Oinarrizko gaitasunak EAEko Hezkuntza Sisteman r rie k g orre zdkeh zu gar e o e n b h i e e n hez krunt zah z bat i e g a 3 b at xl e he n r1 o 2 l ehe 8 5 8 13 21a1 345he zk13 h e z u t z55 k d e kn e rr i g o rre z obig ig a 89 n 144 h n 233 r r et 377 l e e e g a ba x i l e g a 3 rr o r o a e n l e h e n 11 2 e ko 5 13 a 34 r z3 h 8z u 21 z k 115 d e rk nto 55 u t a e r i g rre z n z big a 89 n 144 233 r r e 377\nHEZKUNTZA, UNIBERTSITATE IKERKETA SAILA Hezkuntza sailburuordetza Hezkuntza Berriztatzeko zuzendaritza\nDEPARTAMENTO DE EDUCACIÓN, UNIVERSIDADES E INVESTIGACIÓN Viceconsejería de Educación Dirección de Innovación Educativa\n1.- OINARRIZKO GAITASUNAK 1.1.- Gaitasunetan oinarritutako ikuspegiaren jatorria 1.2.- Zer dira oinarrizko gaitasunak? 1.3.- Gaitasunak hezkuntzan\n2.- OINARRIZKO GAITASUNEN BANAKATZEA\n3.- OINARRIZKO GAITASUNEK CURRICULUMAREKIN DUTEN LOTURA 3.1.- Oinarrizko gaitasunak helburu orokorretan. 3.2.- Gaitasunak eta Curriculumeko beste elementu batzuk. 3.3.- Gaitasunen eta arloen arteko lotura.\n4. ORIENTABIDE METODOLOGIKO OROKORRAK GAITASUNEN GARAPENARI LAGUNTZEKO\n5. ORIENTABIDE OROKORRAK GAITASUNEN IKUSPEGITIK EBALUAZIOA EGITEKO.\nHITZAURREA Laurogeita hamargarren hamarkadan zehar eta mende honetako lehen urteetan biziagotu egin da hezkuntza sistemak berritzearen gaineko kezka nazioartean, curriculuma ulertzeko modu berriengatik eta, azken finean, irakaskuntza eta ikasketa ulertzeko modu berriengatik. 175/2007 Dekretuan curriculuma zehazten da garapenean oinarritzen den Europako Batasunak eremu hartuta.\nezarritako curriculum berrian Oinarrizko Irakaskuntzaren Euskal Autonomia Erkidegoan eta oinarrizko gaitasunen derrigorrezko irakaskuntza baten alde egiten du, ELGE eta horretan azken urteotan egindako proposamenak erreferente\nUNESCOren “Ezagutza gizarteetarantz”1 munduko txostenak adierazten du "aurrerapen teknikoen azkartasunarekin gaitasunek egunerokotasuna galtzen dutenez, komenigarria da eremu guztietan ikasketa mekanismo malguak sustatzea, ezagutza multzo oso zehatz bat ezarri beharrean. Ikasten ikastea esan nahi du hausnartzen, zalantzatzen ikastea, ahalik eta azkarren egokitzen jakitea eta norberaren ondare kultura dudatan jartzen jakitea, adostutakoak errespetatuz. Horiek dira ezagutzaren gizarteek izan behar dituzten ardatzak.” Ildo horretatik, A. Perez Gomezek2 eransten du: “Horrela, bada, informazioaren eta jakintzaren gizarte honek hezkuntzari eskaera berriak egiten dizkio eta herritarretan bizitza guztian zehar ikasteko ahalmena garatzearekin lotura argia dute. Beste era batera esanda, arazoa ez da ikasleek hartzen duten informazio kopurua, baizik eta kalitatea: ulertzeko, prozesatzeko, hautatzeko, antolatzeko eta ezagutzan eraldatzeko gaitasuna; eta baita ere egoera eta testuinguru ezberdinetara aplikatzeko gaitasuna, proiektu propio eta sozialen balore eta asmoen arabera.” Planteamendu honek eskaera berriei erantzun nahi die, eguneroko bizitzarekin eta autonomiaz eta kritikoki moldatzeko benetan erabilgarri diren trebezia eta gaitasunak garatzearekin lotura dutenak. Horiek guztiak hezkuntzarako oinarrizko ideia dakar: eskolan lantzen den diziplina bateko edo diziplina arteko ezagutza ulertzea, ez helburu gisa, baizik eta gaitasunen zerbitzura dagoen tresna pribilegiatu gisa.\nHezkuntza, Zientzia eta Kulturarako Nazio Batuen Erakundea (2005): UNESCOren Munduko Txostena 2005: Jakintzaren gizarterako bidean. 2 Pérez Gómez, A. (2007): La naturaleza de las competencias básicas y sus aplicaciones pedagógicas, Cuadernos de Educación de Cantabria 1. zenb., Hezkuntza Saila , Santander.\n1.- OINARRIZKO GAITASUNAK 1.1.- GAITASUNETAN OINARRITUTAKO IKUSPEGIAREN JATORRIA Azken urteotan, munduak funtsezko aldaketak ezagutu ditu: bizitzeko moduetan, ekoizpen harremanetan, mugimendu demografikoetan, lorpen teknologikoetan… Eszenatoki sozial eta ekonomiko berri honek aldaketa eskatzen ditu etorkizuneko hiritarren prestakuntzan eta, hortaz, erronka ekidinezinak planteatzen dizkie hezkuntza sistemei, eskolei, curriculumari, irakaskuntza eta ikasketa prozesuei eta nola ez, irakasleei. Erronka horiei aurre egiteko, hezkuntzaren munduak “gaitasun” terminoa barneratzen eta zabaltzen joan da, lehendik ere lan munduan erabiltzen zena. Gaitasunetan oinarritutako ikuspegia hezkuntzaren bidez aukera berdintasuna benetan lortzeko saiakera bat da, azpimarratzen baitu biztanle guztiek oinarrizko gaitasun batzuk lortzearen beharra eta eguneratzen duelako hezkuntza orokorrak banakoarentzako trebakuntza “oinarrizko eta nahikoa” eta komunitatearentzako trebakuntza “oinarrizko eta nahikoa” eskaini behar duela esaten duen printzipio pedagogiko zahar hori. Bestalde, erantzun bat eman nahi zaio eskola porrota ekiditeko eskaerari, ikasle guztientzako ezagutza maila nahikoa bermatuz. Hezkuntza politikak arazo horren gaineko kezka dute iraultza kultural baten parte delako, eskola eta hezkuntza bere testuinguruan kokatu nahi duena iraultza bat, gertatutako aldaketa handiak oinarritzat hartuta, hala nola: •\nEzagutzaren gizartera sartzeko eskakizun maila handitu izana. Horren ondorioz, gizarteratzeko behar diren gaitasunak dituztenen eta ez dituztenen arteko banaketa sortu da eta bigarren horiek baztertuta geratzen dira.\nPrestakuntza maila orokorra handitu izana. Hala ere, biztanleen %10ak gutxi gorabehera ez du aitortutako titulaziorik.\nPrestakuntzarako edukien etengabeko krisia, berehalakoan zaharkituta geratzen baitira aurrerapen zientifiko eta tekniko azkarra eta horrek dakartzan egoera ekonomiko eta sozialak direla eta. Horrek garrantzitsuago bihurtzen du bizitzan zehar zerbait ikastearen gaitasuna indartzea, ezagutza multzo handi bat eman beharrean. Curriculumaren “inflazioa”, hezitzaileak erabat gainditzen dituena eta maiz gizarte arazoen errua egozten zaie.\nEskolaz geroko bizitzarako orientazioa, nabarmenduz ikasketen transferentzia bilatzearen beharra eta testuinguru askotan zuzen erabili ahal izatea.\nHezkuntza paradigmaren aldaketa, orain ez da irakasle eta eskolarengan oinarritzen, baizik eta ikaslearengan. Korronte psikologiko eta pedagogiko ezberdinen ekarpena (konduktismoa, konstruktibismoa, inteligentzia emozionala lantzea etab.), ikasketen eraginkortasunari, esanahiari eta integrazioari garrantzia ematen diotenak.\nAzkenik, emaitzen kudeaketa eta ebaluazio metodoen arteko oreka, aitortuz hezkuntza sistemen kalitatea ez dela soilik baliabideen araberakoa (garrantzitsuak diren arren), baizik eta ebaluazioaren eta emaitzen kontrolaren araberakoa ere.\nAzken finean, hezkuntzaren kalitatearen gaineko kezkaren ondorioz, arreta eskaintzen zaie oinarrizko gaitasunei; izan ere, ikasketak praktikan jartzea dute oinarri eta, horrela, errazagoa da transferentzia eta ebaluazioa, kalitatea eta ekitatea orekatzea helburu izanik. Horrek guztiak curriculuma birpentsatzera eraman gaitu eta oinarrizko hezkuntzan oinarrizkoa denari buruzko eztabaida sortu du, abiapuntutzat hartuta hezkuntza maila hauetan ezin daitekeela ume eta gazteek ikastea nahi genukeen guztia irakastea eta ikastea, ez eta zalantzarik gabe ume eta gazteentzako onuragarri dena. Aukeratu egin behar da.\nEdukiak zabaldu edo sartzen direnean, beste batzuk baztertu edo murriztu behar dira, ikasketa berregituratuz, hezkuntza eta bere ingurua barne hartzen dituzten metodologia integratzaileak aplikatuz.\nEgungo gizartean sortzen diren erronken eta beharren aurrean, uste duzu curriculumak aldatu behar direla? Zertan?\n“Gaitasuna” terminoa hasiera batean lan munduan sortu izanak zer-nolako alde positiboak izan ditzake? Eta negatiboak? Zein beste aukera izan litzatekeen?\nIrakatsi eta ikasi beharreko edukiak areagotu direla ikusita, uste duzu beharrezkoa dela “oinarrizkoa” azpimarratzea, hau da, nahitaezkoa dena eta egoera askotan erabili daitekeena?\n1.2.- ZER DIRA OINARRIZKO GAITASUNAK? Ez dago “gaitasun giltzarri edo oinarrizko gaitasun” kontzeptuaren esanahi unibertsal bat, baina orokorrean gaitasun giltzarri edo beharrezko, funtsezko edo oinarrizkotzat hartzen dira edozein norbanakorentzat eta gizartearentzat onuragarriak direnak eta bada nolabaiteko adostasun bat "banako guztiek gizarteko kide aktibo gisa bizi on bat izateko behar dituzte oinarrizko ezagutza, trebezia eta jarrerak " definizioaren gainean. Ikuspuntu horren arabera, eremu edo jarduera batean gai izatea honako hau esanahi du: ezagutza garrantzitsuak aktibatu eta erabiltzeko gai izatea eremu horrekin lotutako egoera eta arazoei aurre egiteko orduan. Hezkuntzaren munduan terminoak adierazten du testuinguru batean eraginkortasunez jokatzeko gaitasuna edo potentziala. Edozein motatako ezagutzak eraginkortasunez erabiltzea esan nahi du. Gaitasunen inguruko hausnarketa prozesutik eratorritako dokumentuetako bat DeSeCO txostena da (Gaitasunen Definizioa eta Hautaketa). ELGEk egindako dokumentua da, 2000. urtean agertu zen lehenengoz eta 2003. behin betiko bertsioa zabaldu zen. Dokumentu horretatik abiatuta, ELGEko herrialde gehienek curriculuma birformulatzen hasi dira funtsezko gaitasunen inguruan (“Key competencies”), legedi berrian “oinarrizko” deitu zaienak. DeSeCO txostenak gaitasuna terminoa honela definitzen du: “eskaera konplexuei aurre egiteko eta mota askotako lanak zuzentasunez egiteko gaitasuna. Ahalmen praktikoen, ezagutzen, motibazioaren, balio etikoen, jarreren, emozioen eta beste gizarte- eta jokabideosagai batzuen konbinazioa da, eta horiek guztiak elkarrekin mugitzen dira egintza eraginkorra lortze aldera.” Bere aldetik, Europako Legebiltzarrak (2006) honela definitu ditu: “gaitasunak testuinguruari egokitutako ezagutza, gaitasun eta jarreren konbinazio bat dira. Gaitasun giltzarri dira pertsona guztiek behar dituztenak garapen eta errealizazio pertsonalerako, hiritar aktibo izateko, gizarteratzeko eta lana lortzeko”. Beraz, “egiten jakitea” da, hau da, aplikatu egiten den jakintza bat, hainbat testuingurutara egokitzeko aukerak izango lituzkeena eta izaera integratzailea duena, ezagutzak, prozedurak eta jarrerak bateratuz.\nAPLIKATUA Gaitasun bat da…\nGaitasun bat giltzarri edo oinarrizkoa izateko, DeSeCo Txostenaren arabera, biztanle guztientzako baliotsua izan behar du, sexua, maila sozial eta kulturala eta familia ingurunea edozein dela ere, eta azpimarratzen du hiru baldintza bete behar dituela: -\nDerrigorrezko irakaskuntzan edo hezkuntzan zehar garatzea.\nTransferigarria izatea, hau da, egoera eta testuinguru askotan aplika daitekeena eta Funtzio anitzekoa izatea, hainbat helburu lortzeko balio izatea, arazo mota ezberdinak konpontzeko eta lan ezberdinak egiteko.\nAzkenik, gaitasuna ulertzeko beharrezkoa da ezaugarri hauek kontuan izatea: a) Ezin dira zuzenean ebaluatu: Eskola ikasketak â€œgaitasunenâ€? bidez soilik definitzea, eduki eta ezagutza mota ezberdinak identifikatu gabe, engainakorra da eta gaitasun terminoarekiko kontraesana da. Gaitasun baten ikasketa ezagutza batzuk lortzearekin lotuta dago ezinbestean (ezagutzak, gaitasunak, baloreak, jarrerak, emozioakâ€Ś). Gaitasun bat lortu edo garatzeko, hari lotutako ezagutza batzuk bereganatu eta lortu behar dira eta, horretaz gain, ezagutza horiek mobilizatu eta aplikatu behar dira. Horiek landu eta garatzeko edukirik egokienak aukeratu behar dira, maila ezberdinetako sekuentzia eta gradua definitu, lorpen adierazleak ezarri eta ikasleak egiteko lanak zuzentasunez proposatu. b) Ez dituzte ordezkatzen curriculumean egun aurreikusten diren elementuak; izan ere, eskola curriculum osoaren ikuspegi integratu eta integratzaile bat planteatuz aurreikusten dituzte. Horregatik, beharrezkoa da helburuekin lotuta jartzea, arloen edukiekin eta ebaluazio-irizpideekin, eguneroko praktikan garatzea lortu nahi bada. c) Oinarrizko gaitasunak ez dira gutxieneko ikasketak bailiran interpretatu behar. Izan ere, curriculumek ikasketa multzo bat barne hartzen dituzte eta zentzu estu batean gutxienekotzat har daitezkeenak baino zabalagoak dira. Gaitasun multzo hori ez da eskolan irakasten den guztia, baizik eta egungo gizartean bizi eta elkarbizitzeko eta ikasten jarraitu ahal izateko ezinbestekoa dena. d) Ez dira independenteak, baizik eta elkarri lotuta daude. Horien elementuetako batzuk elkarri osatzen diote eta elkar gurutzatzen dira. Horietako bakoitzaren garapena eta erabilera, aldi berean besteena ere behar du. Kasu batzuetan harreman hori zeharo bizia da, esaterako: hizkuntza-komunikaziorako gaitasunen oinarrizko elementuetako batzuk, hala nola, ikasten ikastekoak edo informazioaren tratamendurakoak, elkarrekin lotura estua dute eta gainerako gaitasunak garatu eta erabiltzeko oinarrizkoak dira. Esan daiteke Hizkuntza-komunikaziorako gaitasuna, tresna denez gero, gaitasunetan zeharkakoena dela, hots, gainerako ezagutzak lortzeko bidea errazten duena. Azkenik, gaitasunen arteko lotura estu hori guztien parte diren elementuetan islatzen da. arazoak konpontzen, jarrera kritikoa, sormen ekimena, erabakiak hartzea arriskuak ebaluatuz eta, batez ere, informazioa aukera, tratatu, erabili eta komunikatzea.\n1.3.- OINARRIZKO GAITASUNAK HEZKUNTZAN Momentu honetan proposamen ugari aurki ditzakegu gaitasun giltzarri edo oinarrizkoen gainean. Urte hauetan zehar gaiari buruz eztabaidatu eta hausnartu da eta hezkuntza erakunde eta erakunde politiko eta ekonomiko askok gaitasun zerrenda propioa aurkeztu dute. Beheko laukiak laburtu egiten ditu gure curriculumean gaitasunak sartu arte jarraitu diren urrats garrantzitsuenak: 2000ko martxoan Lisboan egindako Europako Kontseiluaren bilerak helburu berri gisa proposatu zuen “munduko ezagutzaren ekonomiarik lehiakorrena eta dinamikoena bihurtzea, hazkunde ekonomiko iraunkor baterako gai dena, enplegu gehiago eta hobeekin eta gizarte kohesio handiago batekin”. Horretarako, 2001ko otsaileko Europako Batzordeak hamahiru helburu espezifiko eta hamahiru helburu kide zehaztu zituen eta ondorengo hamar urteetan praktikan jartzeko programa bat diseinatuz joateko, 2002ko otsailean.\n1996. DELORS Txostena. Hezkuntzaren lau ardatzak: ezagutzen ikasi, ikasten ikasi, elkarrekin bizitzen ikasi eta izaten ikasi. 2000. Lisboako Kontseilua. Oinarrizko gaitasunen testuinguru europar komuna lantzeko prozesua hasten da. 2002. ELGEk DeSeCo txostena prestatzen du, PISA probetarako oinarri dena. 2005. Definitzen da Europako Batasunean zeintzuk izango diren hezkuntzarako oinarrizko gaitasunak. 2006. Europako Legebiltzarrak estatu kideentzako gomendio bat onartzen du, haien curriculumetan gaitasun giltzarriak sar ditzaten. 2007. EAEko curriculumak oinarrizko gaitasunak barne hartzen ditu eta beste sei gaitasun orokor eransten ditu.\nAldi berean, 2000ko Lisboako Europako Kontseiluak gonbitea egin zien estatu kideei eta Batzordeari “bizitza osoan egiten den ikaskuntzaren gutxieneko trebetasunak” definitu zitzaten eta horien barnean honako hauek zerrendatu zituen: informazioaren teknologiak, atzerriko hizkuntzak, kultura teknologikoa, enpresa izpiritua eta gizarte trebetasunak. Ondorengo saioetan trebetasunak baieztatu eta 2002an zortzi trebetasun eremu proposatu ziren: • • • • • • • •\nkomunikazioa ama hizkuntzan atzerriko hizkuntzetan komunikatzea IKTak kalkulua eta matematika, zientzia eta teknologiako gaitasunak enpresa espiritua pertsona arteko eta gizalegezko gaitasunak Ikasten ikastea eta kultura orokorra.\n2002ko Bartzelonako Europako Batzordeak eremu horiek berretsi zituen, azpimarratu zuen atzerriko hizkuntzak eta irakurmen digitala garrantzitsuak zirela eta era berean, hezkuntzaren eremu europarra piztu zuen. Aldi berean, ELGEk aditu talde bati DeSeCo Proiektua egiteko agindu zion, laurogeita hamargarren hamarkadan. Azken txostena oinarrizko erreferentzia bat da, gaitasun\nkontzeptuaren definizio bat eman eta arrazoitu zutelako eta gaitasun giltzarriak hiru maila handitan banatu zituztelako, lauki honetan biltzen direnak:\nGaitasun giltzarriak “DeSeCo Txostena” (ELGE) 1. kategoria: 2. TRESNAK ELKARRERAGINEAN ERABILTZEA 3. kategoria: 4. TALDE HETEREOGENEOTAN ELKARRERAGITEA 3. kategoria: ERA AUTONOMOAN JARDUTEA\n2004. urtetik aurrera, Europako Batasunak etengabeko ikasketarako gaitasun giltzarri multzo bat ezartzearen beharra mahairatu zuen, estatu kideen hezkuntza sistemetarako erreferentzia izango dena, gaitasunak honela ulertuta: “banako guztiek haien burua garatu eta errealizatzeko, gizarteratzeko eta lan egiteko behar duten ezagutza, trebetasun eta jarrera pakete funtzio anitza eta transferigarria”. “Etengabeko ikasketarako gaitasun giltzarriak, erreferentzia marko europar bat” dokumentuan Europako Batzordeak proposatutako gaitasunak (Europako Legebiltzarrak onartutako Gomendioa 2006ko otsailean), ELGEk DeSeCo txostenean ezarritakoengatik ezberdinak dira argi eta garbi, formulazioan eskola curriculumetako arlo eta ikasgai tradizionaletatik hurbilago baitaude.\nGAITASUN GILTZARRIAK- Europako Batasuna 2006ko abenduaren 18ko Gomendioa, Europako Legebiltzarraren eta Kontseiluarena, etengabeko ikasketarako gaitasun giltzarrien ingurukoa (DOUE, 2006ko abenduaren 30a) - Komunikazioa ama hizkuntzan - Atzerriko hizkuntzetan komunikatzea - Matematikarako gaitasuna eta zientzia teknologiako oinarrizko gaitasunak izatea - Gaitasun digitala - Gizarte eta gizalegezko gaitasunak - Kontzientzia eta adierazpen kulturalak - Ikasten ikasi - Ekintzailea izatea eta enpresa-espiritua edukitzea\nUrriaren 16ko 175/2007 Dekretuak (Oinarrizko Hezkuntzaren curriculuma ezartzen du Euskal Autonomia Erkidegoarentzat) oinarrizko gaitasunaren definizio bera mantentzen du\neta irizpide berak kontzepzio eta zentzuari dagokionez, baina terminologia eta edukietan zenbait aldaketa sartzen ditu, taula honetan ikus daitekeen bezala:\nOINARRIZKO GAITASUNAK-175/2007 OINARRIZKO HEZKUNTZAREN CURRICULUMA EUSKAL AUTONOMIA ERKIDEGOAN - Hizkuntza-komunikaziorako gaitasuna - Matematikarako gaitasuna - Zientzia-, teknologiaeta osasun-kulturarako gaitasuna - Informazioa tratatzeko eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna - Ikasten ikasteko gaitasuna - Gizarterako eta hiritartasunerako gaitasuna - Norberaren autonomiarako eta ekimenerako gaitasuna - Kultura humanistiko eta artistikorako gaitasuna\nOndorengo laukian jasotzen dira derrigorrezko hezkuntzaren etapetan gaitasun bakoitza definitzen duten elementuetako batzuk . Hizkuntzakomunikaziorako gaitasuna\nGaitasun honetan erreferentzia egiten zaio ahozko nahiz idatzizko hizkuntzaren erabilpenari, errealitatea adierazi, interpretatu eta ulertzeko, jakintza eraikitzeko eta komunikatzeko eta pentsamoldea, emozioak eta jarrerak antolatu eta auto-erregulatzeko egiten dena.\nZenbakiak, horien oinarrizko eragiketak, sinboloak eta matematikaren alorreko adierazpenak eta arrazoiketak erabili eta erlazionatzeko trebetasuna da, informazio-mota ezberdinak ekoiztu eta interpretatzeko, errealitatearen alderdi kuantitatiboei eta espazialei buruzko ezagutzak zabaltzeko eta eguneroko bizitzarekin eta lan-munduarekin zerikusia duten arazoak ebazteko.\nZientzia-, teknologiaosasunkulturarako gaitasuna\nGaitasun digitala eta informazioaren trataerakoa\nGaitasun honen muina da ikaslea informazioa bilatzeko, lortzeko, prozesatzeko eta komunikatzeko eta ezagutza bihurtzekoa gai izatea. Trebetasun ezberdinak barne hartzen ditu: informazioa lortzetik hasi eta, behin tratatu ondoren, euskarri ezberdinetan transmititzera arte iristen da. Bertan sartzen da ere informazioaren teknologien erabilera eta komunikazioa, informatzeko, ikasteko eta komunikatzeko funtsezko elementu gisa. Gaitasun honek posible egiten du bizi den gizartearen errealitatea ulertzea, lankidetzan aritzea, bizikide izatea eta herritartasun demokratikoa garatzea gizarte anitz batean. Halaber, gizarte hori hobetzeko konpromisoa hartzea posible egiten du. Bertan sartzen dira\nhainbat ezagutza eta trebetasun konplexu, parte hartzea, erabakiak hartzea, egoera jakin batzuetan nola jardun aukeratzea eta hartutako erabaki pertsonalez arduratzea ahalbidetzen dutenak. Ikasleak gaitasun hau eskuratzean, kultura- eta arte-adierazpenak ezagutu, ulertu, balioetsi eta kritikoki ebaluatzeko gai izango da, eta gaitasun hori erabiliko du aberasteko eta gozatzeko iturri gisa, kultura herrien ondarearen zatitzat joko baitu.\nGaitasun honek, batetik, elkarren artean lotura duten balio eta jarrera pertsonalez jabetzeari eta horiek aplikatzeari heltzen dio; adibidez: erantzukizuna, pertseberantzia, norberak bere burua ezagutzea eta autoestimua, sormena, norberak bere buruari kritika egitea, emozioak kontrolatzea, aukeratzeko trebetasuna, arriskuak kalkulatzea eta arazoei aurre egitea, gogobetetasuna berehala asetzeko beharra luzatzeko aukera, akatsetatik ikastea eta arriskuak hartzeko gai izatea.\nEuskal hezkuntza sistemarentzako oinarrizko gaitasun zerrendari dagokionez, aipatutako Oinarrizko Irakaskuntzen Dekretu horrek adierazten du "oinarrizko gaitasunen artean badira izaera zeharkakoago bat duten batzuk, hala nola, ikasten ikastea, hizkuntzakomunikazioa, informazioaren tratamendua eta gaitasun digitala, gizarte eta hiritar gaitasuna eta norberaren autonomia eta ekimenerako gaitasuna . Beste batzuk lotura zuzenagoa dute curriculumaren arlo edo ikasgai zehatzekin; besteak beste: zientzia-, teknologia- eta osasunkulturarako gaitasuna, matematika-gaitasuna eta kultura humanistiko eta artistikorako gaitasuna. Hala eta guztiz ere, oinarrizko gaitasun guztiak garrantzitsutzat jotzen dira. Izan ere, horietako bakoitzak bizitzan arrakasta izatea ekar dezake ezagutzaren gizartean. Aldi berean, eremu batean funtsezko diren alderdi batzuk beste baten gaitasunean lagundu egiten dute, eta horrek sarea eratzen duâ€?. Beharrezkoa da kontuan izatea gaitasun asko elkarrekin gainjarri eta lotzen direla eta eremu bateko oinarrizko alderdi batzuk beste batean gaitasunari laguntzen diotela. Hizkuntza, irakurmena eta idazketaren oinarrizko gaitasunak, kalkulua eta Informazio eta komunikazioaren teknologiak ikasketarako oinarrizko funtsak dira eta era berean, ikasketa jarduera guztiak ikasten ikasteko gaitasuna dute euskarri. Marko osoari aplikatu ahal zaizkion alderdi batzuk daude, oinarrizko zortzi gaitasunen barnean daudenak: pentsamendu kritikoa, sormena, ekimenerako gaitasuna, arazoak ebaztea, arriskuak ebaluatzea, erabakiak hartzea eta sentimenduen eraikuntzaren kudeaketa.\n2.- OINARRIZKO GAITASUNEN BANAKATZEA Bada nolabaiteko eztabaida bat gaitasunak etapa eta mailaka banakatzearen egokitasunaz eta mugez. Marko europarraren proposamenak berak ohartarazten du ez dela zertan garrantzitsua izan behar, gaitasun eremu gehienetan, gaitasun bat lortzeko funtsezko mailen artean (oinarrizkotzat hartuta) ezberdintzea eta gaitasun bat menderatzea maila aurreratuenen artean. Izan ere, baliteke trebetasun bat egoera edo testuinguru jakin bateko arazoa konpontzeko moduan menderatzea nahikoa ez izatea beste egoera batean eta, horretaz gain, etengabe aldatzen dagoen gizarte batean, banako bati egiten zaizkion eskakizunak aldatu egiten dira egoera eta momentu batetik bestera. Dena dela, nahiz eta ohartarazpen horrek aholkatzen duen derrigorrezko etapetako bakoitzean taxuz jokatzea gaitasunen banakatze sekuentziatua egiteari dagokionez, uste da nahitaezko tresna dela gaitasunak ebaluatzeko eta erabilgarria dela ikasgeletarako lan eta jarduera didaktikoak egiteko. erreferentziazko tresna gisa. Gaitasun bakoitzaren banakatzea hiru mailatan egituratu daiteke:\nDIMENTSIOAK AZPIGAITASUNAK ADIERAZLEA K Gaitasun bakoitza hiru bloke edo eremu handitan egituratzen da, dimentsio izenekoak. Horiek, gaitasunaren eremu handiak diren heinean, Lehen eta Bigarren Hezkuntzan berdinak dira eta lehenago aurkeztutako gaitasun bakoitzaren deskribapenetatik datoz. Dimentsio horietako bakoitza azpigaitasunetan banatzen da. Lehen zehaztasun maila horretan, azpigaitasun orokorren hasierako lotura bat proposatzen da eta, ondoren, etapetako bakoitzean zehazten dira. Azkenik, azpigaitasun horietako bakoitzerako ebaluazio-adierazleak zehazten dira, hau da: ikasleak gaitasun bat menderatzen duela erakusteko zeregin edo ariketa batzuk egiteko gai izan beharko da eta ariketa edo zeregin horiek behagarriak izan beharko dituzte. Adierazle horiek argi adierazten dute ikasleak jakin eta egiten jakin behar duena eta ziklo eta maila zehatz batzuei erreferentzia egin behar diete. Grafiko honetan gaitasunen banakatze edo garapena egiteko eskema hierarkikoa ikus daiteke:\nEskema hierarkiko hau gaitasun guztientzako berdina da. Ondoren, Hizkuntzakomunikazioaren gaitasunarekin adibide bat ikus daiteke. HIZKUNTZA-KOMUNIKAZIORAKO GAITASUNA\nAZPIGAITASUNA Zentzu orokorra\nIDATZIZKOAR EN ULERMENA\nAZPIGAITASUNA Helburua antzeman\nAZPIGAITASUN Informazioa aukeratu\nAZPIGAITASUNA Ulermen estrategiak erabili\nADIERAZLEAK: - Zentzu orokorra identifikatzea - Ideia nagusiak eta bigarren mailakoak antzematen ditu - Ideien arteko erlazioa antzematen du\nEskema horretatik abiatuta maila ezberdinetarako (etapak, zikloak, mailak) espezifikazio eta zehaztapenak egin daitezke, argi ikusi ahal izateko, gaitasunen garapenari dagokionez, maila bakoitzerako proposatzen diren ezberdintasunak. Hurrengo orrietan, adibide gisa, Hizkuntza-komunikazioaren gaitasuna eta Matematika gaitasuna garatzen dira Lehen Hezkuntzako 4. mailarako eta DBH 2. mailarako.\n4º E LH 4. Primaria maila\nDIMENTSIOA AHOZKO ADIERAZPENA\nAzpigaitasuna: Egokitasunez adieraztea ikasleentzako interesgarriak diren ahozko testu errazen bidez\nAzpigaitasuna: Egokitasunez eta zuzentasunez adieraztea ikasleentzako interesgarriak diren ahozko aurkezpen soilak egitean\nAdierazleak:  Argitasunez eta arintasunez adierazten da.  Prosodiazko elementuak eta keinuak erabiltzen ditu.  Testuaren generoaren ezaugarri propioak errespetatzen ditu.  Adierazpide baztertzaileak ezagutzen ditu.\nAdierazleak:  Argitasunez, zuzentasunez eta arintasunez adierazten da.  Prosodiazko elementuak eta keinuak egokitasunez erabiltzen ditu.  Hartzailea bereganatzeko estrategiak erabiltzen ditu.  Testu generoaren arauak errespetatzen ditu.  Ikus-entzunezko baliabideak eta IKTak erabiltzen ditu.\nMATEMATIKARAKO GAITASUNA-1. DIMENTSIOA\nLH 4. maila 1. Azpigaitasuna:Oinarrizko zenbakizko ezagutzak erabiltzea, egunerokoaren testuinguru ezberdinetan dauden zenbakizko informazio eta mezuak interpretatu, ulertu, ekoiztu eta komunikatzeko eta zenbakizko arrazoitze bat behar duten arazoak konpontzeko.\ntestuinguru ezberdinetan dauden zenbakizko informazio eta mezuak interpretatu, ulertu, ekoiztu eta komunikatzeko eta arazoak konpontzeko.\nZenbakiak irakurri eta idazten ditu. Zenbakiak erkatu eta ordenatzen ditu. Zenbakiak osatu, deskonposatu eta biribiltzen ditu. Adierazpen grafikoa ezagutzen du, oinarrizko zatikiak irakurri, idatzi, erkatu eta ordenatzen ditu. Zenbaki serie errazak ezagutu, eraiki eta osatzen ditu. Zenbaki naturalen balioa interpretatzen du eta zenbakizko testuetan agertzen diren zatiki errazak baita ere. Ahoz eta idatziz emandako zenbakizko informazio eta mezuak ulertu, interpretatu, ekoiztu eta komunikatzen ditu. Zenbakizko igarkizun eta jokoak eta zenbakizko buruketak egin eta ebazten ditu.\n1. Azpigaitasuna: Zenbakizko ezagutzak erabiltzea, egunerokoaren\nZenbaki mota ezberdinak irakurri, idatzi eta ezagutzen ditu (naturalak, osoak, zatikiak eta hamartarrak). Zenbaki mota ezberdinak ordezkatzeko sinboloak ezagutzen ditu. Zenbakiak haien artean erkatu eta ordenatzen ditu. Zenbakiak haien artean lotzen ditu. Zenbakizko mezuak ulertu eta interpretatzen ditu. Testuinguru ezberdinetan dauden zenbakizko informazioak komunikatzen ditu. Zenbakizko ezagutzak integratzen ditu eta arazo eta ariketak ebazteko erabiltzen ditu.\nHAUSNARTZEKO 1.- Aurreko curriculuma LOGSEtik sortutakoa da eta ikasleengan gaitasunak garatu nahi zituen. Zure ustez zer ezberdintasun dago ahalmen eta gaitasunaren artean? Zer nolako eragina du horrek ikasgelako egunerokoan? 2.- Uste duzu Europako Batasuneko curriculumetan sustatutako oinarrizko gaitasunak nahikoak direla ikasleek aurre egin diezaieten gizartean izango dituzten erronkei? Horrez gain, gehitu litezke: Zeinetan? 3.- Zer nolako erabilgarritasuna du gaitasunak banakatzea ikasgelan lan egiteko? Zure egunerokoari lotutako adibide bat aipatu.\n3.- OINARRIZKO GAITASUNEK CURRICULUMAREKIN DUTEN LOTURA 3.1.- OINARRIZKO GAITASUNAK HELBURU OROKORRETAN\n2. Ingurune fisikoaren oinarrizko elementuak zenbait eskalatan identifikatzea, kokatzea eta aztertzea, elementu horien arteko elkarrekintza ulertzeko, giza taldeek espazioa eta hango baliabideak nola erabiltzen dituzten ulertzeko eta erabilera horiek eragiten dituzten ondorio ekonomiko, sozial, politiko eta ingurumenaren arlokoak baloratzeko. Horren xedea izango da eguneroko bizitzako egoerei aurre egiteko modua hobetzea.\n3. Europako eta munduko geografia-aniztasunaren eta eremu geologiko eta ekonomiko handien oinarrizko ezaugarriak identifikatzea, kokatzea eta autonomiaz aztertzea, baita Euskal Herriko ezaugarri fisikoak eta giza ezaugarriak ere. Horren guztiaren xede izango da etorkizunean behar bezala aurre egin ahal izatea intereseko gizarte-arazo edo â€“auzi orori.\n13. Hainbat iturritako informazioa zorroztasunez bilatzea, aukeratzea eta erlazionatzea; informazioa mota askotakoa izan daiteke: hitzezkoa, grafikoa, ikonoen, estatistiken eta kartografiaren bidez emandakoa, ingurune fisikoak eta sozialak ematen duena, eta komunikabideek eta informazio- eta komunikazio-teknologiek ematen dutena. Ikasleak behar bezala antolatuta eta ulertzeko moduan komunikatu behar ditu informazio-bilaketaren emaitzak.\n14. Ikaslearen partaidetzako nahiz erreferentziazko taldeen eta erakundeen antolamendu-egiturak eta ohiko funtzionamendu-moduak aztertzea, gizarte demokratikoen baitan; betiere, horiek guztiek oinarritzat dituzten funtsezko balioak eta printzipioak aintzat hartuta, eta hiritarren eskubideei eta askatasunei erreparatuta. Hori eginez, gizartean parte-hartze kontzientea, arduratsua, kritikoa eta erabatekoa bultzatu nahi da; diskriminazioa eta bidegabekeria eragiten duten jarrerak eta egoerak salatuko dira, eta eskubiderik gabeko edo nahitaezko baliabide ekonomikorik gabeko herri, talde sozial eta pertsonekin jarrera solidarioa hartuko da. 15. Europako erakundeak eta haien antolaketa politikoa eta administratiboa ezagutzea eta aztertzea, ulertu ahal izateko Europako Batasuna dela Europako herrien eta nazioen harreman- eta partaidetza-esparrua. 16. Irakasgaiaren edukiak nork bere erara eta sormenez adieraztea eta komunikatzea, zenbait hizkuntza erabilita datuak eta informazioak aukeratuta eta interpretatuta, eta nork bere ikaskuntza-prozesuari buruz hausnartuta.\n9. Kultura-aniztasunari balioa ematea, herrien eta norbanakoaren nortasun-eskubidetzat hartuta; gure komunitate sozialen eta kulturalen aniztasuna aintzat hartuz, posible izango da horietan aktiboki parte hartzea, gainerako kulturekiko tolerantziazko eta errespetuzko jarrerak izanda. 12. Honako kategoria hauek antolatzea eta erabiltzea: denboraorientazioa (iragana, orainaldia, etorkizuna); kokapen erlatiboa denboraren barruan (segida, aldiberekotasuna, diakronia, sinkronia); iraupena (gertaera faktualak, koiunturazkoak, egiturazkoak, iraupen labur, ertain edo luzeko fenomenoak); denboraren neurriak (denboraunitateak, denbora eta kronologia historikoa). Horiek guztiek gizarteen bilakaera eta urteen joanean gerta daitekeena antolatzeko eta laburbiltzeko balio dute.\nGIZARTE ZIENTZIAK, GEOGRAFIA ETA HISTORIA Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzan, honako gaitasun hauek lortzea izango da Gizarte Zientziak, Geografia eta Historia irakasgaiaren helburua:\nArlo eta ikasgaietako curriculum berrietan, helburu orokorrek gaitasunen lorpena dute irizpide. Halaber, helburuetako bakoitzak gaitasunak suma daitezke, jarraian ikusten den adibidean bezala:\n3.2.- GAITASUNAK ETA CURRICULUMEKO BESTE ELEMENTU BATZUK Eremu eta irakasgai bakoitzaren helburu orokorretan gaitasunak sartu direnez, gainerako curriculumeko elementuak, edukiak eta ebaluazio-irizpideak gaitasunetarako lotura estua dute. Jarraian, harreman horren adibide bat ikusi daiteke: â€œInformazioaren tratamendua eta gaitasun digitalaâ€? hizkuntzaren eremuetako curriculum elementuekin lotzen da.\nGAITASUNEN ETA CURRICULUMEKO ELEMENTUEN ARTEKO LOTURA\n1. Hizkuntza erabiltzeko eremu desberdinetatik jasotako ahozko eta idatzizko diskurtsoak ulertzea eta ikuspegi kritikoz interpretatzea, horietan ulertutakoa beste komunikazio-egoera batzuetan aplikatzeko.\nI. BLOKEA: . Ahozko eta ikus-entzunezko testuen informazio garrantzitsuenak ulertzea, bai ikasleen eguneroko bizitzari nahiz ikasle-esperientzietatik hurbil dauden gizarteeremuei buruzkoak, bai bizitza akademikoari buruzkoak; zehazki, arreta berezia jarriko da narrazio, azalpen labur, jarraibide, argibide eta elkarrizketetan. . Entzuteko egokiak diren informazioak identifikatzea eta hautatzea; entzuten jakitea. . Beharrezko informazioa bilatu eta aukeratzea, iturri desberdinak erabiliz: iturri analogikoak, ikus-entzunezkoak eta digitalak. . Ikus-entzunezko baliabideak eta informazio- eta komunikazio-teknologiak erabiltzea, sortutako lanei laguntzeko. II. BLOKEA. . Eguneroko bizitzari buruzko testu idatzietatik eta ikasle-interesen hurbil dauden komunikabideetatik lortutako informazio garrantzitsuena ulertzea eta interpretatzea, eta gertaera sinpleen azalpenetan, deskribapenetan eta narrazioetan arreta jartzea. . Ikasleen bizitza akademikoko testu idatziak ulertzea, eta curriculumeko hainbat irakasgaitako narrazioen, deskribapenen, glosarioen nahiz azalpen-testu sinpleen ezaugarri espezifikoetan arreta jartzea. . Hainbat testuingurutako komunikazio helburuak dituzten idatzizko testuak ekoiztea, paperean edo euskarri digitalean, aurrena planifikazio bat eginda: gutunak, oharrak, abisuak, narrazioak eta deskribapenak, kontuan hartuta komunikazio-egoera eta egokitasun, koherentzia eta kohesio nahikoaz adieraziz. . Plangintza egin ondoren, bizitza akademikoko testu idatziak sortzea (paperean nahiz euskarri digitalean); bereziki, laburpenak, azalpen laburrak, eta narrazio-, deskribapeneta azalpen-testuei buruz egindako lanen eta ikaskuntzen ondorioak. Horretarako, komunikazio-egoera eta horren egokitasuna, koherentzia, kohesioa eta zuzentasuna kontuan hartuko dira. . Liburutegia eta informazio- eta komunikazio-teknologiak gero eta autonomia handiagoz erabiltzea, informazioa biltzeko eta testu idatzien ereduak lortzeko. . Testu-tratamendurako IKTen teknikak (testu-prozesadoreak, hiztegi elektronikoak, zuzentzaileak) erabiltzea, bai testualizatzeko, bai testua berrikusteko eta hobetzeko. -Testu idatziak paperean nahiz euskarri digitalean txukun aurkezteko interesa izatea.\n2. Ahoz eta idatziz egoki, koherentziaz eta zuzen adierazteko eta elkarrekintzan jarduteko gai izatea, errespetuzko eta lankidetzarako jarrera hartuz; hau da, hainbat komunikazioegoeraren ezaugarriak eta hizkuntza-arauak kontuan izan behar dira, komunikazio-premia desberdinei eraginkortasunez erantzuteko. 7. Informazioa bilatzean, hautatzean eta prozesatzean, gizarteko komunikazio-bideak eta informazio-teknologiak gero eta autonomia handiagoz eta espiritu kritikoz erabiltzea, eskolajardueran ahozko eta idatzizko hizkuntza eraginkortasunez erabiltzeko.\nBLOQUE IV . Testu-prozesadoreetako ortografia-zuzentzaileak erabiltzen hastea. . Edozein euskarritan eskola hiztegiek ematen duten hizkuntza informazioa interpretatzea.\n. Entzute-helburuaren xedeko informazioak identifikatzen eta bereganatzen ditu. . Testuaren zentzu orokorra identifikatzen du. . Irakurketarako egokiak diren informazioak identifikatzen eta ondorioztatzen ditu. . Landutako testuaren egitura osoa eta bere atalen arteko lotura logikoak berreraikitzen ditu, eta, horretarako, ideiak antolatzeko teknikak aplikatzen ditu; esaterako, informazioen lotura eta hierarkia adierazten duten eskemak eta grafikoak. . Beharrezko informazioa bilatu eta aukeratzea, iturri desberdinak erabiliz: iturri analogikoak, ikus-entzunezkoak eta digitalak. . Ahozko aurkezpenak egitean, ikusentzunezko baliabideak eta informazio- eta komunikazio-teknologiak erabiltzen ditu, laguntza moduan. . Liburutegiak eta informazio- eta komunikazioteknologiak autonomia apur batez erabiltzen ditu, informazioa biltzeko eta testu idatzien ereduak lortzeko. . Helburua lortzeko garrantzitsua den informazioa hautatzen du. . Bilatzaileak erabiltzen ditu informazioa aurkitzeko. . Informazioa gordetzen eta berreskuratzen daki. . Beste norbaiten laguntzari esker, gai da web orri bateko eduki osoa edo zatiak (testuak, irudiak...) biltzeko, berreskuratzeko eta inprimatzeko. . Testu-prozesadore baten oinarrizko funtzioak erabiltzen ditu: edizioa, zuzentzaile ortografikoa... . Testu-prozesadore baten funtzio estandarrak gero eta autonomia handiagoz erabiltzen ditu, eta tresna hori baliatzen du ahozko aurkezpenetan laguntzeko nahiz testu idatziak sortzeko. . Testu literarioak ekoiztea eta hainbat generotako testuak idaztea, paperean edo euskarri digitalean.\n3.- GAITASUNEN ETA ARLOEN / IRAKASGAIEN ARTEKO LOTURAK Azken finean, oinarrizko gaitasunen eta ezagutza arlo eta irakasgaien arteko lotura oso estua da. Ondoren aurkezten diren koadroetan ikus daitezke, era eskematikoan, arlo eta irakasgai bakoitzak gaitasun bakoitzari egiten dion ekarpena.\nHizkuntza-komunikaziorako gaitasuna Matematikarako gaitasuna\nGizarterako eta herritartasunerako\nINGURUNE NATURALAREN, SOZIALAREN ETA KULTURALAREN EZAGUTZA\n- Hiztegi espezifikoa. - Hainbat testu moten erabilera: deskribatzaileak, azalpenezkoak, aginduzkoak, argudiozkoak, elkarrizketak...\n- Mapen irakurketa. - Eskalak ulertu eta egin. - Grafikoak irakurri, irudikatu, interpretatu eta komunikatu. Neurri-unitateen erabilera. Problema errazen ebazpena.\nLEHEN HEZKUNTZA â€“ ARLOEN EKARPENA GAITASUNEN GARAPENEAN G A I T A S U N A K Zientzia-, Informazioa Ikasten ikasi Sozial eta Hiritarra teknologia- eta tratatzea eta osasun-kultura teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna - Hurbileko erlazioak - Ikasteko, tekniken Informazioaren Mundu fisikoa (sendia, lagunak, garapena; tratamendua, arloko interpretatzea kideak, eta abar.): informazioa ikasketa askoren ahalbidetzen duten emozioak eta antolatzeko, buruz ezinbesteko gaitasunak: ezagutza sentimenak, ikasteko eta elementu gisa: zientifikoa eraikitzeko elkarrizketa, berreskuratzeko antolatu, erlazionatu, erabiltzen den gatazken tekniken garapena: era kritikoan aztertu, metodoaren zenbait konponketa, laburpenak, laburtu, aspektuetara asertibotasuna, eskemak, burukonplexutasun maila hurbilpena hitzarmen sozialak, mapak... ezberdineko (problemak definitzen bizitzarako Hausnarketa inferentziak eta jakin, ebazpen trebetasunak... ikasitakoari buruz eta ondorioak atera, eta posibleak estimatu, Erlaziorik ikasteko moduari komunikatu. estrategiak osatu, urrunekoenak buruz. Komunikazio ikerketa txikiak (auzoa, udalerria, - Talde ikasketa eta inguruneen prestatu, emaitzak Erkidegoa, Estatua, berdinen arteko hedapena, ikasketa aztertu eta Europar Batasuna, elkarlana,steko. talde formal zein komunikatu) eta abar): informaletan parte Gizakiaren antolakuntza, hartzeko. elkarrekintza bere funtzioak, hiritarren Hainbat kode, ingurunearekin eta partaidetzarako formatu eta bere presentziak mekanismoak, hizkuntzen lurraldearengan duen elkartasuna... tratamendua: Mapak, eragina, bere - Gizarte-errealitatea, grafikoak, zuzeneko jarduerak, burutzen gizon eta behaketak, irudiak, dituen eraldaketak emakumeen iturri historikoak... eta horien emaitza ekarpenen eta - Alfabetatze digitala: bezala agertzen diren elkarrekin egindako ordenagailuaren paisaiak, garapen ahaleginaren emaitza oinarrizko erabilera, iraunkorra: Baliabide gisa. testu prozesadore naturalen erabilera Neska-mutilen baten erabilera, arduratsua, aniztasun arteko elkarlan eta interneten bilaketa naturala zaintzea, berdintasun zuzenduak egitea... arrazoizko erlazioak. kontsumoa, Gizartearen norbanakoen eta ezaugarriak: kolektiboen osasuna aniztasun kulturala babestea... eta beste kulturen ekarpenak, denboran zehar emandako aldaketak... Aberastasunaren banaketa zuzena, eta belaunaldien arteko elkartasun globala.\nAutonomia eta ekimen pertsonala\nKultura humanistikoa eta artistikoa\n- Erabakiak hartzea, norberak bere buruaren jabe izanik: eskolan, aisialdi ekintzak era autonomo eta sortzailean antolatzeko unean... Aurretik barneratutako eskemen erabilera ikasketen aurrean, hutsegiteak ondorengo ezagutza zientifikoa eraikitzeko ezinbesteko urrats gisa kontsideratzea.\nAdierazpen kulturalak ezagutzea, bere aniztasuna balioestea eta ondare kulturalaren parte diren horietaz gozatzea. Era berean, adierazpen horien defentsa eta zaintza burutzeko ekarpenak egiteak. - Historia gizon eta emakumeen aberastasunaren emaitza gisa aitortzea, eta mendeetan zehar herri eta kultura ezberdinek bere ekarpenak egin dituztela aitortzea.\nZientzia-, teknologia- eta osasun-kultura\nHizkuntza integratzen duten produkzio plastiko edo musikalen analisia eta sorkuntza: publizitatea, bideojokoak, irudiak, abestiak... - Hiztegi espezifikoa. Ahotsarekin lotutako gaitasunen garapena, arnasketa, ahoskera edo artikulazioa. - Hainbat testu moten erabilera: deskribapenak, argudiozko testuak...\nProblemen ebazpena. Espazioa adierazteko sistemak: forma geometrikoen diseinua, objektuen diseinua, neurri eta posizioen erabilera, pertsona eta objektuen kokapena espazioan, musikadiskurtsoen denboraadierazpena, musikaren oinarrizko elementuetan, proportzioak, denbora tarteak eta distantziak erabiltzea... Artea eta musikaren historia pentsamendu matematikarekin izandako topaketa bezala.\n- Ingurunea eta soinu nahiz formadun paisaiak balioestea; espazio naturaletan eta gizakiaren obretan dauden koloreak, lerroak, egiturak, argia edo mugimendua estimatzea. Metodo zientifikoarekin lotutako prozedurak erabiltzea: behaketa, esperimentazioa, aurkikuntza, analisia, hausnarketa... - Ingurune fisikoaren erabilera sormenerako aitzaki gisa: esplorazioa, manipulazioa, birsortzea... - Teknologiak egiten dituen ekarpenak, informazio eta adierazpenerako tresna gisa. Sentsibilizazioa kutsadura akustiko zein ikusmenekoaren aurrean.\nG A I T A S U N A K Informazioa Ikasten ikasi tratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna Ikerkuntza eta - Forma eta soinuen antolakuntza erabilera eta protokoloen produkzioa. erabilera, emozioen, Hizkuntza sentimenen, gauza teknologiko kualitatiboen, eta digitalaren erabilera, abarren eremuko balio estetikoa eta prozesuetan. musikala duten Hausnarketa mezuak sortzeko eta testuinguru informazioa sozialean emandako bilatzeko. gertaera artistikoei buruz eta objektuen manipulazioan ematen diren prozesuei buruz. Teknika eta materialekin esperimentazioa, eta soinu, egitura, forma edo espazioen ustiaketa sentsoriala... - Artea ezagutzaren beste arloetan integratuta.\nSozial eta Hiritarra\nIkusmenezko nahiz musika produktuek nortasun indibidual eta kolektiboen osatzean duten eragina. - Artearen erabilera sozialak. Errespetua, besteen proposamenekiko, eta erantzun artistikoen aniztasunarekiko, gaur egungoa eta iraganekoak. - Jarduera musikal, plastiko edo ikusentzunezko lana eskatzen dutenetan parte hartzea: lankidetza, erantzukizunak hartzea, arau eta argibideak jarraitzea, material eta tresnak zaintzea, teknika zehatzen aplikazioa eta espazioen erabilera egokia, adostasuna eta batetortzea bilatzea...\nAdierazpen artistikoa erantzun irekiak emateko modu bezala, eta aukera pertsonal nahiz kolektibo ezberdinak onartzeko gai dena. - Esplorazioa eta ikerketa, aukerak definitzeko, ebazpenak bilatzeko eta ezagutza berriak lortzeko mekanismo egoki bezala. Prozesuen planifikazioak, baliabideen aukeraketa eta prozesuaren fase bakoitzean egin denaren etengabeko gainbegiratzea. - Sormena ekintza autonomo gisa, ekimen gisa eta konponbide anitzen bilaketa gisa.\n- Adierazteko eta komunikatzeko beharra, egungo egoera soziokulturalean dauden arte eta musika erabiliz; eta baita, denboran zehar existitu diren beste gizarteetan daudenak ere erabiliz. Kultura ezberdinetan, gertaera artistiko ezberdinek izan dituzten eta izan ditzaketen erabilera eta funtzioak: baloreak; gako ekonomikoak, ideologikoak, teknikoak, erlijiosoak, zientifikoak.... - Iraganeko eta egungo musika, dantza eta artea euskal herrian.\nZientzia-, teknologiaeta osasun-kultura\n- Hiztegi espezifikoa. Gorputzadierazpena sentimenen, ideien eta mezuen komunikazioak egiteko, gorputzmintzairaren bitartez: soinuak, hitz gabeko mintzaira, sortzeadierazpenak, dramatizazioa.\n- Espazio eta denbora kontzeptuak, eskemak, planoak... Denboren, distantzien, ibilbideen, pisuen eta abarren kalkulua.\nNorberaren gorputzaren ulermen eta elkarrekintza egokia, mugimenduan edo geldirik, espazio konkretu batean, eta mugimendu aukerak. - Osasuna ulertzea osoko ikuspegi batetik: jarduera fisikoa osasuna zaintzeko ezinbesteko elementu gisa, eta aisialdia betetzeko aukera gisa.\nG A I T A S U N A K Informazioa Ikasten ikasi tratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna - Norberak bere burua - Komunikabideetatik ezagutzea, bere datozkigun gorputzari ahalmenak eta buruzko mezu eta gabeziak. estereotipoen - - Eskuragarriak diren balorazio kritikoa. helburuak ezartzea. - Ohitura osasuntsuak - - Lankidetza gisa, hartu baliabide talde proiektuak, teknologikoak jarduera fisiko erabiltzeko orduan: kolektiboetan. gorputzaren jarrera, distantziak, erabilera denbora...\n- Jarduera fisikoak integrazioa errazteko eta errespetu sustatzeko bide gisa. Lankidetza, berdintasuna eta talde-lana: kirol jarduera kolektiboak talde proiektu gisa landu eta antolatu. - - Parte-hartzaileen arteko aldeak eta mugak onartu. Erantzukizunak hartzea. - - Arau eta araudiak betetzea. Gatazkak konpontzea.\n- Kirol jardunaldiak eta jarduera fisikoak antolatzea, banaka zein taldeka, eta jardueren planifikazioa norberaren egoera fisikoa hobetzeko... Bere burua gainditzea, iraunkortasuna eta jarrera positiboa zailtasun teknikoa duten eginbeharren aurrean edo egoera fisikoaren mailaren hobekuntzan. - - Erantzukizuna eta zuzentasuna araua aplikatzeko orduan. - - Egoera fisiko maila ezberdinak onartzeko ahalmena. - Ideiak edukitzea eta erabakiak hartzea.\n- Gorputzaren eta mugimenduaren ahalmen eta baliabideak ikertu eta erabili. Gizamotrizitatearen adierazpen kultural espezifikoak onartu eta estimatzea: kirola, tradiziozko jokoak, jarduera adierazgarriak, dantza... eta guzti horiek herrien ondaretzat hartu. - - Joko ezberdinen heterogeneotasuna eta herrien kulturen arteko errespetua.\nGAZTELANIA ETA LITERATURA EUSKARA ETA EUSKAL LITERATURA ATZERRIHIZKUNTZA\nHainbat testu ulertzeko eta sortzeko ahalmena garatu, modu koherente, kohesiodun eta zuzen batean. Testu horiek fase honetakoak propio diren komunikazio egoeretara egokituta daude. Hizkuntzaren inguruko hausnarketa prozesuak; adibidez hainbat hizkuntzatara hedatu daitezkeen ikasketak.\n- - Informazioak, datuak eta argudioak argitasunez interpretatu eta adierazi.\n- Mezuen analisia eta bizimodu ezberdinen arrazoi eta ondorioak era arrazionalean argudiatzea. Ezagutzaren eremu ezberdinekin lotako hainbat arrazoibideren erabilera ikasgelan.\nG A I T A S U N A K Informazioa Ikasten ikasi tratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna - Hizkuntza ezagutu, Ezagutzak eta ezagutza sortzeko, trebeziak, euskarri biltzeko, eta ezberdinetan dagoen transmititzeko bide informazioa bilatu, gisa: ezagutza ezarri aukeratu eta eta kontserbatu, produzitzeko, horien ezagutza hori artean euskarri sistematikoki behin digitala. eta berriz atzitu, bere - - Informazioa erabili laguntzarik gabe ahozko eta idatzizko ezinezkoak liratekeen testuen produkzioan. erlazioak ezarri, - - Jarrera kritikoa beste munduak garatu, hainbat aurkitzea ahalbidetu, komunikabidek norberaren zabaldutako hausnarketa, informazioarekiko. informazioa ordenatu, jarduera planifikatu, norberaren eta besteen esperientziari buruz hausnartu, eta arrazoitzerakoan jarraitutako bideak aztertu.\nHizkuntza sozializazio prozesuen oinarrizko elementu gisa: besteekin elkarrekintza, hainbat helbururekin egindako jarduera sozialak, ikasgelan parte hartzea... Errepertorio linguistikoa zabaltzea, ingurune sozial ezberdinetara arrakastaz moldatzeko: esanahien negoziaketa, jarreren hurbilketa, gatazken konponketa... Erkidego Autonomoko bi hizkuntza ofizialekiko errespetuzko jarrera, eta euskararen normalkuntzaren aldekoa. Nazioarteko komunikazioa erraztea: kanpotik informazioa jasotzea, ideien trukea, elkarulermena... - - Jarrera positiboa hizkuntza aniztasunari dagokionez. Hizkuntzak munduan dauden aurreiritziak eta estereotipoen irudiak transmititzeko eta zigortzeko darabiltzan moduak aztertu.\nHizkuntza jardueraren beraren arautzaile eta orientatzaile gisa: arazoak aztertu eta konpondu, planak egin eta erabakitze prozesuak abiatu, egoera komunikatibo bakoitzean estrategia egokiak erabili... - - Ama-hizkuntzak ez diren hizkuntzen ikasketa, ikaslearen alde sortzailea garatzeko. Azken honek ikaslea komunikazio behar berrien aurrean, irtenbide eraginkorrak bilatzeko arriskatzera bultzatuko du. Gure barne-emozioak eta arrazoitzeprozesuak arautzeko bitarteko ezin hobea dira hizkuntzak, bai eta gure nortasuna eratzen laguntzen digun elkarrizketa edo hartu-eman komunikatiborako tresna bikaina ere.\n- Obra literarioak irakurri, interpretatu eta baloratu. Adierazpen literarioen erlazioa beste adierazpen artistiko batzuekin; adibidez, musika, margolaritza edo zinema. Ikus-entzunezko hizkuntzek adierazpen modu berriak dituzte haiei lotuta. Beharrezkoa da adierazpen modu berri horien elementu esplizitu nahiz inplizituak modu kritikoan ulertzea.\nMatematikahizkuntzaren funtsa ohiko hizkuntzan sartzea eta zehaztasun egokiz erabiltzea. - - Arrazoibideen eta prozesuen ahozko deskribapena: Adierazten laguntzea eta besteen azalpenak entzunaraztea da kontua, ulermena, kritikotasuna eta komunikaziorako trebetasunak hobetzen laguntzen baitu.\nZenbaki mota ezberdinak eta bere eragiketak ulertzea. Testuinguru ezberdinak erabiltzen dira ezagutza matematiko berriak eraikitzeko. Arrazoibideak garatzea eta kontzeptuen eraikitzea - - Problema baten atzean dauden elementu matematikoak identifikatzea. Jarduera matematikoan lortutako emaitzen komunikazioa. - - Arlokoak diren ezagutza eta trebetasunak hala eskatzen duten egoeretan erabiltzea.\nIngurunearen ulermen eta deskribapen zehatzagoa. Bistaratzearen garapena (espazioaren kontzeptua bereganatu): eraikuntzak egitea; mentalki formak manipulatzea, planoan eta espazioan; mapak erabiltzea, ibilbideen planifikazioa, planoak diseinatzea, marrazkiak egitea... Neurria errealitatearen ezagutza hobe bat lortzeko erabiltzen da, errealitate horrekin elkar eragiteko aukerak handitzeko, eta informazio gero eta zehatzagoak bidaltzeko, kuantifikatu daitezkeen inguruneko zenbait aspekturi buruzkoak. Informazioa interpretatzeko adierazpen grafikoak erabiltzea.\nG A I T A S U N A K Informazioa Ikasten ikasi tratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna Tresna - Zenbakiak erabili, matematikoak erabili kantitateak edo hainbat egoeretan. neurriak dituzten Autonomia, informazioak iraunkortasuna eta ulertzeko. ahalegina, gero eta - Hizkuntza grafikoa konplexuagoak dira nahiz estatistikoaren egoerei aurre egiteko, erabilera. sistematizazioari eta - Kalkulagailuen eta ikuspegi kritikoari. programa Era berean, balore matematikoen horiek beharrezkoak erabilera. dira lanaren emaitzak eraginkortasunez komunikatzeko. Ikasketan jarraitutako prozesua ahoz adierazteak, ikasketa prozesuari buruzko hausnarketan laguntzen du: zer ikasi den, zer falta den ikasteko...\n- Norberarena ez den beste ikuspuntu batzuk onartzea, bereziki problemen ebazpenean estrategia pertsonalak erabili behar direnean.\nProblemen ebazpenari lotutako edukia: planifikazioa (egoera zehaztasunez ulertzea, plan bat egitea, estrategiak bilatzea eta erabakiak hartzea); baliabideen kudeaketa (ebazpen prozesuen optimizazioa) eta prozesuaren aldizkako ebaluaketa eta emaitzen balorazioa (aurre egin arrakasta izateko aukera gehiago dituzten beste arazo edo egoera batzuei). Konfiantza edukitzea norberaren ahalmenetan, egoera ezezagunak arrakastaz gainditzeko.\nEzagutza matematikoa gizateriaren garapen kulturalari egiten zaion ekarpentzat hartzea. - - Erlazio eta forma geometrikoak antzematea, zenbait produkzio eta adierazpen artistiko ulertzeko.\nHIRITARTASUNA ETA GIZAESKUBIDEEN HEZKUNTZA\n- Erabili eztabaida, arrazionala beti ere, eta lankidetza: entzun, azaldu eta argudiatu. - - Ahozko zein idatzizko hizkuntza erabili sentimena, ideiak eta iritziak komunikatzeko. - Hainbat iturrietatik datozen mezuen balorazio kritikoa egin, esplizituak eta inplizituak, bereziki publizitatetik eta komunikabideetatik. Hiztegia aberastea: gai sozialen analisiak berezkoak dituen termino eta kontzeptuak ezagutu eta erabili.\nGarapen iraunkorraren kontzeptua tratatu: osasuna, kontsumoa, produkzioa, zientzia, teknologia, gizarte baloreak... Pentsamolde zientifikoa erabili arazo teknikoen aurrean irtenbide teknikoak proposatzeko.\nG A I T A S U N A K Informazioa Ikasten ikasi tratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna - Argudioen erabilera: - Tresna digitalak lankidetza; metodologia batekin hausnarketa eta erabili. balorazio pertsonala, Beste arlo dilemetatik, batzuekin lankidetza ikerketatik, eta (elkarrekintza, partekasuen analisitik hartze irekia, sare abiatuta; rol jokoak... digital horizontalak erabiltzea, eztabaidak...)\nNortasun pertsonalari erreferentzia egiten zaio, eta beste nortasunekin duen erlazioari, elkarbizitza positibo bat eraikitzeko. - Autoestimua. - - Sexuen arteko berdintasunezko erlazioak. Parte-hartzea sustatu. - - Aniztasuna balore gisa tratatu. - - Eskubide eta betebeharrak azpimarratu. - Giza Eskubideen errespetua.\n- Norberaren iritzi moralak eraikitzeko laguntza eman, dilema moralak planteatzearen bitartez, kasuen tratamenduaren bitartez, trebetasun sozialen bitartez... - Jarrera pertsonal bat hartu eta erabakia arrazoitu.\n- Sorkuntza kultural eta artistikoak hausnarketarako objektu eta ondare preziatu bihurtzen dira. - - Beste herrien kultura eta arteadierazpenekiko jarrera irekia.\nDERRIGORREZKO BIGARREN HEZKUNTZA â€“ ARLOEN EKARPENA GAITASUNEN GARAPENEAN\nGAZTELANIA ETA LITERATURA EUSKARA ETA EUSKAL LITERATURA ATZERRI-HIZKUNTZA BIGARREN ATZERRIHIZKUNTZA\nHizkuntza jardueraren beraren arautzaile eta orientatzaile gisa: arazoak aztertu eta konpondu, planak egin eta erabakitze prozesuak abiatu, egoera komunikatibo bakoitzean estrategia egokiak erabili... - - Ama-hizkuntzak ez diren hizkuntzen ikasketa, ikaslearen alde sortzailea garatzeko. Azken honek ikaslea komunikazio behar berrien aurrean, irtenbide eraginkorrak bilatzeko arriskatzera bultzatuko du. Gure barneemozioak eta arrazoitze-prozesuak arautzeko bitarteko ezin hobea dira hizkuntzak, bai eta gure nortasuna eratzen laguntzen digun elkarrizketa edo hartu-eman komunikatiborako tresna bikaina ere.\nMatematikahizkuntzaren funtsa ohiko hizkuntzan sartzea eta zehaztasun egokiz erabiltzea. - Arrazoibideen eta prozesuen ahozko deskribapena: Adierazten laguntzea eta besteen azalpenak entzunaraztea da kontua, ulermena, kritikotasuna eta komunikaziorako trebetasunak hobetzen laguntzen baitu.\nZenbaki mota ezberdinak eta bere eragiketak ulertzea. Testuinguru ezberdinak erabiltzen dira ezagutza matematiko berriak eraikitzeko. Arrazoibideak garatzea eta kontzeptuak eraikitzea. - Problema baten atzean dauden elementu matematikoak identifikatzea. Jarduera matematikoan lortutako emaitzen komunikazioa. Arlokoak diren ezagutza eta trebetasunak hala eskatzen duten egoeretan erabiltzea.\nInformazioa tratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna - Zenbakiak erabili, kantitateak edo neurriak dituzten informazioak ulertzeko. - Hizkuntza grafikoa nahiz estatistikoaren erabilera. - Kalkulagailuen eta programa matematikoen erabilera.\nTresna matematikoak erabili hainbat egoeretan. Autonomia, iraunkortasuna eta ahalegina, gero eta konplexuagoak dira egoerei aurre egiteko, sistematizazioari eta ikuspegi kritikoari. Era berean, balore horiek beharrezkoak dira lanaren emaitzak eraginkortasunez komunikatzeko. Ikasketan jarraitutako prozesua ahoz adierazteak, ikasketa prozesuari buruzko hausnarketan laguntzen du: zer ikasi den, zer falta den ikasteko...\nNorberarena ez den beste ikuspuntu batzuk onartzea, bereziki problemen ebazpenean estrategia pertsonalak erabili behar direnean.\nEzagutza matematikoa gizateriaren garapen kulturalari egiten zaion ekarpentzat hartzea. - Erlazio eta forma geometrikoak antzematea, zenbait produkzio eta adierazpen artistiko ulertzeko.\nG A I T A S U N A K Informazioa tratatzea Ikasten ikasi\nlinguistikoa GIZARTE ZIENTZIAK, GEOGRAFIA ETA HISTORIA\n- Hainbat testu mota erabili, ulertu eta idatzi: deskribapena, narrazioa, hitzaldia, argudiatzea... Hiztegi espezifikoa ikastea. - Elkarrizketaren erabilera, eztabaidak... - Existitzen diren estereotipo sexista eta etnikoak ezabatzea.\neta osasun-kultura Errealitatearen aspektu kuantitatibo eta espazialak ezagutzea: eragiketa errazak, magnitudeak, ehunekoak eta proportzioak, oinarrizko estatistika, erreferentziasistemak edo forma geometrikoak antzemateko sistemak, neurketa irizpideak, informazioaren zenbakizko kodeketa eta bere adierazpen grafikoa.\n- Gizakiaren jarduera gertatzen den espazio fisikoa antzematea, ulertzea eta ezagutzea: espazio eta paisaien orientazioa, kokapena, behaketa eta interpretazioa egiteko gaitasuna eskuratu behar da. Espazio eta paisaia horiek errealak nahiz errepresentazioak izan daitezke. .. Gizaki-ingurune elkarrekintza ezagutu, eta horren ondorio gisa ematen den lurraldearen antolaketa.\neta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna - Iturri eta euskarri ezberdinetatik datorren informazioa jaso, aukeratu eta ulertu: errealitatea zuzenean behatuta, idatziak, grafikoak, ikusentzunezkoak, informazio eta komunikazioaren teknologietatik datozenak... - Ikono, sinbolo eta irudikapenetan oinarritutako hizkuntzak ezagutu eta interpretatu: kartografia-hizkuntza, irudiak, koadro estatistikoak, diagramak, eta abar.\nekimen pertsonala Zenbait arrazonamendu mota aplikatu: induktiboa, datuen analisitik abiatuta, gertaera eta egoera sozial ezberdinen interpretazioak eraikitzeko; hipotetiko deduktiboa, egoera berriak azaltzeko hurbilpenak lortzeko. Pentsamendu erlatibistaren garapena: lantzen ari den gaiak sortzen dituen ikuspegi, jarrera ideologiko eta korronte zientifiko ezberdinak kontuan hartu, baita hainbat eratako joera eta aurreiritziak ere. Informazioa antolatzeko, buruz ikasteko eta berreskuratzeko tekniken garapena: laburpenak, eskemak, kontzeptu-mapak...\nG A I T A S U N A K Informazioa Ikasten ikasi\nGizartearen errealitatea ulertu, egungoa historikoa ulertu: gizarteen garapena eta antolakuntza ezagutu, bere lorpenak eta bere arazoak. - Egungo gizarteen ezaugarriak aztertu, eta bere aniztasuna. - Euskal gizarte anitz batean jarrera kritiko eta eraikitzailearekin integratu, hala nola, egungo Europan ere. - Gatazken irtenbide baketsu eta demokratikoa. - Gaitasun sozialen ikaskuntza. â€“ Enpatiaren trataera. - Elkarrizketa landu arazoen irtenbidea lortzeko beharrezko bide gisa. - Norberaren iritziekin bat ez datozen pertsonenganako errespetua. - Kultura ezberdinen ekarpenak balioetsi.\nPlanifikazio eta exekuzio ekimenak garatu, eta erabakitze prozesuak. Elementu hauek eztabaidak eta banakako zein taldekako lanak egitean agertzen dira: ideiak izan, aztertu, planifikatu, jardun, egindakoa birpasatu, ezarritako helburuak lortutakoekin alderatu eta ondorioak atera. Hobeak izango direla suposatzen diren alternatibak asmatu, eta horien arabera jardun. Erakundeak ezagutuz gero (horiek nola funtzionatu eta antolatzen diren eta zein eskumen dituzten), hobeto jokatuko da hiritar gisa. - Mikroekonomia eta makroekonomiari buruzko zenbait oinarrizko nozio jakiteak, halaber, familia-ekonomiaren arloan erabakiak hartzen laguntzen du, baita gizarte-bizitzan irizpide hobeak izanda parte hartzen ere. Lan esparruan, etorkizunean izan daitezkeen aukera anitzak aurkitu: politikaren arloan, zuzenbidearen arloan, administrazioan, mota guztietako gizartezerbitzuetan, eta abar.\nhumanistikoa eta artistikoa Adierazpen artistikoa ezagutu eta estimatu: estilo edo artisten ezaugarriak, ondare kulturala... Arte-lanak aztertzeko ezinbestekoak diren elementu teknikoak behatu eta ulertzeko trebetasunak lortu. Ondare kulturalarenganako errespetua, eta hura zaintzeko interesa.\nteknologia- eta osasun-kultura\nEspazio eta denbora kontzeptuak, eskemak, planoak... Denboren, distantzien, ibilbideen, pisuen eta abarren kalkulua.\ntratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna - Komunikabideetatik datozkigun gorputzari buruzko mezu eta estereotipoen balorazio kritikoa. Ohitura osasuntsuak hartu baliabide teknologikoak erabiltzeko orduan: gorputzaren jarrera, distantziak, erabilera denbora...\nNorberak bere burua ezagutzea, bere ahalmenak eta gabeziak. - - Eskuragarriak diren helburuak ezartzea. - - Lankidetza gisa, talde proiektuak, jarduera fisiko kolektiboetan.\nhumanistikoa eta artistikoa\n- Kirol jardunaldiak eta jarduera fisikoak antolatzea, banaka zein taldeka, eta jardueren planifikazioa norberaren egoera fisikoa hobetzeko... - - Bere burua gainditzea, iraunkortasuna eta jarrera positiboa zailtasun teknikoa duten eginbeharren aurrean edo egoera fisikoaren mailaren hobekuntzan. - - Erantzukizuna eta zuzentasuna araua aplikatzeko orduan. - - Egoera fisiko maila ezberdinak onartzeko ahalmena. - Ideiak edukitzea eta erabakiak hartzea.\n- Gorputzaren eta mugimenduaren ahalmen eta baliabideak ikertu eta erabili. - Giza-motrizitatearen adierazpen kultural espezifikoak onartu eta estimatzea: kirola, tradiziozko jokoak, jarduera adierazgarriak, dantza... eta guzti horiek herrien ondaretzat hartu. - - Joko ezberdinen heterogeneotasuna eta herrien kulturen arteko errespetua.\nHizkuntza eta komunikazioa ideia zientifikoak sortzeko tresna gisa: errepresentazio pertsonalen adierazpen esplizitua; alderaketa elkarrizketaren bidez, klase-kideekin eta bere buruarekin; koherenteagoak diren eta azalpen ahalmen handiagoa duten pentsamoldeetara aldatu. - Zientziari buruz entzun, irakurri eta idatzi. Terminologia zientifiko espezifikoa ikastea.\nMatematikahizkuntza erabiltzen da gertakari naturalei buruz mintzatzeko; hipotesiak sortzeko; emaitzak azaltzeko eta iragartzeko; informazioa gordetzeko; datuak modu esanguratsuan antolatzeko; datuak eta ideiak interpretatzeko; jarraibideak eta erlazioak, eta zergatiak eta ondorioak aztertzeko; lege naturalak formalizatzeko. Hau da, inguruko errealitatea hobeto ulertzeko tresna da matematikahizkuntza. Algoritmo eta kalkulu matematikoak erabili problema eta ariketen ebazpenak bilatzeko. - Funtzio eta eredu matematikoen erabilera.\n- Mundu fisikoko gertakariak ulertu, eta gizakien ekintzen ondorioak aurreikusi. - Norberaren, beste gizakien, eta gainerako izaki bizidunen bizi baldintzak hobetzera bideratutako jarduerak burutu. Naturaren zientzietako bakoitza ezagutu, eta baita Zientziaren barnekoak ere. Jakin ezagutza horri ematen zaion erabilera zein den: ikerketa zientifikoak erantzun ditzakeen galderak identifikatu, ezagutza berriak jaso, fenomeno naturalak azaldu eta ondorioak atera. - Zientziaren eta ikerketa zientifikoa egiteko metodoen ezaugarri diren prozesuak aplikatu. Osasunaren gaineko kontrola handitu eta osasuna hobetzeko ahalmena lortzea. Jarduera zientifikoak ingurugiroan duen eragina aztertzea.\ntratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna - Informazioa bilatu, aukeratu, baloratu, antolatu, aztertu eta interpretatu. Informazioaren teknologiekin lan egin: lankidetza eta informazio trukaketarako sareak erabili; ordenagailuz lagundutako esperimentazioan, datuak lortu eta kudeatu; programa espezifikoak aplikatu: simulazioak, bistaratzeak... Informazioa testuinguru eta hizkuntza ezberdinetan ager daiteke: ahozkoa, zenbakizkoa, sinbolikoa, grafikoa... Horiek erabiltzen ikasi.\n- Oinarrizko ezagutza zientifikoa erabili informazioa interpretatu eta ebaluatzeko. Halaber, erabili ezagutza horiek erabaki pertsonalak hartzeko, ezagutza horien bidez arrazoituz. - Gaitasun hauek garatu: behaketa, analisia, arrazonamendua, malgutasun intelektuala eta zorroztasun metodikoa.\nJarduerak lankidetzak burutu: iritzien alderaketa eta aberastea, norberaren eta besteen ekarpenak baloratzean... - Bazterkeriarik ez, sexu kultura edo bestelako arrazoiak direla eta. - Era arduratsuan parte hartu arazo lokal zein globalen aurrean erabakiak hartzeko prozesuan.\nEgoera zailen trataera: errealitateari buruzko hausnarketa kritikoa, helburu proposamena, ikuspegi zientifikotik landu daitezkeen proiektuak planifikatu eta lantzea. Elkarlotutako gaitasunak eskuratu, adibidez: zorroztasuna, erantzukizuna, iraunkortasuna edo autokritika. Norberaren gorputzaren ezaugarrien, ahalmenen eta mugen jabe izan. Halaber, sustatu gorputza zaintzeko ohitura, ongizate pertsonala laguntzen dutenak.\nEzaguera zientifikoaren bitartez, munduaren ikuskera bat jasotzen dute pertsonek; pentsatzeko, ulertzeko, gogoeta egiteko eta irizteko modu bat; balio- eta jarrera-multzo bat; arazoetara hurbiltzeko modu bat; herri baten kulturaren parte den hamaika egitura. - Prozesu zientifiko eta artistikoen arteko lotura: irudimena erabili, inspirazioa, sormena eta irizpide estetikoak; zientziaren eragina artearen tekniketan nabarmena da (objektuen egituren eraketa, optika, argia, soinua...)\ntratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna - Tresna digitalak metodologia batekin erabili. - Beste arlo batzuekin lankidetza (elkarrekintza, partehartze irekia, sare digital horizontalak erabiltzea, eztabaidak...)\n- Argudioen erabilera: lankidetza; hausnarketa eta balorazio pertsonala, dilemetatik, ikerketatik, eta kasuen analisitik abiatuta; rol jokoak...\nNortasun pertsonalari erreferentzia egiten zaio, eta beste nortasunekin duen erlazioari, elkarbizitza positibo bat eraikitzeko. Autoestimua. Sexuen arteko berdintasunezko erlazioak. Parte-hartzea sustatu.- Aniztasuna balore gisa tratatu. Eskubide eta betebeharrak azpimarratu. Giza Eskubideen errespetua.\n- Sorkuntza kultural eta artistikoak hausnarketarako objektu eta ondare preziatu bihurtzen dira. Beste herrien kultura eta arteadierazpenekiko jarrera irekia.\nPLASTIKA ETA IKUSIZKO HEZKUNTZA\nErabili, ulertu, manipulatu edo sortu ikusizko kulturako produktuak (publizitatea eta beste batzuk), ahozko zein idatzizko hizkuntzarekin lotura ezinbestekoa dutenak (poetikoa, erretorikoa, sinbolikoa...) - Hiztegi espezifikoa. Garatu lan prozesuen transkribatzea, emandako irtenbideak argudiatzea eta lan artistikoaren balioestea.\nEspazioaren errepresentaziorako sistemak eta kontzeptu zein baliabide geometrikoak erabili, edozein motako objektuak diseinatzeko. - Neurri, proportzio eta posizioak erabili formen arteko erlazioak ulertzeko. - Lan egin artearen historia eta pentsamendu matematikoaren artean dauden eremu amankomunetan.\nMetodo zientifikoarekin lotutako prozedurak erabiltzea: behaketa, esperimentazioa, aurkikuntza, analisia, ondorengo hausnarketa... - Espazio fisikoa eta gizakiaren jarduera espazioa ezagutu: bizi garen inguruarekin dugun erlazioa, eta horri buruz egindako ikusizko arrazoibideak. - Artea abantailazko espazio bat da, gure ingurune fisiko eta naturalarekin lotutako arazo guztiei buruz hausnartzeko eta kritika egiteko aukera ematen baitu: ekologia, iraunkortasuna, ingurugiroaren degradazioa...\ntratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna - Irudia eta soinuan oinarrituta dauden informazio eta komunikazio euskarri berriak erabili: txostenak, aurkezpenak, informazioaren bilaketa, argazkiak, mezuak... - Irudiak ulertu eta manipulatzeko gaitasunak ikasi. Hizkuntza teknologiko-digitala erabili, eguneroko bizitzan balio estetikoa duten mezuak sortzeko. Irudi digitalean euskarria duten lan artistikoen garapena, gozamena eta analisia, ikusentzunezko multimedia ingurunearekin lotuta.\n- Proiektuen bitartez, norberak bere kontzientzia eskuratzen du, bere ahalmenak kudeatzen ikasten du eta ezagutza berriak jasotzen ditu: erabakiak hartu, baliabide egokiak bilatu, eman beharreko pausuak hausnartu, erabakiak hartzeko argudio eta arrazoiak zehaztu, egindako ikasketen balantzea burutu.... - Besteengandik ikasi eta lankidetzan jardun.\n- Gertaera artistikoak, horiek sortu dituzte gizarteen elementu kultural gisa ikus daitezke: Balioak; gako ekonomikoak, ideologikoak, teknikoak, erlijiosoak, zientifikoak... - Artea eta ikusizko kulturaren ekoizpenak, banakakoen zein kolektiboen nortasunak eratzeko prozesuan ekarpen bat egiten duten elementuak dira. - Artearen erabilera sozialak. - Ekoizpen artistikoa aproposa izan daiteke talde-lana burutzeko esparru gisa, errespetua, bizikidetza, tolerantzia eta elkartasuna lantzeko.\n- Sormen prozesuak ahalegin pertsonal bat eskatzen du, planifikazio bat, baliabideak aukeratzea ekoizpenaren adierazpen asmoen arabera, eta fase bakoitzean ordura arte egindakoaren berrikuspena, hobetzeko ideiarekin. - Sormen proiektua ekintza autonomo gisa ere ikus daiteke, ekimen ezberdinak martxan jartzen dituena, eta aukera nahiz irtenbide ezberdinak aztergai dituena. Halaber, Emozioak kudeatzeko eta nortasuna adierazteko ere erabil daiteke.\nGizakienganako hurbilketa adierazten dute zenbait gertaera artistikoek: pentsamenduetara, gertaera horietan inplizituak diren jarreretara eta baliabide material zein teknikoak erabiltzeko gaitasunetara. Ezagutu, alde batetik, gizarteak arteari dagokionez jarraitutako bideak, eta bestetik, gizarte honek arteari eman dizkion eta ematen dizkion erabilera eta funtzioak. - Kultura estetiko zabal baten ideia hartu: moda, zinea, musika, gorputzestetikak... - Pentsamendurako eta hausnarketa kritikorako gaitasunak garatu, kultura maila altuko ekoizpenak eta eguneroko estetikak lotuko dituztenak. Eskura duen eskaintza kulturala ulertu eta gozatzea (museoak, kontzertuak, laburmetraia jaialdiak, zinema jaialdiak...)\n- Musikari dagokion hiztegi espezifikoa ikasi eta erabili. - Musikak ekarpena egiten du, besteen artean, ondorengo alorretan: fonetika, doinua, azentuak, ahoskatzea... - Doinuaren egitura ordenazio sintaktikoetatik abiatu daiteke, soinu unitateetan oinarrituta daudenak, adibidez, esaldiak esaldi zatiak, atalak... Musika obren antzekotasuna testu linguistikoekin: sarrera, azalpena, garapena, laburbiltzea, ondorioa... Hainbat hizkuntzatan testuak erabiltzen dira musika bokalean, testu eta musikaren arteko loturak, elkarrekiko eraginak instrumentuekin...\nErrepresentazio moduak eta pentsamendu logiko nahiz espaziala erabiltzen dira. - Ideia musikalen irudikapena, hainbat zeinu eta grafien bidez, horien artean: pentagramak, tablaturak, klabeak, notak, figurak, isiltasunak, metronomoen jarraibideak, eta beste adierazpen grafiko ez konbentzionalak.\n- Espazio fisikoan ematen diren fenomeno akustikoak eta musika ezagutu eta haiei buruz hausnarketa egin. Gizakiak bere jarduerarekin aldaketak eragiten ditu eta ondorioz soinu-paisaia berria sortzen dira. Ahotsa eta gorputza adierazpide bezala erabiltzen dira... Entzumenbazterketa eta entzumen aktiboaren gaitasunak garatu. - Ezagutzak aplikatu, musikaren erabilera eta funtzioak identifikatu, horiei buruz hausnartu eta ondorioak ateratzeko. Gauza bera egin ondorengo aspektuekin: soinua eta isiltasuna, eta bere eragina ingurugiroan; osasuna eta bizikalitatea (gehiegizko zarata eta kutsaduraakustikoa).\nG A I T A S U N A K Informazioa Ikasten ikasi tratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna - Ikaskuntza gidatu - Informazioaren eta eta autonomorako Komunikazioaren erabilgarriak diren Teknologiak erabili ahalmen eta autoikaskuntza trebetasunak garatu: jardueretarako, arreta, komunikaziorako, kontzentrazioa, adierazpenerako eta memoria, ordenaren sormen zentzua eta analisia. musikalerako: - Obra musikalak grabazio teknikak, behin eta berriz soinua harrapatzeko, entzutea, horiek editatzeko, ezagutzera iritsi arte, manipulatzeko eta bere elementuak grafikoki adierazteko identifikatzeko gai aukerak, partiturak izan arte, eta beraien ordenagailuak â€œjabeâ€? egin. editatu, soinu formatu Musikaren ezberdinekin lan interpretazioarekin egin, entzumena eta entzumenaren lantzeko programak, entrenamenduarekin akonpainamendu lotutako jardueretan musikalak sortzeko ematen diren programak, prozesuak ongi multimedia kontrolatzeko, ekoizpenak sortzeko beharrezkoa da aukera... zenbait ikasketa eta - Saretik eta ikuskudeaketa estrategia entzunezko beste erabiltzea. Hemen iturri batzuetatik ikaslea behar datorren informazio horietaz jabetzen da, musikala bilatu, lortu, eta estrategia horiek hautatu eta tratatu. erabiltzen ditu. Gainera, informazio hori ezagutza eta ekoizpen musikalak komunikatzeko, konpartitzeko, trukatzeko eta argitaratzeko erabiliko da.\nMusika komunikatzeko tresna gisa, banaka edo taldeka: norberaren ekintzen koordinazioa taldeko beste partaideekin bat etortzeko; eta, taldearen eta norbanakoaren artean dagoen erlazioari buruzko hausnarketa, aspektu ezberdinei dagokienez: denak batera jardun edo bakoitzak bere erritmoa erabiltzeko aukera, talde-lana eta koordinazio moduak... Besteekin erlazionatzeko gaitasunak garatu, eta talde-lanaren emaitza izango den helburu bat lortzeko erantzukizuna hartu.\nInterpretazioa landu: pentsatu, kritikatu, balioetsi, erabakiak hartu, entzun, ikusi, besteena balioetsi, ikasi, sortu, antolatu. Instrumentu taldetan nahiz talde bokaletan parte hartzeak, eta konposizio musikalak aurretiko planifikazio bat behar duten jarduerak dira. Halaber, beharrezkoa da erabakiak hartzea nahi diren emaitzak lortzeko: enpatia, bere burua gainditzeko nahia, autokritika, autoestimua, erantzukizuna, taldelanerako eta malgutasunez lan egiteko gaitasun sozialak...\nKultura, garai, eta estilo ezberdinetako adierazpen kultural eta musikalak estimatzeko, ulertzeko eta era kritikoan baloratzeko gaitasuna garatu. Halaber, gain izango da, obra bakoitza beste hizkuntza artistiko batzuekin erlazionatzeko, eta baita ere, obra bere testuinguru sozial eta historikoarekin lotzeko. - Gertaera musikala norberaren gozamenerako eta aberasterako iturri gisa ikusten da.\nGaiari lotutako hiztegia. - Mota ezberdinetako testuen irakurketa eta ulermena: azalpenak, Webeko hipertestuak, ekoizleen katalogoak, testu-liburuak, entziklopedia espezializatuak... Besteen ideiak jarrera ulerkorraz entzuteko prozesuak, eta norberaren argudioak adierazteko prozesuak. Testuak zuzen idazteko, eta, prozesuen nahiz emaitzen komunikaziorako hitzaldiak osatzeko trebetasunak landu.\nEstimazioa eta doitasuna erabili, arazo praktikoak ebazteko. Notazio numerikoak, sinboloak eta adierazpenak erabili, errealitatearen aspektu kuantitatiboak lantzeko. - Kalkulurako metodo egokiak eraili, eta eragiketak egin: neurriak, algoritmoak, taulak, eskalak, grafikoak, eskemak, adierazpen matematikoak...\n- Makina eta tresnak erabili, objektuen eta sistema teknologikoen analisia egin, eta bere manipulazioa eta transformazioa egiteko trebetasunak lortu. - Kontsumo egokia, iraunkortasunarekiko errespetua, jarrera etikoa eta kritikoa inguruaren gaineko esku-hartzearekiko, esku-hartzea naturala zein artifiziala izan: irtenbide teknikoak planifikatu, eraginkortasun eta ekonomia irizpideak jarraituz, baina aurreztea eta hondakinen kontrolaren alde eginez.\ntratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna - Ordenagailua eta ikus-entzunezko baliabideak erabili arazo praktikoen ebazpena lortzeko fase ezberdinetan: informazioaren bilaketa; ideiak testuprozesadoreen bidez adieraztea; kontzeptuantolatzaileak, edo marrazketa teknikoa nahiz arte grafikoa lantzeko softwarea; kalkulu-orriak, eta simulazio-programak, aurkezpenprogramak, argazkiak, bideoak, infografiak, Web orriak...\n- Arazo praktikoak ebazteko estrategiak garatu: egingo dena planifikatu (ekintzak aurreikusi, ebaluatu...), aurretik zegoen informazioa eta esperientziarekin lortutakoa kudeatu, jardueraren ebazpenarekin jarraitu ahal izateko eta lortutako ezagutza beste egoeratara transferitu ahal izateko. Meta-ezagutza, ezagutza, eta pentsamenduaren beraren kontrola garatu.\n- Talde-lana garatu, arazo praktikoen ebazpenari begira: parte-hartzea, konpromisoa, lankidetza, elkarrekintzaren ondorioz sortutako gatazken konponketa... Gizarteen antolaketa eta funtzionamendua ikus daiteke, garapen teknologikoa eta historian zehar nahiz gaur egun dauden eredu sozial zein ekonomikoen arteko erlazio gisa.\n- Aldaketak eragiteko gaitasuna garatu, norberaren ekintzen erantzukizuna hartzeko, eta helburuak ezarri eta betetzeko gaitasunekin batera. - Arazo praktikoak ebazteko metodoa erabili daiteke ekintzailetzaren fase ezberdinen jarraipena egiteko: konpondu daitezkeen arazoen detekzioa (arreta, galderak egin bere buruari...), informazio garrantzitsuaren erauzketa (operadore, objektu, programa eta sistemen analisia), sormen fasea (planteamendua eta irtenbideak proposatzea), egite fasea (mugen onarpena, erroreak ikasketa iturri gisa aitortu) eta ebaluaketa eta ondorio fasea (ezagutza maparen berrantolaketa, ondorioak atera)...)\n- Arazo praktikoak ebazteko modu ezberdinak une historiko ezberdinetan. Irudimena eta sormena produktuen balio erantsi gisa.\n- Latina ezagutzeak erromantze jatorriko hizkuntza europarren gramatika funtzionala ulertzen laguntzen du. Halaber, beste hizkuntza batzuen zenbait aspektu ulertzen ere laguntzek du, adibidez, euskara: ekarpen lexikoak, elementu morfosintaktikoak, hitzak sortzeko prozedurak... - Latinaren historia eta eboluzioa ezagutu, hizkuntzek aldatzeko duten ahalmenaren adibide gisa, denboran zehar, eta eremu sozial eta geografikoen arabera. Latinak, gainera, hizkuntza guztienganako interesa eta errespetua lantzen laguntzen du, antzinako hizkuntzak eta hizkuntza txikiak barne.\n- Latinaren ikasketak zenbait prozesu matematikoren ikasketan laguntzen du (ordena, logika, artikulazioa, eta koherentzia). Funtsean, prozesu horiek burutzen dira, latinez dauden testuak analizatu, itzuli eta interpretatzen direnean. Matematikahizkuntzan dauden latinismoak eta etimo latinoak ezagutzeak kontzeptuen, enuntziatuen eta beste eduki matematiko batzuen ulermena hobetzen laguntzen du.\n- Analisi eta ikerketa zientifikoko metodoak erabiltzen dira (konparaketa, dedukzioa, hipotesiak burutzea, datuen balorazioa...) latinaren eta hizkuntza erromantzeen egitura aztertzerakoan. Hizkuntza zientifikoan dauden latinismoak eta etimo latinoak ezagutzeak kontzeptuak, enuntziatuak, printzipioak eta teoria zientifikoak hobeto ulertzen laguntzen du.\ntratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna Informazioaren bilketa, hautaketa eta analisiarekin lotutako jarduerak egiten dira. - Sintesi teknikak aplikatzen dira, gako hitzen identifikaziorako teknikak eta ideia nagusia eta bigarren mailakoak banatzeko teknikak.\n- Trebetasun hauek lantzen dira: autonomia, diziplina, hausnarketa kritikoa. Horrekin batera, pentsatzeko, antolatzeko, buruz ikasteko eta informazioa berreskuratzeko estrategiak lantzen dira: laburpenak, eskemak, kontzeptumapak.\nErromatarren erakundeak eta bizimodua ezagutu, erreferente historikoa dira aspektu hauei dagokienean: antolaketa soziala, hiritarren partehartzea bizitza publikoan, eta norbanakoen nahiz kolektiboen eskubide eta betebeharrak mugatzeko garaian.\nPlanifikazioa, aukera ezberdinak ebaluatzea eta erabakiak hartzea eskatzen duten prozedurak erabili.\n- Gure herrialdean eta Europan, erromatarrek utzitako ondare arkeologiko eta artistiko izugarria existitzen da. Ondare hau ezagutu behar da, alde batetik, gozamenerako, gizakiak sortutako artea, eta bestetik, historiaren testigantza gisa, ondare hori zaindu dadin interesa sustatzeko. Gainera, erreferentziak ematen ditu geroago kultura eta mitologia grekolatindarretan oinarrituta zertu diren artelanak kritikoki ebaluatzeko, edo gauza bera egiteko komunikabideek zabaldutako mezuekin, haiek, askotan, ondare klasikotik hartzen baitute beren ikonooinarria.\nTestuen prozesamendurako aplikazioak erabili, testuak osatzeko eta editatzeko laguntza gisa. - Beste hizkuntzetako hiztunekin elkarrekintza burutzen da, hizkuntza hauen erabilera funtzionala bilatzen delarik. - Hainbat Baliabide teknologiko erabiltzen dira. Baliabide horiek abantailazko komunikazio testuinguruak dira, iritzien, informazioaren, eta ezagutzen trukaketarako, denbora eta espazioak jartzen dituzten mugarik ez dutelako. IKTetako komunikabideek erabilitako berezko hizkuntza interpretatu.\n- Kalkulua, datuen errepresentazioa eta problemen ebazpenak egiteko espezifikoki bideratuta dauden tresnak erabiltzen dira.\nInformazioa eskuratzeko trebeziak garatu. Simulazio programak erabiltzen dira zenbait prozesu ulertzeko, beraien garapena errealitatean oso zaila baita ikusten.\ntratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna Tresna informatikoak ezagutzen dira, informazioa atzitzeko, sortzeko eta komunikatzeko. - Sormena garatzen da dokumentazioa sortzerako garaian eta pentsamendu kritikoa garatzen da norberaren eta besteen ekoizpenak ikusita. Edozein ikasle motari ahalbidetu behar zaio baliabide teknologikoak eskuragarri izatea, norbanako edo talde sozialen bazterketa saihesteko.\n- Hainbat aspekturi ekarpena egiten die, informazioaren tratamenduarekin, informazioa ezagutza izateko eraldaketarekin eta ikasitakoa besteei komunikatzearekin erlazionatuta daudenak. Baliabide informatikoekin egiten dira, ikasketa prozesu beraren kudeaketa autonomoa eskatzen duten atazak; autoebaluazioa; ikasketa estrategia ezberdinak lantzea, horien artean: saiakera-hutsegitea, gertaeren erregistro sistematikoa edo talde-lana. - Ikasketa ingurune birtualak ikasketa autonomorako tresnak dira, bizitza osoa zehar erabil daitezkeenak.\n- Informazioa modu egokian atzitzeko eta erabiltzeko, maila pertsonal zein sozialean, beharrezkoak dira ezagutza eta gaitasun batzuk. - IKTak erabiltzen dira ideiak eta iritziak trukatzen diren proiektuetan, eta elkarte edo talde ezberdinen artean, zerbitzuak atzitzeko edo lankidetzak osatzeko.\nOndorengo gaitasunen garapena: planifikazioa, irtenbideen bilaketa, iraunkortasuna, erroreak onartu eta haiengandik ikastea, jarrera malgua eta etengabeko moldaketa aldatzen ari den ingurune teknologiko batean. - Talde-lana egitea.\nBaliabide teknologikoak informazio eta adierazpen kultural nahiz artistikoak atzitzeko erabiltzea, horiek hurbil edo urrun egon daitezkeelarik, eta oso anitzak. Programa informatikoa ezagutu eta baliabide teknologikoak erabili, ekoizpen artistikoak egiteko aukera gisa, alor guztietan (musika, literatura, ikusizko arteak, eszenikoak...) eta hizkuntza artistiko ezberdinak integratzen dituzten eduki multimedia berriak ekoizteko.\n- Hizkuntza klasikoak ezagutu, eta jabetu Europako hizkuntza asko jatorri berekoak direla (bat-etortze linguistikoak, eboluzioa, erabiltzen diren inguru geografiko eta sozialak, hizkuntzaaniztasun horrek suposatzen duen aberastasun kulturala...),. Horrek hizkuntza guztienganako errespetua sustatzen du, ezberdintasun kultural linguistikoetan oinarritutako estereotipoen bazterketa bideratzen du, eta beste hizkuntza batzuk ikastea errazten du. - Hitzak sortzeko prozesu eta etimologia grekolatindarrak ezagutzeak, ahozko eta idatzizko ulermen hobe bat lortzen laguntzen du. Izan ere, hiztegi jaso bat gehitzen baitu, eta terminologia espezifikoa bai zientziatan, bai eta teknikan ere.\nMatematika modernoaren jatorria ezagutu. - Ikasketa burutu bitartean atxikitako prozesu matematiko erabiltzen dira: ordena, logika, dedukzioa, arrazoia... Matematikahizkuntzan dauden etimo grekolatindarrak ezagutzeak kontzeptuen, enuntziatuen eta beste eduki matematiko batzuen ulermena hobetzen laguntzen du.\nEtimo grekolatindarrak ezagutzeak kontzeptuak, printzipioak eta teoria zientifikoak hobeto ulertzen laguntzen du. - Analisi eta ikerketa zientifikoko metodoak erabiltzen dira: konparaketa, dedukzioa, hipotesiak burutzea, datuen balorazioa... - Egoera fisikoaren zaintzeari ekarpena egiten zaio, eta egoera fisiko eta osasun ona izateko kezka dago (Olinpiadak, ÂŤmens sana in corpore sanoÂťâ€Ś)\nInformazioa tratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna Informazioaren bilaketa, hautaketa eta tratamendurako prozesuak garatu: sintesi teknikak aplikatzen dira, gako hitzen identifikaziorako teknikak eta lanetan ideia nagusiak eta bigarren mailakoak banatzeko teknikak... Informazioaren teknologiak erabiltzen dira informazioa unibertsal bihurtzen duten tresna gisa, eta lortutako ezagutza komunikatzeko baliabide gisa.\nEra berean, lagungarria da ikasleak ohar daitezen gizakia beti ikasten aritu dela gizadiaren historian zehar, eta ikasketa hori lehenago ikasitakoetan oinarritu dela. Gainera, pentsatzeko, antolatzeko, buruz ikasteko eta informazioa berreskuratzeko estrategiak garatzen laguntzen du, besteak beste, laburpenak, eskemak edo mapa kontzeptualak.\nAntzinako greziarren eta erromatarren erakundeak eta bizimodua ezagutu, erreferente historikoa dira aspektu hauei dagokienean: antolaketa soziala, hiritarren partehartzea bizitza publikoan, eta norbanakoen nahiz kolektiboen eskubide eta betebeharrak mugatzeko garaian.\nGure herrialdean eta Europan, greziarrek eta erromatarrek utzitako ondare arkeologiko eta artistiko izugarria existitzen da. Ondare hau ezagutzea garrantzitsua da, eta erreferentzia gisa erabiltzea, kultura eta mitologia grekolatindarrak inspiratuta dauden ondorengo ekoizpen artistiko eta literarioen balorazio kritikoa egin ahal izateko. Komunikabideek zabaldutako mezuen aurrean kritiko izateko erreferentzia ere bada ondare hau. - Artea gozatu eta estimatu, gizakiaren sormenaren produktu gisa, eta historiaren testigantza gisa. Halaber interesa erakutsi ondarearen kontserbazioari dagokionez.\nKomunikazio linguistikoa GAIA\nEztabaida eta elkarrizketaren erabilera sistematikoa egiten da, hausnarketa pertsonalen adierazpen idatziarekin batera. - Formatu ezberdina duen informazio idatzi eta grafikoa erabiltzen da. - Komunikazio plano ezberdinak ezartzen dira (berdinen artekoa, testu erlijioso eta filosofikoekin, internet, eta abar.)\nZientzia-erlijioa erlazioa eztabaidarako eta hausnarketarako elementu osagarri gisa. Iturri ezberdinetako informazioa erabiltzen da, eta prozedura zehatzak aplikatzen dira, pentsamendu zientifiko teknikoaren ingurukoak direnak. - Natura, gaur egun dagoen garapen iraunkorrari buruzko eztabaida, eta osasunaren kultura gehitu ditugu erlijioaren interpretazio sinboliko bat egiteko gako elementu gisa.\nInformazioa tratatzea eta teknologia digitala erabiltzeko gaitasuna - Tresna digitalak erabiliko dira arloko informazioaren tratamendua egiteko.\n- Gertaera sozialen analisi zorrotza eta arrazoi anitzekoa. Lankidetza, hausnarketa eta balorazio pertsonala erabili, arrazoiaren laguntzaz. Erabili baita ere, adierazpena, gauzak zehazteko gaitasuna eta ideien alderatzea.\nSinesmen aniztasuna onartu behar da bizi dugun errealitate soziala ulertzeko, eta elkarbizitza demokratikorako. Beharrezko gaitasun sozialen garapena: nola adierazi ideiak, berdintasunez erlazionatzen jakin, elkarrizketa bidezko komunikazioa...\n- Balorazioak egitea eta erabakiak hartzea. - Irizpide pertsonalak garatzen dira, laguntza gisa, asmoa martxan jartzeko erabakiak hartzen diren garaian. - Bizitzako helburuak eta helburu pertsonalak planifikatzea.\n- Erlijioa ezagutu produktu kultural gisa, eta konturatu sare sozialean eta hizkuntza artistikoan izan duen indarra. Izan ere, azken hori bere burua adierazteko erabili izan du. - Erlijioaren ekarpen kulturalak baloratzea.\nHAUSNARTZEKO 1.- Zer ekartzen diote arlo edo ikasgaiek gaitasunen garapenari? 2.- Ekarpen horietatik, zeintzuk lantzen dituzu zeure eskola saioetan?\n4.- ORIENTABIDE METODOLOGIKO OROKORRAK GAITASUNEN GARAPENARI LAGUNTZEKO Gaitasunen lanketa eta garapena ikasketaren kontzepzio konstruktibista eta sozialaren barnean kokatu behar da. Ikuspegi honen arabera, ezagutza ez da errealitatearen kopia bat, baizik eta gizakiak eraikitzen duen zerbait lehendik dituen eskemak erabilita. Hortaz, ezagutza ez da hartze pasibo bat, baizik eta pertsonaren jardueraren emaitza, gizarte testuinguruetan gauzatzen dena. Hori dela eta: - Ikasleei baldintzak erraztu behar zaizkie ezagutzak eraiki ditzaten dakitenetik abiatuta, lehendik hartutako ezagutzetatik, egin beharreko ikasketekiko interesa eta motibazioa bilatuz. - Arreta berezia eskaini behar zaie gizarte elkarreraginarekin lotutako alderdiei, irakaslearekin (ikasketa emaile izan beharko du ezagutza transmisore baino) eta gainerako ikasleekin (ikasketa prozesuetan berebiziko agente dira baita ere). - Ikasle eta inguru fisiko eta sozialaren arteko elkarreragina bultzatu behar da, aurretiaz dituzten eskema eta ezagutzak mobilizatzeko. Ikasketak ez dira diziplinen edukien araberakoak izango, baizik eta ikasleak ariketa ebazteko erabiltzen duen egoeraren araberakoak. Hau da, jakiteari, egiten jakiteari eta izaten jakiteari buruzko ikasketak artikulatzea, konbinatzea eta transferitzean datza, egoera funtzional konplexuak ebazteko. Hain zuzen, gaitasun bat garatzeak esan nahi du zerbait ikasi dutela eta lortutako ikasketa horiek beste egoera edo arazo baten aurrean mobilizatzeko gai direla. “Zerbaiti buruz” ikasteak esan nahi du "jakiteari" (gertakariak, kontzeptuak, printzipioak), “egiten jakiteari” (prozedurak, gaitasunak, trebetasunak) eta “izaten jakiteari” (jarrerak, motibazioa, gertutasuna) dagozkion dimentsioei arreta eskaintzea. Ikasketa horiek banakoa era integratuan inplikatzen duten jarduerak izan daitezke, eta horiek egoera eta testuinguru zehatz batean eraginkortasunez jarduteko aplikatu (jakitea, egiten jakitea eta izaten jakitea) behar dira. Arazoei ematen zaien erantzunean erakusten da gaitasuna. Horrela, gaitasunetan oinarritutako ikasketan ikasleak bere ezagutzak antolatu eta berrantolatzen ditu, egoera eta errealitate berrietara transferitzeko. Hortaz, egoera, arazo eta abarren ebazpenak zeregin garrantzitsua du gaitasunetan oinarritutako hezkuntzaren ikuspuntuan. Izan ere, horrelakorik gabe gaitasunak birtualak lirateke soilik eta ezin izango litzateke ahalmenetik ekintzara pasatu. Gaitasunak gauzatu, egiaztatu eta ikasleengan ebaluatzeko aukera bat da eta era berean, ikasten denari funtzionaltasuna eta zentzua ematen laguntzen du. Bestalde, oinarrizko gaitasunak curriculum arlo eta ikasgai guztien erreferente komun bezala sartzeak hautsi beharko luke curriculumaren antolakuntza partekatua. Halaber, talde berari eskolak ematen dizkioten irakasleek ardura hartu beharko lukete ikasleek gaitasun komunak garatzeko. Horretaz gain, lan egin behar da ikasleen gaineko erantzunkidetasuna zabaltzen beste erakundeetara, eta horien artean familiara, bereziki, gaitasun sozial eta hiritarrean eta autonomia eta ekimen pertsonalerako gaitasuna lortzen eragin handia baitu. Azken finean, gaitasunetan oinarritutako curriculumaren proposamenaren ondorioz irakasleen funtzioa birplanteatzen da, oinarrizko hezkuntzaren arlo, ikasgai eta etapetako irakasleen arteko antolakuntza eta koordinazio era berriak; eta irakasle eta familien arteko lankidetza, irakaskuntza prozesuak sintonizatzeko.\nOinarrizko gaitasunen deskribapenak arretaz irakurri ondoren, ikasgelan lantzeko eta garatzeko proposatzen diren inplikazio metodologikoak ondorioztatzea ahalbidetzen du:\nIKASLEAK TALDEKATZEA ESPAZIOA/DENBORA EDUKIAK AUKERATU ETA ANTOLATZEA\nOINARRIZKO GAITASUNETAN ISLATUTAKO INPLIKAZIO METODOLOGIKOEN LABURPENA Ikasleengan sustatzea: 9 Berezko gaitasun, muga, indarrez… eta hobetu daitekeenaz kontzientzia hartu eta horien azterketa egitea: nola ikasten den, erantzukizunez eta konpromisoz jardutea, auto-erregulatzea, erabakiak hartzea… 9 Elkarrizketa erabiltzea errealitatearen ulermena hobetzeko eta gatazkak tratatzeko. 9 Informazioa tratatzea arazo errealak ebazteko eta informazioa ezagutza bihurtzeko: antolatzea, lotzea, aztertzea, laburtzea; informazio berriaren eta aurretiko ezagutzen arteko loturak ondorioztatu, deduzitu eta ezartzea; ahoz eta idatziz eta adierazpen eta komunikazio modu ezberdinen bidez, komunikatzea. Sekuentzia didaktikoak ezagutzez jabetzeko urratsetara egokitzea: 9 Arazoak identifikatu eta planteatzea, galderak egitea eta hipotesiak eta usteak adieraztea. 9 Informazioa aurkitzea, lortzea (lortzeko teknika, estrategia eta euskarri ezberdinak erabiliz), analizatzea, irudikatzea, interpretatzea (aurreikusi, inferitu, ondorioztatu…), laburtu eta komunikatzea (lengoaia ezberdinetan eta bakoitzaren kodifikazio ezaugarriak kontuan hartuz: testua, zenbakizkoa, ikonoak, ikusizkoa, grafikoa, keinuak, soinua…; eta hainbat euskarritan: ahozkoa, inprimatua, ikus-entzunezkoa, digitala…) Sekuentzia didaktikoak ezagutzen aplikazioan jarraitutako ordenari egokitzea: - Planifikatzea - Gauzatzea - Ebaluatzea - Komunikatzea Sekuentzia didaktikoak egokitzea banakako eta taldeko proiektuak irudikatu, hasi, garatu eta ebaluatzean Aurretiko planteamenduak (eta, beharrezkoa bada, horiexek birlantzea) - Konponbideak bilatu - Zerbitzuan jartzea - Ebaluazioa Banakako lana Lan kooperatiboa: taldeka, lankidetzan, partekatutako esperientziak (enpatia, besteen ideiak balioestea, negoziazioa...) 9 Ikasleekin garatu beharreko lan eta jardueren espazioak eta denborak egokitzea. Errealitateari zuzenean lotutako edukiak aukeratzea: 9 Benetako mundu fisikoarekin eta bere kopuru eta espazioekin lotutako gertakari eta gai zehatzak. 9 Testuinguru askotako testuak eta komunikazio egoerari egokitutakoak: 9 Egunerokoaren arazoak, gizarte arazoak… ebaztea. Proiektukako lana: ideiak ekintza bihurtu. Baliabide aniztasuna erabiltzea, IKTak barne: hizkuntzaren erabilera ezberdinetako testu eta egoera; egoera ezberdinak; testuinguru ezberdinak; askotariko informazio mota eta iturri; lengoaia artistiko ezberdinen teknika, baliabide eta arauak; askotariko materialak…\n5.- ORIENTABIDE OROKORRAK GAITASUNEN IKUSPEGITIK EBALUAZIOA EGITEKO Ebaluazioak motorra izan behar du. Ezin da ikasketa eta irakaskuntza prozesuetatik bereizi; izan ere, ikasteak laguntzen du arazoak ikusten, oztopoak gainditzen eta akatsak aitortu eta zuzentzen. Ahalmenak eta oinarrizko gaitasunen garapena sustatu nahi duen planteamenduaren ikuspegitik, ebaluazioak ez du soilik ezagutza batzuk lortu diren egiaztatu behar; prestakuntza, prozesua eta osotasuna ebaluatu behar ditu eta ikasleak dituen beharretara egokitu behar da. Gaitasunen garapenean oinarritzen den ebaluazioa ezin da amaieran soilik gauzatu, prozesuaren fase guztietan egon behar da. Hasierako ebaluazio bat egiteko jarduerak planteatu behar dira, aurretiko ezagutzak neurtzeko (jakitea, egiten jakitea eta izaten jakitea) eta ezartzeko ikasle bakoitzaren hasierako egoera eta, horrela, plangintza egokitu. Halaber, ikasle bakoitzaren zailtasun eta aurrerapenak agerian uzten dituzten jarduerak egin behar dira, hau da: ebaluazio hezitzailea egin behar da, erregulatzen laguntzeko, emaitzengan zuzeneko eragina izango duen prozesuzko ebaluazio bat. Izan ere, ikasteko, ikasleak bere zailtasunak ezagutu behar ditu. Ebaluazioa prozesuaren barnean sartzen denean baino ez dira azken emaitzak hobetzen. Gaitasunetan oinarritutako ebaluazio planteamendu batean, agente askok egin ahal eta egin behar dute ebaluazioa, helburu ezberdinetatik abiatuta. Bizitzan zehar ikastea eta oinarrizko gaitasunak garatzea xede dituen planteamendu batean, irakasleez gain, ikasleak agente ebaluatzaile erabakigarriak dira. Hori horrela izanik, ebaluazioak balio behar du ikasleak bere ikasketa prozesua erregulatu dezan, hots, bere zailtasunak zeintzuk diren ikus dezan eta nolakoak diren jakin dezan. Hortaz, auto-erregulatzen ikasi behar du: zergatik ikasten ari den kontrolatu, zer egin behar duen ikasteko eta zeintzuk diren erabili behar dituen irizpideak jakiteko ikasten ari den ala ez. Horrek esan nahi du ikasleek ikasketen helburuak jakin behar dituztela euren lana planifikatzeko. Hori dela eta, sekuentzia didaktikoetan zehar, irakasleek azaldu eta ikasleekin adostu eta negoziatu behar dituzte, besteak beste, zein jarduera egingo dituzten, zertarako, zein izango den prozesua eta zer hartuko den kontuan lana ebaluatzeko. Bestalde, ikasleak dira auto-ebaluazio eta koebaluazio jardueren bidez irakaskuntza eta bere eta ikaskideen ikasketa prozesua ebaluatuko dituztenak. Gaitasunak garatu ahal izateko haiei lotutako ezagutza batzuk lortu behar dira eta, horretaz gain, ezagutza horiek mobilizatu eta testuinguru batean elkarrekin aplikatu behar dira. Zentzu horretan, gaitasunak ebaluatzean, arazo-egoerak ebazteko prozesuak ebaluatzen dira. Beraz, ebaluazioaren abiapuntua ariketak izan behar dira, ahalik eta benetakoenak eta errealitatean gerta daitezkeen egoerak nolabait simulatu behar dituzte. Hala ere, Oinarrizko gaitasunek ez dute ebaluaziorako erreferentzia argirik ematen, baina curriculumeko beste elementu batzuekin elkarlotzen dira: helburuak, edukiak eta batez ere ebaluazio irizpideak. Horrela, ebaluazio irizpideen arabera, helburuak zein puntutaraino lortu diren neurtzen da eta, beraz, horien barneko gaitasunak zein puntutaraino lortu diren. Azkenik, ebaluazio-adierazleek ebaluazio-irizpideetan adierazitakoa zehazten dute eta, beraz, ebaluazioaren azken erreferenteak dira. Bestalde, ebaluazioak aukera eman behar du erakutsi ahal izateko ikaslea gai dela ezagutza mota ezberdinak era bateratu eta koherentean mobilizatzeko gutxi gorabehera benetakoak diren egoeretan. Horrek ebaluazioa kokatzen du ikasketa eta irakaskuntza prozesuan zehar agertuko den jarduera konplexu baten baitan eta, horrenbestez, beharrezkoa da ebaluazio tresnak dibertsifikatzea. Horiek irakasleek eta ikasleek erabiltzen\ndituzten baliabideak dira, ikasketa prozesuaren garapenari buruzko datuak biltzeko. Funtsean, tresna zehatz bat lortu nahi diren helburuen arabera aukeratu eta erabiltzen da. Gauzak horrela, irakaskuntza-ikaskuntza prozesuak ebaluatzeko zenbait tresna bereiz daitezke, hala nola, kontratu didaktikoak, autoebaluazio eta koebaluazio galdetegiak, klasekoen jarraipenerako txantiloiak... Horretaz gain, lortutako emaitzak ebaluatzeko tresnak ere ageri dira :galdetegiak eta testak, ikasleen ekoizpenak, ahozko eta idatzizko probak... Laburbilduz, gaitasunen inguruko ebaluazioa zuzenean erlazionatuta dago prozesuaren eta prestakuntzaren ebaluazioarekin. Hau da, ebaluazioa ikasketaren hobekuntza ahalbidetzeko kontzeptu gisa ulertu behar da. Ikuspegi horren arabera, autoerregulazioa elementu gako bihurtzen da, ikaslea ebaluaketaren eragile nagusi bihurtzea dakarrelako. Horretaz gain, ebaluazioak hainbat tresna erabiltzea eskatzen du, egoera, une eta testuinguru ezberdinetan ikasitakoa nola aplikatu den aztertzeko, informazioa bilduz.\nHAUSNARTZEKO 1.- Gure zentroan badira dira erreferente metodologikoak edo esperientzia konkretuak, ikasgelan, gaitasunen arabera lan egiteko, gida metodologiko gisa erabil daitezkeenak? Zeintzuk?\n2.- Ikasleek gaitasunak garatu ditzaten arlo edo gai guztien talde-lana beharrezkoa denez gero, nola helduko zenioke garapen horri?\n3.- Aurreko atalean gaitasunen ikuspegi bat azaldu da. Ebaluaketa ikuspegi horretatik planteatzeak zer ondorio dakar, ikasgelako lanari eta irakasleen koordinazioari dagokionez?\nEgile anitz (2007), Las competencias básicas y el currículo: orientaciones generales, Cuadernos de Educación 2, Consejería de Educación de Cantabria. http://213.0.8.18/portal/Educantabria/Descargas/Publicaciones/2007/Cuadernos_Educacion_ 2.PDF Egile anitz (2008), Hacia un enfoque de la educación EN COMPETENCIAS, Consejería de Educación y Ciencia de Asturias. http://www.educastur.es/media/publicaciones/enfoquemail.pdf GOÑI,J.M., (2005), El espacio europeo de educación superior, un reto para la universidad, Octaedro/ICE-UB, Bartzelona. PÉREZ GÓMEZ, A. (2007), La naturaleza de las competencias básicas y sus aplicaciones pedagógicas, Cuadernos de Educación 1, Consejería de Educación de Cantabria. http://213.0.8.18/portal/Educantabria/Descargas/Publicaciones/2007/Cuadernos_Educacion_ 1.PDF PERRENOUD, P. (2004), Diez nuevas competencias para enseñar, Graó, Bartzelona. SANMARTÍ, N.(2007), Evaluar para aprender, Ideas Claves bilduma, Graó, Bartzelona. ZABALA, A. y ARNAU, L. (2007), Cómo aprender y enseñar competencias, Ideas Claves bilduma, Graó, Bartzelona. (2006), Resolución legislativa del Parlamento Europeo relativo a la propuesta de Recomendación del Parlamento Europeo y del Consejo sobre las competencias clave para el aprendizaje permanente. http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/2004_2009/documents/pr/609/609848/609848es.p df (2007) 175/2007 DEKRETUA, azaroaren 13koa, Euskal Autonomia Erkidegoko Oinarrizko Hezkuntzaren curriculuma sortu eta ezartzekoa. http://www.hezkuntza.ejgv.euskadi.net/r432459/es/contenidos/informacion/dif10_curriculum_berria/es_5495/adjuntos/v_eranskina_01_ hizkuntzak.pdf