LASARTE-ORIAN, 1956TIK 2016RA BITARTE IZAN DIREN GIZA ESKUBIDEEN URRAKETEI ETA INDARKERIA-EKINTZEI BURUZKO TXOSTENA. Argituz. Giza eskubideen aldeko elkartea\n1. MEMORIA PA R T E K AT U B AT E R A N T Z LASARTE-ORIAN, 1956TIK 2016RA BITARTE IZAN DIREN GIZA ESKUBIDEEN URRAKETEI ETA INDARKERIA-EKINTZEI BURUZKO TXOSTENA ASOCIACIÓN PRO DERECHOS HUMANOS GIZA ESKUBIDEEN ALDEKO ELKARTEA\n2. I K E R K E T A T A L D E A Esnaola Corrillero, Jokin Gamiz Iraola, Aintzane Gaztelumendi Caballero, Bertha Ormazabal Elola, Sabino A R A U E S P A R R U A Astigarraga Zulaica, Juana Mari Pego Otero, Laura E L K A R L A N E A N G A U Z A T U T A K O T X O S T E N A Hainbat pertsonak hartu du parte txosten honetan; elkarlanean, datuak bildu dira, kontaktuak partekatu dira, akatsak zuzendu dira, ideiak proposatu dira, aldaketak iradoki dira, txostena maketatu da,... Beraz, ARGITUZ Giza Eskubideen Aldeko Elkartearen lan kolektibo bat da. Eskerrak eman nahi dizkiegu, bereziki, Lasarte-Oriako herritarrei, datuak, iritziak, iruzkinak eta kritikak eman baitizkigute, besteak beste. Haien laguntzari esker, txosten hau osoagoa da. L E G E G O R D A I L U A : S S - 9 9 6 - 2 0 1 7 I S B N : 9 7 8 - 8 4 - 9 3 5 4 6 0 - 9 - 0 M A K E T A Z I O A : T Y P O 9 0 I N P R E S I O A : D I G I T A R T E A R G I T U Z G i z a e s k u b i d e e n a l d e k o e l k a r t e a 2017ko martxoa\n3. Delituak preskribatzen dira, egia ez ordea. ESAERA HERRIKOIA Bizi izan dugun mundu alderdikoia hausten hasia da eta irekitzen ari diren zirrikituetatik irtetea proposatzen dut nik: gure gizatasuna eta gure sentiberatasuna adierazteko, gure bihotzak nahi duenarekin bat egiteko, gure balioak besteen aurrean defendatuz eta diskurtso sektarioek sortarazten dizkiguten zalantza faltsuak hautsiz. SARA BUESA, 2017ko otsailak 22.\n4. 1.\tSarrera....................................................................................................5 2.\tHelburuak, irizpideak eta edukia...........................................................7 Txostenaren helburu nagusia................................................................ 7 Txostenaren edukia............................................................................... 8 Motibazio politikoa................................................................................ 8 Aztertutako denbora-tartea.................................................................10 Memoria berreskuratzea......................................................................11 Testigantzen bilketa.............................................................................13 Kasuak sailkatzeko irizpideak...............................................................15 3.\tArau esparrua: “biktima” kontzeptua eta biktimaren eskubideak.........................................................................20 Biktima izaeraren eta biktimaren eskubideen inguruko nazioarteko adierazpenak eta gomendioak ...................................... 20 Biktimaren estatutua europar legerian............................................... 23 Estatuko legeria...................................................................................24 Autonomia Erkidegoko legedia.......................................................... 26 4.\tGiza Eskubideen urraketak Lasarte-Orian ..........................................30 Bizitzeko eskubidearen urraketa......................................................... 30 Osotasun fisiko, psikiko eta moralerako eskubidearen urraketak ..... 39 Ondorioak. Bizitza ez da gauza bera...................................................47 Giza Eskubideen beste urraketa batzuk............................................. 50 Estortsio ekonomikoa................................................................... 50 Pertsonen kontrako mehatxu larriak eta jazarpen-indarkeria.......51 Autoritateek gauzatutako beldurrarazteak.................................. 56 Adierazpen askatasunaren eta beste askatasun demokratikoen aurkako urraketak.................................................59 Ondasun higiezinen aurkako erasoak.......................................... 63 5.\tArgazki-laburpena................................................................................70 6.\tBeste indarkeria eta sufrimendu ekintza batzuk.................................74 Heriotza ondorio izan duten kasuak....................................................76 Zaurituak ondorio izan duten kasuak...................................................76 7.\tTestigantzak eta iritziak: indarkeriaz eta iraganeko eta egungo bizikidetzaz ......................................................................78 Biktimak. Hasi gaitezen hemendik...................................................... 86 Memoriaren inguruko hausnarketak................................................... 93 Bizikidetzarako oztopo diren elementuak.......................................... 97 Udal-giroan kontuan izan beharko liratekeen alderdiak....................103 Egungo aukerak................................................................................. 106 8.\tUdalerrian bereziki inpaktua izan duten gertakari nabarmenenak....................................................................110 9.\tTestuinguruaren kronologia: motibazio politikoak eragindako zenbait gertaera Lasarte-Orian azken hirurogei urteetan..............................................................................123 Frankismoaren azken urteak..............................................................124 Francoren heriotzatik Konstituziora arte............................................129 Konstituzioaren ondoren....................................................................133 10. Proposamenak eta azken apunteak .................................................162 11. Bibliografia eta iturriak......................................................................166\n5. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Sarrera / 5 Iraganean, Lasarte-Orian, euskal gizartearen baitan gertatu ohi izan den bezala, motiba- zio politikoak eragindako indarkeria egoera gordinak bizi izan dira, bortizkeria horiek jatorri desberdinetakoak eta mota anitzekoak izan direlarik: erailketak, bahiketak, jazarpenak, sabo- tajeak, torturak, atxiloketa arbitrarioak… Kasu guztietan, ordea, ondorio bera izan dute, sufrimendu eta min sakona herritarren ar- tean. Urteetan zehar, testuinguruak eta garaiak aldatuz joan dira denbora aurrera joan ahala -diktadura, trantsizioa, demokrazia-, baina indarkeriazko gertakari hauek guztiak ezaugarri berberak partekatu dituzte, giza eskubideen urraketa larriak. Egoera hauek, herritarren arteko erlazioen galera eta kasu batzuetan erabateko haustura eragin dute, baita udalerri honetan ere. Norberak bere zauriei erreparatu diegu, besteenaz ohartu gabe. Gure eskubideak erreklamatu ditugu ondokoarenak kontuan izan gabe. Jarrera hauek tentsioak sortarazi dituzte, batzuk zein besteak bizkar emanda bizi izan garelarik. Ez dugu besteekiko begirunerik izan eta jarrera honen ondorioa herritarren arteko urrunketa izan da. Gaur egun, hainbat arrazoiengatik, baina batez ere Giza Eskubideen kontzeptuak hartu duen indarrarengatik -pertsona guztien eskubideak bermatzeko tresna gisa alegia-, iraga- na behatzeko ikuspuntu partekatuago bat ahalbidetzen ari gara. Nazioarteko legediak Giza Eskubideen urraketa berdinen aurrean eskubide berdinak aldarrikatzen ditu eta biktima guztiek eskubide berdinak izan behar dituztela delitu egilea edonor dela ere. Zauri asko sen- datu gabe daude eta egin beharreko bidea luzea da baina iragana behatzeko betaurrekoak aldatu ditugu, iraganean geratutakoa gainditzeko eta elkarren artean zubiak eraikitzeko. Halere jakin badakigu, iraganean gertatutako ekintza traumatikoak gainditzeko elkar eza- gutzea ezinbestekoa dela. “Ezin dugu ezikusiarena egin, gertatutakoa gertatu izan ez balitz bezala” eta horregatik bereziki garrantzitsua da, belaunaldi berriek, gertatu dena ezagutzea protagonisten eskutik eta gertatutakoaz ikastea. Ikuspuntu desberdinak aintzat hartzea eta egia guztiak ezagutzea, izan ere memoria beti baita partekatua. Sarrera 1\n6. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 6 / Sarrera Hain zuzen ere, memoria kolektiboa –horrelako egoerak gainditzeko baliagarria den bakarra-, kaleidoskopio memoria da. Ekarpen berriekin etengabe elikatzen dena eta pro- tagonisten subjektibotasun guztiekin osatzen dena. Ez dugu gertatutakoarekin historia bat osatu nahi, memoria partekatu bat baizik. Gizarte osoak ulertu eta akaso onartu dezakeena, eta garai batean “beste bandokoak” izan zirenak, pentsatu, bizi eta pairatu zutena ulertzea ahalbidetu dezakeena. Erronka honi heltzeko gutxieneko marko bat onartzea ezinbestekoa da, giza eskubideen markoa alegia; eskubide hauek pertsona guztientzako berdinak dira eta Giza Eskubideen Aldarrikapen Unibertsalean oinarritzen dira eta baita nazioarteko bestelako hitzarmen, arau eta gomendioetan ere. Nazioartean, gatazken konponketan eman diren zenbait prozesu ere eredu izan litezke gurean, non desberdintasunak onartzea, erabat lotua dagoen pertsonen duintasunarekiko errespetuarekin. Honengatik guztiarengatik, txosten honetan, bildu ahal izan ditugun egia, kontakizun, eta ikuspuntu guztiak azaltzen dira. Azken batean txosten hau, zer gertatu zen, nola gertatu zen eta zergatik gertatu zen ulertu ahal izateko hastapen bat baino ez da, pertsonen arteko kon- fiantza eta bizikidetza berreskuratzen lagunduko duena eta memoria sozial partekatu bat eraikitzeko aukera ahalbidetuko duena.\n7. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Helburuak, irizpideak eta edukia / 7 Txostenaren helburu nagusia Lasarte-Oriakoudalaklantaldehoni,txostenbatgauzatzekoenkarguaeginzion.Errespetuz, zorroztasunez eta une horretan ahal zen moduan -Lasarten lehenengo, eta Lasarte-Orian 1986. urtetik aurrera-, historia hurbilean izandako giza eskubideen urraketei eta motibazio politikoak eragindako beste urraketa batzuei buruzko gertakariak, datuak, iritziak eta propo- samenak jasoz. Lan hau herri honetako iragan hurbilaren ikuspegi kritiko bat da, eta horren helburua da ez ahaztea, gertatutakoaren memoria aniztuna eraikitzea eta bizikidetza berreraikitzea. Ezagutzen ez genituen gertakariak ezagutzeaz gain, etorkizunean antzeko gertakaririk edota urraketarik gertatu ez dadin bermatzeko ere balio dezake, baita gure udalerrian dagoen ani- ztasuna aitortzeko, errespetatzeko eta elkarrekin bizitzen ikasteko ere. Txosten hau ekarpen baliagarria izango da Lasarte-Oriako iragana ezagutzeko eta, hortik abiatuta, egungo eta etorkizuneko bizikidetzaren oinarriak sendotzeko. Hori dela eta, txos- ten hau, irekita jarraitzen duen prozesu baten parte da, lana ez dago bukatuta. Oraindik ere ezagutzen ez ditugun elementuak daude, gai honi buruz hitz egiten jarraitu behar da eta etorkizuneko bizikidetzaren oinarriak sendotu behar dira. Errenteriako Udalak 2014. eta 2015. urteetan antzeko txosten bat prestatu zuen, eta une ho- rretan Udalbatza osatzen zuten bost udal-taldeen (PSE-EE, EH Bildu, EAJ, PP eta Errenteriako Ezkerra) adostasuna izan zuen. Errenterian izandako esperientzia positiboa erreferentzia izan dugu lan hau gauzatzeko eta hemen aurkezten dugunaren oinarri gisa erabili da. Hori dela eta, bi txostenek metodologia eta helburu berdinak dituzte. Helburuak, irizpideak eta edukia 2\n8. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 8 / Helburuak, irizpideak eta edukia Txostenaren edukia Lan honek hiru atal nagusi ditu: 1. Zer irizpide erabiltzen ditugun eta zergatik. 2. Gertakariak. 3. Jaso ditugun zuzeneko lekukotzak. 1.\tLehenengo atalean, memoria kolektiboa nola ordenatu dugun adierazten da, giza eskubi- deei buruzko nazioarteko zuzenbidearen arauzko tresna eta irizpideei jarraikiz. Metodologia estandar batera hurbiltzen saiatu gara, helburu hauekin: a)\tgertatu zaigun guztia zentzuz biltzeko modu bat erakustea eta, atal bakoitzaren bar- nean, ezagutzen diren kasu guztiak azaltzea, egilea edonor dela ere.; b)\tatzera begiratzeak ez du esan nahi iraganera kateatuta gaudenik; alderantziz, ikasteko eta ideien aniztasunean, errespetuan eta askatasunean oinarrituriko bizikidetza eraiki tzeko oinarri komun bat izateko balio du. Hemen zehazten ditugu garaia, sailkatzeko irizpideak, araudi-esparrua eta biktimaren definizioa arau eta lege nagusietan. 2. Bigarren atalean, izandako gertakariak biltzen ditugu: udalerrian gertatu diren bizitzeko eskubidearen urraketak, osotasun fisikoaren zein psikologikoaren urraketak eta giza es- kubideen gainerako urraketak. Taulak, laburpen-argazkiak etab. ere ageri dira. Zehazki urraketak ez diren gertakariak bereizita jaso dira, argi eta garbi ikus daitezen eskubideen urraketak, gaizki-ulertuak izan ez daitezen. Garrantzitsua da, gainera, gertakari bakoitza dagokion denbora-esparruan kokatzea. 3. Txostenaren hirugarren atalean, hogei bat lekukotza eta testuinguru osoaren kronologia ageri dira. Lekukotzak izan dira gure kontaktu eta iturri nagusiak; landa-lana izan da da- tu-baseko datuak egiaztatzeko erabili dugun bide nagusia. Nor elkarrizketatu erabakitzeko, orekari eusten eta lehenago ere aipatu dugun aniztasun hori erdiesten ahalegindu gara. Motibazio politikoa Txosten honetan, arrazoi politikoak direla eta gauzatu diren giza eskubideen urraketak eta indarkeriazko gertakariak biltzen dira. Egia da desiragarria litzatekeela gure gizartea kol- patzen duten beste indarkeria mota batzuk ere aintzat hartzea; izan ere, bakeak, guztiok barne hartuko gaituen bake iraunkor baterako bideak, ezin ditu kanpoan utzi generoak, xe- nofobiak, bazterkeria sozialak, narkotrafikoak eta abarrek eragindako desberdinkeriei loturiko\n9. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Helburuak, irizpideak eta edukia / 9 indarkeria-kasuak. Horietan ere esku hartu behar dugu gizarte hobea lortu nahi badugu, in- darkeriarik gabeko gizartea, biktima guztiak aitortu eta babesten dituena. Hala ere, indarkeriaren tratamendu integral hori etorkizunean egiteko lan gisa utziko dugu. Txosten honetan arrazoi politikoak direla eta gauzatutako indarkeria baino ez dugu aztertuko. Termino guztiz deskriptiboa da; indarkeria sailkatzeko tresna bat baino ez da, testuinguru ze- hatz bati egiten dio erreferentzia, eta indarkeria horren erretratua egiten du, justifikatu gabe, eta inolaz ere eragindako kalteak gutxietsi gabe. Sailkapen horren bitartez, indarkeria motak bereiz ditzakegu, horien atzeko arrazoiaren arabera, bestelako baloraziorik egin gabe. Txosten honetan, giza eskubideen urraketak eta bestelako indarkeriazko ekintza batzuk deskribatzeko »politiko« adjektiboa erabiltzen denean, nazioarteko adierarekin erabili da, be- rezitasun hauek dituzten ekintza kriminalak desberdintzeko: >\tekintza gauzatzen duenak (biktimarioa) edo hautatutako biktimak (edo biktima taldea), giza eskubideen urraketa jasango duenak, halere biek hala biek izan dezakete izaera hori. >\tgauzatzen diren ekintzek estatus politikoa zein legeak aldatzeko nahia dute edo hori aldarrikatzen dute. Alderantziz ere izan daiteke: egoera edo legeak aldatu nahi dituz- tenak jazarri eta zigortu nahi dira, eta ekintza horiek justifikatzeko terrorismoaren aurka borrokatzen ari direla edo gertakari okerragoak saihesteko ari direla esaten da. >\tgizartean naiz politikan inpaktua edo beldurra eragitea da helburua, eskarmentu gisa ere erabiltzen da, herritarrak paralizatzeko edo geldiarazteko; ez da justiziarekin kolabo- ratzen, ez da ikertzen, inpunitatea nagusitzen da... 2008ko ekainean, Eusko Jaurlaritzaren Giza Eskubideen Zuzendaritzak Motibazio politi- koko indarkeria-egoeran gertatutako giza eskubideen urraketen biktimak1 txostena plazaratu zuen, Eusko Legebiltzarrak 2007ko urrian emandako agindu bati jarraikiz. Txosten horretan azaltzen zen, izaera politikoa duten ekintzak direla nolabaiteko antolakuntzarekin gauzatzen direnak, gizartean edo politikan eragiteko asmoa dutenak edota gertakari isolatu bat edo halabeharrezko bat ez dela adierazten duen eredu bati jarraitzen diotenak. Bestalde, izaera politikoa biktimaren hautaketan ere isla daiteke. Xede gisa oposizioko taldeak edo pertsonak hautatzeak pertsona zein talde horiek geldiarazteko nahia islatzen du, bai eta haien antola- mendua urratzeko nahia eta etsaitzat hartzen direnak indarkeria erabiliz desagerrarazteko nahia ere. Beste kasu batzuetan, ez da biktimen bereizkuntzarik egiten edo ezaugarri sozio- logiko batzuk partekatzen dituzte, baina ezaugarri horiek ez dute berez eta modu isolatuan izaera politiko sendorik; horrelako kasuetan, baina, erasoaren helburua da gizartea beldur tzea eta gizarteko sektore zabaletan inpaktu sakona eragitea. 1 LANDA, Jon Mirena (2008). Motibazio politikoko indarkeria-egoeran gertatutako giza eskubideen urraketen biktimei buruzko txostena. Eusko Jaurlaritzaren Giza Eskubideen Zuzendaritza.\n10. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 1 0 / Helburuak, irizpideak eta edukia Azken garaietan euskal erakundeek egindako lege eta txosten ugarik behin eta berriz erabiltzen dute termino hori zertaz ari diren zehazteko eta indarkeriak sailkatzeko, hainbat indarkeria mota ez nahasteko helburuarekin. Aztertutako denbora-tartea Ikerketa honek 1956.urtean eman zen lehen “Salbuespen egoera” du abiapuntu, baina horrek ez du esan nahi urte hori baino lehen gertatutakoa ahaztu dugunik. Eusko Jaurlaritzak, foru aldundiek eta hainbat udalek jarduketa ildo bikoitza dute, lan honen arloan, “memoria historikoa” eta “memoria hurbila“ ardatz dituztenak. Une honetan bi memoria horiek berei- zita aztertzeak ez du esan nahi uneren batean bi horiek bat egingo ez dutenik; garai jakin batean bereziki -joan den mendeko 60ko eta 70eko hamarkadak-, bi memoriak aldi berean gainjarriak agertzen baitzaizkigu, aipaturiko bereizketa gaindituz. Are gehiago, etorkizunean bi memoria horiek barne hartuko dituen lege bat egitea onuragarria litzatekeela uste dugu. Lasarte-Oriari dagokionez, praktikan, esparru horietan egiten diren jarduketak ez dira gainjartzen, baizik eta paraleloan mu- gitzen dira, modu koordinatuan. Ibilbide luzearen ikuspegi panoramikoa izateak, gertakariak ulertzen laguntzen digu, on- do-ondoan jartzeko beharrik gabe. Beste alde batetik, batzuek kritika tzen dute irailaren 22ko 29/2011 Legeak (Terrorismoaren Biktimak Aitortu eta Osorik Babestekoa), eta lege hori garatzen duen araudiak, ez dituela biktima guztiak kontuan hartzen. Hori begi-bistakoa da. Hala ere, kontakizuna 1956. urtean eta 1960. urtean hasteak ez du esan nahi soilik gertakari eta biktima mota bat bakarrik aztertu dugunik, ezta lehena- gokoak eta ondorengoak ahaztu ditugunik ere. Hori argi ikusten da txosten hau irakurtzean. Lasarte-Oriako udalean, lan honen inguruko irizpideak adosteko egin zen bilera batean, al- derdi politiko batek, orain azaldu berri dugunaren inguruan hainbat zalantza adierazi zituen. Zehazki alderdi honek proposatu zuen, 1936. urteko Estatu Kolpeko gertakariak txosten honetan biltzea. Arrazoi nahikoa dago jarrera hau defendatzeko baina baita bestelako jarrera bati euste- ko ere. Hori bai, dena garbi gera dadin eta Udaleko alderdiek adierazitako gaitasuna eta uste ona aitortze aldera, proposamen hau ez zen inondik ere ezinbesteko baldintza bihurtu. Prozesu osoan zehar adostasunak aurkitzeko jarrera gailendu zen eta garbi zuen talde osoak, desadosta- sun batek ez zuela lan honen muina ukituko eta ezta lana hau bertan behera utziko ere. Beraz, Lasarteko eta Lasarte-Oriako historia ez da frankismoaren azken urteetan hasten, ezta 1956, 1960 edo 1968an ere. Baina bada gertakari garrantzitsu bat udalerri honetan: Begoña Urtero egiten den oroitzapen ekitaldia, Joseba Tapiarekin. TXEMAVALLES\n11. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Helburuak, irizpideak eta edukia / 11 Urroz txikia bertan jaio zen, eta bere heriotzak 2011ko Legea, 1960. urteko urtarrilaren 1era aldatzeko bidea ireki zuen. Begoña hil zuen lehergailua edonork jarrita ere, badirudi ez dela inor deseroso sentitu behar gure ikerketaren hasiera urte horietan kokatzen dugulako. Horrek ez du esan nahi lehenago gertatutakoa ahaztu behar denik ezta hurbileko gertakariak lausotzen direnik ere. Gainera 60. hamarkadatik hasita, urte horietan eman zen migrazio bortitzaren eragi- nez, Lasarte-Oriako biztanleria 4 bider handitu zen, horra datu soziologiko garrantzitsu bat ere. Gertakari honek, hizkuntzaren, kulturaren eta bizitzeko moduaren eredu aldaketa ekarri zuen. Lehen azpimarratu dugun moduan, guretzat, giza eskubideen urraketa guztiak -momentua edozein dela ere eta egilea edonor dela ere-, erabat gaitzesgarriak edo kondenagarriak dira eta egia ezagutzeko, justizia egiteko eta eta aitorpena izateko eskubide osoa dute. Horregatik, ez dugu inola ere ukatzen 1960. urtea baino lehen eman ziren urraketak eta horiek eragin zu- ten sufrimendua. Komenigarria litzateke orduan geratutakoak sakonki aztertzea. Horregatik ezinbestekotzat jotzen dugu Islada Ezkutuak bezalako elkarteek egiten duten lana. Memoria berreskuratzea 2016ko azaroak 10ean, Memoriaren egunean, Udaleko Bizikidetza Mahaian ordezkaritza duten talde guztiek, honako testua onartu zuten: “Bizi dugun garai berri honen mehatxurik handienetarikoa da, gertatu diren eta oraindik gertatzen diren ekintza bortitz eta traumatiko guztiak, pertsonalak zein kolektiboak, guztiz ahanztea, baita Lasarte-Orian ere. Horregatik, gaur azaroak 10, Memoriaren Egunean, Udalbatzak honako puntua hauek gogorarazi nahi ditu: -\tBiktima guztiek memoriarako eskubidea dutela eta memoria hau partekatua izan behar dela. -\tGiza Eskubideen urraketa guztiak arbuiagarriak direla eta memoriak, aitorpe- na, erreparazioa eta gertatutakoa berriz ere ez errepikatzearen bermea sustatu behar dituela, terrorismoaren biktimentzat eta baita motibazioa politikoak era- gindako edozein biolentzia mota jasan duten biktimentzat ere. -\tHonegatik guztiagatik gure konpromisoa eta borondatea azaltzen dugula -aha- lik eta adostasun gehien bilatuz- memoriaren inguruko politika sustatzeko, eta bidegabeki duintasuna urratu zaien pertsona guztiekiko enpatia eta elkarta- suna adierazteko”. Hain zuzen ere, gero eta gehiago dira bihotzetz hitz egiten duten biktimak, ozenki esaten dutenak, biktima guztiek dutela memoriarako eskubidea eta “memoria hori partekatua izan behar dela”, Lasarte-Oriako Korporazioak Memoriaren Egunean egindako azken deialdian azpirramarratu zuen moduan. Duela gutxi, 2017ko otsailaren 22an, Sara Buesak, duela 17 urte ETAk hildako Fernando Buesaren alabak, sektarismoarekin bukatzearen aldeko hitzaldi zirraragarria eman zuen, eta\n12. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 12 / Helburuak, irizpideak eta edukia hau esan zuen bertan: “ETAren biktima naiz, eta GALen zein giza eskubideen edozein era- tako urraketen kontra nago guztiz. Argi eta garbi defendatzen dut biktima guztiek eskubide berdinak izan behar dituztela”2 . Jarrera berdintsua azaldu du Mari Carmen Hernandezek, Jesus Maria Pedrosa, Durangoko PPko zinegotziaren alargunak, ETAk eraila 2000. urtean. Edo Asun Lasak, 1982. urtean tortura sufritu zuen eta GALek bere anaia Joxean Lasa eraili zuen handik urtebetera. Biek hala biek par- te hartu zuten, 2017ko martxoaren 1ean, Amnesty Internationalek3 antolatu zuen, Iraganari aurre egin, etorkizuna eraikitzeko. Egia, Justizia eta Erreparazioa Euskal Herriko testuinguruan”, eki- taldian eta Bilbon egin zen prentsaurrekoan Mari Carmen Hernandezek honako hau baieztatu zuen: “Biktima guztiak garen aldekoak izanda ere, Egiari justizia egiteko, memoriarako, aitortza- rako eta erreparaziorako eskubide berdina dugu“. Axun Lasak honako hau aditzera eman zuen: “Biktima bat ulertzeko gai dena biktima guztiak ulertzeko gai da eta memoria, sufritu dugunok berregin behar dugu, jakin badakigulako mina berdina dela guztiontzat”. Giza eskubideen urraketak pairatu dituzten askotariko biktimenganako jarrera ireki horrek sektore batzuetan erantzun kontrajarriak eragin ditu. Hori dela eta, 2015ean, hau idatzi ge- nuen Argituzeko kideok: Giza eskubideen urraketen hainbat egile daude, eta bakoitzak bere motibazioak, ideologiak eta ezaugarriak ditu. Hori islatu behar da zer gertatu den azaltzen duen kontakizunean, nahi ala nahi ez Euskal Herrian elkarrekin bizi beharko diren askotariko memorietan. Egia ofiziala edozein izan daiteke, eta gizarteak egia hori hautemateko duen modua oso bestelakoa izan daiteke. Egia ofiziala eta egia soziala zenbat eta ger- tuago egon, orduan eta hobea izango da lehenengoaren kalitatea. Gainera, ez dugu ahaztu behar memoriaren atzetik historia etorriko dela; urteek au- rrera egin ahala, hori inpartzialagoa, aseptikoagoa eta, azken batean, zientifikoagoa bilakatuko da. Historia ofizial bat eraikitzeko saiakera orok (eta ez memoria ofizial bat, argi gera dadila nabardura hori) benetako demokrazia eraginkor batekin bateraezina izango litzatekeen egoera batera eramango gintuzke4 . Txosten hau elementuak batzeko baliagarria izango delakoan gaude, erreferentzia eta ar- gudio positiboak batzeko alegia; urruti kokatzen diren posizioak hurbiltzea erraztuko dutenak eta bidean aurrera egiten lagunduko dutenak. 2 Fernando Buesa Blanco Fundazioko presidenteorde Sara Buesaren hitzaldia, Gasteizko Artium museoan, 2017-02-22an, Fernando Buesaren eta Jorge Diezen hilketaren XVII. urteurrenaren harira (http://www.fundacion- fernandobuesa.com/files/20170222_Discurso%20_SB.pdf) 3 AMNESTY INTERNATIONAL. https://www.es.amnesty.org/ 4 ARGITUZ. ““No habrá comparaciones si no se discrimina”. El Correo eta El Diario Vasco, 2015-11-05. http:// krakenberger.org/andres-al-habla/articulos/no-habra-comparaciones/ Azken konexioa: 2017-03-02.\n13. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Helburuak, irizpideak eta edukia / 13 Testigantzen bilketa 10 emakume eta 13 gizonezko elkarrizketatu ditugu. Kasu batzuetan Lasarte-Oriako hur- bileko historiaren inguruko testigantzak jasotzeko eta beste kasu batzuetan berriz kontsultak egiteko edo iritziak galdetzeko. Gazteenak 26 urte ditu eta helduenak berriz 81 urte. Elkarrizketatuak nortzuk izango ziren erabakitzeko, Udalean ordezkaritza duten alderdi po- litiko bakoitzak bi pertsona proposatu zitzan eskatu genion udaletxeko Bizikidetza Mahaiari. Eskatu bezala egin zuten. Horiez gain, lekukotza eman duten beste pertsonak batzuekin ere elkarrizketatu gara, nahiz eta batzuk, gaur egun Lasarte-Orian bizi ez diren. Datuak osatzeko eta gai batzuetan sakontzeko beharrak ondorengo zerrenda osatzera eraman gintuen. Elkarrizketatuen artean 1986. urtetik Lasarte-Oriak izan dituen 3 alkateak daude: Ana Urchueguia Asensio, Jesus Maria Zaballos de Llanos eta Pablo Barrio Ramirez. Ana Urchueguia Udalerriko lehen alkatesa izan zen eta 25 urtez egon zen Alkatetzan. Jesus Maria Zaballosek 2010 eta 2011urteetan ordezkatu zuen alkatesa eta gaur egun ere Lasarte-Oriako alkatea da. Pablo Barrio Ramirez berriz aurreko legealdian izan zen alkate (2011-2015). Lehenengo biak PSE-EEkoak dira eta hirugarrena EH Bildukoa. Egungo PPko zinegotzia ere elkarrizketatu dugu, Alejandro Saenz Muriel, eta baita PNV, PSE-EE eta HBko beste hiru pertsona ere, zine- gotzi izandakoak hauek ere. Gainontzeko elkarrizketatuak gizarte zibileko hainbat esparrutan arituak dira edo egun aritzen direnak. Tartean zenbait biktima, gertutik sufrimendua pairatu duten emakume zein gizonezkoak eta Michelin enpresako langileak. Zer esanik ez dago hau ez dela ez inkesta bat eta ezta bozketa bat ere. Askotariko iritzi ho- riek, Lasarte-Orian, elkarrekin bizi diren jarreren aniztasuna islatzen dute. Horrek ez du esan nahi beharrezkoa denik guztiekin ados egotea; hala ere, aintzat hartu behar da jarrera horiek guztiak komunitate batean existitzen direla, eta guztiek ingurune fisiko berean elkarrekin bizi behar dutela. Horrek esan nahi du ideia horiek partekatu ez arren, errespetatu behar direla eta arlo bakoitzean elkarguneak bilatu behar direla, kasu bakoitzean gutxiengoen ideiak eta ideia disidenteak behar bezala kudeatu ahal izateko. Horrek ez du esan nahi beharrezkoa denik ehuneko ehunean bat etortzea es- pazioa eta denboran, aldiz, ideia horiek partekatu ez arren, errespetatu behar direla eta arlo bakoitzean elkarguneak bilatu behar direla, kasu bakoitzean gu- txiengoen ideiak eta ideia disidenteak behar bezala kudeatu ahal izateko.\n14. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 14 / Helburuak, irizpideak eta edukia Elkarrizketatuak izan diren pertsonak -alfabetikoki ordenatuak- hauexek izan dira: ARRIZABALAGA ZUBIZARRETA, Tomas. Herri Batasunako zinegotzi ohia Lasarte-Oriako Udaletxean. BARRERA DE CABO, Angel. Lasarte-Oriako Alderdi Sozialistaren bigarren Idazkari Orokorra, Gestore Munizipaleko kide 1986. urtean eta Udaletxeko zinegotzi ohia. Gaur egun Extremadura Etxeko lehendakaria (Casa de Extremadura). BARRIO RAMIREZ Pablo. 2011-2015 urte bitartean alkate izandakoa Bildutik eta gaur egun EH Bilduko zinegotzia. BENGOETXEA AGIRRESAROBE, Mayi. Podemoseko militantea gaur egun baina udale- rriko hainbat erakunde eta alderdi politikoetan aritu da. CAMINO AIZPURUA, Paki. Langile autonomoa. CHOURRAUT ECHAVARRI, Iñaki. Liburu saltzaile ohia (Ekain Liburu denda). ELESPE PELAZ, Josu. Biktima eta Froilan Elespe Inciarteren semea. Froilan PSE-EEko zinegotzi izan zen, ETAk eraili zuen 2001ean. ESNAL KASTRESANA, Nekane. Amnistiaren Aldeko Gestoretako kide ohia. ETXART OYARZABAL, Asun. Marcelo Garciandia Ayerdiren alarguna. Guardia Zibilak tiroz hil zuen 1982ko azaroan. INTXAUSTI SARRIEGI, Kike. Lasarte-Oriako Bizikidetza Taldeko kidea. Elkarriko kide ohia. IRIZAR TELLERÍA, Maria Luisa. “Danok kide” taldeko kidea eta Endika Amilibia Don- nayren alarguna. Endika, USOko kide izan zen (Unión Sindikal Obrera), eta baita Michelin enpresako epaimahaikide eta “LasarteOria” aldizkariko batzordekide ere. MARCOS OLAYA, Jesus. Lasarte-Oriako Bakearen Aldeko Elkarteko kide ohia. Gaur egun Bizikidetza Taldean dago. NAVARRO ARMENDARIZ, Jose Luis. Danok Kide, Lasarte-Oriako Gurasoen Elkarteko Idazkaria eta “LasarteOria” aldizkariko kide. ORMAZABAL CAMARERO-NUÑEZ, Rosa. Ingeleseko irakaslea eta Ipar Martxa/ Nondik Walkingeko eragilea. PAGOLA LOIOLA, Neskur. Dantzaria. Iñaki Balerdiren neska-laguna. Iñaki, kartzelara anaia bisitatzera zihoala auto-istripu batean hil zen bere amarekin batera.\n15. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Helburuak, irizpideak eta edukia / 15 PEÑA MARTIN, Jose Antonio. Langile autonomoa. Kaleratua izan zen sindikalista zelarik Michelingo greban, 1976.urtean. PEREZ CARRASCO, Felix. CCOO eta PCE-EPKko kide ohia eta 1976. urtean Michelinen egin zen 100 eguneko greban sindikalista ezaguna. SAENZ MURIEL, Alejandro. Lasarte-Orian PPko zinegotzia. Alejandro Saenz Sanchezen biloba, ETAk eraila. SASIAIN ITURRI, Pello. PNV eta EAko zinegotzi ohia. Elkarbiziko kide eta Bizikidetza Tal- dean parte hartzen du. Lasarte-Oriako behin behineko Udalean Gestorako kide izan zen eta 8 urtez zinegotzi izan zen. Alderdien politikatik kanpo kokatzen da. URCHUEGIA ASENSIO, Ana. Lasarte-Oriako lehen alkatesa izan zen 25 urtez eta Herna- niko zinegotzi 5 urtez. URROZ IBARROLA, Begoña. Administratiboa. Begoña Urrozen ahizpa. DRILek gauzatu- tako atentatu batean hil zen 1960. urtean. ZABALLOS DE LLANOS, Jesus. Lasarte-Oriako alkate eta lehendakaria bi legealditan, alkatea da gaur egun ere. Euskal Alderdi Sozialistako parlamentari ohia (2013-2016). ZUAZNABAR IRULEGUI, Isabel. Misiolari sekular ohia. Urroz-Ibarrola familiaren bizilagu- na eta laguna. Elkarrizketatuen iritziak letra cursivan agertzen dira txosten osoan zehar, atal desberdine- tan tartekatuak: urraketak atalean, testigantzetan, kronologian, mugarrietan... Hainbat lekutan izen abizenekin agertuko dira baina beste leku batzuetan ordea, esaten dena agertzen da bakarrik eta ez nork esan duen. Honekin azpimarratu nahi dugu, estereotipoetatik urrundu nahian, garrantzitsuena dela ZER eta NOLA esaten den eta ez NORK esan duen. Kasuak sailkatzeko irizpideak Askotan esaten da biktimak berdindu egiten direla biktima bilakatzen diren unean. Sarri, giza eskubideen urraketak jasan dituzten biktimak sailkatzeko, urratzailea nor izan den, delitua nork egin duen, biktimarioa zein den, hartzen dugu aintzat. Hala ere, kausak askotarikoak izan daitezkeen arren (eta hori islatu beharra dago, kasuistikak ez nahasteko), biktima guztiak berdi- nak dira dagozkien eskubideei dagokienez, hori printzipio unibertsal bat baita: giza eskubideen urraketa berdinei egia, justizia, aitorpena eta erreparazioa jasotzeko eskubide berdina dagokie. Horrez gain, ezin ditugu ahaztu berdintasun-printzipioa eta desberdinkeriarik ezaren printzipioa.\n16. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 16 / Helburuak, irizpideak eta edukia 2005eko abenduaren 16an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak, bere 64. osoko bilkuran, 60/147 Ebazpena onetsi zuen: “Giza eskubideen gaineko nazioarteko arauen ageriko urraketak eta nazioarteko zuzenbide humanitarioaren urraketa larriak jasan dituzten biktimek errekurtsoak jartzeko eta erreparazioa lortzeko duten eskubideari buruzko oinarrizko printzipio eta arauak”. XI. printzipioa bereizketarik ezari buruzkoa da, eta hau dio: ““25. Oinarrizko printzipio eta arau hauen aplikazioa eta interpretazioa bat etorriko dira, salbuespenik gabe, giza eskubideei buruzko nazioarteko arauekin eta nazioar- teko zuzenbide humanitarioarekin, eta ez da inola ere bereizkeria onartuko, mota eta arrazoia zeinahi direla ere”. Printzipio hori ukatzeko, esan egiten da batzuk dena nahasten saiatzen direla eta kasuistika guztiak zaku berean sartzen dituztela. Horri buruz dugun iritzia argi islatzen da lehenago ere aipatu dugun Argituzen artikuluan. Hau esaten da bertan: “Topiko ugari baztertu behar ditugu, arinkeriaz tratatzen baitituzte giza eskubideei loturiko gaiak eta, azken batean, giza eskubideen kontra egiten dute. Azken aldian gehien erabili den topikoetako bat da ezin direla ETAren biktimak eta beste biktima batzuk parekatu, parekaezinak direlako. Dirudienez, beste biktima batzuk ere badau- dela aitortuz gero, terrorismoari zilegitasuna ematen zaio. Hala ere, beste biktima batzuk ere aitortzea giza eskubideei buruzko nazioarteko hainbat itunetan ezarritako betebeharrak betetzea da, eta itun horiek diotena betetzeak inori zilegitasuna ema- ten badio, Zuzenbide Estatuari ematen dio zilegitasuna, ez terrorismoari”5 . Gertatu den guztia ez da berdina; hori egia da. Hala ere, urte hauetan pairatu den sufri- mendu guztia bildu behar da, nahastu gabe, modu ordenatuan, batzuk eta besteak alderatu gabe, bizikidetza berriz ere eraiki ahal izateko. Memoria partekatu batean ezin daiteke ezer ahaztu. Giza eskubideei buruzko nazioarteko zuzenbide-estandarren arabera sufrimendu guztia giza eskubideen urraketa baten ondorio ez denez, beharrezkoa da gertatutako guztia behar bezala sailkatzea eta ordenatzea, jarrera irekiarekin; izan ere, Gesto por la Paz elkar- teak esan zuen moduan “jarrera irekia izatea funtsezkoa da”6 . Horrez gain, sailkapen horrek inklusiboa izan behar du, biktima guztiek memoriarako duten eskubidea bermatzeko, joan den azaroaren 10ean Lasarte-Oriako Udalak berak esan zuen moduan eta lasaitasunarekin, elkarrizketatutako bi biktimen hitzetan: 5 “No habrá comparaciones si no se discrimina”. El Correo eta El Diario Vasco, 2015-11-05. 6 EUSKAL HERRIKO BAKEAREN ALDEKO KOORDINAKUNDEA. Las víctimas de actuaciones indebidas del Estado en la lucha antiterrorista, 2011ko ekaina. ETAk urte horretan utzi zituen armak. Eta hau ere esaten zuen: “beha- rrezkoa izango da memoria-prozesuak lankidetzan garatzea, bat etortzeko nahiarekin, eta ez etsaitasunean”.\n17. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Helburuak, irizpideak eta edukia / 17 Begoña Urroz: Guztiak agertu behar dira, nonahikoak direla ere. Urte asko eman ditugu gertatutakoa ahaztu nahian, orain ezin dugu ezer ezkutatu. Urraketak jasan dituzten biktima guztien egoera onartu behar dugu, lasaitasunetik betiere. Josu Elespe: Gehiengoaren adostasuna lortu behar da, edonor izan delarik hil tzailea, edonor hil dela ere, gaizki egina dago. Nik guztia jarriko nuke. Gero eta jende gehiagok uste du, ezin dela gertatutakoa ikuspuntu bakar batetik az- tertu, gertatu den guztia kontatu behar dela. Beste gauza bat da gertatutakoak nola antolatu eta nola sailkatu giza eskubideen aterkipean. Jesus Zaballos de Llanos alkateak hau esan zuen: Kolonbiara bidaia egin genuen Parlamentutik eta han erabaki zuten kontakizunik ez egitea, zaila izango zelako oso, guztiak adostasun batera iristea. Nik ez dakit nork idatzi beharko lukeen gertatutakoa, baina badaude memorian kontatu beharreko atalak, torturatuak izan direnak edo preso dagoen semea bisitatzera joateko kilome- troak egin behar dituen aitaren historia adibidez. Hori ere kontatu behar da, nahiz eta ni iritzi berekoa ez izan. Honen harira, eraila izan zen biktima baten bilobaren hausnarketa, Alejandro Saenz Murielena. Egun, PPko zinegotzia da Lasarte-Oriako Udaletxean. Biktimak ez nahastea eska tzen du: Arazoa ez da ez aitortzea baizik eta ez nahastea. Eta aurrerago dio: Iraganera begiratzerakoan konformismotik urrundu behar dugu, kondenagarria eta gorrotagarria dena esan behar da eta goraipatzekoa dena eta mirestekoa dena ere bai. Gure herrian bietatik dugu, ez dezagun utzi batak bestea zikindu dezan. Uste dut horrelako liburu batek lasai pentsatzeko eta ideiak partekatzeko aukera ematen digula eta hori oso positiboa da. Guk bi plano proposatzen ditugu: GIZA ESKUBIDEEN URRAKETAK Lan honek aztertzen dituen eskubide nagusiak bizitzeko eskubidea eta osotasun fisiko eta psikologikorako eskubidea dira. Horrez gain, beste era batzuetako indarkeriei buruzko datuak eta lekukotzak ere jasotzen saiatu gara: askotariko jazarpenak, pertsonen aurkako mehatxu larriak, estortsio ekonomikoa, adierazpen askatasuna ukatzea, askatasun demokratikoak uka tzea edo ondasun higiezinei egindako erasoak, bakoitza bere garrantzi-mailarekin.\n18. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 18 / Helburuak, irizpideak eta edukia Ikusi dugu oraindik ere biltzeko asko dagoela. Horrez gain, pertsona batzuek oraindik ere ez dute behar besteko indarrik edo nahirik hainbeste min eragin dieten gertakariak kontatze- ko eta berriz bizitzeko. Beste alde batetik, beste datu batzuk oraindik ez dira publikoak. Hala ere, ezin da itxaron gertatutako guztia argitu eta bildu arte, ekiten jarraitu behar dugu, bizitza aurrera baitoa eta gertakari batzuk, bai eta haien protagonistak, duela berrogeita hamar urte baino gehiagokoak dira. Berandu baino lehen biktimak eta haien familiak zaindu eta lagundu behar ditugu, bai eta dagokiena jasotzen dutela bermatu ere: jasandako kalteekiko propor tzionala den erreparazioa, egia eta justizia, bereizketarik gabe. Horrez gain, bermatu behar dugu ez dela gauza bera berriz gertatuko eta, horretarako, haien biktimazioa eragin duten kausetan beharrezko aldaketak egin beharko ditugu. Aipatu dugun moduan, giza eskubideen nazioarteko arauen urraketak eta giza eskubi- deen urraketa larriak jasan dituzten biktimei, egia eta justiziaz gain, jasotako kaltearekiko proportzionala den erreparazioa ere badagokie. Erreparazio horrek hauek hartuko ditu bar- ne: lehengoratzea, kalte-ordain ekonomikoak, birgaitzea, beharrak asetzea eta errepikatuko ez dela bermatzea. Eta hori erakundeen artean egin behar da. Horri dagokionez, Lasarte-Oriako Udalak, udalerri-mailan, dagozkion jarduke- tak egiten jarraitu beharko du memoria berreskuratzeari eta udalerriko biktimak aitortzeari dagokionez, eta falta diren kasuak txertatu beharko ditu. Hauek dira, besteak beste, bere egitekoak: laguntzea, omenaldiak egitea, oroitzeko ekital- diak egitea, gertatutakoa hainbat bitartekoren bidez ezagutaraztea (topaketak, ikus-entzunezkoak, erakusketak, hezkuntza eta transmisiorako proiektuak…), behar bezala argitu ez diren gertakariei buruzko tokiko ikerketak sustatzea,... Horretarako, mesedegarria izango litzateke erakundeen arteko koordinazioa, si- nergiak elkartzeko, informazioa eta irizpideak trukatzeko eta lan bera behin baino gehiagotan ez egiteko BESTE SUFRIMENDU BATZUK Aurreko ataletik kanpo, badaude beste hainbat kasu nazioarteko giza eskubideen estanda- rren arabera zehazki giza eskubideen urraketatzat hartzen ez direnak. Gertakari horiek ez dira sartzen Nazio Batuek, Europar Batasunak edo estatuko zein erkidegoko legediak ematen duen biktimaren definizioan; definizio horiek txosten honetako 2. atalean ageri dira, arau- di-esparruari, bizitza-kontzeptuari eta eskubideei buruzkoan. Izaera politikoa duten gertakari bortitzak dira, baina ezin dira inolaz ere giza eskubideen urraketekin alderatu. Hala ere, ezin dira bazter utzi, gure historiaren parte direlako eta gertakari\n19. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Helburuak, irizpideak eta edukia / 19 bortitz horien atzean ere sufritu duten eta sufritzen duten gizakiak daudelako. Gainera, kasu batzuk ez dira behar bezala ikertu, familia eta abokatu batzuen iritziz, eta beharrezkoa da horiek argitzea. Hala ere, hiltzaileak eta hildakoak daude. Indarra behar ez den moduan erabiltzeko kausak, helburuak, asmoak eta egileak ez dira berdinak, eta ez dira berdinak, halaber, zigorgabeta- sun-mekanismoak, hartutako erantzukizuna... Hori argi gelditu beharko litzateke. Horrez gain, edozein modalitate eta posiziotan, batzuek tiro egitea erabaki dute, eta bes- te batzuek ez. Pertsonaren batek gainean arma bat badarama, une zehatzen batean arma hori erabiltzeko prest dagoelako da. Hala ere, baliteke beste norbaitek lehenago berari tiro egitea. Edonola ere, zaila da giza eskubideetan sartzea borrokalari armatua izatea erabaki duen norbait, segada batean erailtzen ez badute behintzat. Hala ere, horretarako, pertso- na horrek armak erabiltzeko batere asmorik ez zuela ziurtatuko duten lekukoak behar dira. Eztabaidagarria da, baina posiblea. Horregatik, txosten honetan, kasu hauek beste atal batean jaso dira, argi eta garbi gera dadin zer den eskubideen urraketa bat eta zer ez. Horrekin, gainera, ahal den neurrian gaizki ulertuak ere saihestu nahi dira, nahiz eta gertatuko diren, eta hori ulergarria da hainbeste urtetan pilatu den mina eta herra kontuan hartuta. Bizitzeko eskubidearen urraketa jasan duten biktimen prozesua bukatzen dugunean, Lasarte-Oriako Udalean ordezkaritza duten alderdi politiko guztiek, adostasunen bitartez, eman beharreko hurrengo urratsak definitu beharko lituzke- te, nazioarteko estandarren arabera giza eskubideen urraketatzat hartu ezin diren gertakari horiek eta horietan bizia galdu zuten edo larriki zauritu ziren pertsonak udalerri-mailan nola oroitu aztertzeko.\n20. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 2 0 / Arau esparrua: “biktima” kontzeptua eta biktimaren eskubideak Arau esparrua: “biktima” kontzeptua eta biktimaren eskubideak 3 Hurrengo orrialdeen helburua da azalpen bat eskaintzea, laburra bada ere, “biktima” kontzeptua definitzen duten eta biktimen eskubideak mugatzen di- tuzten giza eskubideen nazioarteko sistemaren arau nagusien eta beste tresnen norainokoa eta edukia ulertzen laguntzeko. Horretarako, nazioarteko esparrutik hasiko gara; gero, nazioz gaindiko europar esparrua zertan den ikusiko dugu, eta, amaitzeko, Espainiako esparrua jorratuko dugu, bai estatu mailakoa, bai autono- mikoa. Edonola ere, ez da tresna horien guztien azterketa zorrotz bat, “biktima” kontzeptua eta biktimen eskubideak zehaztean erabakiorrak izan direnen analisi labur bat baizik. Biktima izaeraren eta biktimaren eskubideen inguruko nazioarteko adierazpenak eta gomendioak Nazioarteko adierazpenak, gomendioak eta beste dokumentu batzuk erabakigarriak izan dira biktimei egia, justizia eta erreparaziorako eskubideak bermatzeko. Arau-ikuspuntu ba- tetik estatuentzat ondorio loteslerik ez duten dokumentuak badira ere, tresna egokiak dira, estatuei biktimen eskubideak betetzeko hertsatuki eskatzen dieten eta estatu horiek horreta- rako bidezko neurriak har ditzaten sustatzen duten tresnak. Hasteko, 1985ean Nazio Batuen esparruan emandako lehen definizioa aipatuko dugu: 1Biktima kontzeptua: “Delituaren eta botere abusuaren biktimentzako justiziaren oinarrizko Printzipioei buruzko adierazpena”7 Nazio Batuen Batzar Nagusiak munduko milioika pertsonek “delituen eta botere-abusua dakarten beste ekintza batzuen ondoriozko kalteak” jasan dituztela eta “biktima horien es- kubideak aitortu ez direla” onartu zuen 1985eko azaroaren 29ko 40/34 Ebazpenean.\n21. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Arau esparrua: “biktima” kontzeptua eta biktimaren eskubideak / 21 Onarpen horretatik abiatuta, eta adierazitako Ebazpenaren esparruan, “Delituaren eta botere-abusuaren biktimentzako justiziaren oinarrizko printzipioei buruzko adiera- zpena” formulatu zuen Nazio Batuen Batzar Nagusiak. Hain zuzen ere, gobernuei eta nazioarteko komunitateari kriminalitatearen eta botere-abusuaren biktimentzako justizia gau- zatzen laguntzeko beharragatik formulatu zuen Adierazpen hori nazioarteko erakunde horrek. Azken helburua, nolanahi ere, biktimei eskatzen zuten laguntza eskaintzea zen. Adierazpenean biktima terminoari ematen zaion definizioa Adierazpenaren ekarpen na- gusietako bat dela esan daiteke, eta azpimarratu beharra dago biktimaren definizio zabala ematen duela. Zehazki, estatu kideetan indarrean dagoen zigor-legeria urratzen duten ekintzen edo ez-egiteen ondorioz kalteak jasan dituen pertsona oro da biktima. Kaltetzat zer har daitekeen zehazteko garaian, Adierazpenak zabaltasun berarekin jokatzen du, lesio fisiko edo mentalak, sufrimendu emozionala, galera ekonomikoak edo oinarrizko eskubideen galera esanguratsua hartzen baititu kaltetzat. Gainera, zuzenekoak ez ezik, zehar- kakoak ere biktimatzat hartzen ditu. Zehazki, “biktimarekin harreman estua duten senideak edo pertsonak eta arriskuan zegoen biktimari laguntzeko edo biktimizazioa prebenitzeko esku hartzean kalteak jasan dituzten pertsonak” hartzen dira biktimatzat. Gainera, azterlan honen ondorioetarako garrantzitsua den beste zehaztasun bat aipatzen da. Hain zuzen ere, pertsona bat biktimatzat hartzeko, ez da beharrezkoa kaltea eragin duen pertsona “identifikatu, atxilotu, jazarri edo errudun deklaratu izana”8 . Bestalde, indarrean dagoen zigor-legeriaren urraketari dagokionez, botere-abusuaren esanbidezko aipamen bat jasotzen du. Berezitasun azpimarragarria da gure ustez, ez baitu beste ezein ez-zilegi penalik aipatzen esanbidez. Handik urte batzuetara, 2005eko abenduan, Nazio Batuen Batzarrak, biktimaren 1985eko definizioan oinarrituta, biktimen eskubideak babesteko hainbat printzipio eta jarraibide onar- tu zituen: 7 Delituen eta botere-abusuaren biktimentzako justiziaren oinarrizko printzipioei buruzko adierazpena, NBEren Batzar Nagusiak 1985eko azaroaren 29ko 40/34 Ebazpenean hartua. Honako honetan dago eskuragarri: http:// www.ohchr.org/SP/ProfessionalInterest/Pages/VictimsOfCrimeAndAbuseOfPower.aspx 8 Delituen eta botere-abusuaren biktimentzako justiziaren oinarrizko printzipioei buruzko adierazpena, NBEren Batzar Nagusiak 1985eko azaroaren 29ko 40/34 Ebazpenean (2. paragrafoan) jasoa.\n22. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 2 2 / Arau esparrua: “biktima” kontzeptua eta biktimaren eskubideak 9 60/1947 Ebazpena, Batzar Nagusiak 2005eko abenduaren 16an onartua. Honako honetan dago eskuragarri: http://www.ohchr.org/SP/ProfessionalInterest/Pages/RemedyAndReparation.aspx 10 60/1947 Ebazpena, 2005eko abenduaren 16an Batzar Nagusiak onarturikoa, 3. paragrafoa. 2 Biktimek justizia eta erreparazioa jasotzeko duten eskubidea: ”Giza Eskubideen Nazioarteko Zuzenbide Humanitarioaren urraketa larriak pairatu dituzten biktimek errekurtsoak aurkezteko eta kalte-ordainketak jasotzeko duten eskubideari buruzko printzipio eta jarraibideak”9 2005eko abenduaren 16an, giza eskubideei buruzko nazioarteko arauen ageriko urrake- tak pairatu dituzten biktimek errekurtsoak aurkezteko eta erreparazioak jasotzeko duten eskubideari buruzko oinarrizko printzipio eta jarraibideak onartu zituen Nazio Batuen Batzar Nagusiak. Testu horretan, Nazio Batuek erabiltzen duten “biktima” kontzeptua 40/34 ebazpeneko kontzeptuan oinarrituta dago. Nazio Batuek 2005. urtean onartutako printzipio eta jarraibide horien arabera, giza es- kubideen eta biktimen justiziarako eta erreparaziorako eskubideen urraketak ikertzeko betebeharra dute estatuek. Zehazki, estatuen honako betebehar hauek xedatzen dituzte printzipio eta jarraibide horiek: a)\turraketak saihesteko legegintza-xedapenak, administrazio-xedapenak eta bestelako neurri egokiak hartzea; b)\turraketak era eraginkor, bizkor, oso eta inpartzialean ikertzea eta, hala badagokio, ustezko erantzuleen aurkako neurriak hartzea, barneko eta nazioarteko zuzenbideari jarraiki; c)\tberen giza eskubideen edo zuzenbide humanitarioaren urraketen biktimei justizia lortzeko ekitatezko eta benetako aukera eskaintzea, aurrerago azalduko dugunez, urraketaren erantzulea edozein izanik ere; eta d)\tbiktimei baliabide eraginkorrak eskaintzea (baita erreparazioa ere, aurrerago azalduko dugunez)10 . Zehazki, biktimek eskubidea dute: a) gizalegez eta beren duintasuna eta giza eskubideak errespetatuz tratatuak izateko, b) justiziarako aukera berdina eta benetakoa izateko, c) jasan- dako kaltearen erreparazio egokia, eraginkorra eta bizkorra jasotzeko, eta d) giza eskubideen urraketei eta erreparaziorako mekanismoei buruzko informazio egokia izateko.\n23. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Arau esparrua: “biktima” kontzeptua eta biktimaren eskubideak / 2 3 Urraketen biktimek erreparazioa jasotzeko duten eskubidea giza eskubideen nazioarteko hainbat xedapen eta tratatutan jasota dago11 . Erreparazioa, zehazki, giza eskubideen urraketek eragindako kalteak zuzentzeko Estatuak hartu beharreko neurrien multzoa da. Erreparazioak urraketen larritasunarekiko eta jasan- dako kaltearekiko proportzionala izan behar du. Erreparazioa ez da konpentsazio ekonomiko soiltzat hartu behar; kasuaren arabera, honako forma hauek har ditzake: lehengoratzea, kal- te-ordaina, birgaitzea, gogobetetzea eta berriz ez gertatzeko bermeak. Lehengoratzeak, kasuaren arabera, honako hauek biltzen ditu: askatasunaren berrezartzea, giza eskubideez, identitateaz, familia-bizitzaz eta herritartasunaz gozatzeko aukera, bizilekura itzultzea, enplegura itzultzea eta ondasunen itzultzea. Europako esparruan, biktimen eskubideak jasotzen dituen tresna nagusia honako hau da: Biktimaren Estatutua europar legerian 2012ko urriaren 25ean, delituen biktimen eskubideei, laguntzari eta babesari buruzko gutxieneko arauak ezartzen dituen Europako Parlamentuaren eta Kontseiluaren 2012/29/EB Zuzentaraua onartu zen12 . 11 Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Ituna (2. artikulua), Arraza Diskriminazio mota oro Desagerrarazteko Nazioarteko Hitzarmena (6. artikulua), Torturaren aurkako Hitzarmena (14. artikulua) eta Haurraren Eskubideei buruzko Hitzarmena (39. artikulua). Delituen eta botere-abusuaren biktimentzako justiziaren oinarrizko prin tzipioei buruzko Adierazpenak Estatuko legerian tipifikatutako delituak eta botere-abusuak ditu ardatz (horien artean, giza eskubideen nazioarteko zuzenbidearen eta zuzenbide humanitarioaren, Giza Eskubideen eta Herrien Afrikako Gutunaren (7. artikulua), Giza Eskubideei buruzko Amerikako Hitzarmenaren (25. artikulua), eta Giza Eskubideen Europako Auzitegiaren eta Amerikako Herrialdeetako Giza Eskubideen Gortearen erabakien urrake- tak), eta biktimen eskubideak onesten ditu. Erromako Estatutuak, azkenik, ahalmena ematen dio Nazioarteko Gorte Penalari “bere erabakian biktimei edo kausadunei eragindako kalte edo galeren norainokoa eta magni- tudea finkatzeko” eta “zuzenean kondenatuaren aurkako erabaki bat hartzeko, biktimei eman beharreko ordain egokia adierazita, lehengoratzea, kalte-ordaina eta birgaitzea barne” (75. artikulua). Ikus »Giza eskubideen na- zioarteko babes juridikoa gatazka armatuetan” (Nazio Batuen Goi Komisarioa, 2011, 96. eta 97. orrialdeak). 12 Honako honetan dago eskuragarri: http://www.boe.es/doue/2012/315/L00057-00073.pdf\n24. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 2 4 / Arau esparrua: “biktima” kontzeptua eta biktimaren eskubideak 13 Hona hemen sailkapen hori egin duten zenbait egile: ECHEBURÚA ODRIOZOLA, Enrique / BACA BALDOMERO, Enrique / TAMARIT SUMALLA, Josep María eta PÉREZ RIVAS, Natalia. 14 738/1997 Errege Dekretua, maiatzaren 23koa, delituen biktimentzako laguntzei buruzko Erregelamendua onartzen duena. Zuzentarau horrek biktimaz ematen duen definizioa Nazio Batuek emandakoaren antzekoa da. Zehazki, honela definitzen du biktima 2. artikuluan: “arau-hauste penal batek zuzenean eragindako kalte edo galera bat (lesio fisiko edo mentalak, kalte emozionalak edo galera eko- nomikoak, bereziki) jasan duen pertsona fisikoa”. Halaber, “zeharkako biktima” kontzeptua biltzen du, eta halakotzat hartzen du arau-hauslea identifikatu, atxilotu, akusatu edo konde- natu den kontuan hartu gabe. Zuzentaraua, legegintzako egintza denez gero, nahitaez bete beharrekoa da Europar Batasuneko estatu kide guztientzat. Halaber, EBko herrialde guztiek bete beharreko helburu bat ezartzen du, betetzeko modua herrialde bakoitzak erabakitzen badu ere. Zuzentarauak biktimei aitortzen dizkien eskubideak gutxienekoak dira; estatuek errespetatu egin behar di- tuzte eskubide horiek, eta Zuzentarauak emandako babes-eremua zabal dezakete (ez, ordea, murriztu). Zuzentarau horretan, biktimak eskubide ugariren titularrak dira. Honela taldeka ditzake- gu eskubide horiek: informaziorako eskubidea, prozesuan parte hartzeko eskubidea, babesa jasotzeko eskubidea, laguntza jasotzeko eskubidea eta erreparazioa jasotzeko eskubidea13 . Adierazitako Zuzentarauaren transposizio-epea 2015eko azaroaren 16an amaituko da. Edonola ere, 2017ko azaroaren 16ra arte (estatu kideek Batzordeari Zuzentarau horretara egokitzeko hartu dituzten neurriei buruzko informazioa emateko mugako data da hori) ezin izango da ebaluatu Zuzentarauaren onarpena Europar Batasunean biktimen eskubideak in- dartzeko baliagarria izan den ala ez. Estatuko Legeria Espainiako legegintzan, aldakorra izan da biktimen eskubideen sorkuntza eta arau-ga- rapena. Azken hogeita hamar urteotan, onartutako hainbat arauren bidez eta kalte-ordaina jasotzeko eta osatzeko eskubidea bermatze aldera, bilakaera bat izan da Estatuak biktimei eskaintzen dien estalduran. 90eko hamarkadan, indarkeriazko eta sexu-askatasunaren aurkako delituen biktimei laguntzeko 25/1995 Legea eta hori garatzen duen erregelamendua14 onartu zen izaera orokorrez. Arau hori delitu baten biktima mota orori zuzenduta dago, eta aurrerapen handia ekarri zuen biktimen eskubideen errekonozimenduan.\n25. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Arau esparrua: “biktima” kontzeptua eta biktimaren eskubideak / 2 5 Legeak gaur egun ere badirau, eta erreferentziazko araua izan da delituen biktima gehienentzat. Handik urtebetera, terrorismoaren biktimei eman beharreko tratamenduaren erregula- ziorik osatuena eta zehatzena egin zen, uztailaren 18ko 1211/1997 Errege Dekretuaren bidez onartutako terrorismo-delituen biktima direnei laguntzeko eta kalte-ordaina emateko Erregelamendua onartu zenean, hain zuzen ere. Erregelamendu horren bidez, terrorismoaren biktimak indarkeriazko delituen edo sexu-delituen biktimak tratatzeko sistema orokorretik bereizi ziren. Helburu nagusia laguntzak kualitatiboki eta kuantitatiboki hobetzea eta terro- rismoaren biktimei laguntza integral pertsonalizatua ematea izan zen. Erregulazio horretan, kalte ordaingarri kontzeptua merkataritza- eta industria-establezimenduetan gertatu- tako kalteetara eta ibilgailuetan gertatutakoetara zabaldu izana azpimarratu beharra dago. Halaber, honako helburu hauek dituzten laguntzen emakida hartzen da kontuan: ikasketak; laguntza psikosoziala (laguntza psikologikoa eta psikopedagogikoa, azken kasu horretan se- nideentzat ere bai); kalte materialen ordaina; eta, azkenik, terrorismoaren biktimen elkarteei diru-laguntzak ematea15 . 1999. urtean, bi arau garrantzitsu onartu ziren: lehena 1974/1999 Errege Dekretua da, abenduaren 23koa, Terrorismoaren Biktimei Aitorpen Zibila egiteko Errege Aginduaren Erregelamendua onartzen duena; kalte-ordainaz edo laguntzaz bestelako alderdi bat garatzen du, eta biktimen kolektibo horri errekonozimendua adieraztea eta omentzea, eta terroris- mo-ekintzetan hildakoen, zaurituen eta bahituen memoria kondekorazioak ematearen bidez ohoratzea du helburu. Bigarrena, berriz, 32/1999 Legea, urriaren 8koa, terrorismoaren biktimekiko elkartasunerakoa da, eta kaltetuek delituaren egileak kalte-ordain zibil gisa zor dituen zenbatekoak jasotzeko duten eskubidea gauzatzea du helburu nagusi; horren arabera, Estatuak hartuko du bere gain zenbateko ekonomiko horien ordainketa, baita jardun judi- zialak egin arren kalte-ordain horiek onartzen dituen epai irmorik ez dagoen kasuetan ere 16 . Gerra Zibilaren eta Frankismoaren biktimen eskubideak bereiz arautu ziren 2007an, Gerra Zibilean eta Diktaduran jazarpena edo indarkeria pairatu zutenen eskubideak onartzen eta 15 Neurri berri horiei aurrekontu-estaldura emateko, bi arau onartu ziren: 13/1997 Errege Lege Dekretua, abuz- tuaren 1ekoa, Loteria Nazionalaren zozketa bat terrorismoaren biktimen alde egiteko baimena ematen duena; eta 73/1998 Errege Dekretua, urtarrilaren 23koa, loteriaren zozketak emandako etekinen ondoriozko laguntzak biktimei esleitzeko irizpideak arautzen dituena. 16 Adierazi beharra dago, halaber, Terrorismoaren Biktimei Laguntzeko Goi Komisarioa sortu zela 2004. urtean, abenduaren 17ko 2317/2004 Errege Dekretuaren onarpenaren bidez. Organo hori Gobernuaren Presidentziaren mende zegoen zuzenean, eta, beste zenbait funtzioren artean, Estatuko Administrazio Orokorrean terroris- moaren biktimentzako laguntzaren arloan eskumena zuten organoen jardunen inguruko jarraipena, koordinazioa eta lankidetza hartu zituen bere gain. Dena dela, handik bi urtera, organo hori desegin egin zen, irailaren 8ko 990/2006 Errege Dekretuari jarraiki.\n26. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 2 6 / Arau esparrua: “biktima” kontzeptua eta biktimaren eskubideak 17 Behartutako edo Nahi Gabeko Desagertzeen inguruko Nazio Batuen Lantaldearen txostena. Espainiako Misioa. NBEren dokumentua: A /HRC/27/49/Add.1, 2014ko uztailaren 2koa. 18 671/2013 Errege Dekretua, irailaren 6koa, 29/2011 Legearen Erregelamendua onartzen duena. zabaltzen dituen abenduaren 26ko 52/2007 Legea (Memoria Historikoaren Legea) onartu zenean. Lege horren edukiak kritika handiak izan ditu, baita nazioarteko erakundeen aldetik ere, biktimen talde horri egia, justizia eta erreparazioa bermatzeko ahula delakoan17 . Azkenik, azpimarratu beharra dago Terrorismoaren Biktimak Aitortu eta Osorik Babesteko irailaren 22ko 29/2011 Legearen onarpena18 . Lege horrek testu bakarrean bil- du zituen kolektibo horren eskubideei buruz indarrean zeuden arau guztiak, eta eskubide horiek zabaldu zituen. Legearen Hitzaurrean, honako helburu nagusi hau ezartzen da: biktimei omenaldia egi- tea eta errekonozimendua, errespetua eta elkartasuna agertzea. Halaber, garrantzi handia ematen zaio memoria, duintasun, justizia eta egiaren printzipioak “indar-ideia” gisa hartzeari. Arauaren bidez lortu nahi den azken helburua, nolanahi ere, biktimari erreparazio integrala ematea da, eta 1960ko urtarrilaren 1etik aurrera gertatutako ekintza guztietan atzerae- raginez aplikatzeko aukera onartzen da. Horretarako, hainbat neurri integral diseinatuko dira, honako helburu hauekin: biktimen duintasuna eta memoria errekonozitu eta sustatzea, babes integrala ematea, ordaintzea, arreta-neurriak sendotzea, biktimen eskubideak errekonozitzea, kalte-ordainei lotutako ad- ministrazio-izapideak malgutu eta koordinatzea, biktimaren tratamendu prozesalean esparru espezifiko bat ezartzea eta, azkenik, mehatxuak eta derrigortzeak jasaten dituzten pertsonak errekonozitu eta babestea. Legearen edukiaren onuradunak hildako pertsonak eta haien senideak, kalte fisiko edo psikikoak jasan dituzten pertsonak eta kalte materialak jasan dituztenak izango dira. Halaber, ohore eta kondekorazio-ondorioetarako, hildakoen odolkidetasuneko bigarren mailako se- nideak eta atentatu terrorista bat jasan duten, baina lesiorik izan ez duten pertsonak izango dira titularrak. Azpimarratu beharra dago, berritasun garrantzitsu gisa, mehatxatuta dauden pertsonak arauaren hartzaileen taldean sartu direla. Autonomi Erkidegoko legeria Euskal Autonomia Erkidegoak terrorismoaren biktimei zuzendutako eta abuztuaren 4ko 221/1988 Dekretuaren bidez araututako laguntza-programa baten onarpenarekin hasi zuen biktimek dituzten eskubideen errekonozimenduaren arloko jarduna. Bertan, honako pres- tazio hauek onartu ziren: Eskolaurreko eta OHOko ikasleentzako lehentasunezko laguntza\n27. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Arau esparrua: “biktima” kontzeptua eta biktimaren eskubideak / 2 7 psikopedagogikoa; ikasketak egiteko bekak eta garraio eta jangelarako laguntzak; doako osasun-laguntza, horren onuradunak ez ziren kaltetuentzat; enpresentzako laguntzak (abalak eta diru-laguntzak); eta ondasunetan kalteak jasan zituzten partikularrentzako laguntzak. Hainbat urtetan eztabaida biziak egin ondoren, azkenean 2008. urtean osatu zen arlo ho- rren erregulazioa, hain zuzen ere Terrorismoaren Biktimei Aitorpena eta Erreparazioa egiteko ekainaren 19ko 4/2008 Legea onartu zenean. Arau horren helburua ETAren bikti- mei ez ezik beste talde armatu batzuen (hala nola GALen, eskuin muturreko taldeen eta beste talde parapolizial batzuen) biktimei ere laguntza eta babesa ematea da19 . Lege-testu horren barruan, biktimentzako laguntzari eskainitako III. Titulua azpimarratu beharra dago. Bertan, terrorismoaren biktimei estaldura integrala emateko neurri multzo bat dago jasota (kalteen erreparazio materiala, laguntza eta tratamendu mediko eta psikologikoa, hezkuntzarako la- guntzak, etxebizitza eta enplegua lortzeko laguntzak eta abar)20 . 2010eko abenduaren 15ean, terrorismoaren biktimei laguntza integrala emateko sistema garatzen duen azaroaren 9ko 290/2010 Dekretua argitaratu zen 239. zenbakiko EHAAn. Erregelamendu horren bidez, adierazitako 4/2008 Legearen III. Tituluaren edukia garatu da, eta aurrerapen bat lortu da bertan aurreikusitako babes eta laguntza integraleko sistemaren aplikazioan. Adierazitako arauan aurreikusitako sistema integralak honako eremu hauetan neurriak hartzea hartzen du kontuan: kalte materialengatik ordaintzeko jardunak; kalte materialen prebentziorako jardunak, hala nola mehatxuak edo jazarpena jasaten duten pertsonen etxe- bizitza, establezimendu edo ibilgailuetan segurtasun-sistemak ezartzea; laguntza juridikoa; osasun-eremua eta eremu psikologikoa; irakaskuntza-eremua; enplegu-politikak; funtzio pu- blikoa (Legeak funtzio publikokoak diren biktimei hainbat eskubide onartzeko aukera hartzen du kontuan); etxebizitzaren eremua; eta Legeak babesten ez dituen premia pertsonalei edo familia-premiei erantzuteko ezohiko laguntzak. Horretaz gainera, esan daiteke azken urteotan motibazio politikoko indarkeriaren bikti- men beste kategoria batzuetara zabaltzen hasi dela arau-esparrua euskal kasuan. Horren haritik, 2011ko martxoaren 31n, Eusko Legebiltzarraren osoko bilkuran onetsi zen motibazio politikoko indarkeriak eragindako giza eskubideen urraketak eta bestelako sufrimen- du bidegabeak jasan dituzten biktimei buruzko 61/2011 Legez Besteko Proposamena. 19 “Parapolizial” terminoa gero eta maiztasun handiagoarekin erabiltzen da, eta, Eusko Jaurlaritzaren Giza Eskubideen Zuzendaritzak egindako txostenaren arabera, honako hauek biltzen ditu: “bereziki trantsizio poli- tikoaren urteetan eta 80ko hamarkadako lehen urteetan segurtasun-indarren adostasunarekin eta zenbaitetan segurtasun-indarren zuzeneko parte-hartzearekin (ekintza klandestinoetan parte hartuz edo segurtasun-indar gisa bete beharreko zereginetik kanpo, baina laguntza aktibo edo pasiboren batekin) jardun zuten kolektibo edo taldeak”. 2008ko ekaina, 307. or. 20 DE LA CUESTA, 31.-32. or.\n28. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 2 8 / Arau esparrua: “biktima” kontzeptua eta biktimaren eskubideak Proposamen horren bidez, Legebiltzarrak eskatzen zion Eusko Jaurlaritzari neurriak eta jar- duerak abian jar zitzan biktima horiek aitortzeko eta haien sufrimenduarengatik ordainak emateko. Horrek, une hartan, ekarri zuen 107/2012 Dekretua, ekainaren 12koa, Euskal Autonomia Erkidegoan, 1960tik 1978ra bitartean, diktadura frankistan, motibazio po- litikoko indarkeria-egoeran izandako giza eskubideen urraketen ondorioz sufrimendu bidegabeak jasan zituzten biktimak aitortzekoa eta biktima horiei ordainak ematekoa. Aipatutako dekretuak denbora-esparru murritz bat hartzen zuen kontuan, eta horrek eragozten zuen 1978ko abenduaren 29tik aurrera gertatutako giza eskubideen urraketa la- rrien biktimei egia, justizia eta ordaina jasotzeko eskubideak betetzea. Horren ondorioz, eta biktima horiei erantzuteko asmotan, aurreko urtean lege bat onartu zen: 12/2016 Legea, uztailaren 28koa, Euskal Autonomia Erkidegoan 1978 eta 1999 bitartean izandako motibazio politikoko indarkeria-egoeran giza eskubideen urraketak jasan dituzten biktimei errekonozimendua eta erreparazioa ematekoa21 , eta, haren bidez, motibazio po- litikoko indarkeria-egoeran 1978ko abenduaren 29tik 1999ko abenduaren 31 arte izandako giza eskubideen urreketen biktimei aitorpena eta ordaina eman nahi zitzaizkien. 12/2016 Legeak hiru baldintza jartzen ditu giza eskubideen urraketa bat bere aplikazio-ere- muan sartzeko: a) motibazio politikoko indarkeria-egoera batean gertatu izana; b) urraketa horretan funtzionario publikoek edo norbanakoek taldean zein era isolatuan parte hartu iza- na; eta c) giza eskubideak urratu izanaren ondorioz pertsonen bizitzari edo osotasun fisiko, psikiko, moral zein sexualari kalte egin izana. Horretaz gainera, legeak aipatzen dituen giza eskubideen urraketak direla-eta aurkeztu diren salaketak ikertu ez badira, defentsa-gabezia ere sartzen da haren aplikazio-eremuan. Azkenik, aipatzeko modukoa da 12/2016 Legeak, biktimei konpentsazio ekonomikoa eta osasun-prestazioa jasotzeko eskubidea bermatzeaz gain, beste mota bateko eskubideak ere aitortzen dizkiela, hala nola aitorpen publikorako eta egia jakiteko eskubideak. Eta ez da ahaztu behar legearen ikuspuntutik ordain ekonomikoa jasandako bidegabekeria aitortzeko lehenengo bidea dela, baina ez bakarra. Agerian geratu denez, nazioarteko arauetan oinarritutako eta Autonomia Erkidegoko lege- rian garatutako lege-esparru oso bat dago biktimen eskubideak babestu eta defendatzeko. Hala ere, argitu beharra dago horren inguruko Estatuko eta Autonomia Erkidegoko arauetan ez direla kontuan hartu euskal kasuko biktima guztiak, orain dela gutxi arte. Ildohorretan,ETArenindarkeriarenbiktimentzat,TerrorismoarenBiktimekikoElkartasunerako Legea (1999) izan da lege-esparrua, eta geroago indartu egin da Terrorismoaren Biktimei Aitorpena eta Erreparazioa egiteko Legearekin (2008), eta, ondoren, Terrorismoaren Biktimak 21 Txosten hau aurkezteko unean, konstituzio-kontrakotasuneko errekurtso bat tramitatzen ari da Konstituzio Auzitegian 12/2016 Legearen aurka.\n29. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Arau esparrua: “biktima” kontzeptua eta biktimaren eskubideak / 2 9 Aitortu eta Osorik Babesteko Legearekin (2011). Hala ere, segurtasun indarrek –edo horien adostasunarekin–, eskuin muturreko taldeek edo talde parapolizialek egindako indarkeriaren biktimen kasuan, esan daiteke gehienak ez direla behar bezala errekonozitu. Alabaina, ezin da ukatu horiek ere hainbat giza eskubideren urraketa larrien biktimak direla, hala nola bizitzeko eskubidearen eta osotasun fisiko eta psikikorako eskubidearen urraketen biktimak, eta azken horretan daudela kokatuta tortura-kasuak. Tratu anker, gizagabe edo iraingarririk ez jasotzeko eskubideari lotutako urraketak ezinbestez aipatu beharrekoak dira, horien salaketek oso arre- ta urria jaso baitute: ez dago ikerketarik, eta salaketen ia % 100 artxibatu egiten da. Txosten hau idazteko unean, torturari buruzko azterlan bat amaitzen ari dira22 , Eusko Jaurlaritzaren Bakegintza eta Bizikidetzarako Idazkaritzak eskatuta; berriki eman dira argi- tara lehen datuak: 3.587 kasu salatu dira 1960-2013 aldian. Ikerketa hori amaitzen denean, ezkutatuta eta ukatuta egon den eta horren ondorioz biktimen diskriminazioa eragin duen fenomeno hori argitzen lagunduko du. Edonola ere, orobat esan daiteke biktimen eskubideen errekonozimenduan eta ba- besean izan den asimetria hori azken bost urtean nolabait konpentsatu egin dela hasiera batean Euskal Autonomia Erkidegoan 1960tik 1978ra bitartean motibazio politikoko indar- keria-egoeran izandako giza eskubideen urraketen ondorioz sufrimendu bidegabeak jasan zituzten biktimak aitortzeko eta biktima horiei ordainak emateko ekainaren 12ko 107/2012 Dekretuarekin, bai eta, berrikiago, Euskal Autonomia Erkidegoan 1978 eta 1999 bitartean izandako motibazio politikoko indarkeria-egoeran giza eskubideen urraketak jasan dituzten biktimei errekonozimendua eta erreparazioa emateko uztailaren 28ko 12/2016 Legearekin ere. Bi arau horien bidez, segurtasun-indarrek, eskuin muturreko taldeek eta talde parapoli- zialek 1960tik 1999ra bitartean egindako giza eskubideen urraketen biktimak errekonozitzen hasi ahal izan da lehen aldiz. 22 KRIMINOLOGIAKO EUSKAL INSTITUTUA. Euskadin izandako torturaren ikerketa, 1960-2010.\n30. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 3 0 / Giza eskubideen urraketak Lasarte-Orian Giza eskubideen urraketak Lasarte-Orian 4 Bizitzeko eskubidearen urraketa Bederatzi pertsonari urratu zaie bizitzeko eskubidea, euren kontra atentatuz herrian bertan edo beste udalerri batzuetan. Atal honetan, kronologikoki sailkatu ditugu, nor izan ziren azal tzeko sinopsi batekin eta haien biziaren amaierari buruzko azalpen batekin. 1960 BEGOÑA URROZ IBARROLA Begoña Urroz Ibarrolak 22 hilabete zituen, maleta batean zegoen bonba su-eragile batek, larriki zauritu zuenean. Donostian, Amarako geltokian gertatu zen 1960ko ekainak 27an . “Perpetuo Socorro” klini- kan hil zen hurrengo egunean, jasandako erreduren ondorioz. Biktima, bere amaren izebarekin zegoen -Soledad izenekoa bera-. Eztandak biak harrapatu zituen, beste lau pertsonekin batera baina Soledad ez zen hain larriki zauritu. DRILek (Directorio Revolucionario Ibérico de Liberación), Espainiako eta Portugaleko diktadu- ren aurka borrokatzen zuen erakunde batek, aldarrikatu zuen atentatu hau eta ia aldi berean burutu zituzten beste lau. Ondoren bosgarren bat ere burutu zuten. Sektore batzuk oraindik ere ETAri egozten diote Begoña hil zuen atentatua burutu izana. Terrorismoaren Biktimak Aitortu eta Osorik Babesteko irailaren 22ko 29/2011 Legeak ere 1960. urterarte atzera egiten du atentatu honengatik. Halere historialariek eta ikerlariek diote aski dokumentatua dagoela gaia DRIL-ek egin zuela baieztatu ahal izateko. 2014.urteko Foronda Txostenak garbi dio: “Argi geratu da Begoña Urroz ez dela ETAren biktima, bai ordea terrorismoaren biktima”23 . Bere ahizpak, Begoñak, dioen moduan -gurasoek biktimaren izen bera jarri zioten ahizpari-, garrantzitsuena ez da nork burutu zuen atentatua baizik eta gertatutakoa ez ahaztea eta bere memoria bizirik mantentzea. 23 LÓPEZ ROMO, Raúl (2014). Foronda Txostena. Los contextos históricos del terrorismo en el País Vasco y la consideración social de sus víctimas. 1968-2010. Valentín de Foronda Gizarte Historiako Institutua, EHU-UPV. 17. orrialdean.\n31. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Giza eskubideen urraketak Lasarte-Orian / 31 1982 ANTONIO HUEGUN AGUIRRE Antonio Huegun Aguirrek 42 urte zituen hilik aurkitu zutenean, 1982ko maiatzaren 14an izan zen, Arratetik gertu, Eibarren. Izatez, ta- xi-gidaria zen eta bi seme-alaba zituen. Aian jaioa zen, Gipuzkoan, eta Lasartera etorri zen bizitzera Michelin enpresan lanean hasi eta han- dik gutxira. Bederatzi urtez aritu zen Michelinen lanean. Maiatzak 14an goizeko zazpitan, aurkitu zuten bere gorpua, Bilbao-Behobia autobidetik gertu. Sei balen inpaktua zuen gorputzean eta tamaina handiko paperean estalia zegoen. Egun bat lehenago bere alaba Kontxiri esan zion, gauez bezero batzuk eramateko enkargua jaso zuela. Taxia Eibarko Barrena kalean aurkitu zuten, eguerdiko hamabiak aldera, gaizki aparkatua zegoen eta atea irekita zegoen. Ez da inoiz jakin zergatik hil zuten, erakunde edo talde bakar ba- tek ere ez zuen bere erailketa aldarrikatu eta. Barne Ministerioak terrorismoaren biktimatzat jotzen du eta hala errekonozitua dago; hainbat elkartek ETAri egozten diote bere heriotza; beste talde batzuk ez ordea, informazioa falta dela adieraziz. 2014Ko Foronda Txostenak dio: “Ikerketak ez du argitu autoretza norena den” eta “ez dago froga eztabaidagarririk ETA izan dela baieztatzeko”24 . Honi buruz El Paísek dio, “hiru biktimetatik bat berunezko urteetakoa da (1978-1980)” eta “urte haietan ETAri egotzi zitzaizkion kasu asko eztabaidagarriak dira“25 . Delitua burutu duena edonor dela ere, Antonio Huegun Aguirre Lasarte-Oriako bigarren bi- ktima da eta udalerri honek bere oroimenean izango du beti. 1982 MARCELO GARCIANDÍA AYERDI Marcelo Garciandia, 37urtekoa, tolosarra zen eta bi seme eta ala- ba bat zituen. Oriako galdara-fabrikan lan egiten zuen galdaragile moduan eta pilotari ezaguna zen. 1982ko urriak 16an errepide nazio- naletik gidatzen zihoan bere Dyane-6an. Lasarte parean geratu zen haizetakotik lurrina kentzeko eta bide batez pixa egiteko. Ezagun ba- tek pistola batekin apuntatu eta tirokatu zuen. Zauriturik zegoela kotxean sartzen saiatu zen baina hura tirokatzen jarraitu zuen. Aurrerago kotxea errepidetik irten zen. Bala batek birika zulatu zion eta Gurutze Gorriko Ospitalean ingresatu zuten “pronostiko oso larriarekin”26 . Autopsiak zioenez, tiroetako bat, “parean zuen agente batek gauzatu zuen eta erdibideko 24 Lan berean, 22.orrialdea. 25 El País, 2011/12/16. 26 Gurutze Gorriko Ospitaleak eginiko parteak zioen “presentaba un schock traumático e hipovolémico, heridas por arma de fuego en brazo derecho, brazo izquierdo, cuero cabelludo, herida penetrante en hemitórax izquier- do, con hemoneumotorax. Pronóstico muy grave”.\n32. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 3 2 / Giza eskubideen urraketak Lasarte-Orian 27 Autopsiaren txostena 1982/10/20an egina. Adituek eginiko txostenean, hurrengo egunean epailearen aurrean, Luis Moles Gómez forentseak gehitu zuen, distantzia “gehienez 10 metrotakoa zela”. 28 El Diario Vasco, 1982/10/17. 29 Folio 2. Diligencias nº 137/82 de 16/10/1982. 543ª Comandancia de la Guardia Civil. Guipúzcoa. 30 Recurso de casación 2.361 por Quebrantamiento de Forma e Infracción de Ley. Madril, 1985/11/14. distantziatik egina zegoen”27 . Kotxeak sei tiro zituen, tiroz-tiro eginak guztiak. Lehenengo bertsio ofizialak dio, UARek (Unión de Acción Rural de la Guardia Civil) jarritako kontrolera iritsi eta biktimak ihes egin zuela “autoa geratzeko eskatu ziotela eta baita linternekin abi- suak eman ere, baina biktimak ezikusiarena egin omen zuen. Biktima beldurtzeko kotxea tirokatzen hasi omen ziren”28 . Gertatutakoaren ondoren, 5:30k aldera, Guardia Zibilak bere etxea arakatu zuen “zaurituak ETAren aldeko ekintzetan parte hartu izanaren aldeko susmo sendoa zutelako”29 . Baina emaitza negatiboa izan zen eta gertatutakoaren inguruko bertsioa aldatu zuten. Hilaren 19an, hil aurretik, biktimak kontrolik ez zegoela ziurtatu zuen. 1985eko maiatzak 20an, Donostiako Probintzia Auzitegiak, Manuel Guerrero Alvarez agentearen aurka eman zuen epaia “giza hilketa baten egile eta erantzule izateagatik”. Sei urte eta egun bate- ko zigorra ezarri zion epaileak. Gipuzkoan, guardia zibil bat hilketa batengatik epaitzen zuten lehen aldia zen. 1988an bi aldeek jarritako errekurtsoa aztertu ondoren Auzitegi Gorenak30 , Probintzia Auzitegiak emandako epaia berretsi zuen. 1985 JOSÉ HERRERO QUILES Jose Herrero Quiles 1985eko azaroak 26an hil zuten 67 urte zituela. Carmen Castro Fernandezekin ezkondua zegoen eta bi seme zituz- ten. Guardia zibila zen eta erretiratu aurretik Lasarten destinatu zuten. ETAko kide batek tiroz hil zuen, bizkarrean eman zion tiroa, hurbil-hur- biletik. Urdaneta kalean izan zen (gaur egun Pablo Mutiozabal kalea). Biktima bere semearekin zegoen, Juan Jose Herrerorekin, 19 urtekoa bera. Ohi bezala, Loyola kaleko Iñaki tabernan partida jokatzen aritu zen. Ez zen atentatu bat pairatzen zuen lehen al- dia. 1984ko otsailak 5ean hura akabatzen saiatu ziren eta larriki zauritua utzi zuten. Orduan, bala masailetik sartu eta lepotik irten zitzaion, ez zuen organorik ukitu. Egun hartan, bala batek emakume bat zauritu zuen sorbaldan, Angela Pacheco Valdes, 72 urtekoa, tiroak urra- durak eta erredurak eragin zizkion. ETA militarrak aldarrikatu zuen atentatua. 1985era itzuliz, Carmen Castro Fernandezi eta bere seme txikienari, Carmelo Tomas Herrerori, bihotzekoak eman zien gertatutakoaren berri izan zutenean. Ama Donostiako Ospitalean ingresatu zuten. 1988an, Audientzia Nazionalak, ETAko Ipar Haizea komandoko kideak epaitu zituen erailketa honengatik.\n33. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Giza eskubideen urraketak Lasarte-Orian / 3 3 1985 ALEJANDRO SÁENZ SÁNCHEZ Alejandro Saenz Sanchezek 58 urte zituen, ezkonduta zegoen eta seme bat zuen, Francisco Javier. ETAko komando batek bizitza zapuztu zion 1985eko abenduaren 30ean. Egun hartan bertan Michelin enpre- sara zihoan lanera, segurtasun burua zen eta 22 urte zeramatzan lanean bertan. Bere azken laneguna zen, hurrengo egunean erretiroa hartuko zuen eta. Bost balek hil zuten aparkalekuan; hiru tiro eman zizkioten garondoan eta azken biak lurrean. Hamahiru urtez guardia zibila izan zen eta Lasarteko kuartelean destinatuta zegoela lana aurkitu zuen Michelinen. Aurretik Irun eta Bartzelonako kuarteletan aritu zen lanean. Biktima ezaguna zen herrian, bizilagunentzako, armak erabiltzeko baimenak eta ehizarako lizentziak tramitatzen baitzituen. Michelin futbol taldeko zuzendaritzan aritu zen eta baita fabrikako suhiltzaileetan ere, buru izan zen. Enpresako batzordeak bere gaitzespena azaldu eta hiletara joateko deialdia egin zuen. Ez da jakin hilketa nortzuk burutu zuten. Bere semeak, Francisco Javierrek idatzi zuen Ausencias argitalpenean, bere ama eta hildakoaren alarguna -Maria Concepcion Martinez Benito-, 2009an hil zela senarra nortzuk hil zuten jakin gabe. Justiziak ezin izan du kasua argitu. 1991 JOSÉ JAVIER URRITEGUI ARAMBURU Jose Javier Urritegui Aramburu, 24 urtekoa, Lasarte-Oriako bizila- guna, Heziketa Profesionala ikasi zuen Usurbilgo Institutuan. Chaplin tabernan zerbitzari lanetan hasiberria zen, Larratxon, Donostian. 1991ko azaroaren 25ean, 23:00etan ETAko bi kide tabernan sartu ziren, aurpe- gia bistan zutela eta hiruzpalau tiro eman zizkioten hurbiletik. Astebete beranduago, ETAk komunikatu batean adierazi zuen droga-trafikoarekin harremana zuela baina familiak eta gertukoek berehala ezeztatu zuten. Poliziak antzeman zuen Jose Javier Urritegui, tabernako jabe ohiarekin nahastu ahal izan zutela. Euskal Herritik alde egina zen ETAk mehatxatu zuelako, droga-trafikoan aritzeagatik. “Bizilagunek ere uste dute, taberna, prostituzio-kluba zela eta drogekin trafikatzen zela bertan”- Diario Vascoren hitzetan hilaren 27an-. Lasarte-Oriako Institutuko eta Usurbilgo FPko irakasle eta ikasleak hilketaren aurka kontzentratu ziren patioan. Jose Javier hil eta lau egunera, ETBk eginiko elkarrizketa batean, jabe ohiak adierazi zuen: “ezin izango dute inoiz frogatu ni droga-trafikoan aritu naizela” (hi- laren 28an Diario Vascon). Audientzia Nazionalak ETAko bi kide kondenatu zituen 30 urteko kartzela zigorra betetzera; Jose Javier Urriteguiren aurkako delitu burutuagatik eta hilketa aldez aurretik prestatzeagatik.\n34. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 3 4 / Giza eskubideen urraketak Lasarte-Orian 1994 ALFONSO MORCILLO CALERO Alfonso Morcillo Calero, 40 urte, Medellinen jaioa (Badajozen). Lasarte-Orian bizi zen Katy Romero Lucasekin eta bi seme izan zituen bere lehen emaztearekin. Sarjentua zen Donostiako Udaltzaingoan eta Herritarren Segurtasunerako Arduraduna Donostiako Udaletxean. Zuzenbideko bigarren maila ikasten ari zen. 1994ko abenduak 15ean, ETAko bi kidek, lokian tiro bat eman eta hil egin zuten bere etxetik gertu, Lasarte-Oriako Adarra kalean. Gurutze Gorriko Ospitalera eraman zuten anbulantzian baina berehala hil zen. Hil-kapera Donostiako udaletxeko pleno-aretoan jarri zuten. Hurrengo egunean, hileta ebanjelista bat ospatu zen eta ondoren, munizipalen moto-ilara batek eta hainbat ertzain eta poliziek, hilkutxaren ondoan egin zuten bidea Udaletxetik Pío XII plazaraino. Furgoi batean sartu eta Medellinera eraman zuten, bere jaioterrira, bertan lurperatua izan zedin. 1998an eta 2006an Audientzia Nazionalak ETAko bi kide epaitu zituen 29 urteko kartzela zigorra betetzera. 2011n hirugarren kide bat epaitu zuten baina libre utzi zuten bere kontra frogarik ez zutelako. 1997 MIGUEL ÁNGEL BLANCO GARRIDO Miguel Ángel Blanco Garrido, 29 urte, ezkongabea, Enpresa Zientzietan lizentziatua eta Eman Consulting enpresako langilea, Eibarren. Partidu Popularreko zinegotzia zen Ermuako udaletxean eta PPko belaunaldi berrietan afiliatu zen 1995ean. Bi urte geroago, 1997ko uztailaren 10ean, ETAko komando batek bahitu zuen, ultimatum ze- hatza eman zuten: Gobernu espainolak preso guztiak Euskal Herriko espetxeetara eraman behar zituen, uztailak 12ko 16:00ak baino lehen, eta Gobernuak eskatutakoa betetzen ez bazuen ETAk Miguel Angel Blanco hilko zuen. Bi egun horietan, ordurarte inoiz ikusi ez zi- ren mobilizazioak, ekimenak eta altxatzeak antolatu ziren, ETAri zuzenduak, bere mehatxua gauzatu ez zezan eskatuz. “Manos Blancas” izeneko adierazpena sortu zen. Ermuan, bere jaioterrian, herritar asko edo gehienak mobilizatu ziren ETAri Miguel Angel gaztearen aska- tasuna exijituz. Orduan sortu zen “Espíritu de Ermua” delakoa. Baina ez zen nahikoa izan. Gobernu espainolak ez zuen amore eman eta ETAk ezarritako epemuga iritsi zenean, Miguel Angel Blanco Lasarte-Orian azaldu zen buruan bi tiro zituela, Txartel hoteletik oso gertu. Donostiako Ospitalera eraman zuten anbulantzian larriki zauritua eta handik 12 ordura hil zen. Askatasunaren oihua erabat hedatu zen urratzera arte, HBko hainbat pertsona eta egoi tza erasotuak izan ziren; manifestazioak ugariak eta jendetsuak izan ziren udalerri askotan. Erantzun masibo honen emaitzak Miguel Angel Blanco Fundazioa eta Ermuako Foroa izan ziren. Bahiketaren eta hilketaren egileak epaituak izan ziren 2006ko ekainak 30ean.\n35. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Giza eskubideen urraketak Lasarte-Orian / 3 5 2001 FROILÁN ELESPE INCIARTE Froilan Elespe Inciarte 45 urte, Errenterian jaioa eta gaztetan Donostian bizi izan izandakoa. Bi seme zituen. Urnietako zinegotzi izan zen eta 18 urtez bertan bizi izan zen eta Lasarte-Orian ondoren, Lasarteko Udalaren Aldeko lehen Batzordeko kide izan zelarik. 1986tik alkateorde zen eta Hirigintza eta Herri-lanetako lehendakari ere izan zen. UGTko afiliatua zen. 1992an familia osoarekin Lasarte-Oriara joan zen bizitzera. Korporazioko kideek diotenez, izaera handiko pertsona omen zen eta langilea oso. Bere seme Josuren hit- zetan: “Lanerako emana zen oso”31 . 2001eko martxoak 20an, Urko plazako Sasoeta tabernan zegoen, Lasarte-Orian. ETAko kide batek, aurpegia bistan zuela, tiro bat eman zion buruan, ez zeraman eskoltarik, berak hala eskatu zuelako. Hil-kapera Udaletxeko pleno-aretoan jarri zuten. San Pedro elizbarrutian izan zen hileta eta ondoren manifestaldi izugarria antolatu zen herrian “ETA no - cómplices tampoco” lelopean. Lehendik ere ETAk, Partidu Sozialistaren beste hainbat kargu erail bazituen ere, Froilan Elespe, izan zen hil zuten lehen zinegotzi mu- nizipala, ez azkena ordea. 2003ko maiatzean, Lasarte-Oriako Udalak, Parke Botaniko berriari bere izena jarri zion. Froilan Elespek alarguna eta bi seme utzi zituen, Andoni eta Josu. 31 ELESPE Josu, Ausencias argitalpenean. Lasarte-Oriako udaletxea, 2011, 93.orrialdea.\n36. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 3 6 / Giza eskubideen urraketak Lasarte-Orian Bizitzeko eskubidearen urraketak zenbakitan HAMARKADAKA ETAren biktima mortalak eta beste batzuk\t3\t3\t1 DRILen biktima mortalak\t1 Espainiako segurtasun-indarren biktimak (FSE)\t1 Guztira\t1\t4\t3\t1 60. hamarkadan 70. hamarkadan 80. hamarkadan 90. hamarkadan 2000-2009 2010-2017 •\tAztertu dugun denbora-tartean lehenen- go biktima Begoña Urroz Ibarrola izan zen, 1960ko ekainaren 27an hil zuten, 22 hila- bete zituen. Atentatua DRILek aldarrikatu zuen (Directorio Revolucionario Ibérico de Liberación). •\tBiktima guztietatik 8 gizonezkoak dira eta 1 emakumezkoa. Azken hau izan ezik, Begoña Urroz, beste guztiak helduak dira. •\t9 biktimen artean, 6 hilketa, aurretik pen tsatuak izan ziren eta 2 kausalak (Begoña Urroz eta Marcelo Garciandia). Azken bat erail zutela argi dago baina hilketaren arrazoiak eta aurretik gertatutakoak argitu gabe daude (Antonio Huegun). •\tETAren lehen biktima mortala Lasarten José Herrero Quiles izan zen, 1985eko aza- roaren 26an hil zuten. •\tETAren azken atentatu mortala Lasarte- Orian Froilan Elespe Inciarterena izan zen. 2001eko martxoaren 21ean hil zuten. •\t2001etik aurrera ez dira motibazio po- litikoagatik erailketa gehiago burutu Lasarte-Orian. Hau da, azken 15urtetan ez da atentatu mortalik egon betiere txosten honek aztertzen dituen aldagaiak kontuan hartuta. •\tGrafikoan ikus daitekeenez, ETAren lehe- nengo biktima mortalak 80. hamarkadan eman ziren. •\tBegoña Urroz Ibarrolaren heriotza kontuan izan gabe noski, maleta batean ezkutatuta zegoen bonba su-eragile batek hil zuen, beste 8 hilketak su-armak eraginda izan ziren. •\tBortizki hil zituzten 9 biktimetatik 6, ETAk burututako tiroek eraginda izan zen, hur- biletik tirokatuta eta gehienak burura tiro eginez. 1 DRIlek jarritako bonba batek era- ginda. Beste biktima bat bahitu ondoren hil zuten, hilketa nork burutu zuen ez da ja- kin baina Barne Ministerioak Terrorismoko biktimatzat du. 9. biktima Guardia Zibilaren agente batek tiroz hil zuen.\n37. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Giza eskubideen urraketak Lasarte-Orian / 3 7 •\tGuztira hiru izan ziren Lasarte edo Lasarte- Oriatik kanpo gauzatu ziren atentatuak. Sei berriz, bikoitza alegia, Udalerrian gauzatu ziren. Udalerritik kanpo gauzatu ziren aten- tatuetatik bi Donostian izan ziren eta bat Eibarren. •\tBiktimetako bat tiroz hil zuten bere lanto- kian zegoela, bigarren bat tren geltokian amaren zain zegoela eta hirugarren bat bere taxian zegoela. Gainontzeko 6 erailke- tak kalean gauzatu ziren eta biktima guztiak tiroz hil zituzten. •\tGuztira hiru izan ziren, biktima lanera zihoa- la gauzatutako atentatuak, goizeko lehen orduan izan ziren hiruak. Beste hiru gauez izan ziren, Antonio Huegun Aguirreren ba- hiketa eta erailketa barne. ERAILKETAREN LEKUAREN ARABERA ETAren biktima mortalak eta beste biktima batzuk\t5\t2 DRILen biktima mortalak\t1 Espainiako segurtasun-indarren biktimak (FSE)\t1 GUZTIRA\t6\t3 Lasarte edo Lasarte-Orian gauzatutako atentatuak Lasarte edo Lasarte-Oriatik at gauzatutako atentatuak • Hildako pertsona gazteena Begoña Urroz Ibarrola txikia izan zen, 22 hilabe zituen eta hildako pertsona helduena berriz José Herrero Quiles izan zen, 67 urte zituen. • Gauzatutako atentatuetan 12 seme-ala- ba aitarik gabe geratu ziren, horietatik bi neskak eta hamar mutilak. ETAren atenta- tuetan 9 izan ziren aitarik gabe geratu ziren seme-alabak eta Espainiako Segurtasun Indarrek gauzatutako ekintzen ondorioz be- rriz 3 izan ziren aitarik gabe geratu zirenak. • Biktimetako bat tiroz hil zutenean bere se- mea harekin zegoen momentu hartan. ADINAREN ETA SEME-ALABA KOPURUAREN ARABERA ETAren biktima mortalak eta beste batzuk\t2\t5\t1\t8 DRILen biktima mortalak\t1 Espainiako segurtasun-indarren biktimak (FSE)\t1\t1\t2 GUZTIRA\t4\t5\t12 40 urte baino gutxiago 40 urte baino gehiago (40 urteak barne) Umezurtzak (aita galdu duten neskak) Umezurtzak (aita galdu duten mutilak)\n38. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 3 8 / Giza eskubideen urraketak Lasarte-Orian •\tBederatzi biktima mortaletatik 2 Lasarten jaioak ziren, Begoña Urroz Ibarrola eta Javier Urritegui Aramburu hain zuzen ere. •\tLasartetik at jaiotakoetatik 4 Gipuzkoan ja- ioak ziren (Aia, Tolosa, Donostia eta Erren- teria); bat Bizkaian jaio zen, Ermuan hain zuzen ere; beste bat Garranzon (Errioxan) eta azken bat Medellinen (Badajozen). JAIOTERRIAREN ARABERA ETAren biktima mortalak eta beste biktima batzuk\t1\t6 DRILen biktima mortalak\t1 Espainiako Segurtasun-Indarren biktimak (FSE)\t1 GUZTIRA\t2\t7 Lasarte edo Lasarte-Orian jaioak Lasarte edo Lasarte-Oriatik at jaioak •\tBederatzi biktima mortaletatik zazpi zibilak ziren; beste bat erretiratutako guardia zibila zen eta azken bat sarjentua Udaltzainean. •\tHilzituztenzibilenartean,22hilabeteko haur- txo bat zegoen; taxi gidari bat; galdaragile bat; Michelin enpresako segurtasun burua; pub bateko zerbitzaria eta Lasarte-Oriako eta Ermuako udaletxeetan zinegotzi lane- tan aritzen ziren bi pertsona. •\tETAk hil zituen bi zinegotzietatik bat Partidu Popularrekoa zen eta bestea PSE-EEkoa. IZAERAREN ARABERA ETAren biktima mortalak eta beste biktima batzuk\t5*\t1\t1 DRILen biktima mortalak\t1 Espainiako Segurtasun-Indarren biktimak (FSE)\t1 GUZTIRA\t7\t1\t1 Zibila Polizia Guardia Zibila Polizia Munizipala * Biktimetako bat Guardia Zibila izandakoa zen baina hil zutenean Michelingo langilea zen, bertako segurtasun burua zen.\n39. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Giza eskubideen urraketak Lasarte-Orian / 3 9 Astigarraga Andoain Hernani Lasarte-Oria Urnieta Usurbil GUZTIRA 5 6 6 3 (+1)* 3 23 3 3 7 3 1 17 1 1 2 2 2 1 2 2 1 6 UDALERRIA ETA, ETApm, ETAm eta KAA BVE, Triple A, GAL… Polizia edo Guardia Zibila DRIL eta beste batzuk Ikerketa sakona- goabehardutenak * Froilán Elespe, 2001ean ETAk hildako zinegotzia, Urnietako zinegotzi izan zen eta 18 urtez bizi izan zen ber- tan, Lasarte-Orian berriz 9 urte eman zituen bizitzen. Bi udalerritan izan zen zinegotzi. Taula honetan hil zuten lekuaren arabera kokatzen dugu, kasu honetan Lasarte-Orian. Buruntzaldea-Beterri eskualdeko egoera 44 pertsonei urratu zaie bizitzeko eskubidea Beterri eskualdeko udalerrietan eta horietatik guztietatik 4 kasu, modu sakonagoan ikertu beharko lirateke. Osotasun fisiko, psikiko eta moralerako eskubidearen urraketak Ez dago jakiterik ofizialki, guztira zenbat pertsona izan diren motibazio politikoagatik erasoak edo atentatuak sufritu dituztenak, datu hauek ez baitaude eskura. Jakin badakigu, zenbat pertsonek jaso dituzten kalte-ordainak, ez ordea zenbat izan diren guztira zaurituak eta ezta euren izen-abizenak ere, datuak babesteko politikagatik. Francisco Zaragozak (Terrorismoa jasan duten Estatuko Segurtasun Indarren biktimen elkarteko lehendakariak, ACFSEVT), honako hau baieztatzen du elkartearen izenean: “Edozein herrialdetan ematen den edozein gatazkatan, hildakoak, zaurituak eta bizi- lekua aldatu behar izan duten pertsonak daude. Espainiako gatazkan, kakotxen artean, bakarrik hildakoak eta bahituak al daude ba? Eta zaurituak? Badakigu zenbat diren?”. Galdetzen dio bere buruari Zaragozak, 2015ean Europa Press agentziari eginiko adie- razpenetan. Elkarteak dio 16.000 edo 18.000 izan litezkeela zaurituak baina ez dagoela datu ofizialik kexatzen dira. Bestalde gaitzesten dute, ez dagoela jakiterik ofizialki “zen- bat pertsonek utzi behar izan duten euren lanpostua elbarritasunengatik”. Zenbatek jaso duten aitorpena ere galdetzen dute. Eta Zaragozak gehitzen du: “Gobernu honek ez gaitu kontutan hartzen, bakarrik hildakoen familiak existitzen dira”. 32 32 El Mundo, 22/08/2015.\n40. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 4 0 / Giza eskubideen urraketak Lasarte-Orian 33 LÓPEZ ROMO, Raúl. Op. Cit, 110. orrialdea. 34 GESTO POR LA PAZ. Por una memoria básica deslegitimadora de la violencia. 2012ko azaroa. Aldi berean, 2014an Foronda Txostenak honako hau baieztatzen zuen ETAren eta Komando Autonomoen zaurituen inguruan: Zaurituen inguruko datuak, Terrorismoaren Biktimen Laguntzarako Zuzendariorde tzarenak dira. (...) ez dira ETAren biktima guztiak agertzen, bakarrik kalte-ordainak jaso dituztenak. (...). Datuen arabera, hiru zauritu daude erailketa bakoitzeko (862 hildako eta 2.533 zauritu). Terrorismoaren ondorioz, 709 pertsonek elbarritasun larriak dituzte, erabateko eta behin betiko ezintasunak dituztenak. Atentatuetan galerak jasan dituz- tenak eta ondorioz kalte-ordainak jaso dituztenak guztira 1.642 dira. (...). kopuru hau, aseguruek ordaindu dituzten konpentsazioen kontaketaren emaitza da33 . Torturagatik, osotasun fisikoan, psikikoan eta moralean urraketak sufritu dituztenen ka- suan, bidegabekeria bikoitza da biktimizazio bikoitza jasan dutelako; batetik torturatuak izan dira eta bestetik ofizialki torturatuak izan direla ukatzen da eta ondorioz ez dute jaso dago- kien aitorpena. Gai honen inguruan Gesto por la Paz 34 , elkarteak honako hau idatzi zuen 2012an bere memorian: Aipatu beharra dago biktima horien ehuneko handi batek ez zuela inolako loturarik talde terroristekin, nahiz eta ekintza horiek guztiz bidegabeak izan diren lotura hori egonik ere. Edonola ere, hori ez da soilik aspaldiko iragan bateko kontua; izan ere, gerora hainbat epaik frogatu dute tortura kasuak egon direla eta, gainera, sinesgarritasun handia du- ten nazioarteko erakundeen txostenak daude gai horri buruz ohartarazten dutenak. Era horretako delitu gehienak ez dira behar bezala argitu, eta errudunek ez dute zi- gorrik jaso. Ez estatuan ez gizartean ez da egon horiei zilegitasuna kentzeko inolako prozesurik. (…) Delitu horiek zigortzeko ahaleginik ez egitearen ondorioz, biktima horiek biktimiza- zio bikoitza jasan behar izan dute, delitu hori bera egon dela ezkutatzen eta ukatzen duen estatu baten erasoa jasan baitute eta, batzuetan, estatuak erasotzaileak babes- tu ere egin baititu. 2016ko otsailaren 12an, Gipuzkoako hiriburuko Kursaalen, Giza Eskubideen Urraketak jasandako Biktimen Balorazio Batzordearen Txostenaren Aurrerapena, 1960-1978, plazara- tu zen, Eusko Jaurlaritzaren ekainaren 12ko 107/2012 Dekretuari dagokiona. Hau esaten du “Torturak” atalean (11. or.):\n41. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z Giza eskubideen urraketak Lasarte-Orian / 41 “Ordena publikoko indarrek maiz erabili zituzten tratu txarrak eta torturak galdeke- tetan. Portaera hori bereziki ETAko kideen kasuan azaldu zuten baina, edonola ere, ETAtik erabat kanpoko beste erakunde batzuetako militanteen kasuetan ere tortu- rak eta tratu txarrak erabili zituzten. Batzordeak hala egiaztatu du kasuak aztertu dituenean”. Lasarte-Oriako egoera aztertzen badugu, datu hauek aurkituko ditugu udalerrian zauritu- tako pertsonei edo udalerrian jaio/bizi diren eta zauritu dituzten pertsonei buruz: ETAm ETApm ETA ETAREN ATENTATUETAN ZAURITUAK Data\tBiktimak\tKargua, ogibidea\tOndorioak\tEgilea 16/10/1977\tIldefonso Sanchez Amin\tGuardia zibila\tLarriki zauritua\tETAm 05/02/1979\tGeorges Roucier\tMichelingo Zuzendari Orokorra\tZangoan tirokatua\tETApm 18/08/1979\tBienvenido Garcia Garcia\tPolizia munizipala Hernanin\tLarriki zauritua\tETAm 17/12/1983\tAnselmo Gonzalez Arguelles\tPolizia\tOina moztu behar izan zioten\tETApm 05/02/1984\tJose Herrero Quiles\tGuardia zibila\tLarriki zauritua\tETA 05/02/1984\tAngela Pacho Valdes\tOinez zihoan zibila\tBala batek sorbalda urratu zion\tETA 22/02/1985\tFrancisco Castillo Roldan\tGuardia zibila\tMetraila zangoetan\tETA 22/02/1985\tJuan Pedro Medina Donoso\tGuardia zibila\tLepoan tirokatua\tETA 22/02/1985\tJulian Morejudo Monroy\tGuardia zibila\tMetraila zangoan\tETA 22/02/1985\tEduardo Sanchez Guzman\tGuardia zibila\tBala bat ezkerreko izterrean\tETA 25/10/1986\tPilar Calahorra Escalada\tZibila\tMuletak behar ditu\tETA 07/07/1987\tFrancisco Fontela Albor\tSoldadua\tMetraila eskuineko zangoan\tETA 11/08/2004\tDominica Navarro del Amo* * Dominica Navarro, taulan aurretik agertzen diren beste bi zaurituekin batera, omendua izan zen Lasarte- Oriako Udaletxean, 2010eko otsailaren 15ean, baina ez dugu datu gehiago. Aztertzeke geratzen da. •\tGeorges Roucierren kasuan -Michelingo Zuzendaria- bahiketa izan zen eta zangoan tirokatu zuten. Hasiera batean ETApm ko- mandoak bere bulegoan ezkutatu zuen eta ondoren Donostiako Igara auzora eraman zuten, obretan zegoen eraikuntza batera, eta bertan zangoan tiro bat eman zioten.\n42. M E M O R I A PA R T E K A T U B A T E R A N T Z 4 2 / Giza eskubideen urraketak Lasarte-Orian •\tHein handi batean, ondorioak uzten di- tuzten zauri fisikoak edo psikikoak ez dira datuetan eta estatistiketan biltzen. Egoera hauek familian, lanean edo lagunartean pairatzen dira. Atentatuak albiste izateari uzten dionean, familian edo testuinguru hurbilean kudeatu behar izan dituzte zau- riek eragin dituzten ondorioak, isilean bizitzen dena ezin da neurtu. •\tLasarte-Orian halako kasu bat aurkitu dugu, Anselmo Gonzalez Argüellesen kasua, poli- zia nazionala zen, 1983ko abenduaren 17an ETApm-k gauzatutako atentatu batean zauritua izan zen eta oina moztu behar izan zioten. Baina atentatuagatik ondorioak ja- san zituzten beste biktimen daturik ez da inon ageri, ez zirelako publiko egin. •\tETAk zauritutako 13 pertsonetatik 3 emakumeak dira. Horietako bat Pilar Calahorra Escalada, garbiketa enpresa bateko langilea. ETAk, 1986ko urriaren 25ean bonba bat jarri zuen Donostiako Bulebarrean, auto batean zihoan goberna- dore zibilaren eta bere familiaren kontra. 4 pertsona hil ziren egun hartan. Hedatze- uhinaren ondorioz, Pilar Calahorra lurrera erori zen, “zangoa zintzilik” geratu zitzaion guztiz. Ordutik Pilarri, hiru ebakuntza egin dizkiote ezkerreko zangoan eta beste bi bizkarrean eta belaunean. Muletak behar ditu ibili ahal izateko. KALEKO EKINTZETAN ERASOAK JASAN ZITUZTENAK Data\tBiktimak\tOndorioak\tEgilea 1979/08/07\tEIAko bi militante\tMural bat kolpatu eta hondatzen dute\tHBko jarraitzaileak 1989/06/29\tAna Urchueguia Asensio\tHarri batek kolpekatu eta konortea galdu zuen\tFestetan jendartetik 1995/02/15\tJavier Castro\tErasoak eta mehatxuak\tEzezagunak 2002/06/23\tAna Urchueguia Asensio\tObjektuen jaurtiketa\tJendartetik 2001/06/29\tBi ertzain Objektuen jaurtiketa\tEzezagunak •\tTaulan agertzen diren sei pertsonetatik, hiru partidu politikoetako kideak ziren, EIAko bi emakume eta PSE-EEko alkatesa. Erasoa hain zuzen biktimen atxikipenagatik eta aniztasun ideologikoarekiko errespetu falta- gatik izan zen. •\tErasotua izan zen bosgarren biktima bat udalerriko Gurutze Gorriko lehendakaria zen momentu hartan eta erasoak, lan es- parruan eta esparru humanoan egindako lanarekin lotura zuen. •\tBeste bi kasuetan erasotuak ertzainak izan ziren. Festetan jartzen diren txoznen kokale- kuagatik hasi zen borroka biolento batean, objektuak jaurti zizkieten eta ondorioz erie- txean bukatu zuten.