Iktus: sintomak ezagutzearen garrantzia | Consumer\nGaruneko hodietako istripuaren arrakastaren giltzarrietako bat detekzio goiztiarra da, eta alarma-seinaleak ezagutzen jakitea du helburu.\nUrtero, iktusak urtean 130.000 espainiarri baino gehiagori eragiten die, eta 80.000 inguruko ezintasuna edo heriotza eragiten du. Zifra horiek gorabehera, lehen mailako arretako, detekzio goiztiarreko eta tratamenduko aurrerapenek hobetu egin dute heriotza-tasa eta azken hamarkadetako ondorioak. Hala ere, aurrera egiten jarraitzeko ezinbestekoa da herritarrek gaixotasunaren arrisku-faktoreak eta alerta-sintomak ezagutzea, hala gertatuz gero, larrialdi-telefonora atzerapenik gabe abisatzeko. Artikulu honek Kode Iktus protokoloa zer den eta iktus baten aurrean edo garuneko hodietako istripu baten aurrean zer seinale jar daitezkeen deskribatzen du. Iktus bat izan ondoren, emakumeek bizi-kalitate okerragoa dutela ere adierazten du.\nIktus kodea, zer da?\nMiokardio-infartua izanez gero, segundo bakoitza. Iktusean ere berdin gertatzen da. Hori dela eta, 2006an Iktus Kodea programa sortu zen, eta ospitalez kanpoko larrialdien, iktus-unitateen eta osasun-sistema osoaren zerbitzuak koordinatzen ditu, tratamendua hasi arte itxarote-denbora murrizteko. Hala, hildako eta ondorengoen kopurua murrizten da, eta autonomia berreskuratzen lagun dezaketen pertsonen kopurua handitzen da.\nLarrialdietako telefonora deitzen duenak iktusaren sintoma guztiak ahalik eta zehatzen deskribatu behar ditu.\nHala ere, arrakastaren giltzarrietako bat detekzio goiztiarra da, hau da, herritarrek gaixotasunaren arrisku-faktoreen berri izatea eta alarma-seinaleak ezagutzen jakitea.\nLarrialdietarako 112 telefono-zenbakira jakinarazten den unean bertan aktibatzen da protokoloa. Anbulantzia medikalizatua pazientea baloratzen den lekura joan da. Diagnostiko-irizpideak betetzen badituzu, ospitale batera eramango zaituzte Kode gisa, eta han lehentasunik handiena emango dizute. Horrekin lortu nahi da, lehenengo sintomak hasten direnetik ospitalera iritsi arte, bi ordu baino gehiago ez igarotzea eta, bidezko probak egin ondoren, neurologo batek hiru ordu baino lehen ezartzea dagokion tratamendua. Protokolo hori guztia ez atzeratzearren, larrialdi-telefonora deitzen duenak ahalik eta zehatzen deskribatu behar ditu sintoma guztiak.\nAzkar jardun ahal izateko, garrantzitsua da iktus baten sintomak identifikatzea; iktus horiek bat-batean agertzen dira. Honen arabera:Neurologiako Espainiako ElkarteaHauek dira:\nIndarra galtzea gorputzaren alde bateko aurpegian, besoan eta/edo hankan.\nBegi batean edo bietan ikusmen partziala edo erabatekoa galtzea.\nSentikortasuna aldatzea edo galtzea, aurpegian, besoan eta/edo gorputzaren alde bateko aurpegian, besoa edo/eta hanka inurritzea.\nHizketaren alterazioa, adierazteko eta ulertzeko zailtasuna.\nBuruko min handia, ez ohikoa, eta arrazoi nabarmenik gabea.\nBertigoaren sentsazioa, desoreka, aurreko sintomarik izanez gero.\nBat-bateko koadro hori 5 edo 10 minutura itzultzea (iktus iragankor baten aurrean gerta daitekeen bezala) bada ere, premiazko egoera da eta berehala ere jardun beharra dago.\nIktusa duten emakumeak: bizi-kalitate okerragoa\nIktus bat izan ondoren, emakumeek bizi-kalitate okerragoa dute, 2014an Neurology aldizkarian argitaratutako azterlan baten arabera. Ikertzaileak, Wake Forest Baptist Medical Center-en, Ipar Carolinan (AEB) ), 56 eta 77 urte bitarteko 1.370 pertsonen bizi-kalitatea konparatu zuten, istripu zerebrobaskularra edo istripu iskemiko iragankorra (TIA) izan ondoren. Hiru hilabeteren buruan eta urtean behin aztertu zuten, aldagai hauen ebaluazioarekin: mugikortasuna, auto-zainketa, eguneroko jarduerak, depresioa, antsietatea eta mina.\nEmaitzek adierazten dutenez, hiru hilabetera emakumeek mugikortasun, min, antsietate eta depresio arazo gehiago izaten zituzten, batez ere 75 urtetik gorakoak. Urtebete igaro ondoren, gizonezkoen eta emakumezkoen arteko aldea gutxitu egin zen, nahiz eta emakumeek bizi-kalitate okerragoa izan. Gainera, ikertzaileek aurkitu zuten hiru hilabeteren buruan bizi-kalitatean eragin handiena zuten aldagaiak adina (gutxienekoa), talde etnikoa eta egoera zibila (neurri handiagoan) izan zirela.\nEtaOsasunaren Mundu Erakundea(OME) adierazi du gaixotasun zerebrobaskularrak, hala nola mendebaldeko mundu osoan heriotza eragiten duen hirugarren kausa, eta lehen ezintasun-arrazoia helduetan: 15 milioi pertsona baino gehiagori eragiten die, heren bat eta heren bat hiltzen baitira bere bizitzako gainerako kasuetarako. Hori dela eta, kaltetuaren eta hurbileko ingurunearen bizi-kalitatea galtzen du, eta kostu handiak, ekonomikoak eta sozialak sortzen ditu.\nEspainian,Iktusaren Behatokiadiziplina anitzeko plataforma bat da, hainbat alorretako espezialistak biltzen dituena, sei espainiarretik batek iktusa sufrituko du bere bizitzan zehar, eta, hala ere, askok ez dakite zer den istripu zerebrobaskularra, zein arrisku-faktore dituen eta zer sintoma dituen ere ez jakitea.\nHala eta guztiz ere, Espainiako Osasun Sistema Nazionaleko Iktus Pazienteak Maneiatzeko Praktika Klinikoaren Gidaren arabera, garuneko hodietako gaixotasunek behera egin dute pixkanaka azken 30 urteetan, lehen mailako prebentzioan, diagnostikoan eta tratamenduan izandako aurrerapenei esker. Hala ere, gaur egun, oraindik ere, emakumeen eta gizonen arteko lehen heriotza-kausa da. Gure herrialdean, urtero 130.000 pertsona inguruk hartzen dute parte, eta horietatik 80.000 pertsona hiltzen edo hiltzen dira.\ngarun garuneko gaixotasun hipertensión-eu ictus-eu muerte-eu


Walkie-talkie - Wikipedia, entziklopedia askea.\nJostailu eta irrati-amateurrerako hainbat walkie-talkie\nWalkie-talkiea eskuko gailu eramangarri bat da, irrati seinaleen transmisore-hargailu gisa lan egiten duena. Lehenengo walkie-talkieak erabilera militarretarako diseinatu ziren, hain zuzen ere, Bigarren Mundu Gerran hasi ziren lehenengoz erabiltzen. Hasieran infanteria taldeek erabiltzen zituzten, baina honen erabilgarritasuna ikusita bere erabilera tanke eta artilleria unitateetara ere zabaldu zen. Gerra amaitu ostean, teknologia publiko orokorrerako jarri zen eskuragarri.\nWalkie-talkie arruntek telefono mugikor zahar baten itxura izan ohi dute, integratutako mikrofono eta bozgorailu batekin. Bi osagai hauek bereiz edo unitate bakarrean egon daitezke. Goiko aldean seinaleak bidali eta jaso ahal izateko antena kokatzen da, normalean gailuaren gorputzetik irteten dena.\nGailuek irrati seinaleak transmititzen dituzte erdiduplex kanal batetik zehar, hau da, une jakin batean, kanal horretatik gailu bakar batek transmititu dezake eta aldi berean hainbat gailuk entzun dezakete transmisio hori. Beraz, gailuek seinaleak transmititu edo jaso ditzakete, baina ez biak batera. Beste ezaugarri nagusi bat push to talk (PTT) etengailu baten integrazioa da. Etengailua sakatzean gailua seinaleak jasotzeko modutik aterako da eta transmisio moduan sartuko da.\nSCR-300 transmisore-hargailua, "Walkie-talkie" deiturikoa\nSoldadu estatubatuar bat SCR-536 "Handie-Talkie" bat erabiltzen: Lehenengo eskuko walkie-talkiea\nIrrati seinaleen transmisore-hargailu eramangarriak soldaduek motxiletan eramaten zituzten irrati sistemetatik abiatuz garatu ziren erabilera militarretarako. Irrati hauen eginkizuna infanteria taldeak haien komandanteekin harremanetan jartzea zen. 1940. urtean sortutako SCR-300 transmisore-hargailua izan zen «walkie-talkie» bezala izendatu zen lehenengoa, baina hau ez zen eskuko gailu bat. Motorola (Garai hartan Galvin Manufacturing) enpresak kaleratu zuen. Gailua diseinatu zuen ingeniarien taldean Henryk Magnuski ingeniari Poloniarra zegoen, walkie-talkiearen lehenengo patentearen ustezko jabea. Patente hau 1936. urtean argitaratu zen. Ingeniari talde horretan Dan Noble, Marion Bond, Lloyd Morris eta Bill Vogel zeuden ere. Hala ere, 1937. urtean, Donald Hings asmatzaile kanadiarra izan zen irrati seinale sistema eramangarri bat sortu zuen lehenengoa. Sistemak "packset" izena zuen, baina beranduago "walkie-talkie" izena hartu zuen. Nahiz eta hasiera batean CM&S (Gaur egungo Teck) enpresarentzat diseinatu zuen gailua izan, 1942. urtean esparru militarrean hasi zen erabiltzen, bere erabilgarritasuna zela eta. 2001. urtean Hingsek Britainiar Inperioko Ordena eta Kanadako Ordena jaso zituen, bere asmakuntzak Gerra amaitzeko izan zuen garrantziarengatik.\nTeknologia honen garapenean rol garrantzitsua izan zuen ere Alfred J. Gross ingeniariak, 1938 urtetik 1941 urtera lan egin zuenak walkie-talkiekin. Batzuen ustez, bera da Walkie-talkiearen asmatzailea.\nLehenengo eskuko walkie-talkiea Motorolaren SCR-536 transmisore-hargailua izan zen, "Handie-Talkie" (HT) izenekoa. Gailu honen diseinuan ere, lehen aipatutako Henry Magnuski ingeniariak parte hartu zuen. HT gailua 1951. urtean patentatu zen. Garrantzitsua da lehenengo walkie-talkiea eta handie-talkiea bereiztea, izan ere lehenengoa ez zelako eskuko gailu bat, soldaduen motxiletan eramaten zen gailu bat zen. Bai Handie-Talkie eta walkie-talkie originalak boltai altuko pila lehorretako bateriak eta balbula termoionikoak erabiltzen zituzten.\nBigarren Mundu Gerrak aurrera egin ahala, HTa baina gailu hobeago baten beharra zegoen. Hori zela eta, Raytheon multinazional Amerikarren patzuergoak SCR-536 ordezkatuko zuen AN/PRC-6 gailua sortu zuen. 13 balbula termoioniko erabiltzen zituen eta gainera maiztasun ezberdinetan lan egin zezakeen kristal bat inplementatzen zuen. 1955. urtean hasi zen erabiltzen.\nGaur egun, Motorolaren SCR-536 gailua izendatzeko erabiltzen zen Handie-Talkie izena eskuko irrati komunikatzaile amateurrei erreferentzia egiteko erabiltzen da.\nWalkie-talkieak irrati komunikazio mugikorrak behar diren hainbat eszenatokietan erabiltzen dira; enpresetan, segurtasun publikoaren arloan, esparru militarrean, kanpo jolasetarako, etab. Gailu hauen prezioen malgutasunari esker erabili daitezke hainbeste arlotan. Jostailu bezala erabiltzeko seinale analogikoak bidaltzen dituzten plastikozko walkie-talkie merkeetatik, barkuetan erabiltzen diren walkie-talkie digital eta iragazgaitzetara, merkatuan edozein motatako gailuak aurki daitezke. Herrialde gehienetan, walkie-talkien salmenta legezkoa da enpresa, itsas komunikazio eta erabilera pertsonalerako, betiere murrizketa batzuekin beste bandetan interferentziarik ez sortzeko. Gaur egun, mikroelektronikari esker, walkie-talkieak oso gailu txikiak dira. Hortaz, oso erosoak diren interkomunikazio gailuak dira, edonorentzat eta edozein erabileratarako eskuragarri daudenak.\nErakunde militar gehienek erabiltzen dituzte walkie-talkieak, hainbat helburuekin. AN/PRC-148 bezalako modelo berriek hainbat bandetan modulazio ezberdinekin komunikatzeko aukera ematen dute, enkriptatze aukerekin. Enkriptatzea beharrezkoa da erabilera honetarako, irrati uhinen bidez bidaltzen den informazioa erasoetatik babesteko.\nIrrati-amateur[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nWalkie-talkieak oso erabiliak dira irrati-amateur munduan. Kenwood bezalako hainbat enpresek, amateur erabiletarako walkie-talkieak diseinatu eta saltzen dituzte. Nahiz eta ezaugarriei dagokienez erabilera pertsonalerako walkie-talkien antza handia izan, gailu espezifiko hauek hainbat inplementazio gehigarri izan ohi dituzte:\nIcom IC-746PRO irrati igorle-hargailua. 1.8 MHz - 144MHz tartean transmititzeko ahalmena duenak\nBanda zabaleko hargailuak, irrati-amateurreko bandatik kanpoko seinaleak entzuteko, horretarako "scanning" funtzioak inplementatuz\nKomunikazioak hainbat banda ezberdinetatik egiteko gaitasuna, Ultra High Frequency (UHF) eta Very High Frequency (VHF) bandetako amateur irratira zuzendutako espektroaren zatietan\nAmateur irratirako baimendutako bandetan edozein kanal aukeratzeko gaitasuna\nHainbat modulazio eskema: FM, AM , PSK...\nIrrati-amateur zerbitzuak gainera, Digital Smart Technology for Amateur Radio (D-STAR) teknologia erabiltzen du gaur egun. Honi esker, eskuko irratiek ezaugarri gehigarriak lortzen dituzte, hala nola banda zabalera estuagoa, GPS kokapen zerbitzua edota aldibereko mezularitza eta ahotsa.\nMotorola HT1000 walkie-talkiea, erabilera profesionalerako\nWalkie-talkiea gailu arrakastatsua bihurtu da erabiltzaileei komunikazio sistema bat lizentzia baten beharrik gabe sortzea ahalbidetzen duelako. Hau Europan PMR446 zerbitzuari esker lortzen da, lizentziarik gabeko UHF banda bat eskaintzen duenak. Beste herrialde askotan ematen den zerbitzu bat da, Estatu Batuetan Family Radio Service (FRS) zerbitzua eskaintzen da eta Australian UHF CB zerbitzua. Aipatzekoa da lizentziarik gabeko banden erabilera altuak lizentzia duten beste bandentzat kaltegarria izan daitekela, interferentziak sortu daitezke eta auzoko bandetan. Hau ekiditeko, erabilera pertsonalerako walkie-talkien erregulazioak oso zorrotzak dira. Orokorrean aldatu ezin diren antenen inplementazioa eskatzen dute legeek mota honetako walkie-talkietan.\nLizentzia gabeko banden kokapena dela eta, erabilera pertsonalerako walkie-talkie gehienek UHF bandan lan egiten dute. Oso tamaina txikikoak izateko diseinatzen dira, aurrealdean hainbat ezarpen doitzeko botoi batzuekin, batzuetan pantaila txiki batekin eta goiko aldean ateratzen den antena batekin. Nahiz eta modelo batzuk metalezko gorputza sendoa izan, material ohikoena plastikoa da. Erabilerari dagokionez, walkie-talkie hauek kanal erabilgarrietara sarbide erraza eskeintzen die erabiltzaileei. Hargailu superheterodinoak erabiltzen dira normalean.\nMotorola FRS erabilera pertsonalerako walkie-talkiea\nMota honetako walkie-talkie askok bestelako gailu elektronikoak dituzte zerbitzu bat baino gehiago eman ahal izateko. Esate baterako, Garmin enpresako Rino modeloak GPS hargailu bat darama integratuta walkie-talkie sistemaz gain, kokapen eta komunikazio zerbitzuak eskeini ahal izateko. Beste modelo batzuek AM eta FM bandetan entzuteko gaitasuna dute, irratia entzun ahal izateko. Badaude ere testu mezuak bidaltzea ahalbidetzen duten walkie-talkieak.\nErabilera profesionaletarako walkie-talkien gaitasuna Wattetan neurtzen den bitartean, erabilera pertsonaleko walkie-talkiena distantzian neurtzen da, normalean kilometrotan. Hau horrela da gailu hauen potentzia baxua delako. Hala ere, praktikan, erabiltzaile eta hartzailearen arteko oztopo fisikoak direla eta, irismen erreala fabrikatzaileek adierazten dituzten distantzia maximoetatik asko urruntzen da.\nJostailu bezala[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nPotentzia baxuko eta lizentzia behar ez duten bandetan lan egiten duten walkie-talkieak oso erabiliak dira haurren jolasetan. PMR446 lizentzia gabeko banda Europearrak bere lehenengo kanala haurren monitoreentzat edo haurren jokoetan erabiltzen diren transmisore-hargailuentzat esleitzen du, beste erabilera batzuen artean. Potentziari dagokionez, Estatu Batuetan adibidez, gailu hauen potentzia maximoa 100 mW-ekoa da, irrati seinaleak erabiltzen dituzten beste gailu askorekin alderatuta oso potentzia baxua. Jostailu hauek oso sinpleak dira elektronikari dagokionez: frekuentzia batean lan egiteko kristal oszilatzaile bat eta transistorez osatutako zirkuitu sinple batekin lan egin dezakete.\nHaurrentzako jostailu batzuek beste walkie-talkie mota askok inplementatzen ez duten ezaugarri bat izan ohi dute: frekuentzia berean lan egiten duten gailuei Morse kodea bidaltzeko aukera, botoi baten bitartez.\nSmartphone aplikazioak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nWalkie-talkie sistema baten Push-to-talk elkarrizketa imitatzen duten Smartphonetarako aplikazio asko daude merkatuan. Hau lortzeko, atzerapen baxuko eta komunikazio asinkronoak egin behar dituzte, VoIP denbora errealeko zerbitzuaz baliatuz lortzen dena. Zerbitzu hauek erabiltzeak bi abantaila nagusi dituzte:\nSMS zerbitzuan bezala, komunikazioaren izaera asinkronoa dela eta, erabiltzailearekin interakzio osoa ez da beharrezkoa\nVoIP erabiltzen denez, erabiltzaileak ez ditu bere ahotserako kontratuko minutuak erabiliko, datu mugikorrak erabiliko ditu.\nMota honetako smartphone aplikazio asko daude merkatuan, hala nola Voxer, Zello edo Motorola Wave.\nErabilera espezializatuak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nEstatu Batuetako USDA erakundeko inspektore bat RCA TacTec walkie-talkie bat erabiltzen, New Orleans, 1976\nLurreko erabilera mugikorraz gain, walkie-talkie sistema batzuk itsas-komunikazioetarako diseinatzen dira, zehazki Itsas VHF irratirako. Komunikazo mota hau itsasontzien artean edota itsasontzi eta lurreko estazioen artean ematen da, VHF bandako kanalak erabiliz. Hegazkin batzuk ere sistema hau erabiltzen dute.\nHala ere, itsasontzi eta hegazkin txikietan erabiltzen dira walkie-talkieak, ibilgailu hauentzat komunikazio sistema finko dedikatu baten erabilera garestia izango litzatekelako. Sistema hauen eginkizun nagusia larrialdi eta informazio kanaletara sarbidea ematea da.\nIndustria munduan ere erabiliak dira walkie-talkie bereziak. Lurrun errekorrak bezelako arriskuak izaten dituzten lantokietan gailu elektroniko guztiek ezin dituzte txinpartak sortu. Hau suteak ekiditeko asmoz hartzen da kontuan. Beraz, ingurune hauetan intrintsikoki seguruak diren walkie-talkieak behar dira.\nWalkie-talkiek osagarri asko izan ditzakete haien errendimendua hobetzeko edota zerbitzu gehiago eskaintzeko. Esate baterako, bateria birkargagarriak, hainbat bateria gailu bakarrarentzat, audio jack bat aurikularrak konektatu ahal izateko edota bluetooth sistema bat walkie-talkiera audio gailuak konektatzeko, harien erabilera ekiditeko.\n↑ (Ingelesez) Sterling, Christopher H.. (2008). Military Communications: From Ancient Times to the 21st Century. ABC-CLIO ISBN 978-1-85109-732-6. (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).\n↑ Henryk Magnuski asmatzailearen walkie-talkiearen patentea, Polona: Poloniako liburutegi Nazionalaren web orria (PDF)\n↑ (Ingelesez) «The SCR-300 Backpack Radio» Warfare History Network 2019-01-27 (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).\n↑ «Telecommunications Hall of Fame - Welcome» www.telecomhall.ca (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).\n↑ «CBC.ca - The Greatest Canadian Invention» web.archive.org 2007-06-29 (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).\n↑ «Al Gross | Lemelson» lemelson.mit.edu (Noiz kontsultatua: 2020-12-01).\n↑ (Ingelesez) Wolinsky, Howard. (2003). Riding radio waves for 75 years, Motorola Milestones. Chicago Sun Times.\n↑ AN-PRC-6 gailuaren erabiltzailearen gida originala, 1955. urtean argitaratua (PDF)\nZello smartphonetarako VoIP walkie-talkie zerbitzua\nMotorolaren Talkabout walkie-talkieak\nOrriaren azken aldaketa: 23 ekaina 2021, 20:08.


Hemen zagoz : Sarrerea > Espiritualitatea - Testiguak > Jaungoikoaren berbea > Ebanjelioaren eskutik > 2020 / 03 / 14\n2020ko Martiaren 14a, Zapatua\nEBANJELIOA ( Lukas 15, 1-3. 11-32 )\nAldi haretan, zergalariak eta pekatariak piloka hurreratu ohi jakozan Jesusi entzuten. Eta farisearrak eta idazlariak alkarregaz marmarrean hasi ziran, esanez:\n- "Honek ondo hartzen ditu pekatariak, eta jan ere egiten dau eurakaz".\n- "Gizon batek seme bi eukazan; gazteenak esan eutsan aitari: "Aita, emoidazu dagokidan senipartea ondasunetatik". Eta aitak banandu egin eutsezan ondasunak. Egun gitxi barru, seme gazteena, bere gauza guztiak batu eta urrunera joan zan; eta nasaikerian bizi izanez, ondasun guztiak jan zituan.\nEukan guztia eralgi ondoren, gosete handi bat sortu zan lurralde haretan, eta beharrizana sentitzen hasi zan mutila. Orduan herri haretako bategana joan eta haren morroi jarri zan; eta harek bere larreetara txarri-zain bialdu eban. Txarriak jaten eben ezkurrez bete nahi izaten eban sabela, baina inok ez eutson emoten.\nOrduan bere barrura bihurtu, eta esan eban:\n"Hamaika morroi bada gure aitarenean, nahiko ogi daukala, eta ni hemen goseak hilten! Jagi ta banoa neure aitagana, eta esango deutsat: Aita, pekatu egin dot zeruaren aurka eta zure aurka, ez dot gehiago zure seme-izenik merezidu; hartu naizu zure morroietako bat lez". Eta jagi, ta bere aitagana abiau zan.\nOraindino urrun egoala, ikusi eban aitak, eta erruki izan eban; joan zan arineketan haregana, besarkatu eban, eta mosuka hasi jakon. Semeak esan eutson:\n"Aita, pekatu egin dot zeruaren aurka eta zure aurka; ez dot gehiago zure seme-izenik merezidu".\nAitak, ostera, honan esan eutsen bere morroiei:\n"Ekarri behingoan soinekorik ederrena, eta jantzi egiozue; ipini eiozue eraztuna eskuan, eta jantzi oinetakoak; ekarri zekor gizena, eta hil; jan daigun eta jai egin: nire seme hau hilda egoan eta biztu egin da-ta; galduta egoan, eta aurkitu egin dogu-ta". Eta hasi ziran jai egiten.\nSeme zaharrena soloan zan. Eta handik etxera hurreratzekoan, soinu ta dantzak entzun zituan; eta morroi bati dei eginda, ea zer zan itandu eutson. Morroiak erantzun:\n"Zure anaia etorri da, eta aitak zekor gizena hil dau, semea onik aurkitu daualako".\nHa hasarratu egin zan, eta ez eban sartu gura. Eta aita, urtenda, sartzeko erreguka hasi jakon. Baina semeak erantzun eutson aitari:\n"Horrenbeste urtetan zure zerbitzuan egon, zure esanik behin ere egin barik itzi ez, eta ahumatxu bat ere ez deustazu sekula emon, lagun-artean jateko; eta emagalduakaz bere ondasuna janda, zure seme hori etorri danean, zekor gizena hil deutsazu".\n"Seme, zu beti neugaz zagoz, eta nirea dan guztia zeurea dozu; jai egin behar genduan eta poztu, zure anaia hau hilda egoan eta biztu egin da-ta; galduta egoan, eta aurkitu egin dogu-ta"."\n- Errukizko parabolen sarreran (15. kapituloan) Lukasek argi ipinten deusku nori zuzenduta dagozan (1. aa.): Entzulegoa aldra bitan bananduta dago: alde batetik Jesusengana hurreratzen ziranak, Berari entzutera; eta bestetik, alkarren artean marmarrean ziharduen idazlariak eta farisearrak. Eta aldra bitsuetakoei erakusten deutse Jesusek Aitaren arpegia, eguneroko bizitzatik atera dauan parabola baten bidez. Benetan eragingarria entzuleentzat!\n- Seme gazteak bizitza bere aidera antolatu eta bizi nahi dau. Horregaitik eskatzen deutso aitari bere “erentzi” partea eta hortik zehar doa daukan guztia ganora barik alperrik galtzera. Goseak estutzen dauanean bakarrik konturatuten da egin dauan astakeriaz: aitaren etxetik zoro-zoro urten... eta orain hara begira. Bizimodu barri bat hasi nahiak etxera bidean ipinten dau (18. a.); han dauka aita noiz etorriko zain (20. a.). Etxetik bai, baina aitaren bihotzetik ez da aldendu semea. Errukiak jota, bere bila doa, samatik oratu eta besarkada beroz eta soineko garbiz bizibarritzen dau (22-24. aa.).\n- Holan agertzen dau Jesusek zeruko Aitaren jokabidea (eta berea, jakina), Beragana “hurreratzen" diran pekatariakaz, damuaren ezaugarritxoren bat emon orduko. Baina parkamen ezteguan parte hartzea ukatzen eben idazlari eta farisearrak "seme zaharrarenak" egiten dihardue: legea zehatz betetzen dabe (29. a.), aita edo ugazaba danagandik hartzekodun sentitzen dira, bere maitasun-seinalerik egundo ezagutu barik (31. a.), eurak beti haren esanera egon arren. Bihotz-lehor eta gogor dan seme horren bila ere aitak etxetik urten behar izan eban (29. a.), bere maitasun-pausoak emonez: apaltasunez zain egon, bila joan, sartzera ekin eta eragin; guztiak besarkada baten eta etxe baten batu gura ditu.\n- Ez da harritzekoa idazlariak eta farisearrak harri eta zur eginda gelditzea! Ez zan gitxiagorako! Izan ere, hain lotsagarri itzi ebazan...! Baina, izan, zergaitik izan zan hain zapuztuta gelditzeko errazoia? Seme zaharraren espiluan euren burua ikusi ebelako? Edota hor agertzen dan Jaungoikoaren arpegi barriagaitik? Dana dala, bata ere ez jake gogoko; baina hori hor dago betiko esanda, eta hareek eta guk horren ondorenak atera beharko doguz. Bai al dogu adorerik?\n- Harrigarria da aitaren jarrerea: ezelako errezelo barik, zoro bat emoten dau; ez da errazoizkoa burubako semearen etxeratzea itxarotea; areago, bere bila doa biderdira, bere aita-duintasuna galtzeko bildur barik, bere lekutik urten, eta semeari bidera joako. Baina askoz arraroagoa da bigarrenez etxetik urtetea, sinistu ezinekoa lortu nahirik, “erreguka hasi jakon” (28. a.); hau da, behar dan besteraino bere burua makurtuko dau, ustezko seme “zuzen eta akats bakoa” ere maite dau-ta, nahizta aitatzat harek onartu ez.\n- Eta horrenbestegaz, Jesusek bere Aita erakustera emoten dihardu, bere Abbak, Aitatxok, holantxe jokatzen dauala esanez. Bestelako zera! Hau gehiegizkoa da! Hau sinisgatxa da; areago, onartzea; eta zer esan, bizitzea! Nire barru-erraietatik osoan bihozbarritzea beharrezko dot, zertxobait sikiran Aita honen antza hartzen hasteko. Baina Jesusek ez dau esandakotik atzera egiten: “Izan zaiteze errukitsuak, zuen Aita errukitsua dan lez” (Lk 6, 36).\n“Jesus, ebanjelioko gaztea lez, galbideratu naitenean, egizu ez dagidala ahaztu Aitaren irudia eta zure maitasuna. Zuek beti nire Salbatzaile.”


Eusko Jaurlaritzak 234.000 euroko kontu-saila onartu du euskal etxeei laguntzeko euskararen irakaskuntzan\nEuskara Munduan-eko barnetegia Argentinako Mendozan\nDeialdi honen bidez bultzatutako ‘Euskara Munduan’ programak 2.000 ikasle heldu baino gehiago ditu mundu zabaleko euskal etxeetan. 234.000 euroko kontu-sailak Europako, amerikar kontinenteko eta Asia-Ozeaniako hamarnaka euskal etxetako ikasle eta irakasleek euskara ikaste/irakaste alorrean egiten duten ahalegina bultzatzeko helburua dauka.\nVitoria-Gasteiz. Aste honetako bere Gobernu Batzordearen ohiko bileraren ostean aditzera eman duenez, Eusko Jaurlaritzak 234.000 euroko kontu-saila onartu du euskal etxeei diru-laguntzak emateko euskara atzerrian irakasteko garatzen duten lanaren lagungarri. HABEk bideratutako deialdi honi esker, euskal etxeek ikastaroak eskainiko dituzte, 2017ko urritik 2018ko irailera, Euskara Munduan programaren barnean.\nKultura eta Hizkuntza Politika Sailaren menpe dagoen HABEk (Helduen Alfabetatze eta Berreuskalduntzerako Erakundea) bere egitekoen artean dauka Diasporako euskal etxeetan euskara ikasteko jarduerak sustatzea. Horiek horrela, hiru arlo ezberdinetan egiten du lan deialdi honi esker:\nIrakasleen prestakuntza: Euskararen irakaskuntza euskal etxeetan eten ez dadin, plan ezberdinak burutzen dira giza-baliabideak sustatzeko. Europan, Ipar Amerikan eta Hego Amerikan badira irakasleen gaitasuna trebatzeko hiru plan ezberdin\nIkas-materialak: Euskararen irakaskuntza egokia izan dadin, diru-laguntzen zati bat ikas-materialak erosten laguntzera bideratzen da. Boga on-line programa, Aisa oinarrizko mailetako ikasleentzako programa, Ikasbil ataleko materialak edota aurrez-aurre erabiltzeko materialak ikaslearen esku jartzen dira programa honen bidez\nEskola-orduak babesteko diru-laguntza: Kontu-sailaren parte bat eskolak babestera bideratzen da\nHABEk 31 hitzarmen ditu mundu osoko 28 euskal etxe eta 3 federakuntzarekin. Horiei esker, 75-80 bat euskal etxetan ematen dira eskolak urtero (guztira, ia 190 euskal etxe daude munduan) eta, gaur egun, 2.000 ikasle heldu baino gehiago ari da euskara ikasten programa honen barruan. Programa denbora gutxi barru eskualdatuko da eta lan bera Etxepare Euskal Institutuaren bidez gauzatuko du Eusko Jaurlaritzak.\nArgentinan Euskaraz plana 1989an abiatu zen, eta handik hamar urtera Euskara Munduan proiektua sortu zen. Proiektu honi esker, euskara mundu zabaleko euskal etxeetan ikas daiteke gaur egun.\nMendozako EEak San Fermini buruzko bideo-lehiaketa batekin estreinatuko du Youtube kanala: saria, berezia


Urtebete luze dauka Ubera liburutegiak (Pasai Donibane). XXI. mendeko jendartearen beharrei egokitutako proiektua da, liburutik harago luzatzen duena begirada. Kultura dinamizatu eta sortzeko txinpartak piztu nahi ditu, eta horretarako dinamikak sortu. Hantxe aurkitu dugu Marga Anzuela Martinez liburuzaina, bata eta bestearekin hizketan.\n"Liburutegi bizia nahi dugu. Pentsamendu kritikoa garatu, kultur dinamikak sustatu, sormena landu eta hori guztia ondo pasatzearekin lotu" (Argazkia: Izaro Mariezkurrena Etxabe)\nGarai berrietara egokituz gero, nolakoak izan beharko lirateke liburutegiak?\nGizartea aldatu da eta liburutegiak krisian daude. Egun informazio gehiena poltsikoan dugu, beraz, beste zerbait bilatu behar dugu. Entziklopediak kontsultatu, argitaratutako azken nobela hartu, etxera eraman, ikasi eta isilik egoteaz gain, hamaika gauza eskainiko dituen liburutegia. Denontzat erakargarria eta denon beharrak beteko dituena behar du.\nZeintzuk dira Uberaren ardatzak?\nInformazio beharrak asetzeaz gain, topagune bilakatzea eta horretarako bideak sortzea, gure historia eta kultura oinarri hartuta. Herritarrek elkar ezagutu eta ezagutza partekatzea da helburua. Liburutegi bizia nahi dugu. Pentsamendu kritikoa garatu, kultur dinamikak sustatu, sormena landu eta hori guztia ondo pasatzearekin lotu. Kontsumitzaile huts izatetik sortzaile bilakatzera goaz.\nUbera baino lehen, zer zegoen herrian?\n1970ean Itsas Mendi kultur elkarteak herri liburutegia sortu zuen. Beren egoitza erabili eta boluntario aritzen ziren lanean. Udalak liburutegia beregain hartzea lortu zuten 2006an, espazio bera erabiltzen jarraitu arren. Ubera berritzailea dela esango dugu, baina hemen beti egon da komunitatearekin lotura. Haiei esker dago gaurkoa irekita.\nNolakoa izan da Uberaren eratze prozesua?\nItsas Mendiren egoitzan ginela, kultur eta gizarte eragileekin hausnartzeko topaketa egin genuen, baita herritar eta haurrekin ere. 2014an behin betiko espazioa eman ziguten, eta espazio hutsa nola bete erabaki behar genuen. 2016an bisita gidatuak egin genituen, beste liburutegietako irudiak jarri, haurrei planoak marrazteko aukera eman eta hainbat dinamikaren bitartez ideiak jaso.\nEreduak bilatzerakoan, non jarri duzue begirada?\nIpar Europako proiektuak oso interesgarriak dira, Finlandiako Aarhus liburutegia kasu. Bestetik, Bartzelonan esaterako, arkitektoak ari dira liburutegiak diseinatzen; haietako batean sukalde bat eraiki dute eraikinaren erdi-erdian. Guk, ordea, ez dugu hainbeste baliabide. Horregatik, Txileri erreparatu diogu; baliabide gutxirekin ateratako proposamen ederrak dituzte. Liburutegia beti ikusi dute bizia eta espazio fisikotik harago doan zerbait bezala, gurditxo batekin plazara liburuak eramanez, adibidez.\nZuek zein baliabide dituzue?\nHau udal liburutegia da, herri mailako proiektua. Pasaian, gainera, lau daude eta bat gara horien artean. Funtsezkoak izan dira herritarren parte hartzea eta babesa.\nZein proposamen atera dituzue aurrera?\nLankidetzak egin ditugu. Albaola Itsas Faktoriako kideekin batera itsasontzi formako altzari bat egin genuen, haurrek liburutegi barruan halakorik nahi zutela proposatu zutelako. Haurrek maketa egin zuten ikastaro gidatu batean eta adituek eraiki. Kuxinak ere herriko amonek josi zituzten eta haurrei josten irakatsi. Horrez gain, Etxean Bizi programarekin topaketa bat antolatu genuen, non 12 urteko haurrek jolasak antolatu zituzten adinekoekin jostatzeko. Herriko ilustratzaile batekin marrazketa ikastaroa hasi dugu baita.\nHistoria eta kultura presente dituzue.\nGarrantzitsua da. Duela hiru urte Gau Beltzari forma ematen hasi ginen. Festa gure kulturan oinarritzea da proposamena. Liburutegiaren ardatz bat ere bada kritikotasuna bultzatzea: Zer da Halloween? Zer zen egun hori gure herrian? Aitzakia bat da gure nortasunaz jakiteko, eta izateko.\nDinamika batzuek hartu dute bizitza propioa.\nProzesuan talde bat sortu zen: Bibliotekaren lagunak. Elkarrekin lan egin dugu uneoro. Honen barruan Sanjuandarren Oroimena taldea sortu da, herriko aitona-amonen testigantzak bildu nahi dituena. Udaleko baliabideei etekina ateraz, Hugoenea sormen espaziora datozen idazleekin kafe tertuliak ere antolatzen ditugu. Haurren taldea ere badago: liburutegia apaintzen dute eta pijama festa ere antolatu dute.\nPijama festa liburutegian?\nGinkana bat egin genuen liburuekin, idazleekin eta pistekin. Beldurrezko istorioak ere kontatu genituen. Oso bitxia izan zen, lokartu baino lehen denak irakurtzen jarri ziren. Hori da helburua: bat-batean egindako gauza batetik zaletasuna sortzea.\nHaurrak bai, helduak ere bai. Non dira gazteak?\nErronka zaila da. Erakargarriak diren ekintzak antolatu arren, hurbiltzen diren gehienek ez dute liburutegi klasikoaren kontzeptuarekin hausten, ikastera eta lanak egitera datoz. Baina egia da gero eta gehiago datozela. Prozesu bat da.\nProiektu honetan zein toki dute liburuek eta literaturak?\nHelburua ez da bakarrik liburuak irakurtzea, ezagutza trukatzea eta ikastera edo irakurtzera bultzatzeko grina piztea baizik. Eskolekin lankidetza handia egin beharko litzateke, literatura irakurtzen jakiteko heziketa bultzatze aldera. Jendearen inplikazioaren araberakoa izango da hemendik aurrerakoa, gure aldetik jarritakoaz gain, komunitatearena ere bada ardura.\nLiburuaz gaindiko irakurketa\n“Etxean bezain goxo, lasai eta eroso egoteko lekua da Ubera, baina komunitatea biltzen duena. Giroen arabera banatu ditugu txokoak: zarata sortzekoa, talde lanak egitekoa, lasaiagoa dena eta isiltasun osoa eskatzen duen gela. Lekua oso erakargarria da: kristalezko paretak, moketa, itsasontzi itxurako altzaria, sofak, gurpildun apalak, kroma, proiektorea, hondarrezko mahaia, etab. Itakara bidaia olerkiak dioen bezala, helmugaz baino bidaiaz gozatzea da onena”.\nKanal hauetan artxibatua: Liburuak | Pasai Donibane


Zenbaketa kontrol sistema jarriko du udalak, zezen plazan - Tolosa - Tolosaldeko ataria\nTolosaldeko Ataria 2014-02-18 10:47\nTolosako Udakal jakinarazi duenez, inauterietan zezen plazan izango diren ekitaldietan segurtasun neurriak betetzeko asmoz, zenbaketarako kontrol sistema bat jarriko dute.\nUdalaren nahia jaiaren eta legearen arteko oreka aurkitzea da, eta horregatik bilera egin zuten herritarrekin pasa den otsailaren 5ean. Bertan, udal ordezkariek (zerbitzuetako ingeniaria, udaltzainburua, festetako zinegotzia eta festetako teknikaria) egungo egoeraren eta bete beharreko neurrien inguruko informazioa luzatu zieten herritarrei. Eta bertan hitz egindakoa aztertuta udalak zezen plazako hondarrera sartzen den jende kopurua zenbatzeko kontrol sistema egokia jartzea erabaki du.\nHala, iazko moduan sarrera ate handitik egingo da, eta -zenbaketaren arabera- gehienezko aforoa osatu aurretik, zezen plazako ateak itxi egingo dira. Honako neurria kontuan hartuta, udalak herritarrei eskatzen die, arduraz jokatzeko eta lasaitasunez sartzeko hondarrera, inongo iskanbila, ezbehar edota arazorik sortu ez dadin.\nAzken hamarkadan, Joko eta Ikuskizunen eskuduntza Jaurlaritzako Barne sailaren eskua dagoenetik, aforoaren inguruko araudiak eta legeak zurrunagoak dira eta ikuskizunen jarraipena gero eta hurbilagotik egiten dute. Hori dela eta, udalak bere eskuetan dagoen guztia egingo du legea eta ikuskizunaren arteko oreka aurkitzeko.\nSarrerak ostegunetik aurrera salgai\nOstegunean, hilaren 20an, jarriko dira salgai interneten zezen plazako ikuskizunetarako sarrerak. Iaz irekitako bideari jarraituz, zezen plazako ikuskizunetarako sarrerak Leidor aretoko leihatiletan nahiz internetez erosi ahal izango dira. Baina oraingo honetan, sarreren erdiak salduko dira internetez, www.bibe.me webgunean eta beste erdiak Leidorren. Horrenbestez, internetez erosi nahi dutenek ostegunean, 9:00etatik aurrera izango dute horretarako aukera eta otsailaren 23a (igandea) bitartean egongo dira eskuragarri, agortu arte.\nBeste erdiak berriz, Leidorreko leihatilan gaur zortzi, otsailaren 24tik aurrera, 16:00etatik 20:00etara, otsailaren 26a bitartean salduko dira, agortu arte.\nGainera, aipatu, Leidorreko salmenta puntua indartu egingo dela. Hala, sei salmenta puntu edo lehiatila jarriko dira. Prozesua arintzeko helburuz, era honetara, aurreko urteetako arazoak ekidin nahi dira, hau da, izugarrizko itxaron ilarak sortzea. Honekin batera, erosle bakoitzak eskuratu ditzakeen sarrera kopurua ere murriztea erabaki da. Eta aurten, bakoitzak, gehienez 10 sarrera erosi ahal izango ditu.\nOier Iribarri elkartasun keinua\nAurten zezen plazako ikuskizunetarako sarrerak iaz baino euro bat gehiago ordaindu beharko dira. Horrenbestez, ohiko sarreren prezioa hiru eurotakoa izango da eta 16 urtez azpikoena bi euro. Baina euro hori helburu zehatz batetarako erabiliko da, Oier Iribarren, Sanfilippo gaitza duen haurrari laguntzeko. Aipatu gainera, biltzen den diru kopuruaren beste horrenbesteko bat Udalak jarriko duela. Hau da, saltzen diren sarrera kopurua bezain beste diru jarriko du Udalak Oier Iribarren emateko. Gaztetxoarena ertzeko kasuetako bat da, eta udalak bere ekarpentxoa egin nahi du, eskualdekoari eta bere senideei laguntzeko.


Bizkaiko Eskola Kirolean izena emon leiteke, baina oraindino ez da martxan hasiko - bizkaie.biz\nBizkaie! 2020-09-03 09:16 Kirola\nOsasun egoerearen arabera joango dira aktibetan entrenamendu eta lehiaketak.\nIkasturte barriagaz batera, Eskola Kiroleko jarduerak be martxan jarteko ordua heldu da. Baina, aurten, Covid-19ak hankaz gora jarri ditu asmo guztiak, eta ezin da jakin Bizkaiko neska-mutilek noiz izango daben euren kirol gogokoenak praktiketako modua. Dana dala, Bizkaiko Foru Aldundiak epea zabaldu dau, erakundeek Eskola Kiroleko programetan izena emon deien.\nHorrek esan nahi dau Bizkaian Eskola Kiroleko jarduerak antolatu gura dituen federazino, klub, alkarte, ikastetxe eta udalek orain egin leikiela eskabidea programearen parte izateko. Baina jarduerak noiz hasiko diran, hori beste kontu bat da. Foru Aldundiak dino oraindino ez dirala hasiko, ikastetxeetako bueltea zelan doan ikusi eta egoerea egonkortu arte ez, behinik behin.\nHortaz, ikasturtean aurrerago jarriko dira martxan Eskola Kiroleko jarduerak. Momentuan momentuko osasun egoereari be begiratuko deutse. Hobera egin ahala, lehiaketei barriro ekiteko modua zabalduko da, baina ordura arte ezin izango da partidurik, txapelketarik, topaketarik edo antzeko jarduerarik egin.\nEdozein kasutan, harmailetan ez da publikorik egongo eta kirol instalazinoetako aldagelak ezin izango dira erabili. Ganera, COVID-19aren aurrean jarduteko arau orokorrak izeneko agiria adostu dabe Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foru aldundietako zein Jaurlaritzako kirol arduradunek, Osasun Sailaren onespenagaz.\nUrtero, 6 eta 16 urte bitarteko 45.000 ume inguruk emoten dabe izena Bizkaiko Eskola Kirolean. Foru Aldundiak eskaintza zabala atontzen dau, 30 kirol-modalidade baino gehiagotan. 700 erakunde inguru dagoz programan sartuta. 2020-21 ikasturtean ikusteko dago zenbakioi eusteko modurik egongo dan, pandemiaren bilakaereak aginduko dau hori.


erratzuko kontuak: Erratzu : Erratzuko kontuak - 2 : 1. Maricarmen, Julio & bertze batzu\nErratzu : Erratzuko kontuak - 2 : 1. Maricarmen, Julio & bertze batzu\nErratzuko Kontuak II : Maricarmen, Julio & bertze batzu\nErrana dagoen bezala, orok dute bere historia baita Erratzuk ere eta ixtorio bakoitzak bere kontalaria, hortaz eskertu behar diot aunitz jendeari beren kontu eta ixtorioengatik, batez ere Juliori/Iputzenekoa, eta Maricarmeni/Dolaetxekoa kontatu didatelakotz orain dela ia 80-50 tarteko urtetan Erratzun pasatzen zena, iragan den mundu bateko beraien memoriak.\nKontuak “berratzeko” orduko material extra ere erabili dugu.\nHasteko forma bat halako zerbait izaten ahal zen: “Aitetxik erraten zuen...\nJuliok: “.. aitetxi ta biek han su ondoan egoten ginen hainbertze deboran gaztainak erretzen, orduan ez baikenuen radio eta telebisionerik, eta hari aditzen egoten nintzen ni gustora...\nOrain dela urteak (± 150) karretera egin zuten Ikatzateko Bentatik Izpegiraino. Orduan Apeztegiko nagusia zen Gobernador Civil de Navarra.\nUdaletxeko planoa, 1848\nLehenik egin zuten Bozateraino eta hortik Erratzura. Egin behar zen xuxen xuxena, Bozatetik Apeztegira eta harek , Gobernadoreak, egin zuen desbiatu Iriarteko aldera, hangoa makurrago zela, .. Lamierritaraino franko xuxen etortzen da, handik malda al quinto infierno, desbietu zuen harek, bazuen indarra hola egiteko, galdu beharrean irabazi zuen harek, ez zuen bere landak hondatu nahiko, Bozateraino ailegatzen baitira Apeztegiko bazter horiek.”\nMomentuko Nafarroako “Gobernador Civil”-a (1866) Jose Mª Gaston de Iriarte zen, Amaiurreko Arretxean sortua eta Erratzuko Iriartea (Aduana) etxeko jabea . Bertze hitzekin, Iriarteko Bordako nagusia eta hortik, dirudienez, Iriarteko Borda ondotik pasa arazi zuen karretera eta ez Apeztegiko landetan barna, balore gehiago bere lurrei emateko.\nAitetxi , Indatxipiko Bordako semea, orduan karretera egiten hasi zen sosak irabazten. Bidenabar, ez zen eskolatua . Lanean irabazten zuten 6 reales egunean hortaz , larunbatetan ariko ziren, 6 por 6 = 36 reales astean.\nHorretan ari zirelarik, kanbiatu zen del real a la peseta (± 1868), lehenago 36 reales ematen zizkioten, gero ematen zioten en pesetas (9 pezta) eta lehenbizian ez ziren konforme, ematen zioten sos gutti eta errealetan iduritzen zaion sos gehio. Ikusi zuten balorea bazuela peztak, gauza bera zela, baino lehenbizian ez ziren konforme, aise moneda gutiago ematen baitzioten, analfabetoak ziren aitetxiren denboretakoak, amatxik berriz harek bazuen eskola majua. Aitek bazuen eskola xarmanta eta gure amak ere.”\nJuliok: “Nere aitetxi egoten zen altzain mendietan, hori da, ahari-zain, altzain, ahariek egiten zuten lehenago bereizi eta ez zuten nahi apirila artio ardiak erditzea, neguan aprobetxatzeko larrean txikitzeko-ta, eta egoten zen mutiko gazte batekin... hura (mutikoa) mandatuek egiteko zen, gero gaten omen zuten arto irina eta egoten omen ziren-ta gasna eta taloa janez , eta gero aitetxik erraten zuen-ta bazituztela bi zakur, bati eman zion orea eta bertzeari taloa, eta aise gizena egoten omen zen orea jaten zuen hura. Erraten zuen suak indarra kentzen zion ore horri... taloa egitean, harek indarra galtzen zuen aunitz...\neguntarik edo bi eguntarik igortzen zuen mutikoa irinen eske eta gasna doike etxetik gaten zuen, beti taloa eta gasna, ez zen erlejurik, ez puñetarik, deusgabe.”\nGauan bazituzten borda batzuk eta han borda haietan lo egiten omen zuten. Auzan eta Elortan-ta ibiltzen , Gorramendin igual, ardibordak nonahi baziren, ardibordetan lo egiten , orain denak eroriak baitira baino....\nNere aitetxik Baztango ahariak biltzen zituen-ta, 400 ahari, bai 400, Baztan guzikoa, aldika kanbietuz, igual Auzan, bertze aldian hor Elortan, lekuz aldatuz, ardi gorra baitzen etxeetan, behiak ere.\nOrdua jakiteko iduzkia, iduzkia zelarik, baino goibeltzekin, nola konpontzen ziren? Suposatzen dut gosetzearekin jakinen zutela. Erraten zuen goizetan eskapatzen zirela, bazuzten 400 ahari. 400 ahari aunitz baita, doike Baztan guzikoa egiten zuten bildu-ta... gero goizetan bakotxa bere lekura hasten ziren eskapatzen , erraten zuen, behar zela ernatu goizetan goizik eta sorik erlejurik gabe bazekiten tenorea.\nXURI-TE-BELTZ ( ZURI-TA-BELTZ) Erratzuko Ostatuan egiten zen gisara, Izo Doloresek prestatua.\nGaiak:\tBildots odola\nbaraxuria ( bi pikor)\ntomate saltsa, etxekoa\nLehen lehenik bildotsa hil behar da, naski.\nAlde batetik, haren odola bildu bi katiluetan.\nBertze aldetatik, barneak atera : pontxa/pontza ( ardien bigarren sabela), gatzagia (garbitu eta idortu ondoren gaztanbera egiteko erabiliko duguna) eta hertzeak eta denak ongi garbitu.\nOstatuko kasuan , etxearen gibeleko komunala aldetik ( gaur egun etxe bat baita pareta bat ere dago hor) ur haundira gaten zen erreka batean garbitzen zen zeren usain arront txarra ematen baitzuten barneko horiek.\nBELTZA:\tHartzen dira bi katilu odol , gatza gehitzen zaio, ur irakitean sartzen da eta ongi egosten delarik (baño-maria) , atera eta utzi hozten. Katiluaren forma izanen du odol horrek eta kolorea BELTZ gorrixka, hortaz izena.\nXURIA: Hertzeak hartzen ditugu eta egosten ditugu. Ongi egosiak direlarik, pikatzen dira, xehe xeheak.\nHartzen ditugu 6 arroltze, tipula bat, baraxuri pikor bat eta dena ongi nahasi. Naski, tipula eta baraxuria ongi xehatuak.\nGero ore horrekin pontxa betetzen da tutu/onbil batekin eta lotzen da. Kolore XURI horixka izanen du, hortaz izena.\nOrduan egosten da eta aldika zizta egiten zaio orratz batekin jakiteko ia egina dagoen.\nPontxa egosia dagoelarik, kazpelatik ateratzen da eta uzten da hozten.\nSALTSA: Xingarra, tipula bat, baraxuri pikor bat eta tomate saltsa (tomatea etxean egina : tomatea, tipula eta piper berdea).\nPLATERA: Pontxari azala kendu ondoren, “xuria” moztu zafletan, behatz baten lodierarekin, eta zafla/zerra bakoitza bi aldetarik frixitu eta azpil batean paratu. Horren gainetik “beltza” paratu, zafletan moztua, zaflak lau/bortz zentimetrotakoak, eta gero saltsa gehitu.\nSekretua: Momentu honetan perexil pixkat gainetik botatzea .\nGoxo goxo berotu eta on dagizuela!\nNoiz egiten da? : Abenduan da bere sasoin hoberena.\nArdiez bizi zen jendea orduan, ileak (artileak) sosa egiten baitzuen , ...Urritzatekoek ardi multzo haundiak bazituzten horiek, gaten ziren aunitz Frantziara, baino hori da modernoa...\nBazka guti, arront guti hainbertze ahari eta ardiendako , ... horiek erditzen ziren Martxoaren hondarrean, gero udan egiten zuten deitzi, kanpoko bazka pixkat, ez zuten aunitz biltzen , ez baitzuzten pentsuak-ta..”\nErratzuko (Baztango?) hondar otsoa:\nJuliok: Etxe Beheitikoan (Etxegaraita Beheitikoa) , bazen Peio eta hunen aitetxi zenak zuen Peio izena eta harek ardiak pasatzen zirelarik, hamar, hogei... hamarretik hamarrera kontatzen baitzituen ... egun batez kontatu zituen eta doike gaizki egin baitzuen ...eta biharemunean, hogei edo ... karreteran denak hilak, otsoak hilak..\nIndatxipiko bordakoak, Onesimoren aitetxiren denboretan... ihintzilaria... paratu zuen artea, arte haundia izanen zuen doike eta abarraz tapatzen omen baitzuen egunez ta gero gauez kendu abarrak... eta harpatu omen zuten hura, otsoa, erraten zuten, nik aditua .. kontu horrek badu ehun urte , aise, nere aitetxiren kintoa zen Peio hori...(± 1900?)\nGaurko Erratzurekin konparatuz, denbora haientan hainbat jende bizi zen herritik/karrikatik kanpo, bordetan.\nBaziren 100 borda eta denak jendearekin. Erratzuko paperen artean badator nola pezeta (urrunekoak bat eta erdi) bat pagatzen zuten urtero medikua behar zutelarik, hau bordetara zaldiz gateko. Hemen zerrenda:\nRecaudación para el caballo del médico\nAritzacun 1,50 pta\nBorda Cantanea\tJuan Esteban Sanchotena\nBorda Yturburua\tMartin Eugenio Aguerrebere\nBorda Berecochea\tCipriano Yturburua\nBorda Zelaya\tYgnacio Larralde\nBorda Iñavidea\tAntonio Larralde\nBorda Aldacochea\tEsteban Zubieta\nBorda Apesteguia\tAntonio Dufurrena\nBorda Berecochea\tPedro Jaimerena\nBorda Unendeguia\tMartin Carrica\nBorda Yturburua\tPedro Muhape\nBorda Sumusua\tYgnacio Yrigoyen\nUrrizate 1,50 pta\nBorda Marticotenea\tFrancisco Ybarrola\nBorda Semperenea\tAntonio Ylzaurgarat\nBorda Videgorrieta\tJuan Tomás Lastiri\nBorda Garcienea\tPedro Echeverria\nBorda Sanchicoa\tRaimundo Echeverz\nBorda Bulumba\tJosé Yrigoyen\nBorda Zubietea\tJuan Baztarreche\nBorda Ypucenea\tJosé Echenique, Juan\nBorda Sanchicoa\tGuillermo Echeverz\nBorda Ahorla\tYgnacio Yparrea\nBorda Osanaiz\tPedro José Lastiri\nBorda Salaverria\tMartin Echeverria\nErrecocheco Borda\tManuela Ormat\nBorda Echebelzea\tManuel Córdova\nBorda Uzalqueta\tGregorio Dorremocea\nBorda Osintoa\tJuan Martin Dorremocea\nBorda Pierresenea\tAntonio Lastiri\nBorda Ysticotenea\tTiburcio Ygoa\nYñarbegui 1 pta\nBorda Zubipunta Juan Manuel Dufurrena\nBorda Yncerrea\tMicaela Yturburua\nBorda Dorrea\tJuan Martin Suquilvide\nBorda Mendiguibelea\tCelestino Recarte\nBorda Semperenea\tBartolomé Ylzauspe\nBorda Aguerrea\tPetra Suquilvide\nBorda Marimartinenea Juan Pedro Recarte\nBorda Mapicenea\tVicente Arguinarena\nBorda Otondoa\tViuda de Manuel Vicondo\nBorda Maisconea\tMartin Antonio Osés\nBorda Echeverria\tFernando Eliceche\nZulayeta 1 pta\nBorda Barrenchea\tJosé Joaquin Yturriría\nBorda Zizperria\tJosé María Urrutia\nBorda Yribarnea\tJosé María Miura\nBorda Dolarea\tAntonio Yñarrea\nBorda Yturraldea\tPedro Joaquin Elorga\nBorda Dolarea\tFermin Urrutia\nBorda Ystilartea\tJacinto Córdova\nLarreta 1 pta\nBorda Mamusenea\tCipriano Recarte\nBorda Ynda\tJuan Miguel Yrigoyen\nBorda Arguinenea\tJuan Jauregui\nBorda Dominenea\tPedro Tomás Vicondo\nBorda Machinenea\tJosé Yturburúa\nBorda Zugurena\tAgustin Hualde\nUnchide 1 pta\nBorda Mozanea\tJuan Antonena\nBorda Zabalenea\tAntonio Yrigoyen\nBorda Auricenea\tFrancisco Otondo\nBorda Larregoyen\tMicaela Linzoain\nBorda Bergachenea\tFrancisco Yrungaray\nAraneta 1 pta\nBorda Otanartea\tDámaso Elizalde\nBorda Bernatenea\tPedro José Eliceche\nBorda Esnaso\tBernardo Laurnaga\nBorda Dorrechipia\tFrancisco Echenique\nBorda Mortalenea\tTimoteo Mortalena\nBorda Elicechea\tBernardo Ystilart\nBorda Ysticotenea\tAntonio Echegaray\nBorda Alchua\tFrancisco Yturriría\nBorda Zabalenea\tBartolomé Yrigoyen\nBorda Marticotenea\tJosefa Hualde\nBorda Ernalegui\tJuan Berges\nAranea 1 pta\nBorda Ylenenea\tJose Julian Mortalena\nBorda Berecochea\tMartin Yrigoyen\nBorda Yndachipia\tMartina Yrungaray\nErronea, gaur egun\nBorda Balentinea\tPedro Yrigoyen\nBorda Miguelenea\tJuan Echeverria\nBorda Erronea\tFrancisco Larralde\nBorda Bordazuria\tJuan Fernandez\nBorda Mozanea\tMaría Juana Hualde\nAzcarate 1 pta\nBorda Oquinenea\tPedro Miguel Yturburua\nBorda Zearrenea\tVicente Echandi\nBorda Epelmendi\tJuan Martin Dufurrena\nBorda Castonea\tJose María Vicondo\nBorda Martienea\tManuel Otondo\nBorda Legunenea\tPedro Gamio\nBorda Oyara\tJuan Domingo Dufurrena\nBorda Errecaldea\tJuan María Gragitena\nBorda Landaberea\tJuan José Eliceche\nBorda Yturburua\tMartin Ochandorena\nBorda Milzipenea\tJuan Bautista Echartea\nBorda Urrain\tJosefa Lastiri\nBorda Córdova\tDomingo Cincambre\nBorda Borda-zuria\tPedro José Barreneche\nBorda Auricenea\tMiguel Yturriría\nBorda Landagaraya\tJuan Martin Yribarren\nBorda Zizperria\tAlfonso Lucas\nBorda Dorremocea\tJosé María Bengochea\nBorda Dorrea\tPedro Julian Laurnaga\nBorda Albancenea\tJuan Salaburu\nBorda Auricenea\tFrancisco Erramuzpe\nGure kontalariak ttaiak ziren, umeak. Urte honetan gerra Espainian eta ondorioak Erratzun: mutilak frontera, 91 , gan ziren Francoren alde borrokatzera ez goxoak banatzera, baten bat nahita, gehienak behartuak: 80 itzuliko ziren herrira, baten bat kolpatua, bertzeak hilak. Haurrak eskolan.\nEskola sasoina. Ordura artioko maestra eta maestrua, Manolita Fagoaga eta Manuel Muguruza, kanporatuak, purgatuak eta aldi berean Erratzura bertze purgatuak igorriak: Francisco Navaridas eta Magdalena Barasoain.\nJuliok dio “Hasi nintzen 4 urtetan eskola, ni herrikoa bainintzen, bordetakoak hasten ziren sei edo zazpi urteekin... Untxidetik-ta igual 7 kilometro egiten zituzten oinez, bazkaldu egiten zuten karrikan, eta gero iluntzean etxera... denak etortzen ziren oinez... hamalau urte bete artio...\nOrduan ez zen maestro, katedratiko baitzen, eta denbora hartan , 1936, egin zuten honat igorri. Franko denboran egiten zuten hil... Andrea ere maistra eta semeak .. 7 ume bazituzten , heken izenaz oroitzen naiz denetaz , Javier, ni baino urte bat zaharragoa, Miguel Angel eta Juan Jose. … eta lau neskato, erraten zakun haietako batek heken aitek bazaizkiela 5 idiomas, eta en la Universidad zagoela katedratiko, doike egin zuten espulsatu, ...bere izena Francisco Navaridas. Emaztea ? Doña Magdalena Barasoain.\nNeskeen eskola, gero haurrenena ere\nMaricarmenek dio: ” ... lau urtetan edo hola hasi nintzen eskolara, bai-ta pasatu ditut bi maestra, sortu nintzen en 1931, en el 36 nere lehenbiziko maestra zen hori, Doña Magdalena, Navaridas bere senarra, nonbaitetik botaiak...gero Maritxu Viscarret .\nDoña Magdalenarekin ederki egin genuen,... egiten genuen laboreak, eskuko lanak ... eta gu kontexko ... al patio ateratzen ginen ...\nOroitzen naiz egin genuela koadro de Franco eta ez zakun eskuaraz uzten, dena erdaraz, dena erdaraz orduan.\nMaritxu Viscarret zen gehio erakusteko (1943. urtean Erratzura destinatu zuten).\nSeñorita Maritxu bere Erratzuko ikasleekin\nIkasi? Diktado, aunitz diktado egiten genuen, gero suma, resta, multiplicaciones, divisiones, ... gero egiten genuen cartas, batek bertzeari kartak eskribitu, hola.\nMutilak? Bazuten eskola hor, pisuetan , beheitiko eskolan, zahartua baita eskola, hor ziren mutikoak eta gu neskatikoak, denak aparte, gu goiti, bai neskatikoak bakarrik, maestroa zen mutikoekin eta gu maestra.”\nOrduko eskolako jarlekuak\nJuliok: Ikasi ?.. lehenbiziko erdi ordu bat, doktrina, hau ikasten genuen erdaraz, maestro berak ez apezak, lezione bat, hori ikasi behar genuen...egiten zituen preguntak edo hola, ikasi artio han egoten ginen, hola pasatzen genuen ordu erdi bat, gero berak egiten zituen diktadoak, gero problemas ta gero lagunekin, Francisco, Gaspar... Liburuak? Bai, baino de Historia Sagrada... pizarras, etxetik eramanak eta tinta, bi zilo ttar (mahaian) eta han paratzen zakun maestroak tinta eta gero puntan paratzen zuen “un tajo”, hori sartzen zitzaion lapize modukoari, eta bi punttekin , kuidadoa behar zenuen eskribitzen, bertzenaz ateratzen zen “un borron” segido, dena erdaraz...\nPelayos eta Margaritas: Karlistek/Erreketeek bazuten beraien haur antolakuntza: Pelayos mutikoak eta Margaritas neskatikoak (bon, printzipioz andreak). Espainiako Gerra Zibila (1936/39) hasi ondoren eta Nafarroa kontrolatzean, ordenamentu hau inposatu zuten nazionalek Nafarroako eskola gehienetan.\nJuliok: “Guk, mutikoek, instrukzioneak egiten gintuen eskolan, bai aise, bagenuen zurezko fusil ttar batzu... instrukzione hori nork erakusten zakun ez naiz oroitzen, maestroa ez zen izan behar, bertze militar izanen zen doike, denek eskolan bagenituen fusil ttar batzu bere korrearekin bizkarren biltzeko, zurezkoak … instrukzioan aritzen ginen, aise... gero desfilatzeko... nik 8 urte bete artio (1936/39).”\nHauek Leitzako pelayoak dira, Erratzun itxura berekoak izanen ziren\nMari Kamenek: “ Gu desfileak ez, gu Margarita ginen eta bertzeak Falangea edo zer ziren? Ez dakit, orduan gerrako denboran , ez genuen deus berezirik egiten, Margarita bakarrik gerra denboran, gero akitu zen, gero kendu zuten Francoren fotoa, bai kendu zuten.”\nJuan Jose Navaridas Barasoain, maistruen semeak dio : Francisco Navaridas Garcia, Licenciado en Filosofía y Letras, Sección Historia eta katedratiko Iruñeko Institutoan. Gerra hasi zelarik (1936) errepresaliatua izan zen errepublikanoa izateagatik eta afusilatua izateaz libratu zen lagunak zituelakotz bando nazionalean, bere seme Juan Josek errana. Desterratua izan zen Iruñetik eta aprobetxatzen bere emaztea, Magdalena Barasoain Errea, maestra zela, “por derecho de consorte” , beraien familia ez puskatzeagatik, biak Erratzura etorri ziren. Bizi ziren Mutilen Eskolan. Lau neskatiko eta hiru mutiko zituzten. Gazteena, Juan Jose, oroitzen zen nola eskolan sartzekotan “Cara-al-sol” kantatu behar zutela eskua goititua eta klaseak akitzean berriz ere.\nMutikoak desfilatzen ziren “erreketen” uniformeekin, behartuak naski.”Nolako tripako mina maistruendako..”, bere aita.\nBospasei urte eman zituzten herrian. Bertze aldera eskapatzea pentsatua zuen aitak baino emaztea eta zazpi haur bakarrik uzteak lotu zion herriari. Hala dio bere semeak.\nDenborarekin bertze maestroak eta maestrak izan ziren Erratzun eta haien artean Señorita Carmen, Carmen Almandoz Petrirena Altxukoa, eta aprobetxatzen bere fotoa dugula, bere memoria oroitazteko hemen jarri dugu.\n1.Anamari Padró 2. Izo Dolores Ballarena 3. Mª Teresa Fagoaga 4. Señorita Carmen Almandoz\nHaurren kontuak eta orduko sosak: Auritzenea zen famosoa, Auritzeneko etxekoandrea, Cristina, Aldakotxekoa zen eta amerikanoak etortzen zirelarik, Jose Alkorta Irigoyen, kanpusaintuan panteona duena-ta, hori zen mejikanoa, arreba ikustera etortzen zen Auritzenera. Etxeberria elkar baitu, orduan nik hiru, lau urte izanen nituen eta nere anaiak nik baino bortz urte zaharrago “erraiozu Juliori gateko, ttaia baita eta denei ematen die sosa” horrat gan eta ikusten genuelarik etortzen zela arreba ikustera, paratzen ginen Indatxipiko atean, paretaren kontra denak lerro eta berak ematen zakun moneda bera, xueldo erraten genuen, 5 sos.\nBi soseko beltz (zikinak) haundiak baitziren, batzu ziren sos batekoa, ttaiagoak, haundiak bi sos (10 ctmo), eta aise ttaiagoak sos bat (5 ctmo), gero zen xueldo (25 ctmo) . Hamar sosekoa ez zen.\nMaricarmenek : Haurren gauzak, bakarrik Bozate eta Erratzu kontrarioak baitziren. Timutio haurra zelarik kontatzen zuen hemengo mutiko guziak gaten ziren zubiraino non hasten da Bozate eta harrika hango mutikoekin, harrika, gero ez ziren gaten Arizkuna bildurrez, haraino bai, hek ere etortzen ziren harat “pelea” eske eta Erratzukoak harrika haiekin, doike, hek Erratzura ezin etorri.\nEtorri ez, ekarri zituzten: gerrako presoak, Batallon de Trabajadores nº 1. Francok, bildur alemaniarrak edo batek daki nor Espainian sartuko zirela, erabaki zuen mugak gotortu bunkerrak eraikitzen eta lan hori gerrako presoak erabili zituzten : langile “ixilak”, teorian zerbait kobratzen eta bidenabar gizartea “purgatzen” elementu disidentetaz.\nPrintzipioz 700 inguru, gehi 150 soldadu haiek kontrolatzeko. Pena ez ditugula lortu dokumenturik, batere.\nZenbat denbora eman zuten herrian? 1939. ren Abenduan agertu ziren eta eraman zituzten hurrengo urteko Ekainean. Bunkerrak ez ziren inoiz erabiliak izan, Alta Política: Aliatuek irabazi eta Franco antikomunista izaten... haren alde jarri. Bunker hauek linea bateko puska ziren, Gipuzkoan hasi eta muga korritu Pirineon barna Erronkariraino. Bere izena “Linea Vallespín” ( Vallespín batek diseinatua). Gero segitu zuten Kataluinaraino eta “Linea Perez” bezala ezaguna izan zen ( Perez batek diseinatua).\nBatallon de trabajadores, Juliok kontatzen du: “Horiek ziren gerra galdu zutenak, ziren prisioneroak, erraten zieten los rojos eta ... horiek jeneralean kasi denak zauden hor, Unandegian, eta hor egoten ziren horiek prisionero ... eta prisioneroek pena ematen zakuten, horiek ere sufritu zuten... denak flakoak egoten ziren , gaizoak, pena ematen zuten, neri ere bai, gaztea bainintzen...\nBunker baten atean:\n3er Bat. 1ª Cia\nMCMXXXIX = 1939\nHoriek egin zituzten hemengo nido guziek eta gu etortzen ginen ikustera 41 edo 42an edo hola ( paperetan 1939/40.etan diote), egin zituzten kanal batzu...oñik badira kanalak/tunelak... badira aunitz nido bakarrik direla baino bertze aunitzek badituzte kanalak eta han hemenka ziloak argiendako.\nEtxeberri bordaren aldean bada aunitz nido eta hemen ere bai, gure gainean, Berromeaka izena du , eta hortik gerra ondoan abiona ikusten zutelarik tiroz hasten ziren hortik... gu deseatzen botako zutela abionen bat, aski zen abion bat ikustea... tiroka eta nola, gu gazte ginen orduan... ez ziren ailegatzen doike... asots gorra egiten zuten, bonba antiaereoak.. eta aski zen ikustea segiduan hasten ziren tiro...\nBatallon de trabajadores? Zainduak, naski, soldaduak bazterretarik gaten ziren beren fusilekin, zaintzaileak ziren.\nEtxeberria ( Karrika)\nEz zuten arropa berezirik, denak flakoak , pena ematen zuten, ama zenak erraten zuen ”gaizoak horiek”... pena haundia ematen zuten...pasatzen ziren Etxeberritik, Etxeberrikoa naiz, han gure atetik pasatzen ziren, gaten ziren lanera eta gu etortzen ginen ikustera egiten zituzten kanalak/tunelak... Denbora hartan dena eskuz....\nHan ongi kuidatuak ziren mandoak, txikitzen zituzten lan-gorrian, ekartzen zituzten legarra, zementua eta partikularki legar aunitz ekartzen zuten...\nDena zen zementu hutsa... dena tablaz egiten zen, enkofrado, altura gorra zituzten, denbora hartan harrituak egoten ginen... ezin atera barna hartarik..\nEz zuten saiatzen eskapatzea. Bai, pare batek ihes egin zuten, bat arpatu omen zuten, gero eman zioten kastigua, bertzea hil omen zuten... eskapatzeko jakin behar zen ere bidea non zagoen....\nHila, Francisco Valentín Paredes, Cordobakoa, Apirilaren hiruan, 1940. urtean, Janako aldean Iñarbegiko bidean, tiroz. Batallon de Trabajadores nº1-koa zen .\nMaricarmenek kontatzen du: Bunkerrak? Bai , ikusten genuen egiten bunkerrak, bada hainbertze tokitan, zertarako ote ziren? Eta gu izituak zeren erraten genuen gero hortik, barnetik botako dituzte tiroak eta hola, izitzen ginen horrekin gu, total jeusteko, ez zuten ibili, akitu gabe utzi zituzten, bai lana egin eta gero utzi...\nEspainian gerra akitu bezain fite, 1939.eko Apirilean, Europan bortz ilabete beranduago Bigarren Gerra Mundiala hasi zen, 1939.eko Irailean.\nJuliok: Bigarren Gerra Mundiala hasi zenean “ Bertze aldekoak eskapatzen ziren.. Bai, aunitz etortzen zen, orduan hemen borda guziek bete ziren-ta... partikularki desertoreak baitziren eta haiek harrapatzen bazituzten, alemaniarrek ganen zituzten berriz...\nBordetan egoten ziren , herrian ez ziren ikusten hainbertze,... bon, baten bat herrian ere bai, horietarik bat hil zen anisa sobera edan-ta Sidrerian (Posantzenea) eta bazuten lagunek eta etortzen ziren eta horietarik oroitzen naiz, gure etxera etortzen ziren jatera. Karrikan ez zuten nahi … Beti bordetan egoten ziren, eskapatzeko edo hala... horiek baserrikoak ziren han ere... hogeiren bat izanen ziren...”\nHorri lotua,Juliok dio: Etxeberrian genuen abarrak legor batean, idor idorrak, urte guziko eta Apezte(g)in berriz bazuten karrotxo bat, zurezko zirrikarekin, horrekin gaten ginen , ni eta Gaspar, Apezteiko mutikoa, lagunak ginen, larraskara, harat gaten ginen abar eske egunero eta abarrak arront bustiak, han larrainean bota, han egoten ziren abarrak eta egurrak botaiak, gero gaten ginen goitira sukaldera eta beti baziren bospasei pobre, ama Nievesek erraten zion “utzi, utzi honi...” eta semea gibelerat pobreak aitzinean berotzeko edo hola eta gero bertze kuadra hortan (Etxezuria) orduan baziren behiak ... han lo egiten zuten eta emanen zieten maindireak eta zakuak tapatzeko, han ez zen hotza egiten, kuadra baitzen.\nNere aitak erraten zuen “erreko diat”. Gero gaten ziren Sidrerira (Posantzenea) ta izaten zuten sos pixkat, doike, ta han mozkortzen ziren berriz bueltatzeko lo egitera. Gero jendeek erraten zuten “Jainkoak lagunduko dio ( ama Nievesi ) berriz, ez, ez, ezta erreko etxe hori”.\nJuan Jose Navaridas-ek : Oroitzen da nola bi frantsa etorri ziren Erratzura , Apeztegira, “a cumplir con Pascua” eta anisekin mozkortu eta hil ! Oroitzen zen nola gorpuak atera zituzten karro batean, maindire batekin estaliak eta azpitik “oinak, lau, ortotsik, ikusten ziren!”. Arront inpresionatua gelditu zen.\nMaricarmenek:” Iheslariak? Nere aita eskapatu zen handik, zen de la gerra del 14, orduan alemanak Frantzian ziren. Eskapatuak? Ni ez naiz oroitzen, lehenengoan (1914-18) bai, aunitz frantsa eskapatu ziren, gero (1939-45) ez.\n”Nere aita Irisarrin (Behe Nafarroa) sortu zen eta gazte gazte soldadu gana zen, deitu zioten “service militaire” egitera, gerra zen, 1914.ko gerra zen eta Altsazian tokatu zitzaion, Alemaniako mugan, eta harat gan zen, gerrara, eta gauzak arront tristeak ikusi zituen, nola bere ondoan bonbak erortzen baitziren, lagunak eta adiskideak hilak... eta haloko batean eman zioten bortz eguneko baimena eta etorri zen hunat, Irisarrira, bere sortetxera eta bortz egun horiek bete ondoren, addio erran zion etxekoei. Amak uste zuen gana zela frontera berriz baino egin zuena, trena hartu eta Baigorrira etorri. Baigorrin hartu zuen mendiko bidea eta Erratzura etorri zen. Ez zekien nondik zebilen, denbora txarra, euria ari zuen eta kontatzen zuen nola ailegatu zelarik mendiko lepora aditu zuela “kukurruku”, oilar batena naski, “Oi, Espainian nago” eta beheitira gan zen eta borda batean, inoiz ez zuen jakin zein zen, kontatzen zuen andre batek errana ziola “pasa, pasa barnera”, arropa eman ziola, aldatu zen eta herrira, karrikara, etorri zen. Urrainen ematen zuten amerikano eta holakoendako ostatua. Han hilabete batzu pasa zituen, Urrainen, eta nola zerbait nonbait irabazi behar zuen bizitzeko, bere ama Irisarretik etorri zitzaion diruarekin Ameriketara gateko.\nBartzelonara gan zen zeren artzain bezala Californiara gan nahi baitzuen. Baztzelonara gan zen zeren Elizondon Marinek egiten zizkion “paper faltsuak”, Don Blas Marin, eta bertze izena jarri zioten, “Ortiz, Miguel Ortiz”. Bera deitzen zen Joanes/Jean Auzqui Erramundebere baino Miguel Ortiz jarri zioten, bai berari eta bertze gehiagoei ere. Han Bartzelonan hartu zuten barkoa, baino kostatu izan behar zitzaion ez dakit zenbat denbora bidaia barkuan.\nJoanes/Juan Auzqui alias Miguel\nOrtiz bere karruarekin Kalifornian\nEta Californiara ailegatu zen eta han artzain batek onartu zuen eta lan egin zuen baino ez ardiekin, egon zen “campero”, bazkaria eramaten artzainei karru batekin. Han egon zen, 14 urte Kalifornian. Eta han erdara ikasi zuen, baziren espainiarrak doike, erraten zuen bazirela auserki “bizkaino” eta haiekin ez zen konpontzen eskuaraz zeren euskara diferentea baitzuten eta ikasi zuen ingelesa ere nahiko ongi. Argia zen nere aita, ez da nik erraten dudalakotz.\nEta orduan berriz Erratzura itzuli zen. Hemen andregaia topatu zuen eta Etxoria alokatu-ta ezkondu ziren. Gero denborarekin etxe hau (Dolatxea) erosi zuten eta hemen nauzue, ni Mari Carmen, bere alaba bakarra, historia hau kontatzen”\nIzo Doloresek : “ .. egon ziren mutil, etortzen ziren mutil gisa, jende gaztea , (Ostatuan ) ez dakit nongoa zen baino hemen egon zen, bat egon zen.. (bertze etxeetan) mutilek denetan, etorri zirelarik denendako bazen bat, etortzen ziren lanera, hartzen zuenak hartzen zuen eta ganen ziren hartu nahi zituzten lekura...”\nEgoera honek hilatebe batzuk iraun zuen. Hondarrean denak itzuli ziren beraien herrietara.\nJuliok: “Gero alemanak hasi baitziren en el año 40... etortzen ziren alemanak motoetan Izpegitik barna eta oroitzen naiz motoak ziren hiru zirrikakoak, bazterreko aldean karrotxo batekin, ez genuen egundaino ikusi holakorik, horiekin etortzen ziren eta gu lasterka heken gibeletik, ez dakit nola enteratzen ziren, etortzen ziren maestruengana galdegitera eta harekin entenditzen ziren, alemana baitzekien... bazekiela ongi... aritzen ziren aise solasean eta harek igortzen zakun zer nahi zuten “llevarles a donde querais, a un bar, Almazenean (Agerrea), Urrainen, Sidrerian (Posantzenea),... decidle pasen la cuenta que tienen dinero español, que ya pagarán haciendo numeros”. Edozein gauza erosten zuten, jeneralean Almazenean, hurbilenean, Urreinen ere, gero aldika que querían comer alubias rojas o negras, Ai Dios, gure alimentoa zen gaztaina eta ilar gorriak , alemanak gu baino 50 urte aitzinago eta nahi zuztela ilar gorriak jan, gero etortzen ziren Ostatura.. guk ez genuen bertzerik jaten, artoa, gaztaina eta ilarrak .\nAmatxi, Antonia Elizondo, Ostatuko komedorean\nGuk erraten genuen\n“hauek gu bezala, arront retrasatuak doike dire”, ez, bai to! Jendea Ostatura etortzen zen denbora inguruan gero ilarrak jatera ... gu baino aise aitzinatuagoak ziren , ilarrak doike bereiziak.\nIlarrak/babarrunak Erratzuko Ostatuan egiten ziren gisara eta alemanek probatu zituztenak:\nGaiak: Baztango ilarrak\nBaraxuri pikor bat\nKazpel batean ura, ilarrak, olio pixka bat eta gero xingarra eta paratu egosten mantxo, mantxo, txapa gainean.\nUrak ilerrak kubritu behar. Ilerrak ez ziren bezperan uretan paratzen goizean baizik, zaharrak ez zirelakotz, urtekoak.\nHasten ziren egosten goizeko bederatzietan eta holaxen jendea bazkaltzera etorri artio ( ± 4/5 ordu).\nUr pixkat gehitu behar zitzaion noizen behinka, beti mantxo mantxo.\nAtera behar delarik, gatza ematen zaio, ez lehenago. Orduan zartain batean xistorra frixitu eta hori gehitu. Aldi berean baraxuria erre eta gainetik bota.\nLaguntzeko , plater batean piperrak, ttaiak, etxeko baratzekoak.\nSekretua ? Baztango ilarrak, sukaldeko txapa gainean eta mantxo, mantxo.\nSukaldaria: Dolores Ballarena Elizondo\nMaiz etorri? Bai, egun gehienez, holaxen hiru urtez, bai... horiek ez genuen ikusten karreteran baino... bizpahiru lagun etortzen ziren, aunitz ez... rubio altu batzu arront diferenteak gureganik, jeneralean beti motoz etortzen ziren.\nEtortzen ziren deus gabe, armarik gabe ezta uniformerik... motoz etortzen ziren eta gainera solaseagatik berehala ezagutzen gintuen nongoak ziren, nik ez dakit nondik enteratzen ziren baino aldiero etortzen ziren, lehenbiziko aldean izanen zuten makurrena, gero bigarren aldian jakinen zuten norat gan, harekin (maestroarekin) solasean xarmanki ibiltzen ziren, ematen zuen aisetasuna zuela solasean Don Francisco Navaridas-ek.\nJuan Jose Navaridas-ek : Nere aitak frantsa bazekien, alemanera ez. Frantseraz mintzatuko zen alemaniarrekin. Bai, frantserako irakaslea izan zen...\nIzpegiko bunker alemana, zementuzko legor bat.\nMaricarmenek: “Alemanek Izpegin bazuten puesto bat, Frantziako aldean bazuten etxola bat eta han egoten ziren eta etortzen ziren gauzak erostera honat, horrat Urreinera, Amelia eta horiek, maiz etortzen ziren alemanak, bai, dantzara ez, motoetan, bizpahiru, tropaka ez, zerbait erostera.”\nIzpegira ez ziren alemanak bakarrik etortzen, turistak ere, Barakaldotik, to , ene osaba Heliades Uriarte (Tio Pin) bere lagun batzuekin eta galdu ez ziteztela nere izo Elvirak eta Llollok (Elvira & Dolores Ballarena) lagundu zieten goitiraino gaten. Turista guziek egiten duten/dugun bezala fotoak atera zituzten. Pena ez dakigula noiz izan zen (1943. urtearen inguruan) baino bai Baigorriko aldera pasa zirela eta han ziren alemaniarrekin fotoak atera zituztela.\n1.Barakaldotarra 2. Katalana 3. Lali Mena Palat 4. Tio Pin/HeliadesUriarte 5. Izo Elvira Ballarena\n6. Izo Dolores Ballarena 7. Ana Mari Padró 8. Barakaldotarra. 9. Barakaldotarra . Zakurra ez dakigu.\nGure turistak Izpegin Baigorriko aldean, barrera "internazionalaren" kontra .\nAgertzen den guardia, alemana da.\nGure turistak berriz."Uniformedunak" alemaniarrak dira.\nRobert Georgery, 20 urteko belgiarra , Frantzia osoa iheskan korritu ondoren, Bidarraira ailegatu eta hola kontatzen du : “Uztailak 8, 1943. Bidarrai: Errekuperatu naiz eta lo egin dut etxola baten ondoan, arditegi batean, ardiz lepo. Goizean, aldatu nuen nere hondar dirua pezetetan. Hango aitetxik eman dit tabakoa... gero berriz bidexka hartu dut eta goiz luze baten ondoren bidexka horrek eraman nau Erratzura, herri bat Urritzateko mendi azpian dagoena.\nHiru kurioso neri beha topatu nituen. Nik galdegin diet nere erdara txarrean:\n“Soy Canadien. ¿ Donde esta el proximo consulado d'Ingleterra?” Axeri antza zuen batek berehala ... solasturi erran zuen: “ Bo, you speak English/ingelera dakizu, I do speak English too/nik ere.. Nik lan egin nuen Californian, laranja-arbolak lantzen. Kanada ere ezagutzen dut, segi nazazu, erakutsiko dizut (hau dena ingeleraz)” Poliziarengana eraman ninduen traidoreak ! Dirua nuenez, poliziak utzi ninduen ostatu batera gatea (Ostatua) ... han bazkaldu nuen, baño bat hartu eta pelukeriara gan nintzen bizarra egiteko.... Atsean, harritu nintzen karrikak argiekin ikustea ! Ohatze haundi bat nuen esperoan. Biharemunean , ordueta inguruan, bi guardia zibil Elizondora eraman ninduten...”. Hondarrean libratu zen eta Ingalaterrara gana.\n( Yves Castaingts-en “Courage et Espoir” liburutik hartua)\nTopatu zuen erratzuar solasturia izan behar zen Mortaleneko Bordakoa. Honek bazekien ingelesa zeren Kalifornian laranjako negozioan ibilia baitzen. Zerbait ez du ongi kontatzen Robert-ek zeren badakigu Mortal “Comet ” sarean sartua zagoela ( “Comet” sarea : piloto aliatu “erroiztuak” Belgikan edo Holandan, handik Espainaraino eramaten zituen alemaniarrengandik iheskan) eta hamabi piloto ingeles kuadrila (ez dute erraten zenbat ziren kuadrila bakoitzean, bizpahiru? orohar 40 piloto? ) Mortaleneko Bordan aldika txiki zituen altxatuak .\nBaina dena ez zen gerra eta bildurra . Bazen erromantzea ere. Jeanine Erreca batek, Aldudekoa, kontatua: “L'occupation (1940/45) ... 30 soldadu alemaniar herrian (Alduden) hala ere gehienak austriarrak... haien kefea gizon sinpatikoa, deitzen genion “Beltza” eskuaraz... harek bazuen zaldi bat... mendiak korritzeko... Oroitzen naiz nola nere lagun batek nahi zuela bere Erratzuko “petit-copain/nobioa” ikusi. Beltzari baimena eskatu zion eta honek baietz. Nere laguna adiskide batzuekin partitu zen orduan oinez Auza ondotik pasatzera (Erratzura gateko) eta hara ! non topatzen dira Beltzarekin bere zaldiarengan gana zela afera zihurtatzera”. (“Temoignages sous l'occupation”, Yves Castaingts-ena)\nHemen nere ama zenak , Felisa Ballarena, kontatzen zuena:\n“ Joxe Etxebeltzekoa Aldudeko neska batekin interesatua zagoen eta harat gan ginen berarekin bisita egitera gerra denboran han bestak zirela eskusarekin. Alemaniarrak beraien motoekin herrian barna... Etxe elegantea, pianoa bazuten. Maddi zuen izena eta arras polita zen...”.\nC'est la vie, diote frantsek. Ezin izan eta gure Romeo eta Julieta konformatu behar beraien halabeharrarekin baina bederen momentua bizi izan zuten (lagunez inguratuak).\nGerrak akitzen dira ere eta hala finitu zen II. Gerra Mundiala baino Espainia aldeko muga arront militarizatua geratu zen. Bi kanpamentu, barrakonak, eraiki zituzten Erratzun eta soldaduak “mili” egitera etorri ziren.\nLehen barrakonak/ Primeros barracones\nJuliok:” Hemen izan ziren 2.000 soldadutaraino, Infanteria e Ingenieros, nik soldadu hemen egin nuen, ba ziren bi barrakonetan.. Ingenieros gaineko barrakonetan (2osbarracones), gu ginen tienda de kanpainetan (1os barracones), bazter horiek tienda de campañaz beteak ziren...\nTienda campaña batean sartzen ginen 22 edo 23 edo hola, inguruz inguru, paratu banketa batzu eta lo egiten genuen inguruz inguru baina jan-ta kanpoan. Bilkorten, Bilkortetik aitzina garbi garbi zagoen ur haundiraino, han goiti bada zubi bat, haraino....\nBunker batean dagoen "pintada".\nHondarrean (1955/60) ..baziren hiru soldadu 1. barrakonetan eta bertze hiru 2. barrakonetan. Ni egon nintzen horiek kuidatzen litzenziatu artio eta orduan ematen zuten 3 hilabete de permiso eta utzi nuen.... bi egun han eta lau etxean..... izigarriko ongi... banuen telefonoa eta han egon behar nintzen bai... abisatzen zuten telefonoz han ginela noizen behinka jakiteko.”\nEta eliza, Erratzuko eliza.\nGaur eguneko egoerarekin konparatuz orduko Elizak izigarriko inportantzia zuen Erratzun (baita Euskal Herri guzian ere) pentsa “euskaldun fededun” erraten baitzen.\nEguneroko bizitza markatzen zuen, Erratzuko kasuan ordua ematen baita noiz bildu behar etxera, noiz gan behar mezara (pentsatu behar da ia jende guzia mezara gaten zela) besta “de guardar” zelakotz (ezin lan egin !) nola jauntzi, nola portatu, nolako errituala bete behar eta hau dena ikusten zen batez ere elizan berean, eraikuntzan, non igandero eta bestetan Herria biltzen baitzen erakusten nolabait beraren ordenamendua, nor zen nor, non gizonak, non andreak, non herriko “lehenak” , eta errebotez “hondarrak”, apezari aditzeko, igandeko arroparekin, naski.\nBaino hau ez da gure afera : guk gure kontalarien kontuekin segitzen dugu.\nElisa/Angeles-ek diote: San Pedroxar Erratzuko Eliz zaharra. Bai, bai, bidea ez zen orain den bezala, gaten zen Bozatetik, erraten dute bideak ateratzen zirela beti elizaren ondoan orduan, ez dakit nongoa zen bidea, bide zaharrak ateratzen ziren elizara, Bozatetik ekartzen zuten naski bidea, baino zazi noiz ! Naski baziren lau edo bortz etxe bakarrik Erratzun, orduan zen eliza hor, Sanpedroxar zen eliza.\nErratzuar batzu Sanpedroxarren\nMercedesek: Hemen lehenbiziko eliza Sanpedroxar da eta gero hasi ziren egiten gaur egunekoa.\nMaricarmenek: Orduan bazen apez franko : don Inocente, don Sergio ere bai, gero apeza erretorea, don Jose, don German, don Agustin, don Emiliano eta don Bitorio, horiek ziren osaba eta iloba, don Bitorio parrokoa eta don Emiliano organista, eta ere gaten zen Zozaiara zelebratzera, zen kapellan eta organista.\n1958: Don Jose Dendarietaren 50 urteurrena.1 Don Vitorio Apezteguia 2 Don Agustin Ibarrola, parrokoa 3 Don Enrique Delgado , apezpikoa 4 Don Jose Dendarieta 5 Jose Irigoyen, alkate jauna\n6 Don Sergio Garaicoechea 7 Don Blas Fagoaga\nOrain dela 60 urte, Erratzuko eliza eremuetan zagoen sailkatua: aldare aldera begiratzen, eskuinean/epistolako aldean, mutikoak eta gizon adinekoak, ezkerrean/ebangelioko aldean, neskatikoak eta andreak, denak bankuetan. Beheitian kabitzen ez ziren gizonak koruan.\nIxkin batean dagoen jarleku berezia,\nEta segidan eta elizako eremu luzenean, erditik ateraino, andreak etxeen arabera.\nMercedesek: Erratzuko lehenbiziko etxeak lehenbiziko lerroan jartzen ziren elizan, eta gero etxeak egin ziren bezala gan ziren eginez beren jarlekuak zeren-ta lehen lehenago ziren harriak, sepulturak, barnean omen ziren.\n(Orain artio lortu ditugun jarlekuak.Estimatzen da kolaborazioa : erratzu@yahoo.es)\nMaricarmenek: Elizan ... (eskuinean) hemen gizonak, hemen alkatea. (Ezkerrean) Apeztegikoa hemen, bazen konfesionarioa, bai orain ez baita, hemen zen espres Apeztegi, bazuen baranda bezala paratua, bere silla, Apeztegiko andrea Nieves beti gaten zen ta han egoten zen ta gero gainean, bazen kontxa bat bezala, orain Santiagora gaten badiren bezalakoa ( Apeztegiko armarria) , pues kontxa hori bezala zen Apeztegikoa, gainean , parean dagoen aldarean-ta. Gero Apeztegitik elizara baziren losak, lauzeak, bide bat espresa elizara gateko, arras aberatsa izanen ziren lehenago.\nErran behar da Apeztegiko Jauregia Erratzuko elizaren patronoa zela, nolabait jabea, eta gaintasun/preeminencia batzuk zituen. Gelditzen zitzaion azken “gaintasuna” akitu zen Concilio Vaticano II.ren ondoren sille/kataderak kendu zituztelarik gaur egunekoko bankoak paratzeko.\nDirudienez etxearen “adinaren” arabera jartzen ziren etxeko-andreak elizan : etxea gero eta zaharrago, gero eta aitzinago. Hortaz lehen lerroan Erratzuko jauregiak ditugu: Apeztegia, Etxebeltzea, Ugaldea, Etxenikea ....\nSusmoa bada ere hala nola orain dela urteak sepulturak elizaren barnean zirenez, etxeko-andreak jarriko zirela beren etxeko sepulturaren gainean.\nEz dugu lortu nor non jartzen zen , gutti batzu ezik, hala ere andre eremuan etxe bakoitzak bazeukan bere leku finkoa elizan.\nElizan bakotxak bere tokia zuen, etxe guziek, bere sille ta argizerie eta batzuek menuda.. okupatzen bazenuen haren lekua etorri eta kentzen zazuten handik. Dena betea zen, dena sillez bi alderdiak...\nDenek zuten beren xaretoa, bostpasei lerro denak xareto, gibeleko alde hortan bazuten sille belaunikatzeko, bere taparekin jartzeko ere, hori da, buelta eman eta jarri.\nXaretoa? Xaretoa da xareto bat, borobila, gero du kojin bat eta gero paratzen da gainean paper bat egina xiloekin. Nik egiten nuen, arras polite , gero ez zuten egiten, aunitzek ez zekiten nola egin eta egiten zuten ia erosi,\ntartarendako bezala, de puntillas, egiten zuten paratu eta gero bela gainean, igandero.\nLehenbiziko bozpasei lerroetan bazuten xaretoa, lau xareto alderdi batean lau bertzean eta gero mezan piztu hasieran, eta dolu zelarik etxe batean orduan paratzen zuten bi bela beren kandeleroekin, bi bela ondoan, bakoitzak bere (elizeko) tokian, ez, orain aitzinean, eta bederatzi-urrena egiten ere, paratzen zuten trapu beltza azpian, bederatzi-urrenean, hori hala zen. Batzuek bazuten inguruan kristal bat... gero egin zuten bankoak eta ez da posible, baino xaretorena segitzen da egiten gaur egun bederatzi-urrenean.\nOfrendetan lehena ateratzen zena Apeztegiko andrea zen, bigarrena Ugaldekoa, gero Etxebeltzekoa eta orden horretan andre guziak.\nMaria Dufurrena, Erratzuko hondar serora.\nEliza zaintzen zuen andrea: serora. Zeremonia eta ofizio guzietaz arduratzen zena: bataioak, ezkontzak, funeralak, ofrendak, ostiak egitea, elizako gauza guzien garbiketa, erlejua mantendu... eta ezkila. Elizan bizi zen, serorategian. Lehenagoko euskal munduko honddar bitxia: andre bat eliza gobernatzen !\nMaricarmenek: Nere izoa zen serora, Maria Dufurrena (Erratzuko hondar serora) . Bera bizi zen Serorategian, hala erraten zaion, bazuen komuna, ohatzea eta sukaldea, ura eta argia, bai, 22 urtetan sartu zen eta a los 80 hil zen, beti han. “Ez zara izitzen hemen (bakarrik)?” “Ez, ez, Jaingoikoa hemen dago.” Ez zen moja gan baino ideia igual iguala.\nLanak? Egun guzian elizan (garbitzen), eta gero izaten bazen Jueves Santo,Viernes Santo-ta orduan gau guzia bela piztua eta han egon lo egin gabe, gastatzen ari zirenak itzaltzeko ere, gau guzia, berak garbitzen zuen dena. Hostiak egiten zituen, bazuen makina bat, han hostia paratu, ni laguntzera gaten nintzen eta rekorteak ematen zatan jateko.\nHostiak egiteko lanabesa.\nLaguntzen zion apezari ezkontzetan...Paratzen zuten kapa bat, nere izo zen serora orduan eta paratzen zuen kapa bat andreari burutik eta gizonari lepotik, gu gizonaren menpean, eske hala da, beti andrea gizonen menpean, oroitzen naiz, holakoa urre bezalako kolore bat paratzen zuten, lehenbiziko gizonari , andrea ezkerrean eta gizona eskuinean, zen kostumbria. Nik ustez konsagrazioneko denboran zela, gero kentzen zuen serorak, elizako gauza.\nBataioetan? Laguntzen zuen, belarekin gan, belak piztu...\nSaria? Zerri puskak. Serorari gaten zioten, eta jesus! denek gaten zioten zerri puskak eta andrea franko adinekoa ia, eta hondarrean badakizu zer egiten zuen? Claro, eman behar zaio zerbait beti (mandatariari), sosa, zerbait, gehienak ziren haurrak gaten zirenak horrekin eta nere izoak ematen zien propina ere eta gero gaten zituen zerri-puskak Arizkuna, monjetara, hekendako eta hek ematen zioten izoari sos hura, bai pagatzen zioten, hala ere bertze gisaz ematen zioten artoa, berak bazituen bizpahiru oilo. Kostunbrea zen, urteko, sosak guti, bizi zen justu justuan. Apezak ematen zion zerbait ere.\nJuliok: Ni alkate nintzen 35 urte nituelarik eta hemen seroraren aizpa batek, Manuela Dufurrenak, erran zatan serorari errotan bai ematen zioten zerbait baino bizi zen zerri-puskekin edo hola, hura Maria Dufurrena, horiek ziren Epelemendiko Bordakoak, bere aizpak erran zatan neri “ez zenioke paga zerbait...” , nik egin nuen batzarre bat, han galdegin ta... Etxebeltzekoa zen hemen famosoena eta bazekiela solasean , Etxebeltzek erran zuen “horrek kuerda ematen dio erlejuari-ta ... eliza garbi garbia txikitzen du... hola eta eman behar zaio zerbait”. “Zenbat emanen zaio?” Erran nuen nik, “Egunean 10 pezta?” Orain dela 50 urte, nik erran nion 365 por 10 = 3.650 ptas , ez baitzen a 4.000 ailegatzen eta nik, gaizoa, “4.000 pta ematen ahal zaio?”. Urtean. Estimatu zuen andre harek. Orain ez da aunitz baino orain dela 50 urte ez , hala ere ez zen orduan kapital haundia baino ez zen herrian fondo haundirik ere, Ayuntamientoak ematen zakun habitante bakoitzarengatik 10 pezta eta hortik ematen genion 4.000 pta eta hura , ikeragarri kontent ....... una botella de coñac, Carlos I, erregalatu zatan bere aizpak, Maricarmenen ama, hor dut hasteko hura, beti oroitzen naiz, Carlos I gainera, karioa, deusetik lau mila pezta izatera , baino orain dela 51 urte.\nMaricarmenek : Oroitzen naiz nola hiru aizpa gaten ziren bordara eta hola pasaietara igandetan baino harek dena utzi eta etortzen zen bere tenorean ilun-ezkila jotzera, ez zuen trankilidaderik.\nIlun-ezkila jotzen zuen iluntzen zenean, neguan 5etan eta udan beranduago, 8etan.\nIlun-ezkila : haur eta gazte guziak etxera ! Egunero.\nNi igandeetan oroitzen naiz ilun-ezkila aditzen genuen plazan ginelarik txistuarekin eta etxera beti berantago etortzen ginen eta “Ez duzue aditu ezkila?””Ez, txistuarekin ez zen aditzen!” Aditzen genuen bai, eta gero biharemunean “Neska hori etorri da ilun-ezkilendako?” “Bai beranttago etorri da bai”..\nDenborarekin kozkortu ginen, ez ginen haurrak, ez, ez, hala ere beti haserre etxean baino ez genuen kasurik egiten ezkilari, orduan espabilatu ginen pixkat.\nEzkilak nork jo? Nere izoak, serorak, gainera jotzen zuen igandetan, meza nagusia, deia, ordu erdi bat aitzinean, al kuarto de hora berriz eta sartzean berriz. Lehenbizikoan 40 danba, uste dut, bigarrenean bi danba eta sartzean bat. Beti joka ari zen eta gero ilun-ezkila eta gero “la-queda”, hori ematen zuen makina berak, erlojuak , bederatzietan zen “queda”.\nIa eri zelarik, bihotzekoa, ezin igan goitiraino, gan behar zen bere etxetik (Seroraren etxetik, lehen sorailua, ezkil-dorrera, bigarren solairua) gero ezin gaten ahal, kuerda eman behar zaion makinari egunero, erran zatan zenbat buelta eman behar zaion, banekien eta bederatzi hilabetez gan nintzen ni harat, goitira.\nHil-ezkila? Berak jotzen zuen. Gizona balime da, hasten da ezkil haundia, eta andrea balime da hila, hasten da ttarrarekin, baino kasu batzuetan ez duzu hasmenta aditzen.\nApeza balime da, doblea.\nHaurrak? Hemen bertze klase bat: din din dinden, dindilin dandalan, musika hori haurrarena bai, orduan hiltzen ziren haurrak poliki, denbora hartan bai, gero gaten ginen haurra hil zen etxera eta xintak eramaten genituen, dena betetzen zuten zintez, mutikoa balime zen xuriak eta azulak eta gero neskatikoa balime zen arrosa eta xuria, laxo bat egin eta paratu , gero lau haur gaten zuten enterratzera, orain nola gaten dute, bizpahiru aldiz ibili naiz gaten , xuria zen kaja, orduan zurginek egiten zuten, ez ziren erosten kajak...\nSua balime zen ere bai jotzen zuen.\nElizari lotuak, Erratzuko elizattoak edo hermitak:\nSANPEDROXAR, herriko inguruetan, komentatzen dutenez, Erratzuko lehen eliza.Eta Sanpedroxarren barnean, irudi bat: Santa Librada/Liberada/Liberata.\nErratzuko Santa Librada/Liberada/Liberata\nMaricarmenek: Zenbat aldiz kendu diogu errautsa honi, Santa Librada, eta gero egin zutelarik konpondu, etorri zen apez bat “Uy! Santa Librada, no hay en Navarra”...bazuela mucho valor eta orduan gan zuten elizara, aspaldian zagoen erdi makurtua, batere kasu egin gabe. Sekula ez dut aditu nondik ekarri duten. Fama hartzekin ebatsiko zutela, tenía valor, mucho valor.\nBadira bertze bi hermita baino geroko utziko ditugu : SAN GREGORIO Iñarbilen eta LA DOLOROSA Gorostapolon.\nMaricarmenek: Santa Cruz eguna? Septiembre 14. Ura bedeinkatzen zuten, Italatzean. Gurutzea? Bazen bai, naski harrizkoa, ttipi bat, ez zen haundia, kalbarikoak bezala? Ttipiagoa zen, Italatzeara, urtean behin.\nNeretako gurutze ttar bazen. Nondik gan? Izpegiko bidetik, Irazelaiko alderditik, neretako bueltan gaten ginen (ez xuxen) ur hartu, pitxerra, urtero behin, behin bai, aski zen doike.\nElisa/Angeles-ek: “Italatzea.., gaten ginen ezkerrera (Iñarbilen), Sumusutik pasa eta Iñarbilera, goitira, eta handik ezker, bai kaskora. Gurutzea? Izanen zen, izanen zen, ur bedeinkatua, gaten ginen ur bedeinkatuaren eske, prozesioan, denak, gizonak gutti, andreak gehiago.... gero paratzen genuen ur bedeinkatua ohatze aitzinean, oraindik baditugu, aguabenditera deitzen ziren, atsez, ohatzera gan aitzin zinatzeko, oraindik baditugu horietarik...”\nKUARENTENA. Elizari lotua: Denbora haietan amak erditu ondoren ezin ziren etxetik atera 40 egunetan, kuarentena, ezta elizan sartu ere. Eta etxetik ateratzea beharra balime zuten? Orduko "abilezia": teila bat buruan, kontutan izaten horrek maila"soziala" markatzen zuela ere, " ama behartuek" bakarrik egiten zuten hori.\nTella buruaren gainean, itxurazkoa\nMaricarmenek: Erditzekotan kuarentena? Bai, nere amaren denboretan 40 egun etxetik atera gabe eta atera behar balime zen, teila bat paratu gainean, buruan, iduriz etxean zaudela, teilatu azpian, nik ez dut ikusi baino nere amak-ta erraten zuten, eta 40 egunetan ez ziren ateratzen, bataiatu ama gabe, ama ez zen presente, ama etxean, amatxi-aitetxi beti baitziren eta horiekin egiten zuten bataiatu, ezin atera.\nMaricarmenek: Ofrenda egiten zen igande guziez, igandetan, etortzen zen apeza pasillo erdira eta gero akitu-ta meza eta bedeinkatzeko, aita gure bat errezatu ta musu eman hari eta bota sosa...Apezak egin bedeinkatu hola eta ematen zazun eskua eta musu eman eta eskuarekin hiru aldiz bedeinkatu, hiru aldiz musu eta hiru aldiz sosa. Ez naiz oroitzen, pezeta bat igual eta gehienean zen zazpi. Zazpi aldiz bakotxarekin? Bai, bai, bi aldetan egiten zen, luze, luze, hemen andre bat eta bertze andre bat hor, bat zuri eta bertze bat bertze bati, mezan eta entierroan paratzen ziren bida (apezak) eta fite egiten zen.\nUrteberriko ofrenda ? Opile bat, hori bataioetan gaten zinuen tarta bat edo ogia, aunitzek tarta, bizkotxoa, eta bertze batzuk ogia ta bela bat. Eta gero ere egiten zuten orain bezala, sosa biltzeko, pasatzen zuten zareto bat karratua, ogia bedeinkatuarekin, partitua, hori aspaldian zen, oroitzen naiz ttaia nintzelarik, eta jateko, eliza berean, igandetan. Mezaren erdian. Nere izoa zen serora, 60 urte egin zituen hor, nere amaren aizpa, eta harek puskatzen zuen ogia eta monagiloak pasatzen zuen, Ebangelioren ondoren izanen zen gainera denak karratuak , gustora jaten ginuen baino bat hartu beharrean , nik hiru hartzen nituen, egoten ginen esperoan hori pasatzeko.\nElizan ere.Belar-onak San Juan egunean eramaten dira elizara, nahi dituzun belar edo loreak, multzo bat egin eta elizara eta han bedeinkatzen dituzte. Lore edo belar horiek gero etxean altxatzen dira, errateko, sabaian dilinden eta gero urte pasa ondoren, Sanjuan bezperetan erretzen dira ate parean, gainetik jauzi egiten hiru aldiz erraten “sarna fuera, ona barnera, gaiztoa kanpora”.Bertze gauzendako ere balio dute ere”.\nElisa/Angeles-ek: “Egiten gintuen rogatibak. Hiru egun behar genuen, jeiki goizik, animeleko soinu ezkilak eta hola, eta gaten ginen, rogatiban, hiru egun segiduan, Salbatore aitzinean.\nSalbatore? Iruritako bestak, Maiatzean, lehenbiziko bestak Baztanen : rogatiba bat Sanpedroxarren, bertzea La Dolorosan Gostapolon eta bertzea Iñarbilen, San Gregorion. Elkartzen ginen goiz, arras goiz, ni beti ateratzen nintzen Damaxorekin, gaten ginen biak elkarrekin. Damaxok erraten zuen ”lehenago beti ematen zuten ogie, gasna ta trago bat”, orduan ez zuten deus ematen.\nBortxaka gaten ginen , lorik egin gabe, argitzean gan, meza entzun eta etxera, kirie eleison eta rosarioa naski baino benedikatzen gintuzten”.\nMaricarmenek: Bidenabar, elizara ez ginen gaten ahal mahuka motzez. Paper batean “prohibido terminantemente venir en manga corta a la iglesia”. Con falda corta, menos.\nEz zen bakarrik elizan.\nMahuken afera, Juliok: Etxenikenean denak mutil zaharrak ziren, Gervasio, Severa, Estefani, Frutuoso eta anai apeza, Don Sergio... Igorri zuten Sunbilara apez hori eta gan zuen Estefani. Frutuosok “Dios! Gure arrebarik hoberena gan du harek, ez duk tontoa anaie.”.. Estefani zuten izigarriko polita. Estefani eta Severa ari ziren lanean, kanpoan beti, atorra hemen (eskumuturrean) mahukak botoiez lotuak, bero haundia egiten zuen, botoiak laxatu, “tapa zazu hortik” erraten zion Frutuosok, pentsa zazu nola ziren jendeak orduan, segido tapatzeko-ta .\nPublicado por ballarena en 8:47\nErratzu : Erratzuko kontuak - 2 : 2. Maricarmen, J...\nErratzu : Erratzuko kontuak - 2 : 1. Maricarmen, J...


Mikel Alberdi: "Aspalditik bila nenbilen lasaitasuna aurkitu dut hemen" - Uztarria (Azpeitia)\n2020ko ots. 9a, 11:09\nMikel Alberdi, hondartzan. Ikusi haundiago | Argazki originala\nZer dela eta iritsi zinen Mexikora?\nDuela zazpi bat urte izan nintzen Mexikon aurreneko aldiz, oporretan. Asko gustatu zitzaidan. Hori dela eta, beste behin ere joan nintzen, eta orduan pentsatu nuen urtebetez han bizitzen gelditzea. Dagoeneko hiru urte pasatxo daramatzat Mexikon, eta oso gustura nago hemen.\nNolakoa da zure egunerokoa han?\nTxangoak antolatzen ditut Riviera Mayan: irletara, urmaeletara, biosferetara, ur parkeetara, ikuskizun berezietara... Zazpi orduz egiten dut lan bulegoan, baina kaleko lana ere ezinbestekoa da. Jendearekin hitz egitea, zer nahi duten ezagutzea eta nik zer eskaintzen dudan azaltzea da kalean egiten dudana.\nEta lanetik kanpo, zer egiten duzu?\nNire bizitza oso lasaia eta pozez betea da. Eguraldi ona egiten du ia egunero. Hondartza bizi naizen lekutik oso gertu dago, baita gimnasioa eta etorbide nagusia ere, paseotxo bat emateko, erosketak egitera joateko... Edozer gauza nahi izanez gero, dena bertatik bertara daukat.\nMexikotik zer atsegin duzu gehien?\nJendearen bizitzeko modua, gauza gutxirekin ere beti dute irria aurpegian. Horrez gain, lekua bera eta bertako lasaitasuna ditut atsegin. Paradisu hutsa da.\nDrogak eta alkoholismoa. Jende asko gaixotasun horiekin bizi da. Egun guztia pasatzen dute alkohol eta droga artean. Pena ematen du jendea horrela ikusteak eta ezin lagundu ahal izateak.\nBa al du antzik Azpeitiarekin?\nBatere ez. Eguraldia, jendearen patxada, bizitzeko era... dena da oso desberdina. Hemen egunean egunekoarekin bizi gara.\nZer da faltan sumatzen duzuna?\nEtxekoak, lagunak eta nire alboan egon den jende guztia, baita etxekoekin eta lagun artean egindako bazkari eta afari bikainak ere.\nAurrera begira, zeintzuk dira zure planak?\nOrain oso gustura nago momentuan egiten dudan guztiarekin. Nahi nuen lasaitasuna aurkitu dut hemen. Inork ez daki zer gertatuko zaigun etorkizunean, eta garrantzitsuena da momentua bizitzea.


Ibiltari baten egunkaritik: Haurrak ikas zazue - Galde\n(Galde 21, 2018/udaberria). Lourdes Oñederra.\nHaurrak ikas zazue euskaraz mintzatzen, ongi pilotan eta hobeki dantzatzen… aire tun txikitun aire tun laire!, abesten genuen 60. hamarkadan Donostiako ikastola klandestino batean, Francoren diktadurapeko ikastola haietako batean. “Hobeki” beharrean “oneski” omen da, baina orduan Agur Xuberoa ere erdizka ulertzen genuen. Garbi zegoena zen, euskaraz hitz egitearekin batera, beste zenbait eginbehar zetozela: pilotan ondo egin beharra eta dantzan ere beste horrenbeste. Tira, oinarrizko etnikotasuna gora-behera, iruditzen zait ez zela hainbesterako, are aintzat hartuta diktaduraren aurkako erresistentzian genbiltzala. Azken batean kirola eta dantza ziren eta, nahiz eta kanta asmatu zuenaren buruan ez zen ziurrenik rock-and-rolla izango dantza hori, ba… nahiko ludikoa zen euskararekin zetorkiguna garai latz haietan (orain, letra irakurtzean, estutu zait mezua orduko umeak ulertzen ez zuen eran: dantzak zintzoa behar zuen, “honestoa”).\nKontua da euskararekin beste zerbait ere bazetorrela. Beldur naiz oraindik horrek berdin segitzen ote duen, Franco aspaldi hilda eta euskarak laguntza handiak dituen Euskadiko eremuotan ere. Gainera, orain ere euskararen paketean datorrena ez da ludikoa bakarrik. Adibidez, gabonetan gizarte sareetan ibili zen mezu bat dut gogoan. Gonbidatzen zuen mezu hark gauza asko euskaraz egitera, zerrenda oso luzea zen: bizi, gozatu, maitemindu, eta abar, eta abar. Besteak beste, zerrenda horretan agertzen zen, “abertzaletu”. Abertzaletu? Euskaraz bizitzeko abertzaletu?\nSinplekeria da abertzaletasunik gabe euskaltzaletasunik ez dela esatea, baina askok sinesten duten zerbait da. Euskaltzale guztiak ez gara abertzale, baina hain gutxi nabaritzen da… Egin dezagun beraz, minutu batzuetan, sinplekeria egiatzat emateko ariketa. Kiribil gaiztoa: abertzaletasunik gabe euskaltzaletasunik ez bada, nola egin euskara erakargarri, desiragarri, baliozko abertzale ez direnenentzat? Euskara abertzaletasunarekin lotzean, arrazoia ematen zaie euskara abertzaleena eta abertzaleentzat dela esaten duten euskaragabeei. Hor konpon? Badakigu, ordea, hizkuntza, salbatuko bada, hedatu egin behar dela, erabiltzaile gehiago eta erabilera ugariagoak behar dituela. Abertzaleak ez dira aski.\nZer egin orduan? Denok abertzale bihurtu eta, horrela, bide batez eta prezio beragatik denok euskaltzaletu? Nola abertzaletzen da abertzale ez dena? Oker dagoela ulertaraziz? Zer nahi dugu, nolakoa irudikatzen dugu euskaraz hitz egingo duen gizarte ideal hori? Denok abertzale? Denok musika berarekin dantzan? Nik nahiago musika hori gustuko ez duena barruan egotea, dantza egiten ez badu ere. Gauzak dauden bezala, abertzale ez dena uxatzea edo izkutaraztea hanka sartze handia iruditzen zait, kaltegarri etorkizun linguistiko zein politikorako.\nGero eta ugariago den hizkuntza eta identitateari buruzko bibliografian “collective identity” bezalako esamoldeak aurkitzean, lehenengoaren eduki plurala bigarrenaren singularrean josita, ezinegona sumatzen dut, beldurraren antzeko ezinegon ilun bat.\nAbertzale ez direnak abertzaletzeko moduez egin dudan galderari erantzungo lioke, agian, garai bertsuan sareetan ibili zen beste mezu batek. Mezu horrek erdi gaztelaniaz erdi ingelesez euskararen terminologia esentzialista bat aztertzen zuen sasi-etimologikoki, hizkuntzaren edertasuna saldu nahian, honelakoen zerrenda luze batean: En euskera no decimos “enamorado”, decimos “maiteminduta “que se traduce más o menos como “herido por el amor”, and I think that is beautiful. Alegia, fundamentalista etimologizaleek beti egiten duten jatorriaren eta esanahiaren arteko nahaste ez zientifikoa baliatzen zen hizkuntza berezi eta ederra saltzeko.\nBegira, emakume bezala ez dut izan nahi inspiratzaile, musa, bereziki sentibera, bereziki argia, bereziki abila, bereziki ezer ez. Pertsona izan nahi dut, besteren arteko bat, besteak bezalakoxea askatasun, eskubide eta tratuetan.\nEra berean ez dut hitz egin nahi besteak baino politagoa, besteak baino goxoagoa besteak baino zaharragoa, besteak baino…, hizkuntza bat baizik, normala, osasuntsua, besteak bezalakoxea, ideologia batekoek eta bestekoek erabil dezaketena berdin.


"Espero nuena baino oihartzun handiagoa izan du nire erretiroak" Aiaraldea Gaur\nHorrekin bat Donostian hasi nintzen ikasten eta eskubaloian bertan jokatzen nuenez, hiri horretan hasi nintzen bizitzen. Danimarkan jokatzeko aukera izan zenuen. Nola bizi izan zenuen esperientzia hura?\nEgunerokotasunean ingeleraz mintzatzen aritu behar izaten nintzen. Bertako jendeak ondo menperatzen zuen ingelera eta horrek asko lagundu ninduen. Bertako kultura ezberdina izan arren, herrialde ederra da Danimarka. Gauza asko ikasteko aukera izan nuen bertan. Espainiako Ligan ere hainbat lekutan egon zara: Donostian, Eibarren, Valentzian... zein leku nabarmenduko zenuke?\nGauzak gaizki ateratzen zirenean gertutasun horrek asko laguntzen ninduen. Alde horretatik egon naizen taldeetan zorte handia izan dut nik. Euskal taldeetan -Itxakon eta Bera Beran- euskara erabiltzen zenuten normalean?\nKanpotarrek hiruzpalau esaldi tekniko ikasten zituzten euskaraz, gero partidetan erabili ahal izateko. Horrela aurkariek ez zuten ulertzen eta hizkuntza arma moduan erabiltzen genuen. Ibilbide luze baten ostean, erretiratzeko erabakia hartu duzu. Nola izan da erabakitzeko unea?\nJasotako guztiagatik eskerrak eman nahiko nizkieke heurei. Azkenean, espero nuena baino askoz ere handiagoa izan baita oihartzuna eta guzti hori oso hunkigarria izan da. Etorkizunean eskubaloiari lotuta jarraitzeko asmoa duzu?\nHori dela eta, espero dut urte gutxi barru benetazko berdintasun horretara heltzeko pauso gehiago ematea eta gero eta hurbilago egotea berdintasun horretatik. Zabaldu artikulua: Erantzun