Artxiboak - Ereiten\nBerriak Gipuzkoako Artxibo Orokorrean\nOrain dela hilabete batzuk proiektu berri bati hasiera eman diogu, oraingoan Gipuzkoako Foru Aldundiarekin elkarlanean. Tolosako San Frantzisko kalean kokatuta dagoen Gipuzkoako Artxibo Orokorrean gaude hain zuzen ere. Ez da lehenengo aldia Ereitenek eta Aldundiak elkarrekin lan egiten dutela, izan ere, urteak daramatzagu proiektu desberdinak aurrera eramaten, bai Tolosan baita Oñatin ere, Gipuzkoako Probintziako Artxibo Historikoan.\nAldundiak eta Batzar Orokorrek beren historian zehar sortu dituzten dokumentu eta espediente guztiak baldintza egokietan gordetzeko eta euren kontserbazioa bermatzeko 1904 urtean Tolosan sortu zen eraikin honek, handitze eta egokitzapen obra desberdinak jasan ditu urte guzti hauetan zehar, azkenak hilabete hauetan izan direlarik. Hemen gordetzen diren dokumentuak gure ondarea dira eta kontserbazio baldintzak bermatzeko obra hauek beharrezkoak dira. Funts ugari daude gordeta artxiboko gordailuetan, milaka kutxekin eta hauen kontserbazioa bermatzea artxiboaren funtzio nagusienetako bat da.\nEsan bezala, funts desberdinak aurkitu ditzakegu bertan, batzuk erakunde edo pertsona pribatuenak eta beste batzuk erakunde publikoetakoak. Gure lanari dagokionez, Aldundiak 1877 urtetik 1977 urtera bitartean sortutako espedienteak dira interesatzen zaizkigunak, hau da, Gipuzkoako Diputazio Probintziala izenarekin ezagutzen zenekoa. Espediente hauek, artxiboak gordetzen duen funts handienetako bat osatzen dute. Urte batzuk iraungo duen proiektu honetan, aipatutako garaian sortu zen dokumentazio guztia aztertu eta tresna deskribatzaileak erabiliz sailkatuko da. Horrekin batera, datu base batean batuko da lortutako informazioa, erabilera praktiko eta efiziente baten bila.\nLan egiteko denbora ordea, mugatua da, horregatik, aukeraketa bat egin behar izan da. Fase honetan, Gipuzkoako Diputazio Probintzialaren dokumentazio ekonomikoa izango da landuko duguna. Honek bakarrik, ehundaka kutxa eta liburu biltzen ditu. Datozen hilabeteetan joango gara hemen ikusten ditugun bitxikerien eta dokumentu interesgarrien berri ematen.\nPasaia eta Bristol\nAskotan, Historian zehar gertatu pasadizoak ulertezinezkotzat jotzen dira. Bitxikeri azaldu ezinak. Gero eta gehiago, orduan eta hobe. Era berean, beste askotan, gertakizuna da aintzat hartzen dena, prozesu historikotik gaindi. Ildo horretan, gainera, sasi egiak bihurtzen dira egi bakar. Ikusgarria, festibalgarri bihurtzeraino, beharrezkoa balitz.\nGiro hits eta itxi horretan, gutxi dira lanari eta talentuari esker gertakizunak ulertzen eta ulertarazten dizkiguten ikerlariak. Artikulu honetan, badiako garapen historikoa inork baino hobeto ezagutzen duen Iago Irixoak ikuspuntu berritzailea plazaratzen du. Sorginarri bilduman aurretik agertu bezala, Badiak eta Bristolek elkarren arteko harreman komertzial estua izan dute. Irixoak ideia nagusia zehaztu egiten dut, erakusten du horren zuzentasuna eta horrekin batera, Badiaren inguruko topiko ala inoiz behar bezala azaldu ez diren gertakizunak testu inguru historikoan txertatu egiten ditu: burdin esportazioa, Badiaren inguruko gatazkak,… ondo baino hobeto harilkaltzen ditu.\nEskertzeko moduko lana da honakoa!\nComercio internacional y especialización portuaria: las relaciones entre Bristol y la bahía guipuzcoana de Pasaia a fines de la Edad Media / Iago Irixoa Cortés\nPerspektiba kontua da\nZalantzarik gabe, perspektiba kontua da. Artxibo mota desberdinak daude, asko, ia artxiboak beste: modernoak, ruinosoak, erosoak, berriak, handiak, hotzak,… Haietara goaz lanera, egunero jantziko dugun arropa haiei egokituaz. Lanera goaz bakarrik, binaka, onenetan hiru lankide. Batzuk musika eramaten dugu, besteek nahiago Irratiko hizlarien konpainia, besteok nahikoa dugu gure pentsamenduak entzutearekin. Prest daramagu bakoitzerako aproposena. Dagoeneko, gure “kamaleoitasuna” ikaragarri garatua dugu. Nik uste gure DNAren estrukturan ere erantsia dugula.\nAtzo, 3 solairuko artxiboan egon nintzen. Guztiz berritua, mahai eta aulki erosoak, tenperatura kontrolatua, apalak elektronikoak! Ez zen batere zaila izan baldintza horietarako arropa egokia prestatu eta mentalizazio lanak egitea.\nHiruak, baina, ez dira artxiboa. Beheko solairua “Elikagai Bankua” da. Gehienek dugu honen aurreiritzi bat, noski. Saiatuko naiz nerea ez ematen: herriko jende batek (normalean erretiroa hartua daudenak) herriko beste jende bati (normalean etorkin familiak) elikagaiak (bizirik jarraitzeko behar adina janari) banatzeko dagoen sistema da (Ups!).\nAtzo zen janaria banatzeko eguna. Han zeuden hiru lagun (bi erretiratu eta gazteago bat) dena prestatzen ateak ireki aurretik. Kutxatan loteak biltzen banatzen hastean jendea gehiegi zain ez izateko, ilara ez luzatzeko kalean: esnea falta da hemen, arrautzak sartu hor, oilaskoa oraindik izoztua dago…\nEta ireki zituzten ateak. Hasi ziren banaka sartzen: helduak, gazteak, etorkinak, euskaldun petoak, banaka eta familiaka… Denei “Egun on, zure izena?” goxo emakume batek. Gero oharra lankideei “honek batentzako lotea! “, “honek 4 laguneko lotea!”… Sari banaketa baten antzera entzuten nituen goitik hotsak. “Sarituek”, kutxa hartu, eskerrak eta agur.\nAma baten txanda, seme txikiarekin. “Egun on, izena?” goxo andreak amari. “Lotea 5 seniderentzako!” lagunei. Mutikoari: “zabaldu eskuak horrela, gaur produktu berezi bat bidali digute” eta txokolate tableta bat jarri zion. “Haaaaalaaaa!” mutikoak, “oh, graaaacias! le alegraste el día” amak.\nBeheko solairuko hotsen doinuek zioten egunik politena zela atzokoa. Eta goian, artxibo modernoan: kamaleoi honek ez du arroparik horrelakoak jasateko!\nLazkaomendiko landa eskola\nXX. mendearen lehen erdira arte esan daiteke ia inor ez zela herri txiki edota herrixketako eskola eta bertako ume edo gazteen hezkuntzaz arduratu. Oso gutxi ziren ume eskolaratuak, eta hauetako asko sasoi zehatz batzuetan besterik ez ziren joaten, baserrietan lan egitera behartuta baitzeuden. Herrietan bizi zirenek eskola gertuago izatearen abantaila izan ohi zuten, baina mendialdean bizi zirenek eskolarik ere ez zuten gertu. Eskolaratze ezak Lazkaon bertan, beste udalerrietan bezala, analfabetismo maila altua zekarren eskutik. Datuek erakusten duten moduan, Lazkaon 1380 biztanletik 650 inguru ziren analfabetoak, biztanleriaren %47,10 alegia.\nMende hasieratik, erakunde publikoen aldetik auzo edo herrixka urrunenetan ere eskolak sortzeko ahaleginak egiten hasi ziren. Ezin da aipatu gabe utzi XIX amaiera aldera eskola mota hauetako batzuk existitzen zirela euskal lurraldean, baina hauek ez ziren erakunde publikoen bultzadaz ateratakoak. XX. mendera itxaron beharko da erakunde publikoek babestutako landa eskolak agertzen joateko, ekimen partikularrekin batera.\nGauzak honela, 1930ko abenduaren 12an Gipuzkoako Aldundiak landa eskolen eraikuntzarako proiektua aurkeztu zuen, non Aldundia izango zen eskolen eraikuntzan parte hartu eta diruz lagunduko zituen erakunde nagusia.\nEkimen honen ondorioa izan zen Lazkaomendiko landa eskolaren sorkuntza. Lazkaoko udal akten arabera, 1931ko uztailaren 29ko ohiko bilkuran hartu zen Lazkaomendin landa eskola misto bat jartzeko erabakia, mutil eta neskek ikasgai eta zerbitzu berdinak jasotzen zituzten eskola mota alegia. 1933ko otsailaren 23ko ezohiko bilkuran landa eskola eraikitzeko proiektu eta aurrekontua onartu ziren. Jakin badakigu eskolaren eraikuntza kostua 41.001,28 pezetakoa izan zela.\nZazpi hilabete beranduago egin zen eraikitze lanen esleipena, 1933ko irailaren 6ko ohiko bilkurako aktak adierazten duenaren arabera. Landa eskola eraikitzeko lanak Telesforo Zabaletari esleitu zitzaizkion.\nEskola martxan jarri zen egunaren aipamen zehatzik ez dagoen arren, pentsa daiteke urte bat beranduago eskola gutxienez bazegoela, 1934eko irailaren 23ko ohiko bilkuran Agueda Lasa Iztuetari eskola eta auzoa garbitzeko agindua eman baitzitzaion. Hala ere, ziur egon gaitezke urte amaiaera arte ez zela klaserik egon, 1934eko urriaren 21eko ohiko bilkuran aipatzen baita eraikuntzarako argiteriaren instalazioa, eta 1934ko abenduaren 2ko ohiko bilkuran hartu baitzen eskolako aurrekontua bideratzeko akordioa.\nLazkaomendiko landa eskola izandakoaren eraikina. Iturria: GARMENDIA LARRAÑAGA, J. , MURUA CARTÓN, H., ZABALETA IMAZ, I. (2016): “De la oscuridad de las aulas de los caseríos a las exclusivas y peculiares escuelas rurales de la Diputación de Gipuzkoa (1931-1936)”, Espacios y patrimonio histórico-educativo, 391-417.\nGARMENDIA LARRAÑAGA, J. , MURUA CARTÓN, H., ZABALETA IMAZ, I. (2016): “De la oscuridad de las aulas de los caseríos a las exclusivas y peculiares escuelas rurales de la Diputación de Gipuzkoa (1931-1936)”, Espacios y patrimonio histórico-educativo, 391-417.\nSegurako Udal Artxiboan argazki bilduma bateratu bat sortzen ari gara. Duela urte batzuk herritarrei etxean gordeta zituzten irudiak udaletxera ekartzeko gonbita egin zitzaien; gero, banan bana digitalizatu, eta kopia erakundean gorde asmoz.\nArtxibozaintzak arkeologiarekin duen antzekotasunak nabariak dira: objektuak bere sorrera –edo sedimentazio- testuingurua beharrezkoa da interpretazio ziurrak egiteko. Testuinguru hori, gure kasuan, egitura organiko edo funtzionalen baitan sailkatzea dakar; eta erakundeetan errazagoa da mantentzea, funts pertsonal edo familiarretan baino. Dena dela, argazki bakan hauek Segurako herriaren inguruko informazio oso aberatsa helarazten digute.\nSegurako eliza atarian Fernando Baviera Borbon ageri zaigu. Ondoan, Maria Teresa Borboikoarekin – Alfonso XIII erregearen arrebarekin- izandako hiru seme-alabak: Eugenio, Jose eta Mercedes. Azken honek tosferina izeneko eritasuna zeukan. Bordetella pertussis bakterioak eragindako gaixotasun hori oso kutsagarria zen. Pertsona batetik bestera listu tanta txikien bidez pasatzen da: eta leku itxi bat konpartitzerakoan kutsatze probabilitateak nabarmen egiten du gora. Arnas aparatuaren goialdean du eragin nabarmenena, eta XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran umeen heriotza kausa garrantzitsu bat izan zen. Ume bat gaixo zegoela atzematean, berau bakandu egin behar izaten zen. Kasu honetan, Mercedes, bere aitaren bigarren emaztearen – Luisa Silva – ahizparen – Pepita Silva- eta honen gizonaren – Jose Maria Lardizabal – etxera eraman zuten, bertan osa zedin. Lardizabal jauregian, egungo Segurako udaletxean, sendatzen ari zela lehenengo jaunartzea egin zuen, bertako elizan 1920ko irailaren 24an.\nEz dakigu argazkian ageri diren beste pertsonak nortzuk diren; orain eta beti, errazagoa baita goi mailako nobleen berri izan, eta berauen historia ikertu, herritar arruntenak baino.\n“Donemiliagako glosak” Oiartzunen\nXVIII. mende hasierako euskarazko oharrak\nOiartzungo artxiboak euskararen ezagutzarako duen materialaz behin baino gehiagotan aritu gara. Bertan gordetzen den aspaldiko dokumentazioak gure hizkuntzaren nondik norakoak aztertzeko euskarri garrantzitsua da. Horren lekuko ditugu euskara aintzat hartuta burutu ditugun bestelako berriak, azken egunetan aurkeztu den 1743ko euskara hutsean idatzitako eskutitza ahaztu gabe.\nEuskarazko printzak horren ugariak izatea, dokumentazioaren beraren osaeran datza, akta-liburuen eduki anitzari esker. Datuen bilaketa bide desberdinetatik iristen da: batzuetan erraz, lehen kolpean, topa daitezke; bestetan, berriz, begia zorroztu beharra dago, oharkabean igarotzeko aukerak handiak baitira. Oraingoan, azken horietako batzuei leku egingo diegu. Gainera, Abenduaren 3a ospatzeko modu aproposa dela deritzogu. Bigarren aldia da Oiartzungo udal-aktek Euskararen Egunaren baitan ekarpenen bat egiteko aukera ematen digutela. Duela urte gutxi batzuk euskararen debekua hizpide izan genuen; orain, berriz, hizkuntzaren indar eta beharra islatzen dituztenak jorratuko ditugu.\n1. Eliza eta euskara\nSortetan gordetzen diren agirien artean, bikarioari zuzendutako idatziak daude. Bertan, udalbatzak adostutako agindu, erabaki eta xedapenak elizan argitaratzeko eskaera egiten zitzaion parrokoari. Pentsa daitekeenez, argitara eman beharreko kontuak hagitz desberdinak ziren: errenten eta basosail edo mendisailen enkanteak, udalbatza irekietarako deialdiak, produktuen prezio edo salneurrien inguruan adostutakoak eta abar.\nMeza garaia jende andana biltzen zuen unea izaki, ezin egokia zen xedapenen berri emateko. Hartara, auzo eta biztanle gehienek beraien berri izango zuten, arau-hausteen aurrean ezjakintasuna aitzakia moduan ezin erabiliko zelarik. Jakinarazpen hauek guztiak euskaraz egiten ziren (1). Halakoak ia hasiera-hasieratik ikus daitezke. Oiartzungo lehenengo akta liburuan, 1658ko horretan, urtarrilaren 6ko batzarrean adostutako neurria elizan jakinarazi ziren: “en alta e inteligible voz, en lengua bascongada”, Orokorrean, horrelako oharrekin moldatu behar dugu, hots, ez dugu egindako itzulpenaren zantzu fisiko edo idatzirik. Badira, ordea, salbuespen batzuk, eta noiz edo noiz udalak hartutako erabakien testua euskaraz idatzita egotea suertatu da. Horren lekuko dugu 1822 urtean burututako bat (2).\nBadira, halaber, muturreko bi egoera horien erdibidean dauden agiriak. Izan ere, bikarioarentzat ziren idatzi horietako zenbaitetan, euskarazko ohar argigarriak azaltzen dira, hau da, gaztelaniazko kontzeptuak azaltzeko erabilitako hitzak; glosak, azken finean. Ez dira euskaraz hutsean burututako testu luzeak, apunte ñimiño batzuk baizki. Hala eta guztiz ere, gure hizkuntzaren Historian sakontzeko baliagarriak direlakoan gaude.\nHorien ingurukoak aipatu baino lehen, ohar pare bat egin beharrean gaude, Erabili ditugun iturriak, ohikoa denez, udal-akten hustuketa prozesuari lotuta daude. Horrek esan nahi du orain arte landu diren liburuetan jarri dela begirada. Lerrooi dagokienez, 1742koetara artekoak hartu dira, hori barne. Badaezpabada, bilaketak 1750 urtera arte zabaldu ditugu, baina, lehen begiratuan, emaitzak antzuak izan dira. Edonola ere, material horretan guztian sakonduz, etorkizunean ohar gehiagoren berri izatea gerta daitekeela uste dugu.\nHalaber, paragrafo hauen helburua ez dela azterketa filologiko sakon bat egitea, ezta gutxiago ere. Hasteko, esparru horretan dugun formakuntza hutsaren hurrengoa delako. Bigarrenik, lerro hauek ematen digutena baino tarte gehiago eta denbora luzeagoa erabili beharko litzatekeelako. Gure xedea hitzak aditzera ematea da, besterik gabe.\n2. Oiartzungo “glosak”\nAldeak alde, ohar berezi horiek euskarari buruzko lehen esaldi idatzietara garamatzate, hots, oihartzun handia izan duten X. mendeko Donemiliaga Kukulako glosetara. Batzuek zein besteek itxura antzekoa agertzen dute eta biek, funtsean, helburu berari heltzen diote: erdarazko testu batean agertzen diren hitz batzuei argi ematea. Hala, gaztelaniazko hitz jakin batzuen alboan edo goialdean euskarazko kontzeptu bat gehitzen da, azalpen moduan. Oiartzunen, 1742ra arteko liburuetan topatu direnak I Taulan ikus daitezke, gazelaniazko zein euskarazko hitzak agirietan agertzen diren bezala jasotzen ditugularik. Irudiak, berriz, artikuluaren amaieran ikus daitezke.\nBikarioari zuzendutako jakinarazpenetan dauden euskarazko ohar edo glosak\nGaztelaniazko hitza Euskaraz Urtea Signatura\nAlecho Yraze 1710 A-1-15-1, 97 au.\nSel Saroe 1710 A-1-15-1, 97 au.\nAcebo Gorost 1711 A-1-15-2, 101 au.\nCortar Satice 1711 A-1-15-2, 165 au.\nMontes Oy? (Ay?) 1711 A-1-15-2, 165 au.\nRobles y castaños recién plantados Landareas 1711 A-1-15-2, 165 au.\nBodas Estayes 1712 A-1-16-1, 107 au.\nLama Planch 1712 A-1-16-1, 39 au.\nSuegro Guiarraba 1712 A-1-16-1, 107 au.\nPresno Lirarra 1715 A-1-17-1, 211 au.\nYunque Ungudea 1716 A-1-17-2, 221 au.\nYunque Yngudea 1716 A-1-17-2, 247 at.\nJunio Ereyaroa 1721 A-1-20-2, 193 au.\nEn çinco viberos Miteguitan 1737 A-1-36-1, f.g. (57 au.)\nYunque Yngudia 1737 A-1-36-1, f.g. (57 at.)\nMazo Cabia 1738 A-1-37-1, 541 au.\nTopatutako glosak testuen garaikideak direla esan behar dugu; ez dira gerora idatzitakoak. Lerrorik nagusienetan, oharrak 1710-1716 artean burutu ziren, baina ondoren egindakoak ere azaldu zaizkigu. Data horietatik gertu, 1721ean, “erayaroa” dugu. Une honetan aurkitu ditugun azken hiruak, berriz, hamabost urte beranduagokoak dira: horietako bi 1737an idatzi ziren eta beste bat, 1738an. Aipamen kopuru handiena 1710-1712 urteetan eman zen, bederatzi. Gerora, oharrak urritzen joan ziren: 1715 eta 1721 artean lau aipamen ditugu, horietako bi urte berekoak (1716). Orduz geroztik isiltasuna da nagusi, harik eta 1730eko hamarkada amaieran berriz agertu arte.\nZerrendan bildu ditugun hamasei oharren artean, lurrari eta bereziki basoari lotutako hiztegia da islarik nabarmenena duena. Mundu horri bederatzi ohar dagozkio, tartean hilabete baten izena. Landare-espeziei buruzkoak ditugu (iratze, lizar, gorosti, oihan), baita burutzen ziren jardunen ingurukoak ere (sarobe, landare, mintegi). Talde horren barnean sartuko genuke “zatitze” aditza ere, ahuntzei lotuta badago ere, animalia hauek haritz- eta gaztaina-landareak sortzen zuten txikizioari aurre egiteko hartu baitzen. Agidanez, kalte horiek ekiditeko erabaki irmoa hartu zen: animaliei hortzak zatitzea, hau da, errotik kentzea baino, horiek puskatu edu gutxitzea: “mandaron sus merçedes que todos los vezinos y moradores d’este dicho Valle que así tubieron cabras, los agan satice cortar los dientes dentro de dos días d’esta publicata” (A-1-15, 165 au.).\nBasoari buruzko multzo honetan bada ilunagoa gerta daitekeen kontzeptu bat, “monte” hitzaren argigarri jartzen dena, hain zuzen ere. Agiriak berak ez du bere irakurketa errazten eta, gainera, ez dakigu osorik dagoen ala ez. Glosa moduan “oy” edo “ay” hizkiak jasotzen dira. Ingurumaria ikusita, ziurrenik “oihan” kontzeptuarekin lotu beharko genuke.\nBeste hitzei dagokienez, bostek burdin munduarekin dute lotura (hiru “ingude”, eta “plantxa” eta “gabi” bana) eta, azkenik, gizarteari lotutako bi kontzeptu ditugu: “eztei” eta “giarreba”.\nHitz gehienek, garaiko Oiartzunen hizkuntza-errealitatearen goinafartasunaz dihardute. Orotariko Euskal Hiztegian azaldutakoak aintzat hartzen baditugu, argia da hori. Horren lekuko dira “eztei” eta “ereiaro” kontzeptuak, goi-nafarreraz, lapurteraz edota behe-nafarreraz erabiltzen baitira; errail bera markatzen dute “guiarraba” eta “miteguitan” hitzek ere, eta beste horrenbeste ikus daiteke “iratze” eta “saroe” kontzeptuekin. Agian ohar horiek idazteko beharra, hizkuntzari argibideak ematean zetzan. Erabakiak euskaraz aditzera emateko ardura zuen horrentzako argigarri suerta zedin egingo ziren, Oiartzunen nola esaten zen ez zekielako.\nBaina hau guztia hipotesi hutsa besterik ez da. Gainera, euskalkiaren isla logiko honen ondoan, deigarriagoak suertatzen dira “gorosti” (“gorost”) edo “lizar” (“lirarra”) kontzeptuak glosa moduan azaltzea, euskalkietan erabilitako hitzak ez baitira oso aldakorrak: leixar edo korosti, korostu, korosti, goosti, kostei… Beharbada, euskalki desberdina hitz egin baino, komunikatzailearen euskara gaitasunean legoke gakoa; baina ideia ahula delakoan gaude, zer esanik ez bikarioak halako kontuak etengabean aditzera ematen zituenean.\nHalaber, glosa hauetako zenbait aldaera ez omen daude Orotarikoan bilduta. Bertan Eraiero edo Eriaro azaltzen diren moduan, Oiartzungo testuan idatzita dagoen Ereiaro (“Ereyaro”) hitza ez da ageri. Adierazgarriagoa gerta dakiguke inguderen kasua, Orotarikoak biltzen dituen 15 aldaeretan, 1716ko glosa batean azaltzen den “ungude” ez baitago. Adibide hau bitxia da, urte berean, eta esku berak, “yngudea” idazten baitu.\n3.- Egilearen inguruan, bi ohar\nHitzei erreparatuta, oinarrizko kontzeptuak biltzen dituen hiztegi baten aurrean gaude. Sinpletasun edo ohikotasun hori da, hain zuzen ere, oharren zioari buruzko hamaika galdera sorrarazten dituena: zer behar egon zitekeen egunerokotasunean barra-barra erabiltzen ziren hitzei argibide bat emateko? Nork, norentzat eta zertarako idatzi ziren?\nOharrak agiri-mota berean agertzen dira beti: udalbatzak bikarioari edo bere laguntzaileren bati zuzendutako idatzietan, hain zuzen ere. Hortaz, testuaren egilea eta hartzailea beti berdinak dira. Idazleari dagokionean, eta udal-agiriak izaki, glosak urte horietako bakoitzean udal-eskribau moduan jardu zuenaren lumatik atera zirela pentsa daiteke. Kargu hori, beste asko bezala, urtero aldatu egiten zen, Bailarako zenbaki-eskribauen artean aukeratuz. Hortaz, oharrak agertzen diren urteak ikusita, guztiak idazle berdinari dagozkion ala esku desberdinek burututakoak izan ziren ondoriozta daiteke.\nHipotesi hau ardatz hartuta, eeta lehen begiratuan, oharrak hiru gizonezkori lotuak azaltzen dira nagusiki: Frantzisko Arpide Mirandakoa, Frantzisko Antonio Urbietakoa eta Frantzisko Zuloagakoa. Momentuz dokumentatua dugun azken oharra, 1738koa, Jose Antonio Altza Fagoagakoarena dugu, 1733 eta 1776 urte bitartean Oiartzungo zenbaki-eskribau izan zenarena.\nAzken hori kenduta, hiru eskribau nagusietan oharrik gutxien burutu zituena Frantzisko Arpide izan zen: bi 1716an eta bat 1721ean. Urbietak eta Zuloagak kopuru handiagoak dituzte, bakoitza 6 oharren ustezko egilea baita. Urbietak hiru glosa idatzi zituen 1712an, bi 1710ean eta bakarra 1715ean. Zuloagak, aldiz, lau 1711n eta bi 1737an (II Taula).\nEskribauen eta ohar kopuruaren arteko harremana\nUdal-eskribaua Kontzeptua Urtea Gaia\nUrbieta, Frantzisko Antonio Iratze 1710 Basoa\nUrbieta, Frantzisko Antonio Saroe 1710 Basoa\nZuloaga, Frantzisko Gorosti 1711 Basoa\nZuloaga, Frantzisko Zatitze 1711 Basoa / Azienda\nZuloaga, Frantzisko Oihan 1711 Basoa\nZuloaga, Frantzisko Landare 1711 Basoa\nUrbieta, Frantzisko Antonio Eztei 1712 Gizartea\nUrbieta, Frantzisko Antonio Plantxa 1712 Burdina\nUrbieta, Frantzisko Antonio Giarreba 1712 Gizarte\nUrbieta, Frantzisko Antonio Lizar 1715 Basoa\nArpide Miranda, Frantzisko Ingude 1716 Burdina\nArpide Miranda, Frantzisko Ereiaro 1721 Gizartea\nZuloaga, Frantzisko Mintegi 1737 Basoa\nZuloaga, Frantzisko Ingude 1737 Burdina\nAltza Fagoaga, Jose Antonio Kabia 1738 Burdina\nOharren gehiengoa 1710-1716 urte bitartean kokatzen bada ere, ordurako ez Arpide, ez Urbieta, ezta Zuloaga ere, ez ziren hasi berri batzuk. Zuloagaren jarduna bere lehenengo oharra gauzatu baino zenbait urte lehenago hasi zen, 1696 amaieran (A-1-19-1, 80 au.-at.). Orduz geroztik udal-eskribautza askotan lortu zuten: bost aldiz aritu zen 1697 eta 1708 artean eta, hortik aurrera, beste hamabitan jarduteko aukera suertatu zitzaion (III Taula).\nUrbietak eta Arpide Mirandak, berriz, Zuloagak baino lehenago hasi zuten beraien ibilbidea. Oharrak idatzi ziren garairako, eskuak udal-eskribautzan trebatuak zituzten: Urbietak, adibidez, 1710eko oharra baino lehen, 1688-1707 artean, zazpi aldiz aritu zen udal-liburuak idazten. Arpideren eskarmentua handiagoa zen. Bere 1716ko idatzietan lehenengo oharrak azaldu aurretik, hamarkada luzetan zehar aritzeko parada izan zuen: udal-eskribau moduan dakusagun lehenengo urtea 1674koa da, eta ordutik beste 15 urtez lanbide horretan jardun zuen. Urterik gehienak glosak burutu aurretik eman zituen: hamabi aldiz izan zen udal-eskribau 1716 baino lehenago (III Taula). Urbietaren eta Arpideren jarduna beraien azken oharrak egin eta urte gutxira amaitu zela ematen du. Arpideren amaierako udal-eskribautza 1721ekoa izan zen, bere heriotza 1723 amaieran jazo zelarik. Urbietari dagokionez, 1718ko abenduan zendu zen, udal-eskribautzan ikusten dugun urtea 1715ekoa delarik.\nOharrei lotutako eskribauen udal-eskribau jarduna*\nZuloaga, Frantzisko (1696-1737) 1697, 1701, 1702, 1706, 1708, 1711, 1714, 1717, 1718, 1720, 1722, 1723, 1724, 1726, 1728, 1730, 1733, 1737.\nUrbieta, Frantzisko Antonio (1685-1718) 1688, 1692, 1693, 1696, 1700, 1705, 1707, 1710, 1712, 1715.\nArpide Miranda, Frantzisko (1673-1722) 1674, 1678, 1682, 1683, 1686, 1689, 1691, 1695, 1699, 1704, 1709, 1713, 1716, 1719, 1721.\n* Azpimarratutako urteak glosak azaltzen direnak dira.\nAlabaina, horren udal-jardun nabarmena duten eskribauek ohar gutxi batzuk egitea, eta hauek hainbat urtetan pilatuta egotea, ez du ageriko logikarik. Batetik, itzultzen diren hitz horietako gehienak etengabean agertzen direlako, izan bikarioari zuzendutako agiri horietan zein beste batzuetan. Bestalde, oharretako hiru protagonista nagusiek horiek egin baino lehen eta ondoren ere udal-eskribau jarduna burutu zutelako. Euskarazko hitzak, ordea, eta salbuespenak badaude ere, oso epe kronologiko laburrean idatzi diren. Ondorioz, glosak idatzi ziren unean behar bereziren bat sortu zela pentsa daiteke.\nHau guztia, jakina, oharren egilea edo egileak eskribau horietako bat izan zenaren ideia babesten baldin badugu. Hipotesi honek, ordea, zenbait ahulezia ditu. Orain aipatutakoez gain, 1742ko ohar batek zalantzak areagotzen ditu. Bertan gaztelaniazko bi hitz agertzen zaizkigu, informazio gehigarria edo testu nagusia idazteko garaian ahaztua geratu zena jartzeko asmoz: “…para fin de obrar vna porsión de tabla p(a)ra cuba, y suplica…” (I Irudia). Eta glosaren hizki moldean begirada jartzen badugu, Urbieta edota Zuloagaren testuetan ageri diren oharrak burutu zituen esku berak 1742ko hau egin zuela deritzogu. Ordurako, ordea, gure hiru hautagai nagusiak mundu honetatik joanak ziren.\nEuskal idazlearen gaztelaniazko jarduna (1742) (A-1-41-1, 341 au.)\nArgi dago hizki molde bera edo antzekoa 1710-1742 urte bitartean ikusteak, analisia zaildu egiten duela. Glosen egilearen ingurukoak aztertzeko, ohar horien idazkeran begiak zorroztu beharrean gaude, eta eskribau desberdinek aurkezten dutenarekin alderatu. Esker txarreko lana da, luzea, korapilatsua eta errazetik uste baino gutxiago duena; ondorioz, lerro hauetatik haratago doan egitekoa dugu. Dena den, ez genuke hasierako gerturatze bat egiteko aukera galdu nahi.\nEsan bezala, oharrak dituzten lau eskribauak desberdintzea ez da samurra. Alderik agerikoena aurkezten duena 1738ko “cabia” da; kasu honetan, badirudi eskribaua eta oharraren egilea pertsona bera izan zirela, hots, Jose Antonio Altza Fagoaga.\nUrbieta, Zuloaga eta Arpideren dokumentuetan azaldutakoak argitzea, berriz, beste upel bateko sagardoa da. Behin baino gehiagotan hiruen idazkerak oso antzekoak dirudite. Egoera hau prozesu natural baten baitan txerta daiteke, jaso zuten hezkuntza edo trebatzeko modua antzekoa izan zela pentsatuz. Baina badago hizki parekotasun hori adieraz dezakeen beste arrazoi pisuzko bat: udal-eskribau jakin bati dagokion urtean, eta titularrak dokumentuari sinadura ematen zion bitartean, testua beste batek idatzi izana, hain zuzen ere. Adibide bat “ezteiak” eta “ginarreba” kontzeptuak azaltzen diren 1712ko dokumentuak osatzen du. Teorian Urbietak idatzia da, eta berak sinatua dago, baina agiriaren lehenengo zatia, eta euskarazko glosak dituena, Arpidek idatzi zuela argi eta garbi azaltzen da; azken honek bere udal-jardunean burututako testuak ikusi besterik ez ditugu egin behar, hori hala izan zela frogatzeko. Halaber, 1737 urteko oharrak, Zuloagaren jardunari dagozkionak, beste pertsona batek idatzitako testu batean ageri dira. Kasu honetan, idazle desberdintasuna liburuaren hastapenetik nabari da: urteko lehenengo udalbatzarrari dagozkion hasierako 6 folioak ez ditu Zuloagak idatzi, beste esku batek baizik, nahiz eta Zuloagak berak sinatu; ondoren datorren pisuzain berrien zina, aldiz, Zuloagak berak izkiriatua da.\nOharren egiletasunaren inguruan beste hipotesi bat ere mahaigaineratu daiteke, gaia gehiago korapilatuz. Honen arabera, idazlea eskribau zibilen mundutik at eta hartzailearen esparruari lotuta legoke, erran nahi baita, Oiartzungo elizgizon batek egin zituela. Hemen ere, matazak zenbait hari-mutur aurkezten ditu. Ohar gehienak burutu ziren garaian, Fausto Zuaznabar izan zen Bailarako bikarioa. Kargu horretan aritu zen gutxienez 1704tik. Zoritxarrez, bere egiletasuna baztertu behar dugu, 1718ko uztailaren 3an zendu baitzen (AHPG-GPAH, 3/2162, 60 au.). Pulpitutik aditzera emateko ardura bikarioarena bazen ere, bere ordezkoren batek ere egin zezakeen eta, beraz, garai haietan eliz kapitulua osatzen zuten beste kideen inguruan ikerketa grafologiko bat egin beharko litzateke.\nJesukristo hil eta piztu zenaren sinesmena bezala, oharrek beste misterio bat azaleratzen digute. Ikertzaileek, beraz, badute zer aztertua.\nOhar edo glosak\nIago Irijoa Cortes\n(1) Ikus MADARIAGA ORBEA, J.: Sociedad y lengua vasca en los siglos XVII y XVIII. Bilbo: Euskaltzaindia, 2014, 314-329 orr. eta ald. LEKUONA, Del Oyarzun antiguo (monografía histórica). Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia, 1959, 103 orr. Elizgizonak ez ziren komunikatzaile lanak egiten zituzten bakarrak. 1658ko urtarrilaren 13an ospatu zen udalbatzar irekian, adibidez, eskribauak gaztelaniaz eta euskaraz jakinarazi zuen sisa berri bat ezartzearen inguruan Bailarari zuzendu zitzaion errege-probisio edo mandatua: “yo, el escribano, les leí e hize notorio la real prouisión (…) dándoles a entender su contenimiento en la lengua castellana y en la natural bascongada de la tierra para que, comprendido su tenor, diga cada vno su sentir y parecer” (A-1-1-1, 6 au.). Beste adibide bat 1718an topa daiteke, Bailaran ostatu hartuko zuen baitailoiarentzako hornigaiak prest izateko Probintziak zuzendutako idatziaren baitan: “y dado a entender el contenido de dicha carta a todos los vecinos una y más vezes en lengua bulgar de bascuenze y comprendido por ellos…” (A-1-18-2, 50 au.-53 au.).\n(2) MADARIAGA ORBEA, J., aip. lan., 327-328 orr. eta, bereziki, https://klasikoak.armiarma.eus/testuak/testuak19009.htm.\nArtxiboetan dokumentazioaren artean gutxitan azaltzen dira beste euskarrietako eduki bitxiak. Besteak beste, zigiluak, balantzak, kintoetako mutikoak neurtzeko egurrezko euskarria… Orain arte bitxiena duela urte batzuk Baztango artxiboan topatutako karta bat, jokoan aritzeko horietakoa.\nOraingoan ere, Baztanen izan da. Bertan dabil Ereiten Ogasuna saileko espediente itxi berrien transferentzia lanak egiten. Hau da, bulego-artxibo batetik Artxibo Orokorrera espedienteak eraman eta kudeatzen. Goiko apala beti izaten da interesgarriena, han biltzen baitira urteetan inork erabili ez dituen gauzak, hauts artean.\nKontua da, 1980-1981 urteen bitarteko neguan uholde izugarriak gertatu zirela Elizondon. Uholde hauen ondorioz, dagoeneko nahiko zaharkitua eta kaltetua zegoen Txokotoko zubiak konpondu ezinak ziren arazoak jasan zituen zutabe nagusietan (“…experimentando una de las pilas del mismo un asentamiento del orden de medio metro… por lo que presenta grave riesgo de ruina…”). Honen ondorioz, ia urtebete beranduago Txokotoko zubi zaharra bota eta guztiz berria eraikitzeko erabakia hartu zen.\nLanek bi urte luze jo zuten eta Udalak zubi berriaren irekiera, orduan hain ohikoa zen bezala, fundamentuz ospatu nahi izan zuen. Horretarako egun berezia antolatu zuen. Ekitaldien artean, noski, zinta moztea. Eta horixe da hain zuzen Ogasuneko bulego-artxiboan norbaitek gordetzea erabaki zuena: moztutako zinta. Beno, moztutako zintaren bi alde luzeenak, guztira ia hamar metro. Zinta hau ez da edonolakoa, oihalezkoa da, laukitxo xuri-beltzak dituen oihala. Bertan hari gorriz “Puente de Chocoto (…) enero de 1984” hizkiak josiak ditu eta alde banatara herriko armarria. Egun zehatza falta da, mozterakoan udaletxean gorde ez zen zatian egongo dena.\nEz da zaharra, ez da dokumentua, baina Artxiboan egon behar ote duen zalantzarik ere ez dugu.\nHistoriaren misterioak argituz: Juan Martinez Mendarokoaren ohorezko taulari buruzko…\nHilaren 9an, Gipuzkoako Gordailuak hitzaldi-sorta bat antolatu zuen, bertan zaharberritzen ari diren arte-lan baten inguruan, Zumaiako San Pedro elizan dagoen Juan Martinez Mendarokoaren omenez egindako taulari buruz, hain zuzen ere.\nObjektu azpimarragarri zein berezia da: 1476ko apirilean izandako itsas-borroka baten berri ematen digu. Ekintza Gribraltar inguruetan jazo zen, eta Gaztelako eta Portugalgo itsasontziak jarri zituen parez-pare. Borroka horrek gaztelarren aldeko garaipena ekarri bazuen ere, Mendaroren heriotza ekarri zuen. Zantzu guztien arabera, ekintza loriatsu hori oroitzeko, baina, batez ere, Mendaro bera omentzeko, taula hau gauzatu zen.\nArtelanari buruzko berriak oso eskasak izan dira. Lehenengo datuak XIX. gizaldiaren amaieran eman ziren aditzera, elizako sakristian zegoela. Ordutik, esandako ia guztiek iturri berdinak hartu dituzte aintzat, diskurtso bera etengabean errepikatuz. Horiek aintzat hartuz, eta zaharberritze-lanen babespean, taularen inguruan gauzak argitu nahi izan dira. Noiz eta non egin zen jakitea zaila izan da orain arte: ikerkuntza gehienek gertakariaren garaikidetzat zuten, baina batzuentzat irudi flandriarra zena, beste batzuentzat hispanoflandriarra zen.\nAntolatutako hitzaldietan horri guztiari leku egin nahi izan zaio, eta Euskal Herriko zein kanpoko bederatzi adituren bitartez, artelanaren alor desberdinei erreparatu zaie. Horiek bi atal nagusitan bereiz ditzakegu: batetik, taularen beraren ezaugarriei buruzkoa; bestetik, historikoa.\nAzken hori izan zen jorratzen lehena, Ana Sánchez Lassa, Iago Irixoa (Ereiten, K. Z.), Bart Fransen (Institut Royal du Partimoine Artistique) eta Xabier Alberdi (Itsas Museoa) ikertzaileen eskutik. Lehenengoak, Flandriako margoek Gipuzkoan utzitako arrastoari jarraitu egin zion, Gipuzkoako mendealdean bereziki azpimarragarria dena. Irixoak, aldiz, Zumaiako Mendaro familiaren inguruan dauden informazio urriak taularatu zituen, eskasi hau artelanak aditzera ematen duen familia edo protagonistaren pisuarekin kontrajarriz. Alberdik, bere aldetik, taulan azaltzen diren itsasontziak eta horiek azaltzen diren eszena testuinguru historikoarekin alderatu zituen; irudikaten dena 1476ko dokumentu batekin bat datorrela aditzera emanez eta agertzen diren itsasontziak 1480-90 urteetan data daitezkeela adieraziz. Fransenek artelanaren irudien bitartez, testuinguru historikoa eta objektuaren jatorria bera argitzen saiatu zen. Haren ustetan, Brujas aldeko maisuen eragin nabarmena erakusten du; halaber, taulak borrokaren inguruan eta ustez okerra den “1475” urtea Flandrian erabiltzen zen Pazko datazio-sistemarekin bat datorrela azpimarratu zuen eta, ondorioz, guretzat 1476ko apirila dena, Flandria aldean 1475ekoa zen; horrez, gain, agertzen den Portugalgo armarria aintzat hartuz, lana 1485 baino beranduago burutu zela ondorioztatu zuen.\nArtelanaren ezaugarriei dagokienez, hitzaldiek ikuspegi zabala utzi zuten agerian, margoa beraz gain, bestelako kontuak aztertu baitziren. Horren lekuko ditugu Institut Royal du Patrimoine Artistique delakoari lotutako Jean-Albert Glatigny eta Christophe Maggiren hitzaldiak. Beraien begirada oholaren beraren eraikuntzan jarri zuten, bere neurriak eta erabilitako egurrari buruzko ezaugarriak aditzera emanez. Funtsean, neurriak Bruselan erabiltzen zen oinak zirela adierazteaz gain, Baltiko aldean 1440-1460 hamarkada bitarteetan botattako zuhaitzen aurrean gaudela adierazi ziguten. Margoaren beraren gainean begirada zehatzagoa jarri zuten Maite Barriok (Albalayalde conservatio), Irene Cárdaba (Gipuzkoako Foru Aldundia) eta Vera Aldabek (Gordailua). Lehenengo biek koloreen eta bernizaren inguruan jardun zuten bitartean, Aldabek esandakoek oraingo zaharberritzearen prozesuaren berri eman ziguten, baita aldez aurretik egindako zenbait eskuartzeena ere.\nHitzaldiek landutako alor desberdinei esker, taularen ikuspegi zabal bat plazaratu zen. Ondorio interesgarriak eta galdera ugari jarri dira mahai gainean; azken finean, gauzak ez dira berehalakoan argitzen eta, behin baino gehiagotan, erantzunen esperoan galdera berriak sortzen dira. Zorionez, hilabete luze hauetan guztietan egindako lanak bide berriak jorratzeaz gain, arte-lanaren ingurumaria hobeto finkatzen lagundu du. Eta lan horretan, dizpilinartekotasunak euskarri garrantzitsua ez ezik, funtsezkoa suertatu da eta suertatuko da.\n**Irudiaren jatorria: Gordailua\nOiartzungo populazio eta biztanleriara hurbilketa\nAntzin Erregimeneko demografiara hurbilketa bat egitea ez da lan samurra, garai hartan ez baitziren biztanleriaren inguruko azterketak egiten, ez gaur egungo moduan behintzat. Euskal populazioaren inguruko lehenengo ikerketa demografikoa aurkitzeko 1805 urtera joan behar gara, eta itsas armadako kapitain eta Historiaren Errege Akademiaren zuzendari izandako Jose Vargas Ponceren (1770-1821) eskutik datorkigu; bigarrena Paskual Madoz (1806-1870) politikari nafarrak egin zuen, 1843.urtean. Hala eta guztiz ere, 1856 arte egindako erroldek helburu fiskal bati erantzuten diote, ez demografiko bati (1).\nZorionez, ez dira gutxi gaur arte biziraun duten eta helburu demografikoarekin erabili daitezkeen iturri idatziak, hala nola, mota desberdinetako erroldak edota liburu sakramentalak. Bigarrenak elizari lotutako funtsetan gordetzen diren heinean, lehenengoak udal-dokumentazioaren artean topa daitezke, eta Oiartzungo XVII eta XVIII. mendeetako udal aktei erreparatuz gero, halakorik badagoela ikusiko dugu. Garaiko biztanleriara gerturatzeko tresna interesgarriak eskaintzen dituzte, beti ere zer helburu bilatzen zuten aintzat hartuz gero; izan ere, helburu horien arabera, biztanleriaren ezagutzan sakontzeko informazioa osatuagoa edo eskasagoa izango da, aberatsagoa edo urriagoa. Edonola ere, gabeziak gabezia, guztiek euskarri interesgarriak osatzen dituzte. Errolda horietako asko esparru militarrari lotuak agertzen zaizkigu; gurean horren oihartzun handia duten alardeetara, hain zuzen ere.\nAlardeak oso ohikoak izan ziren Aro Modernoan zehar. Gipuzkoaren kasuan, udal-erakunde pribilegiatu bakoitzak, hau da, Probintziaren batzarretan zuzeneko ordezkaritza zuenetako bakoitzak, eskumenak zituen esparru horretan errekrutatze edo izen-ematea egiteko garaian, behar zen moduko ekitaldiak antolatzeko garaian edota tropen buru izango ziren karguak izendatzerakoan. Jarduera militar honen helburua herritarrei, bai eskubide guztiak zituzten auzoei zein bestelako biztanleei, armadaren funtzionamendua erakustea eta arma guztiak egoera onean zeudela ikuskatzea zen. Orohar Pazko egunez, edota garaipen militarrak ospatzeko egiten ziren (2).\nUdal akten arabera, Oiartzunen dugun lehenengo alardeen erregistroak 1658ko ekainekoa (A-1-1-1, 37 at.) eta 1662ko maiatzekoa dira (A-1-1-2, 41 at.). Ekitaldiari buruzko ohar soil batzuk dira; ez dago partehartzaileen inguruko informaziorik eta ospakizunari ere, lerro soil batzuk eskaintzen zaizkio: “se guntó la gente en la plaça de Yturrioz con su armas para hacer y celebrer la reseña en que está de costunbre el dicho valle en cada año y aviéndose puesto en horden con su hilera se dio principio a la dicha reseña y desde ella, después de auer recorrido los puestos de donde suelen andar y formado escoadrón, pasaron a la plaça de Alçiuar y en ella así bien andubieron por los puestos acostunbrados…”.\nAlta, 1664 urtera salto eginez, auzoz auzo alardean atera ziren gizonen zerrenda motz bat aurkitu ahal izateko (A-1-1-2, 31 au.-31 at. (5. foliazioa). Urte horretatik aurrera, geroz eta ohikoagoak izango dira gizonezkoen errolda luze eta zehatzak. Orohar, 18tik 60 urte bitartean dituzten gizonezkoen zerrendak dira. Kasu batzuetan kargu militarren izendapenak ageri dira, baina partehartzaileen izenik gabe; beste batzuetan soldaduen, beraien etxeen eta soinean daramaten armen eta munizioaren berri ematen digute. Azken hauek dira interesgarrienak, ditugun zerrendarik luze eta osoenak diren heinean.\nIkuspuntu demografiko batetik benetan deigarria den lehenengo zerrenda 1673koa da, Frantziarren inbasioa zela eta Elizalden alarde bat ospatu zenekoa (A-1-2-2, 1 au.-7 at.). Dokumentua era bikainean dago antolatua: lehenengo, kargu militarrak banatzen dira eta ondoren bakoitzak eramango dituen eskuadrak zehazten dira, partaide guztien izenekin. Guztira 448 gizonez osatutako lista dugu. Zenbaitetan, izenaren ondoan ohar batzuk ageri dira, pertsona horrek armak dituen ala ez, egoera fisiko txarrean dagoen eta kanpoan bizi edo une horretan kanpoan dagoen aipatuz: “fuera, ausente” (Joanes Olaziregi Olaso), “es biejo” (Esteban Zubiaurre Garagartza), “ynpedido” (Legarra Eguzkitza), “no tiene armas” (Juan Iriarte Antsilats).\n1706ko maiatzera jotzen badugu, Elizalde auzoan egindako errolda bat aurki dezakegu (A-1-13-1, 131 au.-149 au.), alardean ateratzeko egoeran zeuden gizonen inguruko informazioa biltzeko xedearekin egindakoa. Orriaren ezkerraldean etxeen izenak ageri dira; erdian, aldiz, bertan bizi zen pertsonaren izena dugu eta eskubian, bere menpe zeuden armen kopurua. Dokumentu honek, gainera, bereizgarri bat eskaintzen du, izan ere badirudi Elizalde auzoko etxe guztien errolda dela, ez alardean parte hartuko zuten gizonena bakarrik. Agindua, 131 au. folioan azaltzen den bezala, argia zen: “etxe guztietara iritsi (…) eta bakoitzean etxearen izena, bertan bizi diren gizonezkoena jarri, abizenak, izan ditzaketen armak eta beharrezko lituzketen munizioak jarriz” (“llegar a todas las casas (…) y en cada vna d’ellas ha de poner el nombre de las casas y de los hombres que biuen en ellas con sus apellidos y con las armas que tubieren y municiones necesarias”). Hori dela eta, hainbatetan, etxearen izenaren ondoan, emakumeak, elizgizonak edo egoera fisiko txarrean daudenak besterik ez zirela bizi adierazten da, baita gai zirenak baina, arrazoiak arrazoi, Bailaratik kanpo zeudenak ere: “Choquelu: Pphelipe de Arozemena, ausente en Navarra; Martinandiene: una muger; Espalda, una muger; Don Diegoene: Vive clérigo”. Hauek guztiak alardean ateratzetik salbuetsita zeuden, eta ondorioz ez dituzte beraien izenak aipatzen, gorago esan bezala, helburu nagusia militarra baitzen.\nZergadun diren gizonezko laikoen haragoko irudia: emakumeen eta elizgizonen isla (A-1-13-1, 131 at.)\nZehaztasun guzti hauen esker Elizalde auzoko biztanleriaren eta bertako etxeen inguruko irudi bat lortu dezakegu, zeharkako informazio mordoa ere ematen baitu, partziala izan arren.\nGipuzkoak Errege Ogasunean laguntzeko betebeharra zuen, bereziki lurraldearen defentsarekin zerikusia zuten gastuen inguruan. Gastu hauek giza-baliabideetan, Gipuzkoako edo erreinuko mugak defendatzeko bidaltzen ziren soldadutan edota dirutan izan zitezkeen, armagizonei mantenimendua ordaintzeko sosak emanez (3).\nOiartzunen kasuan, 18-60 urte bitarteko gizonek Hondarribiko gotorlekura bidaltzeko betebeharra zuten, 6 hilabetez. Orokorrean 8tik 16rako soldadu kopurua bidaltzen zen, garai lasaietan, behintzat. Gizon horien inguruko hainbat errolda aurki daitezke udal aktetan, baina ez dira luzeak eta ez dute informazio sakona ematen. Zorionez, gai honi lotuta badaude beste dokumentu oso interesgarri batzuk. Soldadu hauek Hondarribian egitera behartuta zeuden egonaldiko gastuak, gainerako herritarrek ordaindu behar zituzten. Horri esker, dirua zor zuten pertsonen zerrendak aurki ditzakegu, beti ere 18tik 60 urte bitarteko gizonen betebeharra zela kontuan hartuz.\nNoiz edo noiz benetan luzeak diren erroldak aurki ditzakegu, 1709ko abendukoa (A-1-14-2, 323 au.-328 at.), esaterako. Bertan, auzne bakoitzeko biztanleei, eta kasu batzuetan morroiei –beraien izenik eman gabe- ordaintzeko egokitu zitzaiena adierazten da. Hala, Elizaldeko 172 gizon, Altzibarko 63, Ergoiengo 131 izen, egungo Karrika den Bidasorogarrika auzuneko 87 gizon eta Iturriotz auzoko 153 pertsona azaltzen zaizkigu (II Irudia). Erroldaren bukaeran bi zerrenda txiki ageri dira, adin tarteen inguruko informazioa ematen dutenak: lehenengoan, hasierako zerrendan zeuden baina 60 urtetik gora zituzten pertsonen izenak daude; bigarrenean, berriz, 18 urtetik behera zituztenak. Izan ere, bi adin-talde hauetako gizonak ordaintzetik salbuetsita zeuden.\n1709ko alardeari lotutako pertsonen erroldaren zati bat (A-1-14-2, 324 at.-325 au.)\nAurrekoaren antzera, 1734. urtean (A-1-34-1), diru-ekarpena egin behar zuten gizonezkoen errolda bat dago, baina kasu honetan 5 kategoria edo multzotan banatzen dira: ezkondutako auzoak, ezkongabeko auzoak, ezkondutako biztanleak, ezkongabeko biztanleak eta, azkenik, adinekoak.\n1734an Bailaran bizi ziren gizonezkoen zergadun-multzoak (A-1-34-1, 394 au.)\nBi dokumentu hauei esker, auzoz-auzo eta etxez-etxe bizi ziren gizon kopuruaren eta emakume ezkonduen inguruko irudi bat izan dezakegu (zenbat auzo, zenbat biztanle, adin jakin batetik gorakoak). Beraien erabilera, aurretik aipatutako mugak kontuan hartuz egin beharra dago, baina galbahea ongi astinduz gero, baliagarriak diren datuak lor daitezke, beste iturri batzuek ematen dizkiguten datuekin uztartuz. Izan ere, helburu miltarrarekin burututako zerrendak ez dira udal aktetan ikus daitezkeen bakarrak.\n3.- Beste dokumentu batzuk\nOrain arte aipatutakoez gain, horien antza duten idatziak behin baino gehiagotan agertzen dira. Horietako zenbait ia urtez urte errepikatzen dira; beste batzuk, berriz, noizean behin agertzen diren errolda edo biztanle zerrendak ditugu.\nHorien artean, sagardo-saltzaileekin zerikusia duten hainbat idatzi topa ditzakegu. Hauetan, auzune ezberdinetan saltzeko sagardo garbiz edota “bataiatuz” (urarekin nahastutako edaria, alegia) betetako upelak zituztenen zerrendak ageri dira. Aurretiaz aipatutako dokumentuekin alderatzen baditugu, zenbait desberdintasun ikusteko parada izango da: batetik, auzo edo biztanleen araberako erroldak dira, nahiz eta sagardo jabe bakoitzak upak zer etxetan dituen adierazi; bestetik, aipamen gutxi diren arren, zerrenda guztietan emakumeen izen-abizenak ageri dira, sagardo ekoizpen, salmenta eta tabernen munduan garrantzi handikoak baitziren Aro Berriko gizartean, baita Oiartzunen ere. Hor daude, besteak beste, 1720ko erregistroan agertzen diren Maria Josefa Bengoetxeakoa, 10 upamehetako upa bat sagardo garbi bere etxean duena, edo Bernarda Seingoa, Masterrena etxean upa bat sagardo garbi daukana.\n523 mm x 370 mm\nSagardo garbia eta urarekin nahastua Bailaran saltzeko prest duten pertsonen zerrenda (1720) (A-1-20-1, 16 au.-18 at.)\nNoizean behin aurki daitezkeen dokumentuen artean biztanleek elizari emandako limosnak ageri dira. Esate baterako, 1661an eta 1677an Done Eztebe elizako sakristia konpontzeko eta elizaren gangak eraikitzeko dirua eman zuten pertsonen zerrenda luzeak aurkitu daitezke (A-1-3-1, 127 at.-139 at.). Batzuetan gizonen edo emakumeen izenak ageri dira -emakumeenak era askoz urriagoan-; beste batzuetan “el dueño de la casa…” edo “la dueña de la casa…” besterik ez da azaltzen. Fagoaga etxeari dagokionez, berriz, errotaria, etxeko maizterra eta etxeko andrea aipatzen dira, baina modu orokorrean, izen-abizenei aipurik egin gabe.\nOiartzungo elizako sakristia eta gangen laneterako Fagoaga etxeak egindako diru-ekarpenak: errotaria, maizterra eta etxeko andrea (1661) (A-1-3-1-1, 127 au.)\nIturri hauek biztanleen maila ekonomikoaren berri ematen digute, nahikoa diru zuten pertsonek bakarrik egin zezaketelako horrelako esfortzu ekonomikoa; gainera, bakoitzak emandako diru kopurua ere zehazten du dokumentuak. Beraz, Oiartzungo mailakatze sozialaren berri ematen digu.\nIkusi dugunez, Oiartzungo udal aktak benetan dokumentu interesgarriak dira, kasu honetan garaiko biztanleriaren mapa bat eraikitzeko. Mugak agerikoak dira, adin, genero edota maila ekonomiko kontuetan. Dena den, auzo, etxe eta bertan bizi ziren pertsonen inguruko datu asko lor ditzakegu, eta zeharkako era batean informazio hutsuneak pixkanaka bete daitezke.\n(1) URRUTIKOETXEA LIZARRAGA, J.: “Demografía histórica vasca”. In: Vasconia: Cuadernos de historia-geografía, 5(1985), 310-315 orr. (308-330).\n(2) RILOVA JERICÓ, C.: La pólvora de San Juan. Alardes y milicia en Tolosa (1456-1876). S. l., s. e., 2009, 10 orr. (https://udala.tolosa.eus/sites/default/files/La%20polvora%20de%20San%20Juan.pdf). Ikus, baita ere, TRUCHUELO GARCÍA, S.: Gipuzkoa y el poder real en la Alta Edad Moderna. Donostia: GFA, 2004, 57 orr. eta hh.\n(3) TRUCHUELO GARCIA, S., aip. lan., 215-217 orr.\nIraganeko toponimia edo leku-izenetan sakonduz\nAspaldiko agiriek anitz gauzaz dihardute. Beraien bidez jorra daitezkeen gaiak ia amaiezinak dira. Ez dute Historian murgiltzeko bakarrik balio; hein batean ala bestean, esparru edo diziplina desberdinek haien ezagutzan sakontzeko erabil ditzakete. Horietako bat, zalantzarik gabe, toponimia edo lekuen izenei lotutako arloa da. Itzal handiko esparrua dugu gurean, eta ia herri guztiek, modu batera ala bestera, beraien inguruko leku-izenei buruzko lanak garatu dituzte.\nIkerkuntza horiek burutzeko, adituek bi iturri mota darabilzkite: ahozkoak eta idatziak. Azken hauetan ematen dira mugarik nabarmenenak, izan ere, toponimian adituak direnen gehienek ez dute paleografia trebakuntza handirik. Beraien begiak ez daude aspaldiko hizki moldeetara ohituta eta, ondorioz, behin baino gehiagotan ez dira gai garai jakin batzuetako agiriak ondo irakurtzeko; nolabaiteko “analfabetismo historiko” bat pairatzen dute. Lerrorik nagusienetan, arazo hauek idatzirik aspaldikoenetan gertatzen dira, baina XVII. mendeak ere ataka larriak eragin ditzake.\nEragozpen horiek interpretazio arazoak sor ditzakete. Erabilitako iturrien arabera baina baita iturri horien erabileraren ondorioz ere, leku-izenaren kronologia, toponimo bakoitzak aurkezten dituen aldaerak edo hauen kopurua arras alda daiteke. Honela, ordura arte bildutako toponimia osa dezakegu, baina baita, eta ziurrenik ekarpen adierazgarriena izan daitekeena, toponimia berria topatu ere.\n1.- Oiartzungo udal-aktak, iturri garrantzitsu\nOiartzun, orain aipatu ditugun zenbait prozesuren erakusle da; batetik, toponimia lanak argitaratuak dituen herria delako; bestetik, plazaratu diren emaitzetan errealitate paleografikoaren ondorioak nabarmenak direlako. Horiez gain, bestelako berezitasunik badago. Burututako proiektuei dagokienez, adibidez, udalak plazaratutako Toponimia liburua behin-betiko txostena amaitu baino lehen argitara eman zen (1). Horrek egoera bitxia sorrarazi zuen, izenen behin-betiko bildumak jaso zituen hamaika datu ez baitziren aurretik egindako liburuan azaldu.\nBietan ala bietan udal-aktak apenas erabilitako iturriak dira. Behin-betiko txostenaren oharrei so egiten badiegu, bi besterik ez dira jorratu 1898-1901 epea betetzen dutenak. Eta hain zuzen ere, oraingo lerroek Bailarako udal-artxiboak gordetzen dituen udal-akta horiek toponimiarako duten mamia azpimarratu nahiko lukete.\nBehin baino gehiagotan, liburu horiek dakarten berezitasunaz jardun gara, batez ere serie horrek ez duelako ohikoena edo arruntena izan daitekeen egiturarik. Egoera hau bereziki azpimarragarria da edukiari dagokionean, sorta horiek ez baitaude udalbatzaren batzarrez bakarrik osatuak; aitzitik, bilera horien erregistroak bolumenaren portzentaia oso txikia osatzen dute, bai, behintzat, XVII eta XVIII. gizaldietan. Hori dela eta, akta-liburu bezala har daitezkeen sorta horietan bestelako idatzi ugari txertatzen dira; udalbatzaren erabakiak islatzen dituztenak baina, izatez, akta moduan hartu behar ez direnak.\nEduki berezi horrek aberastasun gehiagarria ematen die aktei, baita toponimia biltzeko garaian ere. Liburu horietan josita dauden dokumentuen artean leku-izenak aipatzen dituzten anitz agiri daude, hala nola, bailarako auzoek udalbatzari zuzendutako eskaera desberdinak. Beraien bidez, eskatzaileek zuhaitzetako egurra eta zura mozteko asmoa agertzen diote udalbatzari, edota teilerietarako erregai gisa zerabilten otea hartzeko eskakizuna luzatzen dute. Hori guztia pagotxa da toponimiarako, hornigai horiek nondik atera nahi dituzten adierazi ez ezik, zertarako izango diren edo non erabiliko dituzten adierazten baitute. Batzuetan, eskaera oso xumeak dira eta ez digute informazio handirik ematen: 1711ko otsailean, adibidez, Sebastian Intxaurrandietak pago bat mozteko eskaera luzatzen zuen, bestelako daturik eman gabe (A-1-15-2, 61 au.-at.). Hogei urte lehenago, aldiz, Pedro Aranbururen erreguek informazio gehiago azaleratzen zuten. Agidanez, bere Lerinenea etxeko dolareek zura behar zuten eta horretarako, Eldoz etxe ondoko Martiniratzebaki edo “Martieiratzuebaki” barrutian zeuden hiru zuhaitz lepatu, zaharrak eta erreusak zirenak, erabili nahi zituen (A-1-7-1, 24 au.-at.); antzeko adibidea ematen digute San Juan Etxebestek 1721ean aurkeztutako asmoek (I Irudia). Ondorioz, leku-izen ugari ager ditzaketen agirien aurrean aurkitzen gara.\nGorrinzuloaga eta Galtziborda etxeen artetik egurra hartzeko baimen-eskaera, Zuloaga oinetxeko lurrak ongarritze aldera (1721)\n“San Juan de Echeueste, arrendatario de la casa solar de Zuloaga (…) que intenta hazer vna calera (…) no tiene cantidad vastante de leña (…) y ay en el terminado de entre las cassas de Gorrinzuloaga y Garciaborda…” (A-1-20-2, 200 au.)\nAberastasun honek balio gehigarria du, hainbat eta hainbat izen ez baitra Oiartzunek dituen toponimia-tresnetan ageri eta, hori dela eta, udal-aktek duten balioa azpimarratu nahiko genuke.\nLehenago, ordea, ohar pare bat egin behar ditugu. Lehenengo eta behin, datozen lerroak udal-akten hustuketa-lanean oinarritzen dira soilik. Horrek, pentsa daitekeenez, muga nabarmenak dakartza. Begirada iturri horretan bakarrik jartzean, artxiboko beste sail batzuetan edo udal-artxibotik kanpoko dokumentuak baztertu dira, horien bidez azaleratu daitezkeen berriak alde batera utziz. Halaber, lerro hauetan aipamen hutsak egingo ditugu, izen bakoitzaren testuingurua eta datuak baztertuz, hala nola, kokapen zehatza, ondasun mota edo jabea. Hori egiteak luze joko luke, baina funtsezko tresna dugu leku-izena ondo aztertzeko.\nBigarrenik, erabiliko dugun iturria partziala da, akten hustuketak kontuen mamia bakarrik biltzen baitu, zeharkako informazioaren gehien-gehiena alboratuz. Modu honetan, zeharkako datuetan lor daitezkeen aipuak, batzuetan aipamen zuzenak bainoa zaharragoak izan daitezkeenak, baztertuko ditugu. Halaber, orain bilduko diren datuak hustuketa prozesuaren baitan aurkitutakoak dira, hau da, lan horrek orain arte jorratu duen kronologian oinarritzen dira; kasu honetan, 1658-1732 epean. Ez dira erabil daitezkeen iturri bakarra edo aspaldikoena, jakina (horren lekuko bikaina dugu 1499ko ondasunen erroldan), baina hala izanik ere, bildutako uzta nahiko adierazgarria delakoan gaude, udal-akta liburuek toponimiaren azterketarako duten balioa agerian utziz.\n2.- Kronologia berriak: toponimo ezagunen bizitza aurreratuz\nOrain arteko lanei udal-akten informazioa gehituz eratzen den lehenengo multzo nagusia, dagoeneko bilduta dauden leku-izenek osatzen dute. Hala, iturri horreta beraiei buruzkoa datu gehiago topa daitezke. Berririk nabarmenenak kronologiari dagozkio, erran nahi baita, orain artean jasotako aipuak baino zaharragoak aurkitzea.\nUdal-akten hustuketari lotutako lehenengo emaitzak nahiko adierazgarriak dira: 164 toponimo ezagunen kronologia aurreratzea ahalbidetu dute. Behin-behineko zenbakiak dira, zenbait leku-izenetan zalantzak baititugu. Hori dela eta, zerrenda egiterakoan horietako hainbat baztertzea erabaki da: Militxorekin zerikusia izan dezakeen Miliko (?) (1715); Zubizabalen tankera duen Txibitxabal (1717); akaso Portuberrirekin lotuta dagoen Portuetxeberri (1710); Bidabietaren itxura duten Beobita edo Beobieta (1682); edo Uztalekura garamatzan eta 1708an ikusten dugun Uztarleku. Harreman horiek zuzenak balira, toponimo horien guztien bizitza uste baino lehenago hasiko litzateke. Nabarmenena Uztaleku genuke, bere lehenengo aipuak 232 urte aurreratuz. Zoritxarrez, ez gaude bat ere ziur eta hobe deritzogu horiek albo batera uztea.\nZerrendari dagokionez, hasieran, kronologia aldeak oso nabarmenak ez direla pentsa daiteke. Hala, berrogeita hamar urteko epeak hartzen baditugu, talderik handiena 51-100 urte bitartea duena da, ia %43rekin, eta horri 50 edo gutxiagoko kronologia aurrerapena ekarri dutenen multzoa batuz gero, portzentaia guztiaren %66,46 osatzen dute (I Taula).\nToponimo ezagunen kronologia berriak\nEpe aurrerapena (urteak) Toponimo kopurua %\n50> 39 23,78\n51-100 70 42,68\n101-150 38 23,17\n151-200 7 4,27\n>201 10 6,1\nGUZTIRA 164 100\nBaina leku-izenen kronologia mende bete baino gehiago aurreratzen duen taldea portzentaia txikiagoa osatzen duen arren, ez da eskasa (%43,54) eta, horrez gain, baditu adibide esanguratsuak. Galbario edo Kalbario, horietako bat suerta daiteke. Bai aldaera hori zein Kalbariogurutzerena XVII. mende amaieratik dokumentatuak ditugu udal-aktetan: Kalbario hitza bera bakarrik dugu 1682, 1707 eta 1731ean eta Kalbariogurutze, berriz, 1683 eta 1690ean. Toponimia Txostenean, berriz, erro hori duten lau leku-izen daude, bat bera ere ez “Galbario” soilik: Galbarioaristi (1821), Galbariogurutze (datarik gabe), Galbariomendi (1989) edo Galbarione etxea (1857).\nDena den, aldaketarik nabarmenenak, zalantzarik gabe, datazioa bi mende baino lehenago aurreratzen duten leku-izenetan ditugu. Kuantitatiboki talde xumea da, 10 adibiderekin, baina dakartzen berrikuntza kronologikoak benetan adierazgarriak dira, kasu batzuetan ia hirurehun urteetara ailegatzen baita, edo hori gainditzen dute. Hor ditugu, besteak beste, Mandabidegia (321 urte), Kabiolaerreka (296 urte) eta Iraurgigoikoa (295 urte) (II Taula).\nDatazioa mende eta erdi baino gehiago aurreratzen duten toponimoak\nIzena Hustuketa Txostena Urte tartea\nMandabidegia 1668 1989 321\nKabiolaerreka 1693 1989 296\nIraurgigoikoa 1699 1895 295\nKarobierreka 1707 1989 282\nGanboerreka 1720 1989 279\nLarraska 1717 1989 272\nEtxeberritxokoa 1692 1842 250\nEtxeberria Eguzkitza 1730 1976 246\nEpertegieta 1699 1940 241\nArizbakarra 1721 c. 1951 230\nAmeztoieta 1672 1857 185\nAraingaña 1730 1911 181\nOtsandolatxiki 1725 1901 176\nErrekaundi 1710 1885 175\nEmetako Zelaiondoa 1715 1881 166\nMartiñene 1717 1883 166\nArmoratxiki 1718 1883 165\nDena den, hainbat adibidek hausnarketa handiagoak dakartzate, bereziki terminoak izen propio bat islatu baino, egoera geofisiko arrunt bati aipamena egin diezaiokenean eta orain arte jasotako aipamenen eta udal-aktetan topatzen denaren artean jauzi kronologiko nabarmena ikusten badugu. Arizbakarra, adibidez, mendeen poderioz leku desberdinei erreferentzia egin diezaieke; haritz bakarti bat hainbat ingurutan egon baitzitekeen. Aktetan 1721ean ageri den bitartean, Toponimia txostenak Luis Mari Mujikak bildutako aipua jasotzen du bakarrik, 1938-1951 arteko “amillaramendu liburuetan” topatutakoa.\n“…propuso así bien que en el término que llaman Mandabidegui ay vn monte a propósito de poder dexar por monte brabo y porque al presente se alla muy espesso…” (A-1-3, 50 au.)\nEz da kasu bakarra. Eguzkitzaberri, adibidez, txostenean 1976tik aurrera dokumentatzen da, baina aktetan, 1730ean dugu, Etxeberria Eguzkitza aldaerarekin (A-1-29-1, 46 au. folioa). Mandabidegi, berriz, ez dago 1989 arte jasoa, baina XVII. mende erdialderan, dagoeneko, eremu jakin bati erreferentzia egiteko erabiltzen zen (II irudia). Zaila zaigu kontsultatutako agirietan horren aipamen eskasak topatu izana baina, bereziki, horien artean dagoen tarte kronologiko zabala.\n3. Udal-akten erabilera, udal-iturri moduan\nBigarren ondorioetako batek, udal-aktek Oiartzungo artxiboak gordetzen duen agirien artean duten indarra agerian uzten du. Horretarako, ezagunak diren leku-izenak zein iturritatik atera diren ikusi besterik ez dugu. Hala, gerta daiteke orain arte toponimoa dokumentatua bazegoen ere, berari lotutako erreferentzia guztiak udal artxibotik kanpo atera izana, edo udal artxiboko udal-aktak ez ziren beste sail batzuetako datuetan oinarritzea. Kasu hauetan, udal-akten bidez toponimoaren itzala handiagoa dela ikusi ahal izan da, bai kronologia aurreratzeko garaian edo, besterik gabek, leku-izenaren bide historikoa osatzeko. Lehen aipatu dugun moduan, orain arte bi akta-liburu besterik ez dira erabili, eta kronologia oso berantiarrekoak. Normala da, beraz, kasu batzuetan datazio aldaketak handiak izatea (III Taula).\nToponimo ezagunak: Txostenean udal-artxiboko erreferentziarik ez dutenak, baina udal-aktetan agertzen direnen datazioak\nIzena Txostena Aktak\nAbaniko 1800 1694\nAltamiragoikoa 1802 1725\nArizbakarra c. 1951 1721\nArizluzeta 1757 1718\nEpertieta 1940 1699\nEstebantxipirena 1808 1730\nEtxeberria Eguzkitza 1976 1730\nEtxeberritxokoa 1842 1692\nIndartenea 1802 1714\nIroizin 1802 1730\nKarobi)erreka 1989 1707\nLartaunmendi 1820 1730\nMariandresene 1802 1688\nPutzuaundieta 1713 1669\nSasiko 1818 1702\nTelleribekoa 1742 1697\nTolaretxea 1800 1693\nHala, Mariandreseneri buruzko lehenengo aipua 1802koa da txostenean, eta ez da udal-artxiboko erreferentziarik jasotzen; akta-liburuek, berriz, 1688tik dokumentatzen dute (A-1-6-1, 65 au.). Kasu berean dugu Telleribekoa. Txostenean bildutako lehenengo aipu dokumentala 1742koa da eta aktek, berriz, aitzindariak 45 urte atzera azaltzen dizkigute, 1697an, Paskoal Joanikotena “Tejería de Iusso” delakoaren jabe moduan aipatzen denean (A-1-9-2, 158 au.-at.); ez, hori bakarrik. Hurrengo hamarkadetan finkatzen da, 1713-1732 urte bitartean hemeretzi agertzen baita.\nDeigarriagoa gerta daiteke Emetako Zelaiondoa leku-izena. Egiari zor, ez dirudi idatzietan anitz aldiz ageri denik. Txostenak aipu bakarra jasotzen du eta gure uzta ere, fruitu bakarrera mugatzen da. Edonola ere, kronologia aldetik ezin adierazgarriagoa da: Txostenak, udal-artxiboko iturriak erabiliz, 1881 urteko aipua biltzen zuen; udal-aktek, berriz, mende t’erdi luze lehenago agertzen digute, 1715eko azaroan, hain zuzen ere (A-1-17-1, 219 au.-224 au.).\nBestetik, txostenak jasotzen dituen lehenengo bi aipamenen artean jauzi handia dagoenean, udal-aktetan tarteko aipuak topatu ahal izan dira. Larrabururi dagozkion lehenengo bi aipuak 1499 eta 1706koak dira, baina aktetan 1682an topa daiteke (A1-4-2, 99 au.-at.). Txopokone, berriz, 1591tik dokumentatua dago, baina Txostenak ez du 1638 eta 1799 artean inolako aipurik eta aktetan, berriz, 1688an ageri zaigu (A-1-6-1, 59 at.). Zapatarieneri buruz bildutako datuak 1675an hasten dira txostenean. Horren arabera, udal artxiboari lotutako zaharrenak 1906koak dira, baina aktetan 1688tik ageri zaigu (A-1-6-1, 162 au.); hau da, udal-iturrietan beraietan uste zena baino 200 urte lehenagoko datuak gordetzen dira.\nAragintxone baserria beste kasu bat da. Toponimia ikerketak aipu bakarra dakar, 1693koa, Loiolako Santutetiko Artxibotik ateratakoa (egiaz “Araquinchoene” litzateke, “q”-rekin agertzen baita agrian). Guk erabili ditugun aktetan, aldiz, zortzi aldiz topatu dugu “Arakintxonea” aldaeraren bitartez: behin 1715ean, hirutan 1716 urtean eta aipu bakarrarekin 1722, 1728, 1729 eta 1730 urteetan (2).\nHalaber, badira Txostenean garai jakin batetik aurrera desagertu egiten diren toponimoak baina udal-aktek jarraipen handiagoa ematen dietenak. Hori da Agirrebekoa etxea: txostenak 1499-1578 epean bakarrik datatzen du, gehienak udal-artxibotik kanpoko erreferentzietan. Aktetan, berriz, 1728ko aipu bat dago (A-1-29-1, 391 au.).\n4.- Adibiderik adierazgarriena: toponimo berriak\nEzbairik gabe, agiriek eman dezaketen fruiturik adierazgarriena orain arte bildu gabeko izenak topatzea da. Toponimo berriei dagokienez, 100 inguru dokumenta ditzakegu orain arte burututako lanean. Dena den, izen ezagunekin gertatu bezala, behin baino gehiagotan zalantzak agerikoak dira, bilduta daudenekin antz handia dutelako: 1693an ageri den Lanbarren Alta eta Lanbarrengarate; 1664ko Laparregi izena eta 1883tik aurrera dokumentatutako Lapurdegi; Erbideko ataka eta Aierbide; Txokelu eta Zokolo, honakoak ahaztu gabe: Makaguene (1715) eta Makatzaga (1802); Marturanegi (1721) eta Martuzenegi (1804); Olataburu (1708) eta Olaburu (1818); Otetxo (1719) eta Oteitza (1692); Unzuzabaleta (1708) eta Urtxabaleta (1753); Urdandazabal (1718) eta Urdantxabaleta (1753); Urrimendi (1709) eta Arroimendi (1614); Aldamarro (1702) eta Aldaerarri (1620).\nZalantza horiek alde batera utzita, aurkitutako izen ezezagunen artean batzuk guztiz berriak dira, aldez aurretik bildutakoekin lotutarik ez dutenak: Auntzelai (1676), Altxarriko zudia [sic, zubia?] (1707), Altzosi (1730), Altzuandi (1691), Amabiaritzeta (1697), Arizmakurreta, Azkonartxulo (1731), Gainametzaga (1705 eta 1727), Kaparribia (1716), Lumeraiturri (1731), Mendoza edo Mendoitza (1682, 1699), Mikelazulo (1702), Mitxeltxara (1732), Mugartza (1705), Olabasoa (1674), Txasito (1672), Zeabuta (1686) eta Zubitegi (1688).\nToponimo berri bat: Lumeraiturri (1731)\n“conceda su castaño que a derrivado el viento en el parage conzegil nombrado Lumera Yturri” (A-1-30-1, 82 au.-at.)\nToponimo berri hauek izan dezaketen arazoetako bat, eta ez txikiena, beraien kokapena jakiteko garaian izan dezakegu, agiriak ematen digun informazioaren arabera zehatzagoa edo lausoagoa delako. Ez dira gutxi inolako mugarik gabe aipatzen direnak, Lumeraiturrirekin ikus daitekeen moduan (III Irudia). Gauzak askoz gehiago errazten dira mugakide dituzten elementuak aipatzen direnan. Hala, Anabuno (Arañaburu?), Zaldirin ondoan dagoela dakigu, 1688an egiten den aipamenari esker: “plantar (…) robles junto al puesto llamado Anabuno, junto a Zaldiri…” (A-1-6-1, 48 au.). Igeltsozuloeta, berriz, Beloaga gazteluaren parean dugu, 1682an aipatzen den moduan: “…partido de Ielsso Çuloeta, junto al castillo de Beloaga…” (A-1-4-2, 120 at.). Hamarkada pare bat beranduago, 1704an aipatzen den Iru-udareeta, berriz, Arizabalo etxearen barruti ondoan zegoen (A-1-12-1, 79 au.).\nHalaber, batzuetan eremu, barruti, leku edo izaera geofisiko orokorra duten izenen aurrean gaude, baina batzuetan, beraien ezaugarri fisikoak agerikoak dira. Hor dugu Mendoitza, Apatxeri lotutako etxalde edo basetxea, 1682an: “…en el partido que se empieza desde los mojones de la casseria de Bordassar, y de la casseria de Apache, llamada Mendoyza, asta Urcabegañeta…” (A-1-4-2, 66 au.); Mikelegi, berriz, 1699an auzune moduan aipatzen da: “los vezinos y jente del barrio de Miquelegui” (A-1-10-1, 277 au.; 1699). Halaber, Oiartzungo meatzaritza jarduerara bideratutako toponimo berriak agertu dira, Matxinmeatze edo Matximeatzeta bezala, 1693an (A-.1-8-1, 25 au. eta 34 at.).\nDena den, kokapenaren inguruko kontuetan toponimoak berak lagun gaitzake, bereziki izen berriaren erroa ezaguna zaigunean. Izan ere, terminoak ez dira zeharo arrotzak; badira orain arte bildutakoekin harreman zuzena edo oso estua dutenak. Horren lekuko dira ondorengoak: Aldabeburu (1664), Añarreazpi (1716), Antsillets Goikoa (“Antsillas de Susos”; 1722), Arandaranzapi (1720), Arbelaizburu (1726), Bidamakuetazpikoa (1719), Bunoanditxokoeta (1676), Eguzkitzaiturri (1710), Ganboxerreka (1720), Igeltsozuloeta (1682), Ibarreazpi (1730), Iratzetxabaleta (1726), Insusaingo mauka (1705), Irudareeta (1704; Udarieta), Kausueberri (1718), Lezantzintxipi (1711), Magdalena zelai (1664), Magdalena erreka (1716); Mastebordaberri (1701) eta Sistiagagibel (1708).\nNahiz eta erro horiekin aldaera ugari jasota egon, udal-akten hustuketak beste forma berriak aditzera ematen ditu, orain arte topatu gabekoak. Gogorregi toponimoak adibide adierazgarrri bat osatzen du. Behin-betiko toponimia-txostenan sei kontzeptu eratorri daude: Gogorregi beraz gain, Gogorregiberri, Gogorregiko erreka, Gogorregiko kaskoa, Gogorregilepo eta Gogorregizoki. Bada udal-akten hustuketak beste bat gehitzeko aukera ematen du, 1720an agertzen den Gogorregiko Aldapa, hain zuzen ere (A-1-20-1, 225 au.-226 au.). Egoera bertsuan dago Juansendoko burkaitza leku-izena, 1723an dokumentatua (A-1-23-1, 171 au.-171 at.) eta XVI. mende amaieratik ageri diren Juansendo, Juansendoberri, Juansendoerrota eta Juansendomaldaren senidea; edota dago Suantzarekin lotuta dagoen Suantzako burua (1723).\nAdibide deigarriagoa osatzen du “Iraurgiazpikoa” edo, hobe esanda, “Iraurgui de Yuso” delakoak, 1728an datatua (A-1-27-1, 391 au.). Orain arte, izenaren familiak hainbat kide zituen: Iraurgiaundi, Irauriguandiko erreka, Iraurgigoikoa, Iraurgitxiki eta Iraurgizubi bezalakoak genituen. “Iraurgi” berri hori euskaraz Iraurgiazpikoa edo Iraurgibekoa moduan itzul dezakegu, aldez aurretik dokumentatua dagoen Iraurgigoikoarekin parez-pare jarriz. Alabaina, 1728 aipuak bestelako berri adierazgarria ematen digu, “Iraurgui de Yuso” horrek bestelako izen bat baitzuen, dagoeneko ezaguna zen Iraurgitxiki, hain zuzen ere (IV Irudia). Modu honetan, aldaera berri bat eta bere baliokidea zein den jakiteaz gain, bildutakoaren inguruan datu berria dugu, bere datazioa ia ehun urtean atzeratzeko modua ematen digularik; izan ere, orain arte Iraurgitxikiri lotutako lehenengo aipamena 1818ko zen.\nIV Irudia: “Iraurgui de Yuso” edo Iraurgitxiki (1728)\n“…concederle permiso para que los pueda cortar en el parexe nombrado Yraurguichiqui o Yraurgui de Yuso” (A-1-27-1, 391 au.).\nBeste kasuetan, udal-akten bidez izen eratorriak erroa bera baino lehenago dokumentatzeko aukera izan dugu. Hala, Ordoko toponimioren hasierako aipuak orain arte 1752koak baziren, non eta udal-artxiboko dokumentazioan baina aktetatik kanpoko agirietan,udalbatzaren erabakien erregistroetan Ordokagaraikoa 1707 eta 1711an azaltzen zaigu (A-1-13-2, 180 au.-at.; A-1-15-2, 230 au.-at.). Ondorioz, pentsatzekoa da Ordoko toponimoaren bizitza, gutxienez, 1707ra atzeratu behar dela, momentuz urte hartako edo zaharragoa den aipamenik lortu ez badugu ere.\nIldo horretatik, aurkitutako aldaera berriak ez dira beti jatorrizkoaren eratorriak; aitzitik, erroa bera dira aktetan dakusaguna. Hala, Txostenean Txarrantxabekoa eta Txarrantxagoikoa (biak 1802 urtean), eta Txarrantxaberri, 1883an ikusten ditugun bitartean, 1688ko udal-aktetan Altzibarko plazan dagoen Txarrantxa basetxearen berri dugu. Pentsatzekoa da, ziurra ez bada ere, azken ondasun higiezin horretatik beste hiruak garatu izana. Beste horrenbeste gertatzen da Killiriku aldaerarekin. 1681ean bertako teilatua konpontzeko asmoa azaltzen den bitartean (“adrezo del tejado de Quilliniqu, propio de este Valle”; A-1-10, 114 au.), toponimia txostenean berari lotuta aldaera bakarra biltzen da, eta horren eratorria da: Killirikupe, hain zuzen ere; hori bai, Killiniku baino hainbat urte lehenago, 1664an.\nIkuspegi interesgarri bat toponimo baliokideen ingurukoa da. Topatutako hainbat toponimo berri, ezagunak ziren beste batzuk izendatzeko erabiltzen zirenez, bataren zein bestearen historian sakontzeko aukera dugu (V-VI Irudiak). Ez dira oso ugariak, baina banaka batzuk ikusteko aukera dago. Lehen Iraurgi de Yuso eta Iraurgitxikiren artekoa aipatu dugun bezala, Mikelazulo leku-izena Galardibibeli dagokio, 1702ko agiri batean azaltzen den moduan: “yntentamos celebrar por la tarde la fiesta en el paraje llamado Miquelazulo o Galardiguibel”. Gainera, aipamen horrek Galardigibelen dokumentatze-lanari eragiten dio, azken hau 1826tik aurrera baitago dokumentatua. Ostobiarain izena, berriz, 1704rako San Esteban Arizti moduan ezagunagoa bihurtzen ari zen (“en el terminado de Ostouiarain, que oy llaman San Esteuan Aristi”) (3).\nToponimo berrien baliokideak: Mikelazulo-Galardigibel (1702) eta Ostobiarain-San Esteban Arizti (1704)\n“…yntentamos celebrar por la tarde la fiesta en el paraje llamado Miquelazulo o Galardiguibel, por el buen zuzeso que tenga en todas las guerras de toda la monarquía nuestro rey, Felipe Quinto” (A-1-11-2, 131 au.) Mikelazulo-Galardigibel\n“…para serrar [sic, cerrar] sierto puesto de la casería de Beringarate y le ay en el terminado de Ostouiarain, que oy llaman San Esteuan Aristi, que linda con la juridisción de dicha casería…” (A-1-12-1, 331 au.-at.) Otsoviaran\n5.- Hainbat datu argituz\nAzkenik, ez genuke atal hau amaitu nahi, hainbat leku-izen ezberdinen arteko harremanari so egin gabe, toponimo desberdinak baino, termino beraren garapen historikoaren isla direlako. Lehenengo eta behin, Antonsaroe eta Antonsoro ditugu. Txostenean, lehenengoaren bizitza, gutxienez XVII. mendearen azken laurdenean hasten dena, 1810 amaitzen da; bigarrenaren estreineko agerpena, aldiz, 1821 urtekoa dugu. Ezaguna da sarobeen desagerpen prozesuak kontzeptuaren galera edo, hobe esanda, eraldaketa dakarrela. Askotan “saro(b)e/saroi” hitza duten leku ugari “soro” bihurtu dira, garai horretan sarobea galduta zegoelako eta jendeari arrotza zitzaion kontua zenez, “soro” ipiniko zen. Eta bi leku-izen horien kasuan beste horrenbeste gertatu zela ematen du. Momentuz, udal-aktetan Antonsaroeri buruz 15 aipamen 1693-1725 artean topatzea, hori pentsatzera garamatza.\nBigarren adibidea Felluar aldaera dugu, aktetan 1711ko maiatzean aipatzen dena (A-1-15-2, 133 au.-at.). Txostenak ere aldaera hori biltzen du, lehenengo aipua 1670 urteraino atzeratuz. Bertan ageri denez, kontzeptua Feloagazarrari lotzen zaio. Gure ustetan, baina, “Felluar” aldaera horren atzetik Fellibar legoke. Lehen aldaera Idisorekin batera ageri da, eremu batean zein bestean ezarritako mintegiei lotuta; eta ildo honetatik, Fellibar eta Idiso ere elkarrekin azaltzen dira, 1700, 1702 eta 1709 urteetan, kasu. Baina ez hori bakarrik, “Felluar” aldaera horrekin zerikusia duten beste batzuk aurkitu dira, eta era berean, horiek ere Fellibar-era garamatzate. Batetik, 1723ko ekainaren 19ko udalbatzarrean (A-1-23-1, 173 au.-at.), Txaradi, Saroe eta Fellubar barrutietan izandako suteen berri ematen da. Bestetik, eta sute horien ildo beretik, Pellubar forma dugu 1723ko apirilaren 1ean (A-1-23-1, 95 u.-at.).\nBatzuetan, aipu zaharrago edo ugariagoak topatzeak, lekuen interpretazioaren gaineko zalantzak argitu ditzake. “Epertieta”-ren kasua izan daiteke hori. Toponimia Liburuan (127 orr.) aldaera hori zalantzazkotzat hartua da, “oso gutxi dokumentatua” dagoela adieraziz; Txostenean bilaketa egiten badugu, lehenengo aipua 1940koa dela ikusiko dugu. Egoera honen aurrean, izenaren balizko aldaera normalizatu bezala “Epertegieta” proposatu da. Udal-aktetan topatutako datuekin, hipotesi hori berresteko modua dagoela uste dugu, izan ere, Epertegieta aldaera hiru aldiz dokumentatua dugu 1699 eta.1708 urteetan, bertako hainbat haritz atera eta zenbait gaztain-landare sartzeko eskaerei esker (A-1-10-1, 299 folioa eta A-1-14-1, 35 eta 297 folioak).\n(1) GOIKOETXEA LÓPEZ, I.; eta LEKUONA ANTZIZAR, I.: Oiartzungo toponimia. Oiartzun: Oiartzungo Udala, 2007; eta IKERMAP: Oiartzungo toponimiaren ikerketa orokorra. Behin-betiko txostena, 2007 (argitaragabea). Eskerrak eman nahi dizkiegu Koro Pascual artxibo-teknikariari eta Aitziber Arnaiz euskara-teknikariari, bigarren txosten horren kopia helarazteagatik.\n(2) Gainera, bere inguruan beste datu interesgarri bat aipa dezakegu. Txostenak Aragintxone etxe hori Juanaberria izenekoarekin lotzen duen heinean, 1716ko apirilaren 29an ematen zaion beste izena Juanagartziene da; txostenean dokumentatzen ez den aldaera. Ikus A-1-17-2, 120 au.-at. eta 121 au. folioak).\n(3) Ordezkapen prozesu hau, ordea, ez omen zen horren berria, 20 urte luze lehenago, 1681ean, San Esteban Arizti bi aldiz agertzen zaigulako (A-1-10, 34 au. eta 83 at.)\nEuskara herritarrena da\nXVIII.mendean idatzizko komunikazioa erdaraz egiten zen ia erabat. Bai partikularren artean eta baita erakundeekin ere. Hori egunero ikusten dugu udal Artxiboetan. Tarteka, baina, errealiteateak zirrikitua topatzen du idaztizko agirietan. Horrelakoetan, euskarazko hitzak protagonista bihurtzen dira. Hobe erranda, ezarritako langa gainditu egiten dute euskal hiztunek. Ohikoa agerian geratzen da, ofizialtasun baztertzaileari izkin eginez. Errealitatea “…en lengoa vascongada…” pasatzen zen eta.\nHonelako dokumentu bat aurkitzen dugunean artxibozainak arnasik gabe geratzen gara une batez, hitz horiek irakurri bitartean.\nBaina, honek ez du esan nahi euskara bakan batzuek hitz egiten zutenik. Ezta gutxiago ere. Orduan ere hizkuntza bizia zen. Kaleko harremanetan euskaraz egiten zen. Baieztapen hau egiteko gorago aipatutako hitz bakanez gain baditugu ere dokumentuetan adibide ugari: lan tresnak izendatzeko orduan, etxeen izenak esateko orduan… Honen harira, Arantza eta Igantzin jasota dauden agiri banaren inguruan hitz egingo dugu gaur.\nBatetik, 1768 urtean Arantzako apaizak zerrenda bat egin zuen. Bertan jaso zituen etxez etxe herrian bizi ziren guztien datuak, sexuaren eta adinaren arabera banatuta. Erroldaren antzeko izan arren errolda ez dena, ez bait ditu auzokoen izen abizenak biltzen.\nZerrenda horretan azaltzen diren etxe ia guztiek euskarazko izena dute.150 etxe baina gehiago biltzen ditu. Izen hauek 4 eremu edo talde nagusitan bildu ditzakegu: kokapen geografikoen izenak, pertsona izenak, etxeen deskribapen izenak eta ogibideen araberakoak. Ikusi ditzagun adibide batzuek:\nHasteko, elementu geografikoei erreferentzia egiten dieten izenak. Hau da, kokapen geografiko bati erreferentzia egiten diotenak: Larrearenborda, Osiñalde, Gaztañaondoa, Sagardia, Landakoetxea, Arrondoa, Bazterrenea,…\nBadaude ere pertsona izenei lotutakoak: Martiñuenea, Andresbaita, Petrigalantenea, Loperenea, Arrueneko borda, Petritxonea, Simontxobaita, Mariurdiñenea,…\nHirugarrenez, etxeen deskribapen zehatza egiten duena: Oruenea, Etxezuria, Etxetxipia, Etxazarreta,..\nAmaitzeko, lanbideetara zuzenean lotutakoak: Seroriaren borda, Errementenea, Auspagileabaita, Zapatariabaita, Texeria,\nZerrenda honi esker dakigu, gainera, Arantzan 1768 urtean 854 pertsona bizi zirela. Nahiko orekatua gainera, hauetatik 441 emakumezkoak bait ziren. Guztira 151 bikote ezkondu zeuden. Gainera, 303 lagun 16 urtetik beherako haurrak zirela ere ikusi daiteke bertan. Honela ba, Arantzako apaizak ikerketa demografiko sakona egiteko informazioa biltzeaz gain toponimia jasotzen ere “nahi gabeko” lan itzela egin zuen.\nBestetik, Igantziko Lehen Hezkuntzako ikuskatzaileen liburua, 1871. eta 1900, urteetako ikuskatze aktak jasotzen dituena. Bertan hizkuntzaren inguruko oharrak agertzen dira. Akta horretan Gorgonio Parra ikuskatzaileak Igantziko nesken eskolan bisita egin duela eta zuzendu beharreko “akatsak” zerrendatzen ditu. Besteak beste, “… procurará que las niñas se egerciten en la labor de aguja corta…”, “…cantarán letrillas que hay destinadas a cada una de las asginaturas…”. Baina gainera, hizkuntzaren inguruan bi ohar: “…destinará un cuarto de hora cada clase para conversación en castellano sobre objetos…” eta “…No consentirá se hable dentro de la escuela por las niñas y a ser posible fuera de ella otro idioma que el castellano…”.\nBi hauek beraz, agerian uzten dute euskara hizkuntza guztiz bizia zela orduan ere, nahiz eta administrazioaren joera antzinako garaietan “castellanoa” erabili eta bultzatzea izan zen.\nAmagoia Piá Aranguren\nNekazal sindikalismoa Ordizian\n2020ko irailean ospatu zituen Ordiziako Nekazal Kooperatibak 100 urteak, egun herrian “Sindikatu” izenez ezagutzen denak. Urteurren honek argi utzi du gai honen inguruan dagoen informazio falta. Horregatik, idatzi honekin Nekazal Sindikalismoaren eta honek Ordizian izandako eragina ulertzeko zenbait jarraibide emango dituzten artikulu sortari hasiera emango zaio.\nOrdiziako Nekazal Kooperatibaren jatorria ulertzeko XIX. mende hasierara jo beharko genuke, hots, XIX. mendeko lehen herenera, 1906ko urtarrilaren 28an aditzera eman zen Nekazaritza Sindikatuen Legera zehatzagoak izanda. Hau izango da landa kooperatibismoa indarra hartzen hasiko den unea, hein handi batean, mende amaierako krisiari aurre egin eta nekazaritzako ekoizpen-moduak pixkanaka mundu kapitalistan sartzeko tresna modura (Arribas 1989; Garrido 1995; Beltrán 2012; Román Cervantes 2015).\nGarai honetako asoziazionismoa landa-munduko binztanleen beharrei aurre egiteko formula modura ulertu behar da, ezin baita ahaztu nekazari txiki eta ertainek eraldaketa garai honetan baliabide askorik ez zutela. Kooperatiben helburu nagusia, makineria eta ongarriak eskuratzeko erraztasunak emateaz gain, etxe zein abereen aseguruak bermatzea zen, pixkanaka, landa inguruneko bizimodu eta ohiturak errealitate kapitalistara egokitzeko. XX. mendearen lehen herenean, Espainiako nekazaritzak eraldaketa tekniko handiak izan zituen, ongarri kimiko eta makinen erosketak nabarmen hazi ziren. Kooperatibek paper garrantzitsua izan zuten (Gallego 1986; Garrabou 1994).\nAztergai den garaian, gipuzkoar lurraldeko biztanleria aktiboaren %30 inguru abeltzaintza eta nekazaritzan jarduten zen, gehienak lehenengoan. Gipuzkoa klima ozeaniko, leun eta euritsuan kokatzen da, eta ondorioz, intsolazio ordu gutxi eta hezetasun handia dauka. Gainera, horri gehitu behar zaio, erliebe malkartsuaz gain, lurzoruek osagai azido handia dutela eta oso lodiera txikiko geruzak dituztela, eta, ondorioz, lurzorua agortzeko arriskua handiagoa dela. Ezaugarri hauek azaltzen dute lur gehienak historikoki abeltzaintzara zuzendu izana (Cendrero 1985).\nNekazal sindikatuekin egiten den kooperatiba-jarduerari buruzko lehen iturriek biltzen dituzten datuak, hala nola produktuen komertzializazioa, ekoizpen-faktoreen erosketa komunitarioa, kredituen eskuragarritasuna etab. oso urriak dira, nahiz eta arazorik handiena ez den eskasia, baizik eta hauen sinesgarritasuna. Hala ere, sindikatu izenez ezagutzen ziren kooperatiben sorkuntzaren inguruko zenbait datu zehatz eta fidagarri badago (Garrido 2003). Aseguruekin zerikusia duten gaietarako 1900ean hasi ziren “Anaitasuna” izeneko elkarteak eratzen. Aldiz, makineria eta beste baliabide batzuk errazteko asmoz, “Alkartasuna” izenekoak sortu ziren, nekazaritza sindikatu modura ezagutuko zirenak. Azken hauek 1904ko irailaren 9tik aurrerakoak dira (Aizpuru 2013; Berriochoa 2009). Biak erakunde pribatuak ziren, nahiz eta uneoro tokiko agintariek, agintari zibilek eta elizgizonek kontrolatzen edo babesten zituzten. Bitxia da sorreratik sindikatuen estatutuetan jasota geratzen zela izaera katolikoa (Aizpuru 2013).\nEsan bezala, nekazaritza eremuko lehen elkarteak, nekazaritza-sindikatuak, ugaritu egin ziren 1904tik aurrera, baina erakunde horien beharrari buruzko lehen aipamen argia 1903ko irailekoa da Irunen (Berriotxoa 2009; Gipuzkoako Foru Aldundiaren Aktak 1907b).\nGipuzkoako kasuaren alderdirik deigarriena da Nekazaritzako Sindikatuen Legea indarrean sartu ondoren, haren defendatzaile sutsuenak azkar mugitu zirela honi bultzada emateko. Jarraian doan paragrafoan ikus daitekeen moduan eta aurreko lerroetan aipatu moduan, Aldundiak berak interes handia zeukan aztergai daukagun gaian:\n“En virtud de lo anteriormente expuesto, los Diputados que suscriben tienen el honor\nde proponer a la excma. Diputación lo siguiente:\nQue la Comisión especial de agricultura de esta Corporación provincial de\nacuerdo con las autoridades locales y curas párrocos, funden en los principales\npueblos de la provincia sindicatos locales de agricultura, con arreglo a la Ley\nde 30 de Enero de 1906” (Actas de la Diputación provincial de Guipúzcoa\n1907a, pág. 77).\nErrolda estatistikoen eta urtekarien datuak ikusita, ukaezina da 1918tik 1921era bitarteko aldia sindikatu katolikoen artean dinamikoena eta aberatsena izan zela, ez bakarrik sindikatu kopuruari dagokionez, baita kapitalari dagokionez ere (Instituto Nacional de Estadística 1918, 1920). Aipatutatako urte tarte horretan kokatzen da Ordiziako Nekazal Sindikatuaren sorrera, Nekazal Sindikatuaren sorrera aktaren arabera 1920ko irailaren 26an, Espainiako Nekazaritza Ministeritzak 1934. urtean argitaratutako sindikatuen erroldaren arabera 1920ko irailaren 29an.\nNekazari elkartasunaren sortzaileak, 1920an. Iturria: MENDE BETE ELKARTASUN (goiberri.eus)\nACTAS DE LA DIPUTACIÓN PROVINCIAL DE GUIPÚZCOA (1907a):\nNovena sesión, 15 de Mayo de 1907.\nAIZPURU, M. (2013): Los otros agrarios. Campesinos, caseríos y nacionalistas\nvascos. XIV Congreso Internacional de historia agraria, Sesión Plenaria II:\nInstituciones, desarrollo, cooperación y conflicto agrario, Badajoz.\nARRIBAS, José M. (1989): «El sindicalismo agrario: un instrumento de\nmodernización de la agricultura», Historia Social, 4, 5Í-52.\nBELTRÁN, F. (2012): “Commons, social capital, and the emergence of\nagricultural cooperatives in early twentieth century Spain”, European Review of\nEconomic History, 16, pág. 511-528.\nBERRIOCHOA, P. (2009): El sector agrario guipuzcoano y las políticas\nprovinciales durante la Restauración. Diputación Foral de Guipúzcoa, Donostia.\nCENDRERO, A. (1985): “El sector agropecuario en Euskadi”, Vasconia.\nCuadernos de Historia-Geografía. Eusko Ikaskuntza, Donostia.\nGALLEGO, D. (1986): “Transformaciones técnicas de la agricultura española en\nen primer tercio del siglo xx”, en R. Garrabou y otros (eds.): Historia agraria de\nla España contemporánea, III, Barcelona, Crítica, pp. 171-229.\nGARRABOU, R. (1994): “Revolución o revoluciones agrarias en el siglo XIX:\nsu difusión en el mundo mediterráneo” en Andrés Sánchez Picón (ed.):\nAgriculturas mediterráneas y mundo campesino. Cambio histórico y retos\nactuales, Instituto de Estudios Almerienses, pp. 95-109.\nGARRIDO, S. (1995): “El cooperativismo agrario español del primer tercio del\nsiglo XX”, Revista de Historia Económica, XIII, 5, p. 115-144\nGARRIDO, S. (2003): “El primer cooperativismo Español”, Revista de\nEconomía Pública, Social y Cooperativa, num. 44, abril.\nINSTITUTO NACIONAL DE ESTADÍSTICA (1918): Instituciones católicas sociales de carácter nacional. Anuario, Fondo Documental del Instituto Nacional de Estadística.\nINSTITUTO NACIONAL DE ESTADÍSTICA (1920): Federaciones católico-agrarias en 1920. Anuario, Fondo Documental del Instituto Nacional de Estadística.\nROMÁN CERVANTES, C. (2015): “Agricultural cooperatives in Spain,\nbetween failure and succes? (1890-2001)”, AEHE.\nAtaun Far West\nLanera joateko egunerokotasunean konturatu naiz herri honen berezitasunaz, bi lurralde ezberdinen elkargunea baita. Egungo egoerak, itxiera perimetralarekin, herri honen izaera estrategikoa nabarmentzen du erabat.\nIzaera hau ez da berria, Ataungo udal artxibo historikoak frogatzen duen moduan, mugan egotearen ondorioz sortutako dokumentazio asko gordetzen baitu. Gaurkoan, bereziki bi lanbide zaharren arteko muga ia ikustezina izango dugu hizpide: alde batetik kontrabandistak, eta bestetik bidelapurrak\n1759ko neguko gau hotz batean Ataungo alkateak eta beste zenbait herritarrek bikote susmagarri bat ikusi zuten udaletxearen parean. Hauek jarraitu eta hilerri zaharrean harrapatu zituzten. Bi gaizkileen deskribapen zehatza egiten dute agirian, berrogei urte baino gutxiago omen zutela eta soinean zeramaten arropa eta zapeten berri emanaz. Baina, aurpegiak ez omen zituzten ikusi “…por que las tenían quasi cubiertas el uno con su sombrero calado y el otro con su montera calada…” (sic.).\nBikote hau miatzean tabako poltsa bat zeramatela ikusi zuten ataundarrek. Protokoloa jarraituz, bi herritar geratu ziren kontrabandista hauen ihesa ekiditeko zaintzan, kasu honetan sakristaua. Baina goizeko hiruretan dena aldatu zen, halako batean atxilotuetako batek pistola atera eta bi zaindariak armaz mehatxatu zituen, “…diciendo al testigo y al dicho Zavala que a qualquiera mobimiento que hicieren los matarían…” (sic.). Honela, bi kontrabandistek ihes egitea lortu eta bere lanarekin jarraitu zuten, ez zen inoiz hauen berri gehiagorik egon.\nArmen presentziak adierazten du Ataungo bideak ez zirela guztiz leku seguruak, edota gure kontrabandistak aukera azaltzen bazen bidelapur bihurtu zitezkeela. Honako pasartea bezalako beste asko aurki ditzazkegu Ataungo artxibo historikoan. Herri honek ez du bakeroen pelikuletatik inbidiatzeko askorik.\nTestuinguruaren garrantzia artxiboetan\nArtxibozainontzat –eta historialarientzat- oso garrantzitsua da testuingurua. Dokumentu bat momentu eta behar konkretu batengatik eratzen da; ezinbestean. Egunak, hilabeteak eta urteak igaro ahala, sorkuntza testuinguru hori eraldatzen joaten da. Horregatik, balio historikoa duen idatzi batek, mementu hartaz, lehen mailako informazioa -zuzena- helarazten digu. Dokumentuak garaiko testuingurua ezagutzen laguntzeaz gain, historiak idatzia hobeto ulertzen laguntzen digu: sorgin-gurpil bat eratuz.\nArtxibozaintza modernoa XIX. mendean garatu zen. Ordura arte gaiaren, dokumentu-tipologiaren edo euskarriaren ezaugarrien arabera sailkatzen zen. Modu honetan dokumentuen jatorrizko ordena apurtzen da, informazioa betirako galtzen da. Zaila egiten zaigu geuri ere, askotan, sailkapen organiko-funtzionalak errespetatzea: maiz dokumentazioa oso nahasturik egoten da eta bertako informazioa berreskuratzeko modu bakarra gaikako sailkapen bat egitea izaten da. Dena den, artxibozain orok presente izen behar du testuinguruak – sailkapenak – duen garrantzia, gure arloaren giltzarria da.\nErabiltzaileak harri berarekin egiten dute topo. Informazio konkretu baten bila etortzen dira, baina funts, sail eta dokumentuek ez dute, hitzez-hitz, gurako luketen moduan erantzuten: zeharka irakurri behar da. Dokumentu bat funtzio konkretu bat egiteko jaio bazen ere, ikuspuntu desberdinetatik aztertuta informazio andana eman dezake.\nMuseo batera joan eta bertako objektuak ikustean berdina pasatzen da. Materialak bere horretan informazioa ematen digu, baina bere testuinguru-arkeologikoa eta -historikoa ezagutuz gero ikuspuntu zabalagoz aztertu ahalko dugu. Historialariek, beraz, iturri materialak zeharka irakurri behar dituzte: testuingurua leitu.\nGaixotasun benereoak sendatzeko bidea\nPenizilina sortu arte, sifilia izurritea zela esatea zuzena da. Ordura arte, gaixotasun benereoak sendatzeko moduak ez ziren batere xamurrak.\nUxueko artxiboan jarraian erantsiko dugun sendabidea topatu dugu. Honetan hasi aurretik aitortza egiteko gomendioa egiten du. Kontuak atera.\nAgirian deskribatzen duten teknika fumigazioarena da; alegia, gaixoa ke edo lurrin berezi batean sarri blaitzea. Kea sortzen duen egurra bezain garrantzitsua da egurrari eransten zaizkion espezieak. Eta, batzuetan, bestelako osagai aktiboagoak ere bai; hala nola arsenikoa, merkurio-sulfuroa ala, agiri honetan bezala, nitro-a (sodio nitratoa).\nKearen eta gai hauen eraginez gaitza izerdiz, txistuz ala beherakoan kanporatzea zen helburua.\nGaixotasun benereoen gaineko tratatuan Astruc-ek (1736: De Morbis Venereis, libri sex. gazteleraz 1772an lehendabizikoz emana), sendabide honen bultzatzaile nagusia Nicolas Masa izan zela dio. Alabaina, honi buruzko erreferentziarik ez dugu topatu. Astruc-ek berak aipatu lanaren 4. atalean sendabide ugari aipatzen ditu. Astruc-ek, baina, ez du gaixoa kezkatzea lehenesten; guaiako-infusioak1 zein merkurioz igurztea nahiago omen du.\nGure dokumentu hau garai horretakoa da, datarik ez badu ere, XVIII. mendean kokatzen dugu, litekeena da 1750.etik aurrerakoa izatea.\nhttps://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6254479/ gunean Evolución del tratamiento de la sífilis a lo largo de la historia artikuluak sifilia sendatzeko errepaso historikoa egiten du.\nIndustrializazioak sortutako bizi eta lan baldintzak ez zuen lagundu gaitz hauei aurre egiten.\nXXI. mendeko izurritea balitz… XXI. mendean, baina, prebentzioa, zientzia eta medikuntza garatuagoak ditugu. Entzun nahi izanez gero.\nReceta para curar lo que se sabe\n(Se deben confesar antes de la curación)\nSe toma de canela seis seis maravedís, de clavillos nueve maravedís, una nuez de especias y dos escrúpulos2 de nitro3. Todo se muele muy bien y se hacen diez papeletas de estos polvos; cada una de estas papeletas se divide en tres papeletillas. Se divide en ocho partes iguales.\nSe tienen prevenidos diez carbones de carrasco4. Y a cada carbón se hace un agujero u hoyito en medio para que se caiga el [tachado]. Se pone el carbón en el fuego hasta que se encienda bien; se tiene prevenida una cazuela o almud con cenizas cernidas. Se pone el carbón con el hoyo hacia arriba en el almud o cazuela. Luego, se le manda al enfermo sentar sobre la cama; se le cubre toda cabeza con una capa; se le manda al enfermo cierre los ojos, que se le dice es el humo muy dañoso; luego, se le pone sobre las rodillas la cazuela o almud. Y en el hoyo que tiene la brasa se echa una papeletilla. Luego, en segundo las tres papeletas.\nSe le manda abra la boca y trague todo el humo, como tres avemarías o hasta que pueda resistirlo.\nLuego, se le descubre la cabeza y estará de sentado y bien tapado con la capa por un cuarto de hora.\nDespues, se pone la cazuela con la brasa debajo de la cama y estará allí hasta la tarde que se necesita para hacer la cura.\nEstos humos se han de dar por cinco días a las ocho de la mañana y a las cuatro de la tarde.\nEl día que se ha de empezar la cura, desayunará a las seis de la mañana una escudilla de buen caldo y un huevo o dos en leche, esto es: que no esté muy duro. A las ocho, la cura. A las diez, un poco de caldo. A las doce, caldo y un par de huevos en lecho. No ha de beber vino, solo agua de zarza usual. A las cuatro, la cura. A las seis, caldo solo. A las ocho, caldo y huevos. A las díez, caldo siempre sin especias y con poca sal y no tomará nada hasta las seis de la mañana del otro día. Y esta regla se seguirá los cinco días de la curación.\nLa naturaleza arropará el humor venéreo por sudor, babeo o cámara. Si le sacude por boca suele hincharse la lengua y salírsele fuera de la boca. Entonces se le dispone dos onzas de jarabe violado, en el que se mezclan dos panes de oro y se le añade tres onzas de agua de zarza. Y de esta mistura se la va dando unas cucharaditas de hora en hora, fura de la almimentación. Y para el segundo o tercer día vuelve la lengua a su lugar. Si no se quiere dar esta mistion, se le manda al enfermo tenga en la boca un doblón de oro, que éste hace el mismo efecto.\nSi se le hicieren llagas en la boca y garganta se hará un juagatorio con el cocimiento de cebada y plantaina5, añadiéndole lo suficiente de miel rosada y unas gotas de vinagre. Y con esto se juagará.\nSi le acomete por sudor, ha de guardar mucha quietud y recogimiento, procurando ña que le asiste conjugarle el sudor de la cara con pañuelos blancos delgados.\nSi por el vientre padecerá algunos desmayos, pero no por eso se aflija, que echará todo el humor en 24 horas, procurando siempre que sale al vaso revosarse.\nSe previene que aunque sude mucho o nada no se ha de mudar camisa, ni la ropa de la cama, hasta que pasen doce días.\nTampoco ha de hacer la siesta después de comer en los cinco días de la curación, por lo que se hace preciso tenga en el cuarto quien le dé conversación.\nAdvierto que si le acomte por babeo no se ha de juagar con el cocimiento de plantaina hasta que haya babeado por lo menos tres días.\nDe suerte qualquiera evacuación que sea aunque sea muy fuerte no se le hará remedio alguno. Como tampoco aunque tenga llagas en el cuerpo o cabeza, pues ellas se curarán voluntariamente.\nEsta curación se puede hacer en cualquiera tiempo del año, menos en la canícula.\nNo se deje entrar médico ni cirujano alguno a visitar al enfermo.\nSe ha de governar como enfermo a caldo y huevos hasta que pueda comer carne regularmente.\nQuedan enteramente curados para los veinte días.\nhttps://metode.es/revistas-metode/article-revistes/el-extrano-caso-del-guayaco.html Artikulu honetan David Sucunzak argiki azaltzen du uste ustel horren nondik norakoak. Fugger bankeroek sortutako uste ustela baino etzen izan, nahiz eta ustea.\n2Neurri farmazeutikoa. Eskrupula 1 = 24 granos,; alegia 1,198 gramos\n3Sodio nitrato. Nitro-gatza dela pentsatzen dugu, KNO3.\n5plantain, zain-belar, arpin, bildots-mihi, kukuso-belar : Plantago lanceolata\nArtxibo “berri” batean lanean hastean, dokumenturik zaharrena zein den bilatzea da edozein artxibozainek egiten duen lehen lana. Bigarrena, ostera, zein den planorik zaharrena.\nGu ez gaude salbuetsita. Horrela, Igantziko Udal Artxibora lanera sartu ginenean hartu genituen lehen bi lanak horiexek izan ziren, jakina. Idatzizko dokumenturik zaharrenaren berri eman genuen blog honetan, zaharra ez ezik harrigarria ere bazelakoan. Hortaz, planorik zaharrena ere topatu dugu, eta hau ere ez da nolanahikoa: Berrizaungo zubia, hain zuzen ere.\nXIX. mende hasiera arte Berrizaungo zubia egurrezkoa zen. Zubi honek Bidasoa ibaia zeharkatzen zuen eta erortzear zegoen. Zaharkitua, zama handiko gurdiei eusteko makal. Horiek horrela, hala haren gertu omen zegoen burdinola nola zubia bera berritzeko deliberoa hartu zuen udalak: “…puente que hai de madera para el paso y reparo de su herrería maior y menor que se halla amenazando ruina para efecto de ejecutar a cal y canto…”\nHonetarako, 1816 urtean, Martin Jose Belarra maisu harginak proiektu bat garatu zuen. Maisu harginak bi begitako zubia egiteko gomendioa luzatu zuen. Proiektu honetan biltzen da Igantziko Udal Artxiboan gordeta dagoen planorik zaharrena.\nPlanoa benetan berezia da. Ez soilik bere aintzinakotasunagatik, baizik eta gainera, bere irudiengatik. Bere edukia ez da gaur egun ikustera ohituak gauden oinplano, perfilak,… zubiaren begietako bat eraikitzeko erabiliko den egurrezko egitura nolakoa izango den eta zein neurri izango dituen azaltzen du. Plano hori ikusita lanaren azken emaitza zein izango den asmatzea zaila da. Gainera, neurria ez da ohiko gaztelako oinetan ematen, baizik eta noski, oin nafarretan. Honi lotuta dihoakion erregela ere ikusten dugu bertan.\nIdatzitako txostena berriz oso lan zehatza da. Zubia eraikitzeko egin beharko diren lan guztiak banaka eta pausuz pausu deskribatzen dira, baita materialak nondik jasoko diren ere. Adibidez, behin zubia amaituta azken lana izango da hura zolatzea “… en toda su tira y anchura se executara calzada con piedra del río…”. Bestalde, ohi bezala, hormak egiteko erabiliko den harrobia ere zehazten da “… en mampostería buena rancada en las canteras de Basateandi o Zereneta…”. Prozesu guztia zein izango den eta pausu bakoitzerako beharko diren material mota eta kopuruak zerrendatzen eta baloratzen dira.\nHala ere, zubia eraiki eta 40 urte beranduago hirugarren begi bat egiteko lanak egin ziren. Orduan Manuel Ansa izan zen proiektuaren arduraduna. Honen planoa ere jasota dago Udal Artxiboan. Plano honek hirugarren begiaren diseinuak azaltzen ditu. Kasu honetan, ordea, gaztelako oinak dira neurriak zehazteko erabilitako unitateak. Idatzitako proiektua berriz ez dago hain garatua.\nHortaz, erraza da ulertzen zergatik artxibozainen lehenengo lana (edo jakin-mina) espediente eta proiektu zaharrenak bilatzea izan ohi den.\nKatalina de Zabaleta\n2020 ilun honetan Ereitenek lanean darrai, aspaldiko lagunei berriak batuz. Azken horietako bat Igantziko Udala dugu. Hango artxiboa antolatzeko helburuari ekin zaio eta beti bezala, lan horrek uzta berezia biltzeko aukera ematen du.\nIgantziko Udal Artxiboan topaturiko dokumentu batek piztu du oraingoan gure arreta. Idazkera oso txukuna du eta latinez idatzia dago. 1599. urtekoa da. Alfontso del Mazo, Iruñeko apezpikutzako notario eklesiastikoa da dokumentuaren egilea. Notario eklesiastikoek gotzain-barrutietan gertatutako jarduera zibil, kriminal, ekonomiko edo patrimonial oro eskrituratzen zuten eta dokumentu hauek latinez idatzi ohi zituzten.\nKatalina Zabaletakoa da testuaren protagonista, Lesakako dorretxeko oinordekoa. Zabaletatarrak Bortzirietako leinurik boteretsuenetako bat izan ziren Erdi Aroan: Altzatetarrekin batera. XIV eta XV. mendeetan Lesakako erroten gaineko kontrola izan zuten, Etxalarko burdinolaren eta bertako ustiapenen jabe izan ziren eta bailarako larreen gozamena ere kontrolatzen zuten. Bada, 1473az geroztik Igantziko San Migel abadiaren patronatua ere Zabaletatarren esku geratu zen, Igantziko elizaren gaineko kontrol osoa eskuratuz. Hala, orduz geroztik Zabaletatarrek Igantziko auzoek bildutako uztaren hamarrena jaso, eta aldi berean, herriko abadea izendatu ahal izango zuten. Azken hau oso eskumen erakargarria zen Erdi Aroko nobleziarentzat, Elizak jendearen eguneroko bizitzaren gainean ezarritako erabateko kontrola zela eta, oso garrantzitsua baitzen beren gustuko edo beraien kontrolpeko apaizak izendatu ahal izatea.\nErabateko botere hau ez zen, ordea, betierekoa izan. XVI. mendean nobleziaren eskumenak murriztuz joan ziren. Bortzirietako auzoak ere nobleziak ezarritako gehiegizko karga hauen inguruko ezinegona erakusten hasiak ziren ordurako. Eta horren erakusle da Igantziko herriak 1566an Juan Zabaletaren aurka egin izana, San Migel elizaren gaineko patronatua auzitan jarriz.\nTestuinguru horretan sorturiko dokumentua da esku artean duguna. Baina kasu honetan ez da auziaren inguruko xehetasun askorik ematen. Zor bat kitatzeari buruzkoa da. Domingo Errekaldek Pedro Ortzaitzekin zuen zorra Katalina Zabaletakoari ordaindu beharko diola esaten da bertan, azken hau Ortzaitzen lagapen-hartzailea zelako. Azken honen eta Domingo Errekalderen inguruan, ordea, ezin izan dugu oraingoz ezer gehiago jakin; baina Igantziko Artxiboan lanean dihardugun bitartean dokumentu honen inguruan sortu zaizkigun galderei erantzuna eman ahal izango zaie agian; bai guk, baita oraingo eta etorkizuneko erabiltzaileek ere.\nOlatz Etxeberria, Igantziko artxiboa.