannası əlavə etmək içmək və çimmək üçün lazımlı su təmin edir. Soyuq iqlim şəraitində olan insanlar, qışda donmaların qarşısını almaq üçün qızdırılan quş banyosunu seçməlidirlər.\nYuva qutuları və ya quş evləri bu quşları bol qida və su olduğu yerə köçməyə və yaşamağa vadar edir. Bunların təhlükəsizliyi üçün yırtıcıların əhatəsindən kənarda olduqlarına əmin olun!\n10 yaş fərqi ilə əlaqələr\nBu quş cəlb edən alətləri strukturların kənarından kənarlaşdırdığınızdan əmin olun. Bu, pəncərələrlə təsadüfən toqquşmanın qarşısını alır və quşları ev heyvanlarınızdan qoruyur.\nBu əşyalarla, il boyu quşların şən tərıldayan səslərinə sahib olacaqsınız. Bir çox müxtəlif növün gəzməli yerlərindən zövq ala biləcəksiniz. Hətta bala balalarının ilk uçuşlarını görmələrini də görə bilərsiniz!\nTəsadüfi su musiqili sıçrayış yaradır!\nTökülən, axan su bağçanızda rahat bir atmosfer təmin edir. Şəlalə və ya çeşmə, il boyu o qədər gözəl burbling səsi aldığınızı təmin edə bilər.\nDIY layihələri etmək istəsəniz, öz şəlalənizi qura bilərsiniz. Bunları sevdiyiniz böyük qutu mağazanızın materialları ilə etmək asan ola bilər. Suyun dövriyyəsini təmin edən nasoslar, borular, astarlar və bənzərləri mövcuddur.\nŞəlalələr daş, beton, hətta taxta və ya plastiklə tikilə bilər. Gələcəkdəki su xüsusiyyətlərinizi göz önünə gətirərkən göy həddi!\nDaha sadə bir şey istəyirsiniz? Əsas bir fəvvarə yerləşdirmək daha asan ola bilər. Bağ və ev abadlıq mərkəzlərində tapılan müxtəlif üslublar mövcuddur. Bunları quraşdırmaq asandır və ani bir məmnuniyyət təklif edirik.\nKoi və ya digər balıqların olduğu bir gölməçə də səsli elementlər təmin edə bilər. Balıqlar bəzən ətraflarında sıçrayacaq və oynayacaqlar. Su elementinizdə ağcaqanadların çoxalmasının qarşısını almaq üçün suyun daima hərəkətdə olduğuna əmin olun!\nSu səsləri ətraf tənzimləməyinizə əlavə etmək üçün rahat və ecazkar elementlərdir. Bu xüsusiyyətləri əlavə edərək, həyətinizdəki məkana şirin bir rahatlıq gətirəcəksiniz.\nUyğunlaşdırılmış bağ yolları ayaq altında məmnunluq doğurur.\nGəzdiyiniz şeyləri laqeyd yanaşmayın, çünki bu da səs-küy yarada bilər!\nDaş malçlarının əlavə edilməsi çırpınan təsirlər yarada bilər. Çınqıl, taxta çini malç kimi gözəl bir şəkildə ayaq altına bükülür. Çəkinizin altında əzilən otların səsləndirici səsi belə sevimli ola bilər.\nZəmin səviyyəsindəki materialın işini və səsini də düşünün. Daşlı bir torpağınız varsa, etmək istədiyiniz son şey daha çox qaya əlavə etməkdir. Taxta çiplər torpağa bədən əlavə edir, lakin zamanla parçalanır və dəyişdirilməsini tələb edir.\nTrafik çox olan ərazilər fərqli bir müalicəyə ehtiyac duya bilər. Səki daşları bu bölgələrdə gəzmək üçün sabit bir səth verə bilər. Alaqların inkişafının qarşısını almaq üçün ətraflarına digər malçlar yerləşdirilə bilər.\nMalçınızın və ya yollarınızın altına bir növ alaq bloku əlavə etdiyinizə əmin olun. Ətraf düzəltmə parçası, alaq otlarının inkişafına mane olarkən suyun sızmasına imkan verir. Qalın bir malç təbəqəsi əksər alaq otları ilə qarşılaşa bilsə də, davamlı olanları belə dayandırır.\nsaçların daha sürətli böyüməsi üçün necə\nAşağı, enli yarpaqlı bitkilər başqa bir səs elementi əlavə edə bilər. Keçdiyiniz zaman ayaqlarınıza fırçalayarkən yumşaq bir səs yaradırlar. Cığırlarınızın üstündəki bitkilərin azacıq sulu olması sulu görünür və səsə səs verir.\nBitkilər və küləklər külək tərəfindən səslənərək səslənə bilər.\nHeç küləyin içində bambukdan ısıldayan sürreal səsi eşitmisinizmi? Həyətinizdə ən çox narahat edən harmoniklər yarada bilər.\nAncaq bambuk küləyə yaxşı cavab verən tək bitki deyil. Yumru yarpaqları və ya içi boş sapları olan bitkilər yumşaq xışıltı və ya fit səsləri verir. Uzun otlar yumşaq bir tıslama sussurası ilə dəyişir.\nBitkilərin müxtəlifliyi həyətinizə çoxsaylı fərqli səs effektləri təmin edəcəkdir. Bu mövzuda, yağışın onlara dəyməsinə də yaxşı cavab verəcəklər!\nAncaq bitkilər küləyin oynamağı sevdiyi yeganə oyuncaq deyil. Hisslərinizi yüksəldə bilən bir sıra süni seçim variantları var.\nKülək zəngləri, ehtimal ki, bunların ən məşhurudur. Ucuzdan bahalıya qədər dəyişən yerlər bunlar bir çox səs növü yaradır. Sonor və alçaq və ya yüksək səsli və cingildəyən, hətta taxtadan və ya qabıqdan düzəldildikdə çırpınan, bunlar səs goblenini yaradır.\nSadəcə zəngləri ağac budaqlarından asmaq bənzər bir şəkildə işləyə bilər. Bu, xaricdəki bəzi mədəniyyətlər arasında ənənəvidir. Xüsusilə bir küləkli gündə bir düşüncə bağçasında mükəmməl bir mühit yarada bilər!\nBütün külək oyuncaqları yüksək səviyyədə asılmamalıdır. Fırıldayan və ya əyiriciləri də müxtəlif yerlərə yerləşdirə bilərsiniz. Bunlar görmə mürəkkəbliyi və bəzən yumşaq bir səs də təmin edir.\nMüntəzəm havalı şəraiti olan bir ərazidə yaşayırsınızsa, gözəl musiqi yaratmaq üçün buradan istifadə edin!\nİstədiyiniz səsləri keyfiyyətli qılıncoynatma ilə azaldır.\nYalnız səslər əlavə etmək deyil, müqəddəs məkanında istəmədiklərinizi çıxarmaq da vacibdir. Bu, xüsusilə sıx küçələrdə yaşayan və ya səs-küylü qonşuları olan insanlar üçün doğrudur. Xarici səs meditasiya və ya rahatlama kimi dinc fəaliyyətlərə müdaxilə edə bilər.\nSəs düz bir xətt üzrə hərəkət edir və sərt səthlərdən sıçrayır. Bağınızı səs keçirtməmək üçün hündür çəpər kimi sərt səthlərdən istifadə edin. Xarici və arzuolunmaz səs öz mənşəyinə doğru əks olunacaq.\nAncaq bunu unutma akustik qılıncoynatma içəridən gələn səsləri də əks etdirəcəkdir. Bu, böyüdücü kimi hərəkət edə bilər və həyətinizdəki mövcud səsləri daha aydın göstərir.\nSəsli bir divar yaradarkən qonşularınıza diqqət yetirin. Etmək istədiyiniz son şey qonşularınızı eşitmək istəmədikləri səslərə tabe etməkdir!\nSu yalıtımlı hoparlörler açıq şəkildə görünə bilər və ya mənzərələrə qarışa bilər.\nBəzən bir az klassik musiqi əhvalınızı yüksəldə bilər. Təbiət lütfünün yaratdığı səslərdən zövq ala bilərsiniz, ancaq bir az musiqi tələb oluna bilər. Unutmayın, həyətiniz də əyləncəlidir və külək səsi sədaları altında rəqs etmək çətin ola bilər!\nqonaqlar üçün çimərlik toy geyimləri\nBelə vəziyyətlərdə açıq səs sistemini nəzərdən keçirin. Mövcud geniş bir seçim var. Suya davamlı hoparlörler yerə qoyula və ya divarlara quraşdırıla bilər. Digər növlər sığınacaqlı yerlər tələb edə bilər.\nBir hovuzunuz varsa, sualtı qurmaq üçün hazırlanmış xüsusi spikerlər də var. İstəsəniz, üzgüçülük edərkən balina mahnısını səsləndirə bilərsiniz!\nVə bu spikerlər yalnız musiqi cəhdləri üçün deyil. Yayda bir axşam saatlarında göy gurultusu oynaya bilərsiniz. Kiçik bir quş səsi yerli bağ sakinlərini mahnı oxumağa təşviq edə bilər. Nəmli bir axşamda qurbağaların səsini kim sevmir?\nəvvəl və sonra sərin mini\nİstər rahat, istər canlandırıcı seçsəniz, açıq səs sisteminiz bunu təmin edə bilər.\nMədəni elementlər özlərinə məxsus səs goblenini yarada bilərlər.\nHeç bir Yapon bağçası yaşamısınızmı? Mədəniyyətdən ilham alan bu bağlar hissləri aldadan ənənəvi səs cihazları ilə doludur.\nYapon çay bağçasında tsukubai tapa bilərsiniz. Bu, tez-tez bambukdan hazırlanmış bir boru ilə bəslənən alçaq daş hövzəsidir. Ənənəvi olaraq çay evinə girmədən əvvəl əllərinizi və ağzınızı təmizləmək üçün istifadə olunur.\nTsukubaya tökülən suyun səsi yumşaq, meditasiyaçı bir damcı və ya bir damcı səsdir. Bəzən, suyun bir koto zənginin səsini təqlid etdiyi gizli bir metal parça var.\nBir shishi odishi və ya 'maralı qorxutmaq' zen bağlarına əlavə bir əlavədir. Bu bambuk boru bir ucundan axan suyu tutur. Dolduranda az qala daşsın, suyun axıdılması üçün bir tərəfə uçur.\nBambuk borunun səsi bambuk karkasın uclarına bənzədiyi zaman çarpma səsi yaradır. Bu, çay evinə və ya müqəddəs məkana müdaxilə edən maralları və ya digər vəhşi həyatı qorxutdu. Həm də insanlar üçün çox rahat bir səsdir!\nAncaq Yaponlar ətraf tənzimləməsində səs istifadə edən tək mədəniyyət deyil. Hindu ibadətgahlarında bir ənənə, ibadətgahların girişlərində və ya ziyarətgahların ətrafındakı zəngləri asmaqdır. İlahların zənglərin çalındığı yerdə təzahür etdiyinə və onu müqəddəs bir məkana çevirdiyinə inanılır.\nQədim Romada tintinnabulum açıq yerlərə yerləşdirilirdi. Bunlar pis ruhları qorumağa inandığı bir külək zili şəklidir. Portikoda, üstüörtülü keçidlərdə və ya bağlarda asılmış bunlar keçən meh ilə əsəcək.\nBütün mədəni bağ dekorasiyalarının köhnə olması lazım deyil! Yenidən istifadə edilmiş və ya təkrar işlənmiş materialların bəzi fantastik nümunələrini gördüm. Köhnə çəngəllər və qaşıqlar, qırılmış saxsı parçaları və ya digər əşyalar səs simfoniyaları yarada bilər.\nBağda pop mədəniyyəti də təmsil oluna bilər. Mənim hər zaman sevdiyim fırıldaqçı köhnə Ulduz Döyüşləri aksiya fiqurlarından hazırlanmışdır. Külək təmas qurduqda çırpıldı və çırpıldı!\nBağınızda səs mənzərəsi yaratmaq onu canlandıra bilər. Əslində, görmə cəlbedici mənzərə qədər demək olar ki, vacibdir! Yaşıl yerlərinizdə sevdiyiniz səslər varmı? Şərh hissəsində bunları mənə deyin!\nsaçlarınızı necə sağlam və böyütmək olar\nhidrofelin nə qədərdir\nyalnız üzük barmağında dırnaq dizaynı\nmənim üçün ölü seriallar


Bizim üçün Duqinin deyil, Lavrovun fikri önəmlidir » Qlobal.Az\n"Çünki belə məsələlərin ətrafında ajiotajın yaradılması ictimai rəyə mənfi təsir göstərir. Bəzən ifrat dərəcədə artıq təqdim olunan, reallığı əks etdirməyən məsələ insanları ruhdan salır. Təəssüf ki, Dağlıq Qarabağ və işğal altında olan digər Azərbaycan əraziləri ətrafında baş verən prosesləri bəzi KİV-lər ifrat dərəcədə mübaliğəli, xarici ölkələrin və xarici ölkə liderlərinin bu prosesdəki rolunu maksimal dərəcədə şişirdərək təqdim edirlər. Peşəkarlığı bir kənara qoyuram, Qarabağ məsələsindən reytinq və yaxud hansısa maraqlar naminə istifadə etməyin adı yoxdur. Ağır cümlələr işlətmək istəmirəm, amma əslində belə oyunbazlığın cavabı çox ağır olmalıdır. Belə tədbirlərin keçirilməsi önəmlidir və ictimai rəyə təsir baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Rusiyada Azərbaycanın ədalətli mövqeyini müdafiə edən ekspertlərin, deputatların olması çox vacibdir. Amma qiymətləndirmə də əndazəsində, mübaliğəsiz olmalıdır. Ola bilsin ki, kimlərsə belə tədbirlərdə səsləndirilən fikirləri ifrat dərəcədə şişirtməklə insanları ümidləndirmək istəyirlər. Amma unutmaq lazım deyil ki, reallığa söykənməyən ümid ümidsizliyə və hətta etimadsızlığa, inamsızlığa gətirib çıxara bilər. Bununla yanaşı, digər tərəfi də nəzərə almaq lazımdır. Məsələn, Rusiyadakı hansısa ciddi siyasət adamı bu ölkənin sıradan bir ekspertinin sözündən sevincək olduğumuzu görəndə, problemin real həllindən daha çox "dopinqi” artırmaq barədə düşünür. Mən bir neçə ildir ki, Duqinin Rusiyanın sözçüsü, yaxud Kremlin ideoloqu kimi təqdim olunmasına etiraz edirəm. Duqin maraqlı adamdır, yaxşı PR-çidir, ölkəsinin hətta uğursuz layihələrinə də geosiyasi don geyindirməyi bacarır. Amma biz unuduruq ki, onun mülahizələri subyektiv xarakter daşıyır və ölkəsinin Cənubi Qafqazla bağlı siyasətinə heç cüzi korrektə etmək gücündə də deyil”.\n"Lavrov isə bir neçə gün öncə Azərbaycan torpaqlarının işğaldan qeyd-şərtsiz azad edilməsi ilə bağlı BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin atəşkəsə nail olmaq üçün qəbul olunduğunu bildirmişdi və ölkəsinin də səs verdiyi sənədlərin mahiyyətini açıq-aşkar təhrif etmişdi. Azərbaycana səfər edən rus ekspertlər və deputatlar əgər həqiqətin yanındadırlarsa, bizə xoş gəlmək üçün Azərbaycanda bəyanat vermək əvəzinə, qoy, Rusiyanın kütləvi informasiya vasitələrində Sergey Lavrovun avantürist açıqlamalarına etiraz etsinlər, Dövlət Dumasında Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı siyasətinin yanlış olduğunu bildirsinlər. Rusiya telekanallarında siyasi tok-şouları diqqətlə izləyirəm. Hətta Azərbaycanda Kremlin sözçüsü kimi təqdim olunan Duqini həmin verilişlərdə çox nadir hallarda görmək mümkündür. Duqinin ünvanına tərif yağdıranlar onun Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi ilə bağlı 2016-cı ildə hazırladığı video müraciətə baxsınlar və nəticə çıxarsınlar. Duqin bu müraciətində Azərbaycanda və Cənubi Qafqazda yaşayan bütün kiçik etnik qruplar haqqında həm də xüsusi hiyləgərliklə danışır, amma bu torpaqlarda çoxsaylı dövlətlər quran türk etnosundan bir kəlmə söz açmır. Duqin AXC-ni ümumiyyətlə yada salmır və Azərbaycanın SSRİ-dən yox, məhz Rusiyadan 1991-ci ildə ayrıldığını iddia edir. Duqin Avrasiya İmperiyasından danışır və Rusiyanı bu imperiyanın varisi hesab edir. Onun qənaətinə görə, bu imperiyadan qopanlar, o cümlədən Azərbaycan müstəqillik əldə etdiyinə görə sevinməməlidir. İndi bu ultra-millətçi boşboğaz nə deyirsə desin, əgər o Azərbaycanın müstəqilliyini həzm edə bilmirsə, dövlətçilik tariximizlə barışmırsa, onun söylədiklərinin heç bir dəyəri yoxdur. Duqinin avrasiyaçılığı rus və türk etnoslarının bərabərhüquqlu birliyi deyil, Rusiyanın timsalında Avrasiya İmperiyasının yaradılmasıdır və Duqinin "imperiya”sında türkləri "böyük rus xalqı”nın kölgəsinə sığınan təbəə kimi görürlər”.\n"Rusiya Ermənistanda baş verən proseslərdən narazıdır və təbii ki, yaranmış vəziyyətdən maksimum yararlanmağa cəhd göstərmək lazımdır. Bizim üçün əsas məqsəd Rusiyanın Ermənistandakı vəziyyəti yenidən tam nəzarətə götürmək niyyətinin reallaşması deyil, ərazi bütövlüyümüzün təmin olunması olmalıdır”.\nQeyd edək ki, Rusiyanın deputatlarından və tanınmış ekspertlərindən ibarət nümayəndə heyəti Cocuq Mərcanlı kəndində keçirilən "Bakı və Moskva arasında geopolitik ox: Azərbaycan Rusiyanın Cənubi Qafqazda yeganə müttəfiqidir” mövzusunda konfransında iştirak edib və Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ da daxil olmaqla, torpaqlarının işğaldan azad edilməsi vacibliyini bildiriblər.


Qara Dəniz Hövzəsi Ölkələrinin Universitetləri şəbəkəsinin II konqresinə - 11 sentyabr 2002-ci il\nSizi – Qara Dəniz Hövzəsi Ölkələrinin Universitetləri şəbəkəsinin II Konqresinin iştirakçılarını müstəqil Azərbaycan Respublikasının paytaxtı Bakı şəhərində səmimi-qəlbdən salamlayıram.\nQara Dəniz İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının nəzdində formalaşıb fəaliyyət göstərən Qara Dəniz Ölkələrinin Universitetləri şəbəkəsi regionda elm və təhsil sahələrində əməkdaşlıq məsələlərinin gerçəkləşdirilməsində mühüm rol oynayan nüfuzlu beynəlxalq quruma çevrilməkdədir. Artıq on bir ölkənin bir çox ali tədris ocağını özündə birləşdirən şəbəkə əməkdaşlığın gələcək inkişafı ilə bağlı öz məqsəd və vəzifələrini müəyyən edərək bu yolda konkret işlər həyata keçirməyə başlamışdır. Təhsili idarəetmə strukturları və ali məktəb rəhbərlərinin, elm və təhsil sahələrində çalışan görkəmli mütəxəssis və alimlərin iştirakı ilə keçirilən konqresiniz də bu istiqamətdə atılan ciddi addımdır.\nGənc Azərbaycan dövləti elm və təhsili öz inkişafının prioritet sahələrindən hesab edir. Ölkəmizdə son illər ərzində bu sahələrin müasir dünya standartlarına uyğunlaşdırılması, maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsi, idarə edilməsinin təkmilləşdirilməsi üçün bir çox işlər görülmüşdür və indi də davam etdirilir. Məhz bu baxımdan Bakıda keçirilən forumunuz və ali təhsildə yüksək keyfiyyətin təminatı ilə bağlı orada müzakirə olunacaq məsələlər ölkəmizdə elm və təhsilin inkişaf etdirilməsi, eləcə də ali məktəblərimizin regionda və dünyada daha yaxşı tanınması işi üçün də əhəmiyyət kəsb edir. İnanıram ki, konqresiniz regionda elm və təhsilin inkişafına öz töhfəsini verməklə Qara dəniz hövzəsi ölkələri arasında əməkdaşlığın daha da möhkəmləndirilməsinə xidmət edəcəkdir.\nSizə möhkəm cansağlığı, xoşbəxtlik və nəcib işlərinizdə uğurlar arzulayır, konqresinizə səmərəli iş diləyirəm.