"Udalaren lanik garrantzitsuena bizikidetza sustatzea da"\n2019ko ekainaren 17a, astelehena | Ordua Euskal Herrian 01:01:51\nErrenteria, 1978. Bertako alkatea da EH Bilduren izenean. Hedabideek herria famatu dute bizikidetzarako Eraikiz ekimena dela eta. “Errenteria famatu zuten indarkeriarengatik eta bakegintzan ospetsu bihurtzen ari da” izan dira bere azken hitzak. Alkatearena “lan gogorra baina polita da” esan digu ere, intentsitate handikoa.\n"Eraikiz ekimena goiko unea izan zen, baina badira beheko uneak ere. Normalizazio politikoa zerra hortzak dituen prozesua da". (Argazkia: Dani Blanco)\nXabin Olaizola izan zen Errenteriako lehen alkatea, 1979an, HBkoa. “Herri munstroa” gisa azaldu zuen berau Argian (Artaso, 1982. urtea/927 zbk.). PSEk gobernatu zuen herria hurrengo zazpi legealdietan. Aldi honetan ezker abertzalea gobernatzen ari da, EH Bilduren eskutik.\nEgiguzu Errenteriaren argazki soziala.\nXabin Olaizolak “herri munstroa” deitu zuen garaian Errenteria industrializazio garai sendo batetik desindustrializaziora iragana zen. 1950ean 15.000 biztanle zituen eta 1975ean 46.000. Horietatik %40 urte horietan estatutik etorriak ziren. Imajina ezazu horrek zer-nolako eragina izango zuen lur hedaduran eta jendearen pentsamenduan. Gizarte fenomeno izugarri bortitza da hori. Herriaren orografia lekuko: altuera handiko etxeak, kale estuak, dentsitate handiko auzoak, azpiegitura konplexuak... Industrializazio garaian Manchester txikia deitzen zioten herri honi. Industriaren gainbeheraren ondoren, fabrikak zeuden tokietan etxeak egin zituzten, baina gure garapen ekonomiko eta sozialerako ez dugu alternatibarik aurkitu. Langabezia tasa Gipuzkoako bataz bestekoa baino altuagoa da, per capita errenta azkena daukagu. Errenteria/Orereta anitza da, jatorri ezberdinetako pertsonek osatua, oso dinamikoa, mugitzen ohituta. Proletario izaerari lotutako herri langilea.\nBizikidetzarako Eraikiz ekimenak ospea eman dio orain. Zein da 30 urtez gatazkan bizitako herritarrak eta alderdiak bake bideari lotzeko gakoa?\nLegealdia hastean bi lan ildo nagusi zabaldu genituen: bat, krisi ekonomikoari erantzutea gure txikitasunetik, eredu txikiak baina egokiak planteatuz. Bigarrena, normalizazio politikoa helburu, bizikidetza lantzea. Herri honek drama izugarria bizi du. 30 hildako ditu bizkarrean, baita zauritu, torturatu eta mehatxatu pila ere. 15 preso daude. Etorkizunerako oinarri sendoak jartzeko, aurrez aurre begiratu behar diogu gertatuari. Pertsonen arteko konfiantza sortzen hasi ginen eta konfiantza horrek aukera eman zuen Eraikiz ekimena [Zine zikloa, besteak beste] egin ahal izateko. Gero entzutetsua izan dena.\nPertsonen arteko “keinuak” egitearen garrantzia nabarmendu da.\nOinarria pertsonen konfiantza lortzea da, pertsonak egiten du bizikidetza posible. Eta hori ez da geure herriaren ezaugarria, beste herrietan ere egiten ari dira. Dena den, eta halaber, halako egoera sortzeko testuinguru politiko orokorra funtsezkoa da, hori ezean ez dago egiterik. Gurean pertsona ezberdinen arteko kointzidentzia izan da, diferentzia ideologiko handiak ditugun arren, ulertu dugu elkar. Elementu batek batzen gaitu: jarrera humanoa. Keinuak egitearen garrantzia diozu, nik batzuk egin ditut, eta beste batzuek ere bai. Lehen keinua alderdi sozialistak egin zuen Casa del Puebloren berrinauguraziora gonbidatu ninduenean. Etxeak 28 eraso jasan zuen Errenterian. Joan izana ongi baloratu zuten.\nEraikiz zikloaren aurretik biktima guztiei telefonoz deitu omen zenien.\nDeitu nien, baina izugarri lagundu zidan alderdi guztiek bat egin izanak. Biktima batzuen jarrera ezberdina litzateke alderdi guztiak bide horretan bildu izan ez bagina.\nKeinuak eta ausardia. PPko Txema Herzogen ausardia aipatu da.\nTxema Herzog zinegotziarena da kasu nabaria, PPrena jarrera immobilistena delako. Berak egin dituen deklarazioak egiteak eta horrelako ekimen batean parte-hartzeak balio handia dute. Nik bera errekonozitzen dut eta berak ni errekonozitzen nau. Txemak modu onean hitz egiten du gutaz eta guk ere hartaz. Bere jarrera goraipatu behar da, egoera ez delako batere erraza. Baina guztion jarrerak izugarri balio du, nork bere tamainakoa, denonak dira beharrezkoak.\nZuen esperientzia hobeto ezagutzeko. Azaldu iezaguzu benetako unea nolakoa izaten den, arerioak parez pare esertzen direnekoa.\nGarrantzitsuena ideologia ezberdineko 300 pertsona areto berean lau egunez biltzea izan zen. Aretoa beteta partekatzea eta jatorri ezberdineko biktimen mezuak entzutea, denok denona entzutea, nahiz eta batzuetan denon gustukoak ez izan. Hori da bizikidetza lantzeko modua. Hori ezin du Eusko Jaurlaritzak egin, hori herriak bere herrian egin behar du. Noski, herritarrek alderdi politikoen ordezkariak eraman zituzten, beste egoera batean ez lirateke egongo. Udal mailako lanak garrantzia berezia dauka.\n“Bertan geundenok bakarrik dakigu zer sentitu genuen gela hartan, bakearen eraikuntzan kide ginela sentitu genuen”, esan zenuen gero.\nPertsonon alderdi humanoa sentitu baikenuen. Txemaren jarrera aipatu dugu, PSEko zinegotziek era gogor eta pertsonalean bizi dute gatazka. Horrek izugarri eragin du harremanetan. Zazpi dira, denak ez dira berdinak, bakoitzak bere modura bizi du une hau. Iritsi garen tokira iristeko denbora behar da, lana gorabeheratsua izaten da. Eraikiz ekimena goiko unea izan zen, baina badira beheko uneak ere. Normalizazio politikoa zerra hortzak dituen prozesua da.\nPresoen mundua hurbilekoa duzu. Nola hurbildu ETAren biktimen aldera?\nBiktima kopurua zabala da, denak lokalizatzea ez da erraza. Ekimenaren berri helarazi genien. Euren datuak eta bizipenak biltzen hasi ginen. Baina biktima batek ez badu bertan egon nahi, ez dago ezer egiterik. Batzuek alkatea entzun nahi izan dute. Hitz egin dudanekin izandako sentimendua ona da. Guztiekin elkarrizketa zintzoa izan da. Jose Luis Caso zinegotziaren Juani alargunak eman zuen oso pauso sendoa. Eraikiz zine ziklora etorri zen, oihartzun mediatiko handia sortu zuen. Muxu eman genion elkarri eta hurrengo egunean egunkarietako portada izan zen. Keinu garrantzitsua izan zen, baina lehenago Radio Euskadiko Ganbara saioan elkarrizketa batean Txema Herzog, talde parapolizialek 1983an bahitu eta tortura zuten pertsona bat, Manuel Zamarreño zinegotzia zenaren alaba eta laurok egon ginen. Testigantza gogorrak entzun ziren, baita negarrak ere. Horrek emozioak askatzen lagundu zuen. Ni neroni eroso sentitu nintzen denekin, Zamarreñoren alabarekin ere bai. Zintzoki hurbiltzen garenean badago aurrera egitea. Izan ere, emozioak pertsonarengan eragiten du, une horretan norberak daraman gorrotoak bidea zapuztu dezake. Nire esperientzian ez da zorionez hori gertatu, baina gerta daiteke.\nKeinuak, ausardia eta diskrezioa omen dira bake bidean beharrezkoak, hedabideak tarteko direla.\nBidea modu diskretuan egin behar da, hainbat gauza ezin dira zabaldu prentsaren bidez. Estatuko hedabide nagusien jarrera ezaguna da. Eraikiz ekimena ez zen gaizki baloratu, ez alderdi politikoek ez prentsak. Batzuek ez zuten baloratu eta hori ere positiboa da. Baina, kontuz, badago prentsan sektore bat bere-berezko intentzioak dituena. Adibidez, Jaietarako Txosnen batzordeak baldintza batzuk jarriak zituen iraganean. Horietako batek horrela zioen gutxi gorabehera: “Ez dira jarrera espainolistak onartuko”. Legealdia hasi eta ez genuen hori behar bezala begiratu. PSEk hori salatu zuen eta El Mundok zabaldu zuen Eraikiz ekimena desitxuratzeko. Gezurrak gehitu ziren artikuluan. UPyDk fiskaltzara eraman zuen. Zorionez artxibatu zen. Hau da, hedabide batzuek egin duguna zapuzten saiatu dira eta saiatuko dira.\nUrtarrilaren 11ko manifestazioaren ondoren zer hauteman da herrian?\nInflexio puntua izan da, baina gizarte sektore konkretu batean batez ere, beste sektore batean ez hainbeste. Dena dela ere, preso politikoen eskubideen gaian iragana eta geroa markatu du. Herrietan ikusiko dugu zer sortzen den. Manifestazioak oraindik ez du eragin gizartean behar dugun adostasun transbertsala lortzeko, ez du hori ekarriko berehala. Desblokeoa gainditzen lagundu dezake noski, baina datozen gertakari politikoen arabera betiere. Gure herrian ere Gure esku dago ekimena aurkeztu berri da, eta herritar anitzek babestu dute.\nEH Bilduk Gipuzkoan gobernatzea lagungarria izango duzue herrian?\nGipuzkoan badago bizikidetzarako programa bat. Hamalau herritan ari gara Foru Aldundiaren programa lantzen. Herri bakoitzak bizikidetza programak eta esperientziak eramaten ditu bertara. Uste dut udalerrietan garai berria eraikiko dela etorkizunean. Herrietako ekimenek goi-politikaren blokeo egoera “neurri batean” desblokeatzen lagundu dezakete. Baina politikan inoiz ez dakizu zer gerta daitekeen bi hilabete barru. Horregatik oso inportantea da herritarrengandik gertu gauden erakundeetatik ekimenak martxan jartzea. Ekimen partekatuak izatea hobe, beto eskubiderik gabe, baina denok egonez. Udal baten lanik garrantzizkoena bizikidetza sustatzea da. Izan ere, goi-mailako foroetan akordioak lortu arren, horiek ez badira herrietara eramaten, ez badira bizikidetzan txertatzen, balio dezakete goi-politikarako, baina gizartean lan asko egongo da egiteko oraindik ere.\nLuzerako lana da bizikidetzarena.\nZalantzarik gabe. Hainbeste belaunaldirengan eragin du gatazkaren kulturak! Guztien aldetiko joera izan da, inor ez da gatazkaren kulturaren kanpo geratzen. Bakearen kultura sortu behar da, baina gure mentalitateak ez dira egun batetik bestera aldatzen. Emozioz eta gorrotoz beteta dauden motxila horiek, agian ez dira pertsona batzuen kasuan inoiz hustuko, beste batzuek hustu ahal izan eta izango dute. Nik urte luzeko trantsizioa ikusten dut, hau ez da legealdi batean konponduko, ezta gutxiago ere, luzeago izango da. Horretara iritsi nahi badugu, egun sufrimendua eragiten duten elementuak desaktibatu behar ditugu. Bizikidetzan are gehiago sakontzeko lehenbizi sufrimendua eragiten duten elementuak kendu behar dira. Hala nola, epaiketa bidegabeak edota presoen egoera latza desagertu behar dira. Oso zaila da preso baten senide bat bizikidetza prozesu batera gerturatzea, bere egoera oraindik iraganeko bera delarik. Emozioak eta sufrimenduak dauden bitartean ez da batere erraza pertsona horientzat aldaketa bizitzea, beren egoera aldatu ez bada. Astero senideak ikustera joateko milaka kilometro egin behar badute, bizikidetzarako pausoak nekez emango dituzte.\n"Azken funtsean, egiten duguna gara, garena aldatzeko"\nElkarrizketa luzea izan genuen Errenteriako (Orereta ere erabiltzen du berak) alkate Julen Mendozarekin. Legealdiko plan estrategikoan idatzi zituen hitz batzuekin amaitu genuen solasaldia, hau da, Eduardo Galeano idazle uruguaiarraren hitzak hizpide hartuta: “Al fin y al cabo, somos lo que hacemos para cambiar lo que somos”. (Azken funtsean, egiten duguna gara, garena aldatzeko).\n“Errenteria/Orereta asko sufritu duen herria da, indarkeriarekin lotu den herria. Horretan kokatu nahi izan dugu Eduardo Galeanoren 'Somos lo que hacemos para cambiar lo que somos' aipua. Legealdi hasieran bi lan ildo nagusi jarri genuen abian: arlo ekonomikoa eta bizikidetza. Bigarrena hizpide, gure herria famatua izan da biolentziarengatik, eta bakegintzan famatua bihurtzen ari da orain”.\n“Era berean, herria gai ekonomiko sozialaren egoeraren isla da. Gure herritarrek sinetsi behar dute eraldaketaren protagonista izan daitezkeela, askotan gizartean abandonu moduko bat izaten baita: 'Gauzak horrela dira, nik ezin dut aldatu, aldatuko dira berez…', pentsatzen dugu. Oso inportantea da herritarrari erakustea bera dela aldaketaren protagonista, asko egin dezakegu. Eta hala ere, herria ez da aldatuko udaletik, aldatuko da tokiko pertsonek aldatu nahi dutelako: langileek, merkatariek edota enpresariek herriaren plan estrategikora beren ekarpena egiten dutelako. Udalak bitartekoak jarri behar ditu, baina herritarrek beren nahiak azaldu eta baliabideak landu behar dituzte”.\n"Hondakinen afera ez da gehiengo edo gutxiengo kontua, helburua da kontua"\nEH Bildu gobernatzen ari da Gipuzkoan. Zer-nolako balantzea egiten duzu Diputazioaren gestioaz. Zaborren bilketa afera handia da, adibidez. Nola ikusten duzu berau? Nola eragiten du gaiak elkarbizitzan?\nEH Bildu Gipuzkoan indar nagusi izatea positiboki baloratzen dut. Batetik, politikagintzan hausnarketa serioa egin behar dugu, izan ere, ez gara batere irudi egokirik ematen ari politikagintzatik, orokorrean ari naiz. Hondakinen inguruan sortu den gatazka ez da serioa, intentzio osoz sortua izan da gainera. Beste herrialdeetan hondakinez hitz egin denean ez da arazorik sortu. Hemen sortu izan da interesak daudelako. Dudarik gabe, hondakinen bilketa egin daiteke hobeto edo gaizkiago, baina batzuetan debateak gehiegizko intentsitate eta agresibitate puntua hartu ditu, beraz, hausnarketa serioa egin behar dugu. Gizartera eramaten ari garen mezua ez da ona, gizarteak modu batera edo bestera erantzungo du, baina politika hartzen ari den bidea ez dut gustuko. “Besteak ondo egiten badu ere, nire kalterako da” delako esana, hau da, “besteek egiten dutelako, guk etorkizunean hauteskundeak galduko ditugu” jarrerak asko konplikatzen ditu gizartearen interesak, eta hori nabarmen ematen ari da. Neure iritzia da, eta gizarteak sentimen du hori partekatzen duelakoan nago.\nBestetik, EH Bilduk badu proiektu politiko bat, ezkertiarra, ezkerreko politikei erantzuten diena. Zentzu batean iraultzailea da, iraultzaile baketsua, baina iraultzailea, hala izan behar du gainera, gizarteak dituen eskaerei erantzun behar diena. Norabide horretan, badago beste elementu bat: EH Bildu prozesu subiranozale batean sartua da eta horrela hartu behar da. Nik hala nahi dut behintzat. EH Bildu batuketa baten ondorioa da, izugarrizko booma izan zena 2011ko hauteskundeetan, ikusiko dugu zer-nolako emaitzak lortzen dituen hurrengo hauteskundeetan eta horren araberako hausnarketak egin beharko ditugu.\nNik prozesu subiranozalea EH Bilduren proiektuan beste ildo bat bezala hartzen dut. Hartara, instituzioetan garatzen duen lana prozesu subiranista horren bidean garatu behar delakoan nago, zeregin hori oso garrantzitsua da niretzat. EH Bilduk prozesu subiranista zintzoen defendatzen duen mugimendua izan behar du. Gure indar guztia prozesu horretan jarri behar dugu. Noski, berau ez dugu guk soilik eraman behar. EH Bildu inoiz ez da gizarte osoaren sostengua jasoko duen indarra izango, ezta gutxiagorik ere. Baina EH Bilduk indar korrelazioak mugitu ditzake. Guk horretara bideratu behar dugu gure lana, indar metaketaren bidez prozesu subiranozalean eragiten.\n“EH Bildu-ren kontra badago interes bateratu bat”\nBaikor zara bide horretan?\nEH Bilduk Gipuzkoan kolpe handiak jaso ditu oposizioaren eta presio mediatikoaren aldetik, eta ziur aski, hainbat gauzetan hausnarketa egin beharko dugu: zertan aritu garen ongi eta zertan gaizki ezagutzeko, zalantzarik gabe. Hala ere, askotan EH Bildu-ren kontra badago interes bateratu bat. Eta ez dut biktimismorik egin nahi.\nGure lanaren egokiera jakiteko moduetako bat hauteskundeetako emaitzak izango dira. Ondorio negatiboak baldin baditugu, hausnarketa egingo dugu. Errenteriako alkate kargua hartu nuenean, “hau hasiera besterik ez da, ez da bukaera” esan nuen. Izan ere, hau bukaera dela uste duena nahastu egiten da. EH Bilduri begira ari naiz hitz egiten orain, kanpora nahiz barrura.\nZaborren bilketa zertan da?\nHondakinen bilketan interes politikoak sartu dira eta debatea desitxuratu da erabat. Debatea ez da “Atez atekoa bai ala ez”. Hasteko, lehenengo gauza, ulertu behar dugu ezin dugula gure planeta kutsatu. Hondakinak denon artean ordenatu behar ditugu, batzuetan ematen du arlo horretan ez dela ezer gertatzen. Planeta zabor kudeaketa txarrarengatik kutsatzen ari gara eta horren aurrean helburu eta politikak martxan jarri behar dira.\nZenbat jaso behar dugu gure herrian selektiboki? Jarri ditzagun portzentajeak. Badago objektiboki jartzea: zaborren %70 edo 80koa. Badaude horiek gainditzen dituzten bilketa selektiboak. Beraz, hori behin finkatuta, zein da hori bermatzen duen sistema? Orduan landuko dugu sistema egokiena. Baina artean, gainontzeko guztia dago egiteko. Adibidez, debatea zabalik dago ea bilketak behartua izan behar duen ala ez. Nire ustez derrigorrezkoa izan behar da. Izan ere, enpresa batzuei isun gogorrak jartzen zaizkio ibaira isurki kaltegarriak botatzen dituztelako, eta herritar batek ez dauka inolako obligaziorik planeta ez kutsatzeko? Hori funtsezko debatea da.\nErrenteria buru-belarri dago sartuta hondakinen aferan. Alderdi politikoak daude tarteko, herritar batzorde bateratua ere eratu da. Proposamena hauxe da: bosgarren edukiontzia derrigorrezko jartzea helburuak markatuta. 2015erako %60a eta 2.020rako % 80a biltzeko. Guk onartu dugu, uste baitugu integraltasun osoz lantzen duela hondakinen gaia. Orain oposizioarekin eztabaidatzen ari gara. Ikusiko dugu zer gertatzen den.\nAtez atekoa jartzeko asmorik?\nHorretarako gehiengoa behar da. Baina ez da ere gehiengo edo gutxiengo kontua, helburua da kontua. Markatu ditzagun helburuak eta horiek lortzeko zein diren metodo hoberenak. Horretan nahastu egiten da gaia: “Jarriko dute zintzilikailua eta kito”. Gu Alemaniako Schondorf herriarekin senidetuta gaude, gurearen tamainako herria, Atez ateko sistema dute han. Baita San Frantzisko hirian ere. Beraz, ikusi dezagun zein den egokiena, zintzilikailurekin edo gabe. Badaiteke, sistemaren arabera, bilketa txikiagoa izatea, baina kalitatea hobea. Horiek denak kontuan hartu beharrekoak dira.\nErrenteria Euskal Herriko eskualde utziena omen da. Pasaiako badia tarteko, kanpo portua dela ez dela. Zer deritzozu?\nEskualdea oso degradatua dago. ADN Kreaktiboa plan estrategikoan hausnarketa egin genuen, berrindustrializatzeko beharra dago baina ez dugu hori egiteko modurik aurkitu. 2025 Plan Estrategikoa egitea erabaki genuen plan parte-hartzailearen bitartez. 2011ko urrian aurkeztu eta 2013ko urrian bukatu genuen garapena. 300 eragileek parte hartu dute prozesuan diagnostikoa egin eta helburuak finkatuz, hainbat instituziotako eragileak, Jaurlaritza, Diputazioa, enpresa teknologikoak eta banketxetakoak tarteko.\nGure herriak eskualde mailan garrantzia dauka, une interesgarrian gaude eskualde bezala funtzionatzeko, horri erantzun behar diogu. Besteak beste, kanpo portuaren gatazka horretan urte asko pasa dugulako. Une honetan kanpo portua inork gutxik defendatzen du, alderdi sozialistako batzuek salbu, inork ere ez. Eta PSEko kide batzuek ere ez. Alderdi gehienek ez dute onuragarri ikusten. Portuan egiten denak ondoko herrietan eragiten du, noski, eta aldi berean, Pasaiako badiaren birsorkuntza ez da behar bakarra, ondoko herrietan badaude zereginak: ekonomia sortzailea eta soziala sustatzea, behetik gorako egiturak sortu behar ditugu, elkartasunezkoak. Adibidez, auzo batean babes soziala sortzeko esperientzia pilotua jarri dugu martxan. Plan Estrategikoaren prozesutik atera dena indar handiz atera da; Diputazioak ekonomikoki lagundu nahi digu, nik oso ondo baloratzen dudana.\nKanal hauetan artxibatua: Aro politiko berria | Errenteria


Eusko Jaurlaritzak 20.000 ikasletik gora eskolaz kanpoko ekintzarik gabe utzi ditu | durangon.com\nEusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Sailak, eskolaz kanpoko jarduera osagarriak biltzen dituen ACEX programa osatzen duten proiektuen ia erdia bertan behera uztea erabaki du. Hezkuntza sailaren baitan sortutako proiektu honek, azken sei urteetan murrizketa handiak jasan ditu. Besteak beste, erretiroa hartzen zuten irakasleak, lanaldi erdian dauden profesionalek ordezkatu behar izan dituzte. Gainera, eskola berriei programara batzeko aukera itxi diete.\nHogei urtetan zehar, proiektu hauek liburutegiekin, teknologia berriekin, arte plastikoekin, eskola kirolarekin zein ingurumenarekin lotutako ekintzak garatu dituzte. Eskoletako irakasleek zuzendutako programa hauek, eguerdiz zein arratsaldez – klaseak bukatu ondoren- ikasle guztiei irekita dauden doako jarduerak eskaintzen dituzte. Azken urteetan ordutegiak mugatu badira ere, ACEX osatzen duten ekintzek ikasleen integrazio sozial zein intelektuala hobetzen lagundu dute. Programaren barruan dauden 194 eskola publikoek, aisi-uneetan eginiko jarduera hezigarrien bidez, eskola orduetan eginiko lana osatzeaz gain, lanaren eta familiaren uztarketa erraztu dute.\nEginiko lana, hezkuntza komunitateko eragile guztiek aitortu dute, hala nola, familiek, ikasleek, irakasleek zein Hezkuntza Sailak berak. Udalek ere modu positiboan baloratu dituzte proiektu hauek eta irakasleei eta kasu askotan, euren ekintzak burutu ahal izateko erraztasunak eman dizkiete.\nLehen aipatutakoa gora behera, Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Sailak, datorren ikasturtean 94 proiektu bertan behera uztea erabaki du. Lanaldi erdian diharduten irakasleek gidatutako programa hauek ezabatuta, 20.000 ikaslek baino gehiagok orain artean doan jasotzen zituzten ekintza hauek, gurasoek euren diruarekin ordaindu beharko dituzte.\nJarduera hauek burutzen ditugun irakasleok ohartarazi nahi dugu, murrizketa hauek izen-ematea doakoa den eskola publikoetan emango direla. Hauek, kaltetutako giroetan bizi diren umeen integrazio sozial zein kulturala ahalbidetzeko ezinbestekoak dira. Horregatik, Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Sailak hartutako erabakia bidegabea dela uste dugu, lehen aipatu ditugun ikasleak izango baitira, beste behin ere, murrizketen ondorioak pairatuko dituztenak.\nACEX Programa osatzen duten irakasleak\nAnterior: Al señor Arturo Aldekoa, juntero por el Grupo Mixto\nSiguiente: “Se ha hecho justicia y me han readmitido en el puesto del que nunca tuve que ser despedida”


LGTBI+ BEGIRADA BAT IRUÑEKO PLANETARIOARI - PRISMA\nLGTBI+ BEGIRADA BAT IRUÑEKO PLANETARIOARI\nGizateriaren historia osoan, gure planetaren mugetatik haratago dagoen guztiarekiko jakin-min handia erakutsi dute gizarteek. Kanpo-espazioak, parte garen eta iinguratzen gaituen unibertsoak, era guztietako azalpen kosmologikoak bilatu ditu (unibertsoaren legeak eta haien sorkuntza aztertzen dituztenak).\nAzalpen horien ondorioz istorio, mito eta kondaira ugari sortu dira. Gainera, kultura askok zeruari eta zeruko gorputzei beren mitoak eta jainkoak egotzi dizkiete. Horrekin, mito, elezahar eta pertsonaia ugari geratu dira gure inguruan, sortu zituzten kulturei buruzko informazio asko eman dezaketenak.\nGizarte guztietan izan dira aniztasun afektiboa, sexuala eta generoa duten pertsonak. Orain LGTBIQA+ deitzen ditugun pertsonak betidanik izan dira, eta kultura batzuek errealitate eta identitate desberdin horiek irudikatu dituzte haien mito eta erlijioetan. Hala ere, istorio horietako asko ahaztu egin dira edo ez dira azaltzen. Gaur eguneko gizarteetan gertatzen den bezala, aniztasuna zis-heterosexual arauak lurperatzen du askotan.\nIruñeko Planetarioari LGTBI+ begirada bat espazioan zehar egindako bidaia da. Zeruko hainbat elementutan geldialdiak egiten dira, haiek kultura desberdinetan izan duten eraginari erreparatzeko, dela LGTBIQA+ pertsonaien irudikapenagatik, dela arau «tradizional»etik ateratzen diren istorioekiko harremanagatik, non zista-heterosexualen gizakiaren ikuspuntuak arautzen baitu dena.\nZerura begiratzen dugunean, zeruko gorputz guztien eta jainko handien istorioen artean, pertsona guztiak gaude. Galaxietan, izarrek, planetek eta haien sateliteek dibertsitatea erakusten duten antzinako istorioak berpizten dituzte. Historia horiek beti egon dira eta garrantzi handia izan dute kultura eta gizarte desberdinentzat.\nSimon Perera del Rosario\nPRISMA, Zientzia, Teknologia eta Berrikuntzako Aniztasun Afektibo-sexualerako eta Generorako Elkartea\nUnai Cereijo Álvarez de Eulate\nErakusketaren edukia gure maitasun eta ezagutza guztiekin itzuli dugu eta euskal langileek berrikusi dituzte. Hala ere, agian zerbait falta zitzaigun. Mesedez, hobetzeko iruzkinik edo proposamenik baduzu, bidali helbide honetara: unamiradalgtbi@gmail.com.\nEguzkia izarr bat da. Izarrak plasmazko esfera oso handiak dira, argia igortzen duen materia gori bat. Barruan, hidrogenoa atomo errazena helio bihurtzen da etengabe, fusio nuklearreko erreakzioen bidez. Prozesu horretan energia asko sortzen da. Energiaren zati bat bero moduan banatzen da. Lurrak, Eguzkitik hurbilegi edo urrunegi ez dagoenez eta atmosfera duenez, bizitzeko moduko tenperatura du. Energia horren beste zati bat argi moduan banatzen da. Energia horri esker, Eguzkiak egunez argitzen gaitu, eta gauez beste izar batzuk ikusteko aukera ematen digu.\nEguzkia Esne Bidea galaxian dago, eta eguzki-sistemaren erdian dago. Haren inguruan planetak biratzen dira, eta horien artean dago Lurra. Eguzkia izar nanoa da, baina sistemaren beste gorputzen aldean tamaina izugarria du. Haren diametroa Lurrarena baino 100 aldiz handiagoa da. 4,5 mila milioi urteko bizitza du eta, izar guztiak bezala, egunen batean hilko da. Kalkuluen arabera, 4,5 mila milioi urtean bere burua kontsumituko du supernoba bat sortuz.\nEguzkia. Irudiaren iturria: NASA/SDO (AIA), jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua\nErlijio askotan, Eguzkia maskulinotasunarekin lotu izan da. Jainko egiptoarretatik, Ra bezala, Apolo jainko grekoraino, beste kultura askotatik pasatuz, hala nola Inti jainko inka edo Malakbeletik, antzinako kultura batzuen jainkoa Sirian eta Palmiran. Baina, kultura batzuetan, eguzki-jainkoa feminitateari esleitu zaio. Amaterasu Eguzkiaren jainkosa da tradizio sintoista japoniarrean, erlijio politeista horren panteoiko jainkosa beneratu eta sakratuenetako bat.\nKojikia Japoniako kronika zaharrenak dira. Sintoismoaren parte bat iradokitzen duten mito asko dituzte. Haren eszenetako bat esperientzia safikotzat jo izan da behin baino gehiagotan, hau da, emakumeen arteko harreman sexo-afektibotzat.\nAmaterasu, Susanoo anaiarekin, itsasoaren jainkoarekin, izandako eztabaida batengatik, kobazulo batean ezkutatu zen, eta Lurrari eguzki-argia kendu dio. Amaterasu kobatik ateratzeko jainko desberdinen nahian, Ame no Uzume jainkosak dantza frenetikoa hasi zuen, erabat biluzia. Dantza dibertigarria zen, baina konnotazio sentsualak zituen, eta Amaterasuren arreta erakarri zuen, ezkutalekutik aterarazi eta, hartara, egunetako argia berreskuratu zuen.\nAmaterasu | Hoen Taira Yoshiteru. Irudiaren iturria: Hθen (Taira) Yoshiteru – Cincinnati Art Museum, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua\nMerkurio eguzki-sistemaren planetarik txikiena eta Eguzkitik hurbilen dagoena da. Eguzki-sisteman, Eguzkitik hurbilen dauden lehen lau planetak (Merkurio, Artizarra, Lurra eta Marte) harritsuak dira —batez ere materia solidoz eta arrokaz osatuak—. Beste laurak (Jupiter, Saturno, Urano eta Neptuno) gaseosoak dira eta arrokatsuak baino handiagoak.\nMerkurio planeta ezezagunenetako bat da. Oso trinkoa, harritsua eta ilargiaren gutxi gorabeherako tamainakoa da, eta azala kraterrez betea du. Azalaren tenperatura asko aldatzen da, ez baitu atmosfera erregulatzailerik. Egunez 427 °C-ra eta gauez -173 °C-ra irits daiteke.\nBere izena Merkurio jainko erromatarrari zor dio, tradizio grekoan Hermes izenekoa. Jainkoen mezularia izateaz gain, merkataritzaren, bidaiarien eta merkatarien jainkotasuna da. Gazteleraz azteazkenari ematen dio izena.\nMerkurio. Irudiaren iturria: NASA/Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory/Carnegie Institution of Washington. Editatutako bertsioa: Mercury in color – Prockter07.jpg, Papa Lima Whiskey-rena. – NASA/JPL, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua.\nGreziako tradizioan, Hermes jainkoak hainbat harreman izan zituen beste gizon batzuekin.\nKrokoa, jainkoaren maitale gaztea, istripu batean hil zen disko-tiroko lehiaketa batean. Hermesen mina hainbestekoa izan zen, azafraiaren lore bihurtu zuela Kroko.\nHermes Anfionen (Antíope eta Zeusen semea) aholkulari eta maitale izan zen. Jainkoak urrezko lira bat oparitu zion, ospetsua, Anfionek bere musikarekin harriak gidatu baitzituen Tebasko harresia eraikitzeko.\nPerseo heroi, erdi-jainko eta Argoseko printzearen maitalea ere izan zen. Hermesek bere sandalia ikonikoak eta Medusa hilko zuen igitaia heman zizkion.\nAkan herria Gineako (Afrika) Golkoaren iparraldean topatzen da. Akako kulturan, planetak eta zeruko beste gorputz batzuk jainko gisa agertzen dira. Merkurio planeta jainkotasun androgenoa da, hau da, ezaugarri femeninoak eta maskulinoak ditu. Aku izeneko jainkotasun horren ezaugarriak ezin dira sailkatu gizarte askotan aukera bakarrak balira bezala ezarri ditugun bi generoetako batekin («emakumea» edo «gizona»). Errealitate asko (gizatiarrak zein sakratuak) dikotomia horretatik haratago doaz: badira kategorizazio horrekin bat ez datozen identitateak.\nArtizarra Eguzkitik hurbilen dagoen bigarren planeta da. Oso bereizgarria da, bere errotazio-mugimendua (bere ardatzaren inguruan) Eguzki Sistemako gainerako planeten aurkakoa delako. Hori dela eta, Artizarrean, Eguzkia mendebaldetik ateratzen da, Eguzki Sistemako gainerako planeten kontrara, non Eguzkia ekialdetik irteten den.\nIzaera femeninoa duen eguzki-sistemako planeta bakarra da: Artizarra, maitasunaren eta edertasunaren jainkosa erromatarra. Eguzkitik eta Ilargiaren ondoren, Lurretik dirdira gehien egiten duen zeruko gorputzetako bat da.\nLurraren antzeko morfologia du. Biak planeta harritsuak dira eta antzeko tamaina eta grabitatea dute. Oso atmosfera trinkoa du, karbono dioxido eta azido sulfurikoz osatua, eta Lurrean ezagutzen dugun bezala bizitzea eragozten dute. Eguzkitik oso gertu dagoenez, oso beroa da, eta horregatik ez dago ur likidorik, edonola, hasieran ura azalean zegoela usten da. Sumendiz josita dago, eta horietako asko aktiboak dira horaindik.\nArtizarra. Irudiaren iturria: NASA/JPL-Caltech. Wikimedia Commons-etik hartua\nVenus maitasunaren jainkosa erromatarra da, Afrodita jainkosa grekotik datorrena. Jainko hori, Zipreko eskualde batzuetan, maskulinoa da, afroditoa. Gizonezkoen irudikapenetan edo intersexean maitatzen da, eta sexu-ezaugarriak ditu, bai gizonezkoak bai emakumezkoak.\nAfrodita jainkosak (Artizarra) eta Hermes jainkoak (Merkurio) seme bat izan zuten, Hermafrodito izenekoa, gurasoen omenez. Hermafrodito gazteak, bidaia batean, geldialdi bat egin zuen Salmacis ninfa bizi zen lakuan bainatzeko. Ninfa gazteaz maitemindu zen, besarkatu egin zuen eta jainkoei eskatu zien berarekin bat egiteko eta inoiz ez banantzeko. Jainkoek Salmacisen eskaerari erantzun zioten, eta haren gorputza Hermafroditorenarekin lotu zuten. Salmacis eta Hermafrodito izaki bakar batekin elkartu ziren. Izaki horrek bi sexuen sexu-ezaugarriak zituen, eta intersex pertsona bat zen.\nIntersex pertsonek ezaugarri sexualak dituzte, bai gizonezkoak bai emakumezkoak. Hau da, haien geneak, ehunak eta/edo sexu-organoak, etab. ez datoz guztiz bat gizonekin edo emakumeekin lotzen ditugun ezaugarriekin. 100 pertsonatik bat intersex da.\nIlargia da Lurraren satelite natural bakarra. Satelite bat berezko argirik igortzen ez duen, tamain handiagoko beste gorputz baten inguruan orbitatzen duen (normalean planeta baten inguruan) , zeruko gorputz bat da. Ilargiak Lurraren diametroaren laurdena du, gutxi gorabehera. Kraterrez beteta dago eta arrokatsua da. Bere buruaren inguruan (errotazioa) eta Lurraren inguruan (translazioa) dituen mugimenduen konbinazioaren ondorioz, Lurretik Ilargiaren aurpegi bera ikusten dugu beti, beste aldea beti «ezkutuan» geratzen baita.\nDuela milioika urte gorputz bat Lurraren kontra jo zuenean sortu omen zen satelite da Ilargia. Talkatik, Lurreko materialaren zati batek tiro egin zuen planetaren orbitan, eta Ilargia osatuko zuen.\nIlargiak lau fase ditu (ilargi betea, ilbehera, ilgora eta berria). Ez du berezko argirik igortzen: ikusten duguna Eguzkiaren argia da, Ilargiaren azalean islatua.\nIlargia. Irudiaren iturria: Gregory H. Revera, CC BY-SA 3.0. Wikimedia Commons-etik hartua\nAkan herriak, Boli Kosta, Ghana, Liberia eta Togoko eskualde batzuetan kokatua, gorputz astral batzuk pertsonifikatzen ditu eta jainko bihurtzen ditu. Kultura horren arabera, Ilargia Awo jainkoa da, trans pertsonaia.\nJainko sortzaileak, Nyamek, gizakiekin elkarrekintzarik ez duen jainko batek, izen desberdinak hartzen ditu eta Ama Lurrarekin ezkonduta dago (Asase Yaa). Azpian, gizateriari laguntzeaz arduratzen diren jainkoen panteoia dago. Jainko horietako batzuek genero aldakorrak dituzte edo androginoak dira; beraz, ez dira sartzen gizarte askotan ezarri den «gizon» eta «emakume» kategorizazio estatikoan. Gaur egun, akan herriaren erlijioa kristautasunarekin nahastu da, erlijio horrekin harreman estua baitu XX. mendetik.\n«Gizon» eta «emakume» kontzeptuei buruz ezarritako ideiekiko haustura hori gaur egun queer deitzen zaien pertsonei ere dagokie. Queer pertsonak dira afektibitate-, sexu- eta/edo genero-identitateak ez datozenak bat gizarteetan aurrez pentsatutako ideiekin (edo ezarritako arauekin).\nMarte Eguzkitik hurbilen dagoen eguzki-sistemako laugarren planeta da, eta bigarren planetarik txikiena.Olimpo mendia Marten topatzen da, Greziako jainkoen bizilekuaren izena hartzen duen mendia. Eguzki Sistemako mendirik altuena da, 21 900 m inguruko altuerarekin. Oso planeta harritsu eta hotza da, eta batez besteko tenperatura -63 ºC da. Iraganean, planeta urez estalita egon zen, eta poloen zorupean ur izoztua aurkitu daiteke.\nPlaneta honi planeta gorri ere esaten zaio, azalean dagoen burdin oxidoak kolore gorrixka duelako. Bere izena, Marte, erromatar gerraren jainkotik dator eta gure asteko astearteari ematen dio izena.\nMarte. Irudiaren iturria: USGS, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua.\nMarte, erromatar gerraren jainkoa, Aresen baliokidea da greziar mitologian. Antzinako mito grekoen interpretazio batzuetan, esan izan da harreman homoerotikoa dagoela jainkoaren eta Alectrionen artean; Alectrion gazte efebo bat zen, bere faboritoa, leku guztietara laguntzen zuena. Aresen eta Afroditaren arteko maitasun-affairea aurki ez zedin zaintzen zuen gazteak.’\nAntzinako Greziako harreman homosexualak ez ziren gaizki ikusten, betiere arau zehatz batzuk betetzen bazituzten. Oro har, gizonen artean baino ez ziren ondo ikusten. Historian gertatu izan den bezala, emakumeen plazera eta askatasuna, zoritxarrez, bigarren mailan zegoen. Hala ere, Greziako emakumeen arteko maitasun-kasuak ezagutzen dira. Safo de Lesbos poetisak harremanak izan zituen emakumeekin, eta gaur egun safismo eta lesbianismo kontzeptuetarako erabiltzen da haren izena. Gizakien arteko harremanak heldu batek (edo erastesek) eta gazte batek (erominek) osatzen zituzten, feminitatearekin eta pasibotasunarekin lotuta egon ohi zirenak. Gizon helduen arteko harremanak, baita gizon heldu afeminatuen artekoak ere, gaizki hartuta zeuden.\nAntzinako Erroman, pixkanaka harreman homosexualak onartuz joan ziren, hein batean Greziaren eraginez. Grezian bezala, berezitasunak zeuden. Sexu-egintzan subjektu pasiboa izatea, adibidez, gaizki ikusia zegoen. Horregatik, eginkizuna esklaboei ematen zitzaien. Inperioaren garaian gizonen arteko ezkontza normalizatu zen. Neron enperadorea ere gizonekin ezkondu zen. Erroman, emakumeen homosexualitatea ez zegoen hain gaizki ikusita, baldin eta pribatua bazen. Gizonen arteko maitasunak izan zuen garrantzia izan ez zuen arren, safismoak (emakumeen arteko harremanak) leku txiki bat egin ahal izan zuen gizonak nagusi ziren gizarte hartan.\nAres Ludovisi | Escopasi edo Lisipori egotzia. Jatorrizkoaren kopia erromatarra, grekoa. Irudiaren iturria: Marie-Lan Nguyen (2009ko iraila), jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua.\nJupiter, Eguzkitik hurbilen dagoen bosgarren planeta, eguzki-sistema osoko handiena da. ‘Gasezko erraldoi’ bat da, hau da, oso tamaina handiko planeta bat, zeinaren osaera nagusiki gasa baita, batez ere helioz eta hidrogenoz osatua.\nOrain arte, Jupiterren inguruan orbitatzen duten 79 satelite ezagutzen dira. Horien artean Ganimedes dago, Jupiterren satelite handiena. Merkurio planeta baino handixeagoa da, eta batez ere ur izoztuz eta silikatoz osatuta dago (silizio- eta oxigeno-konposatuak, beste elementu batzuekin).\nPlanetaren izena Jupiter jainko erromatarretik dator, mitologia grekoan Zeusen baliokidea, bi panteoietako jainko nagusia, jainkoa jainko guztien artean eta gizateriaren aita izanik. Etimologikoki, «Ju-piter» «Zeus Padre»ren baliokidea da. Ganimedes, satelitearen izena, Zeusen maitale gazte baten izenari dagokio.\nJupiter. Irudiaren iturria: ESA/Hubble, CC BY 4.0. Wikimedia Commons\nAkan herriaren tradizioan, Jupiter planeta Abrao jainkoarekin parekatzen da. Izaki horrek, kultura honetan beste batzuek bezala, bi generoen ezaugarriak ditu, eta trans eta intersex nortasunekin lotzen da. Hautsi egiten du sexuaren eta generoaren artean egin ohi den parekatzea eta sexu-bitarismoa; ideia okerra da pertsona guztiek sexu-ezaugarri «maskulino» edo «eme» hutsak dituztela pentsatzea.\nZeus erromatarrek Jupiter bezala hartu zuten jainko grekoa da, jainko guztien aita eta jainkoak bizi diren Olinpoko agintari gorena. Maitasun-lorpen ugari izan zituen, eta metamorfosia erabili ohi du haientzat. Greziako tradizioaren arabera, harreman homosexualren bat izan zuen.\nBere konkisten artean, Ganimedes dago, jainkoa maitemindu zuen heroi troiatar gaztea. Zeusek Ganimedes bahitu zuen, arranoan metamorfoseatuta. Olimpo mendira eraman zuen, eta han bizi izan zen gaztea jainkoen maitale eta galtzaile gisa.\nGanimedes kosmosean egongo da Jupiterren inguruan satelite gisa orbitatzen, eta izarretan ere agertuko da: Zeus Akuario konstelazio moduan igo zen Ganimedesera.\nGanimedesen bahiketa | Peter Paul Rubens, 1636-1637. Irudiaren iturria: Peter Paul Rubens – Prado Museoa, Madril, irudia, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua.\nAkiles eta Patroklo\n«588 Achilles» eta «617 Patroclus» zeruko gorputzak asteroideak dira, Eguzkiaren inguruan orbitatzen duten tamaina txikiko zeruko gorputz arrokatsuak. Bere izenak Akiles heroi grekoari dagozkio, Homeroren Iliadako protagonista handiari eta Troiako gerrako heroiari, han hil baitzen; eta Patroclo, haren lagun, lagun eta maitale izan zitekeenari.\nAsteroideak planeten antzekoak dira, baina askoz txikiagoak eta forma irregularragoak dituzte. Aquiles eta Patroclo asteroideak troiarrak dira, hau da, planeta baten orbita bera dute, Jupiter kasu honetan. Hain zuzen, aurkitu ziren lehen bi asteroide troiarrak izan ziren.\nAquiles Jupiterreko asteroide troiatar handienetako bat da, 133 km-ko diametroa duena. Lehen uste zen Patroclo asteroidea oso handia zela, baina 2001ean jakin zen bi gorputzez osatuta zegoela, eta ezagutzen zen lehen asteroide troiatar bitarra zela.\nGreziako mitologiako hainbat heroi bezala, Akilesek ere maitasun-harremanak izan zituen beste gizon batzuekin. Oso harreman estua izan zuen Patroclorekin, Troiako gerrako beste heroi batekin. Harekin Iliadan kontatutako abenturak kontatzen ditu, Homerori esleitutako epopeia greko handia.\nGerran, Héctor troiatar printzeak Patroclo hilko du.’ Haren heriotzak hunkitu egingo du Akiles.’ Maitalearen tragediaren aurreko heroiaren pena askoz ere handiagoa eta dramatikoagoa izango da borrokan eroritako soldaduen beste kasu batzuetan baino. Horregatik interpretatzen da Akilesek Patroklori zuen maitasunaren erakusgarri gisa.’ Heroiak mendeku hartzea erabakikodu, Héctor pertsonalki hilez eta hildako maitaleari hileta handiak eginez, bere maitasuna eta errespetua erakutsiz.\nPatrokloko hiletak | Jacques-Louis David, 1778. Irudiaren iturria: Jacques-Louis Davidena, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua.\nUrano eguzki-sistemako zazpigarren planeta da. Izotzak, gasek eta metal likidoek osatzen dute. Konposizioaren arabera, Urano eta Neptuno izotz erraldoi izendatu ohi dira. 27 satelite natural ezagun ditu, eta horietako bost tamaina handikoak dira.\nSaturnoren ondoren, eraztun-sistema handiagoa duen planeta da. Eraztunak hainbat partikulaz osatuta daude, eta partikula horiek planeta baten inguruan orbitatzen dute, disko lau gisa. Guztira 13 ditu, oso ilunak eta ikusteko zailak dira, eta uste da izotzazosatuta daudela gehienbat. Jupiterrek eta Neptunok ere eraztun-sistema bat dute, baina apalagoak dira.\nPlanetaren izena Uranotik dator, Zeusen jainko greko eta aiton nagusietako batetik, alegia, zeruaren pertsonifikazioari dagokion jainkotik. Tradizio erromatarrean, Caelus izena hartu zuen, eta hortik datorkigu «zeru» hitza.\nUranoa. Irudiaren iturria: NASA/JPL-Caltech, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua\nXIX. mendean, uranismo terminoa erabiltzen zen homosexualitate maskulinoa izendatzeko. Hitzaren jatorria mitologia grekoan dago, Afrodita Uraniaren sorreran, zeruaren alaban (Urano) hain zuzen. Karl Heinrich Ulrichs LGTBIQA+ lehen aktibistetako baten proposamena izan zen.\nUranok, zeruko jainkoak, bere ondorengoei eusten zien Ean, Lurrean. Semeetako batek, Cronosek, aitaren kontra matxinatuz, genitalak moztu zizkion. Haiek itsasora erori ziren, eta Afrodita Urania sortu zuten («Zeruko Afrodita»). Ernalketa eta jaiotze hori emakumeen irudirik gabe egiten da, eta horregatik lotzen da gizonen arteko maitasunarekin.\nHitzak gizakia eta gizonezkoen homosexualitatea ditu ardatz. Historian eta gaur egun, terminoen kontzeptualizazioa, hala nola afektibitate-, sexu- eta genero-aniztasuna, askotan, gizonen ikuspegitik ulertu da, eta hori gainditu egin behar dugu erabateko aniztasunaren alde eginez.\nErreprodukziorik gabeko jaiotzak ere errealitate asexualetara eraman gaitzake. Asexualak beste pertsona batzuekiko erakarpen (sexuala eta/edo erromantikoa) sentitzen ez dutenak dira. Orientazio sexual bat da, bisexualitatea, homosexualitatea eta bisexualitatea bezala.\nArtizarraren sorrera | Alexandre Cabanel, 1863. Irudiaren iturria: Alexandre Cabanel – Google Art Project: Home – pic Maximum resolution., jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua\nNeptuno eguzki-sistemako zortzigarren planeta da, bigarren erraldoi izoztua. Gas-planeten laugarren planetarik handiena eta txikiena da. Urano bizilagunaren antzekoa da, baina ezaugarri zehatz desberdinak ditu.\nPlaneta dinamikoa da, ekaitzak diruditen orbanak ditu, eta eboluzionatu eta aldatu egiten dira. Eguzki-sistemako planeta da, haizearen abiadura handienarekin. Barruan harriak eta izotza ditu, eta metanoak ematen dio hain kolore urdinxka bereizgarria.\nEguzki Sistemako azken planeta izanik, Eguzkitik urrunen dagoena, orbita handiena du; Eguzkiari bira emateko, Lurreko 165 urte behar ditu. 14 satelite ezagun ditu.\nBere izena Neptunori zor dio, itsasoaren jainko erromatarrari.\nNeptuno. Irudiaren iturria: NASA – JPL, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua\nCintéotl artoaren, irakitearen eta erritu-edariaren aztekak dira. Bere izenak «artaburu lehorraren jainkotasuna» esan nahi du nahuan. Martxoaren 2tik 14ra bitartean dago indarrean zeruan, azteken egutegiaren arabera, eta nolabaiteko erlazioa du Neptuno planetarekin mendebaldeko astrologian. Astronomian ez bezala, astrologia ez da zientzia bat, oinarri zientifikorik gabeko sinesteen multzoa baizik, kultura batzuetan gertaera eta gorputz kosmikoak interpretatzeko erabiltzen direnak.\nZintéotl jainko dualtzat hartu izan da. Emakumeen eta gizonen identitatea du. Hori identitate ez-bitarrekin edo jariakorrekin erlaziona daiteke. Identitate horiek ez dira erabat identifikatzen genero maskulinoaren eta femeninoaren rolekin; haien generoa haien nahasketa da, genero bereizia, edo are gehiago, generoaren eta femeninoaren artean fluktuatzen du.\nMesoamerikako beste kultura batean, maien kulturan, esaten zen Artoaren Jainkoa «hirugarren generoa» zela. Bere antzezpen berantiarra Cintéotlekin bat zetorren.\nEguzkiaren harria (Azteka egutegia) | 1502 – 1520. Irudiaren iturria: Komandantea – CC BY-SA 3.0. Wikimedia Commons-etik hartua\nHi’iaka Haumea planeta nanoaren satelite natural bat da, bestea Namaka izanda.\nHaumea planeta nanoa Eguzkitik Neptuno baino urrunago dago. Hawaiiko ugalkortasunaren jainkosari zor dio izena. Bi sateliteen izenak alabeei biri zor zaizkie.\nPlaneta nanoak Eguzki Sistemako tarteko tamaina dituzten gorputzek dira. Ezaugarri hauek dituzte: zuzenean orbitatzen dute izar baten inguruan (Eguzkia, adibidiez), grabitateak esfera-forma (edo ia) emateko bezain handiak dira, baina orbita beste objektu batzuekin partekatzen dute.\nUste da Haumea planetaren eraketa-fasean gorputz baten talkaren ondorioz satelite bat planetatik bereizi zela, Ilargitik Lurraren eraketarekin gertatu zen moduan. Hasierako satelite hori geroago bereizi zen bi sateliteetan: Hiiakan eta Namaka.\nHi’iaka hawaiiar jainko bat da, hula, kantu, sorginkeria eta medikuntzaren patroia. Jainko hori, Hawaiiko kulturan beste asko bezala, bisexualtzat har daiteke, zeren, kondairen arabera, genero desberdinetako pertsonekin harremanak izan baitzituen.\nLehua baso sakratua zaintzen zuen Hopoe jainkosarekin, haren maitalea. Hi’iakaren ahizpak, Pelek, sumendien eta suaren jainkosa zen. Hi’iakari eskatu zion Pelek maite zuen gizona, Lohi’au bila joateko. Baldintza bat jarri zion: 40 egun baino gehiago ez erabiltzea, harekin ez maitemintzea, ez besarka bat elkar eman ere. Trukean, sumendi jainkosak Hopoe maitea eta Lehua basoa zaindu zituen. Lohi’au aurkitzean bidaia luzatu behar izan zuen. 40 egunera jainkosa ez zen itzuli Peleren maitalearekin. Sumendi jainkosak susmatu zuen ahizpak limurtu eta labaz estali zuela Hi’iakak bere etxea suntsituz maite zuen guztia: Lehua basoa eta Hopoe maitea. Haserre, Hi’iakak Lohi’au besarkatzea erabaki zuen, Pelerekin hitz egiteko agindua hautsiz.\nHopoez gain, Hi’iakak harremanak izan zituen jainkosekin, hala nola Wahineomo, Pauopalae eta Omeorekin. Era berean, Lohi’auk harremanak izan zituen emakumezkoekin (Pele, adibidez) eta gizonezkoekin (Paoa, adibidez).\nNathaniel Bright Emersonen «Pele and Hiiaka; a myth from Hawaii» liburuaren ilustrazioa, Honolulu Star-Bulletin Limited-ek inprimatua. Irudiaren iturria: Internet Archive Book Images. Wikimedia Commons-etik hartua.\nNeptunotik haratago dagoen eguzki-sistemako gorputz txikia da Sedna. Eguzki-sistematik urrunen dagoen gorputz ezagunetako bat da, kometez gain. Neptunoren distantzia halako hirutan dago, eta haren orbita hain luzea denez, 11.400 urte behar ditu Eguzkiari bira emateko.\nNeptuno baino urrunago dauden gorputz asko bezala, transneptunoak, Sedna, hein handi batean, izotzez eta tolinaz osatuta dago (karbonoan aberatsak diren eta izpi ultramoreek eta izpi kosmikoek sortutako substantzia kimikoen multzoa), metanoa eta nitrogenoa ditu, eta bere kolore gorrixka indartsuak bereizten du. Sednari zor dio izena, itsas izakien inuit jainkosa.\nSedna. Irudiaren iturria: Pablo Carlos Budassi – CC BY-SA 4.0. Wikimedia Commons-etik hartua\nSedna itsas izakien inuit jainkosa da. Jainkosa horrekin lotutako mitoen bertsio asko daude; beraz, jainkosari, identitateari eta harreman pertsonalei buruzko iritzi desberdinak daude.\nInuit herriak Ipar Amerikako eskualde artikoetan bizi dira. Antzina «eskimal» deitzen zitzaien, baina hitz hori ez da erabiltzen, konnotazio etimologiko negatiboak baititu.\nIstorio askotan, Sednak Qailertetang-ekin (animaliak, arrantzaleak eta ehiztariak babesten dituen jainkosa) bizi da. Ozeanoaren hondoan elkarrekin bizi dira, gizateriatik urrun.\nQailertetang erabiltzen duen xaman batez laguntzen da. Morroi hori bi espiritu dituen pertsonaia da. Ipar Amerikako berezko tradizioaren arabera, afektibitate- eta sexu-aniztasuna zuten pertsonetan bi forma espiritual horiek hirugarren generoa balira bezala hartzen ziren. Pertsona horiek oso modu berezi eta positiboan ikusten ziren, eta beren nortasunagatik zeremonia-bizitzan rol garrantzitsuak izatera iristen ziren.\nEskualde batzuetan, istorioek diote Sedna intersex dela, gizonezkoen eta emakumezkoen arteko binomioan definitutako genitaltasunik gabeko jainkoa.\nSedna | Qaqaq Ashoona. Irudiaren iturria: Saila – CC BY 3.0. Wikimedia Commonseko etraidoa.\nBig Bang-ak unibertsoan dagoen guztia sortu zuen, teoria onartuenaren arabera. Teoriak dio unibertso osoa leherketa edo hedapen handi batetik sortu zela.\nDuela 13.800 milioi urte gertatu zen hedapen handi horren aurretik, gaur egun unibertsoaren parte den guztia puntu edo «berezitasun» bakar batean kontzentratuta zegoen, espaziorik edo denborarik gabe. Berezitasun horren edukia zabaldu egin zen, unibertsoaren eduki osoa osatuz, espazioa bera, denbora eta materiaren osagaiak (ikusgaia zein iluna) eta energia barne. Ordudanik, unibertsoa hedatzen hasi zen, eta oraindik ere abiadura handian hedatzen jarraitzen du, hozten den bitartean.\nUnibertsoaren jatorriari buruzko ikerketa eremu aktiboa da oraindik, oso zaila baita ulertzea zer gertatu zen Big Bang-aren aurretik.\nBig Bang. Irudiaren iturria: Arabian Unibertsitatea, CC BY-SA 4.0. Wikimedia Commons-etik hartua\nUnibertsoaren eta gure munduaren sorrera ezezagun-iturri handia izan da. Komunitate zientifikoak oraindik aztertzen du nola sortu zen unibertsoa, eta erlijioek oso forma desberdinak dituzte jatorria ulertzeko. Benin inguruan bizi den talde etnikoaren eta Ghanan, Togon, Beninen eta Nigerian bizi diren ewe-en sorkuntza-kondairek unibertsoaren hasiera Nana Buluku eta Mawu-Lisa jainkoetan kokatzen dute. Jainko horiek ez datoz bat «emakume» eta «gizon» kategoria dualarekin.\nNana Buluku jainko androginoa da. Bi biki izan zituen: Mawu, Eguzkiaren emakumezkoen jainkoa, eta Lisa, Ilargiaren gizonezkoen jainkoa. Gero erretiratu eta mundua utzi zien. Mawu-Lisak jainko duala, elkartua eratzen du. Gizonezkoen eta emakumezkoen zatiak konbinatzen ditu. Fon mitologiaren arabera, Mawu-Lisak unibertsoa eratu zuen, Nana Bulukuk aurretik sortutako materialetik abiatuta.\nGure ingurunearen ikuskera guztia, mitologia honetan, gaur egungo gizarte gehienentzat «araupetzailetzat» jotzen diren errealitateek sortzen dute. Gure gizartean, non «sortzailetzat» jotzen dugun gizonezkoen jainkotasuna eta «arautzat», harritu egin daiteke hori. Baina mitologien errealitatea askotarikoa da, kulturena edo pertsonena bezalakoa.\nKonstelazioa: Hartz Nagusia\nHartz Nagusia konstelazio bat da. Konstelazioak izarren multzo arbitrarioak dira, eta gizakiak hainbat elementuren irudikapenak aurkitu ditugu gaueko zeruko izar infinituak irudi gutxi batzuetan ordenatzeko. Gaur egun, Nazioarteko Astronomia Batasunak 88 konstelaziotan banatzen du gaueko zerua, gehienak Greziako konstelazioetan oinarrituak. Mundu osoko kultura desberdinek zeruan irudikatu dituzte, konstelazioen bidez, haien mitoak.\nHartz Nagusia urte osoan ikus daiteke Ipar hemisferioan. Zazpi izar nagusik osatzen dute, 19 guztira, eta 50 galaxia inguru mugatzen ditu barruan.\nHartz Nagusia | Johannes Hevelius, 1690. Irudiaren iturria: Johannes Hevelius – Johannis Hevelii prodromus astronomiae, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua\nKalistok kastitate-botoa eman zion jainkosari. Zeus Kalistorekin maitemindu zen eta seduzitu nahi izan zuen. Jainkoak Artemisaren itxura hartu zuen. Kalisto, nahasmenduan erorita, Artemisa zela pentsatu zuen. Zeusekin elkartze horretatik, Kalisto haurdun geratu zen. Herak, jainkoaren emazteak, jelosiak jota, hartz eme bihurtu zuen Kalisto, eta Artemisak, ikusirik Zeusekin zuen kastitate-botoa bete gabe zuela, tiro egin zion hiltzera. Hala ere, haren seme nonatoa salbatzeko, Zeusek jainkoa Hartz Nagusi bihurtu zuen, eta, hala, hilezkortasuna eman zion.\nBeste kultura batzuetan, kultura grekoak Hartz Nagusiarekin lotu zuen zeruko eremua era askotako pertsonaiekin ere erlazionatu izan da afektibitateari, sexuari eta/edo generoari dagokienez. Hapi, Niloko uholdearen jainkosa egiptoarrak, ezaugarri maskulinoak (gizaki egiptoarren «bizar faltsu» tradizionala) zein femeninoak (sinu handiak eta sabel konkorra, emankortasuna adierazten zuena) zituen. Horregatik, intersex pertsonaiatzat har daiteke.\nAntinoo konstelazioak mutil gazte bat irudikatzen du. Adriano enperadoreak sortu zuenetik indarrean egon zen 132. urtean XIX. mendera arte.\nKonstelazioak izar-multzoak dira, eta kultura desberdinek sortu dituzte zeruarekin hobeto lan egiteko. Adibidez, izarrak eta haien posizioak buruz ikasteko balio izan dute, eta gida eman diete gaueko bidaiari edo nabigatzaileei. Nazioarteko Batasun Astronomikoak, 1919an sortua, 88 konstelazio «ofizial» ezarri zituen. Konstelazio horietan zeruko puntu guztiak biltzen dira. Gehienek jatorri grekoa, sumertarra edo koloniala dute (beste leku batzuetako zerua «aurkitu» ahala Ipar Globaleko esploratzaileek sortutakoak).\nArranoaren eta Antinooren konstelazio tradizionalak bata bestearen gainean daude. Arranoa Zeusekin lotzen da, arrano jainko grekoaren sinboloetako bat da. Horregatik, Antinooko izarrak ere Ganimedes gisa ulertu dira. Gaur egun, Antinoo «asterismo» gisa dago zeruan: konstelazio bat ez den izar-talde bat. Oso ezaguna den beste asterismo bat gurdia da, Hartz Nagusian.\nUrania’s Mirror | Sidney Hall, 1825. Irudiaren iturria: Sidney Hall – Irudi hau Estatu Batuetako Kongresuko Liburutegiko Inprimaketa eta Argazkien Dibisioan dago, cph.3g10062 kode digitalarekin. Jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua.\nBere bidaietako batean, Adriano enperadoreak Antínoo izeneko gazte eder bati erreparatu zion. Ordutik, Antínoo izan zen enperadorearen, laguntzailearen eta maitalearen gogokoena.\nAntinooren bizitzaren zati handi bat ez ezagutzearen ondorioz, haren bizitzako istorio asko kondairekin nahasten dira. Haren heriotzari buruzko istorioak nabarmentzen dira. Batzuek uste dute Nilon ito zela istripuz. Baina kondaira askoren arabera, Antínoo sakrifikatu egin zen, eta ibaian ito zen Adriano maitearen onerako, horrek enperadorearen bizitza luzatuko zuela uste baitzuen.\nAdrianok omenaldia egin nahi izan zion bere maitaleari, Antinoopolis izeneko hiria eraikiz (gaur egungo Menia hiri egiptoarrean). Antinooranzko gurtza sortu zen, eta hura heroi bihurtu zen, ia jainkotasun, Erromatar Inperioko ekialdeko eskualde batzuetan. Bere irudia hain garrantzitsua izan zen ezen bere izena konstelazio bati eman zitzaion arte.\nAntinooren bustoa | Artista ezezaguna, Erroma, K.a. 117-138. Irudiaren iturria: Giuseppe Pinto – Archive Teamek inportatu zuen 500 px-tik (bertsio artxibatua). (detail page), CC BY-SA 3.0. Wikimedia Commons-etik hartua\nSagittarius konstelazioak, «arkulariak», arku bat eta geziak dituen zentauro bat irudikatzen du. Babiloniarrek asmatu zuten. Greziarrek Quirón (Akiles, Eneas, Hércules edo Perseo bezalako heroien zentauro mentorea) edo Croto (musen lagun zentauroa, arkuteriaren asmatzailea eta txaloa) bezalako pertsonaiak ikusi zituzten.\nEguzkia, Ilargia eta planetak, urtean zehar, ekliptika izeneko zeru-zerrenda batetik mugitzen dira. Kristo aurreko lehen milurtekoan, babilonia kulturak 12 eremutan banatu zuen zerrenda hori, urteko 12 hilabetetan zatitu zen bezala. Zatiketa hori kultura grekora pasatu zen, eta «zodiakoaren ziklo» izena hartu zuen —hitzez hitz, «animaliilloen zirkulu»). Ondoren, erromatarren, indiarren eta islamiarren kulturetara igaro zen. Gaur egun, zodiakoari lotutako oinarri zientifikorik gabeko sineste batzuk astrologian bizi dira; astronomian, berriz, zodiakoa zeruko maparen beste zati bat da. Saggitarius zodiakoaren parte da, Kapricornioren eta Ophiukhusen artean (Scorpiusen ondoan dagoen zodiakoaren konstelazio ezezaguna).\nSagittarius «La Tetera» asterismoak ezagutzen du, eta haren ondoan Esne Bidearen eremu bereziki trinkoa ikus daiteke. Galaxia honen erdigunea Sagittarius konstelazioak mugatutako zeruaren eremuan dago.\nSagittaire (Sagittarius) | John Flamsteed, 1776. Irudiaren iturria: John Flamsteed, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua\nMendebaldeko tradizio kristauan, erraza da gezietan Sebastian santuaren martirioaren inguruko irudimena ezagutzea. Santu hau Erromatar Inperioko militar bat izan zen, guardia pretorianoan maila altuak izan zituena eta, ezkutuan, kristautasuna praktikatzen zuena. Aurkitu ondoren, enperadoreak bere fedearen edo militarraren artean hautatzera behartu zuen. Erlijioa aukeratu eta hiltzera kondenatu zuten. Zutoin bati lotuta, geziak bota zizkioten. Bizirik atera zen, baina geroago enperadoreak behin betiko exekutatuko zuen.\nSantu gaztea, Errenazimentutik, biluzik edo erdi-biluzik irudikatu ohi da, egikarituko zen zutoinari lotuta, geziz zeharkatuta, jarrera homoerotikoetan, eta plazera eta oinazea nahastuz, oinazea onartuz. Horregatik, martiria subjektu erotikotzat hartu izan da tradizioz, eta gizaki askoren homoerotismoa piztu du. Gainera, oinazea dela eta, LGTBIQA+ pertsona askori gizartean zabaldu zaion torturatzat ere hartu izan da.\nGaur egun, gizonezkoen homosexulitatearekin zerikusia duten arte eta kultura adierazpen askok Sebastian santua hartzen dute erreferentzia kontzeptual gisa.\nSan Sebastian | Guido Reni, 1615. Irudiaren iturria: Google Cultural Institute, jabari publikoa. Wikimedia Commons-etik hartua\nZenbat astro ikus ditzakezu egun batean LGTBIQA+ errealitateekin lotuta?\nPlanetak eta izarrak, milioika kilometrora, pertsona-aniztasunaren adibide izan badaitezke, bai LGTBIQA+, bai kulturala, galdetzera zara inoiz gure egunerokoan zenbat aniztasun dugun, agian konturatu ez zaren arren?\nLGTBIQA+ pertsonak zis-hetero sexualaren arauarekin bat ez datozenak dira, eta, ikusi dugunez, hainbat kulturatan eta haien erlijio-adierazpenetan ordezkatuta egon dira, neurri handiagoan edo txikiagoan. Baldintza berak izan dituzte beti, historian zehar eta kultura desberdinetan? Zure ustez, nolakoa da gaur egun Espainian dauden LGTBIQA+ pertsonen egoera? Eta mundu osoan?\nIkusi dugunez, kultura askotan agertzen da LGTBIQA+ pertsonen ordezkaritza haien erlijioetan eta mitoetan. Zenbat kontinentetan ikusi dugu aniztasuna?\nEguzki-sistemako gas-planetetatik, zenbatek dute eraztun-sistema bat? Horietako zeinek du, gainera, homosexualitatea deskribatzeko erabili zen izena?\nZer irudi bilatu behar duzu gaueko zeruan Kalistorekin topo egiteko? Eta Antinoorekin topo egiteko?\nJOKOA: Ordena itzazu sigla hauek aniztasun afektibo-sexuala eta generokoa deskribatzeko: ABGILQT+\nEzagutzen al dituzu astronomiaren beste alderdi batzuk aniztasun afektiboari, sexualari eta generoari dagokienez? Hala bada, jakinaraz iezaguzu helbidera.\n1. Egunez, Eguzkia, Amaterasu jainkosa japoniarra, ikus dezakegu. Gauetan, Ilargia, Awo Akan kulturan, Mawu-Lisaren zati bat fon eta ewe kulturetan. Argi-poluzioak uzten duenean, eta urteko garaiaren eta hemisferioaren arabera, Hartz Nagusiaren, Kalistoren eta Antinooren konstelazioa ere ikus dezakegu. Batzuetan, begi hutsez ikus daitezke Artizarra (Hermafroditorekin zerikusia duena), Marte (Ares jainkoa), Merkurio (Hermes), Jupiter (Zeus) eta Saturno (Kronos jainko grekoa).\n2. Mundu osoan, gizarte guztietan, errealitate desberdinak daude. LGTBIQA+ pertsonak beti egon gara. Historiari, zientziari, arteari eta abarri erreparatzen badiegu, LGTBIQA+ pertsonen, jainkoen eta animalien adibide asko aurkituko ditugu. Oro har, munduaz egin den ikuspegiak hori ikustea eragozten du, oro har, ikuspegi zisheterosexualetik ikusten baitugu dena. Begiratu ondo zure inguruari eta ikusi aniztasuna!\n3. LGTBIQA+ pertsonen egoera eta egoera asko aldatu da urteetan zehar eta gizarteen arabera. Hala eta guztiz ere, oro har, LGTBIQA+-eko pertsonak beti egon gara gaizki ikusita, gaizki tratatuta eta baita legez pertsegituta ere. Gaur egun ere, arazo sozial larriak daude LGTBIQA+ pertsonen aurka, baita Espainian ere.\n4. Denetan! Afrikan, Ameriketan, Asian, Europan eta Ozeanian.\n5. Lau gas-erraldoiak, Saturno, Jupiter, Urano eta Neptuno. Uranok uranismoari ematen dio izena, XIX. mendeko homosexualitate maskulinoaren sinonimoa.\n6. Hartz Nagusiaren konstelazioak Kalisto irudikatzen du. Antinoo, asterismo moduan, Arranoa konstelazioaren barruan dago.\n7. JOKOA: LGTBIQA+. Lesbiana, Gay, Trans, Bisexuala, Intersexuala, Queer, Asexual eta beste afektibo-sexual eta genero aniztasunak dituzten pertsonen inizialak hauek dira.


Bertsolaritza euskaltegietan — Bertsozale Elkartea\nEuskaltegietan bertsoa tresna bezala euskara lantzeko eta bertsozaletzeko asmoz.\nAbiapuntu bikoitza du "Bertsolaritza euskaltegietan" proiektu honek. Hona hemen:\nBertsotan ikasten den bezalaxe, bertsozale izaten ere ikasi egiten da. Bertsoaren osagaiak ezagutzeak eta bertsoa osatzeko mekanismoak ulertzeak bertso-saioaz gozatzen laguntzen du. Bertso-saio bat bertsolari eta entzuleen arteko komunikazio ekintza bat izanik, komunikatzeko bideak edo estrategiak ezagutuz gero gozatzea errazagoa izan daiteke.\nEuskalduntze prozesuan daudenentzat oso interesgarria izan daiteke bertsolaritzaren mundura hurbiltzea:\n- Euskaraz funtzionatzen duen mundu batera hurbildu eta bertan txertatzen laguntzen du bertsolaritzak.\n- Euskararen baliabideak, erregistro ez-formalak, euskalkiak… dastatzen dituzte. Bertsoa, besteak beste, euskararekin jolasteko modu bat da. Jolasean euskara ikasten da. Ideiak aukeratu, antolatu, garatu, hitz jokoak, esaerak, erregistro informalak…\n- Euskarazko kultur erreferentzia esanguratsuak ematen dizkie: bertsolariak, doinuak, erreferentzia historiko eta geografikoak.\nEragiteko esparruak euskalduntze prozesuan daudenak dira, hala nola: Arabako euskaltegiak, hizkuntza eskolak, mintzalagun taldeak.\n"Bertsolaritza euskaltegietan" egitasmoaren bidez hauexek dira ikasleen gaitasunei dagokienez, pertsona mailan zein euskaltegi edota herri mailan erdietsi nahi ditugun helburu orokorrak:\n- Bertsolaritza den kultur adierazpidearekiko oinarrizko ezagutza izatea\n- Hizkuntza-komunikaziorako konpetentzia garatzea\n- Taldean harremanak sustatzea.\n- Azkeneko ekoizpen bat burutzeko oinarrizko betekizunak ezagutzea eta egoki baliatzea (ikasturte osoan zehar lantzen bada)\n- Euskararekiko jarrera positiboa izatea eta bertsozaletzea.\n- Euskaltegian/Araban bertsozaletasuna eta bertsolaritza sustatzea.\n- Euskaltegitik kanpo ikasleek jarraipena ematea zaletasun horri beren inguruan.\nHainbat formatu proposatzen ditugu helburuak lortzeko:\n- Bertso-saio didaktikoak euskaltegian: Bi ordutako bertso-saio didaktikoa. Bi bertsolari joaten dira euskaltegiko ikasleekin, azalpenak eta bat-bateko bertsoak uztartzen dituzte. Gakoak ematen dituzte bertsoak ulertzeko, non eta noiz egin arreta, bertsolariak nola egiten duen bertso bat, oinarrizko kontzeptua (errima, doinua, metrika...)\n2012an 14 bertso-saio didaktiko egin ziren Arabako euskaltegietan.\n- Bertso-saio bat taberna batean: Aste bat lehenago, bertso-saio horren gai-jartzaileak eta euskaltegiko ikasleek saio horretarako ariketak eta gaiak prestatuko dituzte. Honekin, ikasleek saioan gertatuko den egitura eta dinamika aldez aurretik ulertuko dituzte. Bertsolariek ere euskara ikasten ari direnentzat moldatuko dute beren kantatzeko era.\nIkasturtean zehar egin daitezke. 2013ko KORRIKA dela eta burutzen dira.\n- Bertsolaritza euskaltegietan: Ikasturte osoan zehar, bertsolari-irakasle bat, 15 egunetan behin, ordu bat talde batekin euskaltegira joaten da. Talde horrekin, aurretik aipatutako helburuak betetzeko dinamika sortuko du. Dinamika honek aukera ematen du ikasleak ere sortzaileak izateko eta ikasturtearen bukaeran ikasleek egindako bertso-sorta Bilbertsoak bilduma argitaratu daiteke.\n2013-2014 ikasturtean martxan ipinitako modalitatea da. Gasteizko Hizkuntza Eskola, Udaberria, IKA eta AEK euskaltegietan martxan ipiniko da.\n- Bertsolaritza tailerra: Euskaltegiko talde batekin edo batzuk elkartuta, bertso-irakasle batekin bertsolaritzaren oinarrizko kontzeptuak lantzen dira eta bertso-sorta idatzi bat ekoizten da.


Irungo Udalak genero indarkeriari buruzko sentsibilizazio-kanpaina berrabiarazi du – Irunero\nMiren Echeveste Berdintasuneko ordezkariak prentsaurreko bat eman du asteazken goizean, Irungo udalak genero-indarkeriaren inguruko sentsibilizazioan egiten jarraitu nahi duen lanaren ardatz izango den kanpaina aurkezteko. Azaroaren 25aren harira antolatu da, emakumeen kontrako indarkeria desagerrarazteko nazioarteko eguna baita.\nOrdezkariaren hitzetan, oso garrantzitsua da kanpaina hau, «izan ere, guztiz beharrezkoa iruditzen zaigu genero-indarkeria ikusaraztea eta haren forma guztiak desagerrarazteko lanean jarraitzea. Oraingo honetan, eguneroko egoeretan jarri nahi dugu arreta, hala nola lagunen edo bikotekideen arteko harremanetan. Egunero-egunero gertatzen diren egoerak dira, eta pertsona guztien bizitzan daude presente». Era berean, kanpainaren izaera hezitzailea nabarmendu du, «eskoletan banatuko diren materialei esker».\nKanpaina Irungo Imago agentziarekin batera diseinatu da, eta Genero Indarkeriaren Aurkako Estatu Itunaren finantzaketa jaso du. 2017an onetsi zen itun hori, eta inflexio-puntu bat izan da genero-indarkeriaren forma guztiak desagerrarazteko botere publikoen jardunean. Irunen zenbait ekimen egin ziren uda hasieran, eta orain ekintza guztiak indartu dira.\nBigarren fase hau azaroaren 2tik 30era luzatuko da, eta presentzia handiagoa izango du kalean. «Kontrola ez da maitasuna» kanpainaren banderak jarriko dira, puntu morea egongo da eta kartelak jarriko dira markesinetan eta bide publikoko beste elementu batzuetan, kartelak banatuko dira dendetan jartzeko eta eskuorri gehiago banatuko dira udal-instalazioetan eta DBHko eta DBHOko ikastetxeetan (DBHren kasuan, 3. eta 4. mailan banatuko dira). Azaroaren 25aren inguruan, ekimen horiei batuko zaizkie urtero egiten diren beste ekimen finko batzuk, hala nola puntu morea edo Irun Beldur Barik programa.\nEduki horien ardatza lagunen edo bikotekideen arteko harremanetako eguneroko egoerak dira. jarrera negatiboak sor daitekeenez, horiek agerian jarri nahi dira, errazago hautemateko eta horien kontra egiteko. Sare sozialetako leloa «Kontrola ez da maitasuna» izango da. Kanpainaren irudiak, gainera, sare sozialetan egongo dira ikusgai, bai eta udal-instalazioetako pantailetan ere. Horretarako, kanpainaren leloa aipatzen duten hiru bideo egin dira. Horietan, deuseztatu nahi ditugun jarrera horiek erakusten dira: arropa kontrolatzea, lagunak kontrolatzea eta pribatutasuna ez errespetatzea.\nPosted in LABURREANTagged A25, Emakumeen Kontrako Indarkeria, Genero indarkeria, irun, irunero, Kanpaina, Laburrean, Miren Echeveste, Sentsibilizazio


IM-SCPSAko zuzendaritza-organoek erakundearen egoitza berriko obrak bisitatu dituzte | Mancomunidad de la Comarca de Pamplona\nIM-SCPSAko zuzendaritza-organoek erakundearen egoitza berriko obrak bisitatu dituzte\nEgin diren lanen artean, garai bateko komentuaren egituraren desmuntatze konplexua eta arkeologiako lanak nabarmendu behar dira\nGaur goizean, Iruñerriko Mankomunitateko Batzorde Iraunkorreko eta bera kudeatzeko sozietateko (SCPSA) Administrazio Kontseiluko kideek salestarren garai bateko komentuan erakundearen egoitza berria eraberritu eta egokitzeko obrak bisitatu dituzte.\nGogoan izango denez, birgaitzeko obrak 2020ko uztailean hasi ziren, 2019ko abenduan Construcciones ACR, S.A. enpresa eraikitzaileari esleitu eta gero, eta esleitze-zenbatekoa 13,18 milioi eurokoa izan zen (gehi BEZa). Obra horiek, hain zuzen, Álvarez-Sala, Matos Castillo Arquitectos eta Rueda Pizarro estudioek osatutako taldeak idatzitako gauzatze-proiektuaren arabera ari dira egiten. Obren hasierako epea 24 hilabetekoa da, eta proiektuak barne hartzen du, bai eraikitzea, bai eta komentu zaharreko elementu arkitektonikoak mantentzea eta birgaitzea ere.\nGaur goizean obretara egin den bisitan, Mankomunitateko lehendakari David Campiónek, SCPSAko zuzendari kudeatzaile Alfonso Amorenak, Alberto Martínez Castillo eta Jesús Leache arkitektoek eta Nicolás Zuazúa arkeologoak parte hartu dute.\nBisitak hiru eremutan jarri du arreta: patio-lorategian, atondo nagusian eta garai bateko elizan. Patio-lorategia dela-eta, arkitektoek aipatu dute multzorako sarbide publikoa izango dela eta zurez eraikiko den pabiloi berri bat hartuko duela. Pabiloi horren ezaugarriak arintasuna, neutraltasun formala eta garai bateko komentuaren eraikinarekin komunikatzeko bokazioa izango dira. Eraikin nagusiaren habeak eta solairuak berreraikitzeko zura erabiltzea, batetik, iraunkorra da, eta, bestetik, eraikin historiko baten atmosfera espaziala sortzeko asmoa du.\nAtondoaren gunetik, garai bateko komentuaren egituraren desmuntatzearen konplexutasuna ikusi ahal izan da, fatxaden txarrantxatzeak, mikropiloteen pantailekin zimenduak jartzea eta, behin prospekzio arkeologikoko fasea gaindituta, sotoen induskatzea eta eraikitzea.\nAzkenik, garai bateko elizaren esparruan, mock-up bat (eredu gisa egindako eraikuntza, sei bider bost metroko benetako eskalan egina) ikusi ahal izan da, non proiektuko elementu eta material guztien baterako funtzionamendua egiaztatzen den. Besteak beste, nabarmendu behar da zur mikroxaflatuzko habeen eta CLT taulen arteko erlazioa sabaietan, emokadurazko barne-estaldura, leihoak eta haien ahokadurak, instalazioetako elementuak, argiztatzea eta manparak.\nAmaitzeko, arkitektoek nabarmendu dute arkeologiako lanek iraun duten denboran zuzendaritza-taldeak eta enpresa eraikitzaileak obrak arintzeko bidea emango duten beste lan batzuk aurreratu dituztela.\nI. eta XX. mendeen arteko hondakin arkeologikoak\nHitza hartu duenean, arkeologia-lanen arduradunak, Nicolás Zuazúak, egin diren indusketen metodologia azaldu du, eta bai aurkitu diren hondakinen tratamendua eta inbentarioa ere. Indusketa-lanetan I. eta XX. mendeen arteko hondakinak aurkitu dituzte: goi-inperioko erromatar hiriko nekropolietako bat (arkeologoaren iritziz, ezezaguna izatean, alderdi berrienetako bat), eta hartan, aipamena egin die hilobi bati eta I.-II. mendeetako marmolezko inskripzio-zati bati; hiri-traza bat eta Erdi Aroko artisau-auzo bat, batik bat metalurgian aritzen zena XI.-XII. mendeetatik XIV.era (kanpai moldeen zatiek nabarmentzen duten aurkikuntza, orain arte oso ezagunak ez diren hondakinak); hiri-traza bat eta XVI.-XVII. mendeetan urtzen aritzen ziren artisau-guneak; Armendaritzen jauregiaren hondakinak, aduana-etxea eta XVIII.-XIX. mendeetako beste etxebizitza bat; eta azkenik, salestarren komentuaren beraren hondakinak.\nEtxebizitza partikular baten atariko harzola (XVIII. mendea)\nZuazúak zehaztu du indusketak 1.050 metro koadrotan egin direla, maila arkeologiko guztiak amaitu arte. 78 zulo agertu dira, gehien-gehienak Erdi Arokoak eta modernoak (XII.-XVII. mendeak), harrizko 10 putzu eta 50 txanpon (erromatarrenak, Erdi Arokoak eta modernoak).\nGaur goizeko bisitan ikusi ahal izan diren elementuen artean, armarri barroko baten maskaroia zegoen (XVIII. mendea), eraztun bat eta gerrikoko krisket bat (XVI.-XVII. mendeak), Errege-erregina Katolikoen zurikoak edo maraikoak (XV.-XVI. mendeak), kanpaiak urtzeko moldeak (XII.-XIII. mendeak) eta erromatarren hilobi-inskripzio bat (I.-II. mendeak).\nBisitan parte hartu duten pertsonak etorkizuneko patio-lorategian, atondoan eta garai bateko kaperan ibili dira, non zurezko egituraren modelatu bat kokatu den (zur mikroxaflatua, pagokia), proiektatutako bulegoen barnealdearen diseinuaren ideia bat egiteko aukera izateko.\nAdministrazio-zerbitzuetarako eta herritarrei arreta emateko egoitza\nAndre Mariaren Bisitazioaren komentua Iruñeko Alde Zaharreko eraikin enblematikoenetako bat izan zen. 1905ean eraiki zuten, Florencio Ansoleagaren proiektu baten arabera, eta 2003a bitartean salestar lekaideen klausurako komunitate bat hartu zuen.\nSan Zerningo Burguaren hego-mendebaldeko muturrean dago eraikina, San Frantzisko kalearen eta Aduanako zokoaren artean, eta 3.000 metro koadroko eremua hartzen du. XI. mendeaz geroztik, orube honek Iruñeko historian esanahi handia izan duten eraikinak hartu izan ditu: Erdi Aroko lursailetako baratzeak, Burguko harresiaren atzealdea, Erregeren Dorreko gunearen zati bat, Cruzaten eta Armendaritzen jauregiak, Erresumako Etxea, Aduana eta Tabakalera.\nIMk 2010ean eskuratu zuen higiezina, bertan biltzeko eskualde-erakundearen administrazio-zerbitzuak eta herritarrei arreta ematekoak.\nEgoitza berria malgua izango da etorkizuneko eskakizunetarako edo IM eta SCPSAren egituraren berrantolatzeetarako. Halaber, Mankomunitateko Batzorde Iraunkorrak lankidetza-protokolo bat onartu zuen 2019ko maiatzean, Nafarroako Unibertsitate Publikoaren eta erakunde erkidetuaren artekoa, instalazioetako espazioen erabilera partekatzeko –bai IMren egoitza berrian, bai NUPen ikasgelategian ere–, eta prestakuntza-jarduerak diseinatu eta garatzeko.


ARGIAren Azoka: Ni ez naiz tuntuna! | ARGIAren barrenak\nHasiera » Komunitatea » ARGIAren Azoka: Ni ez naiz tuntuna!\n[Itsaso Zubiria Etxeberria] Turroiak ikusi ditut duela pare bat aste herriko dendan. Gogorra, biguna, txokolatezkoa, mazapana… “Dagoeneko Gabonei begira?” pentsatu dut, baina gero oroitu naiz badirela pare bat aste lagun batek esan zidala ondoko herrian hasiak direla Gabonetako argiak jartzeko prestaketa-lanetan. “Abenduaren 1erako piztuta egon behar omen dute aurten! Datorren udaberriko hauteskundeek ere izango dute akaso zerikusia”, bota dit barre txikiarekin.\nHasiak izango dira honezkero telebistan ikusten diren kolore eta mota guztietako jostailuen iragarkiak. Garai batean buruz ikasten genituen Olentzeroren etorrerarako, eta lata pixka bat eman ere bai etxean. Baina ez zen horrelako jostailu askorik sartzen gure tximinian behera, eta ez oparirik jasotzen ez genuelako; baina bai, igual, beste modu bateko erregaliak. Eta haur-nerabe nintzela ulertzen ez banuen ere, orain eskertzen diet etxekoei.\nFutbol-talde kuttunaren elastikoa nahi nuen, berri-berria, hastear zen denboraldikoa. Olentzerok ez zidan hori ekarri, baina bai lagun batek jada erabiltzen ez zuen nire ekipoaren kamiseta. Gaztetxean urtero abendu aldera antolatzen zen truke-azokan eskuratutako jertse bat iritsi zitzaidan beste behin.\nEz dut sekula Gabonetatik guztiz deskonektatu. Egia da. Eta horrek berak pizten du gatazka txiki bat nire barruan. Baina Gabonak pasa, bizi edo ospatzeko moduak eta moduak ere badaude. ARGIAk proposamen bat egin du data horietan kontsumoaren zurrunbilotik ihes egiteko. Oharra horrela bukatzen da: “Opari bat eman edo jasotzeko derrigor erosi beharrik ez dagoelako”.\nAukera paregabea dugu ganbarak edo armairuak husteko, erabiltzen ez ditugun jostailu, gailu edo arropak beste norbaitek erabil ditzan eskuragarri jartzeko. Oso erraza da: atera argazkia emango duzun gailuari; sartu ARGIAren Azoka estekan; di-da batean betetzeko modukoa den formularioa osatu (gogoratu, gaiaz gero eta xehetasun gehiago eman, neurriak eta abar, eros edo harlearentzat errazagoa izango da); erabaki salgai jarri nahi duzun ala komunitateari eman nahi diozun; eta egin publiko. Zintzilikatu duzun gaia norbaiti interesatuko balitzaio email-a iritsiko zaizu, eta hortik aurrera egingo duzue tratua non entregatu, nora bidali…\nEz izan tuntuna!


0 emaitza erakusten Bizikidetza eta Giza Eskubideak\nPolitikagintzan bidea urratu duten gipuzkoar emakumeen ekarpena aitortuko du Aldundiak\nAzken lau hamarkadetan ordezkaritza politikoa izandako emakume aitzindarien lana ezagutzera emango da M8aren atarian egingo den ekitaldi batean, “berdintasunaren hazia” ereiten egindako guztiaren errekonozimendu gisa.\n“Atsekabe eta sumindura sakona” Bidasoako uretan gertatutako heriotzagatik\nEuropara bidean doazen migratzaileentzako igarobide korridore seguruak sortzea eskatu du Gipuzkoako Foru Aldundiak\nOroimenaren Egunean, euskal gizarteak bakearen alde duen konpromiso zibikoa aitortu da\nEusko Jaurlaritzak eta Gipuzkoako Foru Aldundiak elkarrekin ospatu dute Donostian. Aurten, bakearekin konprometitutako pertsonak eta mugimenduak aintzatetsi dira.\nDonostiako eraso homofoboa gaitzesteko adierazpena\nGipuzkoako Foru Aldundiak gaitzespen osoa adierazi nahi du honako ohar honen bitartez, Donostiako lau gaztek Interneteko kanal publiko batean aste honetan beste gazte baten aurka egindako eraso homofoboaren eta indarkeriazko mehatxuen aurrean.\n"Errefuxiatuen arretan elkartasuna, giza eskubideak eta duintasuna izan behar ditugu gidari"\nEgungo migrazioen eta euskaldunek munduan babesa bilatu izan duten fase historikoen arteko lotura aztertzen du gaurtik aurrera Photomuseumen Aldundiak bultzatutako 'Errefuxiatuak: herrimina, memoria eta erbestea' erakusketak.


Lagun arteko soka-dantzan II — dantzan.eus\nHemen zaude: Hasiera › Komunitatea › Duguna - Iruñeko dantzariak › Lagun arteko soka-dantzan II\nArgazkia: Luis Ardanaz\nAurreko asteko emanaldiak utzitako zapore gozoa oraindik ahoan, Dantzara Plazara izenburupean lotu ditugun saioetako bigarrena egin dugu azaroaren 13arekin. Beste behin ere, luxuzko bi gonbidatu: Oñatiko Oñatz dantza taldea eta Baztandarrak dantza taldea!\nGuk dakigula —eta hankarik ez sartzeko, haiei galdetuta, badazpada— lehenbiziko emanaldia izan dute Oñatiko dantzari famatuek Iruñean. Oñatiko Korpus dantzak dira Oñatz taldearen nortasun agiria. Dantza ikusgarri, harrigarri eta ederrak, Gipuzkoako eta Bizkaiko dantza tradizioak geografikoki ezezik, koreografikoki ere uste baino gertuago dauden erakusgarri. Haien dantzetako hainbat ale erakutsi dizkigute: San Migel, Banakoa, Launakoa, Zortzikoa eta Arku-dantza. Baina nork asmatu ote zituen koreografia eta urrats biribil horiek? Haiendako Iruñean dantzatzea berezia zela aipatua zuten bezperetan sare sozialetan. Guretako bereziagoa izan da oraindik oñatiarrak Iruñean dantzan ikusteko aukera. Horren zorrotz eta garbi ari baitira dantzan. Eredu bat!\nBaztandarrak dantza taldearen txanda izan da ondotik. Zapelekin Burguen plazara bildutako ikusleak agurtuz hasi dute saioa: Aunitz urtez!! bertze hainbertzez!! Haien aurkezpenean adierazi digute, beste dantza talde eredu batzuetatik urrunduta, haien taldeko kideak hainbat adinetako herritar dantzariak direla. Eta nola gozatu dugun haien zintzotasun hori plaza gainean ere. Alegia, askotan gauzak orduan eta sinpleago, orduan eta ederragoak direla eta alde horretatik, lezioa izaten da beti Baztandarrak dantzan ikustea. Hasteko mutil-dantza pare bat eman dituzte: Muxikoak eta Xoxua so (edo Biligarroiane zaharra). Delikatessen parea. Zortzikoarekin plaza utzi eta hainbat jostaketa dantzekin plaza irriz jarri dute, baita ikusleak dantzara gonbidatu ere: Eskalapoin-dantza, Zurrume-dantza, Esku-dantza eta Itses-dantza eman dituzte hurrenez-hurren.\nAzaroaren 6ko eta 13ko emanaldietan lan gaitza jarri digute gure gonbidatuek, haien erakusladien ondotik plazara atera eta maila berdintzeko. Saiatu gara hala ere! Bigarrengoz soka-dantzarekin atera gara jende aurrera, oñatiar eta baztandarrak dantzan eskertzeko. Sokako kideetan, ezinbestean aldaketatxo batzuk eginda belauntxingoa dantzatu dute aurresku eta atzeskuak, axeri-dantzan nork bere urrats kuttuna erakutsi du eta esan bezala, lagunak gonbidatu ditugu dantzara. Belauntxingo berri batez, denak ohoratu eta, fandango eta arin-arinarekin espazioa okupatuz, bilibilketa alaiean utzi dugu plaza, ondoko dantzatzeko aukera izanen dugun arte.\nPlaza gaineko dantzaldian bezainbesteko gozatua hartu dugu gero, arratsaldean, Duguna-zelain egin dugun mutil-dantza saio inprobisatuan.\nMila mila esker, oñatiar eta baztandarrei. Nahi duzuen arte!\nLuis Ardanazen, Malkovich-ek eta Aritz Ibañez-ek harrapatutako irudi galeria ederra, hementxe ikusgai:


Lirismorik eta espanturik gabe | Kultura | Berria\nLiteraturako Nobel Sariak. IRITZIA\nPeter Handkeren irakurle fidel izan nintzen garai urrunean, Das Gewicht der Welt izan zen gehien liluratu ninduen liburua (gaztelaniaz irakurrita: El peso del mundo). Betiko iltzatuak geratu zitzaizkidan liburuko ohar labur batzuk: «Goizean atzamarrean ebakia egin eta gero, gauean, platerak garbitzen dituzten bitartean, esparatrapua erortzen zaien ezin konta ahala etxekoandreengan pentsatu; orain, sukalde mordo batean esparatrapu bustiak eta biribilkatuak daude atseden hartzen, tantaka lehortzen ari diren plateren ondoan». «Gaur, dendan, gatza erosi nahi eta bilatzen ari zen paketea aurkitu ez duen agurea; handia erosi du, besterik ezean, eta esan du txikiak hiru urte irauten diola. Isiltasun arraro bat zabaldu da denda osoan zehar, denon pentsamenduetan agurea gatza azkeneko aldiz erosten ari zelako ideia zabaltzen zen bitartean».\nLirismorik eta espanturik gabeko intimismoa aurkitu nuen Handkerengan; prosaikoa, hitzaren zentzurik poetikoenean. Aurreiritzirik eta batez ere aurre-xederik gabeko idazkera autokritikari beldurrik gabea; zintzoa, hitzaren zentzurik gaiztoenean.\nGero utzi egin nion Handke irakurtzeari. Aspertu egin nintzen begiak letrazko basamortu luze eta askotan ezin ulertuzkoetan nekatzen, barrua inarrosten zidaten pasarte gero eta banakagoen bila.\nDas Gewicht der Welt liburuko pentsamendu koxkorren egileak Nobel saria jasoko omen du. Ez dakit albistea pozgarria den edo ez. Baina bizitzak irakurgai jartzen digun apuntetxo moduan badu indarra.


Malariaren kasuak bikoiztu egin dira 1995etik | Consumer\nMalariaren kasuak bikoiztu egin dira 1995etik\nHerrialde arriskutsuetara doazen turisten %60k ez ditu behar diren neurriak hartzen gaixotasuna saihesteko.\nMalariaren eragina bikoiztu egin da gure herrialdean 1995etik. Gaixotasun hori areagotzen ari da, besteak beste, atzerrirako bidaiak, immigrazioa, lankidetza humanitarioa, nazioarteko negozioak eta operazio militarrak handitu direlako. 1986tik 1995era, urtean 225 kasu erregistratu ziren batez beste; 2000tik, berriz, 450 inguru.\n“Gauza bitxia da helduak asko arduratzen direla seme-alabak txertatzeaz, baina haiek neurririk hartu gabe bidaiatzen dute”, dio José Ramón de Juanesek, Madrilgo Erkidegoko Txertaketen arduradunak, atzo aurkeztu baitzuen “Nazioarteko bidaiak, gomendio orokorrak eta txertoak” gidaren bigarren edizioa. Madrilgo Doce de Octubre Ospitaleko Pilar Arrazola egilekidea da eskuliburu hau, eta 2002an argitaratu zenaren eguneratzea da.\nGidak bi alderdi azpimarratzen ditu bereziki. Lehena malaria edo paludismoa da, konplikazio larriak eta heriotza eragiteko arriskuagatik. Plasmodium parasitoak eragiten du infekzio hori, eta eltxo anofelen ziztadaren bidez transmititzen da. Munduan 300-500 milioi kasu berri izaten dira urtean (biztanleriaren %36 arrisku-eremuetan bizi da), eta 1,5 milioi heriotza izan dira. Hala ere, De Juanes eta Arrazolak nabarmentzen dute arrisku handiko herrialdeetara doazen bidaiarien %60k ez duela neurri egokirik hartzen.\nBigarrena sexu-transmisiozko gaixotasunak dira, “kutsatzeko bide zabalenetako bat, urarekin eta airearekin batera”, dio De Juanesek. Espezialista horrentzat, funtsezkoa da “preserbatiboak eramatea, bai ekipajean, bai botikinean. Produktu horiek, eramatea gomendatzen dugun beste sendagai batzuk bezala, ez daude helmugako herrialde batzuetan pentsa daitekeen bezain erraz”.\nguía-eu malaria-eu txertoak


Itxaro Perez: "Laborategi xumeetan ikerketa onak egiten dira, baina lotsagarria da geroz eta laguntza gutxiago izatea" — Unibertsitatea.Net\nHemen zaude: Hasiera › Ziztu bizian › Itxaro Perez: "Laborategi xumeetan ikerketa onak egiten dira, baina lotsagarria da geroz eta laguntza gutxiago izatea"\n2014/02/20 - Unibertsitatea.net\nIkerkuntza odolean darama Itxaro Perez ikertzaileak (Beasain, Gipuzkoa, 1981). UPV/EHUn Biokimikako ikasketak egin zituen, eta ikerketa hain errotuta du, non odolaren trazari jarraiki, proteina jakin batzuen aldaketak aztertu dituela minbizia goizago hauteman ahal izateko. Medikuntza eta Odontologia Fakultateko Fisiologia Sailean egin zuen ikerketa hori, eta 2011. urtean doktoratu zen.\nIkertzaileek egiten dituzten lanak ezagutarazi behar direla iritzita, 'Txiokatu zure tesia 6 mezutan' lehiaketan (#txiotesia) ere hartu zuen parte. "Txiolari originalena" saria irabaztea ezustekoa izan zen harentzat. Irakaskuntzak ikertzen aritzeko denbora kentzen badio ere, ikerketa buruan du, nahiz eta ez nahi bezainbeste.\n'Peptidasen aktibitatearen aldaketak heste lodiko neoplasietan' izeneko tesia egin zenuen orain hiru urte. Gaian aditu ez den bati zuzenduz, zer da jorratu duzuna?\nEz da erraza tesia modu sinple batean azaltzea, baina saiatuko naiz. Azken finean, proteina desberdinen aktibitateak neurtu ditugu heste lodiko minbizia duten gaixoetan. Ikerketa hauek gaixoaren heste lodiko ehun edo organu osasuntsuaren zatitxo batean, adenoma edo polipoan eta heste lodiko tumorean egin dira. Bestalde, gaixoaren odolean ere neurtu dira proteina hauen [peptidasak] aktibitateak, gaixotasuna ez dutenen odolarekin konparatzeko.\nHau guztia minbiziaren sorreraren nolabaiteko jarraipena edo ikerketa egiteko intentzioarekin; hots, heste lodi osasuntsuak, adenomak eta adenokartzinomak osatzen duten sekuentzia ikertzea da helburu.\nEmaitzetan esan dezakegu peptidasa hauen aktibitateak aldaketak jasaten dituztela, eta, beraz, posible da peptidasa hauek eraginen bat izatea minbiziaren sorreran.\nIkertutakoak minbizia azkarrago detektatzeko eta pronostikoan laguntzeko balio duela diozu. Badakizu praktikan jarri ote den ospitaleren batean? Hala bada, ze emaitza izan ditu?\nGuk egiten dugun ikerketa oraingoz, behintzat, oso oinarrizkoa da. Klinikarekin kontaktuan gaude, eta elkarlanean ari gara, baina oso goiz da. Ikerketa gehiago egin behar dira oraindik ospitalera erabilgarri diren edozein teknika edo aplikazio eramateko. Hala ere, esan behar da ikertu ditugun proteinetako batzuk markatzaile tumoralak direla, edo beste batzuk, adibidez, dagoeneko hipertentsioa kontrolatzeko medikamendu bezala erabiltzen direla.\nProteina hauek minbiziaren sorreran eragin garrantzitsu bat dutela zehazten bada, gaixotasunaren diagnostiko goiztiarrean lagunduko luke, eta noski, pronostikoan.\nNeketsua izan da ikerketan aurrera egitea?\nGure ikerketa lerroaren atzetik urte asko daramatzan lan talde zabala daukagu, nahiz eta gure ikerketa lerro horrek aurki 10 urteko ibilbidea soilik egingo duen. Esperimentazioaren atala izan da neketsuena tesiari dagokionez, zerbait esatearren, baina, hala ere, emaitza oso onak lortu ditugu, eta ari gara lortzen.\nLehen pausoak sendoak izan dira, eta bi tesi atera dira emaitza horiekin lotuta. 15 artikulu zientifikotan argitaratu ditugu emaitzak, eta pauso horiek egokiak eta giltzarri izan dira orain egiten ari garena eta gerora egin nahi duguna gogotsu egin ahal izateko. Susmoa dut, hala ere, gero egin beharko dugun ikerketa izango dela nekeza.\n#txiotesia lehiaketan txio originalenaren saria irabazi zenuen. Tesiari dagokionean, lehiaketa horrek zertarako balio izan dizu? Zergatik hartu zenuen parte? Era horretako ekimenetan parte hartzea beharrezkoa dela deritzozu?\nUEUk aurkeztutako ekimena izugarri ona zela iruditu zitzaidan, benetan. Arrisku pixka bat zuela pentsatzen nuela aitortu behar dut, gaizki atera zitekeena: ikerlariak laborategian sartuta egoten garelako, eta gure laborategiko lana asko ez dugulako ematen ezagutzera. Horregatik, aurkeztu nuen nire #txiotesia: alde batetik, laborategiko lotsa, babes eta ziurtasun horri aurre egiteko, eta bestetik, horrelako ekimen batek ez lukeelako emaitza txarrik izan behar.\nGerora ikusi dut, pozarren, ekimenak oihartzun handia izan duela. Pozgarria izan zen oso horrenbeste jende parte hartzen ikustea, arlo guztiz desberdinetatik zetozen tesiak plataforma handi batean elkartuta ikustea, eta guztiok hizkuntza berean, euskaraz, aritzea. Ahaztezina.\nHori bizitzeak jada alaitu eta emozionatu ninduen, bada #txiotesi originalenaren saria irabazteak, zer esanik ez. Ez nuen inola ere espero. Erraz eta sinple azaldu nahi izateko intentzioarekin bihurtu zen ipuin batean, eta ongi atera zen. Oso gustura nago lehenbiziko lehiaketa honetako parte izateagatik. Ilusio handia egin zidan sariak.\nIkerketa da zientziaren garapenaren oinarri?\nBai, hizki larriz, dudarik gabe. Zientziaren garapena eta aurrerapenak nahi baditugu, ikerketak beharrezkoak eta ezinbestekoak dira. Edozein laborategi xumetan ikerketa onak egiten direla badakigu, eta laguntzak eta dirua bertara iristen ez bada, nekez iritsiko dira emaitza horiek dibulgatzera edo ezagutzera. Ez dut ulertzen nola ez den diru gehiago ematen horrelako kasuetarako. Eta alderantziz: laguntzak gero eta gutxiago dira, lotsagarria.\nAmaitzeko, egun, Leioako Erizaintzako Unibertsitate Eskolan (Bizkaia) zabiltza irakasle lanetan. Klaseak emateaz gain, baduzu zabalik ikerketa lerrorik?\nBai, ikeketa lerroak jarraitu egiten du. Egia da ni klaseekin lanpetuago nabilela, eta nik hala nahi ezta ere, alde batera utzi izan dudala laborategiko lana. Baina ikerlari bikainak ditugu guk hasi genuen ikerlana jarraitzen, eta izugarrizko lana egiten ari dira helburu eta proiektu berriekin.\nPeptidasa hauen aktibitatea eta gaixoaren bizi iraupenaren arteko erlazioak ikertu ditugu, eta emaitza batzuk argitaratuta daude dagoeneko. Orain, teknika gehiago aplikatzen ari gara ikerketa sakonago bat eginez. Hori bai, emaitzak ikusteko daude.\nPeptidasa hauek minbiziaren sorreran eta garapenean erlazioa dutela finkatzeko hazkuntza teknikak aplikatzen ari gara, eta nola ez, peptidasen eraginaren bide metabolikoa argitzea ere gustatuko litzaiguke gerora.


Gatz Harana, munduko industria zaharrenetako bat\nEgungo gure ikuspuntutik, nekez uler daiteke gatzak, produktu hain oparo eta merkeak, historikoki esleitzen zaion garrantzia izan zezakeela. Kontuan hartu behar da gatza nahitaezkoa zela eta dela prozesu industrial ugaritan eta gizakion eta animalien elikaduran, are gehiago hotz industriala garatu gabe zegoenean, izan ere, metodorik eraginkorrenetakoa baitzen jakiak egoera onean kontserbatzeko.\nGatzak gerra eta beharturiko bake franko eragin ditu, heriotzak eta goratzeak, aberastasunak eta pobreziak, herri eta hirien sorkuntza eta suntsipena, eta, jakina, diru-gosea, baina baita gizakiaren alaitasunak ere.\nGatz Harana da antzinaroan “urre zuri” gisa ezaguna zen gatzaren historiaren adibide adierazgarrienetakoa mundu mailan. Gesal iturburuen berezko sorkuntzari esker, gertuko ingurunean etengabe garatu da milurtekoetan populaketa esanguratsua, gatzaren ekoizpenaren biran gaurdaino jakin izan duena aro historiko bakoitzeko baldintza eta berezitasunei egokitzen.\nSakatu eskuineko bloke bakoitzaren gainean Añanako gatzagen une historiko ezberdinak ezagutzeko.


Maiatzaren 11n, ikastolara - bizkaie.biz\nBizkaie! 2020-05-07 11:01 Euskerea berbagai\nGure umeek ez dabe lehenagoko eskolearen goxotasunik izango.\nBatzorde Zientifikoaren erispideen kontra, Frantziako Gobernuak agindutako eskolak edegitea dala eta, Seaskak ondokoa jakinarazo nahi dau:\n- Beste behin be, Gobernuak ezelako konzertazinorik barik hartu dau erabagia, aginduak emonez, baina horreek beteteko baliabiderik emon barik.\nGure ardurak hartu eta ikastolak molde mailakatuan edekiko ditugu hiru arrazoi nagusi kontuan izanik:\n- Deskonfinamenduagaz ikastoletako gurasoek lanera joan beharko dabe krisi ekonomiko gogorra iragarten deuskuenean, ezinbestekoa da ikastolek be geure laguntzinoa onartzea guraso langileek lanpostua atxikitzeko eta lanera joateko aukerea izan deien.\n- Irakasleek sekulako ahalegina egin dabe konfinamendu garaian segimendu pedagogikoa egiteko, baina familia bezain bat egoera ezbardin dirala kontuan hartuta, inportantea da zailtasunetan diran umeen eskolatze premineari erantzutea.\n- Euskerarik ez dakiten familietan umeek kasik hile bian euskeraz berba egiteko aukera gitxi izan dabe. Ikastolak edegita, barriz, geure hizkuntzea biziarazoten dogu.\nMaiatzaren 11tik aurrera, beraz, ikastolak edegiko ditugu Osasun Protokoloa betez. Konfinamendu garaian egin dogun lez, derrigorrezko gurasoen umeak (Osasungintzea eta Hezkuntzea) lehentasunez hartuko ditugu.\nIkastoletan izango ditugun irakasleen araberako taldeak osotuko ditugu 15 ikasleko mugan.\nEdegitea molde mailakatuan egingo dogu, lehen mailetatik hasita, derrigorrezko neurrien jaube egin daitezan umeak. Ahalen arabera, gela gehiago edegiko ditugu molde progresiboan. Beraz, harrerea ezingo dogu ume guztientzako egun guziz segurtatu.\nArgi dogu Gobernuak umeak jagoteko rola emon gura deutsola eskoleari. Neurri zorrotzak dira eta gure umeek ez dabe lehenago eben eskolearen goxotasunik izango. Baina egoera larri honetan be, gure umeek merezidu daben eskola baldintzak sortzeko ahalegin guztiak egingo ditugu, eskola parte-hartzeaile eta euskalduna segurtatzeko.\n2020ko Ibilbideari Saria Seaskak jasoko dau


La revista de viajes con HistoriaS fotografías Archivos - Page 2 de 2 - Historia duzu aldizkari bidaia\nAza 19 2014\t Botswana, hamar irudiak\nBotswana parke euren ia perfeccción mitikoen dira. Okavango gainezka basamortuan ura behar ez dela alperrik galdu da. Ezer ez du zentzurik leku horretan. Nxai Pan onena mantendu kontinente honen sekretu bat.\n1.- Sangomas, animismoa, sorginkeriarekin. dos sangomas (healers) kantatzen ari dira eta bitartean prestatzen gisa ezaguna dantzan “Afrikako garagardoa”. Eta zuen, gazte, danzaba China Mira izendatu, Gaia ez dela berarentzat ez dago beranduago, zuzeneko oilarrak da pobretu etxeko hautsaren aztarnak at pecking on. Afrikako atarian I aurrean, en […]\nApr 28 2014\t Argazki-erakusketa “Dena munduko da”\nAza 12 2013\t Safari fotográfico por el Masai Mara


2009 Abuztua | Demode\nAbuztua, 2009 (r)entzako artxiboa\tMaiana Agorrody garabaten\nIrailaren 4an Maiana Agorrody, aka lady myren azken irudiak ikusteko aukera izango dugu Bilboko garabat galerian. Lanotan Maianaren protagonista bihurtu den hartz pandaren gorabeherak azaltzen dira ere gordin batean.\n2006az geroztik Bilbon bizi da iparraldeko artista hau, MY JOK WORLD S.L enpresako buru, BURP! ETB3ko saioko ekoizle eta gidoilari eta MY JOK kamiseta markako diseinatzailea ere bada.\nArgi dago Lady My baliabide ezberdinak nahastea gustuko duen artista nekaezina dela.\nKartal bildumatzailea, komiki underground frantsez eta amerikarzalea eta arte psikodelikozalea, bere lanetan umorea erabiltzen du jendearekin komunikatzeko.\n2008ko udan frantsez hauteskundeak eraginik seguruenik, Vote Panda deituriko proiektuari ekin zion. Bertan, hartz panta eta bestelako animalia batzuk hartu zituen hizpide eta ironiaz beteriko tinta indioz eginiko kartel izugarriak aurkeztu zituen. Kartalak, Bartzelonako Iguapop Galleryn, Madridgo Pantha Rhein, Parisko Le Salon du Prêt á Porter moda pasabidean eta Bilboko Guggenheim museoan izan ziren ikusgai.\nOraingoan hitzordu berria ostiralean arratsaldeko 20,00etan izango da garabaten.\nCategories: Sailkatugabeak\tTags: Artea, Diseinua\tMISBEHAVIN’ MID_E 09an Michel Mallard-en eskutik\nCategories: Moda\tTags: Argazkilaritza, MID_E, Moda\tIon Fizek irailaren 9an aurkeztuko du SWIM bainujantzi bilduma\nCategories: Moda\tTags: Ion Fiz, Moda\tDaft Punk on stage\nWhitewall aldizkariaren sareko alean, Daft Punk-ek zuzenean erabiltzen duen arroparen argazkiak argitaratu ditugu.\nCategories: Musika\tTags: Arropa, Musika\tDesign Event, urriaren 16tik 25era\nCategories: Sailkatugabeak\tTags: Diseinu Grafikoa, Diseinua\tMouse on mars, urriak 2 Bilbon by Jet Lag festival\nCategories: Musika\tTags: jaialdiak, Jet lag, Musika\tSPORTJAM 2009\nIrungo Ficoba aretoan Sportjamen edizio berri bat ospatuko da datorren irailaren 19 eta 20an. Kultura hiritarra oinarri duen ekitaldi honek, mundu mailako marka komertzialak, agentziak eta 150 skater bilduko ditu. Skatea izango da protagonista nagusia aurtengoan ere: mini-ranpa eta street modalitateekin. Guztira 2000 metro karratutako espazioa izango dute patinatzaileek eta 9000 bisitarirentzako lekua egongo da.\nStreet surfinga, skate lehiaketak, erakusketak, dozenaka stand (60 herrialdetako partaide) marka onenekin, surfa eta streetweara, skate eskola, tabernadun deskantsu gunea eta terraza… kultura hiritarra present izango da Ficoban. Ez da nolanahaiko ekitaldia gero.\nCategories: Moda\tTags: Maria Escote: Itxurazko jeinua\n2009(e)ko Abuztuak 25\nMaria laburbilduz, talentuz beteriko neska txiki baten gisa deskribatuko genuke.\nArteari loturiko edozein alorretan lanean aritu zitekeen baina zorionez moda aukeratu zuen bere ideiak plazatzeko. Eta modak ere berari so egin zion.\nArte plastiko eta diseinuan trebatua, familiakoak diren neurrira eginiko bi jantzi denden ardura hartuko du. Londresko Central Saint Martins eskola ospetsuan azken ikasketan egin ostean Bartzelonara bueltatu eta bere marka propioa egiteko asmoz. Bere diseinuak Modafaden eta Ego de Cibelesen aurkeztu ditu berriki.\nEgoren Udazken-Negua 2009ren baitan bere azken bilduma ezagutzeko parada izan genuen. Mariak, jantzi eta hotpants estu-estuak aurkeztu zituen distiraz beteak eta Vamp eraberritu batentzat pentsatuak. Beltz, gorri eta zuriz busti zituen modaren pasabideak, jendearen txalo zaparrada eskuratuz. Ez zen gutxiagorako.\nNekagaitza eta polifazetikoa den egile honek Le Swing markarekin batera abentura berri bati ekin dio oraingoan. Ondorioa Maria Escoté by Le Swing deituriko denda da. Madridgo Corredera Baja de San Pablo kaleko 47an zabaldu dute eta bertan diseinatzailearen jantziak vintage estiloko bitxiekin batera saltzen dira. Besteak beste YSL, Dior edo Pierre Cardin bezalako markak zein gehigarri bereziak eskuragai daude bertan.\nCategories: Moda\tTags: Diseinatzaile gazteak, Moda\tVicelona: Automedikazioa\nVicelona moda eta mediterranear bizitzeko era gustuko duten artista eta diseinatzaile talde batek elkarlanean sorturiko marka da. Haien helburua, jantzi esklusiboekin mediterranean espiritua zabaltzea da. Xehetasun anizdun jantzi hauek, jendea eroso sentiarazteko diseinuak berreskuratzen dituzte.\nVicelona kapsuletan banatzen da; eta bakoitzak mirari eta diseinu berrezi bat gordetzen ditu. Vicelonaren standak kolorez beteriko mundu bat agerian uzten dute; Conspiracy Studio da diseinuon erantzuleetariko bat.\nVicelonaren web orrian, bildumak, festak eta antolatzen dituzten aurkezpenak azaltzen dira. Ez da nolanahiko kontua.\nCategories: Sailkatugabeak\tTags: Moda\tMid_E book, etorkizunera begira\nCategories: Moda\tTags: jaialdiak, MID_E, Moda, Sortzaile berriak\tSarrera zaharrenak


Errenteriako Eskola Feministak ostegunean abiaraziko du ikasturtea - Noticias de Gipuzkoa\nIkastaro eta tailerrak aurrez aurre izango dira, baina 'online' teknologia ezagutzeko formakuntza emango da\n– a. muga 14.09.2020 | 23:52\nAtzo ikasturte berria aurkezteko egin zen agerraldia. Argazkia: A.M.\nErrenteria – Errenteriako Eskola Feministarako programazio berria martxan jarriko da aurrez aurre 2020-2021 ikasturtean. Ohi denez, kurtsoari hasiera emateko jardunaldi bat antolatu da Emakumeen Etxean ostegunean. Bea Egizabalek Ba al dakizu bakarrizketaren bi emanaldi eskainiko ditu: 18.00etan gazteleraz eta 19.00etan euskaraz. Gonbidapenak beharrezkoak izango dira emanaldirako. Doakoak dira eta jadanik lor daitezke online bibe.me plataforman edo Emakumeen Etxean (sarreren %20).\nGainera, urrian hiru ikastaro, lau tailer eta lau jabekuntza talde programatu dira. Emakumeen Etxean emango dira eta aurrez aurre izango dira. Horregatik, aforu murrizketa egin da eta ikastaro bakoitzean plaza kopurua zehaztu da. Izen-ematea 21ean zabalduko da Zu! bulegoan (aurrez zita har-tzea beharrezkoa izango da) eta Internet bidez udaleko webgunean.\nOsasun egoeraren arabera, jarduerak online formatura egokitu daitezke. Honenbestez, aurten teknologia berrietan hasteko saio bat emango da ikastaro bakoitzeko eskola-orduetan.\nGarazi López de Etxezarreta zinegotziak atzo egindako aurkezpenean, iazko kurtsoa lehenengoa izan zela Emakumeen Etxean burutu zena aipatu zuen eta partaideen kopurua bikoiztu zela azpimarratu zuen, 258 ikaslerekin.\nDonostiak Zinemaldiari emandako babesa sendotu du, Publikoaren Sariaren babesle gisa.