Etɛwu Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ ka Nɔ Yì Kpléɖókpɔ́ Ðaxó Lɛ?\nNɛ̌ ka gbɔn bɔ awǎjijɛ ɖò mɛ elɔ lɛ sín nukúnta sɔmɔ̌? Kpléɖókpɔ́ mǐtɔn lɛ ɖokpo jí wɛ ye ɖè. Mawu sɛntɔ́ hwexónu tɔn e Mawu byɔ ɖɔ ye ni nɔ kplé ɖó kpɔ́ azɔn atɔn ɖò xwè ɖokpo ɖokpo mɛ lɛ é ɖɔhun ɔ, akpàkpà nɔ sɔ́ mǐ lɔ nú kpléɖókpɔ́ mǐtɔn lɛ. (Sɛ́nflínmɛ 16:16) Kpléɖókpɔ́ atɔn wɛ mǐ ɖó xwewu xwewu. Kpléɖókpɔ́ lɛdo tɔn, azǎn ɖokpo wɛ è nɔ bló na, bɔ è nɔ bló azɔn wè. Kpléɖókpɔ́ ɖaxó, azǎn atɔn wɛ éyɛ nɔ xɔ. Nɛ̌ mǐ ka nɔ ɖu lè kpléɖókpɔ́ enɛ lɛ tɔn gbɔn?\nYe nɔ hɛn nɔví nyínyí Klisanwun tɔn mǐtɔn syɛn d’eji. Lee Izlayɛli-ví lɛ nɔ jɛ awǎ bo nɔ kpa susu nú Jehovah ɖò kpléɖókpɔ́ lɛ jí gbɔn é ɔ, mɔ̌ jɛn mǐ lɔ nɔ ɖu vivǐ sinsɛn-biblo ɖó kpɔ́ tɔn ɖò nǔwiwa kpligidi lɛ hwenu ɔ nɛ. (Ðɛhan 26:12; 111:1) Kpléɖókpɔ́ enɛ lɛ nɔ hun ali bɔ mǐ nɔ xò gò bo nɔ lɛ́ kplé xá Kúnnuɖetɔ́ e gosin agun alǒ tò ɖevo mɛ lɛ é. Mɛ ɖokpo ɖokpo nɔ hɛn nùɖuɖu tɔn wá bɔ mǐ nɔ ɖu nǔ ɖò kpléɖókpɔ́ ɔ tɛnmɛ ɖò gbɔjɛ hwenu, bɔ enɛ nɔ zɔ́n bɔ mǐ nɔ ɖu vivǐ xɔ́ntɔn nyínyí tɔn ɖò nǔwiwa gbigbɔ tɔn enɛ lɛ hwenu. (Mɛsɛ́dó 2:42) Ðò kpléɖókpɔ́ enɛ lɛ hwenu ɔ, mǐɖesunɔ nɔ mɔ wanyiyi e dɔn “kplékplé nɔví lɛ bǐ tɔn” ɖó kpɔ́ ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ é.—1 Piyɛ́ɛ 2:17, nwt.\nYe nɔ d’alɔ mǐ bɔ mǐ nɔ yì nukɔn ɖò gbigbɔ sín akpáxwé. Izlayɛli-ví lɛ lɔ nɔ j’awǎ ɖó ye nɔ “mɔ nǔ jɛ Mawuxó” e è nɔ tinmɛ nú ye ɖò kpléɖókpɔ́ mɔhun lɛ tɛnmɛ ɔ mɛ. (Nɛɛmíi 8:8, 12) Mǐɖesunɔ tuùn ɖɔ nùkplɔnmɛ Biblu tɔn e mǐ nɔ mɔ ɖò kpléɖókpɔ́ mǐtɔn lɛ jí lɛ é xɔ akwɛ. Tuto kpléɖókpɔ́ lɛ bǐ tɔn nɔ jinjɔn xota Biblu tɔn ɖé jí. Gbɔn xóɖiɖɔ, xómaɖɔ kpo vɔ̌-bló (reconstitutions) lɛ kpo gblamɛ ɔ, mǐ nɔ kplɔ́n lee mǐ na wà jlǒ Mawu tɔn gbɔn ɖò gbɛ̀ mǐtɔn mɛ é. Hwenu e mǐ sè mɛ e ɖò gbɛzán Klisanwun tɔn sín wuvɛ̌ mɔ wɛ cobo ka ɖò gǎn dó wɛ, bo na nɔ gbeji nú Mawu é sín tan lɛ é ɔ, mǐ nɔ mɔ akɔnkpinkpan. Ðò kpléɖókpɔ́ ɖaxó lɛ jí ɔ, nùkpinkpɔn-dó-kplɔ́n nǔ lɛ nɔ d’alɔ mǐ bɔ mǐ nɔ dó nukún nǔ e jɛ bɔ Biblu ɖɔ lɛ é mɛ kpɔ́n b’ɛ nɔ cí ɖɔ mǐ mɔ gannaganna ɖɔhun, bɔ ye nɔ kplɔ́n nǔ mǐ. Ðò kpléɖókpɔ́ lɛ jí ɔ, mɛ e jló na ɖexlɛ́ ɖɔ emi ko sɔ́ emiɖée jó nú Mawu lɛ é nɔ bló baptɛm.\nNɛ̌ ka gbɔn bɔ kpléɖókpɔ́ lɛ nɔ nyí hwenu awǎjijɛ tɔn?\nNɛ̌ a ka sixu ɖu lè kpléɖókpɔ́ lɛ yiyi tɔn gbɔn?\nEnyi a jló na tuùn kplékplé nɔví lɛ tɔn mǐtɔn d’eji hǔn, tɛnkpɔn bo wá kpléɖókpɔ́ mǐtɔn e jǎwe é. Biblu kplɔnmɛtɔ́ towe sixu xlɛ́ tito kpléɖókpɔ́ ɖé tɔn we, bɔ a na kpɔ́n xota alɔkpa e jí è ko ɖɔ xó dó lɛ é. Ðǒ wuntun azǎn kpo fí e è na bló kpléɖókpɔ́ e jǎwe é ɖè é kpo ɖò sunzanwema towe mɛ, bo tɛnkpɔn bo yì enyi é nyɔ́ bló ɔ nɛ.\nVideo: Kpléɖókpɔ́ Ðaxó Xwewu Xwewu Tɔn Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ Tɔn\nKpɔ́n nǔ e wu gbɛtɔ́ livi mɔkpan nɔ wá nǔwiwa bunɔ enɛ sín tɛnmɛ gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ é.


Gbeyiɖɔ Elíi Ðò Só ɖé Mɛ Ðò Holɛbu | Yɔkpɔvu lɛ Sín Nùkplɔnmɛ Biblu Tɔn Lɛ\nJehovah Na Hlɔnhlɔn Elíi\nJezabɛli sè nǔ e jɛ dó hunnɔ Baalu tɔn lɛ wu é, bɔ xomɛ sìn i tawun. É sɛ́ wɛn ɖé dó Elíi: ‘Sɔ ɔ, a na kú hunnɔ Baalu tɔn lɛ ɖɔhun.’ Elíi jɛ xɛsi ɖi jí tawun bo hɔn yì gbetótló mɛ. É xoɖɛ bo ɖɔ: ‘Jehovah, agbɔ̌n kpé mì. Gbɔ nú má kú.’ Nǔ cikɔ nú Elíi b’ɛ d’amlɔ jɛ atín ɖé sá.\nWɛnsagun ɖé wá fɔ́n ɛ dɛ̌dɛ̌ bo ɖɔ: ‘Fɔ́n bo ɖu nǔ.’ Elíi mɔ wɔxúxú e è nɔ ɖa ɖò awinnya zozo jí é kpo singo ɖé kpo. É ɖu nǔ, bo nu sìn bo lɛ́vɔ mlɔ́ ayǐ. Wɛnsagun ɔ lɛ́ wá fɔ́n ɛ bo ɖɔ: ‘Ðu nǔ. A ɖó hudo hlɔnhlɔn tɔn ɖó ali towe lín ga.’ Enɛ wu ɔ, Elíi lɛ́vɔ ɖu nǔ gɔ́ na. Enɛ gudo ɔ, é ɖi zɔnlin nú kéze 40 zǎn 40, kaka bo wá Holɛbu Só ɔ kɔn. Ee é jɛ finɛ é ɔ, é byɔ só ɖé xomɛ bo na d’amlɔ. Amɔ̌, Jehovah ɖɔ n’i ɖɔ: ‘Etɛ bló wɛ a ka ɖè ɖò fí Elíi?’ Elíi yí gbè ɖɔ: ‘Izlayɛli-ví lɛ ɖè akpá e ye dó nú we é ǎ. Ye gbà vɔsakpe towe lɛ, bo hu gbeyiɖɔ towe lɛ. Dìn ɔ, ye ɖò tintɛnkpɔn wɛ bo na hu nyì lɔ.’\nJehovah ɖɔ n’i ɖɔ: ‘Tɔ́n bo xá só ɔ jí.’ Jɔhɔn ɖaxó ɖé nyì gbɔn só ɔ jí dó nukɔn. Enɛ gudo ɔ, ayikúngban danwǔ bɔ myɔ ɖé wá bɔ d’ewu. Gudo mɛ ɔ, Elíi sè gbè e fá bo yì dò é ɖé. É zé awu tɔn cyɔn nukúnmɛ, bo nɔte ɖò só ɔ linu. Jehovah lɛ́ kàn nǔ e wutu é hɔn é byɔ ɛ. Elíi ɖɔ: ‘Nyiɖokpo wɛ kpò.’ Amɔ̌, Jehovah ɖɔ n’i ɖɔ: ‘A ɖò hwiɖokpo ǎ. Gbɛtɔ́ 7 000 ɖò Izlayɛli bo kpó ɖò sinsɛn mì wɛ. Yì bo sɔ́ Elizée nú é nyí gbeyiɖɔ ɖó tɛn towe mɛ.’ Tlolo jɛn Elíi yì bló nǔ e Jehovah ɖɔ n’i é. A ka lin ɖɔ Jehovah na d’alɔ hwi lɔmɔ̌ hwenu e a na ɖò nǔ e é ba ɖɔ a ni bló é bló wɛ é à? Ganji, é na d’alɔ we. Mi nú mǐ ni kpɔ́n nǔ e jɛ ɖò akúɖíɖó ɔ hwenu é ɖé.\n“Ado ma hu mi dó nǔ ɖebǔ wu ó; loɔ, mi ɖò ninɔmɛ ɖebǔ mɛ hǔn, mi ni nɔ sɔ́ kúdónúmɛ sín ayixa dó xoɖɛ, bo byɔ nǔ e hudo mi lɛ Mawu.”—Filipunu lɛ 4:6\nNùkanbyɔ lɛ: Etɛwu Elíi ka hɔn dó gbɛ̀ tɔn jí? Etɛ Jehovah ka ɖɔ nú Elíi?\n1 Axɔsu lɛ 19:1-18; Hlɔmanu lɛ 11:2-4\nHwenu e Elíi mɔ ɖɔ emi ɖò emiɖokponɔ é ɔ, etɛ Jehovah ka ɖɔ n’i? Etɛ nǔ e jɛ dó Elíi wu é ka sixu kplɔ́n we?\nSɛ́ dó mɛɖé Sɛ́ dó mɛɖé Jehovah Na Hlɔnhlɔn Elíi\nlfb nùkplɔnkplɔn 47 wex. 114-115


Jonɔ lɛ kpo Saɖiɖi Kpo: Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ Sín Azɔ̌watɛn Afrique du Sud Tɔn\nAlaxɔ kpo Nǔ E Kúnkplá Saɖiɖi Yì Mɛ lɛ É Kpo\nMǐ ɖò byɔbyɔ we wɛ kpo akpàkpà sɔ́ mɛ kpo ɖɔ a ni wá kpɔ́n alaxɔ mǐtɔn lɛ kpo fí e mǐ nɔ zín wema ɖè lɛ é kpo. A na mɔ adlɛsi lɛ kpo gan e mɛ a sixu ɖi sà yì kpɔ́n lɛ é kpo ɖò dò.\nSɔ́ Fí Ɖokpo Afrique du Sud Albanie Allemagne Angola Argentine Australie Belgique Bénin Birmanie Bolivia Brésil Bulgarie Burundi Cameroun Canada Chili Colombie Congo (Kinshasa) Corée du Sud Côte d’Ivoire Croatie Danemark Équateur Espagne États-Unis Éthiopie Fidji Finlande France Géorgie Ghana Grande-Bretagne Grèce Guam Haïti Hong Kong Hongrie Inde Indonésie Israël Kenya Macédoine Mexique Moldavie Mozambique Nouvelle-Calédonie Ouganda Papouasie-Nouvelle-Guinée Paraguay Pays-Bas Pérou Philippines Pologne République centrafricaine République dominicaine Roumanie Rwanda Serbie Slovaquie Sri Lanka Tahiti Taïwan Thaïlande Trinité-et-Tobago Ukraine Vénézuéla Zambie Zimbabwe\nTɛnmɛ Sísɔ́ Ð’ayǐ nú Saɖiɖi\nA ka ɖó na sɔ́ tɛnmɛ ɖ’ayǐ cobo wá ba alaxɔ ɔ kpɔ́n wɛ à? Ɛɛn. Bonu gbɛtɔ́ ma wá sukpɔ́ dín ó, bɔ è ka na lɛ́ kúdeji ɖɔ mɛ bǐ ɖu saɖiɖi ɔ sín vivǐ bǐ mlɛ́mlɛ́ ɔ, é ɖò taji ɖɔ jonɔ lɛ bǐ ni sɔ́ tɛnmɛ ɖ’ayǐ jɛ nukɔn nú saɖiɖi yetɔn, enyi ye sukpɔ́ alǒ gbɔ ɔ nɛ. Sɔ́ tɛnmɛ ɖ’ayǐ, é hwe bǐ ɔ, aklunɔzán gbla ɖokpo jɛ nukɔn. Enyi xwezán lɛ gbè wɛ hǔn, mǐ dó wusyɛn lanmɛ nú we ɖɔ a ni sɔ́ tɛnmɛ ɖ’ayǐ jɛ nukɔn tawun.\nEnyi a ma sɔ́ tɛnmɛ ɖ’ayǐ ǎ ɔ, a ka sixu kpéwú bo ɖisa à? Enyi a ma sɔ́ tɛnmɛ ɖ’ayǐ nú saɖiɖi ɔ ǎ ɔ, mǐ sixu kánɖeji bo na yí we ǎ. Ðó tɛnmɛ e tíìn é wutu ɔ, mɛ kpɛɖé jɛn sixu ɖisa gbɔn finɛ kéze ɖokpo ɖokpo mɛ.\nGan nabi mɛ a ka ɖó na wá nú saɖiɖi ɔ? Mǐ byɔ we ɖɔ a ni ma yawǔ wá hugǎn ganxixo ɖokpo jɛ nukɔn nú saɖiɖi ganmɛ towe ó.\nNɛ̌ a ka sixu sɔ́ tɛnmɛ ɖ’ayǐ gbɔn? Zǐn “Sɔ́ Tɛnmɛ Ð’ayǐ.”\nA ka sixu ɖyɔ tɛnmɛ e a sɔ́ é, alǒ gbɛ́ à? Ɛɛn. Zǐn “Kpɔ́n Alǒ Ðyɔ Tɛnmɛ E A Sɔ́ É.”\nEnyi saɖiɖi ma ɖè ɖò azǎn e nyɔ́ nú we lɛ é jí ǎ ɔ ka lo? Kpò ɖò tɛn Ɛntɛnɛti tɔn ɔ jí kpɔ́n wɛ. Tɛnmɛ nɔ wá ɖè hwenu e mɛ e sɔ́ tɛnmɛ lɛ é ɖyɔ tɛnmɛ e ye sɔ́ lɛ é, alǒ gbɛ́ é.\nSɔ́ Tɛnmɛ Ð’ayǐ\nKpɔ́n Alǒ Ðyɔ Tɛnmɛ E A Sɔ́ É\n1 Robert Broom Drive East\nFí E È Na Gbɔn Yì É\nMɛyíyíxɔsa: Saɖitɔ́ lɛ Sín Tɛnmɛ: Saɖiɖi ɔ nɔ bɛ́ kpo xónusɔ́ɖóte sín video ɖé kpo ɖò Mɛyíyí Xɔsa. Video ɖevo e è nɔ kpɔ́n ɖò saɖiɖi ɔ hwenu lɛ é nɔ zɔ́n bɔ è nɔ mɔ lee nǔ lɛ nɔ yì gbɔn ɖò Betɛli é kpo lee Betɛli nɔ nɔ gudo nú Mawu sinsɛn mǐtɔn gbɔn é kpo. Yɔkpɔvu lɛ sixu ɖè fɔtóo xá Kalɛbu kpo Sofia kpo ɖò fí e è sɔnǔ nú Huzu Xɔ́ntɔn Jehovah tɔn sín nǔ lɛ ɖó é.\nWemazínxɔsa 2: Saɖitɔ́ lɛ Sín Tɛnmɛ: Video atɔn tinmɛ lě dò é nyí nǔ taji ɖɔ è ni lilɛ wema lɛ dó anɔ̌nugbe lɛ mɛ, bo lɛ́ zín sɔ́ é. Gbowungboji ɖokpo ɖò aga bo nɔ xlɛ́ wemazínmɔ mǐtɔn ɖaxó we lɛ bɔ ye nɔ ɖò wema lɛ zín wɛ. Fí taji ɔ wɛ nyí fɔwatɛ́ Biblu tɔn ɖé. Fɔwatɛ́ enɛ xlɛ́ lee è zán nyikɔ Mawu tɔn ɖò anɔ̌nugbe ayǐ ɔ jí tɔn lɛ sín Biblu lɛ mɛ gbɔn é.\nWemazínxɔsa 3: Saɖitɔ́ lɛ Sín Tɛnmɛ: Gbowungboji ɖé ɖò aga finɛ bo nɔ zɔ́n bɔ è nɔ mɔ azɔ̌xɔsa agbanbɛ́sɛ́dó tɔn ɔ blebu. Kpánuxwɛ ɖé ɖò finɛ bɔ fí ɖěɖee agban ɖokpo ɖokpo xweyigbe é nɔ ɖò tíntɔ́n ɖ’eji wɛ azɔn ɖokpo azɔn ɖokpo. Video atɔn nɔ xlɛ́ lee è nɔ bló tuto nú Kpléxɔ Axɔ́suɖuto ɔ tɔn lɛ gbigbá, agban lɛ bíbɛ́ sɛ́dó, gɔ́ nú xóyidókanji lɛ kpo video lɛ kpo biblo gbɔn é.\nFí E Saɖitɔ́ lɛ Nɔ Gbɔjɛ Ðè É: Ðu vivǐ ayiɖeɖayǐ sín nǔɖuɖu klewun e hwiɖesunɔ hɛn wá é tɔn ɖò jikpá kpɛví e ɖò finɛ é mɛ. Fí e è nɔ gán mɔ̌to lɛ ɖó é ɖé ɖò finɛ, bɔ è nɔ gán mɔ̌to alɔkpa lɛ bǐ ɖó finɛ ɖò xwezán lɛ gbè.\nTɛnsisɛ: Mǐ nɔ sɔ́ mɔ̌to ɖé d’así nú mɛ b’ɛ nɔ bɛ́ mɛ gbɔn fí e è nɔ ɖisa gbɔn lɛ é.\nNǔ taji lɛ\nMǐ nɔ zín wema lɛ, xójlawema lɛ, alɔnuwema lɛ kpo tlati lɛ kpo dó gbè 150 mɛ, bo nɔ bla ye ɖó kpɔ́; è nɔ má ye gbɔn agun kanweko mɔkpan mɛ ɖò tò 20 mɛ. Mǐ nɔ lɛ́ lilɛ Biblu kpo wema junjɔn Biblu jí lɛ kpo gɔ́ nú video lɛ dó gbè 20 jɛji mɛ. Ðò alixlɛ́mɛ Azɔ̌xɔsa Kpɔnla Tɔn E Nɔ Kpé Nukún Dó Xɔgbigbá Wu É tɔn glɔ́ ɔ, alaxɔ ɔ nɔ nɔ gudo nú Kpléxɔ Axɔ́suɖuto ɔ tɔn gbigbá gbɔn tò Aflika tɔn 42 mɛ.\nYǐ Alɔnuwema Alaxɔ ɔ Tɔn\nSɛ́dó Mɛɖé Sɛ́dó Mɛɖé Alaxɔ lɛ kpo Nǔ E Kúnkplá Saɖiɖi Yì Ye Mɛ lɛ É Kpo: Afrique du Sud\nALAXƆ LƐ KPO SAÐIÐI YÌ YE MƐ KPO\nAlaxɔ lɛ kpo Nǔ E Kúnkplá Saɖiɖi Yì Ye Mɛ lɛ É Kpo: Afrique du Sud


“Mɛ E Nɔ Na Nǔ Mɛ ɔ, È Na Na Nǔ I Bɔ É Na Sukpɔ́”—Nùnywɛxó 11:25\nAtɔxwɛ: Nùkplɔnkplɔn Tɔn | Novembre 2017\nGBÈ E MƐ A SIXU XÀ DÓ É Afrikaans Albanie-Gbè Alur Amharique-Gbè Amis-Gbè Arabe-Gbè Arménie-Gbè Aymara Ayɔgbe Azerbaïjan-Gbè Azerbaïjan-Gbè (Cyrillique) Bachkir Bassa (Cameroun) Bengali Bikol Boulou Bulgarie-Gbè Cakchiquel Catalogne-Gbè Cebuano Chichewa Chine-Gbè (Cantonais) Chine-Gbè (Dòdó Ɔ) Chine-Gbè (Ee Bɔkun É) Chinese Cantonese (Simplified) Chitonga Chitonga (Malawi Tɔn) Chitumbuka Chiyao Chol Cibemba Cinyanja Corée-Gbè Créole Haïti Tɔn Croatie-Gbè Danemark-Gbè Dangme Douala Eblegbe Edo Efik Espagne-Gbè Estonie-Gbè Fidji-Gbè Finlande-Gbè Flansegbe Fɔngbe Ga Garifuna Géorgie-Gbè Glɛkigbe Glɛnsigbe Guarani Gujarati Gungbe Haoussa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hongrie-Gbè Ibanag Ibo Iloko Indonésie-Gbè Islande-Gbè Isoko Italie-Gbè Janmagbe Japon-Gbè Jula Kabiye Kannada Kikamba Kikaonde Kikuyu Kiluba Kinyarwanda Kirghistan-Gbè Kiribati-Gbè Kirundi Kisonge Kongo Kurde Kurmanji Kurde Kurmanji (Caucase) Kurde Kurmanji (Cyrillique) Kwangali Kwanyama Lettonie-Gbè Lingala Lituanie-Gbè Luganda Lunda Luo Luvale Macédoine-Gbè Madagascar-Gbè Malay Malayalam Mam Mambwé-Lungu Marathi Marshall-Gbè Maya Mazatèque Huautla Tɔn Mbunda Mingrelian Mixe Mongolie-Gbè Mooré Motu Myanmar-Gbè Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Totaligbé Puebla Tɔn) Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ndonga Népali Ngabere Nigerian Pidgin Norvège-Gbè Nzema Okpe Oromo-Gbè Ossétie-Gbè Otètèla Ouzbékistan-Gbè Pangasinan Papiamento (Curaçao Tɔn) Pays-Bas-Gbè Penjabi Persan Pidgin (Cameroon) Pologne-Gbè Ponape-Gbè Portugal-Gbè Quechua (Ancash Tɔn) Quechua (Bolivie Tɔn) Roumanie-Gbè Russie-Gbè Samoa-Gbè Sango Sepedi Serbie-Gbè Serbie-Gbè (Romain) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Shona Sidama Silozi Sinhala Slovaquie-Gbè Slovénie-Gbè Sranan tongo Suède-Gbè Swahili-Gbè Swahili-Gbè (Rép. dém. du Congo) Swati Tagalog Tajikistan-Gbè Tamoul Tatar Tchèque-Gbè Tchouvachie-Gbè Tetun Dili Télougou Thaï Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tonga-Gbè Totonaque Tshiluba Tsonga Tswana Turkménistan-Gbè Turquie-Gbè Tuvalu-Gbè Twi Tzeltal Tzotzil Ukraine-Gbè Urhobo Vegbe Venda Vietnam-Gbè Waray-Waray Wolaitsa Xhosa Zandé Zapotec-Gbè (Isthme Tɔn) Zoulou Île Salomon-Gbè\nSÍN hwexónu wɛ vɔsisa lɛ ko nyí nǔ taji ɖé ɖò sinsɛn-biblo nugbǒ ɔ mɛ. Izlayɛli-ví lɛ nɔ savɔ̌ kanlin tɔn lɛ, bɔ è tuùn Klisanwun lɛ ganji ɖɔ ye nɔ “kpa susu nú Mawu dó savɔ̌ n’i” hwebǐnu. Amɔ̌, vɔsisa ɖevo lɛ tíìn, bo nɔ nyɔ́ Mawu nukúnmɛ. (Ebl. 13:15, 16) Vɔsisa enɛ lɛ nɔ na mɛ awǎjijɛ kpo nyɔna lɛ kpo lee kpɔ́ndéwú elɔ lɛ na xlɛ́ gbɔn é.\nAna e nyí Mawu sɛntɔ́ gbejinɔtɔ́ hwexónu tɔn ɖé é ɖò vǐ sunnu ɖé ba wɛ nukún myamya, amɔ̌, é nyí wɛnsinɔ. É xoɖɛ sɛ́dó Jehovah bo d’akpá n’i ɖɔ nú é na emi vǐ sunnu ɖé ɔ, emi “na sɔ́ vǐ ɔ ɖó vo [n’i], bɔ é na nyí [étɔn] kúgbe gbɛgbe.” (1 Sam. 1:10, 11) Nugbǒ ɔ, Ana wá mɔ xò bo jì vǐ sunnu ɖé, bɔ è nɔ ylɔ ɖɔ Samuwɛli. Ee Samuwɛli ɖè anɔ̌ gudo é ɔ, Ana kplá ɛ yì Goxɔ ɔ mɛ lee é ko d’akpá tɔn gbɔn é. Jehovah dó nú Ana ɖó gbigbɔ mɛɖée sísɔ́ dó savɔ̌ tɔn tɔn wu. È jɔwu i b’ɛ lɛ́ wá jì vǐ atɔ́ɔ́n, bɔ Samuwɛli huzu gbeyiɖɔ ɖé kpo Biblu wlantɔ́ ɖé kpo.—1 Sam. 2:21.\nAna kpo Samuwɛli kpo ɖɔhun ɔ, è jɔwu Klisanwun lɛ ɖò égbé, bonu ye na zán gbɛzán yetɔn nú sinsɛnzɔ́ Gbɛɖotɔ́ yetɔn tɔn. Jezu d’akpá ɖɔ vɔ̌ ɖebǔ e mǐ sá bo dó sɛ̀n Jehovah é ɔ, é na sú axɔ́ tɔn mǐ b’ɛ na túnflá.—Mak. 10:28-30.\nÐò xwè kanweko nukɔntɔn ɔ mɛ ɔ, è tuùn Klisanwun nyɔnu e è nɔ ylɔ ɖɔ Dɔkasi é ganji, ɖó é nyí “nyɔnu ɖagbewatɔ́ ɖé bo nɔ d’alɔ wamamɔnɔ lɛ” wutu. Amɔ̌, é blawu ɖɔ “é bɛ́ azɔn, lobo kú” bɔ agun ɔ bǐ byɔ aluwɛ mɛ. Hwenu e ahwanvu lɛ sè ɖɔ Piyɛ́ɛ ɖò xá ɔ mɛ é ɔ, ye byɔ ɛ ɖɔ é ni kɛnklɛn bo wá tlolo. Dǒ nukún awǎjijɛ e ye na ko ɖó é mɛ kpɔ́n hwenu e Piyɛ́ɛ wá bo fɔ́n Dɔkasi sín kú é; azɔn nukɔntɔn e mɛsɛ́dó ɖé fɔ́n mɛ sín kú é nɛ! (Mɛ. 9:36-41) Mawu wɔn vɔ̌ e Dɔkasi sá lɛ é ǎ. (Ebl. 6:10) È wlan tan alɔhundonanǔmɛ tɔn tɔn dó Xó Mawu tɔn mɛ b’ɛ nyí kpɔ́ndéwú ɖagbe ɖé bɔ mǐ na xwedó.\nÐò ali ɖokpo ɔ nu ɔ, mɛsɛ́dó Pɔlu zé kpɔ́ndéwú ɖagbe ɖé ɖ’ayǐ bo nɔ zán táan tɔn bo nɔ lɛ́ xlɛ́ ɖɔ nǔ mɛ lɛ tɔn ɖu ayi mɛ nú emi. Ee Pɔlu ɖò nǔ wlan sɛ́dó nɔví Kɔlɛnti tɔn lɛ wɛ é ɔ, é ɖɔ: “Nyɛ ɔ, é na hun xomɛ nú mì ɖɔ má zán nǔ e un ɖó ɔ bǐ, bo zán nyɛɖesunɔ dó dó alɔ mi na.” (2 Kɔ. 12:15) Nǔ e Pɔlu mɔ kpɔ́n é zɔ́n bɔ é mɔ ɖɔ è sɔ́ mɛɖée dó savɔ̌ dó takún mɛ ɖevo lɛ tɔn mɛ ɔ, é kún nyí awǎjijɛ kɛɖɛ wɛ é nɔ hɛn wá nú mɛ ó, loɔ, taji bǐ ɔ wɛ nyí ɖɔ è nɔ mɔ nyɔna Jehovah tɔn, bɔ nǔ mɛtɔn nɔ lɛ́ nyɔ́ nukún tɔn mɛ.—Mɛ. 20:24, 35.\nÉ ɖò gaàn ɖɔ enyi mǐ zán hwenu mǐtɔn kpo hlɔnhlɔn mǐtɔn kpo, bo dó xò nukɔnyiyi nǔ Axɔsuɖuto ɔ tɔn lɛ tɔn sín kàn, bo lɛ́ nɔ gudo nú nùɖitɔ́ hàtɔ́ mǐtɔn lɛ ɔ, é nɔ víví nú Jehovah. Amɔ̌, ali ɖevo lɛ ka lɛ́ ɖè bɔ mǐ sixu gbɔn dó nɔ gudo nú Axɔsuɖuto jijlazɔ́ ɔ à? Ɛɛn! Gɔ́ nú tagba jijɛ wanyiyi tɔn mǐtɔn lɛ ɔ, mǐ sixu kpa Mawu gbɔn nǔ e mǐ na na kpo jlǒ kpo lɛ é gblamɛ. È nɔ zán ye dó nɔ gudo nú nukɔnyiyi wɛnɖagbejijlazɔ́ e wà wɛ è ɖè gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ, b’ɛ nɔ byɔ ɖɔ è ni d’alɔ mɛsɛ́dó lɛ, kpo mɛ ɖevo ɖěɖee ɖò sinsɛnzɔ́ hwebǐnu tɔn bunɔ ɖé mɛ lɛ é kpo é. Gɔ́ na ɔ, è nɔ lɛ́ zán dó sɔnǔ nú wema lɛ kpo video lɛ kpo, bo nɔ lɛ́ zán dó lilɛ ye dó gbè ɖevo lɛ mɛ, è nɔ zán dó d’alɔ mɛ ɖò fí e adla j’ayǐ ɖè lɛ é, bɔ é nɔ lɛ́ d’alɔ bɔ è nɔ gbá Kpléxɔ Axɔsuɖuto ɔ tɔn yɔyɔ̌ lɛ. Mǐ sixu ɖeji ɖɔ “mɛ e nɔ na nǔ mɛ ɔ, è na na nǔ i bɔ é na sukpɔ́.” Gɔ́ na ɔ, nú mǐ na nǔ xɔ akwɛ mǐtɔn lɛ Jehovah ɔ, susu kpa n’i wɛ mǐ ɖè nɛ.—Nùx. 3:9; 11:25.\nLee Mɛɖé Lɛ Nɔ Na Nùnina Dó Azɔ̌ E Wà Wɛ È Ðe gbɔn Gbɛ̀ ɔ Bǐ Mɛ É Tamɛ Gbɔn é\nLee é nyí gbɔn ɖò mɛsɛ́dó Pɔlu hwenu é ɔ, mɛ gègě ɖò égbé bo nɔ “ɖè akwɛ ɖó vo,” alǒ nɔ bló tuto akwɛ ɖé tɔn bo nɔ sɔ́ dó gbàví nùnina tɔn agun ɔ tɔn e jí è wlan “Azɔ̌ E Mǐ Nɔ Wà Gbɔn Gbɛ̀ ɔ Bǐ Mɛ É” ɖó é mɛ. (1 Kɔ. 16:2) Sun ɖokpo ɖokpo mɛ ɔ, agun lɛ nɔ sɛ́ nùnina enɛ lɛ dó azɔ̌xɔsa Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ tɔn e nɔ ɖɔ nǔ dó ali enɛ nu, dó tò e ɖò alaxɔ ɔ sín acɛ mɛ lɛ é takúnmɛ é. A hɛn ɔ, a na lɛ́ sɛ́ nùnina lɛ dó tutoblonunu sɛ́n tɔn e Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ nɔ zán ɖò tò towe mɛ é ɖé tlɔlɔ. Bonu a na tuùn tutoblonunu sɛ́n tɔn e Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ nɔ zán hugǎn ɖò tò towe mɛ é sín nyikɔ hǔn, kɛnklɛn bo kanbyɔ alaxɔ. A sixu mɔ adlɛsi ɔ ɖò www.jw.org jí. Sɔgbe kpo lee nǔ lɛ nɔ yì gbɔn ɖò tò towe mɛ é kpo ɔ, nùnina alɔkpa e a sixu sɛ́dó tlɔlɔ lɛ é ɖé lɛ ɖíe:\nÈ hɛn ɔ, è na zán kati akwɛsɛxwetɛn tɔn e è nɔ zán dó sɛ́ akwɛ dó mɛ ɖevo, dó sú axɔ́ alǒ dó xɔ nǔ na é dó na nùnina. Ðò alaxɔ ɖé lɛ mɛ ɔ, è hɛn ɔ, è na lɛ́vɔ zán jw.org alǒ tɛn ɛntɛnɛti tɔn ɖevo e alaxɔ ɔ sɔ́ é dó na nùnina.\nÈ hɛn ɔ, è na na akwɛ, acɔ́banú e v’axi lɛ é, alǒ nǔɖokan mɛɖesunɔ tɔn ɖevo e xɔ akwɛ lɛ é. Wema-sɛ́dó-mɛ ɖé ɖó na zɔn nùnina ɔ jí bo na xlɛ́ ɖɔ è kún sɔ́ na yí akwɛ ɔ alǒ nǔ ɔ ó.\nTUTO NÙNINA E È SIXU LƐ́VƆ YÍ É TƆN\nÈ hɛn ɔ, è na na akwɛ bɔ enyi è wá ɖó hudo tɔn ɔ, è sixu lɛ́vɔ yí.\nWema-sɛ́dó-mɛ ɖé ɖó na zɔn nùnina ɔ jí bo na xlɛ́ ɖɔ è sixu lɛ́vɔ wá yí nùnina ɔ.\nTUTO JLǑ SÍSƆ́ DÓ NA NÙNINA TƆN\nGbɔn vo nú akwɛ kpo nǔɖokan mɛɖesunɔ tɔn lɛ kpo nina ɔ, è hɛn ɔ, è na lɛ́ zán wlɛnwín ɖevo lɛ dó nɔ gudo nú azɔ̌ Axɔsuɖuto ɔ tɔn na gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ. È slɛ́ wlɛnwín enɛ lɛ ɖò dò. Enyi wlɛnwín lɛ ɖebǔ wɛ na bo jló we bonu a na zán hǔn, kɛnklɛn bo tó kàn nǔ byɔ alaxɔ e nɔ kpé nukún dó tò towe wu é hwɛ̌, bo na mɔ tɛn dó tuùn wlɛnwín e è sixu zán lɛ é. Ðó nǔ e sɛ́n byɔ lɛ é kpo sɛ́n takwɛ tɔn lɛ kpo nɔ gbɔn vo wutu ɔ, é ɖò taji ɖɔ è ni kàn nǔ byɔ wěɖexámɛtɔ́ sɛ́n kpo takwɛ kpo tɔn lɛ hwɛ̌ cobo sɔ́ wlɛnwín nǔ nina tɔn e nyɔ́ hugǎn é.\nAssurance kpo Tuto Biblo Bá Na Gbɔjɛ Ðaxó Sín Akwɛ Mɛtɔn Ðě Kpo: È sixu na akwɛ e è nɔ kplé ɖ’ayǐ nú nǔgbomɛzángbe é (assurance vie) alǒ nú gbɔjɛ ɖaxó mɛ byɔbyɔ/agbazazɔ́ jijodó hwenu é bo sɛ́dó ARTJB.\nAkwɛ E Ðò Akwɛsɛxwetɛn lɛ É: Mɛɖé sixu bló tuto bo ɖɔ ɖɔ ɖò kú emitɔn gudo hǔn, è ni nɔ sú akwɛ emitɔn e ɖò akwɛsɛxwetɛn é ARTJB, sɔgbe kpo nǔ e akwɛsɛxwetɛn ɔ byɔ ɖò mɛ sí lɛ é kpo.\nLè Ajɔ̌ Tɔn Lɛ: È sixu na nùnina lè ajɔ̌ tɔn lɛ tɔn tlɔlɔ alǒ è sixu sɛ́ ye dó ARTJB.\nXɔ kpo Ayikúngban Kpo: È hɛn ɔ, è na na xɔ kpo ayikúngban kpo e è sixu sà lɛ é sín nùnina ARTJB vlafo gbɔn nùnina tlɔlɔ ɖé gblamɛ, abǐ mɛɖé sixu na ayikúngban e jí xɔ ɖè bɔ gbɛtɔ́ ɖ’emɛ é sín nùnina, amɔ̌, mɛ ɔ ɖó na xlɛ́ ɖɔ emi na nɔ nɔ xɔ ɔ mɛ kaka jɛ kú emitɔn.\nGǔwema kpo Nùnina lɛ Kpo: È hɛn ɔ, è na bló wema sɔgbe xá sɛ́n bo ɖɔ ɖɔ ARTJB na ɖu gǔ nǔɖokan alǒ akwɛ ɖé tɔn, abǐ è sixu wlan nyikɔ ARTJB tɔn ɖ’ayǐ ɖɔ é wɛ na ɖu gǔ nùnina lɛ tɔn.\nÐi lee xógbe “tuto jlǒ sísɔ́ dó na nùnina tɔn” xlɛ́ ɖó é ɔ, nùnina enɛ lɛ nɔ byɔ ɖɔ nùnamɛtɔ́ ɔ ni bló tuto ɖé lɛ.\nNú a jló na mɔ tinmɛ ɖevo lɛ hǔn, yì jw.org jí bo zín “Nǎ Nùnina ɖé nú Azɔ̌ E Mǐ Nɔ Wà Gbɔn Gbɛ̀ ɔ Bǐ Mɛ É,” é nɔ ɖò ɖibla yì vivɔnu ɖò akpáxwé lɛ ɖebǔ jí.\nATƆXWƐ: NÙKPLƆNKPLƆN TƆN Novembre 2017


Aborigène Canada Tɔn lɛ Sè Wɛnɖagbe Ɔ\nGBÈ E MƐ A SIXU XÀ DÓ É Afrikaans Albanie-Gbè Amharique-Gbè Arabe-Gbè Arabe-Gbè (Liban Tɔn) Arménie-Gbè Ayɔgbe Azerbaïjan-Gbè Bichlamar Cambodge-Gbè Catalogne-Gbè Chichewa Chine-Gbè (Cantonais) Chine-Gbè (Dòdó Ɔ) Chine-Gbè (Ee Bɔkun É) Chinese Cantonese (Simplified) Chol Corée-Gbè Créole Haïti Tɔn Croatie-Gbè Danemark-Gbè Eblegbe Espagne-Gbè Estonie-Gbè Fante Finlande-Gbè Flansegbe Fɔngbe Galice-Gbè Galles-Gbè Géorgie-Gbè Glɛkigbe Glɛnsigbe Haoussa Hongrie-Gbè Ibo Indonésie-Gbè Italie-Gbè Janmagbe Japon-Gbè Kazakh Kinyarwanda Kirghistan-Gbè Kirundi Kongo Lingala Lituanie-Gbè Luo Malay Malayalam Mam Nahuatl (Central) Ndébélé (Zimbabwe) Ngabere Norvège-Gbè Oromo-Gbè Ourdou Pays-Bas-Gbè Penjabi Persan Pologne-Gbè Portugal-Gbè Portugal-Gbè (Portugal) Roumanie-Gbè Russie-Gbè Serbie-Gbè Serbie-Gbè (Romain) Shona Sinhala Slovaquie-Gbè Slovénie-Gbè Suède-Gbè Swahili-Gbè Tagalog Tahiti-Gbè Tajikistan-Gbè Tchèque-Gbè Télougou Thaï Tigrinya Tojolabal Totonaque Turquie-Gbè Ukraine-Gbè Valencian Zoulou\nAborigène lɛ sín gbè 60 jɛji wɛ mɛ lɛ nɔ dó ɖò Canada, bɔ Canada-nu 213 000 mɔ̌ ɖɔ ɖɔ gbè enɛ lɛ ɖokpo nɔ nyí anɔnugbe emitɔn.\nBonu wɛn ɔ na dó byɔ ayǐ ɔ jí nu lɛ sín ayi mɛ ɔ, Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn gègě kplɔ́n gbè enɛ lɛ ɖě ɖ’emɛ. Ðò 2015 sín vivɔnu ɔ, mɛ 250 jɛji fó gbè enɛ lɛ ɖokpo kplɔnkplɔn sín tuto e Kúnnuɖetɔ́ lɛ bló é.\nGɔ́ na ɔ, Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ lilɛ wema lɛ, bo lɛ́ ɖè video klewun klewun lɛ tɔ́n dó ayǐ ɔ jí sín gbè tantɔn mɛ: Algonquin, Pied-noir (Blackfoot), Cri des plaines, Cri des marais (Gbadahweji tɔn), Inuktitut, Mohawk, Odawa-gbè kpo Ojibwé Totaligbe tɔn kpo. *\nYe mɛ ɖěɖee kplɔ́n gbè ɔ ɖě lɛ é yí gbè ɖɔ é sixu vɛwǔ tawun. Carma ɖɔ: “Hwenu e un jɛ alɔ dó Pied-noir (Blackfoot) sín gbɛ̌ta lilɛdogbeɖevomɛ tɔn jí é ɔ, é cí ɖɔ nukún myɔmyɔ wɛ un ɖè bo ɖò azɔ̌ wà wɛ ɖɔhun. Un sè gbè ɔ ganji ǎ. Un sixu xà Pied-noir (Blackfoot) sín gbè ɔ ǎ, bɔ mɛ lɛ ɖò didó wɛ ɔ, un nɔ mɔ nukúnnú jɛ mɛ ganji ǎ.”\nTerence e w’azɔ̌ xá Cri des marais (Gbadahweji tɔn) sín gbɛ̌ta lilɛdogbeɖevomɛ tɔn é ɖɔ: “Xókwin gègě tíìn bo ɖiga, lobo lɛ́ vɛ́ ylɔ.” Daniel, e nyí sinsɛnzɔ́watɔ́ hwebǐnu tɔn ɖé ɖò Tɔtɛntinto Manitoulin tɔn mɛ ɖò Ontario é ɖɔ: “Nǔ e na d’alɔ mɛ bɔ è na kplɔ́n gbè ɔ lɛ é ɖè mɔ̌ ǎ. Wlɛnwín ɖagbe hugǎn e a sixu zán dó kplɔ́n Odawa-gbè é wɛ nyí ɖɔ a ni mɔ gǎn’máa alǒ gǎn’páa ɖé ɖò xá ɔ mɛ bonu é na kplɔ́n we.”\nTagba tobutobu enɛ lɛ jijɛ ka ɖó lè à? Nawe e nɔ dó Ojibwé sín gbè é ɖé ɖɔ ɖɔ gǎn tobutobu e Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ dó é zɔ́n bɔ ye gbɔn vo nú sinsɛn ɖevo lɛ. É ɖɔ ɖɔ xwé mɛ lɛ tɔn gbè e Kúnnuɖetɔ́ lɛ nɔ yì bo nɔ xà Mawuxówema ɔ dó Ojibwé sín gbè mɛ é zɔ́n bɔ mɛ lɛ nɔ vo ganji, bo nɔ ɖɔ xó dó Biblu jí.\nBert e nyí lilɛdogbeɖevomɛtɔ́ ɖé, bo sù ɖò Akɔ Blood tɔn mɛ ɖò Alberta é ɖɔ: “Un mɔ bɔ Pied-noir (Blackfoot) sín mɛ gègě hɛn wema ɖé dó akɔ́nnú bo ɖɔ, ‘Gbè ce ɖíe. Ce wɛ nyí elɔ!’ Un nɔ mɔ hwɛhwɛ bɔ nukún yetɔn lɛ nɔ ja ɖasin hwenu e ye kpɔ́n video ɖé dó gbè yetɔn mɛ é.”\nNawe e nɔ dó Cri sín gbè é ɖé yí wǎn nú video Etɛwu È ka Ðó Na Kplɔ́n Biblu? e tɔ́n dó anɔnugbe tɔn mɛ é tawun. É ɖɔ ɖɔ é cí ɖɔ nɔ emitɔn wɛ ɖò xó ɖɔ nú emi wɛ ɖɔhun.\nAli Gaga Zinzɔn\nKúnnuɖetɔ́ gègě dó gǎn bunɔ ɖé lɛ bo mɔ tɛn dó má wɛn gbɔdónúmɛ tɔn e ɖò Biblu mɛ lɛ é xá aborigène lɛ. Terence kpo asì tɔn Orlean kpo flín tomɛyiyi mɔhun ɖokpo. Ye ɖɔ: “Gbɛ̌ta e mɛ mǐ ɖè é bló ganxixo 12 mɔ̌ ɖò ali e jí laglasi gɔ́ lɛ é, bo yì ɖekúnnu ɖò xá e è nɔ ylɔ ɖɔ Little Grand Rapids é mɛ. Lee mɛ lɛ yí mǐ gbɔn é jiwǔ tawun!”\nMɛ ɖevo lɛ sɛ̀ tɛn sín xwé yetɔn ɖagbeɖagbe lɛ gbè bo wá jɛ ayǐ ɔ jí nu lɛ kpá. Ee Daniel kpo asì tɔn LeeAnn kpo ɖu tuto wɛn jijla ɖò Tɔtɛntinto Manitoulin tɔn mɛ nú sun atɔn sín vivǐ gudo é ɔ, ye sɛ̀ tɛn jɛ finɛ. Daniel tinmɛ ɖɔ: “Mǐ ba na ɖó hwenu gègě bonu mɛ lɛ na dó sixu ɖeji dó mǐ wu, lobo ɖó jlǒ.”\n“Ðó Un Yí Wǎn nú Ye Nugbǒ Nugbǒ”\nAniwu Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ ka nɔ dó gǎn bunɔ enɛ lɛ dó d’alɔ aborigène lɛ? Bert sín asì Rose tinmɛ ɖɔ: “Ðó nyì lɔ nyí ayǐ ɔ jí nu, bɔ un mɔ ɖò gbɛzán ce mɛ ɖɔ nugbodòdó Biblu tɔn lɛ zinzan ɖó lè wutu ɔ, é nɔ jló mì ɖɔ má d’alɔ mɛ ɖevo lɛ.”\n“Un ba ɖɔ Gbɛɖotɔ́ mǐtɔn ni xlɛ́ ali Cri sín mɛ lɛ,” wɛ Orlean ɖɔ. “Wǔjɔmɛ ɖé wɛ é nyí ɖɔ è ni d’alɔ ye bonu ye ni sɛkpɔ Jehovah lobo ɖu ɖò tagba e nɔ kpannukɔn ye égbé lɛ é jí.”\nMarc nɔ w’azɔ̌ xá gbɛ̌ta lilɛdogbeɖevomɛ tɔn Pied-noir (Blackfoot) tɔn. Etɛwu é ka nɔ d’alɔ aborigène e ɖò ayǐ tɔn jí lɛ é? É yí gbè ɖɔ: “Ðó un yí wǎn nú ye nugbǒ nugbǒ.”\n^ akpá. 4 Aborigène ɖěɖee ɖò États-Unis lɛ é lɔmɔ̌ nɔ dó gbè enɛ lɛ ɖé lɛ.\nSɛ́dó Mɛɖé Sɛ́dó Mɛɖé Alɔdido Aborigène Canada Tɔn Lɛ


Xɛ lɛ Ðò Biblu Mɛ: Nǔ E Ye Sixu Kplɔ́n Mǐ lɛ É (Jɔbu 12:7-9)\nGBÈ E MƐ A SIXU XÀ DÓ É Afrikaans Albanie-Gbè Amharique-Gbè Arabe-Gbè Arménie-Gbè Aymara Ayɔgbe Azerbaïjan-Gbè Azerbaïjan-Gbè (Cyrillique) Batak (Toba) Bichlamar Bikol Bulgarie-Gbè Catalogne-Gbè Cebuano Chichewa Chine-Gbè (Dòdó Ɔ) Chine-Gbè (Ee Bɔkun É) Chitonga Chitonga (Malawi Tɔn) Chitumbuka Chiyao Cibemba Cinyanja Corée-Gbè Créole Haïti Tɔn Créole Maurice Tɔn Créole Seychelles Tɔn Croatie-Gbè Danemark-Gbè Eblegbe Efik Espagne-Gbè Estonie-Gbè Fidji-Gbè Finlande-Gbè Flansegbe Fɔngbe Ga Géorgie-Gbè Glɛkigbe Glɛnsigbe Groenland-Gbè Guarani Gungbe Haoussa Hiligaynon Hongrie-Gbè Ibo Iloko Indonésie-Gbè Islande-Gbè Isoko Italie-Gbè Janmagbe Japon-Gbè Javan-Gbè Kabiye Kazakh Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kimbundu Kinyarwanda Kirghistan-Gbè Kiribati-Gbè Kirundi Kongo Kurde Kurmanji (Caucase) Kurde Kurmanji (Cyrillique) Kwangali Kwanyama Lifu Lingala Lituanie-Gbè Luganda Lunda Luo Luvale Macédoine-Gbè Madagascar-Gbè Malte-Gbè Mam Mambwé-Lungu Maya Myanmar-Gbè Nahuatl (Totaligbé Puebla Tɔn) Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ndonga Nias Norvège-Gbè Nyaneka Nzema Oromo-Gbè Ossétie-Gbè Otètèla Pangasinan Papiamento (Aruba Tɔn) Papiamento (Curaçao Tɔn) Pays-Bas-Gbè Persan Pologne-Gbè Portugal-Gbè Quechua (Ancash Tɔn) Quechua (Ayacucho Tɔn) Quechua (Bolivie Tɔn) Quechua (Cuzco Tɔn) Rarotonga-Gbè Roumanie-Gbè Russie-Gbè Samoa-Gbè Sango Sepedi Serbie-Gbè Serbie-Gbè (Romain) Sesotho (Lesotho) Shona Silozi Sinhala Slovaquie-Gbè Slovénie-Gbè Sranan tongo Suède-Gbè Swahili-Gbè Swahili-Gbè (Rép. dém. du Congo) Swati Tagalog Tahiti-Gbè Tatar Tchèque-Gbè Tchouvachie-Gbè Tetun Dili Thaï Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Tshiluba Tsonga Tswana Turquie-Gbè Twi Tzotzil Ukraine-Gbè Umbundu Vegbe Venda Vietnam-Gbè Wallis-Gbè Waray-Waray Xhosa Zandé Zoulou Île Salomon-Gbè\n“Kàn nǔ byɔ xɛ lɛ, xɛ na ɖè we ɖó ali jí. Ðò kanlin enɛ lɛ bǐ mɛ ɔ, kanlin tɛ wɛ ma tuùn ɖɔ Mawu Mavɔmavɔ wɛ ɖò nǔ bǐ bló wɛ ǎ?”—Jɔbu 12:7, 9.\nSÍN xwè 3 000 jɛji ɖíe ɔ, tɔ́gbó Jɔbu mɔ ɖɔ xɛ lɛ sixu kplɔ́n nǔ gègě mǐ dó nùɖíɖózɔ́ Mawu tɔn wu. Amɔ̌, lee ye nɔ wà nǔ gbɔn é zɔ́n bɔ è sixu lɛ́ zán ye dó jlɛ́ nǔ dó nǔ wu na. Ðò Biblu mɛ ɔ, fí e è ɖɔ xɛ lɛ sín xó ɖè lɛ é gègě kplɔ́n nǔ taji lɛ mǐ dó gbɛ̀ kpo kancica e ɖò mǐ kpo Mawu kpo tɛntin é kpo wu. Mi nú mǐ ni gbéjé kpɔ́ndéwú ɖé lɛ kpɔ́n.\nFÍ E AZƆNXƐ LƐ NƆ XÒ ADƆ̌ ÐÓ É\nJeluzalɛmunu lɛ tuùn xɛ e nɔ nyí azɔnxɛ lɛ é ganji, ɖó ye nɔ yawu xò adɔ̌ yetɔn lɛ nyì xɔzwe lɛ mɛ ɖò aga. Ðé lɛ xò adɔ̌ yetɔn lɛ nyì Salomɔ́ɔ sín tɛmpli mɛ. É cí ɖɔ azɔnxɛ ɖěɖee nɔ xò adɔ̌ yetɔn lɛ ɖó tɛmpli ɔ sín xá mɛ lɛ é mɔ ɖɔ finɛ nyɔ́ ganji bɔ emi sixu nɔ bo kpé nukún dó vǐ emitɔn lɛ wu, bɔ nǔ nyanya ɖě na jɛ dó ye wu ǎ.\nMɛ e kpa Ðɛhan 84gɔ́ ɔ é nyí ɖokpo ɖò Kolée sín vǐ sunnu lɛ mɛ, bo nɔ wà sinsɛnzɔ́ ɖò tɛmpli ɔ mɛ nú aklunɔzán gblamɛ ɖokpo ɖò sun ayizɛ́n lɛ bǐ mɛ; é ɖó ayi adɔ̌ enɛ lɛ wu ɖò tɛmpli ɔ sín xá mɛ. Azɔnxɛ e ɖó fí e é na nɔ kaka sɔyi ɖò xwé Jehovah tɔn gbè é ɖé ɖɔhun cící jló è tawun, bɔ é ɖɔ: “Mawu Mavɔmavɔ Nǔbǐwukpétɔ́, un yí wǎn nú nɔtɛn towe lɛ mɛ nya! Kɔxo towe lɛ ta wíwá ɖò nukún mya nú mì wɛ ɖesu . . . Títígwetí ɖesu nɔ mɔ fí e é na xò adɔ̌ ɖó é, azɔnxɛ nɔ mɔ adɔ̌ e mɛ é na bɛ́ vǐ tɔn lɛ dó é. Mawu Mavɔmavɔ Nǔbǐwukpétɔ́, axɔsu ce, Mawu ce! Vɔsakpe towe lɛ kpá wɛ nyí fí e ye bǐ mɔ é.” (Ðɛhan 84:2-4) Akpàkpà ɖokpo ɔ ka nɔ sɔ́ mǐ kpodo vǐ mǐtɔn lɛ kpo bonu mǐ na nɔ nɔ kpɔ́ xá togun Mawu tɔn ɖò gbesisɔmɛ ɖò kplé lɛ jí à?—Ðɛhan 26:8, 12.\nAÐƆWÉ LƐ TUÙN HWE YETƆN NU\n“Aɖɔwé lɛ tuùn hwenu e ye na wá dó ɔ”; wɛ gbeyiɖɔ Jelemíi wlan. É tuùn gan e mɛ aɖɔwé lɛ nɔ sɛ̀ tɛn bo nɔ xò Akpádídó Yikúngban ɔ zlɛ é ganji. Ðò Mars alǒ Avril mɛ ɔ, aɖɔwé 300 000 jɛji wɛ nɔ gosin Aflika yì Totaligbé Elɔpu Tɔn bo nɔ gbɔn Judɛ́ɛn Tɔdo ɔ mɛ dín. Gan xomɛ tɔn yetɔn nɔ ɖɔ nǔ nú ye bɔ ye nɔ lɛkɔ wá yì fí e ye nɔ flé vǐ ɖè lɛ é ɖò hwetɔnnu. Ði xɛ ɖevo e nɔ sɛ̀ tɛn sín tò ɖé mɛ jɛ ɖevo mɛ lɛ é ɖɔhun ɔ, ye “tuùn hwenu e ye nɔ [lɛkɔ] dó ɔ.”—Jelemíi 8:7.\n“Nǔ e jiwǔ tawun ɖò tɛnsisɛ enɛ mɛ é wɛ nyì ɖɔ é nɔ wá ɖò jɔwamɔ linu,” wɛ Collins Atlas of Bird Migration ɖɔ. Jehovah Mawu na nùnywɛ jɔwamɔ tɔn xɛ ɖěɖee nɔ sɛ̀ tɛn sín tò ɖé mɛ jɛ ɖevo mɛ lɛ é dó hwenu lɛ wu, amɔ̌, é bló bɔ gbɛtɔ́ lɛ ɖó nǔwukpikpé bo nɔ tuùn hwenu lɛ ɖě ɖó vo nú ɖě. (Luki 12:54-56) Nùtuùntuùn Mawu tɔn ɔ gbɔn vo nú nùnywɛ jɔwamɔ tɔn e aɖɔwé lɛ ɖó é, é wɛ nɔ d’alɔ gbɛtɔ́ bɔ é nɔ tuùn nǔ ɖěɖee ɖò jijɛ wɛ ɖò hwe mǐtɔn nu dìn lɛ é sín tinmɛ. Izlayɛli-ví ɖěɖee nɔ gbɛ̀ ɖò Jelemíi hwenu lɛ é ɖó ayi wuntun mɔhun lɛ wu ǎ. Mawu ɖɔ nǔ e wu wɛ é bo ɖɔ: “Ye hu tɛ́ nú Mawu Mavɔmavɔ xó ɔ, bɔ nùnywɛ tɛ ye ka ɖó lo?”—Jelemíi 8:9.\nÐò égbé ɔ, mǐ mɔ nukúnnú jɛ wu céɖécéɖé ɖɔ hwenu e Biblu ylɔ ɖɔ “azǎn gudogudo tɔn lɛ” é wɛ mǐ ɖè. (2 Timɔtée 3:1-5) Mǐ ka na nɔ wà nǔ aɖɔwé lɛ ɖɔhun bo na nɔ ɖ’ayi ‘hwenu ɔ’ wu à?\nHƆ̌N LƐ NƆ MƆ NǓ JƐ ZƆ TAWUN\nAzɔn gègě wɛ è ɖɔ xɛ e nɔ nyí hɔ̌n é xó ɖò Biblu mɛ, bɔ xɛ enɛ lɛ tíìn tawun ɖò Akpádídó Yikúngban ɔ jí. Hɔ̌n ɔ, adɔ̌ tɔn mɛ wɛ é nɔ nɔ ɖò só ɖé ta aga bǐ bo nɔ “cɔ́ nǔ e é na sá é”; é “nɔ mɔ nǔ sɛ́dó dò.” (Jɔbu 39:27-29) Nǔwukpikpé e hɔ̌n ɖó bo nɔ mɔ nǔ é syɛn sɔmɔ̌ bɔ é hɛn ɔ, é na mɔ azwi e lín dó è nú kilomɛtlu ɖokpo é sɛ́dó.\nÐi lee hɔ̌n ɖé sixu “mɔ nǔ sɛ́dó dò” gbɔn é ɔ, Jehovah kpéwú bo na mɔ nǔ jɛ sɔgudo. Enɛ wu wɛ Jehovah Mawu ɖɔ: “Un ko ɖɔ nǔ e na wà wɛ un ɖè ɔ sín dò. Nǔ e ma ko jɛ ǎ, bo ka na wá jɛ ɔ, un ko ɖɔ ɖ’ayǐ sín tɛgbɛ.” (Ezayíi 46:10) Enyi mǐ xwedó wěɖexámɛ Jehovah tɔn ɔ, nùnywɛ tɔn kpo lee é nɔ mɔ nǔ sɛ́dó zɔ gbɔn, bɔ é ma kpé wè ǎ é kpo sixu hɛn lè wá nú mǐ.—Ezayíi 48:17, 18.\nBiblu lɛ́vɔ sɔ́ mɛ e nɔ ɖeji dó Mawu wu lɛ é jlɛ́ dó hɔ̌n lɛ wu, bo ɖɔ: “Mɛ e nɔ ganjɛ Mawu Mavɔmavɔ wu lɛ ɔ, hlɔnhlɔn ɖevo nɔ wá nú ye; ye nɔ zɔn hɔ̌nsúhɔ́nsú ɖɔhun.” (Ezayíi 40:31) Jɔhɔn zozo e nɔ ɖò nyinyi yì jinukúnsin lɛ é wɛ hɔ̌n nɔ zán bo nɔ dó zɔn. Enyi hɔ̌n ɔ mɔ fí e jɔhɔn ɔ ɖò zozo ɖè é ɖé ɔ, é nɔ kɛ awa tɔn lɛ bo nɔ ɖò lɛlɛ̌ wɛ ɖò fí enɛ, bɔ enɛ nɔ zɔ́n b’ɛ nɔ ɖò aga yì d’eji wɛ. Hɔ̌n nɔ ganjɛ hlɔnhlɔn éɖesunɔ tɔn wu bo na dó sixu zɔn yì fí línlín ɖò aga ǎ. Mɔ̌ ɖokpo ɔ, mɛ e ɖeji dó Jehovah wu lɛ é sixu ɖó nukún i, ɖɔ é wɛ nyí mɛ e d’akpá bo na na ye “hlɔnhlɔn aditi” ɔ é.—2 Kɔlɛntinu lɛ 4:7, 8.\n“KOKLÓ NƆ KPLÉ VǏ TƆN LƐ DÓ AWA TƆN LƐ GLƆ”\nKokló kpo koklóví lɛ kpo\nKú Jezu tɔn kpò kpɛɖé é ɔ, é nɔte bo kpɔ́n toxo Jwifu lɛ tɔn e nyí azinkan tò ɔ tɔn é sɛ́dó. É gbɔ́ bo ɖɔ: “Jeluzalɛmunu emi, Jeluzalɛmunu emi, mi mɛ e nɔ hu gbeyiɖɔ Mawu tɔn lɛ, bo nɔ nyì awinnyaglo dó hu mɛ e Mawu nɔ sɛ́dó mi lɛ é! Azɔn mɔkpan wɛ un ko jló na kplé mi dó awa ce lɛ glɔ, lee kokló nɔ kplé vǐ tɔn lɛ dó awa tɔn lɛ glɔ ɔ ɖɔhun. Loɔ, mi jló ǎ.”—Matie 23:37.\nNùnina jɔwamɔ tɔn e syɛn hú bǐ bɔ xɛ lɛ ɖó é ɖokpo wɛ nyí jlǒ e ye nɔ ɖó bá nya xɛ ɖò vǐ yetɔn lɛ jí é. Xɛ ɖěɖee nɔ nɔ kɔ́mɛ lɛ é, ɖi kokló lɛ, nɔ ɖò acéjí tawun dó awovinú lɛ wu. Enyi kokló mɔ gangan ɖé bonu é ɖò lɛlɛ̌ gbɔn jinukúnsin wɛ ɔ, é nɔ súxó akpágbánúmɛ tɔn ɖé, bɔ koklóví lɛ nɔ kán wezun wá hwla yeɖée dó awa tɔn lɛ glɔ. Koklóví lɛ nɔ lɛ́ hwla yeɖée dó nɔ yetɔn sín awa glɔ hwenu e hwesivɔ syɛn ganji é kpo hwenu e jǐ ɖaxó ɖò jija wɛ é kpo. Mɔ̌ ɖokpo ɔ wɛ Jezu jló na nya xɛ ɖò Jeluzalɛmunu lɛ jí ɖò gbigbɔ lixo é nɛ. Égbé ɔ, Jezu ylɔ mǐ ɖɔ mǐ ni wá mɔ fífá kpo alɔcyɔnmɛji kpo ɖò gɔ̌n emitɔn ɖò tagba kpo adohu adohu kpo e gbɛzinzan ayihɔngbe ayihɔngbe tɔn nɔ hɛn wá nú mǐ lɛ é sí.—Matie 11:28, 29.\nNugbǒ ɔ, nùɖíɖó enɛ lɛ e nɔ zɔn é sixu kplɔ́n nǔ gègě mǐ. Hwenu e a na ɖò lee ye nɔ wà nǔ gbɔn é kpɔ́n wɛ é ɔ, tɛnkpɔn bo flín nùjlɛdonǔwu Mawuxówema ɔ tɔn e ɖɔ xó dó ye wu lɛ é. Azɔnxɛ ni d’alɔ we bonu xwé e gbè è nɔ sɛ̀n Jehovah ɖè é ni nɔ sù nukún towe mɛ. Byɔ Mawu ɖɔ é ni na we nukúnɖiɖo e sixu zɔ́n bɔ a na zɔn hɔ̌n ɖɔhun é. Wǎ ba nugbǒ gbigbɔ tɔn e na cyɔn alɔ jǐ towe, lee kokló vǐnɔ ɖé nɔ nya xɛ ɖò vǐ tɔn lɛ jí gbɔn é ɖò Jezu gɔ́n. Aɖɔwé ni nɔ flín we bonu a ni nɔ ɖò acéjí dó nǔ ɖěɖee ɖò jijɛ wɛ ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ hwe mǐtɔn nu dìn lɛ é sín tinmɛ wu.


Jezu Jɛ Ahwanvu Tɔn lɛ Cyan Jí | Gbɛzán Jezu Tɔn\nAHWANVU JEZU TƆN NUKƆNTƆN LƐ\nEe Jezu bló azǎn 40 ɖò gbetótló mɛ gudo é ɔ, é yì Jaan e bló baptɛm n’i é gɔ́n cobo wá lɛkɔ yì Galilée. Ee Jezu jǎwe é ɔ, Jaan dlɛn alɔ d’é bo ɖɔ nú mɛ e ɖò finɛ lɛ é ɖɔ: “Mi kpɔ́n! Lɛngbɔví Mawu tɔn e nɔ sɔ́ hwɛ kɛ gbɛtɔ́ lɛ ɔ ɖíe. Mɛ e xó un ɖɔ nú mi bo ɖɔ: ‘Mɛɖé ɖò gudo ce jǎwe; mɛ enɛ hugǎn mì, ɖó é ko ɖè cobɔ è wá jì mì ɔ nɛ.’” (Jaan 1:29, 30) Jaan nyí mɛxo nú Jezu kpɛví ɖé có, é tuùn ɖɔ Jezu ko tíìn jɛ nukɔn nú emi bo nyí nùɖíɖó gbigbɔ tɔn ɖé ɖò jixwé.\nAklunɔzán gblamɛ ɖé lɛ jɛ nukɔn nú hwenu e Jezu wá bo jló na bló baptɛm é ɔ, é cí ɖɔ Jaan kún ko kanɖeji ɖɔ Jezu wɛ na nyí Mɛsiya ɔ ó ɖɔhun. Jaan ɖɔ: “Mɛ e é na nyí ɔ, nyɛɖesunɔ ko tuùn ɖ’ayǐ ǎ; loɔ, bonu Izlayɛli togun ɔ na dó tuùn i wu wɛ un wá sɔ́ sìn dó ɖò [baptɛm bló] nú mɛ wɛ.”—Jaan 1:31.\nJaan yì ɖɔ nǔ e jɛ hwenu e é bló baptɛm nú Jezu é nú tóɖóétɔ́ lɛ, bo ɖɔ: “Un mɔ [gbigbɔ] Mawu tɔn gosin jixwé wá jɛte dó jǐ tɔn ahwannɛ́ ɖɔhun, bo cí jǐ tɔn. Mɛ e é na nyí ɔ, nyɛɖesunɔ ko tuùn ɖ’ayǐ ǎ. Loɔ, mɛ e sɛ́ mì dó, bonu ma wá sɔ́ sìn dó [bló baptɛm] nú mɛ ɔ, ko ɖɔ nú mì ɖ’ayǐ ɖɔ: ‘Mɛ e jí a na mɔ [gbigbɔ] Mawu tɔn na jɛte dó, bo na cí jǐ tɔn ɔ, mɛ enɛ wɛ na sɔ́ [gbigbɔ mímɛ́] dó [bló baptɛm nú mɛ].’ Nyiɖesu wɛ mɔ nǔ e jɛ ɔ, bo ɖekúnnu na ɖɔ é wɛ nyí Mawu-ví.”—Jaan 1:32-34.\nAyihɔngbe tɔn ɔ, Jaan kpo ahwanvu tɔn wè kpo ɖò kpɔ́ bɔ Jezu wá xweyigbe. Jaan ɖɔ: “Mi kpɔ́n! Lɛngbɔví Mawu tɔn ɔ ɖíe.” (Jaan 1:36) Ee ahwanvu Jaan Baptɛmublonumɛtɔ́ ɔ tɔn wè enɛ lɛ sè mɔ̌ é ɔ, ye jɛ Jezu gudo. Ðokpo ɖò ye mɛ wè lɛ mɛ nɔ nyí Andle. É cí ɖɔ mɛ wegɔ ɔ wɛ wlan tan elɔ ɖɔhun, b’ɛ lɔ nɔ nyí Jaan. Jaan elɔ sixu ko nyí xwégbe-nɔví Jezu tɔn ɖé, bo nyí vǐ sunnu Salomɛ́ɛ tɔn. Salomɛ́ɛ ɔ na ɖibla nyí nɔví nyɔnu Mali tɔn, bɔ asú tɔn nɔ nyí Zebeɖée.\nEe Jezu lilɛ bo mɔ ɖɔ Andle kpo Jaan kpo xwedó emi é ɔ, é kanbyɔ ye ɖɔ: “Ani ba wɛ mi ɖè?”\nYe kanbyɔ ɛ ɖɔ: “Fitɛ wɛ a nɔ nɔ, Hlabi?”\nBɔ Jezu ɖɔ: “Mi wá kpɔ́n fí e un nɔ nɔ ɔ.”—Jaan 1:37-39.\nGan ɛnɛ hwelɛkɔ tɔn mɔ̌ ko xò hwenɛnu, bɔ Andle kpo Jaan kpo nɔ gɔ̌n tɔn gbè nɛ gbè. Xomɛ hun Andle kaka bɔ é yì mɔ nɔví sunnu tɔn Sinmɔ́ɔ e è nɔ lɛ́ ylɔ ɖɔ Piyɛ́ɛ é bo ɖɔ n’i ɖɔ: “Mǐ mɔ Mɛsiya ɔ.” (Jaan 1:41) Andle kplá Piyɛ́ɛ yì Jezu gɔ́n. Nǔ e jɛ bɔ d’ewu lɛ é xlɛ́ ɖɔ Jaan lɔ yì mɔ nɔví sunnu tɔn Jaki bo kplá wá Jezu gɔ́n, amɔ̌, Jaan sɔ́ wá tín enɛ mɛ ɖò tan e é wlan é mɛ ǎ.\nAyihɔngbe tɔn ɔ, Jezu kpé Filipu Bɛtisayidanu ɔ. Ðibla yì Galilée Xù ɔ sín taligbé wɛ, finɛ wɛ Andle kpo Piyɛ́ɛ kpo lɔ nɔ nɔ. Jezu ɖɔ nú Filipu ɖɔ: “Xwedó mì.”—Jaan 1:43.\nEnɛ gudo ɔ, Filipu yì mɔ Natanayɛli e è nɔ lɛ́ ylɔ ɖɔ Batelemíi é bo ɖɔ: “Mɛ e wu Mɔyizi sín sɛ́n lɛ kpodo gbeyiɖɔ Mawu tɔn lɛ kpo ɖɔ xó dó ɔ, mǐ mɔ ɛ. Jezu Nazalɛti tɔn Jozɛfu ví ɔ wɛ.” Natanayɛli xò nǔ kpɔ́n bo ɖɔ nú Filipu ɖɔ: “Nǔ ɖagbe ɖě ka sixu tɔ́n sín Nazalɛti à?”\nFilipu ka ɖɔ n’i ɖɔ: “Wǎ, bo wá kpɔ́n.” Jezu ɖ’ayi wu ɖɔ Natanayɛli jǎwe bo ɖɔ: “Mi kpɔ́n! Izlayɛli-ví titewungbe ɖokpo ɖíe; é nɔ hizi nǔ ǎ.”\nNatanayɛli ka kanbyɔ ɛ ɖɔ: “Nɛ̌ a ka wà gbɔn bo tuùn mì?”\nJezu ka yí gbè n’i ɖɔ: “Hwenu e a kpó ɖò fígitínsá dɔn ɔ, un ko mɔ we, cobɔ Filipu wá ylɔ we.”\nÉ kpaca Natanayɛli b’ɛ ɖɔ: “Mɛ̌si, hwi wɛ nyí Mawu-ví ɔ nugbǒ; hwi wɛ nyí Izlayɛli xɔsu.”\nJezu yí gbè n’i ɖɔ: “Ee un ɖɔ nú we ɖɔ un mɔ we ɖò fígitínsá ɔ wutu wɛ a ɖi nǔ; a ka ko mɔ nùɖé ǎ; a na lɛ́ wá mɔ nǔ e hugǎn mɔ̌ lɛ.” Enɛ gudo ɔ, Jezu d’akpá ɖɔ: “Ma ɖɔ nugbǒ nú mi: mi na mɔ jinukúnsin na hun, bɔ wɛnsagun Mawu tɔn lɛ na nɔ ɖò jǐ yì wɛ, bo na nɔ ɖò te jɛ wɛ dó nyɛ Gbɛtɔ́ví ɔ jí.”—Jaan 1:45-51.\nNǔ enɛ lɛ jɛ gudo tlolo é ɔ, Jezu kpo ahwanvu tɔn yɔyɔ̌ e é cyan lɛ é kpo gosin Tɔdo Judɛ́ɛn Tɔn mɛ bo ɖido Galilée.\nMɛ̌ mɛ̌ e ka nyí ahwanvu Jezu tɔn nukɔntɔn lɛ?\nNɛ̌ Piyɛ́ɛ vlafo kpo Jaki kpo ka wá tuùn Jezu gbɔn?\nEtɛ ka d’alɔ Natanayɛli b’ɛ kudeji ɖɔ Jezu wɛ nyí Mawu-ví ɔ?


2 Axɔ́sú 21 - 2 Rois 21\nXwe wěwe wɛ Manasée ɖó bó yi zinkpo jí ɖo Jeluzalɛ́mu. É ɖu axɔ́sú nú xwe kanɖé afɔtɔn (55). Nɔ tɔn nɔ nyí Efusí-Ba.\nÉ wa nǔ e ma nyɔ́ Mawu Mavɔmavɔ nukún mɛ ǎ lɛ́ɛ. Akɔta e Mawu nya bó yí ayǐkúngban yětɔn nú Izlayɛ́li ví lɛ́ɛ ɔ́, é xwedó walɔ baɖabaɖa e yě nɔ́ zán lɛ́ɛ.\nVɔ̌sákpe e tɔ́ tɔn Ezekiyási gba gbɔn só jí só jí lɛ́ɛ ɔ́, é lɛ́ vɔ́ bǐ blóɖó. É bló vɔ̌sákpe gěgé nú Baalu, bó tun vodún Acela te lě e Izlayɛ́li xɔ́sú e è nɔ ylɔ́ ɖɔ Akábu é bló gbɔn é. É nɔ́ sɛn nǔ e nɔ́ ná wěziza ɖo jǐxwé lɛ́ɛ.\nÉ bló vodúnkpe gbɔn Mawu Mavɔmavɔ xwé gbe fí e Mawu Mavɔmavɔ ɖɔ émí ná ɖe émíɖée xlɛ́ ɖe é.\nÉ bló vɔ̌sákpe nú nǔ e nɔ́ ná wěziza ɖo jǐxwé lɛ́ɛ gbɔn kɔ́xota we e ɖo Mawu Mavɔmavɔ xwé gbe lɛ́ɛ.\nÉ bló káká bó sɔ́ vǐ tɔn dó sá vɔ̌ ná. É nɔ́ bló majíki tɛnmɛ tɛnmɛ, bó nɔ́ yi kan nǔ ɖo mɛ e nɔ kan bo lɛ́ɛ gɔ́n. É nɔ́ fɔ́n bó nɔ́ ɖo nǔ e má nyɔ́ Mawu Mavɔmavɔ nukún mɛ ǎ lɛ́ɛ wa wɛ, bó dó xomɛsin n'i.\nVodún Acela e é bló ɔ́, é sɔ́ yi ɖó Mawu Mavɔmavɔ xwé ɔ́ gbe. Mawu Mavɔmavɔ ka ko ɖɔ nú Davídi kpó vǐ tɔn Salomɔ́ɔ kpó ɖɔ: “Xwé élɔ́ gbe ɖo Jeluzalɛ́mu wɛ un ná ɖe nyɛɖée xlɛ́ ɖe káká yi mavɔ mavɔ; Jeluzalɛ́mu toxo ɔ́ wɛ un sɔ́, ɖo toxo akɔta wěwe Izlayɛ́li tɔn lɛ́ɛ tɔn mɛ, bó ná ɖe nyɛɖée xlɛ́ ɖe, káká yi mavɔ mavɔ.\nNú Izlayɛ́li ví lɛ́ɛ vɛ́ kó sixú bló nǔ e un zɔ́n lɛ́ɛ ɔ́, nú yě vɛ́ kó sixú nyi sɛ́n e mɛsɛntɔ́ ce Mɔyízi ná yě lɛ́ɛ bǐ ɔ́, un sɔ́ ná kplá yě sín to e un ná tɔ́gbó yětɔn lɛ́ɛ ɔ́ mɛ bɔ yě ná yi flú ɖě ǎ.”\nLo ɔ́, Judáanu lɛ́ɛ se tónú ǎ. Manasée dɔn yě bú, bɔ nǔ nyanya e yě dó sin lɛ́ɛ hú nǔ nyanya e togun e Mawu Mavɔmavɔ nya, bó yí ayǐkúngban yětɔn nú Izlayɛ́li ví lɛ́ɛ tɔn.\nÉnɛ́ ɔ́ wú wɛ Mawu Mavɔmavɔ dó wɛn gbɔn mɛsɛntɔ́ tɔn gbeyíɖɔ lɛ́ɛ jí ɖɔ:\n“Manasée, Judáa xɔ́sú ɔ́ dó nǔ nyanya énɛ́ lɛ́ɛ sin. É dó nǔ sin hú nǔ e Amɔliti lɛ́ɛ kó dó sin ɖ'ayǐ lɛ́ɛ. É lɛ́ sɔ́ vodún tɔn lɛ́ɛ dó dɔn Judáanu lɛ́ɛ dó hwɛ mɛ.\nÉnɛ́ ɔ́ wútu ɔ́, Mawu Mavɔmavɔ, Mawu Izlayɛ́li tɔn ɖɔ: Un ná dó nǔ sin xá Jeluzalɛ́mu, bɔ mɛ ɖěbǔ se ɔ́, é ná sú alɔ tó nu.\nUn ná gba Jeluzalɛ́mu toxo ɔ́ hánnyá lě e un gba Samalíi toxo ɔ́ kpódó Akábu xwédo ɔ́ kpó gbɔn é; un ná klɔ́ Jeluzalɛ́mu lě e è nɔ klɔ́ agbǎn bó nɔ́ húzú xwe nu do é ɖɔhun.\nMɛ e ná kpo ɖo gbɛ ɖo togun ce mɛ lɛ́ɛ ɔ́, un ná ɖe alɔ sín kan yětɔn mɛ, un ná jó yě nú kɛntɔ́ yětɔn lɛ́ɛ, bɔ yě ná bɛ́ dɔkun yětɔn lɛ́ɛ bǐ, bó ná vɔ to yětɔn.\nĐó, sín gbe e gbe tɔ́gbó yětɔn lɛ́ɛ kó gosín Ejípu tomɛ káká wá jɛ égbé ɔ́, yě nɔ́ ɖo nǔ e un gbɛ́ wǎn ná lɛ́ɛ bló wɛ, bó nɔ ɖo xomɛsin dó nú mì wɛ.”\nAxɔ́sú Manasée hu xomɛvɔ́nɔ káká bɔ kanjɔ sa tɔ gbɔn Jeluzalɛ́mu toxo ɔ́ bǐ mɛ. Nǔ baɖabaɖa énɛ́ lɛ́ɛ yi jɛ hwɛ e é hu bó dɔn Judáa togun ɔ́ d'é mɛ́ é jí. É dɔn togun ɔ́ bɔ é wa nǔ e má nyɔ́ Mawu Mavɔmavɔ nukún mɛ ǎ é.\nÈ wlǎn Manasée sín tan e kpo lɛ́ɛ, nǔ e é wa lɛ́ɛ bǐ, kpó hwɛ e é hu lɛ́ɛ kpó dó “Judáa xɔ́sú lɛ́ɛ sín Tan wéma” mɛ.\nÉe Manasée zán wá kú ɔ́, è sɔ́ ɛ yi ɖó jikpá e ɖo xwé tɔn gbe ɔ́ mɛ, Wúza jikpá mɛ, bɔ vǐ tɔn Amɔ́ni ɖu axɔ́sú ɖó tɛn tɔn mɛ. Amɔ́ni, Judáa xɔ́sú\nXwe ko-nukún-we wɛ Amɔ́ni ɖó bó yi zinkpo jí ɖo Jeluzalɛ́mu, bó ɖu axɔ́sú nú xwe we. Nɔ tɔn nɔ nyí Mɛculɛmɛti, bo nyí Halúsi Yotivanu ɔ́ sín vǐ.\nNǔ e má nyɔ́ Mawu Mavɔmavɔ nukún mɛ ǎ lɛ́ɛ wɛ é dó sin tɔ́ tɔn Manasée ɔ́ ɖɔhun.\nAli e tɔ́ ɔ́ gbɔn é bǐ wɛ élɔ́ gbɔn; é sɛn vodún e tɔ́ ɔ́ nɔ sɛn lɛ́ɛ; é nɔ jɛ kpo nú yě.\nÉ jó Mawu Mavɔmavɔ, Mawu e tɔ́gbó tɔn lɛ́ɛ nɔ sɛn é dó. É xwedó Mawu Mavɔmavɔ sín ali ɔ́ ɖěbǔ ǎ.\nAzaglɔ́gán Amɔ́ni tɔn lɛ́ɛ blá gbě tɔn, bó hu i sɔ́ nyi xwé tɔn gbe.\nLo ɔ́, togun ɔ́ hu mɛ e hu axɔ́sú Amɔ́ni lɛ́ɛ bǐ, bó sɔ́ vǐ tɔn Joziyási ɖó tɛn tɔn mɛ.\nÈ wlǎn axɔ́sú Amɔ́ni sín tan e kpo ɔ́ bǐ dó “Judáa xɔ́sú lɛ́ɛ sín Tan wéma” mɛ.\nÉe Amɔ́ni zán wá kú ɔ́, è sɔ́ ɛ yi ɖó yɔdo tɔn mɛ ɖo Wúza jikpá mɛ, bɔ vǐ tɔn Joziyási ɖu axɔ́sú ɖó tɛn tɔn mɛ.


Etɛ ka Nyí Linlin Mawu Tɔn nú Ayikúngban Ɔ? — WEMASƐXWETƐN ƐNTƐNƐTI JÍ TƆN Watchtower Tɔn\nbh wemata 3 wex. 27-36\nKƐNTƆ́ ÐÉ WÁ XWETƆ́N\nMƐ̌ KA NYÍ GǍN GBƐ̀ ELƆ TƆN?\nLEE È NA ÐÈ GBƐ̀ NYANYA ELƆ SÍÌN GBƆN É\nEtɛ ka Nyí Linlin Mawu Tɔn nú Gbɛtɔ́ Lɛ?Etɛ Biblu ka Sixu Kplɔ́n Mǐ?\nNɛ̌ è ka dó jì Mawu gbɔn?\nNɛ̌ gbɛ̀ ka na cí ɖò ayikúngban ɔ jí ɖò sɔgudo?\n1. Etɛ ka nyí linlin Mawu tɔn nú ayikúngban ɔ?\nLINLIN Mawu tɔn nú ayikúngban ɔ jiwǔ tawun. Jehovah jló ɖɔ gbɛtɔ́ e ɖò awǎjijɛ kpo hunsin ɖagbe kpo mɛ lɛ é ni gɔ́ ayikúngban ɔ jí. Biblu ɖɔ ɖɔ ‘Mawu ɖó jikpá ɖé dó Edɛnu, bo ɖó atín e nyɔ́ kpɔ́n, bo nyɔ́ nú nùɖuɖu lɛ é d’emɛ.’ Ee Mawu ɖó sunnu nukɔntɔn ɔ Adamu kpo nyɔnu nukɔntɔn ɔ Ɛva kpo gudo é ɔ, É sɔ́ ye dó xwé ɖɛkpɛɖɛkpɛ enɛ ɔ gbè bo ɖɔ nú ye ɖɔ: “Mi gbà kún bo sukpɔ́, bo gɔ́ ayikúngban ɔ jí lobo kpa acɛ d’eji.” (Genèse 1:28; 2:8, 9, 15) Hǔn, Mawu sín linlin wɛ nyí ɖɔ gbɛtɔ́ lɛ ni jì vǐ bo gbló jikpá ɔ gbɔn ayikúngban ɔ bǐ jí, bo kpé nukún dó kanlin lɛ wu.\n2. (a) Nɛ̌ mǐ ka wà gbɔn bo tuùn ɖɔ linlin Mawu tɔn nú ayikúngban ɔ na wá jɛ nu? (b) Gbɛtɔ́ alɔkpa tɛ lɛ ka na nɔ gbɛ̀ kaka sɔyi, bɔ Biblu ɖɔ?\n2 A ka nɔ lin ɖɔ linlin Jehovah Mawu tɔn ɖɔ gbɛtɔ́ na nɔ ayikúngban e na huzu palaɖisi é jí é na wá jɛ nu à? Mawu ɖɔ: ‘Un ko ɖɔ, Un ka na bló.’ (Isaïe 46:9-11; 55:11) Nugbǒ ɔ, linlin e Mawu ɖó é na jɛ nu jɛn wɛ. É ɖɔ ɖɔ emi ‘kún ɖó ayikúngban ɔ bonu é na nɔ vɔ̌ ó,’ amɔ̌, emi ‘ɖó é bonu è na nɔ jí.’ (Isaïe 45:18) Gbɛtɔ́ alɔkpa tɛ lɛ Mawu ka jló ɖɔ ye ni nɔ ayikúngban ɔ jí? Kaka jɛ hwetɛnu é ka jló ɖɔ ye ni nɔ jí jɛ? Biblu na xósin ɖɔ: “Ayikúngban ɔ na nyí nǔjlɔjlɔwatɔ́ lɛ tɔn, bɔ ye na nɔ jí kaka sɔyi.”—Psaume 37:29; Nǔɖexlɛ́mɛ 21:3, 4.\n3. Wublanú tɛ lɛ ka ɖò ayikúngban ɔ jí? Nùkanbyɔ tɛ lɛ enɛ ka fɔ́n?\n3 É ɖò gaàn ɖɔ nǔ ko nyí mɔ̌ dìn ǎ. Gbɛtɔ́ lɛ nɔ j’azɔn bo nɔ kú; ye nɔ fun ahwan bo nɔ hu yeɖee. Nùɖé jɛ dò dandan, ɖó nǔ e ɖò jijɛ wɛ égbé lɛ é wɛ nyí linlin Mawu tɔn ǎ. Etɛ ka jɛ? Etɛwu linlin Mawu tɔn ma ka ko jɛ nu ǎ? Wema hwenuxó tɔn e gbɛtɔ́ wlan é ɖebǔ sixu tinmɛ ǎ, ɖó jixwé wɛ tagba ɔ bɛ́sín.\n4, 5. (a) Mɛ̌ ka ɖɔ xó nú Ɛva gbɔn dan ɖé jí tawun? (b) Nɛ̌ mɛ ɖagbe ɖé ka sixu wá huzu ajotɔ́ gbɔn?\n4 Wema nukɔntɔn Biblu tɔn ɖɔ ɖɔ gbeklanxamawutɔ́ ɖé wá xwetɔ́n ɖò jikpá Edɛnu tɔn mɛ. É ylɔ ɛ ɖɔ “dan,” amɔ̌, é nyí nǔɖògbɛ yayǎ ɖé ǎ. Wema gudo tɔn Biblu tɔn ɖɔ ɖɔ “è nɔ ylɔ [ɛ] ɖɔ Awovi abǐ Sataan . . . é wɛ flú gbɛ̀ ɔ bǐ.” È nɔ lɛ́ ylɔ ɛ ɖɔ “dan xóxó” ɔ. (Genèse 3:1; Nǔɖexlɛ́mɛ 12:9) Wɛnsagun hlɔnhlɔnnɔ enɛ ɖɔ xó nú Ɛva gbɔn dan ɖé jí. É bló nǔ dan ɔ wɛ ɖò xó ɖɔ wɛ ɖɔhun. É ɖò gaàn ɖɔ wɛnsagun enɛ ɖò finɛ hwenu e Jehovah ɖó ayikúngban ɔ nú gbɛtɔ́ lɛ é.—Job 38:4, 7.\n5 Nùɖíɖó Jehovah tɔn lɛ ɖebǔ ɖó blɔ̌ hwenu e é ɖó ye é ǎ. É ɖò mɔ̌ có, mɛ̌ ka ɖó “Awovi abǐ Sataan” enɛ? È na ɖɔ kpowun ɔ, wɛnsagun Mawu tɔn lɛ ɖokpo wɛ huzu Awovi. Gbɔn nɛ̌ é? Égbé ɔ, mɛ ɖagbe ɖé sixu wá huzu ajotɔ́. Nɛ̌ enɛ ka sixu jɛ gbɔn? Mɛ ɔ sixu tin bɔ jlǒ nyanya byɔ ayi tɔn mɛ. Enyi é nɔ ɖò nǔ linkpɔ́n d’eji wɛ ɔ, jlǒ nyanya enɛ na wá dó ɖɔ dò. Enɛ gudo ɔ, enyi ali tɔn hun n’i ɔ, é sixu wá wà nǔ nyanya e jí é ko ɖò nǔ linkpɔ́n dó wɛ é.—Jaki 1:13-15.\n6. Nɛ̌ wɛnsagun hlɔnhlɔnnɔ Mawu tɔn lɛ ɖokpo ka huzu Sataan Awovi gbɔn?\n6 Lee Sataan Awovi tɔn lɔ nyí gbɔn é nɛ. É cí ɖɔ é sè hwenu e Mawu ɖɔ nú Adamu kpo Ɛva kpo ɖɔ ye ni jì vǐ bonu kúnkan yetɔn ni gɔ́ ayikúngban ɔ jí é ɖɔhun. (Genèse 1:27, 28) Sataan sixu ko lin ɖɔ: ‘Enyi nyɛ wɛ gbɛtɔ́ lɛ bǐ sixu sɛ̀n bo jó Mawu dó ɔ, é na nyɔ́ mɛ!’ Enɛ wu ɔ, jlǒ nyanya dó ɖɔ dò ɖò ayi tɔn mɛ. Gudo mɛ ɔ, é hɛn ayixa dó ɖ’adingban dó kɔ nú Mawu bo dó blɛ́ Ɛva. (Genèse 3:1-5) Enɛ wu ɔ, é huzu “Awovi,” tinmɛ tɔn wɛ nyí “Xókpadomɛnutɔ́.” É lɛ́ huzu “Sataan,” tinmɛ tɔn wɛ nyí “Gbeklanxamɛtɔ́.”\n7. (a) Etɛwu Adamu kpo Ɛva kpo ka kú? (b) Etɛwu kúnkan Adamu tɔn lɛ bǐ ka nɔ kpò bo nɔ kú?\n7 Sataan ɖ’adingban bo lɛ́ ɖó yɛ nú Adamu kpo Ɛva kpo bɔ ye tlitó nú Mawu. (Genèse 2:17; 3:6) Mawu ko ɖɔ ɖɔ enyi ye tlitó ɔ, ye na kú. Nǔ e wá jɛ é nɛ. (Genèse 3:17-19) Ee Adamu tlitó gudo é ɔ, é huzu hwɛhutɔ́ bɔ kúnkan tɔn lɛ lɔ bǐ ɖu hwɛhuhu gǔ. (Hlɔmanu lɛ 5:12) È hɛn ɔ, è na sɔ́ jlɛ dó wɔ̌wlígánnú ɖé wu. Enyi wɔ̌wlígánnú ɔ wán dò ɔ, etɛ ka nɔ wà wɔ̌ e è nɔ wlí d’emɛ lɛ é? Wɔ̌ lɛ bǐ wɛ nɔ wán dò, alǒ ɖóblɔ̌. Mɔ̌ ɖokpo ɔ, Adamu jó hwɛhuhu gǔ dó nú gbɛtɔ́ lɛ bǐ. Nǔ e wu gbɛtɔ́ lɛ bǐ nɔ kpò bo nɔ kú é nɛ.—Hlɔmanu lɛ 3:23.\n8, 9. (a) Jì tɛ dó Mawu wɛ Sataan ka sixu ko ɖè? (b) Etɛwu Mawu ma ka sú kún dó nú gufɔntɔ́ lɛ tlolo ǎ?\n8 Hwenu e Sataan sísɛ́ Adamu kpo Ɛva kpo bɔ ye hu hwɛ é ɔ, é ɖò gaàn ɖɔ é fɔ́n gufínfɔ́n ɖé dó Mawu jí. É dó jì Mawu dó lee é nɔ kpa acɛ gbɔn é wu. Alɔ ɖevo mɛ ɔ, Sataan ɖò ɖiɖɔ wɛ ɖɔ: ‘Mawu nyí acɛkpatɔ́ nyanya. É ɖ’adingban bo lɛ́ sú nǔ ɖagbe lɛ sín ali dó mɛ e jí é ɖò acɛ kpa dó wɛ lɛ é. Gbɛtɔ́ lɛ ɖó hudo acɛkpikpa Mawu tɔn tɔn ǎ. Yeɖesunɔ hɛn ɔ, ye na kpɔ́n nǔ ɖagbe bo cyan ɖò nǔ nyanya mɛ. Gbɛ̀ na nyɔ́ nú ye hú ɖò acɛkpikpa cɛ glɔ.’ Nɛ̌ Mawu ka na ɖeɖɛ jidómɛ enɛ lɛ gbɔn? Mɛɖé lɛ lin ɖɔ Mawu ɖó na ko hu gufɔntɔ́ lɛ kpowun. Amɔ̌, enɛ ka na ɖeɖɛ jidómɛ Sataan tɔn lɛ à? Enɛ ka na xlɛ́ ɖɔ lee Mawu nɔ kpa acɛ gbɔn é sɔgbe à?\n9 Ali maɖóblɔ̌ e nu Jehovah nɔ ɖɔhwɛ ɖè é zɔ́n bɔ é hu gufɔntɔ́ lɛ tlolo ǎ. É mɔ ɖɔ cobonu emi na ɖeɖɛ jidómɛ Sataan tɔn lɛ bǐ dégbédégbé bo na xlɛ́ ɖɔ Awovi nyí adingbannɔ ɔ, é byɔ hwenu. Enɛ wu ɔ, Mawu jó gbɛtɔ́ lɛ dó bɔ ye nɔ kpa acɛ dó yeɖee jí ɖò awa Sataan tɔn glɔ. Mǐ na wá ɖɔ xó dó nǔ e wu Jehovah wà mɔ̌ é kpo nǔ e wu é ma ko ɖeɖɛ jidómɛ Sataan tɔn lɛ sín tɛgbɛ ǎ é kpo wu ɖò Wemata 11gɔ́ wema elɔ tɔn mɛ. É jɛ ɖɔ mǐ ni lin tamɛ kpɔ́n dó nǔ elɔ lɛ wu dìn: Sataan wà nǔ ɖagbe ɖě nú Adamu kpo Ɛva kpo kpɔ́n ǎ; é ka sɔgbe ɖɔ ye ni ɖi nǔ n’i à? É ka sɔgbe ɖɔ ye ni ɖi ɖɔ Jehovah e na nǔ ɖagbe lɛ bǐ ye é nyí adingbannɔ adakaxotɔ́ à? Enyi a ɖò tɛn yetɔn mɛ ɔ, etɛ a na ko wà?\n10. Nɛ̌ a ka sixu na nu kɛ tɛn Jehovah bonu é na ɖeɖɛ jidómɛ Sataan tɔn gbɔn?\n10 É jɛ ɖɔ mǐ ni lin tamɛ kpɔ́n dó nùkanbyɔ enɛ lɛ jí, ɖó mǐ bǐ wɛ é kàn ɖò égbé. Ali hun nú we bɔ a na na nu kɛ tɛn Jehovah bonu é na ɖeɖɛ jidómɛ Sataan tɔn. A hɛn ɔ, a na sɔ́ Jehovah dó ɖó Axɔsu towe bo dó ɖexlɛ́ ɖɔ Sataan nyí adingbannɔ. (Psaume 73:28; Proverbes 27:11) É blawu ɖɔ mɛ kpɛɖé jɛn wà mɔ̌ ɖò gbɛtɔ́ liva mɔkpan e ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ lɛ é mɛ. Enyi mɔ̌ hǔn, Sataan wɛ nyí axɔsu gbɛ̀ elɔ tɔn nɛ. Amɔ̌, Biblu ka ɖɔ mɔ̌ nugbǒ à?\nEnyi axɔsuɖuto gbɛ̀ ɔ tɔn lɛ bǐ ma nyí Sataan tɔn ǎ ɔ, nɛ̌ é ka sixu xwlé ye Jezu gbɔn?\n11, 12. (a) Nɛ̌ mɛtɛnkpɔn e Jezu mɔ é ka xlɛ́ ɖɔ Sataan wɛ nyí gǎn gbɛ̀ elɔ tɔn gbɔn? (b) Nǔ ɖevo tɛ ka xlɛ́ ɖɔ Sataan wɛ nyí gǎn gbɛ̀ elɔ tɔn?\n11 Jezu tuùn ganji ɖɔ Sataan wɛ nyí gǎn gbɛ̀ elɔ tɔn. Sataan bló nùjiwǔ ɖé lɛ bo xlɛ́ “axɔsuɖuto gbɛmɛ fí tɔn lɛ, kpodo dɔkun yetɔn lɛ kpan” Jezu. Enɛ gudo ɔ, é d’akpá nú Jezu ɖɔ: “Enyi a jɛkpo, bo ɖèkɔ́ nú mì ɔ, na na nǔ nɛ lɛ bǐ we.” (Matie 4:8, 9; Luka 4:5, 6) Lin tamɛ dó nǔ elɔ jí: enyi Sataan ma ɖó acɛ dó axɔsuɖuto enɛ lɛ jí ǎ ɔ, nǔ e é xwlé Jezu é ka na nyí mɛtɛnkpɔn ɖé n’i à? Jezu gbɛ́ gbeɖé ɖɔ acɛkpikpa gbɛ̀ ɔ tɔn enɛ lɛ kún nyí Sataan tɔn ó ǎ. É ma nyí mɔ̌ ǎ ɔ, é ɖò gaàn ɖɔ Jezu na ko jɛkpo bo ɖèkɔ́ n’i.\n12 Jehovah, Mawu nǔbǐwukpétɔ́ ɔ wɛ ɖó wɛkɛ ɔ. (Nǔɖexlɛ́mɛ 4:11) É ɖò mɔ̌ có, Jezu ylɔ Sataan ɖɔ “axɔsu gbɛmɛ fí tɔn.” (Jaan 12:31; 14:30; 16:11) Mɛsɛ́dó Jaan wlan dó gbeklanxamɛtɔ́ enɛ alǒ Sataan wu ɖɔ: “Gbɛ̀ ɔ bǐ . . . ɖò Mɛnyanya ɔ sín acɛ glɔ.”—1 Jaan 5:19.\n13. Aniwu mǐ ka ɖó hudo gbɛ̀ yɔyɔ̌ ɖé tɔn?\n13 Xwè ɖò xwè jí jɛ wɛ ɔ, gbɛ̀ ɔ nɔ ɖò nylànylá d’eji wɛ. Ahwanfuntɔ́ lɛ, toxóɖɔtɔ́ adingbannɔ lɛ, sinsɛngán yɛmɛnuwatɔ́ lɛ kpo adakaxotɔ́ e dóvè lɛ é kpo wɛ gɔ́ gbɛ̀ ɔ mɛ. É vɛwǔ bɔ è na jla gbɛ̀ ɔ ɖó. Amɔ̌, Biblu ɖexlɛ́ ɖɔ hwenu ɔ ko sɛkpɔ bɔ Mawu na sú kún dó nú gbɛ̀ nyanya elɔ ɖò ahwan e nɔ nyí Amagedɔ́ɔ́n é hwenu. Gbɛ̀ yɔyɔ̌ e mɛ è nɔ wà nǔ jlɔjlɔ ɖè é na jɛ gbɛ̀ elɔ sín tɛnmɛ.—Nǔɖexlɛ́mɛ 16:14-16.\n14. Mɛ̌ Mawu ka sɔ́, bɔ é na nyí Axɔsu nú Axɔsuɖuto Tɔn? Nɛ̌ è ka ko ɖɔ enɛ ɖ’ayǐ gbɔn?\n14 Jehovah Mawu sɔ́ Jezu Klisu bɔ é na nyí Axɔsu nú Axɔsuɖuto alǒ acɛkpikpa Tɔn ɖò jixwé. É ko lín bɔ Biblu ɖɔ ɖ’ayǐ ɖɔ: “É na nyí mɛ nukúnɖeji ɖé, bɔ è na nɔ ylɔ ɛ ɖɔ Mawu Ajalɔnnɔ-ví. Aklunɔ Mawu na sɔ́ ɛ ɖó tɔ́ tɔn Davidi sín axɔsuzinkpo jí. É na ɖu axɔsu ɖò Izlayɛli-ví lɛ nu kaka sɔyi, bɔ axɔsuɖuɖu tɔn na vɔ gbeɖé ǎ.” (Luka 1:32, 33) Jezu kplɔ́n ahwanvu tɔn lɛ ɖɔ ye ni nɔ xoɖɛ dó acɛkpikpa enɛ tamɛ ɖɔ: “[Axɔsuɖuto] towe ni wá; jlǒ towe ni nyí wiwa ɖò ayikúngban jí fí, lee é nɔ nyí wiwa ɖò [jixwé] ɔ ɖɔhun.” (Matie 6:10) Lee mǐ na wá mɔ gbɔn ɖò wema elɔ mɛ é ɔ, Axɔsuɖuto Mawu tɔn na wá ɖè acɛkpikpa gbɛ̀ elɔ tɔn lɛ bǐ síìn zaanɖé bo na jɛ tɛn yetɔn mɛ. (Daniel 2:44) Enɛ gudo ɔ, ayikúngban ɔ bǐ na huzu palaɖisi ɖé ɖò Axɔsuɖuto Mawu tɔn glɔ.\n15. Etɛ “ayikúngban yɔyɔ̌” ɔ ka nɔte na?\n15 Biblu na jiɖe mǐ ɖɔ: “Mawu dó jinukúnsin yɔyɔ̌ kpo ayikúngban yɔyɔ̌ kpo sín akpá; finɛ wɛ è na nɔ wà nǔ kpo hwɛjujɔ kpan ɖè; nǔ e mǐ ɖò te kpɔ́n ɔ nɛ.” (2 Piyɛɛ 3:13; Isaïe 65:17) Enyi Biblu ɖɔ xó dó “ayikúngban” wu hweɖelɛnu ɔ, é nɔ nyí mɛ e ɖ’eji lɛ é xó ɖɔ wɛ é ɖè. (Genèse 11:1) Hǔn, “ayikúngban yɔyɔ̌” e jí è nɔ wà nǔ kpo hwɛjujɔ kpo ɖè é nɔte nú kplékplé gbɛtɔ́ e sín nǔ nyɔ́ Mawu nukúnmɛ lɛ é tɔn.\n16. Nùnina e xɔ akwɛ é tɛ Mawu ka na na mɛ e sín nǔ nyɔ́ nukún tɔn mɛ lɛ é? Etɛ mǐ ka ɖó na wà bo na mɔ nùnina enɛ?\n16 Jezu d’akpá ɖɔ mɛ e sín nǔ nyɔ́ Mawu nukúnmɛ lɛ é na mɔ “gbɛ̀ mavɔmavɔ” ɖò gbɛ̀ yɔyɔ̌ e ja é mɛ. (Maki 10:30) Kɛnklɛn hun Biblu towe ɖó Jaan 3:16 kpo 17:3 kpo, bo xà nǔ e Jezu ɖɔ mǐ ɖó na wà bo na mɔ gbɛ̀ mavɔmavɔ ɔ é. Mǐ ni ba dò nú nyɔna e sín vivǐ mɛ e jɛ bo na mɔ nùnina jiwǔ Mawu tɔn enɛ ɖò Palaɖisi sɔgudo tɔn ɔ mɛ é na ɖu lɛ é ɖò Biblu mɛ lo.\n17, 18. Nɛ̌ mǐ ka sixu ganjɛwu gbɔn ɖɔ fífá kpo ayijayǐ kpo na kpé ayikúngban ɔ bǐ jí?\n17 Nǔnyanyawiwa, ahwanfunfun, sɛ́ngbigba kpo adakaxixo kpo sɔ́ na ɖè ǎ. “Nǔnyanyawatɔ́ sɔ́ na tíìn ǎ . . . Amɔ̌, ayikúngban ɔ na nyí mɛɖesɔhwetɔ́ lɛ tɔn.” (Psaume 37:10, 11; Matie 5:5) Fífá na ɖè, ɖó ‘Mawu na ɖó ahwan te gbɔn ayikúngban ɔ bǐ jí.’ (Psaume 46:9; Isaïe 2:4) Enɛ gudo ɔ, ‘nǔjlɔjlɔwatɔ́ lɛ na sukpɔ́, bɔ fífá na túnflá kaka jɛ hwenu e sun ma sɔ́ na tíìn ǎ é.’ Enɛ wɛ nyí kaka sɔyi.—Psaume 72:7.\n18 Jehovah sɛntɔ́ lɛ na nɔ ayijayǐ mɛ. Enyi Izlayɛli-ví hwexónu tɔn lɛ setónú nú Mawu ɔ, ye nɔ nɔ ayijayǐ mɛ. (Lévitique 25:18, 19) Kpɔ́n lee é na jiwǔ sɔ́ hwenu e è na ɖu ayijayǐ mɔhun sín vivǐ ɖò Palaɖisi mɛ é!—Isaïe 32:18; Mika 4:4.\n19. Nɛ̌ mǐ ka wà gbɔn bo tuùn ɖɔ nùɖuɖu na túnflá ɖò gbɛ̀ yɔyɔ̌ ɔ mɛ?\n19 Nùɖuɖuhwedomɛ sɔ́ na tíìn ǎ. Psaume wlantɔ́ ɔ jihan ɖɔ: “Jinukún na kpé ayikúngban ɔ bǐ jí; é na túnflá ɖò só lɛ ta.” (Psaume 72:16; Nǔɖexlɛ́mɛ 7:16) Jehovah Mawu na dó nú nǔjlɔjlɔwatɔ́ lɛ, bɔ “ayikúngban ɔ ɖesu na na sínsɛ́n tɔn lɛ dandan.”—Psaume 67:6.\n20. Etɛwu mǐ ka sixu ɖeji ɖɔ ayikúngban ɔ bǐ na huzu palaɖisi ɖé?\n20 Ayikúngban ɔ bǐ na huzu palaɖisi ɖé. Xwé kpo jikpá ɖɛkpɛɖɛkpɛ lɛ kpo wɛ na nɔ ayikúngban e gbɛtɔ́ hwɛhutɔ́ lɛ ko hɛn gblé é jí. (Isaïe 65:21-24; Nǔɖexlɛ́mɛ 11:18) Hwenu ɖò yìyì wɛ ɔ, è na ɖò ayikúngban ɔ jla ɖó wɛ kpɛɖé kpɛɖé kaka bɔ gbɛ̀ ɔ bǐ na nyɔ́ ɖɛkpɛ bo na nɔ na sínsɛ́n jikpá Edɛnu tɔn ɖɔhun. Mawu na ‘hun alɔ tɔn bo na na nǔ e nɔ jló nǔɖògbɛ lɛ é bǐ ye.’—Psaume 145:16.\n21. Etɛ ka xlɛ́ ɖɔ fífá na tíìn ɖò gbɛtɔ́ lɛ kpo kanlin lɛ kpo tɛntin?\n21 Fífá na tíìn ɖò gbɛtɔ́ lɛ kpo kanlin lɛ kpo tɛntin. Adankanlin lɛ kpo xwékanlin lɛ kpo na nɔ ɖu nǔ ɖó kpɔ́. Yɔkpɔvu tlɛ na ɖi xɛsi nú kanlin e è nɔ ɖi xɛsi na égbé lɛ é ǎ.—Isaïe 11:6-9; 65:25.\n22. Etɛ ka na jɛ dó azɔn wu?\n22 Azɔn sɔ́ na tíìn ǎ. Axɔsuɖuto Mawu tɔn sín Axɔsu Jezu na gbɔ azɔn nú mɛ bɔ é na hú e é ko bló hwenu e é ɖò ayikúngban jí é. (Matie 9:35; Maki 1:40-42; Jaan 5:5-9) Enɛ gudo ɔ, “mɛ e nɔ nɔ finɛ lɛ é ɖebǔ na ɖɔ: ‘Un ɖò azɔn jɛ wɛ’ ǎ.”—Isaïe 33:24; 35:5, 6.\n23. Etɛwu fínfɔ́n sín kú ka na zɔ́n bɔ xomɛ na hun mǐ?\n23 Mɛkúkú lɛ na fɔ́n. Enyi ye setónú nú Mawu ɔ, ye sɔ́ na kú ǎ. Mɛ e kú bo ɖò flǐn Mawu tɔn mɛ lɛ é na fɔ́n. “Mawu na wá fɔ́n mɛ ɖagbe lɛ, kpodo mɛ nyanya lɛ kpo sín kú.”—Mɛsɛ́dó 24:15; Jaan 5:28, 29.\n24. Nɛ̌ gbɛ̀ ninɔ ɖò Palaɖisi mɛ ɖò ayikúngban jí ka cí nú we?\n24 É ɖò gaàn ɖɔ sɔgudo jiwǔ ɖé ɖò te kpɔ́n mɛ e ɖò nǔ kplɔ́n dó Gbɛɖotɔ́ mǐtɔn Jehovah Mawu wu wɛ, bo ɖò sinsɛn ɛ wɛ lɛ é. É lɛ́ ɖò dandan ɖɔ mǐ ni kplɔ́n nǔ dó Jezu Klisu e jí nyɔna enɛ lɛ na gbɔn é wu.\nLinlin Mawu tɔn ɖɔ ayikúngban ɔ na nyí palaɖisi ɖé na jɛ nu.—Isaïe 45:18; 55:11.\nSataan wɛ ɖò acɛ kpa dó gbɛ̀ ɔ jí wɛ dìn.—Jaan 12:31; 1 Jaan 5:19.\nÐò gbɛ̀ yɔyɔ̌ e ja é mɛ ɔ, Mawu na kɔn nyɔna gègě dó gbɛtɔ́ lɛ jí.—Psaume 37:10, 11, 29; Nǔɖexlɛ́mɛ 21:4.


Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ Nɔ Jɛ Ahwan Wɛnɖagbejijla ɔ Jí Ðò Hwɛ Nukɔn | Axɔsuɖuto Mawu Tɔn\nLee Jezu ko ɖɔ ɖ’ayǐ gbɔn é ɔ, togun tɔn nɔ ɖí xwi xá gbeklanxamɛ acɛkpikpa lɛ kpo sinsɛngán lɛ kpo tɔn ɖó wɛnɖagbejijlazɔ́ ɔ wu\n1, 2. (a) Etɛ sinsɛngán lɛ ka kpéwú bo wà nú Mawuxóɖiɖɔzɔ́ ɔ? Amɔ̌, nɛ̌ mɛsɛ́dó lɛ ka wà nǔ gbɔn? (b) Etɛwu mɛsɛ́dó lɛ ka gbɛ́ ɖɔ emi kún na setónú bo gɔn Mawuxó ɔ ɖɔ ó?\nPANTEKOTU 33 H.M. tɔn gudo tlolo wɛ. È ɖó agun Klisanwun tɔn ayǐ ɖò Jeluzalɛmu é ɔ, aklunɔzán gbla yɔywɛ ɖé bló wɛ jɛn é ɖè. Satáan mɔ ɖɔ emi na yawu sú kún dó nú agun ɔ, é ma nyí mɔ̌ ǎ ɔ, é taa vun kàn. Satáan kàn ayixa ɖò ali ɖé nu bɔ sinsɛngán lɛ gbɛ́ Axɔsuɖuto jlajla sín azɔ̌ ɔ. É ɖò mɔ̌ có, mɛsɛ́dó lɛ jla wɛnɖagbe ɔ yì nukɔn kpo akɔnkpinkpan kpo bɔ sunnu kpo nyɔnu kpo gègě ‘ɖi nǔ nú Aklunɔ ɔ.’—Mɛ. 4:18, 33; 5:14.\nXomɛ hun mɛsɛ́dó lɛ “ɖó ye mɔ ɖɔ Mawu mɔ emi dó mɔ mɛ e jɛxa ya jì dó Jezu nyikɔ mɛ é”\n2 Xomɛ lɛ́vɔ sìn gbeklanxamɛtɔ́ lɛ, bɔ dìn tɔn ɔ, ye wlí mɛsɛ́dó lɛ bǐ dó gankpa mɛ. É ɖò mɔ̌ có, ɖò zǎnmɛ ɔ, wɛnsagun Jehovah tɔn hun gankpa ɔ sín hɔn lɛ, bɔ ee ayǐ kɛ̀n é ɔ, mɛsɛ́dó lɛ jɛ wɛnɖagbe ɔ jla jí! È lɛ́vɔ wlí ye bo kplá ye yì toxóɖɔgbɛ́ e ɖɔ ɖɔ ye gbà gbeta e é ɖetɔ́n dó wɛnɖagbejijla ɔ wu é nukɔn. Mɛsɛ́dó lɛ ka ɖɔ kpo akɔnkpinkpan kpo ɖɔ: “È ɖó na setónú nú Mawu; é nyɔ́ hú è setónú nú gbɛtɔ́.” Xomɛ sìn toxóɖɔgbɛ́ ɔ kaka bɔ é jló na “hu” mɛsɛ́dó lɛ. Amɔ̌, ɖò hwenu vɛwǔ enɛ mɛ ɔ, sɛnkplɔnmɛtɔ́ ɖaxó sísíjɛxa Gamaliyɛli yí xó bo gb’akpá nú toxóɖɔgbɛ́ ɔ ɖɔ: “[Mi cɔ́ miɖée.] Mi ma sɔ́ kpɔ́n mɛ enɛ lɛ ɖě sín jɛ jí ó; mi jó ye dó nú ye yì.” Nǔkpacamɛ sín nǔ wɛ é nyí ɖɔ toxóɖɔgbɛ́ ɔ ɖótó wěɖexámɛ tɔn bo jó mɛsɛ́dó lɛ dó bɔ ye yì. Etɛ sunnu gbejinɔtɔ́ enɛ lɛ ka wà? Awakanmɛ kú ye ǎ, ye “nɔ gɔn Wɛnɖagbe e ɖɔ xó dó Jezu Klisu wu ɔ jla . . . ǎ.”—Mɛ. 5:17-21, 27-42; Nùx. 21:1, 30.\n3, 4. (a) Wlɛnwín tɛ Satáan ka zán nú hwenu gègě dó nya gbě togun Mawu tɔn tɔn? (b) Etɛ jí mǐ ka na ɖɔ xó dó ɖò xota elɔ kpo wè e bɔ d’ewu lɛ é kpo mɛ?\n3 Azɔn nukɔntɔn ɔ nɛ gǎn lɛ klán gbè xá agun Klisanwun tɔn b’ɛ yì hwɛ nukɔn nɛ, é ka nyí azɔn gudo tɔn ɔ ǎ. (Mɛ. 4:5-8; 16:20; 17:6, 7) Ðò azǎn mǐtɔn gbè ɔ, Satáan kpó ɖò gbeklanxamɛtɔ́ sinsɛn nugbǒ ɔ tɔn lɛ zán dó sísɛ́ gǎn lɛ wɛ bonu ye na gbɛ́ wɛnɖagbejijlazɔ́ mǐtɔn. Gbeklanxamɛtɔ́ lɛ nɔ dóhwɛ alɔkpa vovo lɛ togun Mawu tɔn. Ðokpo ɖò hwɛdómɛ enɛ lɛ mɛ wɛ nyí ɖɔ mǐ nyí todɔnfúnlɛ̌ntɔ́ lɛ. Ðevo wɛ nyí ɖɔ mǐ nyí gǔfɔndó-acɛkpikpajitɔ́ lɛ; atɔngɔ ɔ wɛ nyí ɖɔ mǐ nɔ sɔ́ Mawuxó ɔ dó w’ajɔ̌ na. Nɔví mǐtɔn lɛ yì hwɛ nukɔn hwenu e é jɛxa dó é bo ɖexlɛ́ ɖɔ hwɛdómɛ mɔhun lɛ nyí adingban. Etɛ mɛ hwɛɖiɖɔ enɛ lɛ ka tɔ́n kɔ dó? Nɛ̌ fí e è gbò hwɛ enɛ lɛ sɔ́ nyì ɖò xwè mɔkpan ɖíe lɛ é ka kàn hwiɖesunɔ mɛtún gbɔn égbé? Mi nú mǐ ni gbéjé hwɛɖiɖɔ enɛ lɛ ɖé lɛ kpɔ́n bo kpɔ́n ali e nu ye d’alɔ mǐ bɔ mǐ “jɛ ahwan Wɛnɖagbe ɔ jí, bo sɔ́ jinjɔn ayǐ, bɔ é lidǒ” ɖè é.—Fili. 1:7.\n4 Ðò wemata elɔ mɛ ɔ, mǐ na sɔ́ ayi ɖó lee mǐ ko jɛ ahwan acɛ e mǐ ɖó bo na vo bo jla wɛnɖagbe ɔ gbɔn é jí jí. Wemata wè e bɔ d’ewu lɛ é na ɖɔ xó dó ahwan e mǐ ko fun ɖò sɛ́n linu bo na ɖó wǔ zɔ nú gbɛ̀ ɔ lobo na zán gbɛ̀ sɔgbe xá nugbodòdó Axɔsuɖuto ɔ tɔn lɛ é ɖé lɛ jí.\nTodɔnfúnlɛ̌ntɔ́ lɛ Alǒ Hun Jɛ Dó Axɔsuɖuto Mawu Tɔn Jí Tɔ́ Gbejinɔtɔ́ Lɛ?\n5. Ðò ɖibla yì 1940 ɔ, etɛwu è ka wlí wɛnjlatɔ́ Axɔsuɖuto ɔ tɔn lɛ dó gan? Etɛ mɛ ɖěɖee ɖò nukún kpé dó tutoblonunu ɔ wu wɛ lɛ é ka mɔ ɖɔ emi na wà?\n5 Ðibla yì 1940 ɔ, toxo kpo tokpɔn ɖěɖee ɖò États-Unis lɛ é kpo ba na hɛn Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ gannugánnú bonu ye na ɖó wema e na na gbè ye ɖò sɛ́n linu cobɔ ye na wà sinsɛnzɔ́ yetɔn é. Amɔ̌, nɔví mǐtɔn lɛ yí gbè ǎ. È sixu wá dɔn nǔ gbɔn wema mɔhun lɛ jí, ye ka lɛ́ ɖi nǔ ɖɔ acɛkpikpa ɖě kún ɖó acɛ bo na gbɛ́ gbè e Jezu ɖè nú Klisanwun lɛ ɖɔ ye ni jla wɛn Axɔsuɖuto ɔ tɔn é ó. (Mak. 13:10) Enɛ wu ɔ, è wlí wɛnjlatɔ́ Axɔsuɖuto ɔ tɔn kanweko mɔkpan dó gankpa mɛ. Mɛ ɖěɖee ɖò nukún kpé dó tutoblonunu ɔ wu wɛ lɛ é mɔ ɖɔ emi na ylɔ hwɛ. Ye lin ɖɔ emi na ɖexlɛ́ ɖɔ gbɛ̌ e acɛkpikpa ɔ gbɛ́ azɔ̌ Kúnnuɖetɔ́ lɛ tɔn é t’afɔ acɛ e ye ɖó ɖò sɛ́n linu bo na vo bo wà sinsɛnzɔ́ yetɔn é jí. Ðò 1938 ɔ, nùɖé jɛ bo zɔ́n bɔ è ɖɔ hwɛ nukúnɖeji ɖé. Etɛ ka jɛ?\n6, 7. Etɛ ka jɛ dó xwédo Cantwell tɔn wu?\n6 Taatagbe azǎn 26gɔ́ Lidosun 1938 tɔn gbè zǎnzǎn ɔ, Newton Cantwell e ɖó xwè 60 é, asì tɔn Esther kpo vǐ yetɔn lɛ (Henry, Russell, Jesse) kpo sɛ̀ tɛn yì toxo New Haven, Connecticut tɔn mɛ bo na jla wɛnɖagbe nú azǎn ɖokpo. Gbexosin-alijitɔ́ titewungbe tɔn atɔ́ɔ́n enɛ lɛ sɔ́ azǎn ɖokpo sín nǔ kɛɖɛ ǎ. Etɛwu? È ko wlí ye azɔn gègě kpɔ́n, enɛ wu ɔ ye mɔ ɖɔ è sixu lɛ́ wlí emi. Amɔ̌, linlin enɛ vɔ́da nú jlǒ e xwédo Cantwell tɔn ɖó bo na yì jla wɛn Axɔsuɖuto ɔ tɔn é ǎ. Ye zɔn mɔ̌to wè mɛ bo wá New Haven. Newton kun mɔ̌to xwédo ɔ tɔn e mɛ è bɛ́ wema junjɔn Biblu jí lɛ kpo glamafónu lɛ kpo dó é bɔ Henry xwè 22 mɛví ɔ kun mɔ̌to e ta funlɛ́ɛn ɖè é ɖé. Nugbǒ ɔ, ɖò ganxixo ɖé lɛ gudo ɔ, nǔ e ye lin é jɛ; kponɔ lɛ wlí ye.\n7 Jɛ nukɔn hwɛ̌ ɔ, è wlí Russell e ɖó xwè 18 é, bɔ enɛ gudo ɔ, è wlí Newton kpo Esther kpo. Jesse xwè 16 mɛví ɔ ɖò zɔ bo mɔ bɔ kponɔ lɛ kplá mɛjitɔ́ tɔn lɛ kpo nɔví tɔn kpo ɖido. Henry ɖò wɛnɖagbe jla wɛ ɖò toxo ɔ sín awa ɖevo xwé, hǔn é wá kpò nú Jesse ee nyí yɔkpɔvu bǐ é ɖokpo nɛ. É ɖò mɔ̌ có, é sɔ́ glamafónu tɔn bo lɛ́ dlɛ́n kàn dó wɛnɖagbejijla ɔ nu. Mɛ e nɔ yì Katolika é wè yí gbè bɔ Jesse xò xóyidókanji Nɔví Rutherford tɔn e xota tɔn nyí “Kɛntɔ́ Lɛ” é nú ye. Amɔ̌, ee ye sè xóyidókanji ɔ é ɔ, xomɛ sìn ye bɔ ye jló na xò Jesse. É ka wlí ali tɔn dɛ̌dɛ̌ bo ɖido, amɔ̌, táan kpɛɖé gudo ɔ, kponɔ ɖé wá wlí i, bɔ elɔ yì tɔ́n ɖò ganmɛ. Kponɔ lɛ dóhwɛ Nɔví Nyɔnu Esther ǎ, loɔ, asú tɔn kpo vǐ yetɔn lɛ kpo wɛ ye dóhwɛ. É ɖò mɔ̌ có, è yí akwɛ ɖò ye sí bo ɖè ye tɔ́n sín ganmɛ gbè enɛ gbè.\n8. Etɛwu hwɛɖɔxɔsa ɔ ka ɖó hwɛ nú Jesse Cantwell ɖɔ é nyí todɔnfúnlɛ̌ntɔ́ ɖé?\n8 Sun yɔywɛ ɖé gudo (ɖò Zǒsun 1938 tɔn mɛ) ɔ, xwédo Cantwell tɔn yì tɔ́n ɖò hwɛɖɔxɔsa New Haven tɔn. È ɖó hwɛ nú Newton, Russell kpo Jesse kpo ɖɔ ye kún ɖó wema e na gbè ye é ó bo ka byɔ nùnina. Ye ylɔ hwɛ ɖò Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó Connecticut tɔn có, è ka ɖó hwɛ nú Jesse ɖɔ é nyí todɔnfúnlɛ̌ntɔ́. Etɛwu? Ðó nya wè e nɔ yì Katolika bo ɖótó xóyidókanji ɔ lɛ é yì jɛ hwɛ tɔn ɖò hwɛ nukɔn bo ɖɔ é zun sinsɛn emitɔn bo ba nùɖɔ́ emi. Bo na dó ɖexlɛ́ ɖɔ gbeta e kɔn hwɛɖɔxɔsa ɔ wá é kún sɔgbe ó ɔ, nɔví sunnu e ɖò nukún kpé dó tutoblonunu ɔ wu wɛ lɛ é ylɔ hwɛ ɖò Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó États-Unis tɔn, é wɛ nyí hwɛɖɔxɔsa ɖaxó bǐ ɔ.\n9, 10. (a) Nɛ̌ Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó États-Unis tɔn ka gbò hwɛ ɔ b’ɛ kpa xwédo Cantwell tɔn gbɔn? (b) Nɛ̌ mǐ ka kpó ɖò hwɛ gbigbo enɛ sín lè ɖu wɛ gbɔn?\n9 Bɛ́sín azǎn 29gɔ́ Xwèjísun 1940 tɔn gbè ɔ, hwɛɖɔtɔ́gán Charles E. Hughes kpo hwɛɖɔtɔ́ tantɔn ɖevo lɛ kpo ɖótó hwɛjijɔ e hwɛmɛɖemɛsíntɔ́ Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ tɔn Nɔví Hayden Covington fɔ tɛ́ lɛ é. * Hwenu e hwɛɖɔtɔ́ e sɔ́ afɔ Connecticut tɔn ɖó te é xwlé hwɛjijɔ ɖěɖee wu éyɛ mɔ ɖɔ Kúnnuɖetɔ́ lɛ nyí todɔnfúnlɛ̌ntɔ́ gudo é ɔ, hwɛɖɔtɔ́ lɛ ɖokpo kanbyɔ ɖɔ: “È na ɖɔ xó jɔ xó ɔ, wɛn e Klisu Jezu jla ɖò hwe éyɛ tɔn nu é ɔ, é ka nyɔ́ sè nú mɛ lɛ bǐ à?” Hwɛɖɔtɔ́gán ɔ yí gbè n’i bo ɖɔ: “Enyi un flín xó e Biblu ce ɖɔ é ganji ɔ, mɛ bǐ yí ǎ, lobɔ nǔ e jɛ dó Jezu wu ɖó wɛn enɛ jijla takún mɛ é ɔ, [Biblu ɔ] lɛ́ ɖɔ.” Dǒ nukún nǔ e ɖexlɛ́ wɛ xó enɛ ɖè é mɛ kpɔ́n! Ðò manywɛ mɛ ɔ, hwɛɖɔtɔ́gán ɔ xlɛ́ ɖɔ Kúnnuɖetɔ́ lɛ nɔte nú Jezu bɔ acɛkpikpa ɔ nɔte nú mɛ e wlí Jezu lɛ é. Ðò azǎn 20gɔ́ Nùxwásun 1940 tɔn gbè ɔ, Hwɛɖɔxɔsa ɔ sín hagbɛ̌ lɛ bǐ nɔ bǔ bo wá gbeta ɔ kɔn ɖɔ hwɛ ɔ kpa Kúnnuɖetɔ́ lɛ.\nHayden Covington (ɖò nukɔn ɖò tɛntin mɛ), Glen How (amyɔxwé), kpo mɛ ɖevo lɛ kpo ɖò tíntɔ́n sín hwɛɖɔxɔsa ɖé wɛ ɖò ɖuɖeji ɖé gudo\n10 Etɛ ka nyí tinmɛ gbeta e kɔn Hwɛɖɔxɔsa ɔ wá é tɔn? Gbeta enɛ gbló ada nú acɛ e sinsɛn ɖó bo na vo bo sɛ̀n Mawu bɔ tò, tokpɔn alǒ acɛkpikpa dokɔ tɔn ɖebǔ ma sixu zán sɛ́n ɖě dó ɖó dogbó na ǎ é. Gɔ́ na ɔ, Hwɛɖɔxɔsa ɔ mɔ ɖɔ Jesse kún wà nùɖé bo na dó dɔn tò fún lɛ̌n ó. Enɛ wu ɔ, gbeta ɔ xlɛ́ céɖécéɖé ɖɔ Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ kún nyí hunnyahunnya dɔn dó tò mɛ tɔ́ ó. Ðuɖeji taji ɖé wɛ enɛ nyí nú Mawu sɛntɔ́ lɛ ɖò sɛ́n linu. Nɛ̌ mǐ ka kpó ɖò lè tɔn ɖu wɛ gbɔn? Mɛɖesínhwɛmɛtɔ́ e nyí Kúnnuɖetɔ́ ɖé é ɖɔ: “Acɛ e mǐ ɖó bo na vo bo sɛ̀n Mawu ma ɖi xɛsi ɖɔ è na gbɛ́ azɔ̌ mǐtɔn ɖò ali agɔ nu é zɔ́n bɔ mǐ mɛ Kúnnuɖetɔ́ lɛ nɔ má wɛn nukúnɖiɖo tɔn ɖé xá mɛ ɖevo ɖěɖee ɖò xá mǐtɔn mɛ lɛ é ɖò égbé.”\nGǔfɔndó-Acɛkpikpajitɔ́ lɛ Alǒ Wɛnjlatɔ́ Nugbǒ ɔ Tɔn Lɛ?\n11. Etɛ nɔví mǐtɔn lɛ ka jla ɖò Canada? Etɛwu?\n11 Ðò avla 1940 kpo 1949 tɔn kpo mɛ ɔ, è klán gbè xá Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn e ɖò Canada lɛ é baɖabaɖa. Enɛ wu ɔ, bo na dó ɖexlɛ́ mɛ lɛ bǐ ɖɔ è xò acɛ e Kúnnuɖetɔ́ lɛ ɖó bo na vo bo sɛ̀n Mawu é yí ɔ, nɔví mǐtɔn lɛ sɔ́ azǎn 16 ɖó te bo má tlati ɖé ɖò 1946 bɔ xota tɔn nyí La haine ardente du Québec pour Dieu, pour Christ, et pour la liberté, est un sujet de honte pour tout le Canada. Tlati wexwɛ ɛnɛnɔ enɛ gbajɛ̌mɛ nú nukún e sinsɛngán lɛ ván dó nɔví mǐtɔn lɛ syɛnsyɛn é, alǎnnú e kponɔ lɛ wà ye wu é kpo adaka e gbɛtɔ́ lɛ xò ye wu ɖò tokpɔn Québec tɔn mɛ é kpo. Tlati ɔ ɖɔ: “È kpò ɖò Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ wlí dó gan wɛ ma xwedó sɛ́n.” “Ðò Grand Montréal ɔ, è ylɔ hwɛ 800 mɔ̌ kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ.”\n12. (a) Nɛ̌ gbeklanxamɛtɔ́ lɛ ka wà nǔ gbɔn ɖó tlati mímá ɔ wu? (b) Hwɛ tɛ è ka dó nɔví mǐtɔn lɛ? (Lɛ̌ kpɔ́n tinmɛ e ɖò dò é.)\n12 Gǎnhɔnyitɔ́ Xɔsu Québec tɔn Maurice Duplessis e nɔ w’azɔ̌ alɔ ɖ’alɔ mɛ xá Yɛhwenɔgán Katolika Tɔn Villeneuve é fɔ́n gǔ dó Kúnnuɖetɔ́ lɛ jí gbɔn ahwan tíntɔ́n ye ma kú nǔblawu gblamɛ, ɖó tlati ɔ wu. Tlolo jɛn hwɛylɔylɔ e ko ɖò ayǐ ɖ’ayǐ é mɔhunkɔtɔn ɖokpo lɛ́ jɛji bo gosin 800 bo yì 1 600. “Kponɔ lɛ wlí mǐ azɔn gègě b’ɛ sín enɛ wu bɔ mǐ sɔ́ sixu xà hwɛylɔylɔ nabi e wɛ é ǎ,” wɛ nɔví nyɔnu gbexosin-alijitɔ́ ɖé ɖɔ. È dóhwɛ Kúnnuɖetɔ́ ɖěɖee è wlí bɔ ye ɖò tlati ɔ má wɛ lɛ é ɖɔ ye má wema gǔ fínfɔ́n dó acɛkpikpa jí tɔn lɛ. *\n13. Mɛ̌ mɛ̌ e ka nyí mɛ nukɔntɔn e è dóhwɛ ɖɔ ye nyí gǔfɔndó-acɛkpikpajitɔ́ lɛ é? Nɛ̌ hwɛɖɔxɔsa ɔ ka gbò hwɛ ɔ gbɔn?\n13 Ðò 1947 ɔ, Nɔví Aimé Boucher kpo vǐ nyɔnu tɔn lɛ (Gisèle, é ɖó xwè 18, Lucille, é ɖó xwè 11) kpo wɛ nyí mɛ nukɔntɔn ɖěɖee è dɔn yì hwɛ nukɔn bo dóhwɛ ye ɖɔ ye fɔ́n gǔ dó acɛkpikpa jí é. Ye má tlati Haine ardente du Québec ɔ ɖò malin-malin dó gle yetɔn ta e ɖò sókan mɛ ɖò tofɔligbé Québec tɔn é; amɔ̌, é na vɛwǔ ɖɔ è ni kpɔ́n ye dó mɔ todɔnfúnlɛ̌ntɔ́ lɛ. Nɔví Boucher nyí mɛɖesɔhwetɔ́ kpo xomɛfatɔ́ kpo, bo nɔ wà nǔ xá mɛ e ɖò gle tɔn ta lɛ é ɖò fífá mɛ lobo nɔ kun sɔ́ yì toxo ɔ mɛ sín hweɖenu jɛ hweɖenu. É ɖò mɔ̌ có, è gbà acɛ e xó tlati ɔ ɖɔ é ɖé lɛ é kpo xwédo tɔn kpo wu. Hwɛɖɔtɔ́ e nɔ hwɛ ɔ nu bo gbɛ́ wǎn nú Kúnnuɖetɔ́ lɛ é gbɛ́ ɖɔ emi kún na yí gbè nú kúnnuɖenú e xlɛ́ ɖɔ Boucher sín xwédo nyí xomɛvɔnɔ é ó. É nyɔ́ wà ɔ, é yí gbè nú hwɛ agɔ e ɖɔ ɖɔ tlati ɔ sɔ́ gǔfínfɔ́n sù é, bɔ mɔ̌ mɛ ɔ, è ɖó hwɛ nú Boucher sín xwédo. Enɛ wu ɔ, linlin hwɛɖɔtɔ́ ɔ tɔn ɖíe: É nyla ɖɔ è ni ɖɔ nugbǒ! È wlí Aimé kpo Gisèle kpo dó gan ɖɔ ye nyí gǔfɔndó-acɛkpikpajitɔ́, kaka bɔ Lucille yɔkpɔvu ɔ lɔ tlɛ bló azǎn wè ɖò ganmɛ. Nɔví lɛ vɔ́ hwɛ ylɔ ɖò Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó Canada tɔn, é wɛ nyí hwɛɖɔxɔsa ɖaxó bǐ e ɖò ayǐ ɔ jí é, bɔ é yí gbè bo na sè xó ɔ.\n14. Nɛ̌ nɔví mǐtɔn e ɖò Québec lɛ é ka wà nǔ gbɔn ɖò xwè ɖěɖee gblamɛ è doya nú ye é?\n14 Mɛgbenyinya baɖabaɖa e magbokɔ ǎ lɛ é kpó ɖò finɛ có, nɔví sunnu mǐtɔn akɔnkpantɔ́ lɛ kpo nɔví nyɔnu mǐtɔn akɔnkpantɔ́ e ɖò Québec lɛ é kpo kpó ɖò wɛn Axɔsuɖuto ɔ tɔn jla wɛ, b’ɛ tlɛ nɔ na sínsɛ́n jiwǔ lɛ. È bɛ́ tlati ɔ mímá ɖò 1946 b’ɛ ɖó xwè ɛnɛ gudo é ɔ, Kúnnuɖetɔ́ e ɖò Québec lɛ é jɛji bo gosin 300 yì 1 000! *\n15, 16. (a) Nɛ̌ Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó Canada tɔn ka gbò hwɛ nú xwédo Boucher tɔn gbɔn? (b) Ðagbe tɛ ɖuɖeji enɛ ka wà nú nɔví mǐtɔn lɛ kpo mɛ ɖevo lɛ kpo?\n15 Ðò Ayidosun 1950 tɔn mɛ ɔ, Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó Canada tɔn e mɛ hwɛɖɔtɔ́ tɛnnɛ ɖè é sè xó ɖò Aimé Boucher nu. Sun ayizɛ́n gudo ɖò azǎn 18gɔ́ Woosun 1950 tɔn gbè ɔ, Hwɛɖɔxɔsa ɔ gbò hwɛ ɔ b’ɛ kpa mǐ. Etɛwu? Nɔví Glen How, hwɛmɛɖemɛsíntɔ́ Kúnnuɖetɔ́ lɛ tɔn tinmɛ ɖɔ Hwɛɖɔxɔsa ɔ yí gbè nú hwɛjijɔ e è fɔ tɛ́ dó jɛhun dó mɛɖée jí ɖɔ “gǔfɔndó-acɛkpikpaji” nɔ byɔ ɖɔ è ni sísɛ́ mɛ lɛ bonu ye ni xò daka acɛkpikpa wu alǒ fɔ́n gǔ dó jǐ tɔn é. Amɔ̌ tlati ɔ, “mɛ sísɛ́ sísɛ́ mɔhun ɖě ɖ’emɛ ǎ, mɔ̌ mɛ ɔ, xó e è ɖó acɛ ɖò sɛ́n linu bo na ɖɔ lɛ é wɛ ɖ’emɛ.” Nɔví How ɖɔ gɔ́ na ɖɔ: “Un mɔ lee Jehovah nɔ na ɖuɖeji mɛ gbɔn é tlɔlɔ.” *\n16 É ɖò wɛn ɖɔ gbeta e kɔn Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ wá é nyí ɖuɖeji ɖaxó ɖé nú Axɔsuɖuto Mawu Tɔn. É zɛ xwi dó hwɛ vovo 122 ɖevo e è ylɔ Kúnnuɖetɔ́ e ɖò Québec ɖɔ ye nyí gǔfɔndó-acɛkpikpajitɔ́ lɛ é bǐ jí. Hú mɔ̌ ɔ, hwɛ e Hwɛɖɔxɔsa ɔ gbò é xlɛ́ ɖɔ toví Canada tɔn lɛ kpo Commonwealth tɔn lɛ kpo vo dìn bo na ɖɔ nǔ e ye lin dó lee kp’acɛ gbɔn wɛ acɛkpikpa ɔ ɖè é wu. Gɔ́ na ɔ, ɖuɖeji enɛ zɔ́n bɔ gbě Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ tɔn e nya wɛ sinsɛn kpo acɛkpikpa kpo ɖè bonu ye ma vo bo sɛ̀n Mawu ó é cifo. *\nAjɔ̌tɔ́ lɛ Alǒ Wɛnjlatɔ́ Kanɖodonǔwutɔ́ Axɔsuɖuto Mawu Tɔn Tɔn Lɛ?\n17. Nɛ̌ acɛkpikpa ɖé lɛ ka tɛnkpɔn bo na ɖó dogbó nú wɛnɖagbejijlazɔ́ mǐtɔn gbɔn?\n17 Klisanwun xwè kanweko nukɔntɔn ɔ tɔn lɛ ɖɔhun ɔ, Jehovah sɛntɔ́ égbé tɔn lɛ “nɔ zé Mawuxó ɔ dó wà ajɔ̌ na . . . ǎ.” (Xà 2 Kɔlɛntinu lɛ 2:17.) É ɖò mɔ̌ có, acɛkpikpa ɖé lɛ nɔ zán sɛ́n e ɖɔ xó dó ajɔ̌ wu lɛ é dó ɖó dogbó nú azɔ̌ mǐtɔn. Mi nú mǐ ni kpɔ́n hwɛɖiɖɔ e gbéjé kpɔ́n ɖɔ ajɔ̌tɔ́ wɛ Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ nyí à alǒ sinsɛnzɔ́watɔ́ wɛ ye nyí à jí é wè.\n18, 19. Nɛ̌ gǎn e ɖò Danemark lɛ é ka tɛnkpɔn bo na ɖó dogbó nú wɛnɖagbejijlazɔ́ ɔ gbɔn?\n18 Danemark. Ðò azǎn nukɔntɔn Kɔnyásun 1932 tɔn gbè ɔ, sɛ́n ɖé bɛ́ azɔ̌ bo ɖɔ ɖɔ é kún sɔgbe ɖò sɛ́n linu bonu è na sà wema e è zín lɛ é wema e na acɛ tɔn mɛ é mɛvo ó. É ɖò mɔ̌ có, nɔví mǐtɔn lɛ yí gbè bo ɖó wema mɔhun ɖebǔ ǎ. Ayihɔngbe tɔn ɔ, wɛnjlatɔ́ atɔ́ɔ́n ɖò wɛn jla wɛ ɖò Roskilde, toxo ɖé wɛ bo ɖó kilomɛtlu 30 jɛji dó gbadahweji Copenhague e nyí hɔnkàn tò ɔ tɔn é tɔn. Ee zǎn kú é ɔ, è ba August Lehmann kpò sín wɛnjlatɔ́ lɛ mɛ. È wlí i bo ɖɔ é ɖò nǔ sà wɛ bo kún ka ɖó wema e na ɛ gbè tɔn é ó.\n19 Ðò azǎn 19gɔ́ Woosun 1932 tɔn gbè ɔ, August Lehmann wá hwɛ nukɔn. É yì gbè ɖɔ emi yì mɛ lɛ gɔ́n bo na xwlé wema junjɔn Biblu jí lɛ ye, amɔ̌, é gbɛ́ ɖɔ emi kún ɖò nǔ sà wɛ ó. Hwɛɖɔxɔsa ɔ yí gbè nú xó tɔn bo ɖɔ: “Mɛ e dóhwɛ wɛ è ɖè é . . . hɛn ɔ, é na kpé nukún dó éɖée wu ɖò akwɛ linu, [é] ka yí akwɛ ɖebǔ alǒ ɖó linlin akwɛ yíyí tɔn ɖě ǎ, é nyɔ́ wà ɔ, azɔ̌ tɔn ɔ, akwɛ tɔn wɛ lɛ́ byɔ mɛ.” Hwɛɖɔxɔsa ɔ jɛhun dó Kúnnuɖetɔ́ lɛ jí bo ɖɔ ɖɔ azɔ̌ e wà wɛ Lehmann ɖè é ɔ, è kún sixu “ylɔ ɖɔ ajɔ̌” ó. É ɖò mɔ̌ có, kɛntɔ́ togun Mawu tɔn tɔn lɛ kudeji bo na ɖó wɛnɖagbejijlazɔ́ ɔ te gbɔn tò ɔ bǐ mɛ. (Ðɛh. 94:20) Hwɛdómɛtɔ́ lɛ dɔn hwɛ ɔ yì Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó tò ɔ tɔn. Nɛ̌ nɔví mǐtɔn lɛ ka wà nǔ gbɔn?\n20. Nɛ̌ Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó Danemark tɔn ka gbò hwɛ ɔ gbɔn? Nɛ̌ nɔví mǐtɔn lɛ ka wà nǔ gbɔn?\n20 Aklunɔzán gbla e jɛ nukɔn nú hwenu e Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ na gbéjé hwɛ ɔ kpɔ́n é mɛ ɔ, Kúnnuɖetɔ́ e gbɔn Danemark lɛ é bǐ gbló ada nú wɛnɖagbejijlazɔ́ yetɔn. Ðò Taatagbe azǎn 3gɔ́ Kɔnyásun 1933 tɔn gbè ɔ, Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ ɖɔ gbeta e kɔn é wá é. É yí gbè nú nǔ e hwɛɖɔxɔsa kpɛví ɔ ɖɔ bo ɖɔ August Lehmann kún gbà sɛ́n ó é. Hwɛ enɛ e è gbò é xlɛ́ ɖɔ Kúnnuɖetɔ́ lɛ sixu kpó ɖò wɛn jla wɛ ɖò vivo mɛ. Bo na dó ɖexlɛ́ Jehovah ɖɔ ɖuɖeji enɛ sù nukún emitɔn mɛ ɔ, nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu lɛ kpo lɛ́vɔ gbló ada nú Mawuxóɖiɖɔzɔ́ yetɔn d’eji. Sín hwenu e Hwɛɖɔxɔsa ɔ wá gbeta enɛ kɔn é ɔ, nɔví mǐtɔn e ɖò Danemark lɛ é kpéwú bo nɔ wà sinsɛnzɔ́ yetɔn ɖò vivo mɛ bɔ acɛkpikpa lɛ nɔ doya nú ye ǎ.\nKúnnuɖetɔ́ akɔnkpantɔ́ lɛ ɖò Danemark ɖò 1930 kpo 1939 kpo sín avla mɛ\n21, 22. Ðò hwɛɖiɖɔ Nɔví Murdock tɔn hwenu ɔ, gbeta tɛ kɔn Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó États-Unis tɔn ka wá?\n21 États-Unis. Ðò Aklunɔzángbe azǎn 25gɔ́ Zofínkplɔsun 1940 tɔn gbè ɔ, è wlí gbexosin-alijitɔ́ Robert Murdock kpo Kúnnuɖetɔ́ tɛnwe ɖevo lɛ kpo hwenu e ye ɖò wɛnɖagbe jla wɛ ɖò Jeannette é, toxo ɖé wɛ bo sɛkpɔ Pittsburgh ɖò Pennsylvanie. È bɛ́ ye dó ganmɛ ɖó ye xɔ wema e na acɛ ye bɔ ye na má wema mǐtɔn lɛ é ǎ wutu. Ye ylɔ hwɛ ɖò États-Unis sín Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ bɔ è yí gbè bo na sè xó ɖò nu yetɔn.\n22 Ðò azǎn 3gɔ́ Nùxwásun 1943 tɔn gbè ɔ, Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ ɖɔ gbeta e kɔn é wá é, gbeta ɔ ka jɛhun dó Kúnnuɖetɔ́ lɛ jí. Hwɛɖɔxɔsa ɔ gbɛ́ wema e na acɛ mɛ é yíyí xó ɔ, ɖó wema enɛ yíyí byɔ ɖɔ è na sú akwɛ ɖé hwɛ̌ cobo na ɖu vivǐ acɛ e sɛ́ndòdó tò ɔ tɔn ko na mɛ é ɖé tɔn. Hwɛɖɔxɔsa ɔ gbɛ́ gbeta e toxo ɔ ɖetɔ́n é ɖɔ é nyí “dogbó ɖé ɖiɖó nú acɛ e è ɖó bo na vo bo ɖɔ xó é, bo lɛ́ nyí dogbó ɖiɖó nú vo e è na vo bo sɛ̀n nǔ e jló mɛ é é.” Bo na dó ɖè linlin e hwɛɖɔtɔ́ Hwɛɖɔxɔsa ɔ tɔn lɛ gègě ɖó é xlɛ́ ɔ, hwɛɖɔtɔ́ William O. Douglas ɖɔ ɖɔ azɔ̌ Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ tɔn “zɛ wɛnɖagbejijla wu; é zɛ wema sinsɛn tɔn lɛ mímá wu. Nǔ wè enɛ lɛ bǐ sín dɔn kplé wɛ.” É ɖɔ gɔ́ na ɖɔ: ‘Azɔ̌ sinsɛn tɔn alɔkpa enɛ ɔ, tɛn e mɛ Mawu sinsɛn ɖò sinsɛnxɔ mɛ kpo xóɖiɖɔ sín ataa jí kpo ɖè é wɛ é lɔ ɖè.’\n23. Etɛwu ɖuɖeji e mǐ ɖó ɖò hwɛ nukɔn ɖò 1943 lɛ é ka nyí nǔ taji nú mǐ ɖò égbé?\n23 Hwɛ enɛ e Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ gbò é nyí ɖuɖeji ɖaxó ɖé nú togun Mawu tɔn. É xlɛ́ mɛ e mǐ nyí tawun é: Klisanwun sinsɛnzɔ́watɔ́ lɛ wɛ nú mǐ, mǐ nyí ajɔ̌tɔ́ ǎ. Ðò azǎn manawɔn enɛ jí ɖò 1943 ɔ, Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ ɖu ɖò hwɛ yetɔn 13 e ɖò Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ é 12 jí, Murdock sín hwɛ ɔ lɔ ɖ’emɛ. Ðò gudo mɛ dìn ɔ, hwɛ enɛ lɛ e hwɛɖɔxɔsa ɔ gbò é nyí kpɔ́ndéwú ɖé bɔ è xwedó dó ɖɔ hwɛ mǐtɔn ɖěɖee mɛ gbeklanxamɛtɔ́ lɛ lɛ́vɔ fɔ́n gǔ dó acɛ e mǐ ɖó bo na jla wɛn Axɔsuɖuto ɔ tɔn ɖò agbawungba alǒ sín xwé ɖé gbè jɛ xwé ɖé gbè é gbò.\n“È Ðó Na Setónú nú Mawu; É Nyɔ́ Hú È Setónú nú Gbɛtɔ́”\n24. Enyi acɛkpikpa ɖé gbɛ́ wɛnɖagbejijlazɔ́ mǐtɔn ɔ, nɛ̌ mǐ ka nɔ wà nǔ gbɔn?\n24 Mǐ mɛ Jehovah sɛntɔ́ lɛ ɔ, enyi acɛkpikpa lɛ na acɛ mǐ ɖò sɛ́n linu ɖɔ mǐ ni vo bo jla wɛn Axɔsuɖuto ɔ tɔn ɖò agbawungba ɔ, é nɔ sù nukún mǐtɔn mɛ tawun. É ɖò mɔ̌ có, enyi acɛkpikpa ɖé gbɛ́ wɛnɖagbejijlazɔ́ mǐtɔn ɔ, mǐ nɔ huzu alɔ bo nɔ kpó ɖò azɔ̌ mǐtɔn wà wɛ lee é sixu nyɔ́ bló gbɔn é bǐ. Mɛsɛ́dó lɛ ɖɔhun ɔ, “[mǐ] ɖó na setónú nú Mawu; é nyɔ́ hú [mǐ] setónú nú gbɛtɔ́.” (Mɛ. 5:29; Mat. 28:19, 20) Ðò hwe ɖokpo ɔ nu ɔ, mǐ nɔ lɛ́ ylɔ hwɛ bonu è na yí gbè nú azɔ̌ mǐtɔn. Mǐ ni kpɔ́n kpɔ́ndéwú wè.\n25, 26. Etɛ lɛ ka jɛ ɖò Nicaragua bo zɔ́n bɔ è yì tɔ́n ɖò Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ? Etɛ mɛ é ka tɔ́n kɔ dó?\n25 Nicaragua. Ðò azǎn 19gɔ́ Abɔxwísun 1952 tɔn gbè ɔ, Donovan Munsterman e nyí mɛsɛ́dó bo lɛ́ nyí devizɔ́watɔ́ alaxɔ tɔn é yì azɔ̌xwé e nɔ kpé nukún dó tɛnsisɛ xó wu é ɖò hɔnkàn tò ɔ tɔn ɖò Managua. Gbè wɛ è ɖè n’i ɖɔ é ni wá gǎn e nɔ kpé nukún dó azɔ̌xwé enɛ wu bo nyí Arnoldo García é nukɔn. Gǎn ɔ ɖɔ nú Donovan ɖɔ è “dó sɛ́n ɖɔ [Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn e ɖò Nicaragua lɛ é ɖě] ni ma sɔ́ jla nǔ e ye ɖi nǔ na lɛ é bo xò nukɔnyiyi sinsɛn sín azɔ̌ yetɔn lɛ tɔn sín kàn ó.” Ee é kàn nǔ e wu wɛ é byɔ é ɔ, García tinmɛ n’i ɖɔ acɛkpikpa ɔ kún na gbè Kúnnuɖetɔ́ lɛ ɖɔ ye ni wà sinsɛnzɔ́ yetɔn ó, lé è dóhwɛ ye ɖɔ ye nyí Communistes. Mɛ̌ mɛ̌ e ka nyí hwɛdómɛtɔ́ lɛ? Sinsɛngán Katolika tɔn lɛ wɛ.\nNɔví lɛ, ɖò Nicaragua ɖò hwenu e è gbɛ́ azɔ̌ mǐtɔn é\n26 Nɔví Munsterman sɔ́ xó ɔ yì Hɔnyitɔ́-Xɔsa E Nɔ Kpé Nukún Dó Acɛkpikpa kpo Sinsɛn lɛ kpo Sín Xó Wu É kpo Togán Anastasio Somoza García kpo gɔ́n, amɔ̌, é ka na nu ɖě ǎ. Enɛ wu ɔ, nɔví lɛ huzu alɔ ɖò azɔ̌ yetɔn wiwa linu. Ye sú Kpléxɔ Axɔsuɖuto ɔ Tɔn lɛ, nɔ kplé dó gbɛ̌ta klewun klewun lɛ mɛ, lobo ɖó kúnnuɖiɖe ɖò alitó te, amɔ̌, ye kpó ɖò wɛn Axɔsuɖuto ɔ tɔn jla wɛ. Ðò hwe ɖokpo ɔ nu ɔ, ye wlan nǔ sɛ́dó Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó Nicaragua tɔn bo byɔ ɖɔ è ni yí gbè nú azɔ̌ emitɔn. Xójlawema lɛ jla azɔ̌ mǐtɔn e è gbɛ́ é kpo nǔ e nɔví lɛ byɔ é kpo kpé, bɔ Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ yí gbè bo na sè xó ɖò nu yetɔn. Nɛ̌ nǔ ka wá nyí gbɔn? Ðò azǎn 19gɔ́ Ayidosun 1953 tɔn gbè ɔ, Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ ɖè gbeta e kɔn hwɛɖɔtɔ́ lɛ bǐ nɔ bǔ bo wá é tɔ́n, bɔ hwɛ kpa Kúnnuɖetɔ́ lɛ. Hwɛɖɔxɔsa ɔ mɔ ɖɔ gbɛ̌ e è gbɛ́ azɔ̌ Kúnnuɖetɔ́ lɛ tɔn é kún sɔgbe xá sɛ́ndòdó tò ɔ tɔn e na gbè ɖɔ è ni vo bo ɖɔ linlin mɛtɔn, yí gbè alǒ gbɛ́ nùɖé, lobo ɖi nǔ nú nǔ e jló mɛ é é. É lɛ́ ɖegbe ɖɔ kancica e ɖò acɛkpikpa Nicaragua tɔn kpo Kúnnuɖetɔ́ lɛ kpo tɛntin é ni lɛ cí lee é ko ɖè ɖ’ayǐ é.\n27. Etɛwu gbeta e kɔn Hwɛɖɔxɔsa ɔ wá é ka jiwǔ nú toví Nicaragua tɔn lɛ? Nɛ̌ nɔví lɛ ka mɔ ɖuɖeji enɛ gbɔn?\n27 Lee Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ jɛhun dó Kúnnuɖetɔ́ lɛ jí gbɔn é jiwǔ nú toví Nicaragua tɔn lɛ. Kaka jɛ hwenɛnu ɔ, sinsɛngán lɛ ɖó gbè ɖò Hwɛɖɔxɔsa ɔ jí sɔmɔ̌ bɔ Hwɛɖɔxɔsa ɔ nɔ ba ɖɔ kicakica ni tíìn ɖò emi kpo ye kpo tɛntin ǎ. Gɔ́ na ɔ, hlɔnhlɔn e acɛkpikpa ɔ sín mɛ lɛ ɖó é syɛn sɔmɔ̌ bɔ é yá bonu Hwɛɖɔxɔsa ɔ wà nǔ e sɔ́ ta gbeta yetɔn é ǎ. Nɔví mǐtɔn lɛ ɖeji ɖɔ Axɔsu emitɔn wɛ cyɔn alɔ emi jí wu wɛ emi ɖó ɖuɖeji enɛ, bo kpó ɖò wɛnɖagbe jla wɛ.—Mɛ. 1:8.\n28, 29. Ðò 1985 mɔ̌ ɔ, huzuhuzu ma ɖó nukún tɛ ka tíìn ɖò Zaïre?\n28 Zaïre. Ðò 1985 mɔ̌ ɔ, Kúnnuɖetɔ́ 35 000 mɔ̌ wɛ ɖò Zaïre tò e è nɔ ylɔ ɖɔ République Démocratique du Congo dìn é mɛ. Ðó azɔ̌ Axɔsuɖuto ɔ tɔn lɛ ɖò nukɔn yì wɛ wutu ɔ, alaxɔ sɔnǔ nú xɔ yɔyɔ̌ lɛ gbigbá. Ðò Woosun 1985 tɔn mɛ ɔ, è bló kpléɖókpɔ́ akɔjɔkplé tɔn ɖé ɖò Kinshasa e nyí hɔnkàn tò ɔ tɔn é bɔ mɛ 32 000 gosin awa gbɛ̀ ɔ tɔn gègě jí bo gɔ́ anyǔmlímlísafɔtɛn toxo ɔ tɔn. Amɔ̌, ninɔmɛ Jehovah sɛntɔ́ lɛ tɔn jɛ ɖyɔɖyɔ jí ɖò enɛ gudo. Etɛ ka jɛ?\n29 Nɔví Marcel Filteau e nyí mɛsɛ́dó ɖé bo gosin Québec ɖò Canada bo ko dɛ ɖò yadonumɛ acɛkpikpa Duplessis tɔn tɔn nu é ɖò sinsɛnzɔ́ wà wɛ ɖò Zaïre hwe ɔ nu. É tín nǔ e jɛ é mɛ: “Ðò azǎn 12gɔ́ Xwèjísun 1986 tɔn gbè ɔ, è sɛ́ wema ɖé dó nɔví sunnu agbanɖotananɔ lɛ bo ɖɔ ɖɔ gbɛ̌ta Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn Zaïre tɔn lɛ tɔn kún sɔgbe xá sɛ́n ó.” Togán tò ɔ tɔn Mobutu Sese Seko wɛ d’alɔ wema ɔ mɛ.\n30. Gbeta taji tɛ kɔn Wěɖegbɛ́ Alaxɔ Tɔn ka ɖó na wá? Etɛ ye ka ɖɔ ɖɔ emi na wà?\n30 Ayihɔngbe tɔn ɔ, hladioxwé tò ɔ tɔn jla ɖɔ: “Mǐ sɔ́ na sè Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ sín xó ɖě ɖò [Zaïre] gbeɖé ǎ.” Yadonumɛ bɔ d’ewu azɔn ɖokpo. È hɛn Kpléxɔ Axɔsuɖuto ɔ Tɔn lɛ gblé, bo j’ajo dó nɔví mǐtɔn lɛ, wlí ye dó gan, bo xò ye. È tlɛ wlí Kúnnuɖetɔ́ lɛ sín vǐ lɛ dó gan. Ðò azǎn 12gɔ́ Kɔnyásun 1988 tɔn gbè ɔ, acɛkpikpa ɔ yí tutoblonunu ɔ sín nǔɖokan lɛ, bɔ kponɔ lɛ jɛ agban ɖó alaxɔ ɔ sín xɔ lɛ mɛ. Nɔví sunnu agbanɖotananɔ lɛ wlan nǔ sɛ́dó Togán Mobutu, é ka na sìnkɔn ɖě ye ǎ. Ðò ninɔmɛ enɛ mɛ ɔ, Wěɖegbɛ́ Alaxɔ Tɔn ɖó na site dó nǔ taji ɖé jí: “Mǐ na ylɔ hwɛ ɖò Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ wɛ à, alǒ mǐ na nɔte hwɛ̌?” Timothy Holmes ee nyí mɛsɛ́dó ɖé bo lɛ́ nyí titoblonúnǔtɔ́ Wěɖegbɛ́ Alaxɔ Zaïre tɔn tɔn hwe ɔ nu é flín nǔ elɔ: “Mǐ ba nùnywɛ kpo alixlɛ́mɛ kpo sín Jehovah gɔ́n.” Ee wěɖegbɛ́ ɔ xoɖɛ bo ɖɔ xó ɖó kpɔ́ gudo é ɔ, é mɔ ɖɔ é kún nyí hwenɛnu wɛ è na ylɔ hwɛ ó. É nyɔ́ wà ɔ, ye sɔ́ ayi ɖó nukún kpíkpé dó kplékplé nɔví lɛ tɔn wu jí bo lɛ́ sɔ́ ɖó ali ɖěɖee nu è sixu kpó ɖò wɛnɖagbejijlazɔ́ ɔ wà wɛ ɖè é jí.\n“Ðò hwɛɖiɖɔ enɛ hwenu ɔ, mǐ mɔ lee Jehovah sixu huzu nǔ lɛ gbɔn é”\n31, 32. Gbeta nukúnɖeji tɛ kɔn Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó Zaïre tɔn ka wá? Nɛ̌ é ka cí nú nɔví mǐtɔn lɛ?\n31 Xwè gègě wá yì. È sɔ́ ɖò kɔ gbidi nú Kúnnuɖetɔ́ lɛ wɛ sɔmɔ̌ ǎ, bɔ sísí ɖiɖó nú acɛ e gbɛtɔ́ ɖokpo ɖokpo ɖó lɛ é lɛ́ jɛji ɖò tò ɔ mɛ. Wěɖegbɛ́ Alaxɔ Tɔn wá gbeta ɔ kɔn ɖɔ hwenu sù bɔ è na ylɔ hwɛ ɖò Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó Zaïre tɔn bo na ɖɔ xó dó azɔ̌ mǐtɔn e è gbɛ́ é jí. Nǔkpacamɛ sín nǔ wɛ é nyí ɖɔ Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ yí gbè nú hwɛylɔylɔ ɔ. Enɛ wu ɔ, ɖò azǎn 8gɔ́ Aluùnsun 1993 tɔn gbè (togán ɔ gbɛ́ azɔ̌ Kúnnuɖetɔ́ lɛ tɔn é ɔ, é ko ɖibla yì xwè tɛnwe mɔ̌ nɛ) ɔ, Hwɛɖɔxɔsa ɔ wá gbeta ɔ kɔn ɖɔ gbɛ̌ e acɛkpikpa ɔ gbɛ́ azɔ̌ Kúnnuɖetɔ́ lɛ tɔn é kún sɔgbe xá sɛ́n ó, bo yí gbè ɖɔ ye ni lɛ́ bɛ́ azɔ̌ yetɔn. Dǒ nukún nǔ enɛ mɛ kpɔ́n kpɛɖé! Hwɛɖɔtɔ́ lɛ sɔ́ gbɛ̀ yeɖesunɔ tɔn ɖó axɔ nu, bo dɔn nǔ gbɔn gbeta togán tò ɔ tɔn tɔn jí! Nɔví Holmes ɖɔ: “Ðò hwɛɖiɖɔ enɛ hwenu ɔ, mǐ mɔ lee Jehovah sixu huzu nǔ lɛ gbɔn é.” (Dan. 2:21) Ðuɖeji enɛ zɔ́n bɔ nùɖiɖi nɔví mǐtɔn lɛ tɔn syɛn d’eji. Ye mɔ ɖɔ Jezu Axɔsu ɔ xlɛ́ ali togun tɔn b’ɛ tuùn hwenu e è na wà nǔ é kpo lee è na wà gbɔn é kpo.\nKúnnuɖetɔ́ e ɖò République Démocratique du Congo lɛ é ɖò awǎ jɛ wɛ ɖó vo e ye vo bo na sɛ̀n Jehovah é wu\n32 Ee è yí gbè nú azɔ̌ mǐtɔn é ɔ, alaxɔ na gbè bɔ è sɛ́ mɛsɛ́dó lɛ dó, gbá xɔ yɔyɔ̌ ɖevo lɛ dó alaxɔ ɔ mɛ, lobo bɛ́ wema junjɔn Biblu jí lɛ wá tò ɔ mɛ. * Awǎjijɛ ɖé wɛ é nyí nú Mawu sɛntɔ́ lɛ gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ hwenu e ye mɔ lee Jehovah nya xɛ ɖò ganjininɔ togun tɔn tɔn jí ɖò gbigbɔ lixo gbɔn é!—Eza. 52:10.\n“Aklunɔ Wɛ Nyí Mɛ E Nɔ D’alɔ Mǐ É”\n33. Etɛ hwɛɖiɖɔ enɛ lɛ e jí mǐ gbɔn klewun é ka kplɔ́n mǐ?\n33 Ðuɖeji enɛ lɛ e mǐ ɖó lɛ é ɖé lɛ jí gbíngbɔ́n xlɛ́ ɖɔ Jezu ɖè akpá e é dó é, é wɛ nyí: “Un na sɔ́ xó e mi na ɖɔ é kpodo nùnywɛ e mi na zán é kpan bǐ dó ayi mɛ nú mi, bɔ kɛntɔ́ mitɔn lɛ ɖebǔ na sixu mɔ xó ɖé, bo dó gbà mitɔn ɔ na ǎ.” (Xà Luki 21:12-15.) Hweɖelɛnu ɔ, é ɖò wɛn ɖɔ Jehovah nɔ na Gamaliyɛli égbé tɔn lɛ bɔ ye nɔ nya xɛ ɖò togun tɔn jí alǒ nɔ sísɛ́ hwɛɖɔtɔ́ lɛ kpo mɛɖesínhwɛmɛtɔ́ lɛ kpo bɔ ye nɔ sɔ́ akɔnkpinkpan dó ɖɔ hwɛ jlɔjlɔ. Jehovah ko bló bɔ alyannu gbeklanxamɛtɔ́ mǐtɔn lɛ tɔn wà nǔtí ǎ. (Xà Ezayíi 54:17.) Gbeklanxamɛ lɛ sixu ɖó azɔ̌ Mawu tɔn te ǎ.\n34. Etɛwu ɖuɖeji e mǐ ɖó ɖò sɛ́n linu lɛ é ka jiwǔ sɔmɔ̌? Etɛ ye ka xlɛ́? (Lɛ̌ kpɔ́n gbàví “ Ðuɖeji Nukúnɖeji Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó Tɔn Ðěɖee Zɔ́n Bɔ Axɔsuɖuto ɔ Jijla Yì Nukɔn lɛ É.”)\n34 Etɛwu ɖuɖeji e mǐ ɖó ɖò sɛ́n linu lɛ é ka jiwǔ sɔmɔ̌? Lin tamɛ dó nǔ elɔ jí: Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ nyí mɛ nukúnɖeji ɖé alǒ mɛjɔmɛ ɖé ǎ. Mǐ nɔ sɔ́ gǎn ǎ, mǐ nɔ nɔ gudo nú sɔmisɔmi lɛ alǒ gbidi kɔ nú toxóɖɔtɔ́ lɛ ǎ. Gɔ́ na ɔ, mɛ mǐtɔn ɖěɖee è nɔ dɔn yì hwɛ nukɔn lɛ é ɔ, mɛ lɛ nɔ kpɔ́n ye ɖò kpaà mɛ dó mɔ “gbɛtɔ́ yayǎ ɖé” alǒ mɛ e ma ‘sè wema ǎ’ lɛ é. (Mɛ. 4:13) Enɛ wu ɔ, nú è na ɖɔ ɔ, hwɛɖɔxɔsa lɛ ɖó hwɛjijɔ ɖě bo na wá alɔgɔ́ nú mǐ bo ɖɔ ɖɔ hwɛ sinsɛnnɔ hlɔnhlɔnnɔ lɛ kpo toxóɖɔtɔ́ gbeklanxamɛtɔ́ lɛ kpo tɔn kún jɔ ó ǎ. É ɖò mɔ̌ có, hwɛhwɛ wɛ ye nɔ wá gbeta ɔ kɔn ɖɔ hwɛ kpa mǐ! Ðuɖeji enɛ lɛ xlɛ́ ɖɔ mǐ nɔ ɖi zɔnlin ɖò Mawu nukɔn bo ɖò bǔ xá Klisu. (2 Kɔ. 2:17, NWT) Enɛ wu ɔ, mǐ nɔ ɖɔ mɛsɛ́dó Pɔlu ɖɔhun ɖɔ: “Aklunɔ wɛ nyí mɛ e nɔ d’alɔ mǐ é. Un na ɖi xɛsi nú nùɖé ǎ.”—Ebl. 13:6.\n^ akpá. 9 Hwɛɖiɖɔ elɔ e dɔn Cantwell kpo acɛkpikpa Connecticut tɔn kpo kplé é wɛ nyí hwɛɖiɖɔ nukɔntɔn ɖò hwɛɖiɖɔ 43 ɖěɖee Nɔví Hayden Covington nɔ nu bo jɛhun dó nɔví mǐtɔn lɛ jí ɖò Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó États-Unis tɔn é mɛ. É kú ɖò 1978. Asì tɔn Dorothy sɛ̀n Jehovah kpo gbejininɔ kpo kaka jɛ hwenu e é kú ɖò 2015 é; xwè 92 wɛ é ɖó bo kú.\n^ akpá. 12 Sɛ́n e è ɖetɔ́n ɖò 1606 é jí wɛ hwɛdómɛ enɛ jinjɔn. É na gbè wěɖegbɛ́ hwɛɖiɖɔ tɔn ɖé ɖɔ é ni ɖɔ ɖɔ mɛɖé kú hwɛ hwenu e ye mɔ ɖɔ nǔ e mɛ enɛ ɖɔ é sɔ́ dakaxixo sù é, enyi xó ɔ na bo tlɛ nyí nugbǒ ɔ nɛ.\n^ akpá. 14 Ðò 1950 ɔ, sinsɛnzɔ́watɔ́ hwebǐnu tɔn 164 wɛ w’azɔ̌ ɖò Québec, nɔví 63 ɖò mɛ enɛ lɛ mɛ bo ɖó kúnnuɖewema Galadi tɔn lobo sɔ́ jlǒ dó yí gbè ɖɔ emi na w’azɔ̌ ɖò dɔ̌n ma kpɔ́n nukúnvandomɛ syɛnsyɛn e ɖò te kpɔ́n ye lɛ é.\n^ akpá. 15 Nɔví W. Glen How nyí hwɛmɛɖemɛsíntɔ́ akɔnkpantɔ́ ɖé, bɔ sín 1943 wá 2003 ɔ, é jɛhun dó Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ jí bo ɖè ye sín hwɛ kanweko mɔkpan mɛ kpo azɔ̌tuùntuùn kpo ɖò Canada kpo tò ɖevo lɛ kpo mɛ.\n^ akpá. 16 Nú a na ɖó mɔjɛmɛ ɖevo lɛ dó hwɛɖiɖɔ enɛ jí hǔn kpɔ́n xota “La bataille n’est pas la vôtre, mais celle de Dieu” ee tɔ́n ɖò Réveillez-vous! (Flansegbe) Lidosun 22, 2000 tɔn mɛ é, wexwɛ 18-24.\n^ akpá. 32 Kponɔ lɛ wá jó alaxɔ ɔ dó; amɔ̌, è ko gbá alaxɔ yɔyɔ̌ ɖevo ɖó fí ɖevo nɛ.\nNɛ̌ hwɛɖɔxɔsa lɛ ka xlɛ́ ɖɔ mǐ nyí sinsɛnzɔ́watɔ́ bo kún nyí todɔnfúnlɛ̌ntɔ́, gǔfɔndó-acɛkpikpajitɔ́ alǒ ajɔ̌tɔ́ lɛ ó gbɔn?\nNɛ̌ mǐ ka kpó ɖò hwɛɖiɖɔ e wá yì lɛ é sín lè ɖu wɛ gbɔn?\nEnyi è gbɛ̀ Mawuxóɖiɖɔzɔ́ mǐtɔn ɔ, nɛ̌ mǐ ka nɔ wà nǔ gbɔn?\nÐò nukún gbɛtɔ́ tɔn mɛ ɔ, etɛwu ɖuɖeji taji tobutobu e togun Jehovah tɔn ɖó ɖò hwɛ nukɔn é ka jiwǔ?\nNɛ̌ ɖuɖeji e mǐ ɖó lɛ é jí gbíngbɔ́n ka hɛn nùɖiɖi towe lidǒ gbɔn?\nÐUÐEJI NUKÚNÐEJI HWƐÐƆXƆSA ÐAXÓ TƆN ÐĚÐEE ZƆ́N BƆ AXƆSUÐUTO Ɔ JIJLA YÌ NUKƆN LƐ É\nGBETA Azǎn 11gɔ́ Abɔxwísun 1927 tɔn gbè\nNǓ E DƆN MƐ YÌ HWƐ NUKƆN É Vivo ɖiɖó bo ɖi nǔ nú nǔ e jló mɛ é.\nNǓ E JƐ É Nɔví Adolf Huber ɖò wɛnɖagbe jla wɛ bɔ kponɔ ɖé wlí i bo ɖɔ ɖɔ é ɖò hunnyahunnya dɔn dó sinsɛn lɛ tɛntin wɛ lobo yí wema junjɔn Biblu jí tɔn lɛ.\nLEE È GBÒ GBƆN É Ðò Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó tò ɔ tɔn ɔ, Nɔví Huber xlɛ́ ɖɔ nǔ e kponɔ ɔ wà é kún nyɔ́ ó. Hwɛɖɔxɔsa ɔ mɔ ɖɔ wema sinsɛn tɔn lɛ yíyí sín mɛɖé sí nyí sɛ́n tò ɔ tɔn e ɖɔ ɖɔ è ni vo bo ɖi nǔ nú nǔ e jló mɛ é gbigbá.\nNYƆNA TƆN Hwɛ gbigbo ɔ zɔ́n bɔ kponɔ lɛ sɔ́ na dó nu Biblu Kplɔntɔ́ lɛ sín sinsɛnzɔ́ mɛ ǎ.\nGBETA Azǎn 9gɔ́ Liyasun 1935 tɔn gbè\nNǓ E DƆN MƐ YÌ HWƐ NUKƆN É Vivo ɖiɖó bo ɖɔ linlin mɛtɔn.\nNǓ E JƐ É È wlí Kúnnuɖetɔ́ ayizɛ́n bo ɖɔ ɖɔ ye ɖò wema e nɔ dɔn hunnyahunnya kpo ayimajayǐ kpo dó tò mɛ e má wɛ. È ɖó hwɛ nú nɔví lɛ ɖɔ ye na sɛ̀n gan nú azǎn 15.\nLEE È GBÒ GBƆN É Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ mɔ ɖɔ Kúnnuɖetɔ́ lɛ nɔ w’azɔ̌ yetɔn ɖò fífá mɛ, lé wema yetɔn lɛ kún nyí awovinú nú fífá tò ɔ tɔn ó, lobɔ ye ɖó acɛ bo na má linlin yetɔn.\nNYƆNA TƆN Hwɛ enɛ e è gbò é kpo ɖevo ɖěɖee è gbò ɖò hwɛ Kúnnuɖetɔ́ lɛ tɔn 530 e è ɖɔ sín 1933 jɛ 1939 é kpo mɛ é na acɛ nɔví lɛ ɖò sɛ́n linu ɖɔ ye ni kpó ɖò wɛnɖagbe ɔ jla wɛ. Dìn ɔ, mǐ nɔ vo bo nɔ wà wɛnɖagbejijlazɔ́ mǐtɔn.\nGBETA Azǎn 17gɔ́ Xwèjísun 1953 tɔn gbè\nNǓ E DƆN MƐ YÌ HWƐ NUKƆN É Vivo ɖiɖó bo ɖɔ linlin mɛtɔn bo lɛ́ wà xójlajlazɔ́.\nNǓ E JƐ É È wlí Nɔví Pieter Havenaar bo ɖɔ é gbà sɛ́n e ɖɔ ɖɔ Taatagbe lɛ kpo Azǎngagbe lɛ kpo jɛn è na má wema nú mɛ sín gan 9 mɛ zǎnzǎn jɛ gan 11 mɛ zǎnzǎn é.\nLEE È GBÒ GBƆN É Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ mɔ ɖɔ sɛ́n enɛ vɛwǔ dín bɔ è na setónú na.\nNYƆNA TƆN Gbeta enɛ dɔn nǔ gbɔn sɛ́n ɖebǔ e na ɖó dogbó nú acɛ e è ɖó, bo na má wema e è zín lɛ é kaka b’ɛ na sín enɛ wu bɔ alɔɖiɖo ɖò azɔ̌ enɛ mɛ na ɖibla gló é.\nGBETA Azǎn 6gɔ́ Kɔnyásun 1953 tɔn gbè\nNǓ E DƆN MƐ YÌ HWƐ NUKƆN É Vivo ɖiɖó bo sɛ̀n nǔ e jló mɛ é bo lɛ́ ɖɔ linlin mɛtɔn.\nNǓ E JƐ É Toxo Québec tɔn ɖé dó sɛ́n ɖé wá bo ɖɔ kponɔ lɛ jɛn na na gbè mɛ cobɔ è na má wema. Ðó è ɖɔ ɖɔ Nɔví Laurier Saumur e nyí nukúnkpénuwutɔ́ ɖé é gbà sɛ́n enɛ wutu ɔ, é sɛ̀n gan nú sun atɔn.\nLEE È GBÒ GBƆN É Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ mɔ ɖɔ sɛ́n enɛ e è dó wá bo ɖò bǎ tɔn sɔ́ dó xò Kúnnuɖetɔ́ lɛ wɛ é kún sɔgbe xá sɛ́n tò ɔ tɔn ó. Hwɛɖɔxɔsa ɔ lɛ́ mɔ ɖɔ wɛn Biblu tɔn e è nɔ ɖetɔ́n dó wema mɛ bo nɔ má ɖò agbawungba é nyí akpáxwé sinsɛn-biblo Klisanwun tɔn Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ tɔn bɔ sɛ́ndòdó tò ɔ tɔn tuùn bo nɔ nya xɛ ɖ’eji bonu nùɖé ma gbɛ́ ó.\nNYƆNA TƆN Gbeta ɔ dɔn nǔ gbɔn sɛ́n mɔhun e è dó wá ɖò tokpɔn Québec tɔn mɛ é 1 600 jɛji jí.\nGBETA Azǎn 13gɔ́ Liyasun 1983 tɔn gbè\nNǓ E JƐ É È wlí nɔví nyɔnu wè ɖó ye ɖò wema junjɔn Biblu jí lɛ má wɛ wutu. È dóhwɛ ye ɖɔ ye dɔn hunnyahunnya dó tò ɔ mɛ bo wlí ye dó gankpa mɛ bonu ye na bló azǎn atɔ́ɔ́n.\nLEE È GBÒ GBƆN É Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ mɔ ɖɔ ye kún gbà sɛ́n ɖě ó, nǔ ɖě kún ka ɖexlɛ́ ɖɔ ye ɖò hunnyahunnya dɔn dó tò mɛ wɛ ó.\nNYƆNA TƆN Ðò ɖuɖeji enɛ gudo ɔ, mɛ wlíwlí kpo wema lɛ yíyí sín mɛ sí kpo ɖekpo.\nGBETA Azǎn 26gɔ́ Nùxwásun 1986 tɔn gbè\nNǓ E JƐ É Ee xwédo atɔn dó nyikɔ wema mɛ ɖɔ emi na nyí Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn gudo é ɔ, è wlí nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu kpo 23 dó gankpa mɛ bo dóhwɛ ye ɖɔ ye jló na huzu tuto e è bló nú mɛ bǐ kpaà é alǒ ee è bló ɖò toxóɖiɖɔ linu é.\nLEE È GBÒ GBƆN É Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ dɔn nǔ gbɔn hwɛ e è dó Kúnnuɖetɔ́ lɛ é jí, bo ɖɔ ɖɔ xomɛvɔnɔ wɛ nú ye lobo jɛ ahwan acɛ e Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ ɖó bo na vo bo ɖi nǔ nú nǔ e jló ye é jí.\nNYƆNA TƆN Gbeta ɔ dɔn nǔ gbɔn mɛ e è nɔ wlí ɖó Klisanwun sín azɔ̌ wiwa wu é jí, bo gbló ada nú vivo e toví Turquie tɔn lɛ bǐ ɖó bo na sɛ̀n nǔ e jló ye é.\nGBETA Azǎn 25gɔ́ Nùxwásun 1993 tɔn gbè\nNǓ E DƆN MƐ YÌ HWƐ NUKƆN É Vivo ɖiɖó bo na ɖè sinsɛn mɛtɔn xlɛ́.\nNǓ E JƐ É Ðò 1986 ɔ, è wlí Nɔví Minos Kokkinakis azɔn 18gɔ́ ɔ ɖó è ɖɔ ɖɔ é tɛnkpɔn bo nɔ dɔn mɛ dó sinsɛn mɛ wutu. Sín 1938 jɛ 1992 ɔ, é ko sín sɛ́n Grèce tɔn e gbɛ́ ɖɔ è ma tɛnkpɔn bo dɔn mɛ dó sinsɛn mɛ ó é wu bɔ è wlí Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn 19 000.\nLEE È GBÒ GBƆN É Hwɛɖɔxɔsa Elɔpu Tɔn E Nɔ Jɛhun Dó Acɛ Gbɛtɔ́ Tɔn lɛ Jí É mɔ ɖɔ acɛkpikpa ɔ gbà sɛ́n e na gbè ɖɔ è ni vo bo lin nǔ e jló mɛ é é, bo yí gbè alǒ gbɛ́ nùɖé é, kpo ee ɖɔ ɖɔ è ni vo bo sɛ̀n nǔ e jló mɛ é kpo é; é lɛ́ mɔ ɖɔ é kún sɔgbe bonu è na kɛnu dó acɛ e mɛɖé ɖó bo na ɖè sinsɛn tɔn xlɛ́ é wu ó; bo jɛhun dó Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ jí ɖɔ ye nyí sinsɛn ɖé bɔ è tuùn.\nNYƆNA TƆN Acɛkpikpa Grèce tɔn ɖɔ nú gǎn hwɛɖɔtɔ́ lɛ bǐ ɖɔ ye ni ma gbà gbeta e kɔn è wá dó Kokkinakis xó wu é ó; lobo lɛ́ gbɛ́ ɖɔ è ma sɔ́ ɖó hwɛ ɖě nú mɛ ɖó è dɔn mɛ dó sinsɛn mɛ wu ó.\nGBETA Azǎn 17gɔ́ Ayidosun 2002 tɔn gbè\nNǓ E DƆN MƐ YÌ HWƐ NUKƆN É Vivo ɖiɖó bo na ɖɔ linlin mɛtɔn.\nNǓ E JƐ É È dó sɛ́n ɖé ɖò gletoxo Stratton tɔn mɛ ɖò Ohio ɖɔ cobonu mɛɖé na jla wɛnɖagbe sín hɔn ɖé kɔn jɛ hɔn ɖé kɔn ɔ, è ɖó na na ɛ gbè tɔn hwɛ̌. Hwɛɖɔxɔsa ɔ kpo fí e è nɔ vɔ́ hwɛ ylɔ ɖè lɛ é kpo mɔ ɖɔ xó ɔ sɔgbe xá sɛ́ndòdó tò ɔ tɔn.\nLEE È GBÒ GBƆN É Hwɛɖɔxɔsa Ðaxó ɔ gbɛ́ ɖɔ sɛ́n ɔ kún sɔgbe xá sɛ́ndòdó tò ɔ tɔn ó, bo lɛ́ vɔ́ ɖɛ̌ tɛ acɛ e mɛ ɖokpo ɖokpo ɖó bo na sɛ̀n nǔ e jló è é kpo acɛ e è ɖó bo na vo bo ɖɔ linlin mɛtɔn é kpo jí. Hwɛɖɔxɔsa ɔ ɖó ayi wu ɖɔ Kúnnuɖetɔ́ lɛ tinmɛ ɖɔ emi “ɖè acɛ e emi ɖó bo na jla Mawuxó ɔ é sín Biblu mɛ.”\nNYƆNA TƆN Tokpɔnla kanweko mɔkpan sɔ́ nɔ zán sɛ́n mɔhun lɛ dó sinsɛnzɔ́ Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ tɔn wu ǎ.


GBÈ E MƐ A SIXU XÀ DÓ É Afrikaans Albanie-Gbè Amharique-Gbè Amis-Gbè Arabe-Gbè Arménie-Gbè Arménie-Gbè (Gbadahweji Tɔn) Aymara Ayɔgbe Azerbaïjan-Gbè Azerbaïjan-Gbè (Cyrillique) Bachkir Bassa (Cameroun) Bengali Bikol Boulou Bulgarie-Gbè Catalogne-Gbè Cebuano Chichewa Chine-Gbè (Cantonais) Chine-Gbè (Dòdó Ɔ) Chine-Gbè (Ee Bɔkun É) Chinese Cantonese (Simplified) Chitonga Chitonga (Malawi Tɔn) Chitumbuka Chiyao Chol Cibemba Cinyanja Corée-Gbè Créole Haïti Tɔn Croatie-Gbè Danemark-Gbè Dangme Digor Douala Eblegbe Edo Efik Espagne-Gbè Estonie-Gbè Fidji-Gbè Finlande-Gbè Flansegbe Fɔngbe Ga Garifuna Géorgie-Gbè Glɛkigbe Glɛnsigbe Guarani Gujarati Gungbe Haoussa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hongrie-Gbè Ibanag Ibo Iloko Indonésie-Gbè Islande-Gbè Isoko Italie-Gbè Janmagbe Japon-Gbè Jula Kabiye Kannada Kikamba Kikaonde Kikuyu Kiluba Kinyarwanda Kirghistan-Gbè Kiribati-Gbè Kirundi Kisonge Kongo Kurde Kurmanji Kurde Kurmanji (Caucase) Kurde Kurmanji (Cyrillique) Kwangali Kwanyama Lettonie-Gbè Lingala Lituanie-Gbè Luganda Lunda Luo Luvale Macédoine-Gbè Madagascar-Gbè Malay Malayalam Mam Mambwé-Lungu Marathi Maya Mazatèque Huautla Tɔn Mbunda Mingrelian Mixe Mongolie-Gbè Mooré Motu Myanmar-Gbè Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Totaligbé Puebla Tɔn) Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ndonga Népali Ngabere Nigerian Pidgin Norvège-Gbè Nzema Okpe Oromo-Gbè Ossétie-Gbè Otètèla Ouzbékistan-Gbè Pangasinan Papiamento (Curaçao Tɔn) Pays-Bas-Gbè Penjabi Persan Pidgin (Cameroon) Pologne-Gbè Ponape-Gbè Portugal-Gbè Quechua (Ancash Tɔn) Quechua (Bolivie Tɔn) Roumanie-Gbè Russie-Gbè Samoa-Gbè Sango Sepedi Serbie-Gbè Serbie-Gbè (Romain) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Shona Sidama Silozi Sinhala Slovaquie-Gbè Slovénie-Gbè Sranan tongo Suède-Gbè Swahili-Gbè Swahili-Gbè (Rép. dém. du Congo) Swati Tagalog Tajikistan-Gbè Tamoul Tatar Tchèque-Gbè Tchouvachie-Gbè Tetun Dili Télougou Thaï Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tonga-Gbè Totonaque Tshiluba Tsonga Tswana Turkménistan-Gbè Turquie-Gbè Tuvalu-Gbè Twi Tzeltal Tzotzil Ukraine-Gbè Urhobo Vegbe Vietnam-Gbè Waray-Waray Wolaitsa Xhosa Zandé Zapotec-Gbè (Isthme Tɔn) Zoulou Île Salomon-Gbè\nÐÒ TOXO kpɛví Gujarat tɔn mɛ ɖò Inde ɔ, John sín tɔ́ bló baptɛm ɖò xwè 60 ɖíe, bo nyí Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn ɖé. John, nɔví tɔn sunnu kpo nyɔnu kpo atɔ́ɔ́n lɛ gɔ́ nú nɔ yetɔn, ye bǐ wɛ nyí Katolika Hlɔma tɔn yì tɔ́ tewungbeju, bo klán gbè xá nǔ e tɔ́ yetɔn ɖi nǔ na lɛ é.\nGbè ɖokpo ɔ, John sín tɔ́ byɔ John ɖɔ é ni sɔ́ wemakpo ɖé yì jó nú hagbɛ̌ agun ɔ tɔn ɖé. Amɔ̌ zǎnzǎn enɛ hwenu e é jló na hun balíi ɖaxó ɖé sín nusú é ɔ, nusú ɔ gbò alɔví tɔn b’ɛ kán tawun. É ɖò mɔ̌ có, ɖó é jló na setónú nú tɔ́ tɔn wutu ɔ, é bla avɔví dó alɔví ɔ bo sɔ́ afɔ ɖido bá zé wemakpo ɔ yì jó.\nEe John wá fí ɔ é ɔ, mɛ e è sɛ́ wema ɔ dó é sín asì e nyí Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn ɖé é wɛ yí wemakpo ɔ. É ɖ’ayi wu ɖɔ John gblewu dó alɔ, bo ɖɔ ɖɔ emi na d’alɔ ɛ. É ɖè gbàví tɔn e mɛ akpablanú lɛ ɖè é tɔ́n bo klɔ́ akpá ɔ n’i lobo bla. Enɛ gudo ɔ, é dó tíi zozo nú John, bɔ ɖò avla enɛ lɛ bǐ mɛ ɔ, é ɖò xó ɖɔ n’i dó Biblu jí wɛ kpo xomɛnyínyɔ́ kpo.\nSín hwenɛnu ɔ, linlin masɔgbe e John nɔ ɖó dó Kúnnuɖetɔ́ lɛ wu é jɛ ɖiɖekpo jí, enɛ wu ɔ, é kàn nǔ byɔ nawe ɔ dó xota e jí é kpo tɔ́ tɔn kpo ma ɖó linlin ɖokpo ɔ dó ǎ é wè jí, ye wɛ nyí: Jezu wɛ nyí Mawu à? Klisanwun lɛ ɖó na xoɖɛ sɛ́dó Mali à? Ðó Kúnnuɖetɔ́ ɔ kplɔ́n anɔnugbe John tɔn Gujarati wutu ɔ, é na xósin i sín Biblu mɛ, bo sɔ́ akpomɛwema “Cette bonne nouvelle du Royaume” n’i.\nNukɔnmɛ hwenu e John ɖò akpomɛwema ɔ xà wɛ é ɔ, é cí n’i ɖɔ azɔn nukɔntɔn ɔ nɛ é ɖò nugbǒ Biblu tɔn ɔ sè wɛ nɛ. É yì yɛhwenɔ tɔn gɔ́n bo lɛ́ vɔ́ nǔ wè enɛ lɛ ɖokpo ɔ kanbyɔ ɛ. Xomɛ sìn yɛhwenɔ ɔ bɔ é sɔ́ Biblu ɖé nyì d’è bo d’axwá ɖɔ: “Satáan wɛ a huzu! Xlɛ́ mì fí e Biblu ɖɔ ɖè ɖɔ Jezu kún nyí Mawu ó é. Xlɛ́ mì fí e é ɖɔ ɖè ɖɔ è kún na sɛ̀n Mali ó é. Xlɛ́ mì lá!” Nǔ e yɛhwenɔ ɔ wà é cí kliwun nú John bɔ é ɖɔ n’i ɖɔ: “Afɔ ce ɖokpo lě sɔ́ na tɛ sinsɛn Katolika tɔn mɛ gbeɖé ǎ.” Mɔ̌ wɛ é ka bló nugbǒ!\nJohn jɛ Biblu kplɔ́n xá Kúnnuɖetɔ́ lɛ jí bo zunfan sinsɛn nugbǒ ɔ, lobo jɛ Jehovah sɛ̀n jí. É wá yá é ɔ, xwédo tɔn sín hagbɛ̌ ɖevo lɛ gègě wà nǔ ɖokpo ɔ. Égbé ɔ, wuntun ɔ kpò ɖò nùxlɛ́mɛlɔví aɖisixwé tɔn John tɔn e wu é gblewu dó sín xwè 60 mɔ̌ ɖíe é wu. É nɔ flín xomɛnyínyɔ́ sín nǔwiwa enɛ e dɔn ɛ wá sinsɛn-biblo mímɛ́ ɔ mɛ é kpo awǎjijɛ kpo.—2 Kɔ. 6:4, 6.\nNǔgbo Biblu Tɔn Mimá Nǔ E Kúnnuɖetɔ́ Jehovah Tɔn lɛ Mɔ Kpɔ́n lɛ É