Ajɔ Ðagbe Hugǎn E Un Mɔ Ðò Gbɛ̀ Ce Mɛ É: Tennis-Xotɔ́ Nukúnɖeji Ðé\nGBÈ E MƐ A SIXU XÀ DÓ É Abua Afrikaans Albanie-Gbè Amharique-Gbè Arabe-Gbè Arménie-Gbè Ayɔgbe Azerbaïjan-Gbè Bachkir Baoulé Belize Kriol Bichlamar Bikol Boulou Bulgarie-Gbè Cambodge-Gbè Cap-Vert gbè Catalogne-Gbè Cebuano Chichewa Chine-Gbè (Cantonais) Chine-Gbè (Dòdó Ɔ) Chine-Gbè (Ee Bɔkun É) Chinese Cantonese (Simplified) Chitonga Chitonga (Malawi Tɔn) Chitumbuka Corée-Gbè Créole Haïti Tɔn Créole Seychelles Tɔn Croatie-Gbè Danemark-Gbè Eblegbe Efik Espagne-Gbè Estonie-Gbè Fidji-Gbè Finlande-Gbè Flansegbe Fɔngbe Ga Galles-Gbè Géorgie-Gbè Glɛkigbe Glɛnsigbe Gungbe Haoussa Hiligaynon Hindi Hongrie-Gbè Iban Ibo Iloko Indonésie-Gbè Islande-Gbè Isoko Italie-Gbè Janmagbe Japon-Gbè Kannada Kikamba Kikaonde Kikuyu Kiluba Kinyarwanda Kirghistan-Gbè Kirundi Kwanyama Lettonie-Gbè Lingala Lituanie-Gbè Macédoine-Gbè Madagascar-Gbè Malay Malayalam Malte-Gbè Mambwé-Lungu Maya Mingrelian Mongolie-Gbè Mooré Myanmar-Gbè Nahuatl (Totaligbé Puebla Tɔn) Ndébélé (Zimbabwe) Népali Norvège-Gbè Nzema Okpe Oromo-Gbè Ossétie-Gbè Ourdou Ouzbékistan-Gbè Ouzbékistan-Gbè (Romain) Ouïghour (Cyrillique) Pangasinan Papiamento (Curaçao Tɔn) Pays-Bas-Gbè Penjabi Persan Pologne-Gbè Portugal-Gbè Portugal-Gbè (Portugal) Quechua (Cuzco Tɔn) Quichua (Imbabura Tɔn) Rarotonga-Gbè Romani (Macédoine Tɔn) Romani Cyrillique (Macédoine Tɔn) Roumanie-Gbè Russie-Gbè Sango Sepedi Serbie-Gbè Serbie-Gbè (Romain) Shona Sidama Sinhala Slovaquie-Gbè Slovénie-Gbè Suède-Gbè Sunda Swahili-Gbè Tagalog Tamoul Tarascan Tatar Tchèque-Gbè Télougou Thaï Tigrinya Tiv Tojolabal Tokunɔgbe Brésil Tɔn Tsonga Tswana Turquie-Gbè Twi Tzotzil Ukraine-Gbè Urhobo Valencian Vegbe Vietnam-Gbè Waray-Waray Zapotec-Gbè (Isthme Tɔn) Zoulou Île Salomon-Gbè Îles Féroé-Gbè\nAjɔ Ðagbe Hugǎn E Un Mɔ Ðò Gbɛ̀ Ce Mɛ É\nMɛ e tɔn wɛ é: Veli Paloheimo\nÈ JÌ MÌ ÐÒ: 1967\nTÒ CE: FINLANDE\nTAN CE: TENNIS-XOTƆ́ NUKÚNÐEJI\nUn sù ɖò Tampere sín ayǐ ɖěɖee nyɔ́ ɖɛkpɛ, bo lɛ́ ɖò tóó lɛ é jí ɖò Finlande. Xwédo ce nɔ yì amísa mɔ̌ ǎ, amɔ̌, mɛkplɔnkplɔn kpo jijɔ ɖagbe lɛ kpo xɔ akwɛ ɖò nukún yetɔn mɛ tawun. Allemagne wɛ nɔ ce gosin, bɔ hwenu e un kpò ɖò vǔ é ɔ, un nɔ yì nɔ gǎn’páa ce kpo gǎn’máa ce kpo gɔ́n hweɖelɛnu ɖò Gbadahweji Allemagne tɔn.\nUn yí wǎn nú lɔnyiji-fɔnkan sín vǔ. Ðò bǐbɛ̌mɛ ɔ, un nɔ da lɔnyiji-fɔnkan-yihun lɛ alɔkpa lɛ bǐ, amɔ̌, hwenu e un ɖó xwè 14 mɔ̌ é ɔ, un wá gbeta ɔ kɔn, bo na nɔ xò tennis kɛɖɛ. Hwenu e un ɖó xwè 16 é ɔ, un nɔ bló vɔ̌gbɔnji azɔn we, alǒ atɔn gbè ɖokpo; nǔkplɔnmɛtɔ́ ɔ nɔ kplɔ́n nǔ mì azɔn we, enɛ gudo ɔ, nyiɖesu nɔ wá bló vɔ̌gbɔnji gbadanu. Akpáxwé vovo ayihun ɔ tɔn lɛ nɔ dɔn mì tawun; tennis xixo wɛ nyí ali e nu un sixu gbéjé nyiɖée kpɔ́n ɖò taglomɛ kpo agbaza lixo kpo ɖè é ɖé. Nǔgbo wɛ ɖɔ un nɔ ɖu vivǐ gbɛ̌didó xá xɔ́ntɔn ce lɛ tɔn, bɔ mǐ nɔ nu bíya klewun ɖé sín hweɖenu jɛ hweɖenu, amɔ̌, un dó nǔɖe sin kpɔ́n ɖó gěe, alǒ ahan wutu ǎ. Tennis xixo jɛn un kpò na ɖò gbɛ̀ ce mɛ.\nUn byɔ ATP * sín tennis xixo gbɛ́ta mɛ hwenu e un ɖó xwè 17 é. Ee un ɖó ɖuɖeji nabi ɖé gudo é ɔ, mɛ e ɖò tò ɔ mɛ lɛ é jɛ sísɔ́ mì ɖ’ajo jí. Hwenu e un ɖó xwè 22 é ɔ, nyi lɔ ɖò tennis-xotɔ́ nukúnɖeji hugǎn gbɛ̀ ɔ tɔn 50 lɛ mɛ.\nNú xwè gegě ɔ, un xò tennis ɖò agbahwlɛnhwlɛn nukúnɖeji lɛ mɛ gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ. Un mɔ fí nukúnɖeji ɖé lɛ, amɔ̌, un lɛ́ ɖ’ayi tagba ɖěɖee ɖí xwi xá wɛ gbɛ̀ ɔ ɖè lɛ é gegě wu; dakaxixo, gěe nunu kpo tagba xá ɔ mɛ tɔn lɛ kpo ɖ’emɛ. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, hwenu e mǐ ɖò États-Unis é ɔ, è dó sɛ́n nú mǐ ɖɔ mǐ ni ma ɖisa yì xá ɖé lɛ mɛ ɖò toxo ɖé lɛ mɛ ó, ɖó adakaxixo kpa zinkpo ɖò fí enɛ lɛ tawun wutu. Nǔ enɛ lɛ bǐ ɖ’akpɔ nú mì. Gɔ́ na ɔ, un ɖò azɔ̌ e jló mì é wà wɛ có, nú é sù gbadanu ɔ, un nɔ mɔ ɖɔ nǔɖe hwedó mì.\nAsixɔ́ntɔn ce Sanna jɛ Biblu kplɔ́n xá Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ jí. É hwɛ́n tó ce kpɛɖé ɖɔ é ba na sɛn Mawu, amɔ̌ un ka gbɛ́ nǔ e kplɔ́n wɛ é ɖè é ǎ. Mǐ wlí alɔ ɖò 1990, bɔ é bló baptɛm bo huzu ɖokpo ɖò Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ mɛ ɖò xwè e bɔ d’ewu é mɛ. Un mɔ ɖɔ nyɛ kún sixu sɛn Mawu ó, amɔ̌, un ɖi nǔ ɖɔ Mawu tíìn. Un flín ɖɔ gǎn’máa ce e ɖò Allemagne é ɖó aca bo nɔ xà Biblu tawun, bo tlɛ lɛ́ kplɔ́n mì lee è nɔ xoɖɛ gbɔn é.\nÉ wá sù gbè ɖokpo bɔ nyi kpo Sanna kpo yì ba asú kpo asì kpo Kúnnuɖetɔ́ ɖé kpɔ́n, bɔ Kari e nyí asú ɔ é xlɛ́ mì nǔɖɔɖ’ayǐ Biblu tɔn e ɖɔ xó dó “azǎn gudogudo tɔn lɛ” wu é. (2 Timɔtée 3:1-5) Mɔ e un mɔ ɖɔ fí enɛ tinmɛ nǔ e wu nǔ lɛ nyla sɔmɔ̌ ɖò gbɛ̀ ɔ mɛ é é sɔ́ akpakpa mì tawun. Gbè enɛ gbè ɔ, mǐ ɖɔ xó dó sinsɛn wu sɔmɔ̌ ǎ. Amɔ̌, bɛ́sín hwenɛnu ɔ, nyi kpo Kari kpo jɛ xó ɖɔ dó Biblu wu jí, bɔ nǔ e kplɔ́n wɛ un ɖè lɛ é bǐ ka xwè ali. Táan e un ma ɖó ɖò gbɛzán ce mɛ mɔ̌ ǎ é kpo hwɛ e zɛ wɛ un nɔ ɖè bléblé lɛ é kpo zɔ́n bɔ mǐɖée mimɔ hwɛhwɛ nɔ vɛwǔ, amɔ̌, Kari jó gbè ǎ. É nɔ wlan nǔ sɛ́dó mì dó na xósin nú nǔkanbyɔ ɖěɖee un fɔ́n nyite ɖò nǔkplɔnkplɔn mǐtɔn hwenu lɛ é. Nǔkanbyɔ taji gbɛmɛ tɔn lɛ bǐ sín xósin wɛ è na lyɛ̌ngbelyɛ̌ngbe ɖò Biblu mɛ, bɔ kpɛɖé kpɛɖé ɔ, un jɛ ayi ɖó xóta tɔn wu jí, é wɛ nyí ɖɔ Axɔ́suɖuto Mawu tɔn na bló bɔ linlin Mawu tɔn na jɛnu bǐ mlɛ́mlɛ́. Tuùn e un tuùn ɖɔ nyikɔ Mawu tɔn nɔ nyí Jehovah é kpo nǔ e é wà nú mǐ lɛ é mimɔ kpo zɔ́n bɔ akpakpa lɛ́ sɔ́ mì d’eji. (Ðɛhan 83:18, nwt) Nǔ e lɛ́ dɔn mì hugǎn é wɛ nyí vɔsisa gbɛxɔnúmɛ tɔn e é sɔnǔ na é; é nyí tito e è xwè sɔ bo bló é ɖé, alǒ wema e sɛ́n tuùn é ɖé kpowun ǎ, loɔ, xlɛ̌ wanyiyi e Mawu ɖó nú mǐ é tɔn wɛ. (Jaan 3:16) Un lɛ́ kplɔ́n ɖɔ un hɛn ɔ, un na huzu xɔ́ntɔn Mawu tɔn, bo na nɔ gbɛ̀ ɖò fífá mɛ kaka sɔyi ɖò palaɖisi mɛ. (Jaki 4:8) Un jɛ kinkanbyɔ nyiɖée jí ɖɔ, “Nɛ̌ un ka sixu ɖexlɛ́ ɖɔ é sù nukún ce mɛ gbɔn?”\nUn lin tamɛ dó gbɛ̀ e un ko zán wá yì é jí tawun. Un kplɔ́n ɖò Biblu mɛ ɖɔ nǔnamɛ nɔ dó awǎjijɛ nú mɛ hugǎn, bɔ un ba na má nǔ e un ɖi nǔ na lɛ é xá mɛ ɖevo lɛ. (Mɛsɛ́dó 20:35) Ðó un nyí tennis-xotɔ́ nukúnɖeji wutu ɔ, un nɔ nɔ gbě nú azǎn 200 mɔ̌ ɖò xwè ɖokpo ɖokpo mɛ, bo nɔ ɖ’alɔ ɖò agbahwlɛnhwlɛn gegě mɛ. Gbɛzán xwédo mǐtɔn tɔn bǐ jinjɔn nǔ e kplɔ́n wɛ un ɖè é, nǔ e un nɔ wà gbè bǐ gbè lɛ é kpo azɔ̌ ce kpo jí. Un mɔ ɖɔ un ɖó na bló huzuhuzu ɖé.\nUn tuùn ɖɔ lɔnyiji-fɔnkan-yihun e nɔ hɛn akwɛ wá nú mɛ é ɖé jijodó ɖó sinsɛn wu na cí xlonɔnú ɖɔhun ɖò mɛ gegě nukúnmɛ. Amɔ̌, ali e hun nú mì bɔ un na tuùn Jehovah d’eji, bo na lɛ́ mɔ gbɛ̀ mavɔmavɔ é xɔ akwɛ hugǎn ajɔ ɖebǔ e un sixu ɖu ɖò tennis xixo mɛ é, enɛ wu ɔ, nǔ e na wà é sín gbeta kɔn wiwa bɔwǔ tawun. Un kánɖeji bo na wɔn ya nú nǔ e mɛ ɖevo lɛ sixu ɖɔ dó gbeta e kɔn un wá é wu é. Wemafɔ Biblu tɔn e dó wusyɛn lanmɛ nú mì tawun bɔ un gbí dɔn ɖò kɔgbidínúmɛ mɔhun nukɔn é wɛ nyí Ðɛhan 118:6: ‘Jehovah ɖò jǐ ce, un ɖi xɛsi ǎ. Etɛ gbɛtɔ́ ka sixu wà nú mì?’\nÐò táan enɛ mɛ ɔ, alɔdómɛtɔ́ ɖé lɛ ba azɔ̌ e kpé’kwɛ ganji, bo na d’alɔ mì bɔ na xò tennis ɖò gbɛ̌ta nukúnɖeji lɛ mɛ vɔ̌nu nú xwè gegě lɛ é nú mì. Amɔ̌, un ka ko wá gbeta ce kɔn, enɛ wutu ɔ, un gbɛ́ nǔxwlémɛ ɔ, bo wá gosin ATP sín gbɛ̌ta ɔ mɛ. Un gbɛkan dó Biblu kplɔnkplɔn nu, bo bló baptɛm, bo huzu ɖokpo Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ mɛ ɖò 2 juillet 1994.\nÉ nyí nǔ baɖabaɖa ɖé jɛ ɖò gbɛzán ce mɛ wɛ zɔ́n bɔ nyɛ jɛ Mawu sɛn jí ǎ. Mɔ̌ jɛn é ma ka lɛ́ nyí ɖɔ ba wɛ un ba nǔgbo ɔ ǎ é nɛ. Un mɔ ɖɔ gbɛ̀ ce nyɔ́ tawun bɔ un sɔ́ sixu ba nǔ ɖevo hú mɔ̌ ǎ. É ɖò mɔ̌ có, é cí ɖɔ è ko sɔ́ nǔgbo Biblu tɔn lɛ ɖó te bɔ na mɔ ye wɛ ɖɔhun, ɖó un wá mɔ nǔ jɛ wu ɖɔ gbɛ̀ ɔ nyita fí ɖé, bɔ gbɛ̀ ce wá kpɔ́n te hú nǔ e ɖó nukún wɛ un ɖè é. Xwédo mǐtɔn lidǒ bo lɛ́ ɖò bǔ hú ɖ’ayǐ tɔn. É víví nú mì tawun ɖɔ vǐ sunnu ce atɔn lɛ xwedó kpɔ́ndéwú ce, é ka nyí ɖɔ ye nyí lɔnyiji-fɔnkan-yihundatɔ́ wɛ ǎ, loɔ, ye nyí Klisanwun lɛ.\nUn kpò ɖò tennis xixo sín vivǐ ɖu wɛ. Ðò xwè lɛ vlamɛ ɔ, un wà azɔ̌ e cá kan xá tennis xixo lɛ é dó kpé nukún dó nyiɖée wu, ɖi kpɔ́ndéwú ɔ, un nyí mɛ̌si alǒ nukúnkpénuwutɔ́ tennis sín gbɛ̌ta ɖé tɔn. Amɔ̌, gbɛzán ce sɔ́ jinjɔn lɔnyiji-fɔnkan jí dìn ǎ. Ð’ayǐ ɔ, un nɔ zán ganxixo gegě dó kplɔ́n azɔ̌ nyiɖée ɖò aklunɔzán gbla ɖokpo ɖokpo mɛ, bo na dó sixu wá huzu tennis-xotɔ́ nukúnɖeji ɖé. Amɔ̌ dìn ɔ, un nyí wɛnɖagbejlatɔ́ hwebǐnu tɔn ɖé, bɔ kpo xomɛhunhun kpo wɛ un nɔ zán hwenu ce dó d’alɔ mɛ ɖevo lɛ, bonu ye na kplɔ́n nǔgbododó Biblu tɔn ɖěɖee huzu gbɛzán ce lɛ é, lobo zán. Nǔ e nɔ mya nukún nú mì hugǎn lɛ é wɛ nyí kancica nyi kpo Jehovah kpo tɔn, gɔ́ nú sɔgudo ɖagbe hugǎn e ɖó nukún wɛ un ɖè bo nɔ má xá mɛ ɖevo lɛ é. Nǔ enɛ lɛ nɔ na mì awǎjijɛ tawun.—1 Timɔtée 6:19.\n^ akpá. 10 ATP ɔ wɛ nyí Gbɛ̌ta Tennis-Xotɔ́ Nukúnɖeji lɛ tɔn. Gbɛ̌ kplékplé e nɔ kpé nukún dó sunnu tennis-xotɔ́ nukúnɖeji lɛdo ɔ tɔn lɛ wu é wɛ. Agbahwlɛnhwlɛn nukúnɖeji gegě ɖò ATP ɔ mɛ, bɔ mɛ ɖěɖee ɖó ɖuɖeji lɛ é nɔ ɖó kɛ́n gegě, lobɔ è nɔ lɛ́ d’ajɔ ye. Kplékplé kɛ́n nabi e mɛɖé xokplé ɖò agbahwlɛnhwlɛn lɛ mɛ lɛ é tɔn wɛ nɔ ɖè mɛ nabi gɔ́ e é nyí ɖò tennis-xotɔ́ gbɛ̀ ɔ tɔn lɛ mɛ é xlɛ́.\nSɛ́dó Mɛɖé Sɛ́dó Mɛɖé Ajɔ Ðagbe Hugǎn E Un Mɔ Ðò Gbɛ̀ Ce Mɛ É


JW Library App: Yǐ Biblu lɛ Bo Tò (Andloyidu) | JW.ORG Alɔdo\nBiblu xixa kpo kplɔnkplɔn tɔn kpo nyí azɔwanú taji ɖé ɖò JW Library jí.\nBo na dó sixu yí Biblu lɛ bo tò ye ɔ, xwedó wěɖexámɛ elɔ lɛ:\nYǐ Biblu Ðé\nSúnsún Biblu Ðé\nYǐ Biblu E È Jlaɖó É Ðé\nA sixu yí lilɛdogbeɖevomɛ Biblu tɔn lɛ bo na nɔ xà bo lɛ́ kplɔ́n hwenu e a ma na ɖò ɛntɛnɛti jí ǎ é.\nHun gbàví nǔbiba tɔn ɔ, lobo zín Bible bá mɔ wema Biblu tɔn lɛ.\nZǐn Gbè Lɛ sín wuntun ɔ bá mɔ Biblu e ɖè lɛ é bǐ. Lilɛdogbeɖevomɛ e a nɔ yawu zán hwɛhwɛ lɛ é wɛ nɔ jɛ nukɔn. A sixu lɛ́ wlan gbè ɖé alǒ lilɛdogbeɖevomɛ Biblu tɔn ɖé bo ba. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, wlan “int” bá mɔ Kingdom Interlinear ɖò Glɛnsigbe mɛ alǒ “port” bá mɔ Biblu e ɖò Portugal-Gbè mɛ lɛ é.\nBiblu e a ma ko yí ǎ lɛ é nɔ ɖó akpɔ́kpɔ́ sín wuntun. Zǐn Biblu ɖé bá yí. Enyi a yí Biblu ɔ gudo ɔ, akpɔ́kpɔ́ sín wuntun ɔ nɔ bú. Lɛ̌vɔ zín Biblu ɔ bá xà.\nEnyi a ma mɔ lilɛdogbeɖevomɛ Biblu tɔn e ba wɛ a ɖè é ǎ hǔn, kɛnklɛn bo lɛ́ ba hweɖevonu. È na gɔ́ lilɛdogbeɖevomɛ ɖevo lɛ na hwenu e ye na tɔ́n é.\nA sixu súnsún lilɛdogbeɖevomɛ Biblu tɔn ɖé, enyi a ma sɔ́ ɖó hudo tɔn ǎ, alǒ enyi a jló na ɖè agban kpò nú nǔ towe ɔ nɛ.\nHun gbàví nǔbiba tɔn ɔ, lobo zín Bible, enɛ gudo hǔn, zǐn Gbè Lɛ sín wuntun ɔ bá mɔ Biblu e ɖè lɛ é bǐ. Zǐn Nǔ Ðevo Lɛ sín wuntun e ɖò Biblu e a jló na súnsún é kpá é, enɛ gudo hǔn, zǐn Supprimer.\nSín hweɖenu jɛ hweɖenu ɔ, è sixu jla nùɖé lɛ ɖó ɖò Biblu e a ko yí é ɖé mɛ.\nNǔ e è nɔ sɔ́ dó tuùn Biblu e è vɔ́ jlaɖó é ɖé na é wɛ nyí wuntun nùvɔjlaɖó tɔn. Enyi a zín Biblu ɔ, a na mɔ nùwlanwlan ɖé b’ɛ na ɖɔ nú we ɖɔ è jla Biblu ɔ ɖó. Zǐn Téléchargé bá yí ee è jlaɖó é, alǒ zǐn Plus tard bo na kpó ɖò xóxó ɔ xà wɛ.\nSɛ́ dó mɛɖé Sɛ́ dó mɛɖé Yǐ Biblu lɛ Bo Tò: Andloyidu


2 Tan 19 - 2 Chroniques 19\nAxɔ́sú Judáa tɔn Jozafáti lɛ́ kɔ wá xwé tɔn gbe ɖo Jeluzalɛ́mu wǔyɛ́yɛ́ afɔyɛ́yɛ́.\nNǔmɔtɔ́ Jehu Hanáni ví ɔ́ ká yi kpé e, bó ɖɔ n'i ɖɔ: “Étɛ́wú wɛ a yi gɔ́ alɔ nú nǔnyanyawatɔ́? È nǎ yí wǎn nú mɛ e gbɛ́ wǎn nú Mawu Mavɔmavɔ lɛ́ɛ wɛ a? Mawu Mavɔmavɔ sin xomɛ dó we ɖó nǔ énɛ́ e a wa ɔ́ wú.\nNǔ ɖo mɔ̌ có, a wa nǔ ɖagbe gěgé, ɖó a dǒ vodún Acela e ɖo to towe mɛ lɛ́ɛ bǐ zo, lobo sɛn Mawu kpódó ayi towe bǐ kpó.”\nJeluzalɛ́mu wɛ Jozafáti nɔ nɔ, có é nɔ́ lɛ́ gbɔn to ɔ́ bǐ jí, sín Bɛ̌-Ceva káká yi Eflayímu sókan mɛ, bó nɔ ɖɔ nú Izlayɛ́li ví lɛ́ɛ ɖɔ yě ní lɛ́ kɔ wá Mawu Mavɔmavɔ, Mawu tɔ́gbó yětɔn lɛ́ɛ tɔn ɔ́ gɔ́n.\nÉ sɔ́ hwɛɖɔtɔ́ ɖó toxo e è mɛ ahohó lɛ́ lɛ̌ dó ɖo Judáa lɛ́ɛ bǐ nu.\nÉe axɔ́sú Jozafáti sɔ́ yě ɔ́, é ɖɔ nú yě ɖɔ: “Mi kpé nukún dó azɔ̌ mitɔn wú bó wa. Đó hwɛ e ná ɖɔ wɛ mi ɖe lɛ́ɛ ɔ́, gbɛtɔ́ nyíkɔ mɛ ná ɖɔ hwɛ dó wɛ mi ɖe ǎ, lo ɔ́, Mawu Mavɔmavɔ nyíkɔ mɛ ná ɖɔ hwɛ dó wɛ mi ɖe; é ná ɖo kpɔ́ xá mi hwenu e mi ná ɖo hwɛ ɖɔ wɛ é.\nMi bo ɖó sísí nú Mawu Mavɔmavɔ ganjí, bó hɛn ayi dó azɔ̌ e wa gbé mi ja ɔ́ wú, ɖó Mawu Mavɔmavɔ, Mawu mǐtɔn nɔ́ yí gbe nú hwɛagɔdídó ǎ, é ka nɔ́ yí gbe ɖɔ è nǐ nɔ gbɛtɔ́ jí ǎ, é nɔ́ ba ɖɔ è nǐ nɔ ɖu kpa ǎ.”\nJozafáti bló nǔ ɖokpó ɔ́ ɖo Jeluzalɛ́mu; é ɖe Levíi ví ɖé lɛ́ɛ, vɔ̌sánú-xwlémawutɔ́ ɖé lɛ́ɛ, kpódó hɛ̌nnugán Izlayɛ́li tɔn ɖé lɛ́ɛ kpó, bɔ yě ná nɔ́ xwedó sɛ́n dó ɖɔ hwɛ ɖo Mawu Mavɔmavɔ nyǐkɔ mɛ, bó ná nɔ́ ɖɔ hwɛ gbo nú Jeluzalɛ́munu lɛ́ɛ.\nÉe Jozafáti ɖe yě ɔ́, é ɖɔ nú yě ɖɔ: “Mi ɖó ná ɖó sísí nú Mawu Mavɔmavɔ, bó ná sixú wa nǔ kpó ayixa mitɔn bǐ kpó, kpódó gbejíninɔ kpó.\nNɔví mitɔn hwɛɖɔtɔ́ e ɖo toxo lɛ́ɛ mɛ lɛ́ɛ ɖě zě hwɛ ɖé wá gɔ̌n mitɔn hweɖěbǔnu hǔn, mi ɖe yě ɖó ali jí: é sixú nyí mɛ wɛ è hu, é sixú nyí sɛ́n ɔ́ jí dɔn nǔ dó wɛ è ɖe, abǐ nǔ e Mawu Mavɔmavɔ zɔ́n lɛ́ɛ, abǐ gbeta tɔn lɛ́ɛ, abǐ hwɛndo lɛ́ɛ; mi ɖe yě ɖó ali jí bónú yě ma wá hu hwɛ dó Mawu Mavɔmavɔ, bónú Mawu Mavɔmavɔ wá sin xomɛ dó mi kpó vǐ mitɔn lɛ́ɛ kpó ó. Lě e mi ná bló gbɔn, bó ma ná hu hwɛ ǎ é nɛ́.\nAmaliyahu, vɔ̌sánú-xwlémawutɔ́ ɖaxó ɔ́ ká ɖo mi nu, bó ná nɔ kpé nukún nǔ e kan Mawu Mavɔmavɔ lɛ́ɛ bǐ wǔ. Zevadiyahu, Yicimayɛ́li ví e nyí gǎn hɔn-yitɔ́ ɖo axɔ́súɖuto Judáa tɔn ɔ́ mɛ ɔ́ ná nɔ kpé nukún dó nǔ e kan axɔ́sú ɔ́ lɛ́ɛ bǐ wú. Levíi ví lɛ́ɛ ka ná nɔ́ dó alɔ mi. Mi bo ɖó kan dó azɔ̌ wú, lobo nú Mawu Mavɔmavɔ ní nɔ kpɔ́ xá mɛ e ná bló ganjí é.”


EE ASLƆKƐ́ lɛ ɖò xixo dó batóo ɔ wu wɛ hwenu e ye ɖò tɔ̀ jí xwè Elɔpu é ɔ, George Young ee nyí ɖokpo ɖò tomɛyitɔ́ lɛ mɛ é ɖò tamɛ lin dó kwín Axɔsuɖuto ɔ tɔn e é dó ɖò Brésil é jí wɛ kpo xomɛhunhun kpo. * Amɔ̌, hwenu e ye ɖò yiyi wɛ é ɔ, Nɔví Young wá sɔ́ ayi tɔn ɖó fí yɔyɔ̌ e è ɖè azɔ̌ n’i sɛ́dó é jí, é wɛ nyí Espagne kpo Portugal kpo, fí ɖé wɛ ye nyí bo d’agba bɔ mɛ ɖě ko w’azɔ̌ ɖè kpɔ́n ǎ. Ee é jɛ dɔ̌n tlolo é ɔ, é lin na bló tuto bɔ Nɔví J. F. Rutherford na xwlé xóɖiɖɔ lɛ mɛ, bo na lɛ́ má tlati 300 000!\nGeorge Young gbɔn xù jí ɖò wɛnjijla sín tomɛyiyi tɔn lɛ gègě hwenu\nHwenu e Nɔví Young wá Lisbonne ɖò avivɔ hwenu 1925 tɔn é ɔ, é mɔ hunnyahunnya sín nùɖé. Huzuhuzu sín acɛkpikpa 1910 tɔn ɖó nǔ acɛkpikpa e ɖò ayǐ é nu, bo bló bɔ Sinsɛn Katolika tɔn ba acɛ e é ɖó é gègě kpò. Toví lɛ mɔ vivo hugǎn, amɔ̌, hunnyahunnya kpò ɖò tò ɔ mɛ.\nEe Nɔví Young bló tuto bɔ Nɔví Rutherford na xwlé xóɖiɖɔ mɛ é ɔ, acɛkpikpa ɔ ɖɔ ɖɔ dandan mɛ ɔ, sɔja lɛ na ɖò finɛ bɔ è na bló nǔwiwa ɔ, ɖó mɛ lɛ sixu tɛ́n kpɔ́n vlafo bo na flí zinkpo sín glɔ̌ nú acɛkpikpa ɔ. Azɔ̌xwé e nɔ kpé nukún dó Biblu sín xó wu nú Grande-Bretagne kpo tò ɖevo lɛ kpo é sín wěgbojinɔtɔ́ gb’akpá nú Nɔví Young ɖɔ, é ɖò wɛn ɖɔ è na klán gbè xá ɛ. É ɖò mɔ̌ có, Nɔví Young byɔ gbè ɖò xwé ɖaxó e gbè è nɔ kplɔ́n lɔnyiji-fɔnkan ɖè ɖò Camões é, bɔ è na gbè è.\nEnɛ gudo ɖò 13 mai ɔ, azǎn e gbè è bló tuto bɔ Nɔví Rutherford na xwlé xóɖiɖɔ tɔn mɛ é kpé. È sɔ́ tɔ́n tɔn dó nu nú mɛ lɛ tawun. È tɛ́ nǔ gbɔn dǒ lɛ wu, bɔ xójlawema lɛ lɛ́ jla xóɖiɖɔ nú mɛ lɛ bǐ e xota tɔn nyí “Lee È Na Nɔ Gbɛ̀ Kaka Sɔyi Ðò Ayikúngban Jí Gbɔn É” é. Sinsɛngán gbeklanxamɛtɔ́ lɛ lɔ hwlɛndo bo jla xota ɖé gbɔn xójlawema lɛ mɛ, bo gb’akpá nú nǔxatɔ́ yetɔn lɛ ɖɔ “gbeyiɖɔ nyijɛtɔ́” yɔyɔ̌ lɛ wá. Ðò lɔnyiji-fɔnkan yihundatɛn ɔ sín ali nu ɔ, gbeklanxamɛtɔ́ lɛ má alɔnuwema afatɔ́n mɔkpan, bɔ alɔnuwema enɛ lɛ gbɛ́ nǔ e Nɔví Rutherford kplɔ́n mɛ lɛ é.\nNǔ ɖò mɔ̌ có, gbɛtɔ́ 2 000 mɔ̌ kpéwú bo byɔ xwé ɔ gbè ǎ, ɖó tɛnmɛ kpé ǎ wutu. Tóɖóétɔ́ e ɖó jlǒ é ɖé lɛ fán alya kannɔ e ɖò lɔnyiji-fɔnkan yihundatɛn ɔ lɛ é, bɔ mɛ ɖevo lɛ xá nǔ ɖěɖee jí è nɔ ba lanmɛ kpɔ́n ɖè lɛ é jí.\nNǔ lɛ bǐ yì lyɛ̌ngbelyɛ̌ngbe ǎ. Gbeklanxamɛtɔ́ lɛ ɖò xó sú wɛ, bo gbádá zinkpo lɛ. Amɔ̌, Nɔví Rutherford yì agbɔ̌n jí, bo xá tavo ɖé ta dɛ̌dɛ̌, bonu mɛ lɛ na dó sè xó tɔn. Ee é fó xóɖiɖɔ tɔn ɖò ɖibla yì zǎn xwete mɔ̌ é ɔ, jlǒɖotɔ́ 1 200 jɛji na nyikɔ yetɔn kpo adlɛsi yetɔn kpo, bonu è na nɔ na wema junjɔn Biblu jí lɛ ye. Ayihɔngbe tɔn tlolo ɔ, xójlawema O Século ɖè xota ɖé tɔ́n dó xóɖiɖɔ Nɔví Rutherford tɔn jí.\nÐò septembre 1925 ɔ, è jɛ Atɔxwɛ ɖetɔ́n dó Portugal-gbè mɛ jí ɖò Portugal. (Ð’ayǐ ɔ, è ko ɖò ɖiɖetɔ́n dó Portugal-gbè mɛ wɛ ɖò Brésil.) Ðò hwenɛnu ɔ, Virgílio Ferguson ee nyí Biblu Kplɔntɔ́ ɖé ɖò Brésil é jɛ tuto bló jí, bo na sɛ̀ tɛn yì Portugal, bá ɖ’alɔ ɖò Axɔsuɖuto sín azɔ̌ ɔ mɛ. É sɔ́ lín ǎ bɔ Virgílio kpo asì tɔn Lizzie kpo lɛ́vɔ yì gɔ́ nú Nɔví Young. Tɛn e Nɔví Ferguson sɛ̀ wá finɛ é jɛ gan tawun, ɖó Nɔví Young na sɛ̀ tɛn ɖò malin-malin mɛ, bo na bɛ́ wɛnjijlazɔ́ ɔ ɖò fí ɖevo lɛ, Union Soviétique lɔ ɖò fí enɛ lɛ mɛ.\nWema e na acɛ Lizzie Ferguson kpo Virgílio Ferguson kpo bɔ ye na nɔ tò ɔ mɛ é, 1928\nHwenu e sɔja gǔfɔntɔ́ lɛ bɛ́ acɛ gannaganna kpikpa ɖò Portugal é ɔ, gbeklanxamɛ jɛji. Nɔví Ferguson kpankɔ́n, bo cí tò ɔ mɛ, bo ɖè afɔ e jɛxa lɛ é dó cyɔn alɔ Biblu Kplɔntɔ́ lɛ sín gbɛ̌ta kpɛví e ɖò finɛ é jí, bo lɛ́ flɔ́ zo dó glɔ̌ nú azɔ̌ lɛ. É byɔ gbè bɔ è na nɔ bló kplé lɛ gbesisɔmɛ ɖò xwé tɔn gbè. Ðò octobre 1927 ɔ, è na gbè tɔn ɛ.\nÐò acɛ gannaganna kpa nú mɛ ɔ sín xwè nukɔntɔn ɔ mɛ ɔ, gbɛtɔ́ 450 mɔ̌ na nyikɔ ɖò Portugal, bo na nɔ yí Atɔxwɛ. Gɔ́ na ɔ, è zán tlati lɛ kpo akpomɛwema lɛ kpo dó fúnfún nugbǒ ɔ kpé gbɔn fí e lín hugǎn, bo ɖò acɛ Portugal tɔn mɛ lɛ é mɛ; ye wɛ nyí Açores, Angola, Cap-Vert, Goa, Madère, Mozambique kpo Timor oriental kpo.\nÐò ɖibla yì 1930 ɔ, jikpajikpɔntɔ́ Portugal nu mɛɖesɔhwetɔ́ e nɔ nyí Manuel da Silva Jordão é wá Lisbonne. Hwenu e é ɖò Brésil é ɔ, é sè xóɖiɖɔ nú mɛ bǐ ɖé, bɔ Nɔví Young xwlé mɛ. É yawu tuùn ɖɔ nugbǒ ɔ wɛ, bɔ akpàkpà ɖò sísɔ́ ɛ wɛ, bonu é na yì d’alɔ Nɔví Ferguson nú ye na gbló ada nú wɛnɖagbejijlazɔ́ ɔ. Bo na dó wà mɔ̌ ɔ, Manuel bɛ́ gbexosin-alijitɔ́zɔ́. Dìn e è bló tuto ganji bo nɔ zín wema junjɔn Biblu jí lɛ, bo nɔ lɛ́ má ye é ɔ, agun yɔyɔ̌ Lisbonne tɔn ɖó nukɔnyiyi.\nÐò 1934 ɔ, Nɔví Ferguson kpo asì tɔn kpo ɖó na lɛkɔ yì Brésil. Amɔ̌, è ko dó kwín nugbǒ ɔ tɔn lɛ́ nyì finɛ. Ðò hunnyahunnya e ɖò Elɔpu ɖò Tohwan Espagne tɔn ɔ kpo Wɛkɛ Hwan Wegɔ ɔ kpo hwenu é mɛ ɔ, kánɖó nɔví gbejinɔtɔ́ lɛ tɔn ɖé bló tuto bo gézé ɖò gbigbɔ lixo. Nú hwenu ɖé ɔ, enyi myɔ ɖé wɛ kánɖó enɛ nyí ɔ, é cí ɖɔ é jɛ cící jí ɖɔhun, amɔ̌, ɖò 1947 hwenu e mɛsɛ́dó e è kplɔ́n azɔ̌ ɖò Galadi é nukɔntɔn ɔ, John Cooke wá é ɔ, myɔ ɔ lɛ́ wlí ganji. Hwenu e acɛkpikpa ɔ tlɛ gbɛ́ azɔ̌ Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ tɔn lɛ ɖò 1962 é ɔ, nukɔnyiyi kpò ɖò tíntíìn wɛ. Ðò décembre 1974 ɖò hwenu e sɛ́n tuùn Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ é ɔ, wɛnjlatɔ́ lɛ hugǎn 13 000 ɖò tò ɔ mɛ.\nÉgbé ɔ, wɛnjlatɔ́ Axɔsuɖuto ɔ tɔn 50 000 jɛji wɛ nɔ jla wɛnɖagbe Axɔsuɖuto Mawu tɔn tɔn ɖò Portugal kpo tɔtɛntinto e mɛ è nɔ dó Portugal-gbè ɖè é kpo gègě mɛ, kaka jɛ Açores kpo Madère kpo jí. Ðò égbé ɔ, mɛɖé lɛ ɖò wɛnjlatɔ́ enɛ lɛ mɛ bo nyí kúnkan mɛ ɖěɖee yì xóɖiɖɔ manawɔn Rutherford tɔn 1925 tɔn ɔ tɛnmɛ é ɖé lɛ tɔn.\nMǐ dokú nú Jehovah gɔ́ nú nɔví sunnu kpo nɔví nyɔnu kpan gbejinɔtɔ́ nukɔn nukɔntɔn enɛ lɛ e kpankɔ́n, bo nɔ nukɔn bo bló bɔ azɔ̌ ɔ gbakpé, lobo nyí “mɛsɛntɔ́ Klisu Jezu tɔn ɖò [akɔta] lɛ tɛntin” é.—Hlɔ. 15:15, 16.—Nǔ Xóxó Sɛxwetɛn Mǐtɔn Portugal Tɔn.\n^ akpá. 3 Kpɔ́n “Nususu Gbẹ́ Pò Nado Yin Wiwà to Azọ́n Jibẹwawhé Tọn lọ Mẹ” ɖò Atɔxwɛ (Gungbe) 15 mai 2014 tɔn mɛ, wex. 31-32.


2 Axɔ́sú 8 - 2 Rois 8\nNyɔ̌nu e sín vǐ kú bɔ Elizée fɔ́n ɛ ɔ́, Elizée ɖɔ n'i gbe ɖokpó ɖɔ: “Sɔ́ nǔ bo yi fí e hwi kpódó mɛ towe lɛ́ɛ kpó ná sixú nɔ é, ɖó Mawu Mavɔmavɔ sɛ́ adɔ dó to ɔ́ mɛ, bɔ adɔ ɔ́ ná tɔ́n nú xwe tɛ́nwe.”\nNyɔ̌nu ɔ́ sɔ́ nǔ nǔgbó, bó bló nǔ e gbeyíɖɔ Mawu tɔn ɔ́ ɖɔ n'i é. É yi, é kpó mɛ tɔn lɛ́ɛ kpó, bó yi nɔ Filisitɛ́ɛn lɛ́ɛ sín tomɛ xɔ xwe tɛ́nwe.\nXwe tɛ́nwe lɛ́ɛ gúdo ɔ́, nyɔ̌nu ɔ́ kplá mɛ tɔn lɛ́ɛ, bó gosín Filisitɛ́ɛn lɛ́ɛ sín tomɛ. Ée é wá Izlayɛ́li ɔ́, é yi axɔ́sú ɔ́ gɔ́n bó sa vo n'i ɖɔ é ní sɔ́ xwé émítɔn kpó gle émítɔn kpó nú émí.\nHwenɛ́nu ɔ́, axɔ́sú ɔ́ ɖo xó ɖɔ xá gbeyíɖɔ Mawu tɔn Elizée sín mɛsɛntɔ́ Gehazíi wɛ bo ɖɔ: “Kɛnklɛ́n ɖɔ nǔ ɖaxó ɖaxó e Elizée wa lɛ́ɛ nú mì.”\nHwenu e Gehazíi ɖo lě e Elizée fɔ́n mɛkúkú ɖokpó gbɔn ɔ́ wlí ɖɔ nú axɔ́sú ɔ́ wɛ ɔ́, nyɔ̌nu e sín vǐ Elizée fɔ́n ɔ́ wá axɔ́sú ɔ́ gɔ́n, bó ná byɔ́ xwé tɔn kpó gle tɔn kpó. Ée Gehazíi mɔ nyɔ̌nu ɔ́, é ɖɔ nú axɔ́sú ɔ́ ɖɔ: “Sɛ́mɛɖó, nyɔ̌nu ɔ́ ɖíe, vǐ e Elizée fɔ́n ɔ́ lɔ ka ɖíe.”\nAxɔ́sú ɔ́ kan nǔ byɔ́ nyɔ̌nu ɔ́, bɔ é wlí nǔ e jɛ lɛ́ɛ ɖɔ n'i. Énɛ́ ɔ́, axɔ́sú ɔ́ sɔ́ ɛ dó alɔ mɛ nú azaglɔ́gán tɔn ɖokpó, bó ɖɔ: “Bɛ̌ nǔ e nyí nyɔ̌nu élɔ́ tɔn lɛ́ɛ bǐ jó n'i, bó ná nǔ i dó nǔkún e è ya ɖo gle tɔn mɛ, sín gbe e gbe é gosín tomɛ fí káká jɛ din ɔ́ do mɛ.” Elizée kpó Hazayɛ́li kpó\nElizée yi Damási Silíi tota ɔ́ mɛ. Bɛni-Hadadi Silíi xɔ́sú ɔ́ ká ɖo azɔn jɛ wɛ hwenɛ́nu. È wǎ yi ɖɔ n'i ɖɔ gbeyíɖɔ Mawu tɔn ɔ́ wá fí.\nÉe axɔ́sú ɔ́ se mɔ̌ ɔ́, é ɖɔ nú Hazayɛ́li ɖɔ: “Hɛn nǔɖé bó yi ná gbeyíɖɔ Mawu tɔn ɔ́, bónú é ní kanbyɔ́ Mawu Mavɔmavɔ ɖɔ azɔn e jɛ wɛ un ɖe ɔ́ ká ná xwɛ a jí.”\nÉe axɔ́sú ɔ́ ɖɔ mɔ̌ ɔ́, Hazayɛ́li dó nǔ ɖagbe ɖagbe e ɖo Damási ɔ́ sín agban dó lǎkúnmí kanɖé (40) jí, bó ná yi ná Elizée. Ée é yi Elizée gɔ́n ɔ́, é ɖɔ n'i ɖɔ: “Mɛsɛntɔ́ towe Bɛni-Hadadi Silíi xɔ́sú ɔ́ wɛ sɛ́ mì dó gɔ̌n towe, bó ɖɔ nyɛ ní wá kanbyɔ́ we ɖɔ azɔn e jɛ wɛ émí ɖe ɔ́ ká ná xwɛ a jí.”\nElizée yí gbe n'i ɖɔ: “Mawu Mavɔmavɔ ɖe xlɛ́ mì ɖɔ é ná kú dandan; amɔ̌, yi ɖɔ n'i ɖɔ azɔn tɔn ná xwɛ.”\nÉe gbeyíɖɔ Mawu tɔn ɔ́ ɖɔ mɔ̌ tlóló ɔ́, é sɔ́ xwe nukún ǎ. É cí too mɔ̌ káká bó wlí avǐ.\nHazayɛ́li kanbyɔ́ ɛ ɖɔ: “Gǎn, étɛ́wú è ká ɖo avǐ ya wɛ?” Ée Hazayɛ́li kan mɔ̌ byɔ́ ɔ́, Elizée yí gbe n'i ɖɔ: “Un ko tunwun nǔ e a nǎ wa xá Izlayɛ́linu lɛ́ɛ ɔ́ wú wɛ un ɖo avǐ ya wɛ. A nǎ dó toxo yětɔn e è mɛ ahohó lɛ́ lɛ̌ dó lɛ́ɛ zo. A nǎ hu dɔ̌nkpɛvú yětɔn lɛ́ɛ, a nǎ nyínyɛ́ yɔkpɔ́vú yětɔn lɛ́ɛ, bó ná zɛ adɔgo nú xoxónɔ yětɔn lɛ́ɛ.”\nHazayɛ́li ɖɔ n'i ɖɔ: “Nyɛ mɛ e má ɖó acɛ ɖěbǔ ǎ ɔ́ sixú wa nǔ mɔ̌hunkɔtɔn a?” Bɔ Elizée yí gbe n'i ɖɔ: “Mawu Mavɔmavɔ ɖe xlɛ́ mì ɖɔ hwi ná nyí Silíi xɔ́sú.”\nHazayɛ́li gosín Elizée gɔ́n, bó wá yi gǎn tɔn gɔ́n, bɔ gǎn tɔn kanbyɔ́ ɛ ɖɔ: “Étɛ́ wɛ Elizée ɖɔ nú we?” Bɔ é yí gbe n'i ɖɔ: “É ɖɔ nú mì ɖɔ azɔn towe ná gbɔ dandan.”\nAyǐhɔ́ngbe tɔn ɔ́, Hazayɛ́li zé wǔcyɔ́n ɖé nylɔ́ dó sin mɛ, bó bú dó nukún mɛ nú axɔ́sú ɔ́, bó glɔ́n agbɔ̌n n'i bɔ é kú, bɔ Hazayɛ́li jɛ tɛn tɔn mɛ. Yexolámu Judáa xɔ́sú ɔ́\nHwenu e Yolámu Akábu ví ɔ́ ɖo xwe atɔ́ɔ́n bló wɛ ɖo axɔ́súzinkpo Izlayɛ́li tɔn jí ɔ́, Jozafáti kpo ɖo Judáa xɔ́sú nyí wɛ, bɔ vǐ tɔn Yexolámu húzú Judáa xɔ́sú.\nXwe gban-nukún-we (32) ɖó wɛ é ɖe bó yi zinkpo jí ɖo Jeluzalɛ́mu, bó ɖu axɔ́sú nú xwe tántɔn.\nÉ lɔmɔ̌ wa nǔ nyanya Izlayɛ́li xɔ́sú lɛ́ɛ ɖɔhun. É wa nǔ e má nyɔ́ Mawu Mavɔmavɔ nukún mɛ ǎ é, lě e Akábu sín hɛ̌nnu ɔ́ bló gbɔn é, ɖó é da Akábu sín vǐ ɖokpó.\nLo ɔ́, Mawu Mavɔmavɔ jló ná vívá kún Judáanu lɛ́ɛ tɔn ǎ. É jló ná vívá kún yětɔn ǎ, ɖó akpá e é dó nú mɛsɛntɔ́ tɔn Davídi ɖɔ kúnkan tɔn ná ɖu axɔ́sú káká sɔ́yi é wú.\nHwenu e axɔ́sú Yexolámu ɖo zinkpo jí ɔ́, Edɔ́mu sín togun ɔ́ fɔ́n gǔ dó acɛkpikpa Judáa tɔn jí, bó sɔ́ axɔ́sú ɖokpó ɖó to ɔ́ nu.\nÉe Yexolámu se mɔ̌ ɔ́, é bɛ́ ahwankɛkɛ́ví tɔn lɛ́ɛ bǐ bó yi Sayíi. Edɔ́munu lɛ́ɛ ka xá yě ɖo fínɛ́, bɔ zǎn xóxó mɛ ɔ́, Yexolámu kpó ahwangán e kpa acɛ dó ahwankɛkɛ́ví tɔn lɛ́ɛ nu lɛ́ɛ kpó tɛ́nkpɔ́n bó ba ali bó gbɔn Edɔ́munu lɛ́ɛ tɛ́ntin, bɔ sɔ́ja Judáa tɔn lɛ́ɛ hɔn yi xwé.\nSín gbe énɛ́ ɔ́ gbe ɔ́, Edɔ́mu to ɔ́ gosín acɛkpikpa Judáa tɔn mɛ, bó kpo ɖo mɔ̌ káká jɛ égbé. Hwenɛ́nu ɖokpó ɔ́ wɛ Livuna toxo ɔ́ lɔ fɔ́n gǔ.\nÈ wlǎn axɔ́sú Yexolámu sín tan e kpo ɔ́ dó “Judáa xɔ́sú lɛ́ɛ sín Tan wéma” mɛ.\nYexolámu zán wá kú, bɔ è sɔ́ ɛ ɖó tɔ́ tɔn lɛ́ɛ kpá ɖo Davídi Toxo mɛ. Énɛ́ ɔ́ gúdo ɔ́, vǐ tɔn Akaziasi ɖu axɔ́sú ɖó tɛn tɔn mɛ. Akaziasi Judáa xɔ́sú ɔ́\nHwenu e Yolámu Akábu ví ɔ́ ɖo xwe wěwe bló wɛ ɖo axɔ́súzinkpo Izlayɛ́li tɔn jí ɔ́, Akaziasi Yexolámu ví ɔ́ húzú Judáa xɔ́sú.\nXwe ko-nukún-we ɖó wɛ Akaziasi ɖe bó yi zinkpo jí ɖo Jeluzalɛ́mu. É ɖu axɔ́sú nú xwe ɖokpó. Nɔ tɔn nɔ nyí Atalíi, bó jɔ ɖo Izlayɛ́li xɔ́sú Ɔmúli kún mɛ.\nÉ lɔmɔ̌ wa nǔ nyanya Akábu hɛ́nnu ɔ́ ɖɔhun. É wa nǔ e má nyɔ́ Mawu Mavɔmavɔ nukún mɛ ǎ é, ɖó Akábu kún mɛ wɛ é lɔmɔ̌ jɔ ɖe.\nAkaziasi xwedó Yolámu Akábu ví ɔ́, bó yi fun ahwan xá Hazayɛ́li Silíi xɔ́sú ɔ́ ɖo Hlamɔti toxo mɛ, ɖo Galadi yíkúngban jí. Hwenu e yě ɖo ahwan ɔ́ fun wɛ ɔ́, Silíinu lɛ́ɛ gblé wǔ Yolámu.\nAxɔ́sú Yolámu lɛ́ kɔ yi Izleyɛ́li, bó ná kpé nukún dó wǔ e è gblě e ɔ́ wú. Judáa xɔ́sú Akaziasi Yexolámu ví ɔ́ yi kpɔ́n Yolámu Akábu ví ɔ́ ɖo Izleyɛ́li, ɖó Yolámu ɖo wǔvɛ́ mɔ wɛ. È sɔ́ Jehu axɔ́sú


XÓGBE e “gbɛtɔ́ . . . mǐ ɖɔhun” lɛ dó kpo ayi yetɔn bǐ kpo lɛ é gɔ́ Biblu mɛ. (Ja. 5:17) Ði kpɔ́ndéwú ɔ, é sixu bɔkun nú mǐ bɔ mǐ na mɔ nǔ jɛ xó elɔ e Pɔlu ɖɔ ɖò Hlɔmanu lɛ 7:21-24 mɛ é mɛ: “Un jló na wà ɖagbe hweɖebǔnu ɔ, nǔ nyanya kɛɖɛ wu jɛn un nɔ kpé, bo nɔ wà. . . . Gbɛ̀ ce blawǔ.” Ðɔ e é ɖɔ lee nǔ cí n’i é vaan é nɔ na jiɖe mǐ hwenu e mǐ ɖò xwi ɖí xá gǎnmaɖó mǐ lɔ tɔn lɛ wɛ é.\nPɔlu lɛ́ ɖɔ lee nǔ cí n’i é nyi wɛn ɖò ninɔmɛ ɖevo mɛ. Ðò Galatinu lɛ 2:20 mɛ ɔ, é ɖɔ: “Mawu ví [ɔ] yí wǎn nú mì, bo kú dó ta ce mɛ.” Nǔ ka nɔ cí mɔ̌ nú hwi lɔ à? Bɔya é nɔ nyí mɔ̌ hwebǐnu ǎ.\nEnyi mǐ nɔ mɔ ɖɔ mǐ kún hwɛ́n nǔ ɖě ó ɖó hwɛ e mǐ hu wá yì lɛ é wu ɔ, é sixu vɛwǔ nú mǐ hweɖelɛnu bɔ mǐ na yí gbè ɖɔ Jehovah yí wǎn nú mǐ bo ko sɔ́ hwɛ kɛ mǐ, bɔ mǐ sɔ́ na nɔ kpɔ́n vɔsisa gbɛxɔnúmɛ tɔn ɔ ɖi nǔnina e Jehovah na mǐ é ǎ. Jezu ka jló ɖɔ mǐ ni kpɔ́n gbɛxixɔ ɔ ɖò ali enɛ nu dóo à? Etɛ ka sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na nɔ kpɔ́n gbɛxixɔ ɔ Jezu ɖɔhun? Mi nú mǐ ni ba xósin nú nǔkanbyɔ we enɛ lɛ.\nNUKÚN E JEZU NƆ SƆ́ DÓ KPƆ́N GBƐXIXƆ Ɔ É\nJezu jló ɖɔ mǐ ni sɔ́ gbɛxixɔ ɔ dó mɔ nǔ e é na mǐ mɛ ɖokpo ɖokpo é. Nɛ̌ mǐ ka sixu kú dó enɛ jí gbɔn? Dǒ nukún tan e ɖò Luki 23:39-43 [nwt] mɛ é mɛ kpɔ́n. È xwè dawe ɖé dó yatín jí ɖò Jezu kpá. É yí gbè ɖɔ emi dó nǔ nyanya sin wá yì. Hwɛ e é hu é ɖó na ko syɛn tawun ɖó dakaxotɔ́ gudogudo tɔn lɛ wɛ è nɔ dɔn tó na syɛnsyɛn mɔ̌. Ðó ado ɖò dawe ɔ hu wɛ tawun wutu ɔ, é savo nú Jezu ɖɔ: “Flín mì hwenu e a na byɔ Axɔ́suɖuto towe mɛ é.”\nXósin tɛ Jezu ka na ɛ? Dǒ nukún mɛ kpɔ́n, Jezu ɖò wuvɛ̌ sè wɛ cobo ka lilɛ ta bɔ nukún é kpo dawe ɔ kpo tɔn kplé. Jezu ɖò wuvɛ̌ sè wɛ tawun cobo ka ko nǔ dó dawe ɔ bo vɔ́ ganjɛwu na ɛ ɖɔ: “Má ɖɔ nǔgbo nú we égbé, a na nɔ kpɔ́ xá mì ɖò Palaɖisi mɛ.” Jezu hɛn ɔ é na ko flín dawe ɔ kpowun ɖɔ: “Nyɛ Gbɛtɔ́ví ɔ . . wá, bo na sɔ́ gbɛ̀ ce jó dó xɔ gbɛ̀ nú mɛ gegě.” (Mat. 20:28) Amɔ̌, a ka ɖó ayi wu ɖɔ kpo xomɛnyínyɔ́ kpo ɔ, Jezu tɛɖɛ̌ jí ɖɔ gbɛxixɔ ɔ nyí nǔnina ɖé bɔ è na mɛ ɖokpo ɖokpo à? É zán xókwín “a” kpo “mì” kpo xɔ́ntɔn xɔ́ntɔn wɛ ye nyí ɖɔhun. É lɛ́ zán xókwín enɛ lɛ hwenu e é ɖɔ nú dawe ɔ ɖɔ é na nɔ gbɛ̀ ɖò Palaɖisi mɛ ɖò ayikúngban jí é.\nÉ ɖò wɛn ɖɔ Jezu ba ɖɔ dawe ɔ ni mɔ nǔ jɛ wu ɖɔ emi lɔ na ɖu lè vɔsisa enɛ tɔn. Enyi nǔ cí mɔ̌ nú Jezu dó dakaxotɔ́ e ali ma tlɛ hun na bɔ é na sɛn Mawu ǎ é wu ɔ, é ɖò wɛn ɖɔ nǔ nɔ cí mɔ̌ n’i dó Klisanwun e ko bló baptɛm bo ɖò Mawu sɛn wɛ é wu. Enyi mǐ na bo tlɛ hu hwɛ ɖé lɛ wá yì ɔ, etɛ ka sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na kúdeji ɖɔ vɔsisa Klisu tɔn ɔ hɛn lè wá nú ɖokpo ɖokpo mǐtɔn?\nNǓ E D’ALƆ PƆLU É\nSinsɛnzɔ́ e Jezu sɔ́ d’así nú Pɔlu é zɔ́n b’ɛ mɔ nǔ jɛ wu ɖɔ Jezu kú dó ta emitɔn mɛ. Gbɔn nɛ̌ é? É tinmɛ ɖɔ: “Un dókú nú Aklunɔ mǐtɔn Klisu Jezu e na hlɔnhlɔn mì, nú má dó wà azɔ̌ ce na é. Un dókú n’i, ɖó é mɔ ɖɔ un nyí mɛ bɔ è na ɖeji dó wǔ ce, un dókú n’i, ɖó é sɔ́ mì bonu má wà azɔ̌ n’i. Có ɖ’ayǐ ɔ, un ko nyla nu dó wǔtu tɔn, bo ko dóya n’i, bo ɖɔ alǎnnú n’i kpɔ́n.” (1 Tim. 1:12-14) Azɔ̌ e Jezu sɔ́ d’así nú Pɔlu é vɔ́ jiɖe na ɛ ɖɔ Jezu kú nǔblawu n’i, yí wǎn n’i bo lɛ́ ɖeji dó wǔtu tɔn. Jezu lɛ́ sɔ́ sinsɛnzɔ́ ɖé d’alɔ mɛ nú ɖokpo ɖokpo mǐtɔn. (Mat. 28:19, 20) Ðagbe tɛ é ka sixu wà nú mǐ?\nAlbert e è ɖè sín agun mɛ b’ɛ ɖó xwè 34 mɔ̌ b’ɛ lɛkɔ wá Jehovah gɔ́n dìn é tinmɛ ɖɔ: “Hwɛ e un hu lɛ é ɖò nukɔn ce hwebǐnu. Amɔ̌, enyi un ɖò sinsɛnzɔ́ ɔ mɛ ɔ, un nɔ mɔ mɛsɛ́dó Pɔlu ɖɔhun ɖɔ Jezu sɔ́ sinsɛnzɔ́ ɖé d’alɔ mɛ nú nyi lɔ. Enɛ nɔ na mì hlɔnhlɔn bɔ un nɔ ɖó linlin ɖagbe dó nyiɖée, gbɛzán ce kpo sɔgudo ce kpo wu.”—Ðɛh. 51:5.\nEnyi a ɖò nǔ kplɔ́n xá gbɛtɔ́ alɔkpa ɖebǔ wɛ hǔn, nǎ ganjɛwu ye ɖɔ Jezu nɔ kú nǔblawu nú ye bo lɛ́ yí wǎn nú ye\nAllan e nɔ gbà acɛ bo nɔ lɛ́ xò daka cobo wá kplɔ́n nǔgbo ɔ é ɖɔ: “Un nɔ lɛ́ flín nǔ nyanya ɖěɖee un wà nú mɛ lɛ é bǐ. É nɔ zɔ́n hweɖelɛnu bɔ wǔ nɔ kú mì. Amɔ̌, un dókú nú Jehovah ɖɔ é yí gbè bɔ hwɛhutɔ́ nyi ɖɔhun nɔ jla wɛnɖagbe ɔ mɛ ɖevo lɛ. Enyi un mɔ lee mɛ lɛ nɔ yí wɛn ɔ gbɔn é ɔ, é nɔ flín mì lee Jehovah nyɔ́ bo lɛ́ yí wǎn nú mɛ sɔ é. Un mɔ ɖɔ Jehovah nɔ zán mì bonu má d’alɔ mɛ ɖěɖee ye lɔ wà nǔ nyanya lɛ é.”\nSinsɛnzɔ́ mǐtɔn nɔ zɔ́n bɔ mǐ nɔ zán hlɔnhlɔn mǐtɔn dó nǔ ɖagbe lɛ mɛ bo nɔ lɛ́ ɖó linlin ɖagbe. Enɛ nɔ vɔ́ jiɖe na mǐ ɖɔ Jezu nɔ kú nǔblawu nú mǐ, yí wǎn nú mǐ bo lɛ́ ɖeji dó mǐ wu.\nJEHOVAH HUGǍN AYI MǏTƆN\nAyixa mǐtɔn sixu kpó ɖò hwɛ dó mǐ wɛ ɖó nǔ e mǐ wà nyi dò wá yì lɛ é wu, kaka jɛ hwenu e è na sú kún dó nú gbɛ̀ nyanya Satáan tɔn elɔ é. Etɛ ka na d’alɔ mǐ bɔ mǐ na fun ahwan xá linlin mɔhun lɛ?\nJean ee nɔ dóhwɛ éɖée hwɛhwɛ ɖó gbɛ̀ we e é zán hwenu e é ɖò winnyawinnya mɛ é wu é ɖɔ: “Un yí wǎn na ɖɔ ‘Mawu hugǎn ayi mǐtɔn.’” (1 Jaan 3:19, 20) Tuùn e mǐ tuùn ɖɔ Jehovah kpo Jezu kpo mɔ nukúnnú jɛ ninɔmɛ hwɛhuhu tɔn mǐtɔn mɛ hugǎn mǐɖesunɔ é sixu dó gbɔ nú mǐ lɔ. Flín ɖɔ kpo wanyiyi kpo wɛ ye sɔnǔ nú gbɛxixɔ ɔ nú hwɛhutɔ́ ɖěɖee lɛkɔ sín hwɛ yetɔn lɛ gudo, b’ɛ ma nyí nú gbɛtɔ́ maɖóblɔ̌ lɛ ǎ é.—1 Tim. 1:15.\nEnyi mǐ nɔ xoɖɛ bo nɔ lin tamɛ dó ali e nu Jezu wà nǔ xá gbɛtɔ́ hwɛhutɔ́ lɛ ɖè é jí, bo nɔ lɛ́ wà nǔ e wu mǐ kpé é bǐ ɖò sinsɛnzɔ́ e é sɔ́ d’así nú mǐ é mɛ ɔ, mǐ na kúdeji ɖɔ gbɛxixɔ ɔ kan mǐ. Mɔ̌ mɛ ɔ, a sixu ɖɔ Pɔlu ɖɔhun ɖɔ: Jezu “yí wǎn nú mì, bo kú dó ta ce mɛ.”


Bǐbɛ́mɛ 2 - Genèse 2\nLě e Mawu ɖó wɛ̌kɛ́ ɔ́ kpó nǔ e ɖ'é mɛ lɛ́ɛ bǐ kpó gbɔn ɔ́ nɛ́.\nHǔn, azǎn ayizɛ́ngɔ́ ɔ́ gbe ɔ́, Mawu wa azɔ̌ tɔn lɛ́ɛ bǐ fó bó gbɔjɛ́ azǎn tɛ́nwegɔ́ ɔ́ gbe.\nÉ xo ɖɛ dó azǎn tɛ́nwegɔ́ ɔ́ jí, bó ɖe ɖó vo, ɖó ée é wa azɔ̌ tɔn lɛ́ɛ bǐ fó ɔ́, azǎn énɛ́ ɔ́ gbe wɛ é gbɔjɛ́.\nLě e Mawu ɖó wɛ̌kɛ́ ɔ́ gbɔn ɔ́ nɛ́.\nHwenu e Mawu Mavɔmavɔ ɖó wɛ̌kɛ́ ɔ́ tlóló ɔ́, zunkan ɖěbǔ kó ɖo ayǐkúngban ɔ́ jí ǎ, gběhan ɖěbǔ ká kó wú ǎ, ɖó Mawu Mavɔmavɔ kó sɛ́ jǐ dó ayǐkúngban ɔ́ jí ǎ, gbɛtɔ́ ɖě ká kó ɖo ayǐkúngban ɔ́ jí bó ná lɛ ǎ.\nAhǔn nɔ́ tɔ́n sín kɔ́ glɔ́ bó nɔ́ ja dó ayǐkúngban ɔ́ bǐ jí.\nMawu Mavɔmavɔ kán kɔ́ dó mɛ gbɛtɔ́, bó fún funfún e nɔ ná gbɛ mɛ ɔ́ dó awɔntín tɔn mɛ, bɔ gbɛtɔ́ ɔ́ húzú mɛ gbɛɖe.\nMawu Mavɔmavɔ ɖó jikpá ɖokpó ɖó Edɛ́ni, ɖo zǎnzǎnhwe jí wa jí, bó zé gbɛtɔ́ e è mɛ ɔ́ d'é mɛ.\nÉ bló bɔ atín alɔkpa alɔkpa e nyɔ́ kpɔ́n, bɔ sínsɛ́n yětɔn nyɔ́ ɖu lɛ́ɛ wú ɖo jikpá ɔ́ mɛ. É bló bɔ atín e sínsɛ́n tɔn nɔ́ ná gbɛ mɛ ɔ́, kpódó atín e sínsɛ́n tɔn nɔ́ zɔ́n, bɔ è nɔ tunwun nǔ ɖagbe kpódó nǔ nyanya kpó ɔ́ wú ɖo jikpá ɔ́ tɛ́ntin.\nTɔ ɖé jɔ ɖo Edɛ́ni, bó nɔ sa wá hú sin nú jikpá ɔ́, bó zɛ ala ɛnɛ sín fínɛ́.\nAla nukɔntɔn ɔ́ nɔ́ nyí Picɔ́ni. É nɔ́ sa lɛ́ lɛ̌ dó Hawíla. È nɔ mɔ siká ɖo Hawíla to ɔ́ mɛ.\nSiká akú wɛ ɖo fínɛ́. È nɔ lɛ́ mɔ atínhúnhɔ́n wǎnɖagbenɔ ɖé ɖo fínɛ́, bɔ è nɔ ylɔ́ ɖɔ budeliyɔ́mu; è nɔ lɛ́ mɔ awǐnnya ɖagbe ɖagbe e è nɔ ylɔ́ ɖɔ Onísi ɔ́.\nAla wegɔ́ ɔ́ nɔ́ nyí Gixɔ́ni; éyɛ́ wɛ nɔ́ sa lɛ́ lɛ̌ dó Kúci sín to ɔ́ bǐ.\nAla atɔngɔ́ ɔ́ nɔ́ nyí Tígli; éyɛ́ nɔ́ sa yi Asilíi sín zǎnzǎnhwe jí; ala ɛnɛgɔ́ ɔ́ nɔ nyí Efláti.\nMawu Mavɔmavɔ sɔ́ gbɛtɔ́ ɔ́ ɖó jikpá Edɛ́ni tɔn ɔ́ mɛ, bónú é ná nɔ́ lɛ, bó ná nɔ́ kpé nukún d'é wú.\nMawu Mavɔmavɔ ɖɔ nú gbɛtɔ́ ɔ́ ɖɔ: “A sixú ɖu atín e ɖo jikpá ɔ́ mɛ ɔ́ bǐ sín sínsɛ́n.\nAmɔ̌, atín e sín sínsɛ́n è nɔ ɖu bó nɔ tunwun nǔ ɖagbe kpódó nǔ nyanya kpó ɔ́ kɛ́ɖɛ́ jɛ́n a ma ná ɖu ǎ, ɖó gbe e gbe a nǎ ɖu ɔ́, a nǎ kú.”\nMawu Mavɔmavɔ ɖɔ: “É nyɔ́ bónú gbɛtɔ́ ná nɔ é ɖokpónɔ ǎ. Un ná bló alɔgɔ́númɛtɔ́ ɖokpó n'i, bɔ é ná jɛ xá ɛ.”\nMawu Mavɔmavɔ kán kɔ́ dó bló kanlin e ɖo ayǐkúngban jí lɛ́ɛ bǐ, kpódó xɛ lɛ́ɛ bǐ kpó, bó kplá yě wá gbɛtɔ́ ɔ́ gɔ́n, bó ná kpɔ́n nyǐkɔ e é ná ná yě ɔ́. Nyǐkɔ e é ná ná yě ɔ́ wɛ yě ná nɔ́ nyí.\nÉnɛ́ ɔ́, gbɛtɔ́ ɔ́ ɖó nyǐkɔ nú kanlin xwé gbe tɔn lɛ́ɛ bǐ, bó ɖó nú gběkanlin lɛ́ɛ bǐ, lobo ɖó nú xɛ lɛ́ɛ bǐ. Lo ɔ́, é mɔ mɛ e ná jɛ xá ɛ, bó ná gɔ́ alɔ n'i ɔ́ ǎ.\nHwe énɛ́ ɔ́ nu ɔ́, Mawu Mavɔmavɔ ɖó sɛnmlɔ nú gbɛtɔ́ ɔ́, bó ɖe ajajaxú tɔn ɖokpó, bó lɛ́ sú lanti ɔ́ ɖó tɛn tɔn mɛ.\nMawu Mavɔmavɔ zé ajajaxú ɔ́ dó bló nyɔ̌nu ɖokpó bó kplá ɛ yi jó nú súnnu ɔ́.\nÉe súnnu ɔ́ mɔ nyɔ̌nu ɔ́ lě tlóló ɔ́, é sú xó bó ɖɔ: “Áahɛɛnnɛ́! Nyi ɖɔhun ɖokpó ɖíe lo. Xú tɔn lɛ́ɛ cí xú ce ɖɔhun, agbaza tɔn cí agbaza ce ɖɔhun!” È nǎ nɔ́ ylɔ́ ɛ ɖɔ nyɔ̌nu, ɖó súnnu sín lanmɛ wɛ è ɖe e sín.\nÉnɛ́ ɔ́ wú wɛ súnnu ná jó tɔ́ tɔn kpó nɔ tɔn kpó dó, bó ná jɛ kpɔ́ xá asi tɔn, bɔ yě mɛ we lɛ́ɛ ná húzú ɖokpó géé.\nSúnnu ɔ́ kpó asi tɔn kpó bǐ wɛ ɖo mɛ̌, có é ká nɔ́ hu winnyá nú yě ǎ.


2 Tan 25 - 2 Chroniques 25\nXwe koatɔ́n (25) wɛ Amasiyasi ɖó bó yi axɔ́súzinkpo jí ɖo Jeluzalɛ́mu, bó ɖu axɔ́sú nú xwe koatɔ́n-nukún-ɛnɛ (29). Nɔ tɔn ɔ́, Jeluzalɛ́munu wɛ, bɔ è nɔ ylɔ́ ɛ ɖɔ Yexoadani.\nAmasiyasi nɔ wa nǔ e nyɔ́ Mawu Mavɔmavɔ nukún mɛ é, amɔ̌, ayixa tɔn bǐ ɖo Mawu jí ǎ.\nÉe Amasiyasi sín acɛkpikpa jínjɔ́n ayǐ bǐ é ɔ́, é hu mɛsɛntɔ́ e hu tɔ́ tɔn lɛ́ɛ é.\nAmɔ̌, é ɖó alɔ vǐ yětɔn lɛ́ɛ ɖěbǔ wú ǎ. É bló lě e é ɖe gbɔn ɖo Mɔyízi sín sɛ́nwéma mɛ ɔ́, ɖó Mawu Mavɔmavɔ ɖɔ dó wěma ɔ́ mɛ ɖɔ: “È nǎ hu tɔ́ ɖó vǐ tɔn nu ǎ. È nǎ hu vǐ ɖó tɔ́ tɔn nu ǎ. Mɛ e wa nǔ nyi do ɔ́ wɛ è ɖǒ nǎ hu, ɖó nǔ e é wa ɔ́ nu.”\nAmasiyasi kplé súnnu e ɖo axɔ́súɖuto tɔn mɛ lɛ́ɛ, Judáanu kpó Bɛnjamɛ́ɛnu kpó, bó kpɔ́n hɛ̌nnu lɛ́ɛ mɛ, bó ɖe sɔ́ja afatɔ́ngán lɛ́ɛ kpó kanwekogán lɛ́ɛ kpó. È xa súnnu e sín xwe bɛ́ sín ko lɛ́ɛ bǐ, bó xa yě dó adɔ̌kpo afɔtɔn (300.000). Yě bǐ ko su ahwan yi bo nyɔ́ hwǎn kpó gǎglónú kpó zán.\nAmasiyasi lɛ́ sɔ́ kpatágan tɔ́nu atɔn mɔ̌ dó da sɔ́ja syɛ́nsyɛ́n e ɖo axɔ́súɖuto taligbé tɔn mɛ lɛ́ɛ adɔ̌kpo atɔ́ɔ́n (100.000) dó mɛ ɖě lɛ́ɛ jí.\nLo ɔ́, ɖɛ̌mɛnu Mawu tɔn ɖokpó wá gɔ̌n tɔn, bó ɖɔ n'i ɖɔ: “Sɛ́mɛɖó, ma nú sɔ́ja Izlayɛ́li tɔn lɛ́ɛ xwedó we yi ó, ɖó Mawu Mavɔmavɔ ɖo mɛ e ɖo axɔ́súɖuto Totaligbé tɔn ɔ́ mɛ lɛ́ɛ jí ǎ.\nÉnyí a kplá yě yi, bó ná bo dó gǎn bó fun ahwan gbɔn ɖěbǔ ɔ́, Mawu ná zin we dɛ́ ɖo kɛntɔ́ towe lɛ́ɛ nukɔn, ɖó è nǎ ɖu ɖ'é jí kpó è nǎ gbɔ kpó ɔ́, Mawu ɖokpónɔ wɛ nɔ́ ɖɔ.”\nAmasiyasi kanbyɔ́ ɖɛ̌mɛnu Mawu tɔn ɔ́ ɖɔ: “Nɛ̌ kpatágan tobutóbú e un sú sɔ́ja énɛ́ lɛ́ɛ ka ná nyí gbɔn?” Bɔ ɖɛ̌mɛnu Mawu tɔn ɔ́ yí gbe n'i ɖɔ: “Mawu Mavɔmavɔ hɛn ɔ́, é ná ná ée hú mɔ̌ ɔ́ we.”\nÉe é ɖɔ mɔ̌ ɔ́, Amasiyasi lɛ́ kɔ nú sɔ́ja Totaligbé tɔn e kplá ɛ wá lɛ́ɛ, bɔ yě ɖidó xwé kpó xomɛsin kpó. Yě sin xomɛ dó axɔ́súɖuto Judáa tɔn ɔ́ ɖésú.\nÉe Amasiyasi lɛ́ kɔ nú sɔ́ja énɛ́ lɛ́ɛ ɔ́, é ná glǎglá éɖée, lobo nɔ sɔ́ja e kpo lɛ́ɛ nu, bó kplá yě yi Jɛtɔdo ɔ́ mɛ, bó hu sɔ́ja Edɔ́munu děgba we afɔwó (10.000).\nBɔ Judáanu lɛ́ɛ wlí sɔ́ja děgba we afɔwó (10.000) gbɛɖe gbɛɖe, bó kplá yě yi só ɖé ta aga, lobo kpíkpé yě nyi dodomɛ, bɔ yě bǐ gba hánnyá.\nLo ɔ́, sɔ́ja Izlayɛ́li tɔn e Amasiyasi ma ba ɖɔ yě ní xwedó émí ǎ, bó lɛ́ kɔ nú yě lɛ́ɛ ɔ́, yě nyi ahwan byɔ́ Judáa toxo lɛ́ɛ mɛ, bɛ́ sín Samalíi káká yi Bɛti-Holɔ́ni, bó hu gbɛtɔ́ afɔwó-afatɔ́n (3.000), bó bɛ́ nǔ yětɔn lɛ́ɛ kpɔ́ gégé.\nÉe Amasiyasi ɖu ɖo Edɔ́munu lɛ́ɛ jí, bó lɛ́ kɔ wá xwé ɔ́, é bɛ́ vodún Edɔ́mu tɔn lɛ́ɛ wá xwé, bó sɔ́ yě dó ɖó vodún tɔn, bó nɔ́ sɛn, lobo nɔ dó zǎlínkpɔ́n zo nú yě.\nÉe nǔ nyí mɔ̌ ɔ́, Mawu Mavɔmavɔ sin xomɛ dó Amasiyasi ɖésú, bó sɛ́ gbeyíɖɔ tɔn ɖokpó dó e. Gbeyíɖɔ ɔ́ wá kanbyɔ́ ɛ ɖɔ: “Étɛ́wú a ka ɖo vodún e ma kpé wú bó hwlɛ́n togun yětɔn gán ɖo nukɔn towe ǎ lɛ́ɛ sɛn wɛ?”\nGbeyíɖɔ Mawu tɔn ɔ́ kpo ɖo xó ɖɔ wɛ, bɔ Amasiyasi yí xó sín nu tɔn bó kanbyɔ́ ɛ ɖɔ: “Wěɖexámɛtɔ́ ce wɛ a nyǐ a? Nyɛ wɛ sɔ́ we a? Nú a ma ba nú è nǎ hu we ǎ hǔn, yǎ wǔ xwɛ.” Ée é ɖɔ mɔ̌ ɔ́, gbeyíɖɔ Mawu tɔn ɔ́ sɔ́ dɔn nǔ ǎ, amɔ̌, é ɖɔ: “Un tunwun ɖɔ Mawu ɖɔ émí ná hu we, ɖó nǔ e a dǒ sin ɔ́ kpó xó ce e a ma jló ná se ǎ ɔ́ kpó wú.”\nAxɔ́sú Judáa tɔn Amasiyasi ɖótó mɛ ɖěvo lɛ́ɛ, bó sɛ́ mɛ dó Yexoázi Yoakázi ví, Jehu vívú, Izlayɛ́li xɔ́sú ɔ́ ɖɔ yě nǐ yi ɖɔ n'i ɖɔ: “Wǎ mǐ ná fun ahwan.”\nBɔ Yexoázi ɖɔ sɛ́ dó Amasiyasi ɖɔ: “Wunkan byɔ́ vǐ sɛ́dlutín ɖo Libáan só jí, bó ná da nú vǐ tɔn, gběkanlin ɖokpó ka gbɔn wunkan ɔ́ jí, bó gbídí i.\nÉe a ɖu ɖo Edɔ́munu lɛ́ɛ jí é ɔ́, a ɖo ajɔ̌ jlá wɛ; a ɖo afɔ tɛ ayǐ wɛ; a ka kpé nǔɖé wú ǎ. A gbɔ bo nɔ xwé towe gbe ɔ́, é nyɔ́ nú we hú. Étɛ́wú a jlǒ ná dó ta ahwan e mɛ hwi kpó Judáanu lɛ́ɛ kpó bǐ ná yi dɔn ɖe é mɛ?”\nLo ɔ́, Amasiyasi wlí tó xó énɛ́ wú ǎ. Đó Mawu ko jló ná jó Amasiyasi kpó sɔ́ja tɔn lɛ́ɛ kpó nú kɛntɔ́ yětɔn lɛ́ɛ, ɖó yě húzú kpan nukɔn Edɔ́mu vodún lɛ́ɛ bó nɔ́ sɛn.\nÉe nǔ cí mɔ̌ ɔ́, Yexoázi axɔ́sú Izlayɛ́li tɔn ɔ́ sɔ́ ahwannú bɔ é kpó Amasiyasi kpó wá kplé ɖo Bɛti-Cɛmɛ́ci ɖo Judáa yíkúngban jí.\nIzlayɛ́li xɔ́sú Yexoázi wlí Judáa xɔ́sú Amasiyasi, Joasi ví, Akaziasi vívú ɔ́ ɖo Bɛti-Cɛmɛ́ci bó kplá ɛ yi Jeluzalɛ́mu. Ée é kplá ɛ yi Jeluzalɛ́mu é ɔ́, é mu Jeluzalɛ́mu sín ahohó ɔ́, sín Eflayímu hɔntogbó ɔ́ jí káká wá jɛ Zwemɛhɔntogbó ɔ́ jí. Fí e é mu ahohó ɔ́ gbɔn ɔ́ yi nǔjlɛ́kpo afɔɖé (200) mɔ̌.\nÉ bɛ́ siká kpó kpatágan kpó, kpódó nǔ xɔ akwɛ́ tɛnmɛ tɛnmɛ kpó e ɖo Mawu xwé gbe, bɔ Ovɛ́di-Edɔ́mu nɔ cɔ́ lɛ́ɛ kpó, kpó ée ɖo dɔkunxɔ axɔ́sú ɔ́ tɔn mɛ lɛ́ɛ kpó. É bɛ́ mɛ e è wlǐ ɖó gbanu lɛ́ɛ lɔmɔ̌, lobo lɛ́ kɔ ɖidó Samalíi.\nAxɔ́sú Amasiyasi sín tan e kpo ɔ́, è wlǎn sín fí e é bɛ́ sín ɔ́ káká yi fí e é fó dó ɔ́ dó axɔ́sú Judáa tɔn lɛ́ɛ kpó Izlayɛ́li tɔn lɛ́ɛ kpó sín “Tan wéma” mɛ.\nSín hwenu e Amasiyasi lɛ́ kɔ sín Mawu Mavɔmavɔ gúdo ɔ́, lě e é kú gbɔn ɔ́ ɖíe: è blǎ gbě tɔn ɖo Jeluzalɛ́mu. É wá su gbe ɖokpó, bɔ é hɔn yi cí Lakíci toxo mɛ; amɔ̌, è tɔ́n gbě tɔn káká yi Lakíci dɔ̌n, bó hu i.\nÉe é kú ɔ́, è zě cyɔ tɔn ɖó kɛkɛ́ví jí bɔ sɔ́ gěgé dɔn, bɔ è wǎ ɖi ɖó tɔ́gbó tɔn lɛ́ɛ sín yɔdo mɛ, ɖo Judáa sín toxo ɖaxó ɔ́ mɛ.


Wp/fon/Agbomɛ - Wikimedia Incubator\n< Wp | fonWp > fon > Agbomɛ\n2 FƆWATƐ HWENUXODƆKUN DANXOMƐ TƆN ƉO HƆN ƉEVO MƐ ƉO TOGUDO\n3 GBƐTƆ NUKUNƉEJI BENƐ TO Ɔ TƆN E JƆ ƉO AGBOMƐ SIN TOKPƆLA Ɔ MƐ LƐ E\nAgbomɛ sin àlì ɖokpó\nAgbomɛ̀ Tokpɔnla ɔ ɖo afɔgokɔ Benɛ to ɔ. E ɖó kilomɛtu 145 do Kutɔnu toxo ɔ, bo nyi nɔtɛn Tokpɔngan Zú tɔn ɔ tɔ́n. Dada HWEGBƐ-AJA wɛ dǒ e wǎ ɖò lěxwelé xwe kanwe-ko kanwe-ko donu afɔtɔn nukun we (XVIIè). E wɛ nyi toxo ayijɛ nukunɖeji nu Danxomɛ sin lexwelé 1625 wa lexwelé 1894. Ɖò Tǒxo nɛ ɔ mɛ ɔ Hɔnmɛ nukunɖeji gege wɛ tutomɛ gbɛ ɔ bi tɔn e nɔ yɔlɔ ɖɔ UNESCO ɔ ɖenyi Hɔnmɛ dòdò. Hɔnmɛ nukunɖeji nɛ lɛ ɖò toxo Agbomɛ tɔn ɔ sin tɛntin bo nyi kunnuɖiɖe titewungbe nu nuny'ɛ dòdò to mǐtɔn Benɛ̀ tɔn.\nHwenuxo hɔnmɛ Agbomɛ tɔ́n ɔ, ɖo tɛntin nu Dada e xɔ Danxomɛ To ɔ lɛ e bi tɔ́n ; bo na dò dó gesi hwenuxo nu tɛnmɛ tɛnmɛ e ko jɛ wa yi ɖo Danxomɛ lɛ bi. E na ɖɔ, e ko lin dín a bɔ e ɖe kɛn hwenuxodogesi nu tɛnmɛ tɛnmɛ ée ɖɔxò, bo ɖekunnu do Dada e xɔ to lɛ e a. E ɖe kɛn ɖokpo ɖokpo yetɔn.\nE cyan hwenuxodogesi nu ɖelɛ̌ bo sɔ d'agun ɖo hwenuxohɔnmɛ Agbomɛ tɔn. Nu nɛ lɛ e ye cyan bo sɔ d'agun lɛ e nyi kple kple hwenuxodɔkun Danxomɛ tɔn. Ye sukpɔ bo gégé, bo ka nyi nuɖe kpowun, nu ɖo jiɖe dewu wɛ ye nyi, bɔ e sɔn do e nɛ wu ɔ, kɛnɖiɖe ɖokpo nyi wiwa ɖo léxwèlé 1995 dɔn, ée ɖekɛn hwenuxodɔkun 1050 mɔ, bɔ Asɛɛn e sɔ gan do blo e kpodo e e sɔ kpò do blo e kpo ɖe mɛ ; Avɔ̌ ɖe mɛ ; Axɔsu'zinkpo kpo nɔ ɖokpo ɖe mɛ, kpodo wuntun tɛnmɛ tɛnmɛ Axɔsu ěe xɔ to lɛ e tɔn kpan. Gbɔn kɛnɖenu nɛ ɔ gblamɛ ɔ, e wa má hwenuxodɔkun nɛ lɛ ɖò hwenu nu ɛnɛ kpodo tutomɛ we linu.\nE na ɖɔ, hwenuxodɔkun nɛ lɛ nyi nú nùkúnɖeji taji ɖe nǔ alɔdomɛtɔ togudo tɔn lɛ, ɖo taji ɔ tutomɛ e Ganhɔnyitɔzɔwatɛn Itali to ɔ tɔn e ɖɔnu dò xo e kan To tɔn kpodo To ɖevwe lɛ kpan sɔ ɖ'ayi gbɔn do ba nù nù gɔnu ée nɔ ylɔɖɔ Centre International d'Etudes pour la Conservation et la Restauration des Biens Culture (ICCROM), b'ɛ ze tutomɛ̀ ɖe ɖoté bɔ e nɔ ylɔɖɔ PREMA e ɖo léxwèlé 1990 sɔyijɛ léxwèlé 2000 kpodo do ba nù nú xwe Institut Getty Conservation(GCI) kpan e. Tutomɛ nɛ ɔ bɛ azɔ gégè gégè ɖe lɛ sin léxwèlé 1992 ɖo kpɔ xa Xwe e ɖɔnu do nukun kpedo hwexodɔkun mǐtɔn lɛ e kpan, ná dò na nunywɛ do nunywɛ ji azɔwatɔ Hwenuxohɔnmɛ Agbomɛ tɔn lɛ. Azɔ tɛnmɛ tɛnmɛ nɛ lɛ yixɔ do le e na to nukplɔnmɛ lɛ gbɔn kpodo wema nukunɖeji ɖe lɛ kpan e, walɔ e na ɖo do wlibo nu hwenuxodɔkun lɛ e kpodo fɔwatɛ yetɔn lɛ kpan wu ɖo hweyixɔ waji ɔ bi e kpodo fɔtɛ yetɔn nu tɛgbɛ gbe kpan.\nFƆWATƐ HWENUXODƆKUN DANXOMƐ TƆN ƉO HƆN ƉEVO MƐ ƉO TOGUDOEdit\nHwexodɔkun Dada GBƐHƐN'AZIN tɔn ɖe lɛ tǐin b'ɛ yi fɔ sin togudo wa, bo cyan bo lɛ funfún gbɔn hɔnmɛ gégé mɛ ɖo gbɛ ɔ mɛ. Hwenuxodɔkun nɛ lɛ ɔ, hwenu e *''ye wli''* Axɔsu GBƐHƐN'AZIN kpodo hwenu e zanku e hwenu ɖokpo wɛ ye ko bɛ dɔkun nɛ lɛ. Hwenuxodɔkun de lɛ̌ ɖe bo ɖo Flanse to mɛ ɖo toxo Quai Branly tɔn sin hɔnmɛ. Mǐ na lɛ ɖɔ́ɔ, e zɛ Gánzinkpo e e ahwangan sunvinɔ Dɔdu yisɔ ɖo hɔnmɛ hwenu Dada GBƐHƐN'AZIN do hɔn ɔ mɛ zo e wu ɔ, hwenuxodɔkun e ɖo Flanse to mɛ bi sin togudo e Dada GBƐHƐN'AZIN yi e wu a, gege sin nu ɖevwe ɖevwe wu. Hwexodɔkun devwe lɛ tǐin bɔ Edwa FO na hɔnmɛ Trocadero tɔn. Bo na gɔ na ɔ, hwenuxodɔkun nú li sě tɔn ɖo hɔnmɛ Trocadero bɔ Jɔji Watɛlo wɛ fɔtɛ. E na ɖɔ ɔ, co nu hɔnmɛ ɔ na huzu hɔnmɛ gbɛtɔ tɔn ɔ, e sɔ tɛnmɛ ɖokpo nu hwenuxodɔkun Danxomɛ tɔn ɖo taji ɔ Watɛlo sin azɔ. Nu li se nɛ lɛ wɛ e sɔ do ba acɔ nu figbɔnyiji akpaxwe Passy tɔn. Ko mɔ ɖo ye mɛ, bo nɔ fifɔtɛ nu xwe xwè wo mɔ, ɖevoe tǐin bɔ e fɔ dò dómɛ ɖò xɔ dòmɛ hɔnmɛ nɛ ɔ tɔn, bɔ azɔwatɔ finnɛ tɔn lɛ kpodo nuwakpɔntɔ nukun ɖeji ɖe lɛ kpan jɛn nɔ kpɔn. E zɛ e nɛ lɛ wu ɔ DADA GBƐHƐN'AZIN sin hwenuxodɔkun nukunɖeji gege tǐin bɔ ye bɛ yi togudo. Mǐ na mɔ hwenuxodɔkun Dada GBƐHƐN'AZIN hɔnmɛ tɔn gban mɔ bɔ ye ɖe nuwukpikpé tɔn kpodo ganhwunu nɛ nu tɔn kpan xɛlɛ.\nHɔnmɛ e ɖo Agbomɛ lɛ bi wɛ ɖenyi nudodo gbɛ ɔ tɔn sin léxwèlé 1985, bɔ ye ja nyi nɔtɛn titeungbe hwenuxo, nudodo kpodo watomɛbanyɔnwi kpan tɔn ɖo Bénɛ to mǐtɔn mɛ. Ye bi kple kple nyi hɔnmɛ wo bɔ e gba ye do gblǒ 47 ɛta ji ; ɖelɛ tǐin b'ɛ gba ɖe ɖo ɖe kpa co ɖevoe lɛ tǐin bɔ ye gba do zɔ nu ɖelɛ. Dada GEZO kpodo Dada Glɛlɛ tɔn kpan wɛ yi hwenuxohɔnmɛ Danxomɛ tɔn. Hwenuxodɔkun e ɖo Hwenuxohɔnmɛ Agbomɛ tɔn lɛ ɖe ɖié : Axɔsuzinkpo lɛ, Yɛɖedodówu lɛ, atinkpavi lɛ kpodo vodun sin nudodo lɛ kpan. Nunyɔɖɛkpɛ bo dɔn mɛ ɖo nukun ta Agbomɛ toxo ɔ tɔn ɔ nɛ nyi Dada hɔnmɛ lɛ nɛ, bɔ ée ka hɛn hwenuxodɔkun nukunɖeji mɛ ɖe ma lya lɛ ɔ nɛ nyi Dada Gezo tɔn kpodo Vi tɔn Glɛlɛ tɔn kpan nɛ. Hwenuxodɔkun susu, nujiwu hwenu tɔn ɖo toxoɖuɖɔ linu, akwɛzinkan linu kpodo sinsɛn kpan lixo ma nyɔ xɔgbigba walɔ lɛ, Dada hɔnmɛ tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ ɖe jɛ ɖe gudo, vodun núwiwa, acɔ kpodo we kpan, hɔnmɛ núwiwa alɔkpa alɔkpa lɛ kpodo Dada sisɔ tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ kpan, e e e kpo ɖo biblowɛ kaka wa tɔn ehɔnmɛ e bi nyi xɛlɛ axɔsuɖuto taji kpodo axɔsuɖuto hlɔnhlɔn ée Danxomɛ sin axɔsuɖuto ɔ nyi e kpan e. Dada hɔnmɛ bi kple kple nyi gbìgbá bɔ tɛnmɛ e ɖo ye mɛ lɛ e ɖe ɖo vo nu ɖe gbɔn dǒ e gbo dwe mɛ nu e lɛ e mɛ. Dǒ nɛ lɛ ɖiga bo yiji tawun. Nɔtɛ Hɔnmɛ nɛ lɛ tɔn bɛ sin fi e e nɔ gbɔn bo byɔ ye mɛ lɛ kaka yi hɔnmɛ xwé ɔ tanu ɔ bi kpan wɛ e ɖenyi ɖó nuwiwa e nɔ tǐin nyǐi ɖo ɖokpo ɖokpo yetɔn mɛ e wu.\nGBƐTƆ NUKUNƉEJI BENƐ TO Ɔ TƆN E JƆ ƉO AGBOMƐ SIN TOKPƆLA Ɔ MƐ LƐ EEdit\n- Jutɛ̌n TƆMƐTIN AHOMAƉEGBE (1917-2002), e nyi Ganhɔnyitɔ ɖenyi, bɔdo Togan Benɛ to ɔ tɔn wu bo lɛ Togan bo xɔ Benɛ to ɔ bo nɔ ɛ nu.\n-Jǎan PLIYA (1931-2015), Wemawlantɔ nukun ɖeji Benɛ to ɔ tɔn bo ko nyi Ganhɔnyitɔ kpɔn, bo ka lɛ nyi Mɛsi nukplɔnmɛtɔ ɖaxo ɖo kplɔn yiji'alavɔ.\n-Siplinyɛ TOKUƉAGBA (1939-2012), Sɛnfun do nu do ɖe yɛ tɛnmɛ tɛnmɛ xɛlɛ tɔ wɛ nyi, bo ka lɛ nyi atǐin kpodo kɔ kpan sɔ do ɖe gbɛtɔ, kanlin nu tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ na ɖo Benɛ to mɛ ;\n-Batelemi ADUKONU léxwèlé 1942 wɛ jǐi ɖo Agbomɛ, b'ɛ ka nyi Yɛhwenɔ Katolika tɔn, bo nyi Yɛhwenɔ gan nukunɖeji ɖokpo ɖo Rɔma bo ɖɔnu do ''Mɛwihwɛndo'' nuwiwa nu ɖo Igleja ɔ mɛ.\n-Jozɛfu JƆGBENU e jǐi ɖo léxwèlé 1969, bɔ e nyi Avoka sɛnzɔwatɔ, bo ka nyi Gan e ɖɔ nu do Sɛndodo gbasa Benɛ to mǐtɔn ɔ nu e.\n-Brunǒ AHOYO e jǐi léxwèlé 1991 b'ɛ nyi Xojlazɔwatɔ ɖo Bɛljiki kpodo Benɛ kpan.\n-Sinplisi GBƐHƐN'AZIN (PIPI WƆBAXO), e nyi Manahɛnvlɛtɔ, Hansinɔ, Hankpatɔ.\n-Borisu AHOƉI, Manahɛnvlɛtɔ, bo ka nyi mɛ e dɔn gbɛ nu e do tǔun nudodo Afrika gbeji ɔ tɔn lɛ e. . .\n-Pyɛɛ ZINKƆ(ELEFAN MUNYE), Nanahɛnvlɛtɔ, bo lɛ nyi Realisateur...\nAgbomɛ̀ Tokpɔnla ɔ toxo ayijɛ nukunɖeji Danxomɛ tɔn wɛ. Dada HWEGBƐ-AJA wɛ dǒ e wǎ ɖò lěxwelé xwe 1625, hwenuxo axɔ́ɖútò nɛ ɔ e na ɖɔ̌ɔ dòyidóslɔ tɔn ɔ nubudo ɖemɛ. Ahanfuntɔ sin axɔ́ɖúto wɛ, bo nyɔ zɛyibɛ. Nu susɔ ahankpa tɔ̀n tɔ́n ɔ xwetɛ ganji. Axɔ́ɖútò nɛ ɔ vlɔn ada yi kaka xuligboji fi è é nɔ xɔ ahanfunlyan bo nɔ sa kannumɔ tɔn lɛ gbɔn e. Ɖò ada gblogblo nɛ ɔ mɛ ɔ, e gba Alada Tó ɔ, bɔ Axɔ́ɖúto nɛ ɔ lɛ yi jɔ̌ ɖo Xɔgbonu. Sin lexwelé 1625 wa yijɛ lexwelé 1900, Axɔ́sú wowe (12) wɛ xɔ Danxomɛto ɖejɛɖegudo. Nu e ɖe Dada Akaba sin axɔ́sú wowe lɛ mɛ ɔ, é ɖokpo gěe wɛ gba Hɔnmɛ tɔn b'ɛ gbɔn vo nu ɖelɛ. Ɖò Dada ɖelɛ bi gbǎ hɔnmɛ yetɔn b'ɛ ɖo nunɔmɛ ɖokpoɔ kpodo hɔnmɛ ěe gbǎ wa yi lɛ bi kpan. È na ɖɔ̌ɔ, nubudo-hwenuxo ɔ, ɖo tíntin mɛ wɛ ɖɔ, Axɔ́ví-nyɔ̌nú Toxɔ́su Tado (toxò nɛ ɔ Togo kanmɛ wɛ ɖe kaka jɛ egbe) tɔn xwe tɔ̀ yi gbè, alo xwe naki ba gbè, bɔ kanlingan Kpɔ̀ do xo nii. Axɔ́ví-nyɔ̌nú nɛ ɔ ji vǐ sunnu glegbenu ɖokpo b'ɛ sunnyi ''AGASU''. Agasu wɛ do kunkan Agasuvi lɛ tɔn wa.\nAhwan ɖaxo ɖe wa tɔn ɖó kunkan nɛ ɔ mɛ. Agasu vǐ lɛ gbɔ bo hɔn wa Benɛ́ yi kungban ji. Yovo Pɔtugɛ̌ lɛ wa jɛ akɔ xa ye lexwelé xwe kanweko-kanweko donu afɔtɔn nukun ɖokpo gɔ (XVIè siècle) hwenu. Lǒɔ Dada HWEGBƐ-AJA wɛ nyi Axɔsu e do Danxomɛ to ɔ wa e ɖo lexwelé xwe kanweko-kanweko donu afɔtɔn nukun we gɔ (XVIIè siècle) hwenu. E kpa axɔ́súɖutò sɛ́n kanɖe nukun ɖokpo do to ɔ nu b'ɛ nɔ yɔlɔ ɖɔ : «Hwegbɛ-aja sɛ́n kanɖé nukun ɖokpo lɛ̌». Dódó axɔ́súɖúto tɔn tɔ́n vlɔn ada nyi ayikungbanwɛnjɛ Agbomɛ tɔn ɔ jì. Fin nɛ wɛ e lǐ hɔnmɛ tɔn nukɔn nukɔn tɔn ɔ do. E sɔ ganhɔnyitɔ tɔn lɛ junjɔn ayi. Ganhɔnyitɔ e na ɖɔ axɔ́súɖúto xo lɛ kpodo ye mɛ e na ɖɔ nu do sinsɛn xo wu lɛ loɔ mɔ kpan. Tó xixɔ tɔn hwenu wɛ kanvlɔn nu Danxomɛ sin gbetakɛn ɔ tɔn ɖe. Ee wɛ zɔn bɔ Danxomɛ to lidǒ bo syɛndɔn. Dada tɛnmɛ tɛnmɛ ě xɔ to ɖo Danxomɛ lɛ e ɖe nɔ gɔn ahwanfun xa axɔ́ɖúto e lɛlɛ do e lɛ ɖe a. Na do ɖe hlɔnhlɔn kpo nuwukpikpe tɔn kpan xɛlɛ.\nDada Hwegbɛ-aja vǐ Nyagodo wa tɔn ahwan axɔ́sú Dan bo gbo ta ɛ, bo dò dódó hɔnmɛ tɔ́n tɔn sɔ nyǐ xo axɔ́sú Dan sin xomɛ. Fi e Danxomɛ wukùn sin e nɛ. Nyagodo wa xɔ to bo jɛ nyì bo nyǐ AKABA. E gbɛkan do xwetanu wiwa ěe Dɛ̌ɛ do wa e, na do nɔ xusu xusu mɛ xa Tɔgbo ayijɛ tɔn lɛ̌. Danxomɛ ɔ, mɛɖélɛ̌ nɔ yɔlɔ ɖɔ «adakaxomɛ wu to», mɛ ɖevo e lɛ nɔ yɔlɔ ɖɔ to e mɛ mɛɖěvónùjlómɛ junjɔn e. ''E xɔ to wa yi e Nyɔnu asuka, bo nyǐ Akaba sin wegɔɔ wa xɔ to. E nɛ ɔ gudo nɔvi yětɔn Dosu ɔ wa xɔ to bo jɛnyi bo nyǐ AGAJA.\nAgaja fun ahwan xa to e lɛlɛ do e lɛ e kaka yi xuto ɖo Glexwe. Glexwe nɛ ɔ wa huzu toxo nukunɖeɖi fi ěe sǎ kannu lɛ ɖe ɖo hweyixo wa ji Afrika tɔn. Axɔ́sú Danxomɛ na nusatɛn-nuxɔtɛn ɖokpo Yovo lɛ ; bɔ ye (yovo) lɛ wa tɔn ahwan Danxomɛ to ɔ. Ee e wa gbɛ̀ ɖo gbɛ́ ɔ mɛ bi ɖɔ e kun sɔ na sa kannumɔ ɖe o e, Dada Glɛlɛ syɛnta Dɛɛ tɔn ɖɔhun bo ka kpoɖo sísà wɛ, bo nɔ sɔ gbɛtɔ do savɔ na. E gbɛ nii co. . .\nGbe e Dada Glɛlɛ yi nu Ricǎa BURTƆN do xo nɛ wu ɔ ɖye : kannumɔ sisa ɔ nu wɛ nyi bɔ ye yovo lɛ wɛ zɔn b'ɛ lido. Ee Dada GBƐHƐN-AZIN wa xɔ to e ɔ e jɛ̀ yovo lɛ nyasɛdozɔ ji. Hwenɛnu wɛ Yovo Flansě lɛ wa kɛnnu xa Danxomɛ to ɔ. Axɔsu Gbɛhɛn-azin fun ahwan blǐdayi we xa ye. Loɔ ahwanfunlyan Danxomɛ tɔn lɛ sɔ atɛn ɖo Fkansě yovo lɛ tɔn nukɔn a.\nDada Gbɛhɛn-azin gbɔ bo j'agɔyigudo, bo yi wɛta do Agbomɛ to ɔ sin taligbe. Co nu e na yi bɛta kpodo yovo na kplɛ yi kpan ɔ, Dada Gbɛhɛn-azin do Hɔnmɛ zo. Dɔkun e nyí Danxomɛ hɔnmɛ tɔn lɛ ɔ yovo lɛ bɛ gege gégé yi. Dada Gbɛhɛn-azin wa sɔ éɖě jo nu Ahwangan Flansě to ɔ tɔn Dɔd, ɖo azan 25ɔ alunsun lexwele 1894. Ye kpla ɛ yi Matiniki bɔ zanku ɖo Aljeli gbeji xwe wowe mɔ gudo. Hunmɛ tɛnmɛ tɛnmɛ Dada e xɔ to lɛ bi tɔn nɔ ɖekunnu alɔkpa vo nu Danxomɛ to.\nE kpɔn ɔ Gbɛtɔ na bi e nɔ jɛ mɛ e kpo ɖo Agbomɛ tokpɔnla ɔ mɛ lɛ e ɔ hwe. Gbɛtɔ atɔn kpɛɖe jɛji jɛn wɛ(3,47). Dobanu nu e ɖo e blo ɖo nuxasun xwe 1983 tɔn ɔ wɛ ɖe xɛlɛ. E sɔ ɖo gbɛtɔ kanwe ko ji ɔ gbɛtɔ kanɖe wo mɔ nɔ gosin tokpɔnla nɛ ɔ mɛ bo nɔ yijɛ tokpɔn ɖevo alo To ɖevo mɛ. E nyi nu taji ɖaxo ɖokpo ɖo nukɔnmayi Tokpɔnla Agbomɛ tɔn ɔ mɛ. Mǐ lɛ kpɔn ɔ hɛnnu ɖokpo ɖokpo ɖo mɛ nukuɖeji co bo ka lɛ ɖo wamamɔnɔ b'ɛ gégé bo junjɔn axɔ́vi lɛ kpodo anatɔ lɛ kpan ji. (...)\nƉó kɛnsisɔ tovi lɛ tɔn ěe blo lexwele 2013 (RGPH4), Agbomɛ tokpɔnla ɔ mɛ ɔ è ɖekɛ́n gbɛtɔ 92266.\nƉo ayikungban-wɛnjɛ Agbomɛ tɔn ɔ ji ɔ, sinsɛn gege wɛ tíin bɔ Tokpɔnlavi lɛ sɛn. E na ɖɔ, Vodun wɛ nyi sinsɛn ayijɛ, e tuto tɔn lɛ ɖo alinu alinu, ɖo numɛsɛn tɛnmɛ tɛnmɛ e ɖe mɛ lɛ kɔn e, vodun nuwiwa linu, kpodo vodun ɖokpo ɖokpo sin asi dida linu kpan. Nu nɛ lɛ wu wɛ mǐ na kɛnu do tawun. Sinsɛn nɛ ɔ tun ɖɔ gbɛtɔ ɖè gbɔnvo nu ɖè, bɔ ɖokpo ɖokponɔ yetɔn ka ɖo kan cica sin Sɛ gɔn, gbɔn mɔ e ze nuwalɔ ěe na gbɛkan dó nuwalɔ kunkan ɖe tɔn sɔyi jɛ ɖevo ji e gbɔn mɛxo e xwe aza do nubudo e ɖò alinɛnu lɛ e ji bo na do dɔn kan kple nu mɛ e ɖǒ ku lɛ kpodo mɛ e ɖo gbɛ lɛ kpan. Vodun ɔ nɔ dɔn gbe kple nu gbɛtɔ lɛ, bo nɔ lɛ dɔn ye do kpɔ ɖo vogbungbɔn yetɔn mɛ, gbe alɔpka alɔkpa dudo yetɔn kpodo walɔ yetɔn kpan mɛ ɖo ayi ji ye ɖěe. Sɛn kɔn sin ye ji ɔ, nɔ do zogbe sisi e ɖò na ɖó nu ye ji, bo nɔ bolo bɔ hlɔnhlɔn yɛswi mɛtɔn e ɖo sinsɛn ɔ lɛ nɔ́ nɔ̀ zɛnzɛn. Vodun sinsɛn nɔ ɖě hlɔnhlɔn tɛnmɛ tɛnmɛ nɛ lɛ xlɛ, bo nɔ zɔn azɔ ye, bo nɔ zan ye alo, bo nɔ hu acɛ nu ye gbɔn numɛsɛn lɛ kpodo tɔgbo mitɔn kpan ji, bɔ bi yixɔ dò ''FA kinkan mɛ''. Sinsɛn nɛ ɔ, wa Agboxo ɔ mɛ ɖò Dada toxɔsu AGAJA hwenu, ɖo Tata tɔn lɛ ɖokpo nyi ''Anagonu''. Axɔɖuto Danxomɛ tɔn Numɛsɛn tɛnmɛ tɛnmɛ e ɖemɛ lɛ e ɖyé : Vodun ''Kuvitɔ'' ée fɔnnu lɛ do awakanmɛkuna e bɔ mɛ gege ɖò taji ɔ Klisanwun Katolika lɛ nɔ sɔwɛ do mɔ awovi nu wiwa na ɖi vodun nu muwa ɖe lɛ ɖɔhun ɖo Agboxoɔ mɛ ; e yɛ gosin Ayɔnu lɛ gbeji. Loɔ vodun Kuvitɔɔ sinsɛn wa nyi sinsɛn ɖokpo ɖo numɛsinsɛn tɛnmɛ tɛnmɛ e gbe tɛnmɛ tɛnmɛ do tɔ lɛ nɔ do ɖo Agbomɛ lɛ mɛ. Nuwalɔ nɛ ɔ e ɖo ayi sin Kannumɔnɔ nuwiwa hwenu ɖo Fɔn tomɛ.\nRetrieved from "https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/fon/Agbomɛ&oldid=5243149"


Jlǒ Bo Sɛ̀n Mawu\nGBE E MƐ A SIXÚ XA DÓ É Abbey Abkhaze Abui Acoli Afrikaans Ajagbe Akha Albanie-Gbè Altaï-Gbè Alur Amharique-Gbè Arabe-Gbè Arménie-Gbè Arménie-Gbè (Gbadahweji Tɔn) Assam-Gbè Ateso-Gbè Attié Aymara Ayɔgbe Azerbaïjan-Gbè Azerbaïjan-Gbè (Cyrillique) Bachkir Basque-Gbè Bassa (Cameroun) Bassa (Libéria) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Biak Bichlamar Bikol Boulou Bété Cambodge-Gbè Cap-Vert gbè Catalogne-Gbè Cebuano Changana (Mozambique Tɔn) Chavacano Chichewa Chiga Chin (Tiddim) Chin (Zotung) Chin Hakha Chine-Gbè (Cantonais) Chine-Gbè (Dòdó Ɔ) Chine-Gbè (Ee Bɔkun É) Chinese Cantonese (Simplified) Chitonga Chitonga (Malawi Tɔn) Chitonga (Zimbabwe Tɔn) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chol Chopi Chuabo Cibemba Cinyanja Corée-Gbè Créole Guadeloupe Tɔn Créole Guyane tɔn Créole Haïti Tɔn Créole Maurice Tɔn Créole Réunion Tɔn Créole Seychelles Tɔn Croatie-Gbè Damara Danemark-Gbè Dangme Digor Douala Edo Efik Embera Esan Espagne-Gbè Estonie-Gbè Fante Fidji-Gbè Finlande-Gbè Flansegbe Futuna-Gbè Fɔngbe Ga Galice-Gbè Galles-Gbè Gitonga Glɛkigbe Glɛnsigbe Gokana Guarani Guarani (Bolivie Tɔn) Guerzé Gungbe Guéré Haoussa Havu Haya Herero Hiligaynon Hindi Hongrie-Gbè Hunsrik Iban Ibanag Ibinda Ibo Ichinamwanga Iloko Indonésie-Gbè Irlande-Gbè Isoko Italie-Gbè Janmagbe Japon-Gbè Javan-Gbè Jula Kabardino-Tcherkesse Kabiye Kachin Kana Kannada Kanyok Karen (S'gaw) Kazakh Kazakh (Arabe) Khakass Kikamba Kikaonde Kikongo Kikongo ya Leta Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinande Kinyarwanda Kipende Kirghistan-Gbè Kiribati-Gbè Kirundi Kisi Kisonge Kituba Kongo Kpelle Krio Kurde Kurmanji Kwangali Kwanyama Kyangonde Lahu Lamba Lambya Laos-Gbè Lari Lega Lendu Lenje Lhukonzo Lifu Lingala Lituanie-Gbè Lolo Lomwe Lovari Luganda Lugbara Lunda Luo Luvale Madagascar-Gbè Makhuwa-Shirima Makonde Makua Malay Malayalam Malte-Gbè Mam Mambwé-Lungu Manyawa Mapudungun Marathi Maré Mari Mashi Maya Mazahua Mbunda Meru Mixe Mixtèque (Guerrero) Mizo Mongolie-Gbè Mooré Myanmar-Gbè Nahuatl (Central) Nahuatl (Totaligbé Puebla Tɔn) Navajo Ndau Ndébélé Ndébélé (Zimbabwe) Ndonga Népali Ngabere Ngangela Ngbandi (Totaligbé Tɔn) Nias Niue-Gbè Norvège-Gbè Nsenga Nsenga (Mozambique) Nyaneka Nyungwe Nzema Odia Okpe Oromo-Gbè Ossétie-Gbè Otètèla Otomi (Vallée du Mezquital) Ourdou Ouzbékistan-Gbè Ouzbékistan-Gbè (Romain) Ouïghour (Cyrillique) Pangasinan Pays-Bas-Gbè Penjabi (Nastaliq) Phimbi Pidgin (West Africa) Pologne-Gbè Ponape-Gbè Portugal-Gbè Portugal-Gbè (Portugal) Quechua (Ancash Tɔn) Quechua (Ayacucho Tɔn) Quechua (Bolivie Tɔn) Quechua (Cuzco Tɔn) Quiché Quichua (Chimborazo Tɔn) Quichua (Imbabura Tɔn) Quichua (Pastaza Tɔn) Quichua (Santiago del Estero Tɔn) Quichua (Tena Tɔn) Rarotonga-Gbè Romani (Bulgarie Tɔn) Romani (Macédoine Tɔn) Romani (Tofɔligbé Grèce Tɔn Tɔn) Romani (Totaligbé Grèce Tɔn Tɔn) Romani (Zǎnzǎnhweji Slovaquie Tɔn Tɔn) Romani Cyrillique (Macédoine Tɔn) Romany (Serbia) Ronga Roumanie-Gbè Runyankore Russie-Gbè Rutooro Samoa-Gbè Sangir Sango Sena Sepedi Sepulana Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Shona Sidama Silozi Sinhala Slovaquie-Gbè Sranan tongo Suède-Gbè Sunda Swahili-Gbè Swahili-Gbè (Rép. dém. du Congo) Swati Tagalog Tahiti-Gbè Tajikistan-Gbè Talian Tamoul Tandroy Tankarana Tarahumara Tarascan Tatar Tchèque-Gbè Tchouvachie-Gbè Tetun Dili Tewe Télougou Thaï Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tokunɔgbe Amelika Tɔn Tokunɔgbe Angola Tɔn Tokunɔgbe Argentine Tɔn Tokunɔgbe Bolivie Tɔn Tokunɔgbe Chili Tɔn Tokunɔgbe Chine Tɔn Tokunɔgbe Colombie Tɔn Tokunɔgbe Corée Tɔn Tokunɔgbe Cuba Tɔn Tokunɔgbe Côte d’Ivoire Tɔn Tokunɔgbe Espagne Tɔn Tokunɔgbe Finlande Tɔn Tokunɔgbe Inde Tɔn Tokunɔgbe Indonésie Tɔn Tokunɔgbe Italie Tɔn Tokunɔgbe Malaisie Tɔn Tokunɔgbe Malawi Tɔn Tokunɔgbe Mexique Tɔn Tokunɔgbe Myanmar Tɔn Tokunɔgbe Népal Tɔn Tokunɔgbe Pologne Tɔn Tokunɔgbe Portugal Tɔn Tokunɔgbe Québec Tɔn Tokunɔgbe Roumanie Tɔn Tokunɔgbe Slovaquie Tɔn Tokunɔgbe Suède Tɔn Tokunɔgbe Tchèque Tɔn Tokunɔgbe Thaï Tɔn Tokunɔgbe Vietnam Tɔn Tokunɔgbe Zambie Tɔn Tonga-Gbè Totonaque Tshiluba Tshwa Tsonga Tswana Turquie-Gbè Tuva-Gbè Tuvalu-Gbè Twi Tzeltal Tzotzil Udmurt Ukraine-Gbè Umbundu Urhobo Uruund Valencian Vegbe Venda Vezo Vietnam-Gbè Wallis-Gbè Waray-Waray Wayuunaiki Wichi Wolaitsa Xhosa Yacouba Zandé Zapotec-Gbè (Isthme Tɔn) Zapotec-Gbè (Lachiguiri Tɔn) Zoulou Île Salomon-Gbè Îles Féroé-Gbè\n1, 2. Etɛ a ka ɖó na kanbyɔ hwiɖée? Etɛwu é ka ɖò taji?\nÐÒ BIBLU kplɔnkplɔn towe hwenu ɔ, a ko kplɔ́n ɖɔ mɛ e nɔ ɖɔ ɖɔ emi ɖò Mawu sɛ̀n wɛ lɛ é gègě nɔ kplɔ́n nǔ e Mawu gbɛ́ wǎn na lɛ é mɛ alǒ nɔ wà nǔ enɛ lɛ. (2 Kɔlɛntinu lɛ 6:17) Enɛ wɛ zɔ́n bɔ Jehovah ɖegbe nú mǐ ɖɔ mǐ ni tɔ́n sín sinsɛn nùvú mɛ, é wɛ nyí ‘Babilɔnu Ðaxó ɔ.’ (Nǔɖexlɛ́mɛ 18:2, 4) Etɛ a ka na wà? Mǐ mɛ ɖokpo ɖokpo wɛ ɖó nùɖé bo na wà, bɔ mǐ ɖó na kanbyɔ mǐɖée ɖɔ: ‘Un ka jló na sɛ̀n Mawu lee é jló gbɔn é à, abǐ un jló na sɛ̀n ɛ lee un ko nɔ bló gbɔn ɖ’ayǐ é?’\n2 Enyi a ko jó sinsɛn nùvú dó hǔn, nǔ ɖagbe tawun wɛ a wà. Amɔ̌, nǔwiwa kpo aca sinsɛn nùvú tɔn ɖé lɛ kpo sixu ɖò ayi towe mɛ bɔ a kpò ɖò wǎn yí na wɛ. Mǐ ni ɖɔ xó dó nǔwiwa kpo aca ɖé lɛ kpo jí, lobo kpɔ́n nǔ e wu é ɖò taji tawun ɖɔ mǐ ni ɖó linlin e Jehovah nɔ ɖó dó ye wu é é.\nÐIÐE LƐ ZINZAN KPO YƐSU FIFƆ NÚ MƐKÚKÚ LƐ KPO\n3. (a) Etɛwu Mawu sínsɛ́n ɖiɖe lɛ mɛvo ka sixu vɛwǔ nú mɛɖé lɛ? (b) Etɛ Biblu ka ɖɔ dó ɖiɖe lɛ zinzan dó sɛ̀n Mawu wu?\n3 Mɛɖé lɛ ko zán ɖiɖe lɛ alǒ vɔsakpe lɛ dó sɛ̀n Mawu na ɖò xwé yetɔn lɛ gbè nú xwè mɔkpan. Enyi mɔ̌ wɛ hwi lɔ ko nɔ bló ɔ, é sixu cí ɖě nú we alǒ tlɛ nyla ɖò nukún towe mɛ ɖɔ è ni sɛ̀n Mawu nǔ enɛ lɛ mɛvo. Amɔ̌, flín ɖɔ Jehovah kplɔ́n mǐ lee mǐ na sɛ̀n ɛ gbɔn é. Bɔ Biblu ɖɔ nyì wɛn nú mǐ ɖɔ Jehovah kún jló ɖɔ mǐ ni nɔ zán ɖiɖe lɛ dó sɛ̀n emi na ó.—Xà Tíntɔ́n 20:4, 5; Ðɛhan 115:4-8; Ezayíi 42:8; 1 Jaan 5:21.\n4. (a) Etɛwu mǐ ma ka ɖó na fɔ yɛsu nú tɔ́gbó mǐtɔn lɛ ǎ? (b) Etɛwu Jehovah ka ɖɔ nú togun tɔn ɖɔ ye ni ma tɛnkpɔn bo ɖɔ xó xá mɛkúkú lɛ ó?\n4 Mɛɖé lɛ sixu zán hwenu gègě bo jɛ tagba tawun bo na mɔ tɛn dó nyɔ́ ɖò tɔ́gbó yetɔn e ko kú lɛ é sí. Ye tlɛ sixu nɔ fɔ yɛsu nú ye. Amɔ̌, mǐ ko kplɔ́n ɖɔ mɛ e ko kú lɛ é kún sixu d’alɔ mǐ alǒ hɛn nǔ gblé dó mǐ wu ó. Ye ɖò gbɛ̀ nɔ wɛ ɖò fí ɖě ǎ. É tlɛ nyla tawun lɔ ɖɔ è ni tɛnkpɔn bo na ɖɔ xó ɖó kpɔ́ xá ye, ɖó wɛn ɖebǔ e é na cí ɖɔ hɛnnumɔ e ko kú é ɖé gɔ́n wɛ é gosin é ɔ, tuùn ɖɔ awovi lɛ gɔ́n wɛ é gosin. Nǔ e wu Jehovah ɖegbe nú Izlayɛli-ví lɛ ɖɔ ye ni ma tɛnkpɔn bo ɖɔ xó xá mɛkúkú lɛ alǒ ɖ’alɔ ɖò awovinúwiwa ɖevo ɖebǔ mɛ ó é nɛ.—Sɛ́nflínmɛ 18:10-12; kpɔ́n Tinmɛ E Ðò Vivɔnu É 26gɔ́ ɔ kpo 31gɔ́ ɔ kpo.\n5. Etɛ ka sixu d’alɔ we bɔ a ma sɔ́ na nɔ zán ɖiɖe lɛ dó sɛ̀n Mawu na alǒ fɔ yɛsu nú tɔ́gbó towe lɛ ɖě ǎ?\n5 Etɛ ka sixu d’alɔ we bɔ a ma sɔ́ na nɔ zán ɖiɖe lɛ dó sɛ̀n Mawu na alǒ fɔ yɛsu nú tɔ́gbó towe lɛ ɖě ǎ? A ɖó na nɔ xà Biblu ɔ, bo nɔ lin tamɛ kpɔ́n ganji dó linlin e Jehovah ɖó dó nǔ enɛ lɛ wu é jí. É “gbɛ́ wǎn nú” ye, bo nɔ kpɔ́n ye dó mɔ suɖunú na. (Sɛ́nflínmɛ 27:15) Nɔ xoɖɛ sɛ́dó Jehovah hwebǐnu ɖɔ é ni d’alɔ emi bonu emi na ɖó linlin e éyɛ nɔ ɖó dó nǔ enɛ lɛ wu é, lobo na sɛ̀n ɛ lee é jló gbɔn é. (Ezayíi 55:9) A sixu ɖeji ɖɔ Jehovah na na we hlɔnhlɔn e sín hudo a ɖó bo na dó sixu jó gbɛzinzan towe sín nǔ ɖebǔ e kúnkplá sinsɛn nùvú é dó é.\nMǏ KA ÐÓ NA ÐU NATÁAXWE WƐ À?\n6. Etɛwu mɛ lɛ ka sɔ́ azǎn 25gɔ́ Woosun tɔn bo nɔ ɖu jijizán Jezu tɔn gbè enɛ gbè?\n6 Gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ ɔ, Natáaxwe nyí ɖokpo ɖò xwè e mɛ gègě nɔ ɖu lɛ é mɛ, bɔ mɛ gègě nɔ lin ɖɔ é nyí jijizán Jezu tɔn sín xwè. Amɔ̌, sinsɛn nùvú wɛ Natáaxwe ka cá kàn xá. Xókwintinmɛwegbo ɖé tinmɛ ɖɔ pagáwùn Hlɔma tɔn lɛ nɔ ɖu jijizán hwesivɔ tɔn ɖò azǎn 25gɔ́ Woosun tɔn. Sinsɛngán lɛ jló ɖɔ pagáwùn gègě ni huzu Klisanwun, enɛ wu ɔ, è jì Jezu ɖò azǎn 25gɔ́ Woosun tɔn ǎ có, ye wá gbeta ɔ kɔn bo na nɔ ɖu jijizán Jezu tɔn ɖò azǎn enɛ jí. (Luki 2:8-12) Ahwanvu Jezu tɔn lɛ ɖu Natáaxwe ǎ. Wema alɔdlɛndonǔ tɔn ɖé tinmɛ ɖɔ ɖò xwè 200 e bɔ dó jiji Jezu tɔn wu lɛ é vlamɛ ɔ, “mɛɖebǔ tuùn hwenu e è jì i tawun é ǎ, mɛ kpɛɖé jɛn nǔ enɛ ka mya nukún na.” (Sacred Origins of Profound Things) Jezu nɔ gbɛ̀ ɖò ayikúngban jí é ɔ, xwè kanweko mɔkpan gudo wɛ Natáaxwe ɖuɖu bɛ́.\n7. Aniwu Klisanwun nugbǒ lɛ ma ka nɔ ɖu Natáaxwe ǎ?\n7 Mɛ gègě wɛ tuùn ɖɔ Natáaxwe kpo aca tɔn lɛ kpo, ɖi agɔ̌ɖuɖu kpo nùnamɛ kpo gosin pagáwùn lɛ gɔ́n. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, ɖò Angleterre kpo akpáxwé Amɛlika tɔn ɖé lɛ kpo ɔ, è dó Natáaxwe ɖuɖu sín sɛ́n táan ɖé mɛ wá yì, ɖó pagáwùn lɛ gɔ́n e é gosin é wu. È nɔ dɔn tó nú mɛɖebǔ e ɖu xwè enɛ é. Amɔ̌, ɖò gudo mɛ ɔ, mɛ lɛ lɛ́vɔ jɛ Natáaxwe ɔ ɖu jí. Aniwu Klisanwun nugbǒ lɛ ma ka nɔ ɖu Natáaxwe ǎ? Ðó ye ba bo na hɛn xomɛ Mawu tɔn hun ɖò nǔwiwa yetɔn lɛ bǐ mɛ.\nMǏ KA ÐÓ NA ÐU JIJIZÁN SÍN XWÈ LƐ WƐ À?\n8, 9. Etɛwu Klisanwun nukɔntɔn lɛ ma ka ɖu jijizán sín xwè lɛ ǎ?\n8 Xwè ɖevo e gbakpé bɔ mɛ gègě nɔ ɖu é wɛ nyí jijizán yetɔn sín xwè. Klisanwun lɛ ka ɖó na ɖu jijizán sín xwè lɛ wɛ à? Mɛ e ma nɔ sɛ̀n Jehovah ǎ lɛ é wɛ ɖu jijizán sín xwè e xó è ɖɔ ɖò Biblu mɛ lɛ é. (Bǐbɛ̌mɛ 40:20; Maki 6:21) Nǔmɛsɛn lɛ wɛ mɛ lɛ nɔ ɖu jijizán sín xwè lɛ dó kpa susu na. Enɛ wu wɛ Klisanwun nukɔntɔn lɛ “nɔ sɔ́ jijizán mɛɖebǔ tɔn sín xwèɖuɖu sɔ́ dó mɔ pagáwùn sín aca ɖé.”—The World Book Encyclopedia.\n9 Hlɔmanu kpo Glɛkinu hwexónu tɔn lɛ kpo ɖi nǔ ɖɔ yɛ ɖé nɔ nɔ mɛ ɖokpo ɖokpo sín jiji domɛ, bɔ yɛ enɛ na cyɔn alɔ mɛ ɔ jí ɖò gbɛhwenu tɔn. Wema The Lore of Birthdays tinmɛ ɖɔ “yɛ enɛ ɖó kancica budo ɖé xá yɛhwe e sín jijizán gbè è jì mɛ ɔ é.”\n10. Etɛwu Klisanwun égbé tɔn lɛ ma ka ɖó na nɔ ɖu jijizán sín xwè lɛ ǎ?\n10 Jehovah ka yí gbè nú xwè ɖěɖee cá kàn xá sinsɛn nùvú lɛ é ɖuɖu bɔ a lin wɛ à? (Ezayíi 65:11, 12) Ðebǔ lɔ ǎ. Nǔ e wu mǐ ma nɔ ɖu jijizán sín xwè lɛ alǒ xwè ɖebǔ e cá kàn xá sinsɛn nùvú ǎ é nɛ.\nÉ KA NYLA DÓÓ À?\n11. Etɛwu mɛɖé lɛ ka nɔ ɖu xwè lɛ? Etɛ ka ɖó na mya nukún nú mǐ hugǎn?\n11 Mɛɖé lɛ tuùn ɖɔ Natáaxwe kpo xwè ɖevo lɛ kpo jɔ sín pagáwùn lɛ gɔ́n có, ye nɔ kpó ɖò xwè enɛ lɛ ɖu wɛ. Ye nɔ mɔ ɖɔ xwè lɛ ɖuɖu nyí yɛkan ɖagbe ɖé bɔ è na gbɔn mɛ bo zán hwenu ɖó kpɔ́ xá xwédo yetɔn lɛ. Mɔ̌ wɛ hwi lɔ nɔ lin à? É nyla ɖɔ è ni ba bo na zán hwenu ɖó kpɔ́ xá xwédo mɛtɔn ǎ. Jehovah wɛ ɖó tuto xwédo tɔn ayǐ, bɔ é jló ɖɔ kancica ɖagbe ɖé ni tíìn ɖ’emɛ. (Efɛzinu lɛ 3:14, 15) É ɖò mɔ̌ có, kancica ɖagbe ɖé ɖiɖó xá Jehovah wɛ ɖó na mya nukún nú mǐ hú sinsɛn nùvú sín xwè lɛ ɖuɖu bo dó nyɔ́ ɖò hɛnnumɔ mǐtɔn lɛ sí. Enɛ wu wɛ mɛsɛ́dó Pɔlu ɖɔ: “Mi nɔ tɛnkpɔn bo nɔ tuùn nǔ e nɔ nyɔ́ Aklunɔ nukúnmɛ é.”—Efɛzinu lɛ 5:10.\n12. Xwè tɛ lɛ Jehovah ma ka nɔ yí gbè na ǎ?\n12 Mɛ gègě nɔ lin ɖɔ fí e xwè ɖé jɔ sín é kún ɖò taji ó, amɔ̌, Jehovah nɔ lin mɔ̌ ǎ. É nɔ yí gbè nú xwè e jɔ sín sinsɛn nùvú mɛ alǒ nɔ sɔ́ gbɛtɔ́ lɛ abǐ wuntun tò tɔn lɛ sù lɛ é ǎ. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, Ejipunu lɛ nɔ ɖu xwè tɛnmɛ tɛnmɛ lɛ nú nǔmɛsɛn yetɔn lɛ. Ee Izlayɛli-ví lɛ tɔ́n sín Ejipu gudo é ɔ, ye ɖu pagáwùn sín xwè yetɔn lɛ ɖokpo bo ɖɔ ɖɔ emi “ɖu xwè dó kpa susu nú Mawu Mavɔmavɔ.” Amɔ̌, Jehovah dɔn tó nú ye ɖó nǔ enɛ wu. (Tíntɔ́n 32:2-10) Ði lee gbeyiɖɔ Ezayíi ɖɔ gbɔn é ɔ, mǐ ɖó na “ɖ’alɔ nǔ kwiji ɖebǔ wu” ǎ.—Xà Ezayíi 52:11.\nNƆ NYƆ́ XOMƐ HWENU E A ÐÒ NǓ WÀ XÁ MƐ ÐEVO LƐ WƐ É\n13. Hwenu e a na wá gbeta ɔ kɔn ɖɔ emi kún sɔ́ na ɖu xwè lɛ ɖě ó é ɔ, nùkanbyɔ tɛ lɛ ka sixu wá ayi mɛ nú we?\n13 Hwenu e a na wá gbeta ɔ kɔn ɖɔ emi kún sɔ́ na ɖu xwè lɛ ɖě ó é ɔ, nùkanbyɔ gègě sixu wá ayi mɛ nú we. Kpɔ́ndéwú ɖé lɛ ɖíe: Enyi azɔ̌gbɛ́ ce lɛ kàn nǔ e wu un ma nɔ ɖu Natáaxwe ǎ é byɔ mì ɔ, etɛ un ka ɖó na wà? Enyi mɛɖé ɖu Natáaxwe nú mì ɔ, etɛ un ka ɖó na wà? Enyi asú ce alǒ asì ce jló ɖɔ ma ɖu xwè ɖé xá emi ɔ, etɛ un ka ɖó na wà? Nɛ̌ un ka sixu d’alɔ vǐ ce lɛ gbɔn bɔ xwè ɖé alǒ jijizán yetɔn sín xwè e ye ma nɔ ɖu ǎ é ma ka na kú wǔ nú ye ǎ?\n14, 15. Enyi mɛɖé dó xwè gbè we alǒ ɖu xwè nú we ɔ, etɛ a ka sixu wà?\n14 É ɖò taji ɖɔ a ni zán ayixa towe bo dó tuùn nǔ e a na ɖɔ ɖò ninɔmɛ ɖokpo ɖokpo mɛ é kpo nǔ e a na wà é kpo. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, enyi mɛ lɛ dó xwè gbè we ɔ, é byɔ ɖɔ a ni wɔn ya nú ye ǎ. A sixu ɖɔ kpowun ɖɔ, “A wà nǔ.” Amɔ̌, ɖò ninɔmɛ ɖěɖee mɛ mɛɖé na ba bo na mɔ nukúnnú jɛ nǔ mɛ d’eji lɛ é mɛ ɔ, a sixu tinmɛ nǔ e wu a ma nɔ ɖu xwè ɖé ǎ é n’i. É ɖò mɔ̌ có, nɔ nyɔ́ xomɛ, nɔ wlí yɛ̌yi nú mɛ, bo nɔ lɛ́ ɖó sísí nú mɛ hwebǐnu. Biblu ɖɔ: “Xó mitɔn lɛ ni nɔ nyɔ́ sè tɛgbɛ, bo nɔ dɔn mɛ; mi na tuùn lee mi na nɔ na xósin mɛ ɖokpo ɖokpo gbɔn é.” (Kolosinu lɛ 4:6) Vlafo a sixu tinmɛ ɖɔ hwenu zinzan ɖó kpɔ́ xá mɛ ɖevo lɛ kpo nùnamɛ kpo nɔ víví nú emi, amɔ̌, ɖɔ emi kún jló bo na bló mɔ̌ ɖò xwè elɔ lɛ hwenu ó kpowun wɛ.\n15 Enyi mɛɖé ɖu xwè nú we ɔ, etɛ a ka ɖó na wà? Biblu slɛ́ sɛ́n e mǐ na xwedó lɛ é ǎ, amɔ̌, é ɖɔ ɖɔ mǐ ɖó na ɖó ayixa mímɛ́ ɖé. (1 Timɔtée 1:18, 19) Bɔya mɛ e ɖò xwè ɔ ɖu nú we wɛ é tuùn ɖɔ a kún nɔ ɖu xwè ó ǎ. Alǒ é sixu ɖɔ, “Un tuùn ɖɔ a kún nɔ ɖu xwè ó, amɔ̌, un ka jló na na nǔ elɔ we.” Ðò ninɔmɛ enɛ lɛ ɖebǔ mɛ ɔ, a sixu yí nùnina ɔ alǒ gbɔ. Amɔ̌, enyi gbeta ɖebǔ kɔn wɛ a wá hǔn, tɛnkpɔn bo hɛn ayixa towe ɖó mímɛ́ jí. Mǐ jló bo na wà nǔ e na hɛn kancica mǐ kpo Jehovah kpo tɔn gblé é ɖebǔ ǎ.\nHWI KPO XWÉDO TOWE KPO\nMɛ e nɔ sɛ̀n Jehovah lɛ é nɔ ɖó awǎjijɛ\n16. Enyi hɛnnumɔ towe lɛ jló na ɖu xwè lɛ ɔ, etɛ a ka ɖó na wà?\n16 Enyi hɛnnumɔ towe lɛ jló na ɖu xwè ɖé ɔ, etɛ a ka ɖó na wà? É byɔ ɖɔ a ni ɖú zingidi xá ye ǎ. Flín ɖɔ ye ɖó acɛ bo na wà nǔ e jló ye é. Nɔ nyɔ́ xomɛ bo nɔ ɖó sísí nú gbeta e kɔn ye wá lɛ é, ɖi lee hwi lɔ nɔ ba ɖɔ ye ni nɔ ɖó sísí nú towe lɔ lɛ gbɔn é. (Xà Matie 7:12.) Amɔ̌, enyi hɛnnumɔ towe lɛ ka jló ɖɔ hwi ni nɔ kpɔ́ xá emi xwè ɔ hwenu ɔ, etɛ a ka ɖó na wà? Cobonu a na wà nǔ ɖebǔ hǔn, xoɖɛ sɛ́dó Jehovah bo byɔ ɛ ɖɔ é ni d’alɔ emi nú emi ni wá gbeta e sɔgbe é kɔn. Lin tamɛ kpɔ́n dó ninɔmɛ ɔ jí, bo lɛ́ ba dò nú nǔ d’eji. Flín ɖɔ emi jló bo na hɛn xomɛ Jehovah tɔn hun hwebǐnu.\n17. Etɛ a ka sixu wà bo d’alɔ vǐ towe lɛ bɔ hwenu e mɛ ɖevo lɛ nɔ ɖò xwè lɛ ɖu wɛ é ɔ, ye ma na mɔ ɖɔ nùɖé gú emi ǎ?\n17 Etɛ a ka sixu wà bo d’alɔ vǐ towe lɛ hwenu e ye nɔ mɔ mɛ ɖevo lɛ ɖò xwè lɛ ɖu wɛ é? Sín hweɖenu jɛ hweɖenu ɔ, a sixu nɔ bló tuto bunɔ ɖé nú ye. A sixu nɔ lɛ́ na nǔ ye hwenu e ye ma ɖ’ayi tɔn dó ǎ é. Nùnina e xɔ akwɛ hugǎn bɔ a sixu na vǐ towe lɛ é ɖokpo wɛ nyí hwenu towe kpo wanyiyi towe kpo.\nZUNFAN SINSƐN NUGBǑ Ɔ\n18. Etɛwu mǐ ka ɖó na nɔ yì kplé Klisanwun tɔn lɛ?\n18 Bo na dó sixu hɛn xomɛ Jehovah tɔn hun ɔ, mǐ ɖó na jó sinsɛn nùvú dó, kaka jɛ aca kpo xwè e kúnkplá ɛ lɛ é kpo jí. Amɔ̌, mǐ ɖó na lɛ́vɔ zunfan sinsɛn nugbǒ ɔ. Gbɔn nɛ̌ é? Wlɛnwín ɖokpo wɛ nyí kplé Klisanwun tɔn lɛ yiyi ɖò gbesisɔmɛ. (Xà Eblée lɛ 10:24, 25.) Kplé lɛ nyí sinsɛn nugbǒ ɔ sín akpáxwé taji tawun ɖé. (Ðɛhan 22:23; 122:1) Mǐ sixu dó wusyɛn lanmɛ nú mǐɖée ɖò kplé lɛ jí.—Hlɔmanu lɛ 1:12.\n19. Etɛwu é ka ɖò taji ɖɔ a ni ɖɔ nugbǒ Biblu tɔn e a kplɔ́n lɛ é sín xó nú mɛ ɖevo lɛ?\n19 Ali ɖevo e nu a na zunfan sinsɛn nugbǒ ɔ ɖè é wɛ nyí nǔ e a kplɔ́n ɖò Biblu mɛ lɛ é ɖiɖɔ nú mɛ ɖevo lɛ. Nǔ nyanya e ɖò jijɛ wɛ ɖò ayikúngban ɔ jí lɛ é nɔ kú wǔ nú mɛ gègě. (Ezekiyɛli 9:4) Vlafo a na ko tuùn mɛɖé lɛ bɔ ye ɖò ninɔmɛ mɔhun mɛ. Ðɔ nukúnɖiɖo jiwǔ e a ɖó é xó nú ye. Ee a na ɖò kplé Klisanwun tɔn lɛ yì wɛ bo na ɖò nugbǒ Biblu tɔn lɛ sín xó ɖɔ nú mɛ ɖevo lɛ wɛ é ɔ, a na mɔ ɖɔ emi kún sɔ́ ɖó jlǒ bo na ɖ’alɔ ɖò sinsɛn nùvú kpo aca tɔn lɛ kpo mɛ ó. Ðó a jló bo na sɛ̀n Jehovah lee é jɛxa gbɔn é wutu ɔ, a sixu ɖeji ɖɔ emi na mɔ awǎjijɛ bɔ Jehovah na kɔn nyɔna dó gǎn e dó wɛ a ɖè lɛ é jí tawun.—Malacíi 3:10.\nNUGBǑ 1: NYÌ ALƆ NÚ SINSƐN NÙVÚ\n“Mi ɖó na gosin ye mɛ, bo na klán xá ye; mi ma ɖó alɔ nǔ e nyí suɖunú ɔ ɖě wu ó, enɛ ɔ, nyɛ na yí mi.”—2 Kɔlɛntinu lɛ 6:17\nEtɛwu ɖiɖe lɛ zinzan kpo yɛsu fifɔ nú mɛkúkú lɛ kpo ka nyla?\nTíntɔ́n 20:4, 5; 1 Jaan 5:21\nJehovah jló ɖɔ mǐ ni zán ɖiɖe lɛ ɖò sinsɛn-biblo mǐtɔn mɛ ǎ.\nAwovi lɛ wɛ mɛ ɖěɖee nɔ ɖɔ xó xá mɛkúkú lɛ é nɔ ɖò nǔ wà ɖó kpɔ́ xá wɛ.\nNUGBǑ 2: MAWU YÍ GBÈ NÚ XWÈ LƐ BǏ Ǎ\n“Mi nɔ tɛnkpɔn bo nɔ tuùn nǔ e nɔ nyɔ́ Aklunɔ nukúnmɛ é.”—Efɛzinu lɛ 5:10\nNɛ̌ a ka sixu wà gbɔn bo tuùn ɖɔ emi na ɖ’alɔ ɖò xwèɖuɖu ɖé mɛ, alǒ gbɔ?\nEzekiyɛli 44:23; 2 Kɔlɛntinu lɛ 6:14, 15\nBa dò na ɖɔ é gosin pagáwùn lɛ gɔ́n à jí.\nMɛ ɖěɖee ɖó xwè ɖé ayǐ lɛ é tlɛ sixu ɖó linlin ɖagbe có, Mawu ka gbɔ gbè yí na.\nNyì alɔ nú xwè ɖěɖee nɔ kpa susu nú gbɛtɔ́ lɛ, tutoblonunu gbɛtɔ́ tɔn lɛ alǒ wuntun tò tɔn lɛ é.\n1 Timɔtée 1:18, 19\nÐǒ linlin e sɔgbe é, bo ka tɛnkpɔn bo ɖó ayixa mímɛ́ ɖé ɖò Jehovah nukɔn.\nNUGBǑ 3: NƆ NYƆ́ XOMƐ HWENU E A ÐÒ NǓ E A ÐI NǓ NA LƐ É TINMƐ NÚ MƐ ÐEVO LƐ WƐ É\n“Xó mitɔn lɛ ni nɔ nyɔ́ sè tɛgbɛ, bo nɔ dɔn mɛ; mi na tuùn lee mi na nɔ na xósin mɛ ɖokpo ɖokpo gbɔn é.”—Kolosinu lɛ 4:6\nNɛ̌ a ka sixu tinmɛ nǔ e a ɖi nǔ na lɛ é nú mɛ ɖevo lɛ gbɔn?\nÐǒ sísí nú acɛ e mɛ ɖevo lɛ ɖó bo na ɖɔ nǔ e ye na wà é é, lee a ba ɖɔ ye ni bló gbɔn nú we é.\n2 Timɔtée 2:24\nNɔ nyɔ́ xomɛ tɛgbɛ, bo ma nɔ dɔn nǔ xá mɛ ɖevo lɛ dó nǔ e a ɖi nǔ na lɛ é wu ó.\n1 Piyɛ́ɛ 3:15, 16a\nJɛhun dó nǔ e a ɖi nǔ na lɛ é jí kpo gbè fífá kpo kpodo sísí kpo.\nEblée lɛ 10:24, 25\nÐò kplé Klisanwun tɔn lɛ jí ɔ, mɛ e wá lɛ é na dó wusyɛn lanmɛ nú we, bo na d’alɔ we bɔ a na tuùn nǔ a na ɖɔ hwenu e è na kàn nǔ byɔ we dó nǔ e a ɖi nǔ na lɛ é jí é.\nNǓ E JƐ NǓGBÓ LƐ́ É\nMǐ Ɖò Bǔ Xwédo ɖé Ɖɔhun Gbɔn Gbɛ̀ ɔ Bǐ Mɛ\nJehovah's Witnesses—Faith in Action, Part 2: Let the Light Shine\nSɛ́ dó mɛɖé Sɛ́ dó mɛɖé Jlǒ Bo Sɛ̀n Mawu


2 Tan 8 - 2 Chroniques 8\nXwe ko wɛ Salomɔ́ɔ sɔ́ ɖó te, bó dó sá Mawu Mavɔmavɔ xwé ɔ́ kpódó xwé é ɖésúnɔ tɔn kpó.\nÉnɛ́ ɔ́ gúdo ɔ́, é vɔ́ toxo e axɔ́sú Tíi tɔn Ilámu ná ɛ lɛ́ɛ blóɖó, bó bɛ́ Izlayɛ́li ví lɛ́ɛ dó toxo lɛ́ɛ mɛ.\n8.2il reconstruisit les villes que lui donna Huram et y établit des enfants d'Israël.\nÉe é bló énɛ́ ɔ́ fó ɔ́, é yi tɔ́n ahwan Hamáti-Sova toxo ɔ́.\nÉ ɖó Tadumɔ́ɔ toxo e ɖo gbětótló mɛ ɔ́ ayǐ; toxo e é kó ɖó ayi ɖo Hamáti yíkúngban jí, bó nɔ́ bɛ́ agban dó yě mɛ lɛ́ɛ ɔ́, é vɔ́ bǐ blóɖó.\nÉ ɖó Bɛti-Holɔ́ni-Aga-Tɔn ɔ́, kpódó Bɛti-Holɔ́ni-Dodomɛ-Tɔn ɔ́ kpó ayǐ. Toxo énɛ́ lɛ́ɛ ɔ́, è mɛ ahohó lɛ́ lɛ̌ dó yě, bó dó hɔntogbó ná, bɔ è nɔ sú.\nSalomɔ́ɔ vɔ́ Baaláti toxo ɔ́ ɖó ayǐ. É gbá toxo e mɛ é ná nɔ bɛ́ agban tɔn lɛ́ɛ dó lɛ́ɛ, bó gbá ée mɛ é ná nɔ bɛ́ ahwankɛkɛ́ví tɔn lɛ́ɛ dó lɛ́ɛ, bó gbá toxo e mɛ é ná nɔ bɛ́ sɔ́ tɔn lɛ́ɛ dó ɔ́. Salomɔ́ɔ gbá xɔ e é jló ná gbá ɖó Jeluzalɛ́mu lɛ́ɛ, bó gbá ée é jló ná gbá ɖó Libáan lɛ́ɛ kpódó ée é jló ná gbá gbɔn to e mɛ é kpa acɛ gbɔn lɛ́ɛ bǐ kpó.\nHitíti lɛ́ɛ, Amɔliti lɛ́ɛ, Pɛliziti lɛ́ɛ, Hivíti lɛ́ɛ kpódó Jebuzinu lɛ́ɛ kpó ɖě lɛ́ɛ kpo ɖo to ɔ́ mɛ; yědɛɛ nyí Izlayɛ́li ví ǎ.\nYědɛɛ lɛ́ɛ kpo ɖo to ɔ́ mɛ, ɖó Izlayɛ́li ví lɛ́ɛ hu yě bǐ sín to ɔ́ mɛ ǎ; yě mɛ énɛ́ lɛ́ɛ sín vǐ wɛ Salomɔ́ɔ nɔ sɔ́ dó wa azɔ̌ syɛ́nsyɛ́n lɛ́ɛ; é kpo ɖo mɔ̌ káká jɛ égbé.\nSalomɔ́ɔ nɔ sɔ́ Izlayɛ́li ví lɛ́ɛ dó wa azɔ̌ syɛ́nsyɛ́n ǎ, ɖó ahwanfuntɔ́ wɛ yě nyí, bó nyí ahwangán tɔn lɛ́ɛ, bó nyí mɛ e kpa acɛ dó kɛkɛ́ví tɔn lɛ́ɛ kpódó sɔ́ tɔn lɛ́ɛ kpó nu lɛ́ɛ.\nGǎn e axɔ́sú Salomɔ́ɔ sɔ́ ɖó azɔ̌ tɔn lɛ́ɛ nu lɛ́ɛ ɔ́, yě mɛ afɔɖé kanɖé wǒ (250) wɛ, bɔ yě nɔ́ cɔ́ azɔ̌watɔ́ lɛ́ɛ.\nAxɔ́sú Salomɔ́ɔ ná gbe bɔ asi tɔn Ejípu xɔ́sú ɔ́ sín vǐ ɔ́ gosín Davídi Toxo mɛ, bó yi cí xwé e axɔ́sú ɔ́ sá n'i ɔ́ gbe; ɖó axɔ́sú ɔ́ nɔ́ ɖɔ: “Asi ce ná nɔ Izlayɛ́li xɔ́sú Davídi xwé ǎ, ɖó tɛn e mɛ è sɔ́ akɔjijɛgbá Mawu Mavɔmavɔ tɔn ɔ́ ɖó lɛ́ɛ ɔ́, tɛn mímɛ́ wɛ yě nyǐ.”\nHwenɛ́nu ɔ́, Salomɔ́ɔ sá vɔ̌ e è nɔ dó zo lɛ́ɛ nú Mawu Mavɔmavɔ ɖo vɔ̌sákpe e é bló nú Mawu Mavɔmavɔ ɖo sinsɛnxɔ ɔ́ nukɔn ɔ́ jí.\nSalomɔ́ɔ nɔ sá vɔ̌ lě e Mɔyízi ɖɔ è nǎ nɔ́ sá gbɔn ɖo xwezán ɖokpó ɖokpó gbe é: è nɔ sá gbɔjɛzán gbe vɔ́ lɛ́ɛ, bó nɔ́ sá sun wá jǐ vɔ́ lɛ́ɛ kpódó vɔ̌ ɖaxó ɖaxó atɔn e è nɔ sá xwewú xwewú lɛ́ɛ kpó: wɔ̌xúxú e mɛ è ma dó tɔ́n ǎ é xwe ɔ́, Pantekótuxwe ɔ́ kpó azavaxwe ɔ́ kpó.\nSalomɔ́ɔ má azɔ̌ dó así nú mɛ e nɔ wa azɔ̌ ɖo Mawu xwé gbe lɛ́ɛ, lě e tɔ́ tɔn Davídi to gbɔn é: é má azɔ̌ dó así nú vɔ̌sánú-xwlémawutɔ́ gbɛ́ta lɛ́ɛ, bó má dó así nú Levíi ví lɛ́ɛ sín gbɛ̌ta lɛ́ɛ: yě ná nɔ́ ji han dó kpa Mawu ayǐhɔ́ngbe ayǐhɔ́ngbe, abǐ yě ná nɔ gɔ́ alɔ nú vɔ̌sánú-xwlémawutɔ́ lɛ́ɛ; é lɛ́ má azɔ̌ dó así nú hɔnjínɔtɔ́ gbɛ́ta lɛ́ɛ. Hɔnjínɔtɔ́ lɛ́ɛ sín gbɛ̌ta ɖokpó ɖokpó ɖó hɔn yětɔn yětɔn jí bó nɔ́ nɔ. Nǔ e Davídi ɖɛ̌mɛnu Mawu tɔn ɔ́ ɖɔ è nǐ bló é nɛ́.\nNǔ e Davídi ɖɔ dó vɔ̌sánú-xwlémawutɔ́ lɛ́ɛ kpódó Levíi ví lɛ́ɛ kpó wú ɔ́, è gɔn ɖě bló ǎ; è blǒ káká jɛ nǔ e kan dɔkun lɛ́ɛ ɔ́ jí.\nNǔ e Salomɔ́ɔ lin ná bló lɛ́ɛ ɔ́, é bló bǐ, sín gbe e gbe é dó sinsɛnxɔ ɔ́ do ɔ́ káká jɛ gbe e gbe é fó dó é. É sá Mawu Mavɔmavɔ xwé ɔ́ bɔ nǔ bǐ vɔ ɖ'é wú.\nÉe Salomɔ́ɔ bló nǔ lɛ́ɛ bǐ fó ɔ́, é ɖidó Esiɔ́ni-Gevɛ́ɛ kpódó Eyilati kpó ɖo xutó, ɖo Edɔ́mu tomɛ.\nAxɔ́sú Ilámu sɛ́ tɔjíhún gěgé dó Salomɔ́ɔ, bɔ tɔzɔ́watɔ́ e nyɔ́ tɔzɔ́ wa ganjí lɛ́ɛ kun. Tɔzɔ́watɔ́ énɛ́ lɛ́ɛ kpódó Salomɔ́ɔ tɔn lɛ́ɛ kpó yi Ofíi, bó yi bɛ́ siká kilóo děgba atɔn afatɔ́n (13.000) wá nú axɔ́sú Salomɔ́ɔ


Ðu Azɔ̌ Towe Sín Gbɛ̀ (Nùnywɛtɔ́xó 3:13)\nÐu Azɔ̌ Towe Sín Gbɛ̀\n‘Mɛ bǐ ɖó na ɖu azɔ̌ e ye jɛ tagba bo wà ɔ sín gbɛ̀.’—NÙNYWƐTƆ́XÓ 3:13.\n1-3. (a) Nɛ̌ nǔ ka nɔ cí nú mɛ gègě dó azɔ̌ yetɔn wu? (b) Nùkanbyɔ tɛ lɛ jí mǐ ka na ɖɔ xó dó ɖò wemata elɔ mɛ?\nMƐ E gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ lɛ é nɔ wà azɔ̌ syɛnsyɛn bo na dó sú hudo yeɖesunɔ kpo xwédo yetɔn kpo tɔn lɛ sín dò. Mɛ gègě yí wǎn nú azɔ̌ e ye nɔ wà lɛ é ǎ, bɔ xɛsi tlɛ nɔ ɖi ye mɛ ɖé lɛ dó azɔ̌mɛ yiyi ɖò azǎn ɖokpo ɖokpo gbè wu. Enyi ɖɔ mɔ̌ wɛ nǔ cí nú we ɔ, etɛ a ka sixu wà, bɔ azɔ̌ towe na lɛ́ víví nú we hugǎn? Nɛ̌ a ka sixu bló gbɔn bo na mɔ awǎjijɛ ɖò azɔ̌ towe kɔn?\n2 Jehovah ɖɔ nú mǐ ɖɔ: “Enyi mɛɖé nɔ ɖu nǔ, bo nɔ nu ahan, bo ɖu azɔ̌ e é jɛ tagba bo wà ɔ sín gbɛ̀ hǔn, Mawu wɛ na ɛ.” (Nùnywɛtɔ́xó 3:13) Jehovah dá mǐ, bɔ mǐ ɖó hudo azɔ̌ tɔn, bɔ azɔ̌wiwa nɔ lɛ́ jló mǐ. É jló ɖɔ mǐ ni mɔ vivǐ nǔ e mǐ nɔ wà lɛ é tɔn.—Xà Nùnywɛtɔ́xó 2:24; 5:17.\n3 Enɛ wu ɔ, etɛ ka sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na ɖu azɔ̌ mǐtɔn sín gbɛ̀? Azɔ̌ alɔkpa tɛ lɛ Klisanwun lɛ ka ɖó na nyì alɔ na? Nɛ̌ mǐ ka sixu nɔ jlɛ̌ jí ɖò azɔ̌ mǐtɔn kpo Jehovah sinsɛn mǐtɔn kpo mɛ gbɔn? Azɔ̌ taji hugǎn tɛ mǐ ka sixu wà?\nAZƆ̌WATƆ́ ÐAXÓ HUGǍN WÈ LƐ\n4, 5. Nukún tɛ Jehovah ka nɔ sɔ́ dó kpɔ́n azɔ̌wiwa?\n4 Jehovah ɖesunɔ yí wǎn nú azɔ̌. Bǐbɛ̌mɛ 1:1 ɖɔ: “Ðò bǐbɛ̌mɛ ɔ, . . . Mawu Mavɔmavɔ ɖó wɛkɛ ɔ.” Ee Mawu ɖó ayikúngban kpo nǔ lɛ bǐ kpo gudo é ɔ, é ɖɔ ɖɔ nǔ e emi dá lɛ é ɔ, “nǔ ɖagbe wɛ ye nyí tawun.” (Bǐbɛ̌mɛ 1:31) Nǔ e Gbɛɖotɔ́ mǐtɔn dá lɛ é hun xomɛ n’i.—1 Timɔtée 1:11, nwt.\n5 Jehovah ɖó azɔ̌wiwa te gbeɖé ǎ. Jezu ɖɔ: “Tɔ́ ce ɖò azɔ̌ wà wɛ tɛgbɛ.” (Jaan 5:17) Nugbǒ wɛ ɖɔ mǐ tuùn nùjiwǔ e Jehovah ɖò blòbló wɛ lɛ é bǐ ǎ, amɔ̌, mǐ tuùn ɖé lɛ. É ɖò mɛ ɖěɖee na ɖu gǎn xá Vǐ sunnu tɔn Jezu Klisu ɖò Axɔsuɖuto ɔ mɛ lɛ é cyan wɛ. (2 Kɔlɛntinu lɛ 5:17) Jehovah lɛ́ ɖò ali xlɛ́ gbɛtɔ́ lɛ wɛ, bo lɛ́ ɖò nukún kpé dó ye wu wɛ kpo kanɖodonǔwu kpo. Nǔ e mɛ wɛnɖagbejijlazɔ́ e wà wɛ mǐ ɖè gbɔn gbɛ̀ ɔ bǐ mɛ é tɔ́n kɔ dó é wɛ nyí ɖɔ gbɛtɔ́ livi mɔkpan ɖò Jehovah tuùn wɛ, bo ɖó nukúnɖiɖo ɔ bo na nɔ gbɛ̀ kaka sɔyi ɖò palaɖisi mɛ ɖò ayikúngban jí.—Jaan 6:44; Hlɔmanu lɛ 6:23.\n6, 7. Azɔ̌watɔ́ alɔkpa tɛ Jezu ka nyí?\n6 Jezu yí wǎn nú azɔ̌ Tɔ́ tɔn ɖɔhun. Cobonu é na wá ayikúngban jí ɔ, é nyí “azɔ̌gán” Mawu tɔn, bo ɖ’alɔ ɖò nǔ e ɖò jixwé lɛ é, kpo ee ɖò ayikúngban jí lɛ é kpo bǐ biblo mɛ. (Nùnywɛxó 8:22-31; Kolosinu lɛ 1:15-17) Hwenu e Jezu wá ayikúngban jí é ɔ, é lɛ́ w’azɔ̌ syɛnsyɛn. Hwenu e é ɖò winnyawinnya mɛ é ɔ, é kplɔ́n azɔ̌, bo nyí atínkpatɔ́ azɔ̌tuùntɔ́ ɖé, vlafo, bo nɔ bló nǔzinzan xɔ mɛ tɔn lɛ, bo nɔ lɛ́ gbá xɔ. Azɔ̌ tɔn bí alɔ n’i sɔmɔ̌ bɔ mɛ lɛ nɔ ylɔ ɛ ɖɔ “atínkpatɔ́.”—Maki 6:3.\n7 É ɖò mɔ̌ có, azɔ̌ taji hugǎn e Jezu wà ɖò ayikúngban jí é wɛ nyí ɖɔ é jla wɛnɖagbe ɔ mɛ lɛ, bo lɛ́ kplɔ́n nǔ ye dó Jehovah wu. Xwè atɔn adaɖé wɛ é ɖó, bo na dó fó sinsɛnzɔ́ tɔn, enɛ wu ɔ, é nɔ w’azɔ̌ syɛnsyɛn sín ayitéhɔnnu kaka jɛ zǎnmɛ. (Luki 21:37, 38; Jaan 3:2) Jezu ɖi zɔnlin nú kilomɛtlu kanweko mɔkpan gbɔn ali afúntúntúnnɔ lɛ jí, bo nɔ ɖò wɛnɖagbe jla mɛ gègě wɛ lee é nyɔ́ bló gbɔn é.—Luki 8:1.\n8, 9. Etɛwu Jezu ka ɖu azɔ̌ tɔn sín vivǐ?\n8 Nùɖuɖu ɖɔhun wɛ azɔ̌ Mawu tɔn wiwa cí nú Jezu. Azɔ̌ enɛ ɔ nɔ na ɛ hlɔnhlɔn. É nɔ wá jɛ azǎn ɖé lɛ gbè bɔ Jezu nɔ w’azɔ̌ syɛnsyɛn, bo tlɛ nɔ mɔ hwenu bo na ɖu nǔ ǎ. (Jaan 4:31-38) É nɔ zán ali e hun n’i é bǐ dó dó alɔ mɛ lɛ, bonu ye na kplɔ́n nǔ dó Tɔ́ tɔn wu. Enɛ wu ɔ, é kpéwú bo ɖɔ nú Jehovah ɖɔ: “Un wà azɔ̌ e a zɔ́n mì ɔ, un bló yì fó, bo dó sɔ́ we sù ɖò ayikúngban jí.”—Jaan 17:4.\n9 É ɖò wɛn ɖɔ Jehovah kpo Jezu kpo bǐ wɛ nɔ w’azɔ̌ syɛnsyɛn, bo nɔ mɔ awǎjijɛ ɖò azɔ̌ yetɔn mɛ, bɔ é nɔ lɛ́ jɛmɛ nú ye. Mǐ jló na “wà nǔ [Mawu] ɖɔhun,” lobo jló na “zé afɔ dó afɔdo [Jezu] tɔn lɛ mɛ.” (Efɛzinu lɛ 5:1; 1 Piyɛ́ɛ 2:21) Nǔ e wu mǐ nɔ dó gǎn bo na w’azɔ̌ syɛnsyɛn, lobo na wà nǔ e wu mǐ kpé é bǐ, ɖò nǔ ɖebǔ e mǐ nɔ wà é kɔn é nɛ.\nLINLIN TƐ MǏ KA ÐÓ NA ÐÓ DÓ AZƆ̌ MǏTƆN WU?\n10, 11. Etɛ ka sixu d’alɔ mǐ, bɔ mǐ na ɖó linlin e sɔgbe é dó azɔ̌ mǐtɔn wu?\n10 Ðó mǐ nyí togun Jehovah tɔn wutu ɔ, mǐ nɔ w’azɔ̌ syɛnsyɛn dó nɔ gudo nú mǐɖée kpo xwédo mǐtɔn kpo. Mǐ jló na ɖó awǎjijɛ ɖò azɔ̌ mǐtɔn kɔn, amɔ̌, é sixu vɛwǔ. Enɛ wu ɔ, enyi azɔ̌ mǐtɔn ma nɔ na awǎjijɛ mǐ ǎ ɔ, etɛ mǐ ka sixu wà?\nLinlin e sɔgbe é ɖiɖó sixu zɔ́n bɔ mǐ na ɖu vivǐ azɔ̌ ɖebǔ tɔn hugǎn\n11 Nɔ ɖó linlin e sɔgbe é. Mǐ sixu nɔ ma kpéwú bo na ɖyɔ fí e mǐ nɔ w’azɔ̌ ɖè é, alǒ ɖè bǎ e mɛ mǐ nɔ w’azɔ̌ ɖó é kpò, amɔ̌, mǐ hɛn ɔ, mǐ na ɖyɔ linlin mǐtɔn. Enyi mǐ mɔ nukúnnú jɛ nǔ e Jehovah nɔ ɖó nukún ɖò mǐ sí é wu ɔ, enɛ sixu d’alɔ mǐ. Ði kpɔ́ndéwú ɔ, Jehovah nɔ ɖó nukún ɖò tatɔ́ xwédo tɔn lɛ sí ɖɔ ye ni kpé nukún dó hudo xwédo yetɔn tɔn lɛ wu lee ye kpéwú gbɔn é bǐ. Nugbǒ ɔ, Biblu ɖɔ ɖɔ mɛ e ma kpé nukún dó xwédo tɔn wu ǎ é ɔ, é “nyla hú nùmaɖitɔ́.” (1 Timɔtée 5:8) Enyi tatɔ́ xwédo tɔn ɖé wɛ nú we ɔ, a ɖó na w’azɔ̌ syɛnsyɛn bo kpé nukún dó xwédo towe wu. Enyi a yí wǎn nú azɔ̌ e a nɔ wà é kpo a gbɔ kpo ɔ, a ka tuùn ɖɔ é nɔ zɔ́n bɔ a nɔ kpé nukún dó xwédo towe wu, bo nɔ lɛ́ hɛn xomɛ Jehovah tɔn hun.\n12. Nɛ̌ mǐ ka nɔ ɖu azɔ̌syɛnsyɛnwiwa kpo nugbǒɖiɖɔ kpo sín lè gbɔn?\n12 Nyǐ azɔ̌syɛnsyɛnwatɔ́, bo nɔ lɛ́ ɖɔ nugbǒ. Enɛ sixu zɔ́n, bɔ é na bɔkun nú we hugǎn, bɔ a na ɖu azɔ̌ towe sín vivǐ. (Nùnywɛxó 12:24; 22:29) É na sín nugbǒɖiɖɔ wu bɔ gǎn towe na ɖeji dó wutu towe. Gǎn lɛ ɔ, azɔ̌watɔ́ nugbǒɖɔtɔ́ lɛ nɔ xɔ akwɛ ɖò nukún yetɔn mɛ, ɖó ye nɔ fin akwɛ, azɔ̌wanú lɛ alǒ hwenu ǎ. (Efɛzinu lɛ 4:28) Taji hugǎn ɔ wɛ nyí ɖɔ, enyi a nɔ wà azɔ̌ syɛnsyɛn, bo nɔ lɛ́ ɖɔ nugbǒ ɔ, Jehovah nɔ tuùn. A sixu ɖó ‘ayixa mímɛ́’ ɖé, ɖó a tuùn ɖɔ emi ɖò xomɛ Mawu e a yí wǎn na é tɔn hɛn hun wɛ wutu.—Eblée lɛ 13:18; Kolosinu lɛ 3:22-24.\n13. Lè ɖevo tɛ nugbǒɖiɖɔ ɖò azɔ̌ mǐtɔn jí ka sixu lɛ́ hɛn wá?\n13 Tuùn ɖɔ walɔ ɖagbe e a nɔ zán ɖò azɔ̌ towe jí é sixu kpa susu nú Jehovah. Enɛ na hwɛjijɔ ɖevo e wu mǐ na ɖó awǎjijɛ ɖò azɔ̌ mǐtɔn kɔn é mǐ. (Titu 2:9, 10) Ðó kpɔ́ndéwú ɖagbe towe wutu ɔ, é tlɛ sixu wá jɛ bɔ azɔ̌gbɛ́ towe ɖé na ba na kplɔ́n Biblu.—Xà Nùnywɛxó 27:11; 1 Piyɛ́ɛ 2:12.\nAZƆ̌ TƐ UN KA ÐÓ NA WÀ?\n14-16. Etɛ jí mǐ ka ɖó na lin tamɛ dó hwenu e mǐ ɖò azɔ̌ ba wɛ é?\n14 Biblu slɛ́ azɔ̌ ɖěɖee Klisanwun ɖé ɖó na yí gbè bo wà, alǒ gbɛ́ lɛ é ǎ. Amɔ̌, nugbodòdó ɖěɖee sixu d’alɔ mǐ, bɔ mǐ na wá gbeta ɖagbe lɛ kɔn dó azɔ̌ wu lɛ é ɖ’emɛ. (Nùnywɛxó 2:6) Mǐ na zán nugbodòdó Biblu tɔn lɛ, bo kàn nǔ elɔ lɛ byɔ mǐɖée.\nBa azɔ̌ e ma na tɛ afɔ nugbodòdó Jehovah tɔn lɛ jí ǎ é\n15 Azɔ̌ elɔ wiwa ka na byɔ ɖɔ má wà nǔ e Jehovah ɖɔ ɖɔ é nyla lɛ é ɖě wɛ à? Mǐ ko kplɔ́n nǔ dó nùwalɔ e Jehovah gbɛ́ wǎn na lɛ é ɖé lɛ wu, ɖi ajojija kpo adingban ɖiɖó kpo. (Tíntɔ́n 20:4; Mɛsɛ́dó 15:29; Efɛzinu lɛ 4:28; Nǔɖexlɛ́mɛ 21:8) Enɛ wu ɔ, mǐ nɔ nɔ acéjí, bo nɔ nyì alɔ nú azɔ̌ ɖebǔ e tɛ afɔ nugbodòdó Jehovah tɔn jí lɛ é.—Xà 1 Jaan 5:3.\n16 Azɔ̌ elɔ ka jɛhun dó nùwalɔ e Jehovah gbɛ́ é ɖé jí, alǒ sɔ́ sù wɛ à? Ði kpɔ́ndéwú ɔ, enyi è ka xwlé sinsɛnxɔ ɖé gbigbá we ɔ ka ló? Nùɖé nyla ɖò xɔgbigbázɔ́ mɛ ǎ. Amɔ̌, a tuùn nǔ e Jehovah lin dó sinsɛn nùvú lɛ wu é. Enɛ wu ɔ, nugbǒ wɛ ɖɔ hwiɖesunɔ na ɖ’alɔ ɖò sinsɛn nùvú mɛ tlɔlɔ ǎ, amɔ̌, a ka mɔ ɖɔ sɔgbe xá linlin Jehovah tɔn ɔ, a nɔ gudo nú adingban-núkplɔnmɛ vlafo à cé?—Nǔɖexlɛ́mɛ 18:4.\n17. Etɛ ka sixu d’alɔ mǐ bɔ mǐ na wá gbeta e na hun xomɛ nú Mawu lɛ é kɔn?\n17 Enyi mǐ nɔ zán nugbodòdó Mawu tɔn lɛ ɔ, mǐ sixu nyí gbɛtɔ́ alɔkpa e xó Eblée lɛ 5:14 ɖɔ é, é wɛ nyí mɛ ɖěɖee “tuùn nǔ ɖagbe ɖò nǔ nyanya mɛ, gbɔn nǔwiwa yetɔn lɛ gblamɛ, bɔ é ko má ye” é. Kanbyɔ hwiɖée ɖɔ: ‘Enyi un yí gbè nú azɔ̌ elɔ ɔ, é na nyí afɔklɛ́nnú nú mɛ ɖevo lɛ wɛ à? Azɔ̌ elɔ ka na byɔ ɖɔ un na jó mɛ e un da é kpo vǐ ce lɛ kpo dó bo na yì cí zɔ nú ye, alǒ yì tò ɖevo mɛ wɛ à? Nɛ̌ enɛ ka na wà nǔ dó ye wu gbɔn?’\n“MƆ DÒ NÚ NǓ E NYÍ NÙJƆNǓ HUGǍN LƐ É”\n18. Etɛwu é ka sixu vɛwǔ, bɔ mǐ na sɔ́ ayi ɖó sinsɛn-biblo mǐtɔn jí?\n18 É sixu vɛwǔ bɔ mǐ na sɔ́ Jehovah sinsɛn mǐtɔn ɖó tɛn nukɔntɔn ɔ mɛ ɖò táan elɔ e mɛ “hwenu vɛwǔ” e è na ɖí xwi xá lɛ é tíìn é. (2 Timɔtée 3:1) Azɔ̌ mimɔ, bo lɛ́ dó gǎn bonu é ma sún gló mɛ ó vɛwǔ tawun. Mǐ ɖó na kpé nukún dó xwédo mǐtɔn wu, amɔ̌, mǐ tuùn ɖɔ sinsɛn-biblo mǐtɔn wɛ na jɛ nukɔn. Mǐ sixu lɔn bonu nǔ agbaza tɔn lɛ na huzu nǔ e ɖò taji hugǎn ɖò gbɛzán mǐtɔn mɛ é ǎ. (1 Timɔtée 6:9, 10) Enɛ wu ɔ, nɛ̌ mǐ ka sixu “mɔ dò nú nǔ e nyí nùjɔnǔ hugǎn lɛ é,” bɔ ɖò hwe ɖokpo ɔ nu ɔ, mǐ na lɛ́ kpé nukún dó xwédo mǐtɔn wu gbɔn?—Filipunu lɛ 1:10, nwt.\n19. Nɛ̌ jiɖiɖe dó Jehovah wu ka nɔ d’alɔ mǐ, bɔ mǐ nɔ nɔ jlɛ̌ jí ɖò azɔ̌ sín akpáxwé gbɔn?\n19 Ðeji dó Jehovah wu bǐ mlɛ́mlɛ́. (Xà Nùnywɛxó 3:5, 6.) Mǐ tuùn ɖɔ Mawu tuùn nǔ e sín hudo mǐ ɖó é pɛ́pɛ́pɛ́, bo ka nɔ kpé nukún dó mǐ wu tawun. (Ðɛhan 37:25; 1 Piyɛ́ɛ 5:7) Xó tɔn ɖɔ nú mǐ ɖɔ: “Mi ma jó miɖée dó nú wanyiyi nú akwɛ ɖu ɖò mi jí ó; nǔ e ɖò mi sí ɔ ni kpé mi, ɖó Mawu ɖɔ: ‘Un na jó we dó gbeɖé ǎ; un na ɖè alɔ sín kàn towe mɛ gbeɖé ǎ.’” (Eblée lɛ 13:5) Jehovah ba ɖɔ mǐ ni nɔ ɖò adohu adohu jí hwebǐnu dó lee mǐ na kpé nukún dó xwédo mǐtɔn wu gbɔn é wu ǎ. Azɔn gègě wɛ é ko ɖexlɛ́ ɖɔ emi hɛn ɔ, emi na kpé nukún dó hudo togun emitɔn tɔn lɛ wu. (Matie 6:25-32) Azɔ̌ mǐtɔn na bo cí ɖebǔ ɔ, gbesisɔmɛ wɛ mǐ nɔ kplɔ́n Xó Mawu tɔn, jla wɛnɖagbe ɔ, bo nɔ yì kplé Klisanwun tɔn lɛ.—Matie 24:14; Eblée lɛ 10:24, 25.\n20. Nɛ̌ mǐ ka sixu hɛn gbɛzán mǐtɔn bɔkun gbɔn?\n20 Hɛn nukún towe ɖó ganji. (Xà Matie 6:22, 23.) Enɛ sín tinmɛ wɛ nyí ɖɔ a na zán gbɛzán e bɔkun é, bo na mɔ tɛn dó sɔ́ ayi ɖó Jehovah sinsɛn jí. Mǐ tuùn ɖɔ xlonɔnú wɛ é na nyí ɖɔ mǐ ni lɔn bonu akwɛ, gbɛ̀ fɛɛ zinzan alǒ nǔ e tɔ́n bo ɖò zo jí lɛ é ni huzu nǔ e ɖò taji nú mǐ hugǎn xɔ́ntɔn e mǐ zun xá Mawu é é. Enɛ wu ɔ, etɛ ka na d’alɔ mǐ, bɔ mǐ na sɔ́ nǔ e ɖó na jɛ nukɔn lɛ é ɖó nukɔn? Mǐ ɖó na wà nǔ e wu mǐ kpé é, bo na ɖu axɔ́ ǎ. Enyi a ko ɖu axɔ́ hǔn, blǒ tuto e sɔgbe é, bo na sú. Nú mǐ ma cɔ́ mǐɖée ǎ ɔ, nǔ agbaza tɔn lɛ sixu ɖu hwenu kpo hlɔnhlɔn kpo gègě nú mǐ, bɔ mǐ sixu ba hwenu kpò nú ɖɛxixo, nùkplɔnkplɔn alǒ Mawuxóɖiɖɔ. Mǐ na lɔn nú nǔ agbaza tɔn lɛ na ján tɛn gbɛzán mǐtɔn ǎ, é nyɔ́ wà ɔ, mǐ jló na kplɔ́n, bɔ nǔ taji lɛ ɖi ‘nùɖuɖu kpo avɔ kpo’ na nɔ kpé mǐ. (1 Timɔtée 6:8) Mǐ na bo ɖò ninɔmɛ ɖebǔ mɛ ɔ, é na nyɔ́ ɖɔ mǐ ni gbéjé mǐɖée kpɔ́n sín hweɖenu jɛ hweɖenu, bo kpɔ́n lee mǐ sixu sɛ̀n Jehovah mlɛ́mlɛ́ hugǎn gbɔn é.\n21. Etɛwu mǐ ka ɖó na wá gbeta ɖé kɔn dó nǔ e na nɔ tɛn nukɔntɔn ɔ mɛ ɖò gbɛzán mǐtɔn mɛ é wu?\n21 Nya nǔ e sɔgbe lɛ é gbé. Mǐ ɖó na zán hwenu mǐtɔn, hlɔnhlɔn mǐtɔn kpo nǔ agbaza tɔn lɛ kpo kpodo nùnywɛ kpan. Enyi mǐ ma cɔ́ mǐɖée ǎ ɔ, nǔ e ma ɖò taji sɔmɔ̌ ǎ lɛ é, ɖi wema kplɔnkplɔn alǒ akwɛ biba na ɖu hwenu xɔ akwɛ mǐtɔn lɛ. Jezu ɖɔ: “Axɔsuɖuɖu Mawu tɔn . . . ni nɔ mya nukún nú mi jɛ nukɔn.” (Matie 6:33) Gbeta e kɔn mǐ nɔ wá lɛ é, nùwalɔ mǐtɔn lɛ, nǔ e mǐ nɔ wà ayihɔngbe ayihɔngbe lɛ é kpo nǔ e gbé mǐ nɔ nya lɛ é kpo bǐ nɔ xlɛ́ nǔ e ɖò tɛn nukɔntɔn mɛ ɖò ayi mǐtɔn mɛ lɛ é.\nAZƆ̌ TAJI HUGǍN E MǏ SIXU WÀ É\n22, 23. (a) Ðó mǐ nyí Klisanwun lɛ wutu ɔ, azɔ̌ taji hugǎn tɛ mǐ ka ɖó? (b) Etɛ ka na d’alɔ mǐ, bɔ mǐ na ɖu azɔ̌ mǐtɔn sín gbɛ̀?\n22 Azɔ̌ taji hugǎn mǐtɔn wɛ nyí Jehovah sinsɛn kpo wɛnɖagbe ɔ jijla mɛ ɖevo lɛ kpo. (Matie 24:14; 28:19, 20) Jezu ɖɔhun ɔ, mǐ jló na wà nǔ e wu mǐ kpé é bǐ ɖò azɔ̌ enɛ mɛ. Mɛɖé lɛ sɛ̀ tɛn bo na yì wà sinsɛnzɔ́ ɖò fí e hudo wɛnjlatɔ́ tɔn sukpɔ́ ɖè é. Mɛ ɖevo lɛ ɖò jonɔgbe kplɔ́n wɛ, bo na mɔ tɛn dó sixu jla wɛn ɔ mɛ e nɔ dó gbè enɛ lɛ é. Ðɔ xó xá mɛ e wà mɔ̌ lɛ é, bo kàn nǔ byɔ ye d’ewu. Ye na ɖɔ nú we ɖɔ gbɛzán emitɔn ɖó awǎjijɛ hugǎn, bo lɛ́ ɖó nu hugǎn.—Xà Nùnywɛxó 10:22.\nJehovah sinsɛn wɛ nyí azɔ̌ taji hugǎn e mǐ sixu wà é\n23 Égbé ɔ, gègě mǐtɔn wɛ é nɔ ɖò dandan ɖɔ mǐ ni w’azɔ̌ nú ganxixo gègě ɖò azɔ̌ mǐtɔn jí, alǒ ɖò azɔ̌ vovo jí cobo na mɔ dandannú lɛ yayǎnɔ nú xwédo mǐtɔn. Jehovah mɔ nǔ jɛ enɛ wu, bɔ nǔ ɖebǔ e mǐ nɔ wà, bo na dó kpé nukún dó xwédo mǐtɔn wu é nɔ sù nukún tɔn mɛ. Enɛ wu ɔ, nǔ mǐ bǐ ni kpó ɖò kpɔ́ndéwú Jehovah kpo Jezu kpo tɔn xwedó wɛ, gbɔn kàn ɖiɖó dó azɔ̌ alɔkpa ɖebǔ e mǐ nɔ wà é wu gblamɛ. Nǔ mǐ ni flín ɖɔ azɔ̌ taji hugǎn mǐtɔn wɛ nyí Jehovah sinsɛn kpo wɛnɖagbe Axɔsuɖuto Mawu tɔn tɔn jijla kpo. Enɛ na hɛn awǎjijɛ adodwé ɔ wá nú mǐ.\n1 JEHOVAH DÁ GBƐTƆ́ LƐ, BƆ AZƆ̌WIWA NƆ JLÓ YE\n“Enyi mɛɖé nɔ ɖu nǔ, bo nɔ nu ahan, bo ɖu azɔ̌ e é jɛ tagba bo wà ɔ sín gbɛ̀ hǔn, Mawu wɛ na ɛ.”—Nùnywɛtɔ́xó 3:13\nEtɛwu azɔ̌ ka nyí nùnina Mawu tɔn ɖé?\nBǐbɛ̌mɛ 1:1, 31; Nùnywɛtɔ́xó 2:24; Jaan 5:17\nJehovah nɔ w’azɔ̌ syɛnsyɛn. É nɔ ɖu vivǐ azɔ̌ tɔn tɔn, bo nɔ ba ɖɔ mǐɖesunɔ ni mɔ awǎjijɛ ɖò azɔ̌ mǐtɔn kɔn.\nNùnywɛxó 8:22-31; Kolosinu lɛ 1:15-17\nJezu lɔ nyí azɔ̌syɛnsyɛnwatɔ́ ɖé ɖò hwebǐnu ɖò jixwé kpo ayikúngban jí kpo.\nMaki 6:3; Luki 21:37, 38; Jaan 4:31-38; 17:4\nJezu sín azɔ̌ nɔ mɛ́ tawun, bɔ é nɔ lɛ́ fó azɔ̌ e è sɔ́ dó alɔ mɛ n’i é, enyi mɔ̌ wiwa na bo tlɛ vɛwǔ ɔ nɛ.\n2 MǏ SIXU BLÓ BƆ LINLIN E MǏ NƆ ÐÓ DÓ AZƆ̌ WU É KPƆ́N TE\n“Kpɔ́n mɛ e nɔ wà azɔ̌ ganji lɛ; axɔsu lɛ wɛ ye nɔ wà azɔ̌ na.”—Nùnywɛxó 22:29\nEtɛ ka na d’alɔ mǐ, bɔ mǐ na ɖu azɔ̌ mǐtɔn sín gbɛ̀?\nNùnywɛxó 12:24; Kolosinu lɛ 3:22-24; Eblée lɛ 13:18\nEnyi mǐ na bo ma tlɛ sixu ɖyɔ azɔ̌ mǐtɔn ǎ ɔ, mǐ ka hɛn ɔ, mǐ na bló bɔ linlin e mǐ nɔ ɖó d’ewu é na kpɔ́n te. Mǐ jló na nɔ lɛ́ ɖɔ nugbǒ, bo na nɔ w’azɔ̌ syɛnsyɛn.\nNùnywɛxó 27:11; 1 Timɔtée 5:8; 1 Piyɛ́ɛ 2:12\nEnyi a nɔ kpé nukún dó xwédo towe wu ɖò agbaza lixo hǔn, tónú sè nú Mawu wɛ a ɖè. Walɔ ɖagbe e a nɔ ɖó ɖò azɔ̌ kɔn é nɔ kpa susu nú Jehovah.\nTíntɔ́n 20:13-15; Nùnywɛxó 2:6; Hlɔmanu lɛ 14:19-22; Efɛzinu lɛ 5:28–6:4; 1 Jaan 5:3; Nǔɖexlɛ́mɛ 18:4\nBiblu d’alɔ mǐ, bɔ mǐ mɔ nǔ jɛ wu ɖɔ azɔ̌ ɖé lɛ wiwa sixu wà nǔ dó mǐɖesunɔ, xwédo mǐtɔn, gɔ́ nú nɔví sunnu lɛ kpo nɔví nyɔnu lɛ kpo wu; bɔ ɖò taji bǐ ɔ, azɔ̌ enɛ lɛ sixu wà nǔ dó Jehovah wu.\n3 NǓ E SƆGBE LƐ É GBÉ NYINYA SIXU D’ALƆ MǏ, BƆ MǏ NA ÐU AZƆ̌ MǏTƆN SÍN GBƐ̀\n“Mɔ dò nú nǔ e nyí nùjɔnǔ hugǎn lɛ é.”—Filipunu lɛ 1:10, nwt\nEtɛ lɛ gbé mǐ ka ɖó na nya?\nÐɛhan 37:25; Nùnywɛxó 3:5, 6; 1 Piyɛ́ɛ 5:7\nÐeji ɖɔ Jehovah tuùn nǔ e hudo we ɖò gbɛzán towe ayihɔngbe ayihɔngbe tɔn mɛ é.\nMatie 6:25-32; 1 Timɔtée 6:8-10; Eblée lɛ 13:5\nKplɔ́n bonu nǔ e a ko ɖó lɛ é ni nɔ kpé we.\nNùnywɛxó 10:22; Matie 6:33; 28:19, 20; Eblée lɛ 10:24, 25\nSɔ́ ayi towe ɖó Jehovah sinsɛn kpo wɛnɖagbe ɔ jijla kpo jí. Azɔ̌ taji hugǎn e mǐ sixu wà é nɛ.


Gbɛxixɔ ɔ wɛ nyí nùnina Mawu tɔn e hugǎn bǐ é, ɖó é wɛ zɔ́n bɔ mǐ sixu nɔ gbɛ̀ kaka sɔyi\n“Nùnina ɖagbeɖagbe bǐ, kpo nùnamɛ e nǔ vɔ ɖ’ewu ɔ bǐ kpo ɔ, [jixwé] wɛ ye nɔ gosin; ye nɔ jɛte sín Mawu e bló nǔ e ɖò jixwé bo nɔ na weziza lɛ é gɔ́n.” (Jaki 1:17) É ɖò wɛn ɖɔ alɔhundónanǔmɛtɔ́ e Tɔ́ mǐtɔn jixwé tɔn Jehovah Mawu nyí é dó gesí wɛ wemafɔ enɛ ɖè. Amɔ̌, ɖò nùnina tobutobu e Mawu na gbɛtɔ́ lɛ é mɛ ɔ, ɖokpo ɖ’emɛ bo hugǎn ee kpò lɛ é bǐ. Ðětɛ ka wɛ? Jezu sín xó e è tuùn ganji b’ɛ ɖò Jaan 3:16 mɛ é ɖɔ nú mǐ: “Ðó Mawu yí wǎn nú gbɛtɔ́ sɔmɔ̌, bo sɔ́ Vǐɖokponɔ tɔn jó, bonu mɛ e na ɖi nǔ n’i lɛ ɖebǔ ma dɔn ó; loɔ, ye bǐ ni mɔ gbɛ̀ mavɔmavɔ.”\nÉ ɖò wɛn ɖɔ Vǐɖokponɔ Mawu tɔn e é na mǐ é wɛ nyí nùnina ɖaxó bǐ e è sixu na mǐ mɛɖebǔ é, ɖó é sixu tún kàn nú mǐ sín hwɛhuhu, kpikpò, kpo kú kpo sín kannumɔgbenu. (Ðɛhan 51:7; Jaan 8:34) Enyi mǐ na bo tlɛ tɛ́n kpɔ́n gbɔn ɖebǔ ɔ, nǔ ɖebǔ ɖè bɔ mǐ sixu bló bo gosin kannumɔgbenu enɛ mǐɖesunɔ ǎ. É ɖò mɔ̌ có, wanyiyi ɖaxó e Mawu ɖó é sísɛ́ ɛ, b’ɛ sɔnǔ nú nǔ e sixu ɖè mɛ sín kannumɔgbenu enɛ é. Jehovah Mawu sɔ́ Vǐɖokponɔ tɔn Jezu Klisu dó xɔ gbɛ̀ nú mǐ, bɔ enɛ hun gbɛ̀ mavɔmavɔ sín ali nú gbɛtɔ́ tónúsétɔ́ lɛ. Amɔ̌, etɛ gbɛxixɔ ɔ ka nyí tawun? Etɛwu é ka ɖò taji? Nɛ̌ mǐ ka sixu ɖu lè tɔn gbɔn?\nGbɛxixɔ ɔ, axɔ́ e è sú dó vɔ́ nǔ e bú é ɖé xɔ alǒ dó tún kàn mɛɖé sín kannumɔgbenu é wɛ. Biblu tinmɛ ɖɔ, ee è dá tɔ́gbó mǐtɔn nukɔntɔn lɛ, Adamu kpo Ɛvu kpo é ɔ, ye kún ɖó hwɛ ɖě ɖò kɔ ó, bo ɖó nukúnɖiɖo bá ɖu vivǐ gbɛ̀ mavɔmavɔ tɔn ɖò Palaɖisi ayikúngban jí tɔn ɖé mɛ, ye kpo kúnkan yetɔn e na wá jɔ lɛ é kpo. (Bǐbɛ̌mɛ 1:26-28) É blawu ɖɔ ye huzu hwɛhutɔ́ bo hɛn nǔ enɛ lɛ bǐ bú gbɔn jlǒ sísɔ́ dó tlitó nú Mawu gblamɛ. Etɛ mɛ é ka tɔ́n kɔ dó? Biblu na xósin ɔ bo ɖɔ: “Hwɛhuhu ɔ, gbɛtɔ́ ɖokpo géé jí wɛ é gbɔn bo wá gbɛ̀ ɔ mɛ; mɛ enɛ wɛ nyí Adamu; hwɛhuhu ɔ ka dɔn kú wá. Enɛ ɔ, gbɛtɔ́ lɛ bǐ nɔ kú, ɖó mɛ bǐ wɛ hu hwɛ.” (Hlɔmanu lɛ 5:12) Adamu sɔ́ ɖu gbɛ̀ maɖóblɔ̌ sín gǔ kpò nú kúnkan tɔn ǎ, loɔ, hwɛhuhu wɛ é ɖu kpò nú ye bɔ enɛ dɔn kú wá.\nÐò gbɛxixɔ xó ɔ mɛ ɔ, axɔ́ e è na sú é ɖó na ɖò zɛ̌nzɛ̌n xá nǔ e è hɛn bú é. Hwenu e Adamu sɔ́ jlǒ dó tlitó nú Mawu é ɔ, é hu hwɛ, bɔ nǔ e mɛ é tɔ́n kɔ dó é wɛ nyí ɖɔ é hɛn gbɛ̀ maɖóblɔ̌ e è na ɛ é bú. Sɔgbe xá nǔ e Biblu ɖɔ é ɔ, enɛ zɔ́n bɔ kúnkan Adamu tɔn wá huzu kannumɔ nú hwɛhuhu kpo kú kpo. Enɛ wu ɔ, é byɔ ɖɔ mɛ ɖevo e ɖó gbɛ̀ maɖóblɔ̌ é ɖé ni sɔ́ gbɛ̀ éyɛtɔn dó savɔ̌ bo na dó ɖè mɛ sín kannumɔgbenu, mɛ enɛ wɛ nyí Jezu. (Hlɔmanu lɛ 5:19; Efɛzinu lɛ 1:7) Gbɛxixɔ ɔ sín axɔ́ e Mawu sú kpo wanyiyi kpo é kɛɖɛ wɛ nyí tɔn bɔ gbɛtɔ́ lɛ ɖó nukún bo na lɛ́ ɖu vivǐ nǔ e Adamu kpo Ɛvu kpo hɛn bú é tɔn, enɛ wɛ nyí gbɛ̀ mavɔmavɔ ɖò palaɖisi ayikúngban jí tɔn ɖé mɛ.—Nǔɖexlɛ́mɛ 21:3-5.\nNú è kpɔ́n nǔ tobutobu e gbɛxixɔ ɔ wà lɛ é ɔ, é ɖò wɛn ɖɔ é wɛ nyí nùnina Mawu tɔn e hugǎn bǐ é, ɖó é wɛ zɔ́n bɔ mǐ sixu nɔ gbɛ̀ kaka sɔyi. Bo na dó mɔ nukúnnú jɛ lee é nyí “nùnamɛ e nǔ vɔ ɖ’ewu” é gbɔn é mɛ ɔ, mi nú mǐ ni kpɔ́n lee é sɔgbe tawun xá nǔ ɖěɖee sixu zɔ́n bɔ nùnina lɛ xɔ akwɛ bɔ mǐ ɖɔ xó tɔn ɖò xota e wá yì é mɛ é gbɔn é.\nÉ sɔgbe xá jlǒ mǐtɔn. Mawu dá mǐ mɛ gbɛtɔ́ lɛ bɔ mǐ nɔ jló tawun bá nɔ gbɛ̀ kaka sɔyi. (Nùnywɛtɔ́xó 3:11) Mǐɖesunɔ sixu wà nǔ ɖebǔ bonu jlǒ enɛ jɛnu ǎ, amɔ̌, gbɛxixɔ ɔ zɔ́n bɔ mǐ sixu kpéwú. Biblu ɖɔ: “Ðó axɔ́ e hwɛhuhu nɔ sú mɛ ɔ wɛ nyí kú; amɔ̌ nǔ e Mawu nɔ na mɛ vɔ̌nu ɔ wɛ nyí gbɛ̀ mavɔmavɔ e mǐ ɖó ɖò bǔ e mǐ ɖè xá Klisu Jezu Aklunɔ mǐtɔn mɛ é.”—Hlɔmanu lɛ 6:23.\nÉ sú hudo mǐtɔn lɛ sín dò. Gbɛtɔ́ lɛ sixu sú gbɛxixɔ ɔ sín axɔ́ ǎ. Biblu tinmɛ ɖɔ: “Akwɛ e na xɔ gbɛ̀ nú gbɛtɔ́ ɖokpo ɔ na sukpɔ́ dín, mɛɖé sixu kpéwú bo sú ǎ kpowun bɔ xó fó.” (Ðɛhan 49:9) Enɛ wu ɔ, mǐ ɖó hudo alɔdo Mawu tɔn tɔn tawun bo na dó gosin kannumɔgbenu hwɛhuhu kpo kú kpo tɔn. Amɔ̌, gbɔn “Klisu Jezu e nɔ ɖè [mǐ] sín hwɛ mɛ ɔ jí” ɔ, Mawu na mǐ nǔ e sín hudo mǐ ɖó é pɛ́ɛ́.—Hlɔmanu lɛ 3:23, 24.\nÉ wá dó hwetɔnnu pɛ́ɛ́. Biblu ɖɔ nú mǐ ɖɔ: “Hwenu e mǐ kpó ɖò hwɛhutɔ́ nyí wɛ ɔ wɛ Klisu kú dó ta mǐtɔn mɛ.” (Hlɔmanu lɛ 5:8) Ðó “hwenu e mǐ kpó ɖò hwɛhutɔ́ nyí wɛ” é wɛ gbɛxixɔ ɔ wá wutu ɔ, é na mǐ ganjɛwu ɖɔ enyi mǐ na bo nyí hwɛhutɔ́ ɔ, Mawu yí wǎn nú mǐ b’ɛ vɛ́ jlɛ́. Nú mǐ na bo tlɛ ɖò didɛ wɛ ɖò nǔ e hwɛhuhu jì lɛ é nu ɔ, enɛ nɔ zɔ́n bɔ mǐ nɔ ɖó nukún nǔ gègě.\nÉ ɖè linlin ɖagbe kpo linlin cejɛnnabi ma ɖó tɔn kpo xlɛ́. Biblu tɛɖɛ̌ nǔ e sísɛ́ Mawu bɔ é sɔ́ vǐ tɔn dó xɔ gbɛ̀ nú mǐ é jí bo ɖɔ: “Lee Mawu ɖè wanyiyi e é ɖó nú mǐ ɔ xlɛ́ mǐ gbɔn ɔ ɖíe: é sɛ́ vǐɖokponɔ tɔn dó gbɛ̀ ɔ mɛ, bonu mǐ na nɔ gbɛ̀ gbɔn jǐ tɔn. Wanyiyi enɛ ɔ, nǔ e ɖ’emɛ é ɖíe: enyi mǐdɛɛ lɛ wɛ yí wǎn nú Mawu jɛ nukɔn ǎ; éyɛ wɛ yí wǎn nú mǐ jɛ nukɔn.”—1 Jaan 4:9, 10.\nNɛ̌ a ka sixu ɖexlɛ́ ɖɔ nùnina e hugǎn nùnina lɛ bǐ é sù nukún towe mɛ gbɔn? Flín ɖɔ xó Jezu tɔn e ɖò Jaan 3:16 mɛ é tɛɖɛ̌ jí ɖɔ “mɛ e na ɖi nǔ” n’i lɛ é jɛn è na hwlɛngán. Sɔgbe xá Biblu ɔ, nùɖiɖi ɖiɖó wɛ nyí “è ni ɖeji dó nǔ e ɖó nukún wɛ è ɖè ɔ wu.” (Eblée lɛ 11:1) Bo na dó ɖó jiɖe enɛ ɔ, nukúnnúmɔjɛnǔmɛ e sɔgbe é ɖiɖó ɖò dandan. Enɛ wu ɔ, mǐ byɔ we ɖɔ a ni ba hwenu dó kplɔ́n nǔ dó Jehovah Mawu e na ‘nùnina e nǔ vɔ ɖ’ewu’ é wu, bo lɛ́ ba dò nú nǔ e a ɖó na wà bá ɖu vivǐ gbɛ̀ mavɔmavɔ e sín ali vɔsisa gbɛxɔnumɛ tɔn Jezu tɔn hun nú mǐ é tɔn wu.\nA sixu kplɔ́n nǔ enɛ lɛ é jinjɔn Biblu jí é bǐ ɖò tɛn ɛntɛnɛti tɔn www.jw.org jí. Kúnnuɖetɔ́ Jehovah tɔn lɛ na hun xomɛ dó d’alɔ we. Mǐ ɖeji ɖɔ ee a na ɖò nǔ kplɔ́n dó nùnina ɖaxó hugǎn ɔ wu wɛ bo na ɖò lè tɔn ɖu wɛ é ɔ, akpàkpà na sɔ́ we bɔ a na ɖɔ: ‘Mi kpa susu nú Mawu gbɔn Jezu Klisu Aklunɔ mǐtɔn jí.’—Hlɔmanu lɛ 7:25.\nBiblu xlɛ́ ɖɔ kú Jezu tɔn ɖò taji tawun. Linlin ɖé wu wɛ é kú à?