Lan erreforma proletariotzaren bizi baldintzen aurkako ofentsibaren markoan: azterketa kritikoa | Kolaborazioak | Gedar\nKOLABORAZIOAK / LAN ERREFORMAK\nPedro Sanchez eta Yolanda Diaz Diputatuen Kongresuan\n«Berrogeita hamar solairuko eraikin batetik erortzen ari den gizon baten istorioa da. Airean doala, honako hau esaten dio bere buruari, lasaitzeko: orain arte dena ondo doa.»\nLan erreforma bat ez da berriketarako kontua. Azken finean, hurrengo urteetan indarrean egongo den lan-arloko lege-markoa aldatzeaz ari gara. Egia da erreforma hori zehaztuz joango dela, eta aldaketak jasan ditzakeela, adibidez, Auzitegi Gorenaren epaien bidez, baina horrek ez du aldatzen oso gertaera garrantzitsua dugula aurrean.\nHala eta guztiz ere, lan erreformak koiunturaren araberako araudiaren egokitzapen gisa ulertu beharko lirateke eta, zehazkiago, Kapitalaren premien arabera. Beraz, ezin da erreforma hau mugimendu independente gisa hartu, ezin baitira bere inplikazioak soilik BOEa irakurriz atzeman, baizik eta, frogatzen saiatuko naizenez, langile-klasearen bizi-baldintzen aurkako erasoaldi burgesaren erabateko logikaren zati bat da, hazkunde-tasa geldiei bultzada berri bat emateko asmoz; beraz, sakonera falta duela salatzea gainazalean geratzea da. Eraso horren barruan sartzen dira beste pieza batzuk, hala nola pentsioen erreforma edo erreforma fiskala (artikulu honetan ez dugu hori jorratuko). Azken batean, ez da nahikoa erreforma aztertzea; aitzitik, koiunturaren koadro orokorrarekin loturak ezarri behar dira, haren benetako inplikazioak, motibazioak eta funtzionaltasunak ulertu ahal izateko, askotan ezkutuan egoten baitira. Horra hor artikulu honen zergatia.\nLehenik, politika profesionalaren azpijokoak errepasatuko ditugu, erabaki batzuen zergatia ulertzeko. Ondoren, edukia interpretatzeko abiapuntu den koiuntura zein den azalduko dugu, eta, zehazki, erreformak Europako funtsekin eta Europako Batzordearen gomendioekin duen harremana. Azkenik, puntu garrantzitsuenetako batzuen azterketa teknikoagoa egingo dugu, zenbaterainoko garrantzia duten ikusi, eta erreforma honen ezaugarri politiko orokorrekin amaitzeko. Testuaren azken lerroetan, ondorio politiko batzuk emango dira.\nPolitika parlamentarioaren dantza\nDenetarik esan da gure azken erreformaren harira: Yolanda Diazek1, garaipen doinuarekin, «lan duinaren aldeko eskubideak berreskuratzen dituen lan-arloko legeria berri» gisa ezaugarritzen zuen (bere hitz zehatzak: «nueva legislación laboral que recupera derechos en favor del trabajo decente2.»). Bere epigono neo-laboristen laudorioak ere ez ziren falta izan3; Daniel Bernabek zioenez, «2021eko lan-legeria berria joera aldaketa bat da, eta ez soilik 2012koarekin alderatuz, erreforma hitza kapitala-lana gatazka lehenengoaren alde desorekatzeko eufemismo bat besterik ez zen hamarkaden aldean ere bai»4.\nEra berean, azken horrek erreformak sorrarazi duen eszeptizismoaren aurka egiten zuen, honako hau esanez: «Lan erreforma hau ez da ezeren amaiera, kontratu sozial berri bat bilatzeko hasiera baizik». Eta noski, kontratu sozialaren gaia hobeto ulertzen da Yolandak beste elkarrizketa batean esandakoarekin, non erreforma win-win gisa interpretatzen zuen patronalarentzat eta langileentzat (posible al da horrelako zerbait?).5 Laburbilduz, badirudi Bigarren Mundu Gerra osteko urteetako ispiluan begiratu nahi dutela, pandemia berria gerra zaharra bailitzan, Gobernuaren planak Europa berreskuratzeko planekin parekatuz. Alabaina, Europako funtsak ez dira Marshall Plana, Mario del Rosalek zioen bezala6, eta egungo baldintza ekonomikoak ez dira itun sozial horretara itzultzeko modukoak; erretorika hutsa da.\nHain zuzen, patronal handia (CEOE) ados zegoen itun sozial bat bilatzeak ekarri dionarekin. Horregatik zioen CEOEko presidenteordeak «PPren 2012ko lan erreforma % 95ean mantentzen dela»7, eta Garamendi presidenteak «aurreko erreformaren funtsa ez dela ukitzen»8. Dena den, badirudi patronala ere ez dela guztiz homogeneoa; izan ere, Enpresa Txiki eta Ertainen Espainiako Konfederazioko (CEPYME) presidentea ez dago ados9, azpikontratazioan egindako aldaketek «enpresa txiki eta ertainak desagertzea» ekarriko luketelako.\nMerezi du, halaber, inbestidura-blokean dauden tirabirak aipatzea, «historiako gobernu aurrerakoienak» zer jokabide izaten dituen ikusteko. Nahiz eta, badirudien bazkideek askotan barkatu dituztela jokabide horiek, komeni izan zaienaren arabera. Lehenik, 2019 amaieran, PSOEk eta Podemosek gobernu akordioa lortu zuten. 3. orrialdean10 honako hau irakur daiteke: «Lan erreforma indargabetuko dugu. 2012ko lan erreformak kendutako lan-eskubideak berreskuratuko ditugu». 2020ko maiatzaren 20an, PSOEk, EH Bilduk eta Podemosek Alarma Egoera luzatzeko akordioa iragarri zuten. Horretan, Bilduk operazio hori ez oztopatzeko konpromisoa hartu zuen. Halaber, 2012ko lan erreforma «osorik» eta «ezohiko neurriak amaitu baino lehen» indargabetzeko konpromisoa jasotzen zuen klausula bat ere jaso zen11. Hala ere, sinatu eta ordu batzuetara, egun horretan bertan, PSOE atzera egin zuen; jada ez zuen lan erreforma "osorik" indargabetuko12. Gogora dezagun Bernabe eta Diazek aipatzen zuten itun sozialaren gaia, azken batean patronala gehiegi ez molestatzea baitakar. Baina deklarazioen dantza eroak are perla gehiago utzi zituen; 2021eko urrian, Yolanda Diazek CCOOren kongresuan adierazi zuen «lan erreforma indargabetu» egingo zuela «erresistentzia guztiak gorabehera»13, eta egun batzuk geroago azaldu zuen teknikoki ezinezkoa zela hori egitea14.\nEta, azkenean, iritsi gara garrantzitsuenera. 2021eko abenduaren 28an Lan erreforma Lege Dekretu gisa aldarrikatu zen15. PP, VOX, C's, EAJ, ERC eta Bilduk kontra bozkatu zuten Diputatuen Kongresuan. ERC eta Bildu, gobernuaren bazkideak, (eta PP oposiziotik) haserre agertu ziren mugimendu horrekin, eta lege-proiektu gisa tramitatzea eskatu zuten, zuzenketak sartu ahal izateko. Gertaera horren ostean, Gobernuaren inbestidura-blokeak arrakala-zantzuak erakutsi zituen, hori bai, alarma-estatua luzatu ondoren, Estatuaren aurrekontuak aurrera atera ondoren16, argi eta garbi nahikoa ez den gizarte-ezkutu bat luzatzearen truke, eta bidean Europako funtsak ere babestuz eta sustatuz.171819 Ez dezagun ahaztu ezezkoaren aurretik baiezko asko izan zirela.\nBien bitartean, 2021eko abenduaren 31n, erreformaren edukia argitaratu zen Estatuko Aldizkari Ofizialean (BOE), eta martxoaren 30era arteko epea eman zen enpresak horretara egokitzeko. Estatuko Aldizkari Ofizialaren argitalpenetik, Gobernuak 30 egun baliodun zituen parlamentuko taldeekin negoziatzeko. Talde horiek Kongresuko osoko bilkuran baliozkotzea bozkatuko zuten (edo ez), lege-dekretua indargabetu ez zedin.\nUne horretan areagotu egin zen negoziazioen dantza, aldeko boto kopuru nahikoa lortzeko. Negoziazioak berotu egin ziren, eta irtenbide kontrajarriak espero ziren: alde batetik, aurrera jarraitzea Ciudadanosen babesarekin, zeinak ados baitzeuden lege-dekretuarekin, zegoen bezala20, eta, bestetik, gobernu-bazkideei kontzesioak egin behar izatea. 2022ko urtarrilaren 27an, ERCk, EH Bilduk, CUPek eta BNGk adierazpen bat sinatu zuten elkarrekin, «erreformaren eskubideak berreskuratzeko»21. Adierazpen horretan, euren eskaerak azaldu zituzten, pilota PSOEren teilatuan utzita. Gobernuko alderdia, ordea, ez zegoen amore emateko prest, kontuan hartuta, gainera, CEOEk «koma bakar bat ere ez aldatzeko»22 esaten jarraitzen zuela. Yolanda Diaz bera ere ordenara deitu behar izan zuen Sanchezek23, eskaini zitekeena baino gehiago ez hitzemateko. Denbora estutzen ari zen, ERC bandan ixten ari zen eta EAJri kontzesio bat egin zitzaion Bizitzeko Gutxieneko Diru-sarreraren transferentziarekin24, aspalditik eskatzen ari zena. Ez zuen balio izan. Azkenik, otsailaren 3an, ostegunean, bozkatu zen Kongresuan. Eguna emozio askokoa izan zen, izan ere, onarpena boto margen oso estu baten mende zegoen. Erokeria hartan sustoak, alderdi diziplinaren hausturak eta «akatsak» izan ziren, eta aldeko 175 botorekin eta kontrako 174rekin amaitu zen25.\nErreforma eta Europar funtsen baldintzapekotasuna: malgutasun gehiago eta behin-behinekotasun gutxiago?, modernizazioaren errelatoa\nGauzak horrela, zarata mediatikoa gorabehera, eta agenteen borondatea -edo borondaterik eza –, marra gorri batzuk daude, eta marra horiek zer den posible zehazten dute; lan erreformari lotutako Bruselaren gomendioez eta Europar Funtsen baldintzapekotasunaz ari gara. Hau da, funtsen eskuragarritasuna bermatzeko beharrezkoa da26 erreformaren edukia Bruselan baliozkotu ziren ildo nagusiekin bat etortzea, eta lan erreformarako ezarritako epeak betetzea27. Gerora aldaketa garrantzitsuak egiten badira edo epeak betetzen ez badira, diru-transferentziak ezeztatu ahal izango dira. Bestela esanda, Europako Batzordeak ahalmena du erreformak atzera botatzeko, nahiz eta aurretik oniritzia eman zaien. Horregatik, erreformaren eduki eskasa, batzuek dioten bezala, ezin da galdutako aukera huts gisa azaldu, hobetzeko tartea uzten zuen indar-korrelazioen ikuspegi batetik; aitzitik, ezbairik gabe, kontua Espainiako politikako agenteen interesetatik haratago doa.\nHain zuzen ere, hori da lan erreformaren garrantzia ulertzeko beste gakoetako bat; izan ere, krisitik irteteak eta espainiar Kapitalaren posizionamenduak proiektatzen duten modernizazioaren28 kontakizunak, funtsen «txutea» dute ardatz; ondo dakite erabakitzen dena Espainiak nazioarteko lan-banaketan duen lekua dela. Horrela, «anfetamina» horiekin, Espainiar Estatuan Kapitalaren inbertsioa sustatu beharko litzateke, funtsean, Gobernuaren mugimenduek adierazten dute inbertsioa eta garapen kapitalistaren eredua bidera ditzaketela eta ekonomia suspertzeko irabaziak (kapitalistak) suspertu behar direla uste dutela, Brais Fernandezek29 azaldu duen bezala. Hori koherentea da Garamendiren (CEOE) adierazpenarekin: erreformarekin «irudi bikaina lortzen dute Europako erakundeen aurrean, baita atzerriko inbertsoreen aurrean ere»30. Irudi hori ezinbestekoa da, beraz, funtsak jasotzeko, eta horien bidez, atzerriko inbertsioak erakartzeko, horretarako lan-merkatu erakargarri bat aurkeztuz. Izan ere, horrela funtzionatzen du Kapital-inbertsioak; irabazi-tasa erakargarriak dauden lekuetan inbertitzen da, eta inbertsioak behar bezain errentagarriak ez diren lekuetatik kentzen dira.\nHala ere, behin «anfetaminen» eragina igarota, plana betetzea lortu ez bada, arazo larriak etorriko dira; zor handiagoa eta honi lotutako «zerga-finkapen» aringarria, hau da, austeritatea (eta dirudienez, multinazional batzuk atzera egiten ari dira beren inbertsio potentzialekin31). Beste gauza bat da ordurako Gobernuak bere ziklo politikoa agortu izana eta orduan egindakoak besteren batek kudeatu behar izatea. Denborak esango du\nOrduan, zein dira gomendioak? Europako Batzordeak3233 eta OCDEk34 lan-merkatuko malgutasunaren eta segurtasunaren arteko oreka gomendatzen dute. Gainera, behin eta berriz esaten da Espainiak zerbait egin behar zuela bere behin-behinekotasun tasa kronikoekin35. Baina kontuz, erronka horri aurre egiteko hainbat modu daude: jardunbide honekin ez da behin-behinekotasuna errealki deuseztatzen, baizik eta estatistikoki ezkutatzeko urratsak egin dira. Eta hori, zehazki, malgutasunaren funtzioetako bat da. Hau da, Espainiako Estatuaren kasuan, lan erreforma honen bidez, malgutasuna handitzen da behin-behinekotasuna ezkutatzeko36. Geroago, zati teknikoagoan saiatuko naiz hori azaltzen.\nIldo horretatik, zain egon beharko dugu Gobernuaren, Motxila Austriarraren37 ezarpenerako aukeraren aurrean, Ongizate Estatua desegiteko estrategiaren baitan. Arlo laboralean, ekimen honek kaleratzearen merkatzean sakondu lezake, berez dituen muga gutxi horiek ere deuseztatuz, behin-behinekoak finkoekin gero eta gehiago parekatuz; behin-behinekotasuna ezkutatzeko malgutasun handiagoa irabaziz, esan bezala. Eta horrek, gainera, merkatu-hobi bat emango die funts hori kudeatzen duten bankuei. Azkenik, nabarmentzekoa da Gizarte Segurantzaren logika hausten duela, prestazioak indibidualizatzen baititu.\nBaina uler dezagun zer den malgutasuna. Employment Flexibility Index-en (2020)38 ezartzen da Espainia dela kontrataziorako zurruntasun handienetakoa duen herrialdeetako bat, aldi baterako kontratuei, haien iraupenari eta loturari buruzko legediaren ondorioz, faktore batzuk izendatzearren. Hala eta guztiz ere, adierazten da «araudiaren zurruntasun» hori ez dela eraginkorra izan behin-behinekotasuna deuseztatzerako orduan. Nolanahi ere, txostenean ondorioztatzen da malgutasuna beharrezkoa dela merkatuen aldaketen aurrean39. Aldi berean, beste txosten batek, «Doing Business»40 (2020) izenekoak, malgutasunaren ustezko onurei buruzko mantra batzuen berri ematen du: produktibitate handiagoa eta enplegu-tasa handiagoak. Orain hobeto uler dezakegu zergatik duen Bruselak obsesioa honekin! Nahiz eta, ikusten genuen bezala, EBk batzuetan bere gomendioak diskurtso publikoetan zehazten ditu, eta ez du beti «soilik» malgutasunaz hitz egiten, baizik eta «orekaz», ondo legoke ikerlan horietan nola definitzen den ikustea.\nOrduan, nola lortzen da, Employment Flexibility Index delakoaren arabera, lortu beharko genukeen malgutasun hori? Har ditzagun adibide gisa indize horretan puntuaziorik onena lortu duten herrialdeak: legeak ez du zehazten iraupen mugatuko lan-kontratu baten gehienezko iraupena, ez dago gutxieneko soldatarik, ez da gaueko lanik, ordu estrarik eta egun librerik murrizten, ez da araudi zorrotzik, kosturik edo murrizketarik ezartzen kaleratzeen inguruan (sic!). Ez dago bitartekoei jakinarazteko betebeharrik langile bat edo langile-talde bat kaleratuko denean, eta kaleratzeak egiteko ez da beharrezkoa hauen oniritzia izatea (hemen sindikatuez ari gara). Legeak ez du enpresaburua behartzen langilea kaleratzearen aurretik berriz prestatzera, eta ez dago lehentasunezko legerik kaleratze-kasuetan. Egia da ezin ditugula azterketa horiek EBren bertsio ofizialtzat hartu, baina, agian, Think Tanks azterketa horien bidez nora goazen uler dezakegu.\nLan erreformaren edukia\nLehenik eta behin, jakinarazi behar dut artikulua idazten ari nintzela, 2021eko urtarrilean, aldaketa batzuk izan direla41 BOEn argitaratutakoarekiko, alderdi politikoen arteko negoziazioak alde batera utzita. Antza denez, ez dira funtsezkoak, akatsak baitira, eta, beraz, ez dira kontuan hartu. Era berean, ditudan gaitasun mugatuak direla eta, abenduaren 28an BOEn argitaratu zenari erreparatu behar izan diot, eta tarte txikiagoa izan dut onartutako azken dokumentuko aldaketetan sartzeko.\nBanan-banan komentatu beharrean, hainbat bloketan multzokatu ditugu aldaketak. Espazio eta irakurlearen erosotasun kontuengatik, alderdi txikienak alde batera utzi ditut, nire ustez erreformaren edukiaren interpretazio triunfalistak eta azaleko kritikak baieztatu edo gezurtatzeko pisurik handiena duten alderdietan zentratuz.\nHona hemen puntu nagusietako bat. Lan erreformaren defendatzaileen arabera, erreformak behin-behinekotasunari dagokionez galga lanak egingo lituzke. Horren inguruan zergatik hitz egiten den ulertzeko, egokiena datuei erreparatzea da: Espainia da EBko behin-behinekotasunaren buru. Eurostat42-en egiten den konparazioan, 2021eko hirugarren hiruhilekoko datuen arabera, Espainiako Estatuko soldatapekoen %26,1 behin-behinekoa zen, erkidegoko batez bestekoa ( % 14,3) baino dezente handiagoa. Baina, abokatu laboralisten arabera43, kontratu horien % 90 inguru lege-iruzurrean daude! Ez da alde batera utz daitekeen kontu bat.\nHala ere, hori egoera sistemikoa denaren adierazle da. Adibide gisa, egia da Espainiako Estatuak mendekotasun handia duela urte-sasoiko jarduerekiko (turismoa44, ostalaritza45), baina horrek ez du justifikatzen kontratuen behin-behinekotasuna; izan ere, behin-behinekotasun hori tamaina ezberdinetako enpresa guztietan gertatzen da, eta, nola ez, askotan, lege-iruzurrean oinarrituta. Bestela esanda, pikarokeria eta pirateria eguneroko ogia dira. Hala ere, gogorarazi behar da gauza bat legedia dela eta beste bat Balioaren Legea, hau da, gizarte honetan benetan agintzen duen legea; enpresaburuen pirateria ez da kontu kontingentea; hau da, ez dago lotuta enpresaburuak hipotetikoki zurrunak eta diziplinatu europarrak izatea aipatu berri den pirateria horrekin, baizik eta lehia kapitalistaren gerran aurrera egiteko modua da, batez ere enpresa txiki eta ertainetan. Oroz gain, legezko nahiz legez kanpoko praktikak kunplitu beharreko bi bide dira balioa balorizatzeko inperatiboarekin.\nGainera, behin-behinekotasuna ez da betidanik egon, baizik eta denborarekin normalizatu dugun zerbait da; langabezia eta prekarietatea onartu diren bezala. Horrela, 80ko hamarkadan tasak EBko beste herrialde batzuen antzekoak ziren, baina 1984ko erreformaren ondorioz izugarri igo ziren. Ez ziren jaitsi 2008ko krisira arte, hori bai, enpleguaren suntsipenaren ondorioz. Sozialdemokrazia europarra, 90eko hamarkadan, 35 orduko lanaldiari, soldata sozialei, Enplegu Oso eta abarri buruzko pirueta-diskurtsiboetatik haien abandonura eta gainpopulazio erlatiboa onartzera46 igaro zen (hau da, ekoizpen-aparatuaren soberakina). Baina behin-behinekotasuna ez da kostuak aurreztea bakarrik, baizik eta erreserbako armada industrialaren dinamika bat ere bada, funtzionala zaiona soldatak beheruntz behartzeko, Rosa Luxemburg-ek47 azaltzen zuen bezala. Horregatik, soldata-dumpingaz gain, lan-indar guztia diziplinatzeko funtzioa ere badago.\nBaina pasa gaitezen lan erreforman jartzen duenera – eta jartzen ez duenera– (aurreratu dezakegu, egiten duena ez baita nahikoa behin-behinekotasuna mugatzeko). Ohar metodologiko gisa, ezin dugu ahaztu legeek elkarri eragiten diotela, eta, beraz, beti begiratu behar zaio koadro orokorrari; Gobernuak egiten duena, puntuak nabarmenduta bereizita, propaganda hutsa da, ondoren errealitatean betetzen ez dena. Gauza bat BOEa da, eta beste gauza bat lantokietan gertatzen dena.\nEgia da handitu egiten direla lege-iruzurreko behin-behineko kontratuen gaineko zigorrak (10.000 €-raino), baina horrek ez du esan nahi zigor maximoa automatikoki aplikatuko denik. Era berean, lan-ikuskatzaileen kolektiboak denbora darama ohartarazten ez duela lege-iruzurrari modu eraginkorrean aurre egiteko baliabide nahikorik, nahiz eta algoritmo bat izan horrelako kasuak detektatzeko. Hala ere, zaila egiten da lege hau betearaztea.\nBestalde, lan egindako urteko 33 eguneko kalte-ordain lotsagarriak (gehienez 24 hileko soldatarekin) bere horretan jarraitzen du, PPren 2012ko erreformaren «lorpen» handienetako batekin (2012a baino lehen, PSOEren 2010eko erreformarekin, 45 egun/urteko ziren 42 hilabetera arte). PSOE eta PP urteek aurrera egin ahala jaisten joan diren zifrak dira. Emaitza?: urte horien aurretik kontratatutakoak kaleratzea garestia da oraindik, baina 2010eko eta 2012ko erreformen ondoren sartu dena kaleratzea merkea da. Horri bidegabeko kaleratzearen auzia gehitu behar zaio; enpresa batek kaleratzea «gaizki» egin dezake eta zehapen hori bere gain har dezake kalte-ordain gisa, baina kasu askotan horixe da bilatzen duena, operazioaren kostu-onurari dagokionez mesedegarri zaiolako. Are argiago uzteko; finkoen eta behin-behinekoen arteko aldea ez da hain handia de facto, bi kasuetan kaleratzea merkea baita. Arau honen edo beste baten idazketa baino gehiago, hura ez betetzeko disuasio eraginkorraren falta da.\nHorri gehitu behar zaio tramitazio-soldatak ere ez direla berrezarri. Hori nahiko oharkabean igaro zen 2012ko erreforman (PP), nahiz eta 2002an greba orokorra eragin. Laburbilduz, enpresak osorik ordaindu behar zituen kaleratutako langileak jaso ez zituen soldatak, iraungitzea gauzatu zenetik eta kaleratzea epai judizial bidez bidegabe edo baliogabetzat jotzen zen arte. Horrela, 2012ko erreformarekin, enpresen arriskuak izugarri murrizten ziren; izan ere, kasu gehienetan, kaleratzeengatiko kalte-ordainak ordaintzera behartuko zituen epai bat jaso zezaketen, bazekitena langileari zegokiola!; aldiz, deuseztasuna lortzea, zailagoa zen. Gaur egun, tramitazio-soldatak salbuespenezko kasu batzuetarako baino ez dira erreserbatzen: bidegabeko kaleratze batean dauden langileen ordezkari baten kasuan, kaleratze baliogabe baten kasuan edo berriz ere laneratzekotan.\nHain zuzen, egiazta dezakegu behin-behinekotasuna ez dagoela kontratuaren mende bakarrik, kaleratzearen erraztasunaren mende baizik. Beraz, lan-indar prekarizatuaren kasuan, txandakakotasun handiarekin, benetako «lan-nomadak», lau txanponengatik hizketan ari gara. Gauza bera langile migratzaileekin, Atzerritarren Legeak eragiten baitie eta B mailan lan egiten baitute; kaleratzea ia doakoa zaie. Horri gehitu behar zaio bide judiziala luza daitekeela, eta prozesuek irauten duten bitartean ez dela diru-sarrerarik jasotzen; horregatik, askotan, langileek beherapen lotsagarriak onartu behar izaten dituzte enpresek berez zor dizkieten kalte-ordainetan, aurrera egin ahal izateko. Era berean, irakurle batek baino gehiagok FOGASA entzuna izango du noizbait; enpresak kaudimengabetzat jotzen duenean bere burua (askotan gertatzen da hori, Espainiako Estatuaren enpresa-kaudimengabeziaren tasa handiak dira eta), Estatuak kalte-ordainak ordainduko ditu.\nAzken batean, zarata asko baina aldaketa gutxi. Aldatu den apurra (zigorrak) eta, batez ere, berrezarri ez dena (kalte-ordain handiagoak, tramitazio-soldatak) mahai gainean jarri ondoren, ondoriozta dezakegu lan erreformak behin-behinekotasunaren arloan planteatzen duena ez dela inola ere nahikoa bertan disuasio-eragina izateko, lege-iruzurrari estuki lotuta baitago. Behin-behinekotasun horrek, gainera, erreserbako armada industrialaren soldata-dumping gisa jarduten du lanean daudenekiko.\nKontratu modalitateen sinplifikazioa\nGainera, kontratu-modalitateei dagokienez, Gobernuaren propagandak garaipen handiaren adibidetzat jartzen du kontratu guztiak mugagabeak aurresuposatzen direla orain (15. artikulua). Zinismoaren alardea da hori, legean jasota baitzegoen, 1980tik gutxienez, Langileen Estatutuan. Beste kontu bat da hori ez zela betetzen, zeren, azken finean, lan-legeria sarri paper erre izaten baita; antolatutako langileok gainean ez bagaude, legeak ez dira betetzen.\nLan erreformak aldizkako kontratazio finkoa azpimarratzen du48, aldi baterako kontratazioen txandakatze handia duten enpresentzat modalitate egoki gisa. Batez ere, kontratu mota horri dagokion kasuistika zabaldu da. Hala ere, kontratazio-eredu horrekin lan egin duenak (ni neu, esaterako) badaki horrek langabeziara ziklikoki joatea dakarrela. Adi egon beharko dugu nola lotzen diren aldizkako kontratazio finkoak ETTekin (oximoron bat). Ondorioz, kontratatu gabeko aldietan, gure diru-sarrerak SEPEren mende daude, langabezimalgu horri esker. Itxurei eta erreserbako armada industrialari buruzko auzia berreskuratzen badugu, kontratazio mota honek ziklikoki kaleratutako langileak estatistikoki ezkutatzen laguntzen du, enplegatutzat hartzen baitira. Beraz, langabezia-tasak estatistikek jasotzen dutena baino handiagoak dira. Zergatik? Izan ere, langabezia-tasa altuek kapital-inbertsioak uxatzen baitituzte, eta horiek dira Gobernuaren berreskuratze-planaren funtsezko pieza; horregatik zaie garrantzitsua aldizkako kontratu finkoa.\nAldi baterako kontratuak bi kasutan mantentzen dira: ekoizpenaren inguruabarrak eta bitartekotasuna. Zehaztearren, bajak eta eszedentziak, edo lanaldi murriztuak, eta oporrak betetzeko nahiz eta Auzitegi Gorenaren 2012/06/12ko epaiak, besteak beste, oporrak aldi baterako kontrataziora jotzeko salbuespenezko zirkunstantzia ez zirela zehaztu.\nHala, erreformak produkzioaren zirkunstantziek eragindako kontratuak (iruzurrezkoak ere bai maiz) gehienez 6 hilabeteko iraupena izatea, ustekabeko zirkunstantziei erantzuten badiete eta, orain, egoerak aurreikusi daitezkeen kasuetan, 90 egun arte, modu ez jarraituan erabiltzea ezartzen du. Hau behin-behinekotasuna mugatzearen antitesia da! Are gehiago, kontratuen iraupena laburragoa izaten da, batez beste 80 egunekoa49. Beraz, muga hori alferrikakoa da. Ikusiko da nola erabiltzen den denbora-muga hori; izan ere, baliteke egunak banatzea, adibidez, 180 lanaldi-erditan, urtebetean zehar. Hau hipotesi bat besterik ez da, baina enpresen pikarokeriarentzat zulo bat ireki liteke. Azkenik, aldaera hori oporrak betetzeko erabili ahal izango da hemendik aurrera, eta hori ere oharkabean igaro da.\nObra-amaierako kontratua kendu egin da (salbuespen batzuekin eraikuntzaren sektorean), eta hori ere berrikuntza garrantzitsua da; izan ere, lege-iruzurraren foku garrantzitsua zen. Esaterako, 2019an sinatutako kontratuen % 85 izan ziren,50zeina kopuru hori % 40ra jaitsi zen 2021ean, pandemiaren ondorioz. Era berean, kontratu-mota horren bidez azpikontratatzeko aukera mugatzen da, eta hori beste puntu positibo bat da. Baina kontuz, jada epaitegietan aitortutakoa BOEn jartzea besterik ez da izan hau. Alegia, 2020ko abenduaren 29an, Auzitegi Gorenaren epai bat izan zen (1137/2020 doktrina bateratzeko Auzitegi Gorenaren epaia), zeinetan adierazi zen obra- eta zerbitzu-kontratuak ezin zirela kontrata bati lotu besterik gabe, zerbitzuak edo obrak azpikontratatzea enpresaren jarduera normalaren parte baita, horrela, lanpostu horiek egiturazkoak eta, beraz, mugagabeak izanik.\nEnpresa nagusiaren (matriz-enpresaren) funtzio berdinak egiteko azpikontratazioa debekatzea planteatu zen, baina asmoa ezerezean geratu da. Aldaketa batzuk positiboak izan daitezke kasu horietan aplikatzen diren hitzarmenei dagokienez; izan ere, erreforma honekin, erreferentzia sektoreko hitzarmena izango da. Hala ere, azpikontratatutako enpresek hitzarmen propioa badute (42. artikulua, 6. puntua), enpresakoak51 lehentasuna du salbuespen batzuei dagokienez, Langileen Estatutuaren 84. artikuluak ezartzen duen bezala: lanaldiak, ordutegiak, oporrak, kontziliazioa, ordu estrak, etab.\nAlabaina hori da gaiaren muina; soldata handiago bat (sektorekoa, aldiz) gainerako baldintzen bidez indargabetu daiteke (ordu estrak, txandakatzeak, gauekotasuna eta abar jaitsiz). Alde batetik ematen digutena bestetik kentzen digute.\nNegoziazio kolektiboaren puntua da eztabaida gehien piztu duenetariko bat, eta ez da gutxiagorako; izan ere, autonomia-erkidegoan ordezkaritza duten baina Estatuko negoziazioetatik kanpo geratzen diren sindikatuen ekintzarako tartea handitzea zen jokoan zegoena, ordezkaritza-sistemaren ondorioz. Hori dela eta, “negoziazio kolektiboaren desestatalizazioaren” gaia ERC, Bildu, EAJ edo BNG bezalako indar politikoen borroka bide bihurtu zen, “estatuaren izaera plurinazionala” oinarri hartuta, Estatuan dauden “gehiengo sindikalen” berri emanez, Otegik zioen bezala52. Dirudienez, hitzarmen autonomikoek estatukoen aldean zuten lehentasuna erreformaren zirriborroetan jaso zen, baina azkenean ezabatu egin zen patronalaren aurrez aurreko oposizioaren ondorioz53.\nHala ere, gaiaren egoera erretorikoki aurkezten zena baino konplexuagoa da, bai alde batetik, bai bestetik54. Orduan, egia al da estatuko hitzarmenak nagusitzen direla autonomikoen gainetik? Gerta daiteke. Lehenik eta behin, estatuko hitzarmenek aplikatzeko lehentasun desberdinak ezar ditzakete; batzuetan autonomikoa gailentzen da eta beste batzuetan ez. Espainiako Estatuan, hitzarmen autonomiko gehienak eta estatukoak oso ezberdinak dira, eta Euskadin behintzat, sektore nagusiek ez dute hitzarmen autonomiko propiorik. Hala ere, horrek ez du esan nahi EH, Galizia edo Kataluniarentzat etorkizunean lan-hipotesi bat ez denik izango; eremu batzuk irabazteko aukera izango lukete, eta, jakina, beren eragina zabaltzearen aldeko apustua litzateke. Oraingoz, probintzia-55 eta enpresa-hitzarmenetan irabazten dute, baina ez beti (adibidez, Arabako metaleko hitzarmenik okerrena56).\nSektoreko hitzarmenek enpresakoen aldean duten lehentasunari dagokionez, erreformak lehenengoak aplikatzeko lehentasuna ezartzen du soldata-zenbatekoei dagokienez, baina ez gainerako baldintzetan (lanaldia, ordutegiak, ordu estren konpentsazioak eta beste baldintza batzuk). Praktikan, azpikontratekin bezala gertatzen da; soldata-hobekuntzak baldintzen bidez ezezta daitezke. Hori ikusteko, Espainiako Estatua batez ere ETEen eta mikroETEen herrialdea da, eta horrek esan nahi du enpresa horien antolaketa kolektiboa txikiagoa izaten dela. Ondorioz, elkarrizketa enpresaren eremura mugatzen denean, negoziazio-jarrerak ahulagoak izaten dira.\nAzkenik, ultraaktibitatea; puntu hori positiboa da, nahiz eta 2012ko erreformarekiko «deskafeinatua» izan. Ultraaktibitatea berreskuratzeak esan nahi du hitzarmen kolektiboa 57iraungi zenetik urtebete igaro ondoren hitzarmenak indarrean jarraitzen duela. Dena dela, nahiz eta erreformako berririk onenetakoa izan, Auzitegi Gorenak kasu askotan hitzarmenean aurreikusitako baldintzak indargabetu egiten direla ulertu du, eta, horrela, beraz, langileek hitzarmena indarrean dagoeneko baldintzei soilik eusten diete. Gainera, 2016. eta 2021. urteen artean, sinatutako hitzarmenen % 63,7 aurrez adostutako ultraaktibitatearekin sinatu ziren.\nEREak eta ERTEak\nEREetatik58 hasita (LE 51. artikulua), kaleratze kolektiboak egiteko asko erabiltzen zirenak (duela gutxi, bankuen sektorea), Lan-Agintaritzaren59 baimena behar zuten, eta, horretarako, nahitaez Lan-Ikuskaritzaren txosten bat behar izaten zuten 2012ko lan erreformara arte (PP). Erreforma horren ondoren, nahi bezain bestetan aplikatu ahal izango zen. Une horretatik aurrera, EREek pasatu behar zuten iragazki bakarra epaileena zen, kaleratzeak objektiboak ziren ala ez erabakitzeko, eta soilik norbaitek inpugnatzen bazituen. Lan erreforma honetan, momenturen batean elementu horren berrikusketa mahai gaineratu bazen ere, zegoen bezala utzi da, CEOEren eta Europako Batzordearen bermearekin (markatu ezazue zeuen azalean: malgutasuna!). Bildu, ERC eta konpainiaren inbestidura azpiblokeek negoziazioaren 2. fasean berriz sartzeko eskatu zuten Lan Zuzendaritzaren ikuskaritzapean. Agian, horrela, bereziki neurrigabekoak diren ERE batzuk geldiarazi daitezke, eta hori positiboa litzateke, noski, baina Lan-Agintaritza beti gure alde egongo dela onartzea ilusioak egitea da.\nArazoa EREak aplikatzeko erraztasunean datza (galerak argudiatuz edo etorkizunean hala izango direla aurreikusten dela argudiatuz), eta horri aurre egiteko zailtasunean ere bai, hilabeteak edo urteak atzeratzen diren epaiekin, enpresa desegin daitekeen bitartean, eta, epaiak hala erabakiz gero, lanera itzultzea eragotziz. Ez dezagun ahaztu, gainera, ez dutela aurkakorik esan, baizik eta mota guztietako sindikatuak praktika horien konplize izan direla, eta negoziazio-fasean sinadura eman dutela, agian afiliatuentzat baldintza hobeak lortzearen truke, kaleratze-kopuru txikiagoa hitzartzearen truke edo ondorioak leuntzeko beste neurri batzuen truke. Behin baino gehiagotan esan den bezala, sindikatuen zeregina, gero eta gehiago, miseriaren kudeatzaile izatearena da.\nBestalde, aldi baterako enplegu-etendura (ERTE) handitu egiten da RED mekanismoarekin (47. bis artikulua). Hori da, nire ustez, punturik garrantzitsuenetako bat, eta, misterioz, oharkabean pasatzen dela dirudi, bai lan erreformaren aurkakoentzat60, bai aldekoentzat. Testuinguruan jartzeko, ERTEak bolbora bezala hedatu ziren pandemiaren unerik txarrenetan, eta adostasun kritikoa sortu zuten. Egia da egoera konkretuetan aplikatzeko moduetan "eragozpen" batzuk jartzen direla, baina ez dira zalantzan jartzen termino absolutuetan, agian pandemiaren aurkako neurri positibotzat hartzen direlako, epe ertain-luzera benetan dakartenera sartu gabe. Kasu honetan, Lan-Agintaritzaren zeregina «enpresak alegatutako ezinbesteko kasuak» egiaztatzera mugatzen da (47. artikulua, 5. puntua), hau da, EREak tramitatzea baino errazagoa da. RED mekanismoak ERTEen irismen-gaitasuna zabaltzen du eta Ministroen Kontseilutik aktibatzen da (beraz, aktibazio politikoa da). Horrela, erreforma honekin aukera ematen da ERTEak salbuespenezko zerbait izatetik zerbait arrunta izatera pasatzeko, RED mekanismoaren bidez, ezinbestekotzat dauzkagun egoera zabalduz, adibidez «Osasun publikoa»61 aipatuz (irakur: pandemiak).\nAitortu behar da aldaketa batzuk daudela; metatutako langabezia ez da galtzen, eta soldatari dagokionez, % 70 jasotzen da, baina Estatuak ordaintzen jarraitzen du. Bien bitartean, enpresei etendako langileen Gizarte Segurantzaren zati bat ordaintzea geratzen zaie, eta hori nahiko merkea da. Gainera, RED mekanismoak bi modalitate ditu: ziklikoa (koiuntura makroekonomikoarekin lotutakoa) eta sektoriala (sektore batzuetan aldaketa iraunkorrak hautematen direnean). Sektorialen kasuan, enpresek beste lanpostu bat bilatzeko plan bat aurkeztu beharko dute. Baina, batez ere, azken modalitate hori jotzen du Santiago Lupek62 «etorkizuneko birmoldaketen aldamio juridikotzat». Baina... Birmoldaketak aurreikusten al dira? Noski! Zertarako ziren Europar Funtsak bestela?; digitalizazioa eta trantsizio ekologikoa.\nOndorioz, enpresen barne-malgutasuna ERTEen bidez sakontzea benetako Juggernaut bat da langile finkoen baldintzen aurka: krisialdiko eta eskariaren fluktuazio testuinguru batean, oso funtzionalak dira soldatapeko langileak hanka bat barruan (beharrezko direnean) eta bestea kanpoan (lan-karga dagoenean) dutela mantentzeko, finkoak de facto aldi baterako bihurtzen direlarik (malgutasun bedeinkatua!). Era berean, enpresek une jakin batzuetan aurreztu egiten dute, soldatak Estatuak ordaintzen baititu. Gogora dezagun zor handia duen Estatu bat dela (BPGren %122,28a63), eta, beraz, Egonkortasun eta Hazkunde Plana berraktibatzen denean, BPGarekiko zorraren % 60ko muga ezartzea suposatuko du: austeritate-politikak. Baina, gainera, langileak diziplinatzeko eta banatzeko mekanismo bat dira, kulturalki prestatzen gaituena, aldizkako kontratu finkoak bezala, prestazioak eta zerbitzuak (pobreentzat) gero eta garrantzitsuagoak diren soldata-eredu baterako, zuzeneko soldataren kaltetan. Hori da Nafarroako Volkswagenen64 edo Gasteizko Mercedesen65 gertatzen ari dena.\nHonezkero, lan erreforma honek balorazio negatiboak jaso ditu, kasu gehienetan bere azalekotasuna eta, hasieran aurkeztu zenaren kontrara, 2012ko PPren erreforma «indargabetzeko» gutxiegitasuna azpimarratuz. Eta arrazoia dute, helburua hori bazen, huts egiten du miserableki, aurrekoen eduki kaltegarriak zorrozten eta finkatzen baititu; ez da horrenbeste ezaugarri horiek bere horretan okertzea. Hala ere, horren ondorioz, are zailagoa izango da orain arte lege bidez hitzartutakoa urratzea. Puntu txikiago batzuk aldatuak izan daitezke, eta, hobekuntzak ere izan daitezke (ultraaktibitatea, sektoreko hitzarmenaren lehentasuna subkontraten kasuan), baina, adierazi dugun bezala, kasu askotan, epaitegiek aldez aurretik abalatutako edo jada betetzen ziren kontuak jarri dira BOEn. Zalantzarik gabe, patronalaren pikarokeriak, giza baliabideetako sailekin eta aholkularitzekin batera, alderdi positibo horien zirrikituak bilatuko dituela, beti ari baitira eraberritzen prekarietateari dagokionez. Patronala, «galtzeko» prest zegoena arte utzi da, hori bai, horrek ematen zion denbora-abantaila zukutu ondoren. Hona hemen erreformaren azterketa «juridikoa».\nGainera, aurreko bi lan erreformak indargabetzea planteatzen den arren (2012 eta 2010, PP eta PSOE, hurrenez hurren), badirudi ez dela zalantzan jartzen Langileen Estatutuaren lan-esparrua bera. Hori Moncloako Itunen emaitza da, garai hartako helburuei erantzunez: bereziki gatazkatsua zen langile-mugimendu bat otzantzea eta Espainiako kapitala Europako bloke politiko-ekonomikoaren estandarren arabera modernizatzea. Baliteke egun ez egotea langile-mugimendu indartsu hori, baina bigarren helburua proposamen berrietan nabarmentzen da, eta, beraz, ez da harritzekoa itun sozialak berriro aipatzea.\nAlabaina, goian azaldutako kritikak ez du azaletik haratago begiratu; ez da azalekotik haratago joan, eta, hala eta guztiz ere, ez da kritika erradikala. Aldiz, lan erreforma langile-klasearen bizi-baldintzen aurkako erabateko ofentsiba gisa ulertuta, zatiak beste zentzu bat hartzen hasten dira. Hain zuzen ere, aldi baterako lan-erregulazioak (galerak sozializatzea, etekinak pribatizatzea) eta aldizkako lan-kontratu finkoak (aldi baterakoak finko gisa aurkeztea) bi modu posible dira estatistikoki behin-behinekotasuna malgutasunaren pean ezkutatzeko, bai Europako Batzordeak eskatzen duena betetzeari begira, bai atzerriko kapitalaren inbertsio desiratuei begira. Azken horiek, langabezia-tasa handiekiko mesfidati izan ohi dira. Horrek, kaleratzearen erraztasunarekin batera, denok behin-behinekoak izatea ekar lezake, baita finkoak ere. Horrela, baliteke erreforma berregituraketei dagokionez datorrenaren eremua taxutzen aritzea; Europako funtsak trantsizio ekologikorako, eraldaketa digitalerako eta, azken batean, produkzio-aparatuaren egokitzapenerako.\nNire ustez, erasoaldia hainbat unetan gerta liteke: epe laburrean, erreforma-paketeak (lan, pentsio, zerga). Horiek gure bizi-baldintzen aurkako erasoa dira, berehalako helburu desberdinekin: langile-klasearen aurrezkiei kolpe egitea inflazioaren bidez (lan-errentak Kapitalera aldatzea), etekinak handitzea eta soldatei eusteko politikak ezartzea inflazioa soldatetara jauzi ez dadin, burgesiari ematen dion denbora-abantaila bertan behera utziz. Epe labur-ertainean, aurrekoari eta Europako funtsen bultzadari esker, kapital-inbertsioak suspertzen saiatzea, irabazi-tasak altxatzeko itxaropenarekin. Eta, aurrekoaren ondorioz, epe ertain-luzera, «soldata-sistema berri» baterantz jotzea, gainpopulazio erlatiboaren geruza zabal bat ezaugarri duena, ekoizpen-aparatu soberakoa modu kronikoan duena, non zuzeneko soldatak (lana) garrantzia galtzen duen, zeharkako diru-sarrerena (prestazioak, DSBE, balizko miseriazko errenta unibertsalak) eta doako zerbitzuena (beti pobreentzat) igotzen den bitartean. Horregatik, «soldata-sistema» horri bere konplexutasunean erantzun beharko zaio, baina hori ez da artikuluaren gaia. Hori bai, funtsen eragina igarota (urte gutxi batzuk), Espainiako Kapitala ez bada birkokatu, zerga-doikuntzak etorriko dira: murrizketak eta austeritatea. Orain arte «dena ondo doa». Oraindik ez dugu lurra jo.\nIkusitakoak ikusita, gehiegikeria neoliberaletan zentratzen diren kritikak itsu dira muturren aurrean gertatzen diren aldaketen aurrean; Estatua ez da desagertzen, alderantziz! Garrantzia irabazten du, baina funtzio politiko desberdinekin. Erabakiak hartzeko zentroa izan beharrean, eta Ongizate Estatua ahalbidetu zuen oinarri ekonomikoa pixkanaka desegiten ari den honetan, miseriaren asistentzia sozialaren, errepresioaren eta kapitalaren asistentziaren (inbertsioak, azpiegitura, erreskateak) kudeatzaile bihurtzen da, besteak beste. Testuinguru horretan, ezkerrak kudeatzaile trebea izateko gaitasuna erakutsi du; baztertu dituen guztiak gorabehera, Yolanda Diazek jakin izan du erreforma Itun Sozialaren mahaitik eramaten (Gobernua, sindikatu adierazgarrienak eta CEOE), aurreko PPren erreforma ez bezala, aldebakarrekoa izan baitzen. Beraz, Ongizate Estatua likidatzea ez da «kolore» kontua; kapitalismoaren egiturazko beharrei erantzuten die, desagerpen hori alderdi batek ala besteak kudeatu. PSOE (ezkerraren babesarekin) proletalgoari eraso egiteko bide soziala da, baina azken finean, ez dio eraso izateari uzten. Hori ere ez da berrikuntza historikoa, 80ko hamarkadan bizi izan zen industria-birmoldaketarekin66.\nGehiengoaren sindikalismoari dagokionez, CCOO eta UGT ez dira gogaitu negoziazioetara indar handiagoko posizio batekin iristeko. Aitzitik, badirudi ziurtzat jo dutela Gobernuak lan guztia «ondo» egingo zuela; dagoeneko ez dira ahalegintzen euren erabilgarritasuna antzezten ere. Horren ordez, beren «indar sindikalen korrelazioa» kudeatzen dute, joerazko gainbeheran jarraitzen duten bitartean. «Ez da panazea, baina lehen urratsa da», «One step at a time» logika da belaunaldiz belaunaldi eragin-eremua galtzera eraman gaituena. Azken finean, porrotaren logika besterik ez zen pragmatismoz eta «pixkanaka irabazteaz» mozorrotzen zena. Horri dagokionez, Rosa Luxemburgok eman zigun lezioa67 garrantzitsua da: «Oportunismoa (...) bi modutan gal daitekeen joko politikoa da: batetik, oinarrizko printzipioak galtzeaz gain, ustezko arrakasta praktikoa ere gal daiteke.»68. Helburuen anbizio eskasak, nahitaez, asmo gutxiko emaitzetarako tartea uzten du.\nLan erreformari emandako erantzun kritikoari dagokionez, ez dira berriro ikusi 2012ko mobilizazio-ziklo eta greba orokor masiboak, nahiz eta edukia antzekoa izan.\nEuskal Herrian, zehazki, greba orokorra baztertu zen, LAB eta ELA ez baitziren ados jarri polemiken artean697071, dinamika bateratuak manifestazio batera eta lantokietako mobilizazio batzuetara murriztuz72. Egia da abenduaren 28ra arte ez genuela legearen edukia erabat ezagutzen, baina a posteriori emandako erantzuna baino ez da, negoziazioak oso berandu arte baldintzatzen saiatu ez dena, nahiz eta «borrokarako grina» handiagoa eta gaitasun handiagoa izan. Agian zerbait ihes egiten ari zaigu, zaila delako azaltzea aurreko erreformarekin alderatuta izan den jarrera aldaketa. Gaitasuna badago, zergatik ez da benetan erabili? Parlamentuko jardunaz gain, bide «sindikalean» indar gehiago jarri behar al zen, LABeko ahots batzuek a posteriori adierazten zuten bezala73? Edozein kasutan, erreforma onartuta dago.\nAgian, atzealdera zergatik mugitu diren azaltzeko, adierazi behar da sindikalismo «kritikoa» atxikita dagoen parlamentuko apustuek mugatzen dutela maiz. Sindikatuari dagokio nahigabea eta bide parlamentarioak sortzen dituen kontraesanak kudeatzea, azkenean alderdi instituzionalak erabakitzen badu ere. Izan ere, ez luke zentzurik izango alor sindikalean gehiegi aurreratzeak, parlamentuko ezetza oraindik erabakita ez bazegoen; azken finean, kalkulu eta aliantza politikoen kontua da, eta ezin dira edozein modutan arriskuan jarri. Baina kontuz, «kalea» eta instituzioak ez daude elkarren aurka, logika komun batean osatzen dira.\nAre gehiago, erreformak lortzeko Espainiako esparrua nahikoa ez zela adierazi nahi zuen estrategia bat bazen, nahasgarria da Gobernua babesten jarraitzea. Bestalde, ez da koherentea «erreformari ez» esatea Europako funtsen alde egiten bada, lehenengoa bigarrenerako baldintza izanik. Gauzak horrela, ERCk, EH Bilduk, EAJk eta abarrek ez dituzte eskuak zikindu behar izan herritarrentzat gustukoa ez zen erreforma batekin. Berriro diot: baiezko asko egon dira ezezkoaren aurretik: Alarma Estatua luzatzea, Estatuko aurrekontuak eta, bereziki, Europako funtsak.\nEta honek guztiak indar korrelazio ospetsuen eztabaida ekarri du hizpidera, eta ahal denaren politika74. Gure herri txikiari dagokionez, egia da indar sindikalen korrelazio hobea dagoela, eta agian Legebiltzarrean ere bai. Horregatik planteatzen dira Lan Harremanen Euskal Esparrua bezalako proiektuak, baldintza hobeak lor litezkeela argudiatuz. Lehenik eta behin, hori premia hutseko gai baten ondorio da; EHn indar korrelazio hobea lor daiteke, baina Espainiako esparru handian, euskal gehiengo sindikalak ez du ezer askorik lortzeko, horrela, beren botere sindikala gauzatzeko lekua bilatu behar dute. Hala ere, indar korrelazioa benetan den bezala aurkeztu behar da, beraz, premisa horretatik, zenbateraino jar liteke zalantzan integrazio europarraren esparru politikoa eta horren atzean dagoen Europako Kapital Handia? Izan ere, ez dira gauza bera barne-indarren korrelazioa (lurralde batean; Espainia vs EH) eta kanpo-korrelazioa (Lana vs Kapitala).\nBigarrenik, ulertu behar da proiektu hori estrategia zabalago baten irudikapen taktikoa dela, berehalakoa; Berdinen Errepublika, Euskal Ongizate Estatua. Horretarako, gizarte-itun propioa behar da, eta, beraz, burgesiaren zatiren baten babesa. Eta, nola ez, badirudi ez duela horretarako interesik, eroso baitago dagoen bezalaxe. Era berean, gure balizko Euskal Lan Harremanen Esparruak Europako «gomendioak» desobedituko balitu, «Euskal oasiaren» Ongizate Estatua posible egingo lukeen oinarri ekonomikoa laminatzea ekarriko luke. Ez aipatzearren, Kapitala gero eta gehiago kontzentratzen ari dela, multinazionalen aurkako bide sindikalari negoziatzeko gaitasuna eta eraginkortasuna kenduz, nolabait deslokalizazioak, berregituraketak eta abarrak ere kontuan hartuta. Erreformaren bide nazionalak ez du ibilbiderik: Espainia ez da erreformatu ezina, kapitalismoa halakoa da. Horregatik da premiazkoa Alderdi Komunisten Internazionala antolatzea, eta horretarako, proletalgoa independentzia politikotik abiatuta antolatu behar da, gero eta eskala handiagoan.\nIzan ere, uneoro aipatzen ari zena erreformek gaur egungo konfigurazio kapitalistan zuten papera zen, erreformen marjina gero eta txikiagoa den egoera batean. Horregatik ezin diegu erreformei daukatena baino garrantzia gehiago eman, alferrikako ahaleginak eginez. Horregatik, gero eta gehiago, erreformarik gabeko erreformak ikusiko ditugu, lan erreforma honen kasuan bezalaxe. Baina hau ez da porrotaren kantua, kontrakoa baizik. Sozialismoaren beharra dugu, bizitzea merezi duten bizi-baldintza unibertsaletarako berme bakar gisa. Gure ekarpena oso apala da, itxaropena berreskuratzeko galdera egokiak egiten hasi behar da, nahiz eta batzuetan min egiten duen. Mario Trontik esan zuen bezala: «Hobe da aldi baterako garaitua zarela onartzea, horrela ez jarraitzea bada asmoa»75. Proposatzen dugun bidea, Kapitalaren Botereari aurre egingo dion Alderdi Komunisten Internazionala eraikitzea, bide zaila, desatsegina eta oso luzea da, baina ez dago balio duen lasterbiderik; hasieraren hasiera besterik ez da.\nTramitazio soldatei buruz:\nRED mekanismoari buruz:\n2010eko erreformar sakontzeko:\nLan erreformei (orokorrean) buruz irakutzeko:\n“mochila austríaca” deritzonari buruz:\nZerbitzu anitzeko enpresei eta ABLEei buruz:\nBehin-behinekotasunari buruzko analisi bat:\nMoncloako Itunei buruz\nEuskal Errepublika Berdinaren aukera ezintasunari buruz: Daniel Askunze «Burujabetza aldaketa sozialerako: bide nazionala erreformari»\n2 «decent wages» laborismo ingelesean zabaldutako terminoa da. Beharbada itzulpen okerra da, ingeleseko «decent» hori «ona»-ren baliokide baita, eta «decente» horrek «nahikoa» adieraren antza handiagoa du.\n11 " Akordio hau sinatzen duten indar politikoek 2012ko lan erreforma osorik indargabetzeko konpromisoa hartu dute." https://twitter.com/naiz_info/status/1263177124858527745\n15 Gobernuak lege-dekretu bat onar dezake Ministroen Kontseiluan, premiazko kasuetan. Hala ere, indargabetu ez dadin, gehienez 30 egun daude Kongresuan bozkatzeko, Konstituzioaren 86.1 artikuluaren arabera. Botere-banaketaren printzipioaren salbuespena da, arauak organo legegileak onartzen dituelako, eta ez botere betearazleak, lege-dekretu baten kasuan bezala.\n20 Ez da harritzekoa, PSOErekiko itunaren espirituak jarraitzen baitzuen, azkenean izan ez zena.\n27 Europako Parlamentuaren eta Kontseiluaren 2021/241 araudiak, 2021eko otsailaren 12koak, Berreskuratze eta Erresilientzia Mekanismoa ezartzen duenak, 24. artikuluan ("finantza-kontribuzioei eta maileguei buruzko ordainketei, eteteari eta akordioen suntsiarazpenari buruzko arauak") ezartzen du Batzordeak ordainketak etengo dituela estatu kide batek aurretik betetako mugarri eta helburuekin lotutako neurriak baliogabetzen dituela egiaztatzen badu.\n28 Alberto Garzon: “Modernizazioa gure produkzio-sistema dibertsifikatzea eta konplexutzea helburu duen industria-politikako estrategia gisa defini dezakegu. Jauzi kualitatibo horren helburua Europa iparraldeko herrialdeekiko (…) egiturazko desberdintasunak murriztea da (…). “hemen eztabaidatzen ari garena Espainiak eta, neurri batean, Europar Batasunak lanaren nazioarteko banaketa berrian duten lekua da. https://www.eldiario.es/opinion/tribuna-abierta/modernizacion-espana-enemigos_129_6295329.html\n31 Atzera botatzen ari diren inbertsioak: https://www.abc.es/economia/abci-paralisis-sanchez-fondos-europeos-ahuyenta-espana-multinacionales-202201251958_noticia.html\n35 Eurostaten konparazioan, 2020ko laugarren hiruhilekoko datuekin, Espainian soldatapekoen % 24,7 behin-behinekoa zen, Erkidegoko batez bestekoa ( % 13,5) baino hamar puntu gehiago.\n37 “2030eko helburuak eta Aldaketaren Agendako neurriak”. 64. orrialdea, 12. puntua. Ez da agertzen “Motxila Austria” gisa, baina kaleratze- eta erretiro-kostuak jasango dituen banakako kapitalizazio-funtsaren ideiarekin bat dator. https://www.mineco.gob.es/stfls/mineco/ministerio/ficheros/190208_agenda_del_cambio.pdf\n39 “The need for flexibility in employment relations is growing because of objective reasons in the labor market”\n44Garrantzitsua den arren, BPGan duen garrantziaren arabera neurtuta, turismoa COVIDarekin erori edo amildu den sektorea da. Esaterako, 2019tik ia 7 puntu eta 2021eko BPGaren %5,5 jeitsita. https://www.ine.es/dyngs/INEbase/es/operacion.htm?c=estadistica_C&cid=1254736169169&menu=ultiDatos&idp=1254735576863\n45BPGren beste sektore garrantzitsu bat ostalaritza da: BPGren % 6,4 eta 1,7 milioi enplegu.\n46Jakina, ezinezkoa da kapitalismoan langabeziarekin amaitzea, kapitalismoak berezko baitu.\n47Rosa Luxemburgo- Introducción a la Economía Política, «la ley del salario» kapitulua, «formación del ejército de reserva» atala.\n4816. artikulua. Aldizkako kontratazio finkoa. https://www.boe.es/buscar/act.php?id=BOE-A-2021-21788\n49CCOO- «Informe de Costes económicos y sociales de inestabilidad de empleo y las reformas laborales de 2010 y 2012»\n51 Dirudienez gertatzen ari den jokaera da administrazio-langile bat langile gisa jartzea, ordezkari sindikal telegidatu gisa aurkeztea eta oso hitzarmen kaxkar bat «hitzartzea», gero administrazioko jatorrizko lanpostura itzultzeko.\n54 Unai Sordo (CCOO) gaiari buruz: https://www.elconfidencial.com/economia/2022-01-20/sordo-defiende-negociacion-colectiva-no-cambiara-convenio-autonomico_3361276/\n58 Enplegu Erregulazioko Espedienteak: egoera ekonomiko txarrean dagoen enpresa batek langileak eteteko edo kaleratzeko baimena lortzeko prozedura. Izapidetzeak: kontsulten fasea (negoziazioak) eta ebazpen-fasea (lege-baldintzak betetzen badira).\n59 Erkidegoka izen ezberdina har deazke. Batzuetan Lan-Zuzendaritza\n60 «ERC, EH Bildu, CUP eta BNGren adierazpen bateratua, erreformaren eskubideak berreskuratzeko» 2022ko urtarrilaren 27koa. https://www.economiadigital.es/wp-content/uploads/2022/01/Declaracion-conjunta-Reforma-laboral.pdf\n61 47. artikulua, 6. puntua.\n67Rosa Luxemburg- “El oportunismo y el arte de lo posible”\n74 Pablo Iglesiasek onartzen zuen «lo más lejos que se podía llegar». https://www.naiz.eus/eu/info/noticia/20220110/pablo-iglesias-cree-que-el-pacto-sobre-la-reforma-laboral-es-lo-mas-lejos-que-se-podia-llegar#\nLan erreforma onartu dute Espainiako Diputatuen Kongresuan


Arantxa Tapia - Eusko Legebiltzarrako hautagaia - EAJ - PNV\nArantxa Tapia Otaegi naiz, 56 urte, Astigarrakoa, nahiz eta 1988tik Zumaian bizi naizen. Ezkonduta nago eta bi alaba dauzkat, 30 eta 26 urtekoak.\nIngeniaritza Industrialean Doktorea naiz, Elektrizitatean espezializatua. Eremu horretan, enpresa teknologiko eta industrial askorekin elkarlanean aritu naiz, nire ogibidea irakaskuntzari eta ikerketari lotuta egon bada ere, Irakasle Laguntzaile bezala Nafarroako Unibertsitateko Tecnun-en lehenbizi eta EHU-UPVko Katedradun gisa. EHUn bertan kudeaketa-ardurak ere izan ditut, Donostiako Ingenieritza Eskolako Idazkari Akademiko eta Erasmus Programaren arduradun bezala lehenbizi eta gero zuzendari bezala, 2005 urtera arte.\nPolitika bokazionala izan da niretzat. Oso gazte, 16 urte nituela, EAJn afiliatu nintzen Euskadiren eraikuntzan aktiboki parte hartu nahi nuelako Alderdi arduratsu, serio eta euskal gizartearekin konprometitutako baten eskutik. Bokazio hori hazten joan da eta erakunde-ardurak izateko aukera izan dut; betiere, horrek dakarren arduraz jabetuta. Eusko Jaurlaritzako kide izan naiz azken bi legegintzaldi hauetan, Ekonomiaren Garapen eta Lehiakortasuneko sailburu gisa lehenengoan (2012-2016), eta Azpiegituren eta Garraioaren kudeaketa ere neure gain hartu dut bigarrenean (2016-2020). Arlo hori ezagutzen nuen, Garraioko sailburuorde gisa hasi bainuen nire jarduera publikoa (2005-2007). Gipuzkoako Foru Aldundiko Mugikortasuneko eta Lurralde Antolamendurako diputatu (2007-2011) eta Madrilgo Diputatuen Kongresuko kide ere izan naiz (2011 eta 2012).\nPertsona aktibotzat naukate, lagunekin hizketaldiak izaten gozatzen dut eta Zumaiako Flyshean pasiatzen dut estresaren aurkako sendagai gisa. Iñigo Urkullu Lehendakariarekin batera lanean emandako bi legealdiak bizi-biziak eta emankorrak izan dira. Argi erakutsi du Euskadik behar duen pertsona daukagula herri honen etorkizun izaeraduna, lehiakorra eta kohesionatua eraikitzen jarraitzeko.\nIñigo Urkullu Lehendakariarekin batera lanean emandako bi legealdiak bizi-biziak eta emankorrak izan dira. Argi erakutsi du Euskadik behar duen pertsona daukagula herri honen etorkizun izaeraduna, lehiakorra eta kohesionatua eraikitzen jarraitzeko.


Gazteen lonjetatik igaroko da udala, “segurtasuna eta elkarbizitza” hobetzeko - Aiaraldea.eus\nGazteen lonjetatik igaroko da udala, “segurtasuna eta elkarbizitza” hobetzeko\nTxabi Alvarado Bañares 2018-04-20 07:00 Jendartea Laudio\nErabilera gida bat osatu du tokiko erakundeak, hainbat betebehar eta gomendiorekin.\nLonjaz-lonja joango dira diagnostikoa osatzeko. / Jon Catalan | Ikusi handiago | Argazki originala\nAste honetan ekin diote Gizagune enpresako kideen Laudioko gazteen lonjetatik igarotzeari. Udalak kontratatu du enpresa hori mota horretako lokalen “mapeo” bat egiteko. Lonja bakoitzarekin fitxa bana egitea da asmoa, herriko egoeraren erradiografia bat egiteko. “Errealitatea eraldatzeko beharrezkoa da errealitate hori ezagutzea”, azaldu dute Gizaguneko kideek.\nAmets Meatza zinegotziak azaldu du urteak daramatzatela gaia lantzen udaleko hiru arloren artean: udaltzaingoa eta gazteria eta hirigintza sailak. Lonjakidetza programaren bidez jarduten ari dira, eta hiru dokumentu onartu zituzten horretarako iragan ostiraleko Tokiko Gobernu Batzordean: Aisialdiari buruzko diagnostikoa, jarduketa protokoloa eta erabilera gida. Lonjen erabiltzaileei zuzenduta dago azken dokumentu hori, eta bete beharreko hainbat minimo eta gomendio barnebiltzen ditu.\nBehin lonjetatik igarota ekingo diote planaren bigarren faseari. Higiezinen enpresekin hitz egingo dute horretarako, egitasmoaren funtsezko helburua betetzeko: “lonjetako erabiltzaileen zein auzokideen segurtasun eta elkarbizitza egokiak bermatzea”.\n50 lokal inguru\n50 gazte lokal zeuden 2015ean Laudion, udalaren I. Gazte Planaren diagnostikoaren arabera. Hala ere, tokiko erakundeko ordezkariek nabarmendu dute lonjen mapa asko aldatzeko joera duela, koadrilak oso azkar mugitzen direlako txoko batetik bestera. “Hala ere, lokalez mugitu arren, koadrila gehienak ez dira aldatzen”, nabarmendu dute Gizaguneko kideek, “adin batetik aurrera lokalik ez duten gazteak seguru asko ez dute inoiz izango”.\nHerriko gazteen lonjen inguruko lehenengo ikerketa Gazte Asanbladak burutu zuen 2012. urtean. 37 txoko identifikatu zituzten, zeintzuetan guztira 700 gazte baino gehiago biltzen ziren. Erabiltzaile gehienak 15-25 urte artekoak ziren eta lonja gehienetan mutilak ziren nagusi.\nGazteek alokatutako 120 lonja baino gehiago daude Aiaraldean (3 argazki)\n1 Artziniega Museoaren aldeko aldarri ozena plazaratu dute ehunka bizilagunek\n2 Lapurreta egin dute Urduñako etxebizitza batean\n3 Aiaraldeko Intranet Feminista eta webgunea aurkeztu ditu Faktoriak\n4 San Anton eguna ospatuko dute Amurrion eta Baranbion\n5 LAN ESKAINTZA: Aiaraldea Kooperatiba Elkarteak kudeatzailea behar du\n6 Salgai daude dagoeneko OrozkoRock jaialdiko sarrerak\nMakina batek su hartu du Arantzar kaleko poligonoan\nSuhiltzaileek pertsona bat bere etxebizitzatik atera dute Araba kalean, ondoezik zegoelako\nAtxilotu bat Laudion pertsona bati lantza baten puntarekin erasotzeagatik\nBi furgoneta elektriko erosiko ditu udalak udaberrirako\nHerri galdeketa egingo dute Aretan, herritarrek nahi badute Laudiotik banatzeko\nJEZeko langileak amiantoarekin kontaktuan egon direla adierazi du ASVIAMIE Aiaraldeak\nNeguko azokak hainbat jende elkartu du Aldai plazan\nIkazkina egon da jadanik Ugarte auzoan\n[BIDEOA] 34 milioi utzi ditu Laudion Gabonetako loteriak


Zure enpresako estrategia digitala martxan jarri, diseinatu edo hobetu nahi duzu? | Ideiak Bizirik\n← Enpresak sortzeko zer izapide egin behar diren jakin nahi al duzu?\nKontrataziorako laguntzak eskatzeko prozedura arautzen duten oinarriak →\nZure enpresako estrategia digitala martxan jarri, diseinatu edo hobetu nahi duzu?\nIrungo eta Hondarribiko industrial enpresak eta lotutako sektoreak (logistika, energia…), 6 eta 50 langile bitartekoak.\nEstrategia digitala martxan jarri, diseinatu edo hobetu nahi duten enpresek.\nIrungo eta Hondarribiko ETE industrialei beharrezko ezaguerak eta tresnak eskaintzea, negozioan estrategia digitala arrakastatsua izateko eta, aldi berean, aukera berriak lortzeko. Halaber, bezeroak atxiki, fidelizatu eta erakarri, eta marketin digitaleko estrategien inplementazioarekin negozioaren lehiakortasuna, produktibitatea eta hazkundea hobetu.\n2 formakuntza eta 3 tutoretza saioetan parte hartuz, eta enpresa espezializatu baten 40 orduko inplementazio zerbitzuaz baliatuz.\n2017ko maiatzaren eta irailaren bitartean.\nBi ardatz hauek dira programa egituratzen dutenak:\nPrestakuntza: Marketin Digital-ean 5 orduko formakuntza, 2 jardunaldietan bananduak (2 eta 3 ordu), enpresan ezarritako estrategia etorkizunean mantentzeko behar den oinarrizko ezagutzaz hornitzeko asmoz.\nInplementazioa: estrategia digital baten 40 orduko inplementazioa, enpresaren beharretara egokitutakoa, produktuak nahiz zerbitzuak internet bidez saltzeko aukera izateko asmoarekin. Inplementazioa 3 saioetan egingo da; enpresan ordu bateko tutoretza eta beste ordu bateko bi saioak Bidasoa bizirik bulegoetan.\nApirilaren 12tik Maiatzaren 5era: Posizionamendua ingurune digitalean programan parte hartzeko deialdi irekia.\n2017ko Maiatzaren 3an: Programaren aurkezpena.\n2017ko Maiatzaren 12an: 5 enpresa parte-hartzaileen hautaketa.\n2017ko Maiatzaren 17an: Formakuntza 1. Saioa (2 ordu).\n2017ko Maiatzaren 24ean: Banakako lan saioa, enpresa bakoitzean (ordu bat).\n2017ko Maiatzaren 31ean: Formakuntza 2. Saioa (3 ordu).\n2017ko Ekainaren 14ean: Banakako lan saioa, Bidasoa bizirik bulegoetan (ordu bat).\nEkainaren 15etik Abuztuaren 30era: Enpresaren estrategia digitalaren inplementazioa.\n2017ko Irailaren 13an: Banakako lan saioa, Bidasoa bizirik bulegoetan (ordu bat).\n2017ko Irailaren 27an: Bateratze-lan saioa eta emaitzen aurkezpena.\nErakunde onuradunak izango dira baldintza hauek betetzen dituzten industria-enpresa txikiak:\n6 eta 50 arteko langile edukitzea. Baldintza hau betetzen ez duten enpresek beraien egoera aztertuko da.\n20 milioi euro baino gutxiagoko urteko negozio bolumena dutenak edota 43 milioi euro baino gutxiagoko urteko balantze orokorra dutenak. Baldintza hau azkeneko urteari dagokiona.\nEnpresaren sorrera oinarriak argitaratu baino lehenagokoa izatea.\nDiru-laguntzei buruzko azaroaren 17ko 38/2003 Lege Orokorraren 13. artikuluan egotea zeinaren ondorioz ezin baita laguntzen onuradun izan.\nAdministrazio publikoekin lotutako edo haien mende dauden eta nortasun juridikoa duten erakunde eta sozietate publikoak, hala nola administrazio instituzionalarenak, zeinahi dela ere administrazioa ez izatea.\nElkarteak edo fundazioak ez izan.\nJarduera ekonomikoko zentro bat edukitzea Irunen edo Hondarribian, garatutako proiektuak edo prestakuntzak eta garatu behar den soluzio teknologikoa bertan eragina izatea.\nEgunean egotea Ogasunarekiko eta Gizarte Segurantzarekiko zerga betebeharretan.\n2017ko Maiatzaren 5 arte\n2017ko maiatzaren 2 baino lehen, zurekin kontaktatuko dugu zure parte-hartzea baieztatzeko. Eskerrik asko!\nDokumentu hauek aurkeztu\nErakunde onuradunak dokumentu hauek aurkeztu behar dituzte:\nBatezbesteko langileen ziurtagiria.\nOgasunarekiko eta Gizarte Segurantzarekiko zerga betebeharrak beteta dituela egiaztatzen duen ziurtagiria eguneratua.\nDebeku-egoeretako batean ez daudela adierazten duen zinpeko aitorpena.\nSarrera hau Enpresa-kudeaketa, Formakuntza kategorietan argitaratu da eta marketina digitala, marketing digital etiketarekin. Gorde permalinka.


Literaltasunaren arazoa Brohumil Hrabal idazle txekiarrarengan — EIZIE Elkartea\nGaragardoa edanda, Jainkoarengandik hurbilago\nIazko abenduan LIMerako txostentxo bat prestatzea egokitu zitzaidanez gero, zein gai jorratuko eta, Txekiako idazle bat aukeratu nuen: Bohumil Hrabal. Izan ere, duela hiruzpalau urte liburu bana jaso nuen bi lagunengandik: txekierazko bat (Obsluhoval jsem anglického krále) eta, halabeharrez, Yo que serví al rey de Inglaterra, hau da, Jítka Mlejnkovák egindako espainierazko itzulpena. Bi liburuak aldi berean jaso eta aldi berean jakin-minez irakurtzen hasi nintzen. Jarraian, txekierazko beste bi liburu irakurri (Milan Kunderarena bata eta Jaroslav Haekena bestea), eta artikulu bat izkiriatzea otu zitzaidan, txekiera euskaratzean hizkuntza maila guztietan topa daitezkeen zailtasunei buruz1.\nLIMerako txostentxo hau harako artikulu haren jarraipena da, hori bai, Hrabalen liburuaren lehenengo kapitulura mugatua. Oraingoan, ordea, balizko euskal bertsioak nolakoa izan beharko lukeen proposatu beharrean, espainierazko itzulpenaren gorabeherak aztertzen saiatuko naiz, edozein idazlek literatur arautik desbideratzeko duen askatasuna eta edozein itzultzailek askatasun hori errespetatzeko duen obligazioa aipatuz. Nonbaitetik hasi behar eta, izenburutik: Obsluhoval jsem anglického krále, hau da, "Ingalaterrako erregea zerbitzatu nuen", dugu txekierazkoa. Yo que he servido al rey de Inglaterra, hau da, "ni"-aren garrantzia azpimarratzeko eta, agian, Erdi Aroko oihartzunen bat ekartzeko2 balio duen perpaus erlatibo ez-murrizgarria, espainierazkoa. Nolabait ere, izenburuan bertan topatzen dugun alde hau bi testuen berezkotasunaren zantzu dugu: irakurketak aurrera egin ahala ohartuko garenez, txekierazkoan ekintza da nagusi, edo hobeki esanda, protagonista nagusiaren inguruan eratutako ekintzen segida etengabea. Espainierazkoan, ordea, zenbait alor landu dira jatorrizkoan ageri ez direnak, eta izenburutik beretik islatzen da berariazko joera hori: txekierazkoan agertu ere egiten ez den subjektua, espainierazkoan, agertzeaz gain, galdegaia da. Itzultzailea beldur da, antza, jatorrizkoa estu-estu errespetatuz gero ez ote duen itzulpenak txarra irudiko, eta, horregatik, hizkuntza maila guztietan antzematen zaio testua "txukundu" edo "hobetzeko" borondatea.\nHain hedatua den joera hau Antoine Bermanek aztertu zuen, baita zehatz-mehatz aztertu ere3. Berak aipatzen dituen baliabide deformatzaileetatik bost dira Mlejnkovák bere itzulpenean darabiltzanak:\n1/ arrazoikuntza: sintaxia eta puntuazioa birmoldatu egiten dira, diskurtso anarkikoa linealtasunaren ildotik bideratuz.\n2/ argikuntza: baliabide honek badu aurrekoarekin zerikusirik. Hrabalek zehaztu baino iradoki nahiago izaten du. Itzulpenean, ordea, alderantzizko joera dago.\n3/ noblekuntza: Hrabal ez da idazleen urrezko kadiretan esertzeko jaioa. Plazako gizona dugu oso, eta jendearen hizkera ekarri ohi du literaturara. Izan ere, bere idazkera ahozkotasunari estu-estu loturik dago. Eta hori ez dago itzulpenean behar bezala jasota. Lexiko mailan, esaterako, errepikapenak sinonimoen bidez saihesten dira.\n4/ erritmoen deseuztapena: Hrabalek, pasarte asindetiko eta polisindetiko luzeen bidez, segida etengabearen efektua sortzen du. Ulermenaren hobe beharrez, koma edo emendiozko juntagailua ordezkatzen direnean, erritmoa kamustu egiten da.\n5/ lokuzioen deseuztapena: lokuzioen ordez baliokide ez-markatuak agertzen dira maiz itzulpenean. Baina kontrakoa ere gerta daiteke: lokuzioren bat itzulpenean agertzea, baina ez jatorrizkoan.\nBaliabide hauek guztiak erabiltzetik aterako den testua literarioa dateke, baina inola ere ez "hrabaldarra"4. Hrabaltasun hori ulertzekotan, idazlearen bizitza hartu behar kontuan: lanbide askotan aritua (trenbideetako langile, biltegiko laguntzaile, notari baten laguntzaile, aseguru-agente...) eta garagardozale amorratua. Arratsero Pragako Alde Zaharreko "Urrezko tigrea" deritzon tabernan horditu eta lagunen ahotik han-hemenkako pasadizoak entzuten ditu, gero, behin etxean, bere idazkeraren eta alkoholaren galbahetik iragazita, idazmakinaratuko dituenak.\nHitzaurre honetan esandakoak lan honen bigarren zatiko adibideen bidez frogatzen saiatuko naiz. Adibideak hainbat hizkuntza mailatan daude banaturik, eta, batzuetan, itzulpenaren berariazko desbideratzea erakusten dute, eta, bestetan, itzulpen-akats hutsak. Adibide bakoitza honelaxe dago osaturik:\na) parentesi artean, eta hurrenez hurren, txekierazko eta espainierazko orrialde-zenbakiak.\nb) txekierazko testua.\nd) euskarazko itzulpena.\ne) Mlejnkováren espainierazko itzulpena.\nTxekierak eta espainierak, hizkuntza indoeuroparrak direnez, antzekotasun tipologiko nabarmena dute, sintaxi mailan batez ere. Hori dela eta, ez bide dago arazorik itzulpenetan baliokide sintaktiko zehatzak aurkitzeko. Arlo honetan, beraz, desbideratzeak ez dirudi justifikatuegia.\nSintaxia hrabaldarraren oinarria polisindetona da (a5 eta da juntagailurik errepikatuena) eta, maila apalago batean badarik ere, asindetona. Itzulpena, ordea, ahozkotasunaren ezaugarri horri itzurtzen zaio, mendeko perpausen alde apustu eginez. Itzultzaileak uste du honela jokatuz gero on egingo diola itzulpenari, eta, nire iritziz, kale egiten du, ez baitu errespetatzen Hrabalen idazkera anarkiko, zoro eta ustez antiliterarioa. Gehiegizko esplizitazioa dago espainierazko testuan: txekieraz iradokitzen dena espainieraz zehaztu egiten da.\nIdazkera automatikoa gogorarazten digun literatura mota hau gertuago dago, hizkuntzaren maila guztietan, ahozko txekieratik idatzizko txekieratik baino, eta hori nola edo hala jaso egin behar itzulpenean. Bestela, iruzur egiten diogu Hrabalen izpiritu bihurriari: leuntzen ari gara kontakizuna, itzulpena zeharo hrabalgabetuz.\nasindetona > erlatibo orazionala6\n(1) (18-25) tak se mi hnala po ruce a chtĕla mi ji políbit, já jsem myslel (orduan eskura oldartu zitzaidan eta musukatu nahi izan zidan, nik pentsatu nuen) / se abalanzó sobre mi mano con intención de besarla, lo que me hizo pensar\nasindetona [... ISi]P, [tai hori ...]P > [... ISi]P, [IEi ...]P\n(2) (30-32) je církev katolická, ta obchoduje (Eliza katolikoa da, honek negozioak egiten ditu) / es la Iglesia católica, que hace negocios\nasindetona > polisindetona\n(3) (13-21) *bylo to vechno voňavé, kdy se pak naklonila* (dena usaintsu zegoen, hura gero makurtu zenean) > todo estaba perfumado, y cuando ella se inclinó\npolisindetona (P + EJ + P + EJ + P) > P + EJ + [al + INF] + P\n(4) (23-28) *já je poloil na stůl a odcházel jsem a mĕl jsem dojem* (nik mahai gainean jarri eta alde egin nuen, eta irudipena izan nuen) / yo las dejé sobre la mesa y al irme tenía la sensación\npolisindetona (P + EJ + P) > P + para + INF\n(5) (24-29) dal jsem si sklenici na oko a díval se, zda je čistá (edalontzi bakoitza begian jarri eta garbi ote zegoen ikusten nuen) / me acercaba cada vaso a los ojos para ver si estaba limpio\npolisindetona > adbersatiboa\n(6) (14-22) *a zeptala se, a u vĕdĕla odpovĕď* (eta galdetu zuen, eta bazekien erantzuna) > y volvió a preguntar, pero ya sabía la respuesta\n[...ISi]P EJ [ISi ...]P > [...ISi IEi ...]P\n(7) (39-39) *ten zástupce je pečlivĕ uloil do sáčku, a ten pytlík zalepil *(ordezkariak arretaz poltsatxo batean ezarri zituen eta zakutxo hori kolatu) / el respresentante las guardaba cuidadosamente en un sobre, que a continuación cerraba Nabari denez, txekierazko testuan korreferentzialak diren bi Izen\nSintagmak ez dira hitz berberak, sinonimoak baizik:\nsáček: poltsa pytlík: poltsa, zakutxoa\npolisindetona > con que + P\n(8) (19-25) *A on řekl, e ztratil dvacet halířů, a já jsem počkal* (eta berak esan zuen hogei zentimo galduak zituela, eta nik itxaron nuen) / Y el respondió que había perdido veinte céntimos, con que esperé\npolisindetona (P + EJ + P) > Pi + [IEi ...]P\n"Erlatibo orazionalak" deritzen perpaus hauetako izenordainek edozein funtzio gramatikal bete dezakete:\n(9) (29-32) *a éf se vrátil *(eta nagusia itzuli zen) / tras lo que el jefe volvió\n(10) (15-23) a ona se tomu smála (eta berak horri barre egin zion) > lo que la hizo reír\npolisindetona (P + EJ + P) > P + de modo que + P\n(11) (34-35) a byly tam a oddychl jsem si (eta han ziren, eta hasperen egin nuen) > estaban allí, de modo que suspiré\nP EJ P EJ P > P7\n(12) (14-22) sedĕla tam černovlasá mladá slečna a mĕla vyčesané vlasy a kouřila (han andereño gazte ilebeltz bat zegoen eserita, eta orrazturik zeukan ilea, eta erretzen ari zen) > ahí estaba sentada una señorita joven, morena, con el pelo cardado, que fumaba\npolisindetona > asindetona\n(13) (19-25) *a vzal jsem hrst drobných a hodil jsem to do vzduchu a honem jsem se chopil uch koe a zabořil jsem se do karafiátů a el jsem dál *(eta eskukada bat diru xehe hartu eta airera jaurti nuen, eta azkar asko heldu nien saskiaren euskarriei, eta krabelinetan hondoratu nintzen, eta aurrera jo nuen) / , cogí un puñado de monedas y las tiré al aire, cogí rápidamente la cesta por las asas, me hundí entre los claveles y proseguí mi camino\n... EJ + P > ... P\n(14) (29-32) ... A tlusťoch vstal (... Eta lodikotea altxatu zen) / ... El gordinflón se levantó\nIS bat bi perpausetan ageri bada, itzultzaileak maiz ezabatu egiten du bigarrenetik.\n(15) (29-32) *a éf se vrátil(...) tak éf se rozhodl* (eta nagusia itzuli zen (...) hortaz nagusiak erabaki zuen) / y el jefe volvió (...) con lo que decidió\nsintagma bat elkarren segidan dauden perpaus ezberdinetan ageri bada, deskuidoz edo, hauetako perpausen bat itzuli gabe gera daiteke, errepikapena moteltzen edo desagertzen delarik\n(16) (7-17) *kadej den jsem musel vyčistit plechový koíček na horký párky, protoe já jsem roznáel na nádraí horký párky *(egunero garbitu behar izaten nuen saltxitxa beroetarako alanbrezko saskitxoa, ze nik tren-geltokian saltxitxa beroak banatzen nituen) / cada día debía limpiar la cestita de alambre, que se usaba para llevar salchichas calientes\n(17) (33-34) já jsem byl jednou poslanej, abych přivezl hřebeny, kostĕný krásný hřebeny, osm set korun stály ty hřebeny a (behin orrazi bila bidali ninduten, hezurrezko orrazi ederren bila, zortziehun koroa kostatzen ziren orrazi haiek, eta) / a mí me enviaron en una ocasión a que trajese peines, unos hermosos peines de hueso, y\nitzulpenean ageri ez den egitura korrelatibo erredundagarria.\n(18) (36-37) *kdykoliv přiel, tak pokadé mĕl nĕjakou novinku* (etortzen zen guztietan, aldioro izaten zuen albisteren bat) / siempre que llegaba traía alguna novedad\ntxekieran perpaus bakoitzaren hasieran koma jarri behar denez, itzultzaileak batzuetan ez daki noiz bere hartan utzi eta noiz kendu. Bestalde, ondoko adibidean subjektua oker kenduz huts egin du, ez baitator bat aurreko perpausaren subjektuarekin, osagarri zuzenarekin baizik.\n(19) (7-17) *číníci mĕ učili, jak (...), a já jsem čistil popelníky* (zerbitzariek irakasten zidaten nola (...), eta nik hautsontziak garbitzen nituen) / los camareros me enseñaban cómo (...) y limpiaba los ceniceros\nkomak > tartekiak\n(20) (11-20) *já jsem čistil sklenice pro tamgasty, díval jsem se proti svĕtlu, bylo jetĕ dopoledne, jen polévky a guláky pár hostům,* (ni ohiko bezeroentzako edalontziak garbitzen ari nintzen, kontrargitan begiratzen, goiza zen oraindik, pare bat bezerorentzako zopak eta gulaxak baino ez) > yo estaba limpiando los vasos de los habituales, mirando a contraluz era aún por la mañana, tan sólo unas sopas y algún gulash a un par de clientes,\npuntua > koma\n(21) (19-26) . Sbĕhel jsem dolů (. Behera jaitsi nintzen) / , bajé la escalera\neten-puntuak > puntua\n(22) (19-26) ... A tu noc (... Eta gau hartan) / . Y aquella noche\nkoma > puntu eta koma\n(23) (27-30) , vidĕl jsem (, ikusi nuen) / ; pude ver\n2.1.4. Perpaus osagarriak itzultzean egindako akatsak\nHizkuntza eslaviar guztietan, perpaus osagarrien aditza...\na) ... orainaldian egoteak aditz nagusiarekiko aldiberekotasuna adierazten du.\nb) ... lehenaldian egoteak aditz nagusiarekiko aurrekotasuna adierazten du.\nc) ... geroaldian egoteak aditz nagusiarekiko gerokotasuna adierazten du.\nBestela esanda, hizkuntza eslaviarretan zuzeneko estilotik zeharkakora pasatzen denean, beren horretan uzten dira aditza eta lekuzko eta denborazko osagarriak, zeharkako estiloari egokitu gabe. Halakorik ez da gertatzen, ordea, euskaran, ingelesean edota hizkuntza erromanikoetan. Honi guztiari beste zailtasun bat gaineratu behar diogu: txekierazko testuaren zuzeneko estiloan ez dela kakotxik agertzen, eta, batzuetan, zaila egiten zaigu antzematea.\nAditza itzultzean egindako akatsak\n(24) (14-22) *A já jsem řekl, e bych chtĕl povečeřet* (Eta nik esan nuen afaldu nahi nuela) / Dije que querría cenar\n(25) (41-40) *e jsem si umínil, a budu mít čínické zkouky* (hauxe erabaki nuen, zerbitzari azterketak gaindituak izango nituenean) / que tomé la determinación de que, cuando tenga el diploma de camarero\n(26) (44-43) *povaoval to (...) pivo (...) za pozornost, e mĕsto s ním počítá* (garagardo hura (...) hiriak harekin kontatzen zuelako frogatzat zeukan) / consideraba aquella cerveza (...) como una prueba de que la ciudad le tiene en consideración\n(27) (6-17) *A tak jsem řekl, e v podniku jsem nic nevidĕl a nic neslyel *(eta halatan esan nuen hotel barruan ez nuela ezer ikusia ez entzuna)/ Así que dije que dentro del establecimiento no he visto ni oído nada\nLekuzko eta denborazko elementuak (tady hemen, teď orain, etab.) itzultzean egindako akatsak8\n(28) (14-22) *ona řekla, e ráda ústřice, e jsou tady čerstvé* (berak esan zuen ostrak gustatzen zitzaizkiola, han freskoak zeuzkatela) / ella repuso que le gustaban las ostras, que aquí las tenían frescas\n(29) (15-23) *a já jsem řekl, e (...) uhlí jsem poprvé vidĕl a loni* (eta esan nuen (...) ikatza ez nuela lehendabizikoz aurreko urtera arte ikusi) / contesté que (...) el carbón lo había visto por primera vez recientemente, el año pasado\nSalbuespena: Perpaus osagarriak denborazko koordenada jakinik ez badu, hau da, "betikotasun" ukiturik badu, aditzaren orainalditasuna bere horretan utzi behar da, egokitu gabe, hizkuntza eslaviarretan ez ezik, euskaran eta hizkuntza erromanikoetan ere. Beraz, ondoko adibidean zuzena da espainierazko itzulpena.\n(30) (19-25) hned jsem vĕdĕl, co s lidma hejbá a v co lidé vĕří a čeho jsou schopni za pár mincí udĕlat (berehala ikusi nuen zerk mugiarazten duen jendea, eta zertan sinesten duen jendeak, eta zer egiteko gauza den pare bat txanponen truke) / enseguida supe qué es lo que mueve a las personas y en qué cree la gente y de qué es capaz por un par de monedas.\nPerpaus osagarria txekieraz estilo zuzenean egonda, itzultzaileak zeharkako estilora pasatzean egindako akatsak.\nHemen bi motatako hanka-sartzeak nabarmentzen dira: alde batetik, ez dago arrazoirik estilo zuzenetik zeharkakora pasatzeko (izan ere, bata ala bestea erabiltzeak badu inplikaziorik maila konnotatiboan), eta bestetik, perpaus osagarriak itzultzean egindako akats berbera (bai aditzaren, bai denborazko eta lekuzko elementuen egokipenik eza, alegia) hemen ere ageri da.\n(31) (22-28) *pravil jsem, to bude krásné kdykoliv sem přijdu, tak jak tady bude kvítí, tak ti obloím bříko* (zera adierazi nuen, hona natorren guztietan ederra izango dun, loreak izango ditun, hortaz, sabeltxoa estaliko dinat) / le dijé que sería hermoso, que siempre que viniese y hubiera flores a mano, le cubriría la tripita con ellas\n(32) (29-32) *A ten agent řekl, proč bych nemohl vyhazovat drobný na ulici, kdy vy, jako majitel tohoto podniku...* (Eta saltzaileak esan zuen, zergatik ez ote nuke diru-xehea kalera botatzerik izango, baldin eta zuk, leku honen jabea zaren aldetik\n) / Entonces el viajante repuso que no veía por qué no iba a tirar él la calderilla a la calle si usted, como dueño del negocio...\nIkusten denez, hemen espainierazko itzulpena zuzeneko eta zeharkako estiloen bide erdian dago: alde batetik zuzenekoaren usted agertzen da, eta, bestetik, zeharkakoaren que juntagailua. Txekierazko testuaren zuzeneko estiloan kakotxik ez agertzeari egotz dakioke akats hau.\n(33) (14-22) a ona na to, tak vám máme přinést večeři sem nebo do lokálu (eta neskak arrapostu, beraz, afaria hona ekarri behar al dizugu, ala lokalera) > ella replicó que si prefería que me trajesen la cena aquí o al local\nAdibide honetako přinést ekarri eta sem hona besterik gabe itzuli dira, behar bezala egokitu gabe.\nizenordain erlatiboa > izena\nAldaketa hau 2. adibidearenaren alderantzizkoa da: perpaus erlatiboa asindeton bihurtu da.\n(34) (36-37) zástupce firmy Primeros, kterej (Primeros markaren ordezkaria, zeinak) / representante de la firma Primeros, este hombre\n"irla" motako erlatiboa\nAhozko txekieran eta espainieran oso egitura bitxia aurkitzen dugu perpaus erlatiboari dagokionez: izenordain erlatiboaren ostean mendeko perpaus bat (denborazkoa, baldintzazkoa) tartekatzen da, eta izenordain horrek ez du aditz erlatiboarekiko funtziorik betetzen, mendeko perpausaren aditzarekiko baizik. Honelako egituretan aldamenekotasunari9 ematen zaio lehentasuna, benetako erlazio gramatikalen kaltetan.\n(35) (28-31) *Nejradi jsem mĕl tlustého agenta, který kdy přiel poprvnĕ, tak jsem bĕel přímo pro pana éfa (Saltzaile lodia nuen maiteena, zeina, lehengo aldiz iritsi zenean, orduan zuzen-zuzen joan bainintzen nagusiaren bila) / De todos modos, al que más quise fue a un viajante gordo que, cuando llegó por primera vez, corrí directamente en busca del jefe\nOraingo honetan itzultzaileak bete-betean asmatu du, jatorrizkoaren ez-gramatikaltasuna gorde baitu itzulpenean. Halakorik ezin da egin euskaraz10, ordea, eta konpentsazioaren bidez lortu behar da efektu bera, erlatiboa kenduz edo (Saltzaile lodia nuen maiteena, hura lehengo aldiz ailegatu zenean, orduan zuzen-zuzen joan nintzen nagusiaren bila).\nKomunztadurarik eza erlatiboan (txekieraz bai, itzulpenean ez)\n(36) (18-25) *já, který mám (...), a který můe mít (...)* (daukadan eta (...) eduki dezakeen hau) / yo, que tengo (...) y que puedo tener\nerrepikapena eta hitz-ordena\n(37) (31-33) *řekl, ten hoch se strefil nejblí a hodil na váhu ten nakrájený salám a váha ukázala sedm deka* (esan zuen, mutiko honek xurian jo du hobekien, eta balantzan salami ebakia bota zuen eta balantzak hirurogeita hamar gramo erakutsi zuen) / diciendo: este chaval es el que más ha atinado, tomó el salami cortado y lo colocó sobre la balanza y la balanza señaló setenta gramos\nTxekierazkoan ez bezala, itzulpenean elkarren ondoan azaltzen dira balanza eta balanza. Dena den, akats estilistiko hau ez da larria.\nerrepikapena txekieraz, baina ez espainieraz\n(38) (31-33) *vzal z tý naí váhy ten nařezaný uherák a hodil jej na tu váhu, a ta váha ukázala* (gure balantzatik Hungariako salami ebakia hartu eta balantzan bota zuen, eta balantzak erakutsi zuen) / tomó el salami hungaro de nuestra balanza y lo colocó sobre la otra, que marcó\n(39) (11-20) táhli za sebou stoly, ty stoly pořád tak před sebe dávali (narraz eraman zituzten mahaiak, eta mahaiok beren aurrean jartzen zituzten beti) / arrastraron las mesas, situándolas siempre delante de sí\nBi adibide hauetan hitza errepikatu baino ordezkatu nahiago izan du Mlejnkovák, nominalizatuz (la otra) edo pronominalizatuz (situándolas).\nerrepikapena espainieraz baina ez txekieraz\n(40) (12-21) *vechno musely zaprat a pak vyvařit, já jsem mĕl vĕet ty ubrusy* (dena garbitu behar izaten zuten eta gero lixibatan jarri, nik zamau haiek eseki behar izaten nituen) / se pusieron a lavarlo todo y luego a hervir los manteles en la caldera, y yo debía tender aquellos manteles\nItzulpenean aldaketa bitxia gertatu da aditzen eta osagarri zuzenen arteko korrespondentzietan, manteles hitzaren errepikapena sortaraziz.\ndena garbitu, lixibatan jarrita dena garbitu\nzamauak eseki zamauak lixibatan jarri, eseki\n2.1.7. Perpaus denboralak\nco (-netik) > mientras\n(41) (30-32) co svĕt svĕtem stojí to nikdo nepotkal (mundua mundu denetik, inork ez du aurkitu) / mientras el mundo es mundo, nadie ha podido encontrarlo\nTxekieraz eta espainieraz, euskaraz ez bezala, galdegaia perpaus bukaeran agertu ohi da. Hori errespetatu ezik, desegokitasuna sortzen da. Ondoko bi adibideetan, anglického krále Ingalaterrako erregea eta já nik dira galdegaiak.\nHortaz, espainierazko itzulpen egokiak honako hauek lirateke: Yo serví al rey de Inglaterra eta al dinero que tenía yo.\n(42) (izenburua) Obsluhoval jsem anglického krále (Ingalaterrako erregea zerbitzatu nuen) / Yo que serví al rey de Inglaterra\n(43) (18-25) tĕch penĕz, které jsem mĕl já (nik neuk nuen diruari) / al dinero que yo tenía\nAdjektiboaren deklinabidea bikoitza da txekieraz: alde batetik, ahozko paradigma dugu, eta, bestetik, idatzizkoa. Adibidez:\nGENITIBO PLURALA -ých -ejch\nHrabalek maiz nahiago izaten ditu ahozko morfemak. Eta zail da hori euskaraz eta espainieraz jasotzen, konpentsazio bidez ez bada. 44. adibidean ikusten den bezala, izenordain erlatiboa adjektiboa balitz bezala deklinatzen da.\n(44) (7-17) kterej (který ) / que\n(45) (29-32) hrst drobnejch (drobných) / eskukada bat diru-xehe / puñado de calderilla\n2.2.2. Izen- morfologia\nHemen 2.2.1. atalean bezala gertatzen da: ahozkotasuna galdu egin da itzulpenean. Ahozko txekieran hitz elkartuak bakar batean biltzeko erabili ohi da -ák izen morfema. Hurrengo bi adibideetan parentesi artean ageri dira idatzizko txekieraren baliokideak.\n(46) (29-32) uherák (uherský salám) / salamia / salami\nBadago lotura estua hizkuntza maila guztien artean. Esaterako, ahozko hizkerari dagozkion azken bi adibide hauen pasarteko sintaxia polisindetikoa da oso (perpaus batean, hamaika a eta baitaude).\n(47) (28-31) cesťák (obchodní cestující) / saltzailea / viajante\nAhozko txekieraren fonologiaren ezaugarri bat hauxe dugu: hitzaren hasieran o bokalea ageri bada, aurrean v kontsonantea ahoskatzen da. Halakoak maiz aurki ditzakegu Hrabalengan. Hori nolabait jasotzez gero, konpentsaziora jo beharko dugu berriz ere.\n(48) (12-21) votevřeme (otevřeme) / abriremos\n2.4.1. Aditzaren aspektua\nHauxe dugu txekieraren korapilo handienetako bat. Aditz bakoitzak bi aspektu ditu, burutua eta burutugabea, baina askotan egokiagoa izaten da aditz burutu bat burutugabe bezala itzultzea, eta burutugabe bat burutu bezala. Hortaz, irizpide finkorik ez dagoenez, jatorrizko testuari estuegi lotuz gero hanka-sartze handiak egingo dira.\nOndoko lau adibideotako aditzak koadro honetan ageri dira:\nNOLA DAGOEN TXEKIERAZ\nNOLA DAGOEN ITZULITA\nNOLA EGON BEHARKO LUKEEN\nomlouvali es - desenkusatzen ziren pedían disculpas pidieron disculpas\nhovořila - mintzo zen habló hablaba\nřekl - esan zuen decía decía\nrostla - hazten zen creció crecía\n(49) (26-30) omlouvali se (desenkusatzen ziren) / pedían disculpas\n(50) (27-31) *pro mne to bylo otřesné, e se mnou tak hovořila, e se mne nebála, e o mnĕ vĕdĕla víc* (niretzat hauxe izan zen txundigarria, nirekin hala mintza zedila, nire beldur izan ez zedila, nitaz gehiago jakin zezala) / para mí lo más conmovedor fue la manera en que me habló, que no me temía, que sabía de mí más\n(51) (28-31) *on pak večeřel vdycky (...) a pak řekl* (berak beti afaltzen zuen (...) eta gero esaten zuen) / él siempre cenaba (...) y a continuación decía\n(52) (39-39) *kadý mu rostla (..) a ostatní tleskali* (bakoitzari hazten zitzaion ... eta besteek txalo egiten zuten) / a cada uno de ellos le creció (...) y los demás aplaudían\n2.4.2. Txekieraz lehenaldiko pasarteetan tartekatzen den orainaldiko povĕdĕt *(esan, kontatu) aditzaren itzulpena*\nTxekieraz hain ohikoak diren "jauzi" hauek besterik gabe itzuliz gero, trakets samar gelditzen dira euskaraz eta espainieraz. Egokiagoa da esan aditza beti lehenaldian jartzea, edo, orainaldian uztekotan, haren "eguneratzea" ahalbideratuko duen partikularen bat aurrean eranstea (hara non diodan).\nBestalde, jauzi horiek euskaraz ez ohi dira orainaldira egin, lehentxoagora baizik.\n(53) (18-25) *ten penzista asi patnĕ vidĕl, a tak dlaní ťapal v prachu, povídam, *(pentsionista hark gaizki ikusten bide zuen, eta beraz esku-ahurraz hautsa haztatzen zuen, diot,) / aquel pensionista debía de tener mala vista, de modo que palpaba con la mano en el polvo, digo:\n(54) (25-29) *přiel vrchní a povídá* (jantokiburua iritsi zen, eta dio) /llegó el maître y dijo\n(55) (27-31) *Ten večer mi pak éf řekl (...). Povídám, a zítra, ne?* (Arrats hartan nagusiak esan zidan (...). Diot, hobe bihar, ezta? / (...) Aquella tarde, el jefe me comentó (...). Digo: pero bastará que sea mañana, ¿no?\n(56) (13-22) sedĕla (...) a povídá (eserita zegoen (...) eta dio) / estaba sentada (...) y dijo\nMlejnkovák, irizpide finkorik gabe, batzuetan orainaldian uzten du aditza, baina beste batzuetan nahiago du lehenaldian jartzea, gainontzeko aditzekin bat etor dadin.\n2.4.3. Iragankortasuna eta iragangaiztasuna\n(57) (26-30) *teď byla obletována u včelami (oraingoan erleak zeuzkan ingurutik hegaka / las abejas empezaron inmediatamente a revolotearla Obletĕt* ingurutik hegaldatu aditz iragankorra da, eta horregatik ager daiteke pasiboan (obletována 'ingurutik hegaldatua), subjektu semantikoa kasu instrumentalean dagoelarik (včelami erleez). Itzulpenean, ordea, aktiboan agertzen da revolotear aditza, zeinak, iragangaitza izaki, ez duen osagarri zuzenik onartzen. Hortaz, revolotearla ez-gramatikala da.\n(58) (38-38) abyste se neodřeli / para que no os escozáis Txekierazko aditz bihurkari honen subjektua zuek bada ere, espainieraz inpertsonalean itzuli behar da (para que no os escueza).\n2.5. IZEN SINTAGMA\nSintaxian bezala, hemen ere polisindetona saihesteko joera du itzultzaileak.\nPolinsindetona > asindetona\n(59) (25-29) *a na poslední kvĕtiny ze zahrad a lučin a lesa* (lorategi eta larre eta basoetako azken loreetaraino) / hasta las últimas flores de los jardines, prados y bosques\nPolisindetona: EJ IS, EJ ISi EJ [Prep+izenordainai] IS > EJ IS EJ IS+con IS\n(60) (20-26) a morový sloup a nebe a na nĕm mračna (eta izurrite-zutabea eta zerua eta bertan hodeiak/ y la columna de la peste y el cielo con las nubes\nBestalde, mugatzailearekin ere sortzen dira arazoak. Alde batetik, ahozko txekieran oso arrunta da funtzio sintaktikorik gabeko hori-horiek adjektibo erakuslea erabiltzea. Itzulpenean halakorik sartuko bagenu, kale egingo genuke.\n(61) (8-18) ty bankovky (diru paper horiek) / esos billetes\n(62) (29-32) z kouta se zvedl ten zřízenec a zvedl ten dečkou přikrytý předmĕt (izkinatik ordenantza altxatu zen eta burusiaz estalitako objektua altxatu zuen) / del rincón se levantó aquel ordenanza y tomó el objeto tapado con una mantita\nAdibide honetako lehenengo ten aquel gisa itzultzen da, eta bigarrena el gisa. Egokiagoa izan zatekeen biak un gisa itzultzea, dagozkien izenak lehenengo aldiz aipatuak baitira.\nP + ne ez + Prep S + ale baina + Prep S > no + P + Prep S + sino + Prep S\nTxekierazko ezezko ne hori Prep S bati dagokio, eta itzulpenekoa perpaus osoari.\n(63) (21-27) jako bych se celý den brouzdal ne po parketách a kobercích, ale uhelných prachem (egun osoa noraezean ibiliko banintz bezala, ez parket eta alfonbretatik, ikatzezko hautsetik baizik) / como si no estuviese todo el día danzando por el parquet y las alfombras, sino sobre el polvo de carbón\nTxekieraz ez dago artikulu mugaturik, eta zail izaten da beti espainierazko itzulpenean noiz jarri eta noiz ez asmatzen.\n2.6.1. Hitz-errepikapena kentzea, bigarrenean beste hitz bat hautatuz\nPasarte berean hitz bat behin baino gehiagotan agertzen bada, itzulpenean sinonimoetara jotzen da, errepikapena saihestearren. Gu, ordea, errepikapenak beren horretan uztearen alde gaude, berariazkoak baitira.\n(64) (7-17) vidĕt / ver vs. vidĕt / fijarse\n(65) (8-18) vidĕt / ver vs. vidĕt / enterarse\n(66) (8-18) *slyet / oír vs. slyet* / escuchar\n(67) (10-19) *poeptat / susurrar vs. eptat* / replicar en voz baja\n(68) (12-21) uříznuté / seccionados vs. uříznuté / cortada\n(69) (12-21) kus / pedazo vs. kus / tajo\n(70) (29-32) zvednout se / levantarse vs. zvednout / tomar\n(71) (29-32) zase / otra vez vs. zase / nuevamente\n(72) (29-32) zřízenec / ordenanza vs. zřízenec / empleado\n(73) (31-33) říct / decir vs. říct / opinar vs. říct / contestar\n(74) (19-26) co dĕlat (zer egin) / ningún trabajo vs. dĕlat / simular vs. dĕlat / hacer\n2.6.2. Hitzen itzulpen desegokiak\n2.6.2.1. Aditzen itzulpenak\nItzulpena ustez ederragotu nahian\nJatorrizko testuaren aditza oso arrunta denean, itzultzaileak ez du baliokide zehatza erabiltzen, erregistro kultuagoko hitz bat baizik. Honetan ere galtzaile gertatzen da jatorrizkoaren ahozkotasuna.\n(75) (14-22) říct esan / contestar\n(76) (14-22) říct / reponer\n(77) (27-31) říct / comentar\n(78) (13-22) vidĕt ikusi / vislumbrar\n(79) (8-18) ty bankovky a to bylo moje (\ndiru-paper haiek, eta diru hori nirea zen) / aquellos billetes que me pertenecían\n(80) (39-39) nedovedl jsem si (ezin izan nuen) / no alcancé a\nAditz txekiarren esanahien zehaztasuna (espainieraz ez bezala)\nTxekierazko aditzak zehaztapen handikoak izan ohi dira, eta haietan biltzen diren ñabardura lexiko guztiak maiz ezin daitezke aditz soil batekin itzul, perifrasi baten bidez baizik.\n(81) zakutálet se (arrodaka galdu) / perderse\nTxekieraren aberastasun morfologikoa\nTxekieraren aditz eta izen morfologia hain da aberatsa, non aise bilaka ditzakegun izenak aditz, eta aditzak izen. Honelakoetan, espainierak perifrasietara jo behar izaten du.\n(82) (12-21) zabarikádovaly a kryli útek (barrikadak jarri eta ihesbidea estali zuten) / cubrían a modo de barricadas la huida\nKeinua adierazten duten aditzak\nBuruaz eta eskuez egindako keinuak adierazteko aditz jakin batzuk ditu txekierak. Beren baitan biltzen dituzten gogo egoerak adberbioen edo bestelako sintagma zirkunstantzialen bidez adierazi behar dira.\n(83) (14-22) vrtĕla hlavou (burua higitu zuen) / movió la cabeza en señal de sorpresa\n(84) (39-39) vrtĕla se (higitu zen) / se movía inquieta\nZenbait aditz itzultzearen zailtasunak\nPřijít aditza zail da itzultzen, testuinguruaren arabera esanahi bat edo beste eduki baitezake.\n(85) (36-37) *kdykoliv přiel* (iristen-etortzen-joaten zen bakoitzean) / siempre que llegaba\nGure ustez, přijít lehengo pertsonarengandik bigarrenarenganako mugimenduaren adierazle denean, joan edo iritsi hitzak erabiliz euskaratu behar da, eta bigarrenarengandik lehenengoarenganakoa adieraziz gero, ordea, etorri aditza erabiliz. Berdintsu gertatzen da při aurrizkia duen beste aditz batekin: přinést (ekarri, eraman)\n(86) (34-35) ohmatat (haztatu) / buscar\n(87) (38-38) začervenat (gorritu) / subírsele los colores\nAzken adibide horretan itzultzaileak baliokide zehatza baino esanahi bereko lokuzioa erabili nahiago izan du.\n(88) (28-31) pochválit (laudatu) / felicitar\n2.6.2.2. Izenen itzulpenak\nEspainierazko hitzaren alor semantikoa mugatuagoa izaki\n(89) (13-22) nápis (iragarkia) / neón\n(90) (44-42) zima (hotza) / tiritona\n-Txekierazko hitzaren alor semantikoa mugatuagoa izaki\n(91) ((31-33) *dladička* (azulejuzko zorua) / suelo\nTxekierazko hitza mailegua (m), slang-ekoa (s) edota arkaismoa (a) izaki\na) alemanetik hartutako maileguak:\n(92) (8-18) *tamgast* (m, s, a) / clientes habituales, habituales\n(93) (32-34) *tangle* (m, a) / pieza11\n(94) *keft* (m, a) / negocio (33-34) / tienda (35-36)\n(95) (35-36) *keftovat* (m, a) / hacer negocios\n(96) (41-40) magacín (m, a) / negocio\nHitz honek arabieran du jatorria, baina alemanaren bidez iritsi da txekierara.\nb) frantsesetik hartutako maileguak:\n(97) (35-36) tuzér (m, s, a) / propina\n(98) (13-22) barák (m, s) / edificio\nHitz honek espainieran du jatorria, baina frantsesaren bidez iritsi da txekierara.\nc) latinetik hartutako maileguak:\n(99) (33-34) bicycl (m, a) / bicicleta\nHitz honek grekoan du oinarria, ordea.\nd) grekotik hartutako maileguak:\n(100) (8-18) biograf (m, a) / cine\n(101) (16-24) ariston (m) / pianola12\nTxekierazko hitza txekiar realiarena izaki (janari-izenak, esaterako), baliteke:\n bere hartan uztea, hori bai, letra etzanetan. Hala gertatzen da, esaterako,\nTxekian janari nazionaltzat jo daitezkeen irinezko borobiltxo egosiekin.\n(102) (36-37) knedlík / knedlik.\n kultur baliokidea bilatzea. Hala gertatzen da, esaterako, siropez, azukrez eta zuringoz egindako gozoki batekin. Hala ere, osagarrioi begira, ez dirudi Txekiako gozokia eta Espainiakoa oso antzekoak direnik.\n(103) (26-39) turecký med Turkiako eztia / turrón\n(104) (37-37) *baant* (faisaia) / conejo\n(105) (45-43) pan dĕkan (dean jauna) / el señor Deán\n(106) (27-30) malinová grenadýna (magurdi-granadina) / refresco de frambuesas\nAzken hau ez dago zuzen itzulita, "granadina" hitza, kapituluaren izenburuan ageri denez, hitz-gakoa baita. Beraz, ez daiteke ordezkatzerik.\nKomenigarria izaten da jatorrizkoaren lokuzioak xede-hizkuntzaren lokuzio baliokideen bidez adieraztea. Bestela, itzulpena "lautzeko" arriskuan gaude.\n(107) (28-32) nĕco na zub hortzerako zerbait (zerbait arto puska baino gozoagoa dena) / algo especial\nTxekieraren zeinu diakritikoek balio fonologikoa dutenez, komeni da euskarara egindako itzulpenetan ondoko baliokidetzetara jotzea:\nč > tx (Txekia)\nc > ts (Pardubitse)\n > x (Xveik)\nť > tt (Xttekno)\nj > i (Xveik)\n(108) (39-39) Pardubice (Pardubitse) / Pardubice\nOhar gaitezen nola adibide honetan zeinu bera, c alegia, ez den txekieran eta espainieran fonema beraren adierazlea.\n(109) (7-17) *jak se balí do ubrousku nů a vidlička* (nola biltzen diren ezpainzapian aiztoa eta sardexka) / cómo hay que envolver el cuchillo y el tenedor con la servilleta\n2.9.2.1. Zenbaki ordinalen interpretazio okerra\n(110) (33-35) já jsem byl zavalenej tou selkou, a tak mĕ mĕla ta selka jako prvního (emakume nekazari hark azpiratu egin ninduen, eta nekazariak neu eduki ninduen estreinakoa) / estaba cubierto por aquella campesina, que fue la primera que me tuvo\nAdibide hau txit barregarria da, txekierazko testuak eta espainierazkoak kontrako esangura baitute: txekieraz emakume nekazaria da larru-jotze horretan birjintasuna galtzen duena. Espainieraz, ordea, eleberriaren protagonista.\n9.2.2. Zenbakien arteko nahasketa\n(111) (33-34) tři vĕci (hiru gauza)/ dos cosas\nArtikulu honetan frogatzen saiatu garenez, Mlejnkováren itzulpenaren ezaugarrietako bat hauxe dugu: irakurleari testuaren ulergarritasuna erraztu nahian edo, Hrabalen idazkeraren korapiloak behin eta berriz askatzeko borondatea. Ulergarritasunaren aldeko joera hori hizkuntza maila guztietan antzematen da, nabarmen-nabarmen gainera, eta hortik datorkigu itzultzaileon ohiko galdera: zilegi al da jatorrizko testutik hainbeste desbideratzea? Erantzun posibleak hiru dira: 1/ Ez. 2/ Bai. 3/ Bai, baina neurriz. Seguruenik, hirugarren erantzunetik abiatu beharra dago, printzipio batean oinarriturik (desbideratzeak justifikatuta egon behar du), eta baliabideen ugaritasuna ezagutuz (konpentsazioa, kultur baliokideak, etab.). Lehenengo erantzunetik abiatuz gero, itzulpen estuegia irtengo zaigu, eta bigarrenetik abiatzera, ordea, libreegia.\nEJ  emendiozko juntagailua\nIE  izenordain erlatiboa\nINF  infinitiboa\nIS  Izen Sintagma\nP  perpausa\nPrep  preposizioa\nPREP S  Preposizio Sintagma\nBERMAN, A. et al. (1985): Les tours de Babel. Essais sur la traduction, Mauvezin, Editions Trans-Europ-Repress.\nCID ABASOLO, Karlos (1991): Txekieratik euskaratzeak sortzen dituen hainbat buruhauste, SENEZ, Donostia, 61-77.\nHRABAL, Bohumil (1982): Obsluhoval jsem anglického krále, Jazzová sekce, Praga.\nHRABAL, Bohumil (1996): Yo que he servido al rey de Inglaterra, Ediciones Destino, Barcelona.\n1CID ABASOLO, Karlos (1991)\n2Hala balitz, zein irizpidetan oinarriturik?\n4"Hrabalen testu baten itzulpena oso borobildua bada, garbia, gramatika-okerrik gabea, eta joskera konposatuaren legeak goitik behera eta txitean-pitean errespetatzen dituena, itzulpen kaxkarra izango da oso. Hrabalen gurpil zoro eta, gehienetan, hordituan sartu beharrean kanpotik begiratzen badugu haren literaturgintza (eta kanpotik itzultze-lanetan ihardun), gureak egin du". CID ABASOLO, 62.\n5Aurrerantzean, EJ deituko zaio, hots, emendiozko juntagailua.\n6Aurrekaritzat perpaus bat duena.\n7Bigarren P izenlagun bihurtuta, eta hirugarrena perpaus erlatibo.\n8Elementuok zuzeneko estilotik zeharkakora pasatzean ez dira txekieraz birmoldatzen, baina bai, ordea, euskaraz eta espainieraz: hemen > han; datorren urtean > hurrengo urtean; orain > orduan.\n9Izan ere, izenordaina eta mendeko perpausa elkarren ondoan baitaude.\n10Parentesi arteko itzulpena imajinaezina izango litzateke herri mintzairan.\n11Gaizki itzulita, espainierazko hitza ez baita hain zehatza.\n12Gaizki itzulita, espainieraz "aristón" ere badagoelako.


Ez dugu babesten Arabako eraikuntza eta lan publikoetako hitzarmena\n2018/06/19 :: 21:39\nHemen zaude: FEDERAZIOAK INDUSTRIA Eraikuntza Ez dugu babesten Arabako eraikuntza eta lan publikoetako hitzarmena\n2017/07/14\tIndustria\t- Eraikuntza\nLABetik inoiz baino ozenago aldarrikatzen dugu Lan Harremanetarako eta Babes Sozialerako Euskal Esparru baten beharra, mota honetako inposizioen aurrean irtenbideak aurkitzeko. Finean, guztiz arautu gabe dagoen sektore hau negoziazio kolektiborako gaitasun osoaren laguntzaz ordenatu ahal izateko.\nLAB sindikatuak ez du babesten Arabako patronalak, SEA-UNECAk eta UGT eta CCOO sindikatuek sinatu duten Arabako Eraikuntza Hitzarmena, hurrengo arrazoiak direla eta:\n•\tSektoreko langileak ez ditu lan erreformaren aurrean babesten, deskuelgea eta inaplikazioa enpresek alde- bakartasunez erabiltzeko aukera mantentzen delarik. Horrela, derrigorrez bete beharreko arbitrajea aplika daiteke akordiorik ezean, Langileen Estatutuko 41 artikuluan eta Hitzarmeneko 53 artikuluan oinarrituta.\n•\tMota honetako gai sensibleak estatu mailara esleitzen dira, herrialdeko hitzarmenaren edukiak hustuz, eta asmoen adierazpen huts batera mugatuz EAEko negozioazio kolektiboaren egituraketari buruzko Akordio Interprofesionala. Gogoratu behar da akordio hau lau sindikatu nagusiok sinatu genuela, baita CONFEBASKek ere, SEA honen parte delarik.\n•\tBehin hitzarmenaren indarraldia amaituta, soilik 24 hilabeteko ultraktibitatea mantentzen du, behin epe hori pasatuta, hitzarmena aplikatzeari utzi ahal zaiolarik berau berritzen ez bada. Horrela, aplikatu beharreko hitzarmena estatu mailako eraikuntzako hitzarmen orokorra izango litzateke.\n•\tEz du lan jardunaldiaren murrizketarik jasotzen, EAEko altuena delarik Gipuzkoa eta Bizkaiarekin alderatuta, zeintzuk 2009 eta 2016tik daude luzapen egoeran hurrenez hurren. Bizkaikoa 1.712 ordutakoa da, Gipuzkoakoa 1.690 ordutakoa eta Arabakoa 1.726 ordutakoa. Honek lan postu berriak sortzea zailtzen du.\nHau guztiagatik, LABetik ikusten dugu hitzarmenak ez duela eduki nahikorik, ez gaitu lan erreformatik babesten, eta EAEn lau sindikatuok eta CONFEBASKek sinatutako Akordio Interprofesionala ezerezean uzten du, gure negoziazio esparruari lehentasuna ematen diona.\nCCOO eta UGTk, zein CONFEBASKi lotutako enpresa elkarteek (SEA eta UNECA bezala) beraien buruak kokatu behar dituzte. Argi esan behar dute negoziazio kolektiboaren zentralizazioa onartuko duten gure hitzarmenak edukiz hustuaz, edota gure negoziaziorako esparrua defendatuko duten, hitzarmenak edukiz betez eta lan erreformarekiko babestuz.