Gaixotasun mentalak — Eukeni Acebal\nOHARRA: Hau behin-betiko bertsioa da, azterketarako materia biltzen duena!!!\nNormaltasuna eta anormaltasuna\nAnormaltasunari buruzko ikuspuntuak\n2. Nahasmendu somatoformeak\n4. Aldartearen nahasmenduak\nBeste nahasmendu batzuk\nGai honetan gaixotasun mentalei buruz arituko gara. Kurtso bukaerarako utzi ditugu ulertzeko ezinbestekoa genuelako aurretik psikologiari buruzko ezagutza minimo batzuk gureganatzea. Gai garrantzitsu asko utzi ditugu jorratu gabe, baina gaixotasun mentalen berri izateak asko lagundu zaitzake gaixoen zein beste guztien izakera eta jokabidea ulertzen.\nGaixotasun mentalei kontuz eta errespetuz hurbilduko gara, gizartean gaixoek ulertesintasuna, bildurra, onarpenik eza eta, batzutan, iguina sortarazten dutelako. Gure helburua gaixotasun hauek ulertu eta egokiro baloratzearena izango da, beste edozein gaixotasunekin egingo genukeen bezala.\nGai hau garatzen goazen neurrian izan daiteke zure burua gaixotasunen baten ezaugarriekin edo sintomekin identifikatzea. Erreza da esatea, baina ez ezazu horrelakorik egin! Zure osasun psikologikoari buruzko zalantzarik izan ezkero komenta ezazu gurasoekin edo eskolan orientatzailearekin edo irakasleren batekin. Hasi, horregatik, normaltasuna eta anormaltasuna zer diren ezartzen hasiko gara. Izan ere gizarteak zorotzat edo gaixotzat daukana ez du zertan horrela izan behar psikologiaren inkuspuntu zientifikotik begiratuta. Askotan jokabide edo pensamenduen gradu kontua da, eta es nolakotasunekoa.\nAbia gaitezen, bada, gure gogoa gaizki funtzionatzen duenean gerta daitezken ondorioak eta arazoak ulertzen saiatzera.\nNormatasuna eta anormaltasunaren arteko bereizketa ez da oso garbia, askotan, baina oso garrantzitsua da.\nNork ezartzen du zer den normala ez zer ez den normala? Erabaki horrek sekulako eragina izan dezake pertsonen bizitzan. Demagun psikiatra batek edota epaile batek gaixotzat hartzen zaituztela. Horren ondorioz psikiatriko batean sar zaitzakete, edo delitu batengatik izango zenukeen zigorra arindu.\nHorrelako kasuak muturrekoak izango lirateke, baina zure herrikideak, lagunak edo senitartekoak arraroa zarela edo gaixo bat zarela pentsatzeak, zer nolako efektua izan dezake zure bizitzarengan? Pentsa ezazu zer nolako erreakzioak jasan behar dituzte ezkizofrenikoek, kasu.\nGaixoak errespetatu behar ditugu. Baina guztion hobebeharrez, gaixoena barne, hobe benetako patologiak eta “arrarokeriak” odo “xelebrekeriak” ongi ezberdintzen baditugu.\nPsikologoek nekez lortuko dute normaltasunaren definizio ez-ideologiko bat garatzea. Ondoren jokabide anormala definitzeko hurbilketa ezberdin batzuk aztertuko ditugu. Bakoitzak bakarrik ez du lortuko modu egokian anormaltasuna deskribatzea, baina guztiak daukate ekarpenen bat. Guztiak batera kontutan hartu ezkero arazoaren ulermen sakonago batera helduko gara.\nAnormaltasuna batazbestekotik urruntzea bezala. Jendearen gehiengoak egiten ez dituen jokabideak anormaltzat jotzean datza. Zentzu horretan norbait erahiltzea anormala da. Baina adimen-koziente oso altua izatea ere ez-ohizkoa da, eta ez du zertan horregatik txarra izan beharrik. Homosexualak populazioaren %5a izango balira, horregatik bakarrik anormalak lirateke? Izan ere jokabide eta ezagarri jakin bat oso hedatua ez egoteak ez digu ezer ezaten bere izakeraz. Horregatik ez da erizpide nahikoa edo egokia.\nAnormaltasuna idealaren urruntzea bezala. Kultura eta gizarteetan badago nolakoak izan behar garen esaten diguten eredu eta idealak. Horiengandik nahikoa desbideratu ezkero anormaltzak har gaitzakete. Baina zenbat desbideratu beharko ginateke horretarako? Ba al dago eredu bakar eta partekatua kultura bakoitzean? Kultura ezberdinetan ohitura eta balio ezberdinak nagusi badira, anormaltasuna ere erlatiboa litzateke? Finkoak al dira eredu horiek, edo, aldiz, denboran aldatzen dira? Guzti honek zalantza argiak jartzen ditu erizpide honetan. Jabetu zaitez orain dela gutxi arte homosexualitatea gaixotasuntzat zutela hemen ere! Garai bateko homosexuala izatea anormala izatea zekarren. Gaur ordea, zorionez, ez. Horregatik erizpide hau ez da egokia.\nAnormaltasuna deserotasun pertsonala bezala. Gure jokabideak deserosotasuna, antsietatea edo errua sentiarazten badigu, orduan anormaltzat har dezakegu. Anormaltasun hori, hortaz, jokabidearen ondorio psikologikoen araberakoa izango litzateke. Besteentzako kaltegarriak diren jokabide batzuk ere anormaltzat har ditzakegu. Baina zaila da besteak mintzea zertan datzan ezartzea kontestu honetan. Homosexuala izateagatik errudun sentitzea edo bulimiko batek jateagatik errudun sentitzea honen adibide izango lirateke.\nErizpide honek ere baditu bere arazoak. Izan ere gaixotasun mental jakin batzuk dituztenek zoragarri sentitzen direla diote, beraien jokabidea besteentzat oso arraroa bada ere. Zer esango zenuke extralurtarren mezuak entzuten dituen emakume baten osasun mentalaz? Badaiteke bera pozik baino pozago egotea entzuten dituen mezuekin, baina!\nAnormaltasuna egokiro funtzionatzeko ezintasuna bezala. Pertsona gehienak bizitza arrunta bizitzeko gaitasuna daukate: norbera elikatu, lanera joan, besteekin harremanak izan eta gizartean funtzionatu. Baina badago gizartean bizitzeak dituen eskakizunak bete ezin dituenik ere. Erizpide honen arabera azkeneko pertsona hauek anormalak lirateke. Etxerik eta lanik gabeko pertsona bat, kalean bizi dena, anormala litzateke definizio honen arabera, berak aukeratutako bizimodua izango balitz ere. Anormaltasuna, berriz ere, gizartearen eskakizunetara modatzeko ezintasunak ekarriko luke.\nAnormaltasuna ikuspuntu legaletik abituta. Justizia-sistemek bere anormaltasunaren definizio propioa daukate. Ez da definizio pskologikoa bezalakoa, baina beharrezkoa da psikiatra baten esperientzia auzitegiko ebaluazioak egiteko. Horren arabera epaitzen ari diren pertsona zer egiten ari zen ez zekiela defendatu daiteke, edo ez zuela bere jokabidearen kontrolik. Eta horrela sententzia ezberdina egokitu diezaiokete.\nErizpide guzti hauek eztabaidatu ondoren zihurrenik ez dugu argi izango zer den normala eta zer anormala. Egia esan, guzti honen funtzio anormaltasuna identifikatu baino normalak izan daitezkeen gauzak anormaltzat ez hartzea zuen helburu. Psikologo profesionalek ere arazoak izaten dituzte jokabide konkretuak normal edo anormaltzat hartzeko. Esan dugun bezala, gainera, gizarteek eta kulturek sekulako eragina daukate normaltasunaren ezartze eta balioztatzean.\nZailtasunak-zailtasun, psikoogoek orokorrean honela definitzen dute jokabide anormala:\nPertsonengan estualdia edo atsekabea eragiten duten eta eguneroko bizitzan funtzionatzea ekiditen duten jokabideak.\nHobe izango genuke jokabide normal eta anormalak continuum baten muturrak direla esatea, jokabide jakin batek daukan berezko ezaugarria esatea baino. Jokabidea epaitzerakoan gradu ezberdinak daudela onartu eta bereizi beharko dugu: oso normaletik erabat anormaleraino. Eta jokabide gehienak bitarteko punturen batean egongo dira.\nHistorian eta kulturetan zehar jokabide anormalak sineskerekin eta sorginkeriarekin lotu –edo nahastu– egin dira. Ez-onartutako jokabideak norbait sorgina zelaren seinale ziren, eta uztezko sorgina gartzelaratu edo erreta hil zezaketen. Beste kasu batzutan deabruak hartuta zeudelakoan herritik bota zezaketen gixajoa.\nXIX. mendean, bereziki gizarte viktoriarrean, psikologia zientifikoa izan baino lehen (ustezko) gaixoei gorriak pasarazten zieten. Gaitzak sendatzekotan edo ur berotan sartu, azorriatu, gosez mantendu, elektrokutatu, lobotomizatu edo bestelako maltzurkeriak egiten zizkieten. Batzutan gaitza bera baino txarragoak ziren “tratamendu” hauek.\nGauzarik txarrena, halere, askotan norbait zoroetxetan sartzea –ez gaur eguneko hospitale psikiatrikoetan– boteretsuek pertsonak eta gizartea kontrolatzeko erabili izan duten estrategia dela. Eta ez inor sendatzekoa. Askotan epilepsia bezalako gaixotasun baten zergatiak ez ezagutzeak gaixoa baztertu edo zigortzea zekarren. Gaur eguneko anormaltasunaren inguruko ikuspuntuak serioagoak direla pentsatzea gustatuko litzaiguke.\nOndoren anormaltasunari buruzko sei ikuspuntu aztertuko ditugu. Bakoitzaren bukaeran gaixotasun mental baten kasu berbera aztertuko dugu, horrela ikuspuntu hauek beraien artean konparatzerik izango dugu. Kasua honakoa da:\nChamique Holdsclaw Washington Mystics emakumezkoen NBAko (WNBA) taldeko saskibaloi jokalaria da. Denboraldiaren erdian gero eta isilago zegoen, bere senitartekoengandik eta taldekideengandik gero eta urrunago. Guztiek galdetzen zioten zer gertatzen zitzaion, baina berak ez zuen eser esan nahi, eta ez zekien nola azaldu ere. Errealitaterik gabeko momentuak bizi zituela iruditzen zitzaion, bere bizitzan presente egongo ez balitz bezala.\nAsko lo egiten zuen. Ez zuen kirolik egiten ezta telebistan ikusten bere taldeak jokatzen bazuen ere. Denbora etzanda ematen zuen, taldeak ondoan zegoen kantxan jokatzen bazuen ere. Dena zen negatiboa eta iluna Chamique-rentzat.\nChamique-ren beherakadaren zergati nagusia depresio nagusia izan zen. Horrelako gaixotasun mentala AEB-etako biztanleriaren %10ak dauka urtero. Chamique rookie of the year izatetik saskibaloi partida bat jokatzeko ezintasunera pasatu zen. Honen inguruko bere esperientzia kontatu zuen liburu autobiografiko batean. Badirudi buruaz beste egiteko saiakera bat egin zuela ere.\nBaina Chamique tratamenduan jarri zuten eta ondoren WNBAko jokalaririk hoberenetakoa izatera heldu zen.\nMedikuntzaren ikuspuntua. Tuberkulosiak jota bazaude medikuek odol analisia egingo dizute eta horrela odolean duzun Cook-en bazilioaren arrastoa aurkituko dute. Adibidea jarriki, medikuek jokabide anormalaren zergatien atzetik dabiltzanean kausa fisikoak bilatzen dituzte: desoreka hormonala, gabezia kimikoren bat edo entzefaloan zauriren bat. Izan ere gorputzaren gaixotasunen hiztegi berbera erabiltzen dute: sintomak, gaixotasunak, hospitale psikiatrikoak, etab.\nHainbat gaixotasun mental jatorri biologikoa dutenez zentzuzkoa da hurbilketa mota hau. Azkeneko ikerketek eskizofrenia edo depresio nagusiaren antzeko gaixotasunen jatorrian herentzia genetikoa eta neurotransmisoreen seinaleen funtzionamendu kaxkarra daudela azaleratzen ari dira. Baina badaude jatorri biologikorik ez duten hainbat gaixotasun mental ere.\nChamique Hodsclaw-ren kasuan medikuek garuneko tumoreren bat, gaixotasunen bat edo entzefaloan desoreka kimikoren bat bilatuko lukete.\nIkuspuntu psikoanalitikoa. Ezagutzen duzu Freud-en pertsonalitatearen teoria. Freud-en ustez sexua eta agresioarekin lotutako etapa psikosexual jakin batzuk igarotzen ditugu haurtzaroan. Etapa hauetako bakoitzean konfliktu jakin bat planteatzen zaigu, garapen normala izateko gainditu beharko duguna. Lortu ezean inkontzientean geratuko zaizkigu erreprimituta eta helduaroan jokabide anormala sor dezakete.\nJokabide anormalaren edo patologikoaren jatorria, hortaz, haurtzaroaren azterketa sakonaren bitartez bilatzen da, baina ezinezkoa da erabateko lotura ezartzea haurtzaroaren gertakarien eta helduaroako jokabide anormalen artean. Are gehiago. Teoria psikoanalitikoaren arabera kontrol gutxi daukagu gure jokabidearekiko, bere eragilea inkontzientea baita. Chamiqueren kasuan psikoanalista batek emakumearen iraganari buruzko informazioa bilatuko luke, bereziki haurtzaroan izan zitezkeen konfliktuetan arreta jarriz.\nJokabidearen ikuspuntua. Bai medikuntzaren zein psikoanalisiaren ikuspuntuek jokabidea atzetik dagoen arazo baten sintoma bezela ikusten dute. Jokabidearen ikusputitik, ordea, jokabidea bera da problema. Ikastearen printzipioak erabilita jokabidearen ikuspuntuaren defendatzaileak jokabideak estimulu jakin batzuen aurrean ikasitako erantzunak direla esango dute. Beraz, eskarmentuak eta inguruneak azalduko lukete gure gaur eguneko jokabidea. Hortaz jokabide anormalak zeintzu egoeratan ikasi ditugun ikertu beharko dugu eta zeintzu kasutan egiten dugun ere.\nIkusi daitekeen jokabideetan oinarritzea da ikuspuntu honen alderik sendoena eta baita ahulena ere. Atentzio-defizita bezalako gaixotasunak aztertzeko oso egokia suertatu da, baina jokabide anormalen sorreran parte har dezaketen pentsamendu, jarrera eta emozioen barne-bizitza baztertu egiten dute.\nChamique-ren kasuan bere jokabidea indartzen duten inguruneko faktoreak identifikatu ondoren sendatzeko sari eta zigorretan oinarrituko litzateke terapia.\nIkuspuntu kognitiboa. Aurreko hiru hurbilpenek jokabideen eragileak gehienbat pertsonen kontrolaren gaindikoak direla esaten dute. Ikuspuntu kognitiboa proposatzen dutenek, ordea, pentsamenduen garriantzia azpimarratzen dute. Horregatik jokabide anormalak zuzentzeko pentsamolde berriak irakatzi egiten dizkiote gaixoari.\nDemagun azterketa jakin batek zure etorkizun osoa baldintzatuko duela uste duzula. Terapiaren bitartez kontrakoaz konbentzituko zaite psikologoak.\nIkuspuntu hau kritikatzen dutenek arrazoiz esaten dute batzutan jokabide anormalen atzetik benetako patologia bat dagoela, edo bestelako arazoren bat. Gainera pentsamendu negatiboak errealistak eta arrazionalak izan daitezke ingurunean giro desegokia dagoenean.\nChamique-ren kasuan berak ingurunearen eta bere buruaren ikuspuntuak aztertuko lirateke.\nIkuspuntu humanista. Psikologo humanistek pertsonek beraien jokabidearen erantzunkizuna dutela uste dute, jokabide anormalarena barne. Carl Rogers eta Abraham Maslow-ren lanetik abitauta gizakion bereizgarriak diren izakera arrazional, gizartekoi eta autoerrealizaziorantz zuzendua. Psikologo humanistak gizakia eta honen gizartearekiko harremanak dituzte kontutan. Gure jokabidea aukeratzeko askatasuna izan beharko genuke beti ere honek antsietaterik sortzen ez badigu eta ez badugu urkoa mintzen. Ez dugu “sendatzerik” behar, balio propioa eta esanahia bilatu behar ditugu eta gure jokabidearen mugak ezarri.\nHorrelako hurbilketak ez dira konprobatu daitezken datuetan oinarritzen, eta batzutan espekulazio filosofiko hutsak dira, baina norbanakoaren berezitasunak argiro adierazten ditu eta praktikan hainbestetan arazoak konpontzeko balio du. Chamique-ren kasuan psikologo humanista bat jokalariaren aukeretan eta bere potentziala garatzeko ahaleginetan zentratuko litzateke.\nIkuspuntu sozio-kulturala. Gizakion jokabide normal zein anormala familia, gizartea eta kulturak taxutzen duela ezartzen du. Besteekin ditugun harremanak jokabide anormalen sorburua izan daiteke. Hortaz besteekin ditugun harreman eta hartu-emanak jokabidea anormala sustatu eta mantendu ditzakete.\nIkuspuntu hau gizarte maila ezberdinetako gaixotasun bereizgarriak egoteak indartu egiten du. Eskizofrenia ugariagoa da behe klasetan goiko klaseeten baino. AEBetan zuriak baino proportzio altuagoan sartzen dituzte hospitale psikiatrikoetan beltzak, nahi gabe. Krisialdi ekonomikoak eta kalean bizitzeak osasun psikologikoaren kaltetzea ekarri ohi du, gainera.\nBestalde norbanakoaren jokabide anormalaren eta gizarte-faktoreen loturaren arteko azalpen ezberdinik ere eman da. Behe-klasekoek ez dute laguntza profesionalik bilatzen eta horregatik izan daiteke bere arazo psikologikoak larriagotzea diagnostikatuak izan baino lehen. Arazo eta jokabide anormalak jatorri soziala edo kulturalak izateak zaila egiten du kausa sozialak Chamique-ren kasuan gizartearen eskakizunak bere depresioaren garapenean izandako paperean zentratuko lirateke.\nHemen gaixotasunak ahalik eta modurik aseptikoenean jorratuko ditugu, baina jasaten dituzten pertsonentzat sufrimendu handia ekar dezakete eta kasu batzutan bizitza zeharo zaildu.\nGuztiok sentitzen dugu antsietatea noizbait egoera estresante baten aurrean. Antsietate mota hori erabat normala da. Orain arte ikusi dugunez gure gorputza eta gogoa akziorako prestatzen ditu eta erreakzioak hobetu ditzake. Antsietate hori gabe ez genuke eguneroko hainbat iharduera egiteko motibazio nahikorik edukiko. Egia esan, askotan antsietate hori nahikoa larriak diren arazo edo egoeren aurrean izan dezakegu. Orduan ez da horren erabilgarria, baina ez du zertan bizitza normala oztopatzen duen ezer.\nBaina badago kanpo-kausarik gabe antsietatea bizi duenik ere. Hau gertatzen denean eta bizitza normala oztopatzen duenean antsietate-nahasmendua agertzen da. Lau motatakoa izan daiteke, ondoren azalduko dugunez.\nFobiak objektu edo egoera jakin baten aurrean beldur irrazional bizia sentitzean datza. Araknofoboen kasuan bildur hori armiarmek sortzen dute, eta cynofoboen kasuan, txakurrak. Fobia abiarazten duen estimulua ez da objektiboki arriskutsua eta mehatsugarria besteontzat, baina fobikoarengan izu-krisialdiak sor ditzake. Fobien eta antsietatearen arteko ezberdintasun nagusia honakoa da: lehengo kasuan antsietatea gauza konkretu batek abiarazten duela.\nFobiek eragin txikia izango dute pertsonen bizitzetan fobia eragiten duen estimulua gutxitan topatzen badu. Altuerei fobia izateak ez du zertan bizitza baldintzatu behar andamioetan lan egiten ez baduzu edo suhiltzailea edo trapezista ez bazara. Baina gune publikoetan egoteak fobia sortzen badizu, hau da, agorafoboa baldin bazara, arazo serioak izan ditzakezu bizitza normala garatzeko. Bestalde, fobietan ere graduak daude eta beharraren arabera ahalegina egitea posible da.\nWashingtonen bizi zen emakume xenofobo bat 30 urtetan hiru alditan atera zen etxetik bakarrik: behin familia bisitatzeko, beste behin ebakuntza bat jasotzera eta azkenengo bat hiltzorian zegoen lagun batentzat izozkia erosteko. Eskerrak horrelako kasuak muturrekoak baino ez direla.\nIzu-nahasmenduak (panic disorder) segundu batzuetako eta hainbat ordutako bitarteko krisialdiak ekartzen dituzte. Fobien kasuan ez bezala ez dago krisialdiak abiarazten duen estimulu zehatzik.\nKrisialdiaren sintomak pertsonen araberakoak dira, baina orokorrean antsietatea bapatean eta askotan abisurik eman gabe zeharo areagotzen da eta irtenbiderik gabeko egoeraren aurrean egotearen sentzazioa dator. Bestela bihotz taupaden areagotzea; arnas-estualdia; izerdi jario itzela; konortea galduko duzularen sentzazioa; tripako mina; eta, muturreko kasuetan, hil egingo zarelaren sentzazioa. Holako krisialdiaren ondoren era bat lur-jota geratzen dira.\nEz dagoenez izu-krisialdiak abiaraziko duen estimulu konkreturik, halako krisialdiak duten pertsonek batzutan agorafobia garatzen dute. Hau da, krisialdia izan ezkero laguntzarik jasoko ez duten egoeratan egotea. Horregatik lekuetara joateari uzten diote pixkanaka pixkanaka, edonon krisialdia edukitzaren beldurrez. Muturreko kasuetan etxetik irtengabe biziko dira.\nHorrelako gaixotasuna daukaten pertsonek epe luzeko antsietate eta ardura sentitzen dute. Batzutan familia, dirua, lana edo osasuna bezalako gauza identifikagarriek sortzen dute kezka. Baina beste kasu batzuetan ez dakite zerk kezkatzen dituen eta zerbait oso txarra gertatuko den sentzazio lausoa dute.\nEtengabeko ardura horrek beste gauza batzuetan kontzentratzeko ezintasuna dakar eta arazoaren zergatiak aparte ezer gutxi ikusten dute. Azkenean bizitza osoa arduraren inguruan egiten du bira.\nKasu batzutan arazo medikoak agertu daitezke. Antsietate jarraituak giharretako tentsioa eta aktibazioa dakar eta honek, aldiz, buruko mina, zorabioak, palpitazioak edo insomnioa.\nAntsietate-nahasmendu orokarraren sintomen artean sarrien gertatzen direnak honakoak dira: erlajatzeko ezintasuna, kontzentratzeko zailtasuna, tentsioa, bildurra, kontrola galtzearen bildurra, kezkatsutasuna, pentamenduak kontrolatzeko ezintasuna, nahastea, ahulezia, eskuetako izerdia, dardarak, hitzegiteko ezintasuna, izerdi orokorra, hitzeko bildurra, arnasa hartzeko zailtasuna, goragalea eta, kasu gutxi batzuetan, konortea galtzea.\nNahasmendu obsesibo-konpultsiboa daukaten pertsonek honako egoera hauetako batean edo bietan egon daitezke:\nObsesio deituriko nahigabeko pentsamenduak kontrolatuta, edo/eta\nkonpultsio deituriko beraien nahiaren aurkako ekintzak egin behar dituztela sentitzea.\nObsesioak nahi gabe behin eta berriz errepikatzen diren pensamenduak dira. Azterketa bukatu ondoren eta bi aste beranduago emaitzak jaso arte izena jarri zenuen edo ez zenuen kezkatuta eduki zaitzake. Edo oporretan zoazela aita etengabean egon daiteke atea giltzez itxi ote zuen kezkatuta. Pertsona askok ditugu noizean behin obsesio arinak, baina orokorrean gutxi irauten dute. Benetako obsesioak dituztenek, ordea, egunak edo hilabeteak pasa ditzazkete obsesionatuta eta obsesioaren objektuak zeharo arraroak edo zentzugabekoak izan daitezke.\nKonpultsioak, berriz, zentzugabekoa edo irrazionala ematen duen jokabide bat behin eta berriro errepikatzearen beharra sentitzean datza. Subjektuak ez du jokabide hori burutu nahi, baina egin ezean sekulako antsietatea sentituko du. Garrantzirik gabeko ekintzak izan daitezke, hala nola sukaldean itzali dugun behin eta berriro aztertzea. Edo noizbehinkako kasuetan norbera behin eta berriro garbitu behar izatea. Hona hemen adibidide bat:\n27 urtetako emakume bat biluztu egiten zen jantziak ordena konkretu batean kenduta eta bakoitza ohearen txoko jakin batean jarrita. Ondoren jantziok kutsadura arrastoren baten bila aztertzen zituen. Orduan bere gorputza igurtziz garbituko luke oinetatik hasi eta, pixkanaka-pixkanaka eta arreta osoz, buru puntaraino, gorputzeko atal jakinetan eskuohial jakin batzuk erabilita. Jantziren bat kutsatuta balego garbitzeko baztertzen zuen eta bere lekuan, ohe gainean, jantzi garbi bat jartzen zuen. Bukatzeko biluzteko erabilitako ordenaren kontrakoa jarraituta jantziko zen berriz ere.\nHolako ritualak momentuan antsietatea murriztu dezakete, baina epe luzean antsietatea itzuli egingo da. Kasu larrietan antsietea jarraitua da.\nEz dago antsietate-nahasmendu guztiak azalduko dituen kausa bakarra. Norbanakoaren antsietate maila orokorra serotonina neurotransmisorearen ekoizpen-mailan dauka jatorria. Gainera, badirudi entzefaloan sustantzia kimiko jakin batzuen gabeziak antsietate-nahasmendu mota batzuk eragiten dituela. Antza denez herentzia genetikoak zerikusia dauka. Bikieta batek ikara-krisialdiak baditu, beste bikiak nahasmendu berbera izateko %30a dauka.\nNerbio-sistema aktiboegia izu-krisialdien jatorrian omen dago. Badirudi locus ceruleos izeneko entzefaloaren erregulazio okerrak izu-krisialdiak sortuko lituzkela, honek sistema linbikoa gehiegi estimulatzen duelako. Gehiegizko estimulazio honek antsietate kronikoa lekarke eta honek locus ceruleus delakoak are izu-krisialdi gehiego sortzea.\nJokabidearen ikuspututik abiatuta inguruneko faktoreak nabariarazten ditu. Antsietatea estresari aurre egiteko ikasitako erantzuna izango litzateke. Txakur batek hozka egiten badizu hurrengoan txakur baten aurrean izutu egingo zara eta alde egin. Horrela antsietatea murriztuko duzu eta txakurrak sahiestearen erantzuna indartu. Txakur nahikorekin topatu ezkero txakurrekiko fobia gara dezakezu.\nIkuspuntu kognitibista jarraituta antsietate-nahasmenduak gure munduarekiko pentsamendu eta sineste desegokietatik letozke. Txakurkume bat animaliatxo bat bezela ikusi beharrean txakutzar izugarri bat bezala ikusi ezkero antsietatea gara dezakegu. Edo hegazkin baten inguruan gaudela sekulako ezbeharra daotorrela pentsa dezakegu. Pentsamendu desegoki hauek sortuko lukete antsietate-nahasmendua.\nNahasmendu somatoformeak adierazpen somatiko edo fisikoa daukaten jatorri psikologikoko gaitzak dira. Hortaz ez dago kausa biologikorik, baina bai efektu fisikoak. Kasu batzuen jatorrian egon daiteke arazo fisikoren bat, baina kasu horietan asko exageratzen dira eta ez dira benetako kausa izaten.\nHipokondriakoak etengabe kezkatzen dira bere osasunaz eta beti dabiltzate gaixotzearen beldur. Eguneroko ajeak eta minak eritasun hilgarritzat hartzen dituzte. Ez dituzte sintomak itxuratzen, sintomei dutena baino askoz ere garrantzi gehiago ematen diete, medikuek garrantzirik ez dutela demostratzen badiete ere. Beste modu batean esanda, hipokondriak ez du sintoma fisikorik sortzen.\nKonbertsio-nahasmenduak baditu ondorio fisikoak. Honen adibide izan daitezke ikusteko edo entzuteko ezintasuna, edo hanka edo eskua mugitzeko ezintasuna. Baina egon, ez dago arazoarentzako kausa fisikorik; psikologikoa da.\nKonbertsio-nahasmenduak askotan bapatean sortzen dira. Goizean esnatu eta entzun ezinik aurkitzen dute bere burua. Eskularruaren anestesiaren kasuan, eskuaren erabilera galdu duen batek eskumuturretik gorako besoa erabil dezake, biak nerbio berberak kontrolatzen badituzte ere eta eskuak berak sentikortasuna mantentzen duela. Hau ezinezkoa izango litzateke benetan eskuko nerbioak fisikoki kaltetuta egongo balira.\nSarritan konbertsio-nahasmenduak pairatzen duten pertsonek besteontzat harrigarria den lasaitasunez hartzen dute ikusi gabe esnatzea. Nola erreakzionatuko zenuke horrelakorik gertatuko balitzaizu? Ohituta dagoen bat la belle indifference-s. Erreakzio ezberdina, ezta?\nGure gogoa eta nortasuna modu integratu batean jokatzen dute sano daudenean. Disoziazio nahasmenduak, aldiz, batera egon behako litzatekeen pertsonalitatearen parte batzuk banatuta edo disoziatuta egotean datza. Disoziazioaren bitartez pertsonek antsietatea sortzen dien egoeretatik ihes egiteko aukera daukate. Horretarako pertsonalitate berri bat sortzen dute edo ahaztu egiten dute estresaren kausa. Edo estres gutxiago sortzen dien inguru batera doaz.\nDisoziazioarekin lotuta hainbat nahasmendu existitzen dira, baina oso gutxitan gertatzen dira.\nIdentitate disoziatuaren nahasmendua\nNortasuna anikoitza izenaz ere ezagutzen da identitate disoziatuaren nahasmendua. Sinpleki esanda pertsona batek nortasun bakarra izan ordez bi edo gehiego edukitzean datza. Nola ezinezkoa den bi pertsonalitate batera adieraztea nortasun ezberdinak txandakatu egiten dira. Nortasun bakoitza bakarka hartuta integratuta eta normala izan daiteke, baina nortasun anikotza duen pertsonaren jokabidea osotasunean aztertuta oso anormala izan daiteke. Jabetu zaitez nortasunetako bakoitzak bere gustuak, nahiak, eta egoeren aurreko erantzun ezberdinak. Honek ez du esan nahi pertsonalitate ezberdinak erabat ezberdinak direnik. Batzutan nortasunaren parte batzuk baino ez dira aldatzen. Baina egia da beste batzutan pertsonalitate ezberdinak kontrajarriak direla. Nortasun anikoitzeko kasu batzutan pertsonak betaurreko ezberdinak eraman behar ditu gainean pertsonalitate ezberdinen ikusmena aldatu egiten baita.\nAmnesia oroimenean galerak edo hutsuneak izatean datza. Amnesia arruntak jatorri fisiologikoa dauka. Hau da, zauriren baten ondorioz galtzen dira oroimen jakin batzuk. Amnesia disoziatiboaren kasuan, bestalde, subjektuak ezin ditzake gauza konkretu batzuk gogoratu, baina ez ahaztu dituelako, edo horren memoria galdu duelako, nolabait erreprimituta dituelako oroimenok. Egon, badaude, baina ezin gogora ekarri.\nKasurik larrienetan pertsonek ezin dute beraien izena gogoratu, non bizi diren, ezta beraien guraso edo senitartekoak ezagutu. Baina amnesia disoziatiboa selektiboa denez bestela ere memoria zein nortasun normala izan dezakete; ez dute zertan ikasitako guztia ahaztu behar.\nBatzutan memoria-galera oso sakona izan daiteke. Ezaguna da Raymond Power Jr.-en kasua. 30 urtez ezkondua, bi seme-alaba zituen, abokatua zen eta behin ez zen lanetik itzuli. Etxetik irten eta bi egun beranduago mila eta piku kilometrotara aurkitu zuten nor zen eta bertara nola heldu zen ez zekiela. Sei hilabete beranduago identifikatu zuten, oraindik ezer gogoratzen ez zuela.\nAra gutxiagotan gertatzen da ihes-disoziazioa delakoa. Egoera honetan daudenak bapatean bidai bat egiten dute, eta sarritan nortasun berri bat hartzen dute. Egun, hilabete edo urte batzuk beranduago bapatean jabetzen dira leku ezezagun batean daudelaz eta zeharo ahaztu dutela kanpoan eman duten debora guztia. Bere azkeneko oroimenak ihesaldiaren aurrekoak dira, inoiz ihesik egin izan ez balu bezala.\nGuztiok bizi ditugu aldarte aldaketak. Batzutan pozik gaude, euforiko, akaso. Beste batzutan haserre, goibel edo minduta sentitzen gara. Eguroko bizitzan emozio eta sentimendu hauek izatea normala da, eskolan ikasi dugunez. Baina emozioak epe labur baten mantentzen ditugula ere ikasi genuen. Pertsona batzurengan emozio hauek oso biziak dira eta denbora luzean irauten dute. Horren luzeak egurneroko bizitza oztopatu egiten dutela. Muterroko kasuetan bizitza arriskuan jar dezakete edo errealitatetik urrundu.\nNahiko ohikoa da depresio nagusia. AEBetan momentu oro populazioaren %6–10 bitartean pairatzen du. Nolabait 15 000 000 pertsona dira. Emakumeak gizonak baino bi aldiz gehiago deprimitzen dira, emakume guztien artean %25ak bizitzako momenturen batean depresioak joko duelarik. Tamalez depresio kasuak gero eta gehiago dira mundu-mailan. Leku batzutan aurreko belaunaldiena baino 3 aldiz probableagoa da egun depresioan sartzea. Eta gero eta pertsona gazteagoak sufritzen dute.\nDepresio nagusia ez da bizitzako atsekabe eta frustrazioen aurreko erreakzio normala. Bikotearekin uzteak, maite dugun norbaiten heriotza edo lana galtzeak depresio pixka bat ekartzea normala da. Egi esan hau azterketa bat suspenditu bezelako gauza sinpleagoen arrean ere gerta daiteke.\nBaina depresio nagusia duten pertsonek askoz ere sakonago zentitzen dituzte emozio hauek berberak. Baliogabeak eta moldakaitzak direla sentituko dute, eta bakarrik daudela, etorkizuna beltza ikusten dutelarik. Urtetan mantendu dezakete aldarte negatibo hau. Kontrolik gabe negar egin dezakete, gaizki lo egin eta buruaz beste egiteko arriskupean daude.\nMania eta nahasmendu bipolarra\nMania euforia bizia epe luze batez bizitzean datza. Mania daukatenek zoriontzsun sakona, boterea, zauritu ezina eta energia sentitzen dute. Besteentzat arriskutsuak edo erraroak izan daitezken ekintzak egin ditzakete, edozein gauza egiten saiatzen direla ere arrakasta izango dutelakoan.\nAskotan pertsona batzuk mania eta depresioa txandakatzen dituzte, eta horiek nahasmendu bipolarra dutela esaten da. Garai batean nasmendu maniako-depresiboa deitzen zioten nahasmendu bipolarrari. Mania eta depresioaren arteko aldaketak egunen batzuren bueltan gerta daitezke, edo urtetan zehar. Normalean depresio aldiak aldi maniakoak baina luzeagoak dira.\nHistoriako pertsonarik sortzaileetariko batzuk bipolarrak izan dira, maniaren momentuetan irudimen, bulkada, zirrara eta energia handiak bultzatuta sortzen zutelarik. Robert Schumann musikagilearen kasua argia da. Bere mania pasarteak noiz gertatu ziren jakinda eta bere musika-konposizioen egite-datak ezagututa argi ikusten da mania momentuetan depresio momentuetan baino askoz musika gehiago idazten zuela. Musika gehiago ekoizteak, bestalde, ez du esan nahi musika hobeagoa zenik. Izan ere, bere lan hoberenetariko batzuk mania aldietatik kanpo sortu zituen.\nMania aldiak ez dira, bestela ere, momentu onak izan behar. Bere buruak zauritzea ekar dezakeen beldurgabekeria sor dezake maniak; eta ingurukoak izorra ditzakete beraien berritsukeria, autoestimu handia eta besteen beharrekiko axolagabetasunarekin.\nAldartearen nahasmenduaren kausak\nAldartearen nahasmenduak sakonki ikertu dira. Bereziki depresioa, oso ugaria baita.\nIkuspuntu psikoanalitikotik aztertuta depresioa benetako edo ustezko galeraren edo norberaren buruaren aurkako haserrearen ondorioa litzateke. Psikoanalista batzuek uste dute depresioa gurasoren baten galera edo galtzeko arriskuak sortzen duela. Beste batzuek uste dute pertsonek gertatzen zaizkien gauza txarren arduradun sentitzen direla, eta horren ondorengo haserrea beraiengana bideratzen dutela.\nHalere, depresioa eta nahasmendu bipolarraren erroak genetikoak eta biokimikoak izan daitezkenaren arrastorik aurkitu dute. Nahasmendu bipolarra familietan gertatzen da. Hainbat neurotransmisore –serotonina eta norepinefrina– papel garrantzitsua daukate depresioaren sorreran.\nIkuspuntu behavioristatik begiratuta depresioa estresak bizitzako indargarri positiboak murrizten dituelako gertatuko litzateke. Jendeak etsi egiten du eta honekin indargarri positiboak are gehiago murriztea baino ez dute lortzen. Nola depresioan daudenak jendearen arreta jasotzen dute, honek ere depresioa indartzen du.\nIkuspuntu kognitibista. Martin Seligman-ek depresioa babesgabetasunaren aurreko ikasitako erantzuna dela uste du. Ikasitako babesgabetasuna norberaren bizitzako gertakariak gure kontroletik at daudela uste izatean datza: ezin gara egoera horretatik irten. Horrezkero borrokatzeari usten diogu eta etsi. Horregatik datorkigu depresioa.\nBeste teorialari batzuk harago doaz eta depresioa itxaropen-gabeziatik abiarazten dela diote. Hau ikasitako babesgabetasunaren eta gure ekintzen ondorio negatiboen beharraren ustearen ondorio dira.\nAaron Beck psikologo klinikoak depresioaren atzean pertsonen pentsamendu akastuna dagoela uste du: depresiboek bere burua bizitzan galtzaileak izango balira bezela ikusten dute, eta gaizki ateratzen zaien gauza guztien errua dutela uste. Beti egoeren alde negatiboan zentratzen dira eta beraien egoera eta ingurunea aldatzeko ezintasuna ikusten dute. Kognizio negatiboak, beraz, sortuko lukete depresioa.\nEntzefaloaren eskanerek depresiboen erreakzioak beste pertsonen emozioekiko makalagoak direla adierazi dute. Emozio biziak erakusten zituzten aurpegien argazkiak erakutsi zaienean, depresiboak entzefaloaren aktibazio askoz ere txikiagoa izan dute.\nZein da guzti hauen artean depresioaren azalpenik hoberena? Ziurrenik guzti hauen konbinazioren bat. Oraindik ez diote azalpen bakar erabakiorra eman depresioari. Eta ez da erabat azaldu ere zergatik emakumeek gizonek baino bi bider gehiagoko depresio kasuak dituzten. Fenomeno hau kultura ezberdinetan erregulartasun harrigarriaz mantentzen da. AEBetan, frantzian eta Zelanda Berrian depresio kasuen proportzioak ezberdinak dira, baina aberri horietako bakoitzean depresiboen artean emakumeak gizonen bikoitza dira!\nHauek dira emakume eta gizonen arteko ezberdintasun horiek azaltzen saiatzen diren hipotesiak:\nEmakumezkoak gizonezkoak baino estres gehiago jasango lukete, bereziki etxetik kanpo lan egin eta batera umeak zaindu behar dutenean. Emakumeak, gainera,\nabusu psikologiko eta fisiko gehiago jasan ohi dute gizonekin konparatuta\ngizonezkoak baino soldata baxuagoak dituzte\nberaien ezkontzekin ez daude gizonezkoak bezain pozik\nesperientzia negatibo kronikoak sarriago bizi dituzte.\nEmakumeen depresio kasuak nerabezaroan areagotzen hasten direnez hipotesi batzuk depresioa eta hormonak lotzen dituzte. Pildora hartzen duten emakumeen %20–50ak depresio sintomak omen dituzte. Eta erditzearen ondorengo depresioa ere aldaketa hormonalekin lotuta dago.\nGizonezkoen eta emakumezkoen entzefaloen arteko ezberdintasun estrukturalak ere depresioaren agertzearen generoen arteko ezberdintasunak sor litzake.\nEskizofrenia errealitatearen desitxuratze handia ekartzen duten nahasmendu mota bat da.\nPensamendua, pertzepzioa eta emozioak hondatu daitezke;\nindibiduoa gizarte-harremanetatik baztertu daiteke; eta\njokabide (oso) anormala eduki dezake.\nEskizofrenia mota ezberdinak badaude ere, beraien arteko mugak ez dira oso argiak. Hona hemen bere sintoma bereizgarriak:\nEskizofrenia hebefrenikoa. Barre-algara,irri eta ergelkeria ezegokiak; haur-portaera; hizkera inkoherentea; jokabide arraroa; eta, batzutan, jokabide lizuna.\nEskizofrenia paranoidea. Handitasun- eta pertsekuzio-eldarnio edo haluzinazioak; zentzu galera (ez konorte galera, epaitzeko gaitasunarena, baizik); eta aurreikusi ezin daiteke jokabide aldakorra.\nEskizofrenia katatonikoa. Mugimenduaren desoreka nabarmenak.\nKrisialdiaren fase batzuetan batere mugitu ezin, posizio batean izoztuta bezala orduta edo egunetan geratzen delarik gaixoa.\nBeste fase batzuetan mugimendu hiperaktiboa, basatia eta batzutan, bortiza.\nEskizofrenia bereiztugabea. Bestelako eskizofrenia moten sintomen nahasketa. Bestelako eskizofrenia motaren batean argiro sailkatu ezin daitezkenean erabiltzen da.\nHondar-eskizofrenia. Krisialdi serio baten ondorengo eskizofrenia sintoma arinak.\nAurretik esan dugun bezala, batzutan zaila da eskizofrenia kasuak zerrendatutako moten artean sailkatzea. Izan eren eskizofrenikoek sintoma eta portaera oso ezberdinak izan ditzakete, eta eskizofreniko baten jokabidea bera denboran alda daiteke.\nBaina eskizofrenia bera ezaugarri argiak ditu, beste gaixotasun mentaletatik ezberdintzen duena:\nAurreko iharduera-mailaren murrizketa. Eskizofrenikoek lehen egiten zituzten iharduera batzuk egiteko gaitasuna galtzen dute.\nPentsamenduaren eta hizkeraren desitxuratzea. Eskizofrenikoak hizkuntza eta logikaren erabiera bitxia daukate. Beraien pentsakerak askotan ez du zentzurik eta beraien informazio-prosezamendua akastuna eta zentzugabea da.\nIrudikeriak. Eskizofrenia daukaten pertsonek askotan irudikeriak dituzte: errealitatean oinarritzen ez diren uste eta sineste irmoak. Irudikeriarik ohikoenak honako hauek dira:\nnorbaitek kontrolatu egiten dituela,\nnorbait atzetik dutela (pertsekuzio-eldarnioa),\nbesteek beraien pentsamenduak entzun edo ezagutu ditzaketela.\nHaluzinazioak eta pertzepzio-nahasmenduak. Sineste eta usteetaz gain eskizofrenikoak existitzen ez diren gauzak hautematen dituzte. Horiei haluzinazioak esaten diegu. Besteekin konparatuta modu ezberdinean entzun, ikusi edo usaindu dezakete. Beraien gorputzak sentitzeko modua ere ezberdina izan daiteke, eta zailtasunak eduki ditzakete beraien gorputza eta munduaren arteko ezberdintasuna ezartzen.\nNahasmendu emozionalak. Batzutan eskizofrenikoak ez dute ia emoziorik adierazten gertakari dramatikoenen aurrean ere. Baina kontrakoa ere gerta daiteke. Hau da, ezegokia den erantzun gehiegizkoa ere eman dezakete. Hileta batean barre egin dezakete, edo norbaiten laguntza jasotzerakoan haserretu.\nAteratzea. Eskizofrenikoek interes gutxi daukate besteongan. Ez dira sozializatzen edo benetako elkarrizketarik izaten besteekin, besteekin hitzegin badezakete ere. Muturreko kasuetan ez dute besteen presentzia onartzen, eta bakarrik, erabat isolatuta egongo balira bezala jokatzen dute.\nEskizofrenia lehen helduaroan agertzen da. Sintomek honako bi bideetako bat jarraitzen dute:\nProzesu-eskizofrenia. Sintomak pixkanaka-pixkanaka garatzen doaz. Gutxikako mundutik baztertzea, gehiegizko eguneko-ametsak izatea eta emozioen galera ingurukoek arazoa ezin ukatu dezaketen arte. Sendatze-itxaropen eskasa dauka.\nEskizofrenia erreaktiboa. Bapatean gertatzen da. Sendatze-itxaropen hobea dauka.\nEskizofreniaren sintomak bi motatakoak dira:\nPositiboak, non haluzinazioak, irudikeriak eta muturreko emozioak bezalako jokabide-nahasmenduak agertzen diren.\nNegatiboak, non jokabide normalaren ezaugarrien gabezia gertatzen den: gizartetik aldentzea edo emozioen galera.\nSintoma positiboak nagusi direnean I motako eskizofreniaz ari gaara. Negatiboak nagusi direnean, ordea, II motako eskizofreniaz. Bi mota hauek bereiztea garrantzitsua izan daiteke, jatorri ezberdina izan baitezakete.\nEskizofrenianren jatorri fisikoa\nEskizofreniaren jatorrian faktore fisiko zein ingurumenekoak egon daitezke.\nGenetikak gantzi handia izan dezake eskizofreniaren agertzean, edo gutxienez joeran. Izan ere familiatan ematen da eskizofrenia tasa altuagoa: kide batek badauka beste batek edukitzearen pobabilitatea asko handitzen da. Hala ere oraindik ez da lotu eskizofrenia gene sorta konkretu batekin, eta biki identikoek biek eskizofrenia izateko pobabilitatea %48koa baino ez da, eta ez %100a, kausa genitikoak nahikoak izango balira izan beharko litzatekeen moduan.\nDopaminaren hipotesia, alde batetik, eta glutamatoaren hipostesia, bestetik, eskizofreniaren jatorri zerebrala indartzen dute, baina berriz ere, ez dira erabatekoak.\nBeste ikerlari batzuk eskizofrenikoen entzefaloak arazo estrukturalak dituztela diote. Argi dago eskizofrenikoen eta ez-eskizofrenikoen entzefaloak ezberdin funtzionatzen dutela, eta eskizofrenikoen sistema linbikoa eta kortexa zirkuitu ezberdinak dituzte, besteekin konparatuta, eta askotan zentzumenen estimuluen prosezamenduaz, emozioen erregulazioaz eta introspekzioaz arduratzen diren entzefaloaren parteetan –lobulu frontaletan– ezhoiko iharduera baxua daukate.\nEskizofrenia inguruneak sortzen duenaren ikuspuntuak\nIkuspuntu psikoanalitikoak eskizofrenia bizitzako aurreko etaparen batera erregresio moduko bat dela dio. Freud-ek uste zuen eskizofrenikoek ez zutela beraien bulkadak kontrolatzeko ego nahikoa sendorik. Eskizofrenikoak fase oralera itzuliko lirateke, ida eta egoa banatugabeko momentura. Eskizofrenikoak, beraz, egorik gabeko pertsonak lirateke, errealitateaz arduratu gabe bulkadak jarraitzen dituztenak. Jakin badakigu, baina, azalpen psikoanalitikoek ez daukatela oinarri frogagarririk.\nBeste ikuspuntu erabilgarriago bat adierazitako emozioen ideian oinarritzen da. Honen arabera familia batean kritika, etsaitasun eta intrusio emozional gehiegi badago eskrizofrenia eta beste gaixotasun mental batzuk garatzeko aukera gehiago dago.\nIkuspuntu kognitibotik hartuta eskizofrenikoek pentsamendu arazoak dituztenez honek jatorri kogitiboa dutela uste du. Batzuk uste dute eskizofrenia inguruneko estimuluei gehiegizko arreta jartzetik datorrela. Garrantzi gabeko estimuluak baztertu eta garrantzitsuetan zentratu beharrean eskizofrenikoak guztiari jarri nahi diote arreta. Horregatik beraien informazio-prozesamendu sistemak saturatu egiten dira, eta azkenean, hautsi..\nBeste psikologo kognitibista batzuek, ordea, eskizofreniaren jatorria estimulu jakin batzuei arreta nahikorik ez jartzeak sortzen dutela diote. Haue arabera eskizofrenikoek ez lukete nahikoa arreta jarriko gauza garrantzitsuei.\nAzalpen kognitibistak moduren batean eskizofreniaren gakoa azalduko balute ere, ez dute azaltzen zergatik gertatzen diren eskizofrenia sortzen duten arazo kognitibo horiek, hain zuzen.\nGaur egun aldez aurretiko eskizofreniaren eredua da nagusi. Horren arabera pertsonek eskizofreniarako joera heredatuko lukete, edo nolabait eskizofrenia jasateko sentsibilitatea izango lukete, eta inguruneko egoerek, hala nola baztertze soziala edo familia barneko komunikazio faltak, suortuko lukete gaixotasuna.\nNortasun-nahasmenduak jokabide-eredu ez-adaptatibo eta aldagaitzek definitzen dute. Holakorik daukatenek ez dira gizarteari egokiro moldatzen. Itxuraz erabat normalak izan daitezke baina arreta pixka batekin aztertuta agertzen dira arazook. Bestelako gaixotasunak ezbezala, nortasun-nahasmenduak dituzten pertsonak ez dira jabetzen beraien arazo psikologikoetaz. Ondoren hiru nortasun-nahasmendu ikusiko ditugu.\nNortasun antisozialaren nahasmendua edo nortasun soziopatikoa dutenei ez die batere axola arau moralak, besteen eskubideak edo gizartearen arauak. Adimentsuak izan daitezke, eta, hasiera batean gustagarriak izan badaiteke ere, hauen jokabidea arretaz aztertu ezkero laister jabetuko gara manipulatzaileak eta iruzurtiak direlaz.\nGaizki egiteak ez ditu kezkatzen eta ez zaie damutzen ere. Beste pertsona bat mindu dutela uler dezakete baina ez dira horregatik arduratzen.\nNortasun antizozialdunak oldartsuak izan ohi dira eta ezin dute frustraziorin jasan. Oso manipulatzaileak izan daitezke eta gaitasun sozial nabarmenak izan ditzakete: xarmagarriak, liluragarriak, erakargarriak, deigarriak, interesgarriak eta oso limurtzaileak. Iruzur profesionalean aritzen diren askok halako nortasunak izaten dituzte.\nZergatik garatzen dira halako pertsonalitateak, baina? Gehien aipatzen diren zergatien artean emozioak normaltasunez sentitzeko ezintasuna edo famili-harreman problematikoak daude. Halako nortasuna garatzen dutenek askotan gurasoetariko bat izan dute faltan, hil delako edo alde egin duelako. Edo afektu gutxiko, trinkotasunik gabeko diziplina edo errefusatu dituzten etxeetan hasi dira.\nNortasun antisoziala duten pertsonen proportzio harrigarri altu bat behe-klaseetakoa denez, beste batzutan faktore sozio-kulturalak aipatzen dira. Baina oraindik ez dago argi zergatik gertatzen den.\nMugako nortasun-nahasmendua dutenek identitate propioa modu trinko batean ezartzeko zailtasuna daukate. Horregatik besteekiko harremanetan oinarritzen dira beraien identitatea definitzeko. Hau egin ezkero errefusa oso mingarria da. Horregatik mugako nortasun-nahasmenduak dituztenak besteekiko mesfidantza adierazten dute eta zailtasunez kontrolatzen dute haserrea. Beraien jokabide ezegonkorrak inpultsibotasuna eta norbera sutsitzeko joera dakar. Ondorioz, askotan hutsik eta bakarrik sentitzen dira.\nBapatean beste pertsonarekin kontatu gabe oso harreman estua ezarri dezakete eta nahikoa kasurik egiten ez dietenean sumindu egiten dira. Badaiteke iraganean besteek mugako nortasun-nahasmendua garatu duen pertsonaren erreakzio emozionalak kritikatu izana, eta ondorioz ez dute ikasi emozioak erregulatzen.\nNortasuna nartzisitaren nahasmendua norberaren gehigizko garrantzi-ematean datza. Halako nahasmendua dutenek besteengandik sekulako arreta eta tratamendu berezia espero dute era berean besteen sentimenduak gutxitzen dituztelarik. Funtsean nartzisistak besteekiko enpatiarik ezin zentitzean datza.\nBeste nahasmendu eta gaixotasun mental asko daude, baina ezi guztiak eskolan landu.\nAurreko gairen batean aipatu ditugu substantzia psikoaktiboen erabilerak ekar litzaketen arazoak. Janariarekin eta sexuarekin serikusia duten nahasmenduak ere aipatzeke utzi ditugu. Kausa fisiologikoak dituzten nahasmendu mental organikoak ere aipatu gabe utzi ditugu: Alzehimer-ra eta adimen-atzerapenak, kasu.\nApr 7 Emozioak


Lazkaon euskara indartzeko lau urterako herri estrategia plana zehazten hasi dira - Goierriko Hitza : Goierriko Hitza\nEuskararen Plan Estrategikoa datozen lau urterako zehazteko langintzari heldu dio Lazkaoko Udalak, eta herritarrekin eta euskara eragileekin elkarlanean landu nahi du. Lehenbiziko zeregina jada abiatu dute, herritarren iritziak, oldozpenak eta ekarpenak jasotzeko galdetegia. Emun aholkularitza enpresak gidatuko du prozesua, eta bi fase landuko ditu: diagnosia eta helburu estrategikoen diseinua.\nAzkeneko helburua, garbia da: «Etorkizunera begira Lazkaon euskararen erabilera indartzen eta sustatzen jarraitzea, euskara izan dadin herriko hizkuntza nagusia», azaldu du udalak. 2021-2024 eperako estrategia finkatu nahi dute orain.\nGaldetegia betetzeko modua badago jada, lazkao.eus atariaren bidez. Lazkaon euskararen egoera deskribatzeko, herriak arlo horretan dituen hiru balio adierazteko, euskararen egoerari buruzko kezka eta behar nagusiak, erronkak eta lortu nahi dena, eta aldatu beharrekoak galdetzen zaizkio herritarrari.\nHerritarren iritziaz gain, diagnosia osatzerako garaian, euskalgintzako eragileen eta herriko elkarteen iritzia ere jasoko du Emunek. Plana bertatik jasotako emaitzekin osatzea eta mamitzea da asmoa, «dokumentua Lazkao eta lazkaotarren momentuko errealitatera eta etorkizunera ere egokitu dadin».\nGaur amaituko da galdetegia betetzeko epea. Behin norbanakoen eta taldeen ekarpenak jasotakoan, diseinuari helduko diote. Bilera ireki batzuk egingo dituzte, diagnostikoaren emaitzak aurkezteko eta horiek oinarri hartuta, etorkizuna irudikatu eta planaren helburu zein lehentasunak identifikatu eta zehazteko. Hain justu, estrategia eta ekimen zehatzak argitu nahi dituzte.\nEuskararen kale erabileraren neurketak «txarrak ez» direla dio Kepa Zubiarrain alkateak, «baina datu horiek hobetu ditzakegu oraindik». «Guztion erronka eta lana da gure hizkuntza babestu eta erabilera indartzen jarraitzea, Lazkaok herri euskalduna izaten jarrai dezan eta euskara izan dadin herriko hizkuntza nagusia», esan du alkateak.


Uholdeak: konponbide berriak betiko arazoari\nEginda admin - Fecha: 2015-03-02 20:00:29\nKadagua ibaia Alonsotegin, otsailean izandako euritean>\nOhiko esku-hartzeek emaitza onik ematen ez dutela ikusita, beste bide batzuk jorratzen dihardute ibaien kudeatzaileek.\nDonostiako Martutene auzoko Txomin-eneako bizilagunak beren etxeetatik atera dituzte, etxe horiek eraitsi egin behar baitituzte hartzen duten lur-eremua libre uzteko. Bi helburu beteko dira horrela: herritar horiek uholdeen eraginez behin eta berriz jasan izan dituzten kalteak saihestea, eta ibaiari uholde horietako bakoitzean eskatzen duen lurra itzultzea.\nOhiko esku-hartzeek emaitza onik ematen ez dutela ikusita, beste bide batzuk jorratzen dihardute ibaien kudeatzaileek\nLehentasunezko 30 proiektu ditu eskuartean URA Uraren Euskal Agentziak, dagoeneko urbanizatuta dauden eremuetan uholdeen arriskua txikitzeko lanak egiteko. Besteak beste, etxebizitzak eta industrialdeak lekuz aldatzea dute aurreikusita. Asmo eta gastu handiko proiektuak dira eta helburua da oreka bilatzea ingurumenaren zaintzaren eta pertsonen babesaren artean, dio José María Sanz de Galdeano URAko plangintzen eta lanen zuzendariak.\nIzan ere, hamarkadatan, baita mendeetan ere, urek hartzen dituzten eremuetan eraiki dituzte herrigune eta industriaguneak, eta horiek gobernatzeko eginkizuna jaso dugu oinordean. Orain, berriz, saiatzen gara urari ateratzeko bideak ematen, eta ibai-ertzak ez kaltetzen, dio URAko arduradunak.\nEzinezko zaie, ordea, beti modu horretan jokatzea; batzuetan lan gogor bat egitea beste aukerarik ez dugu. Gobela ibaian, adibidez, Getxon, egiten ari garen esku-hartze gehienak bide horretatik doaz, ubide paralelo bat sortzen ari gara, ur handien garaian hori ere bete dadin. Orain, ordea, azkeneko fasean sartzera goaz, Errekagane kalean, herriaren erdi-erdian, eta hor ezingo dugu hormak handitu besterik egin; hau da, ibaiari eraso pixka bat handiagoa egin, dio Sanz de Galdeanok.\nOrain salbuespeneko neurritzat jotzen dituztenak, oraintsu arte ohiko esku-hartzeak ziren uholdeei aurre egiteko neurriak hartzeko orduan: hormen bidez ibaien ibilgua bideratzea, kanalizatzea, dragatzea eta ibaiak garbitzea, hau da, bertako landaredia eta habitataren bestelako elementuak kentzea. Irudimen gutxi izan dute urteetan ibaien kudeatzaileek, nabarmendu du Sanz de Galdeanok. Adibidez, kanalizazioei dagokienez, EAEn ibai-sareak 2.028 kilometro lineal ditu, eta, horietako % 10 kanalizatuta dago (Eusko Jaurlaritzaren 2005eko datuen arabera).\nJose Maria Sanz de Galdeano URA Uraren Euskal Agentziako Plangintzen eta lanen zuzendaria da. Arg. © URA-Uraren Euskal Agentzia\nNeurri horiexek dira, hain zuzen, ibaiek gora egiten duten bakoitzean eskatzen dituztenak, hasi alkateetatik, eta nekazarietaraino edo kaleko edozeinenganaino. Orokorrak bezain okerrak dira, ordea. Hala dio Alfredo Ollero Zaragozako Unibertsitateko geografia fisikoko irakasleak, urtarrilaren bukaeran Cuidando Ríos blogean argitaratutako iritzi-artikulu batean. Komunikabideek, gainera, kaltetuen ikuspegia bakarrik ematen dute, eta inoiz gutxitan ematen dituzten argudio zientifikoak, salatzen du Ollerok.\nPasarela Azud Manuel Lorenzo Pardo, Zaragozan\nOnuragarri baino, kaltegarriak\nEsku-hartze tradizionalen helburua ubidearen sekzioa handitzea eta ibaiak lautzea izan ohi da, ur-bolumen handiagoa pasatu ahal izan dadin, gainezka egin gabe. Ibaiak ubide soiltzat jotzen dituzte horrelakoak eskatzen dituztenek, bai eta beren etsaitzat ere, dio Ollerok artikuluan. Sanz de Galdeanok, ibaietan egin beharreko lanak planifikatzen aritzen den neurrian, gertu-gertutik ezagutzen ditu eskakizun horiek, eta, bere ustez, bizilagunek ez dute zertan ezagutu zer den komenigarriena. Haiek uholde-eremuetan bizi dira, eta gehiegitan ikusten dituzte beren etxeak, lantokiak eta familiak arriskuan. Bada, ur-goraldietan ikusi eta sentitutakoek agintzen dutena ez dator bat ingurumenari komeni zaionarekin.\nEdonola ere, adituek argi dute horiek ez direla, oro har, neurri eraginkorrak uholdeen kudeaketan. Lan horiek aldaketa handiak eragiten dituzte, eta, hala, arriskua txikitzen dela pentsarazten dute. Baina, askotan, eskatzen dituztenen kalterako besterik ez dira, azaldu du Joserra Diez ekologian doktoreak.\nJoserra Diez Biologian doktorea da. EHUko Ibai-ekologiako ikerketa-taldean ibaien funtzionamendua ikertzen du. Arg. © Joserra Diez\nGetxoko Errekagane inguruko hormaren kasuan bezala, ibaiak eremu batean bideratzen edo kanalizatzen direnean, eremu horretan lor daiteke uholdeen arazoari aurre egitea, hormen bidez handitu egiten delako ibilguaren altuera. Alabaina, Diezek nabarmendu duenez, bideratutako tarte horretatik behera handiagoa izan daiteke ur handiek duten eragina, kanalizatutako zatian urak abiadura handiagoa hartzen duelako. Gainera, hormen artean konprimatuta baldin badago ibaia, urak lur azpira presio handiagoa egingo du, eta horrek eragiten du ibai-ibilgutik urrunago dauden eremuetan ur-azaleratzeak egotea.\nIbaien goraldietatik babesteko hormei lotutako beste arazo bat da eskaintzen duten segurtasuna mugatua dela. Honela dio Sanz de Galdeanok: Jendeak uste du horrela ez duela arriskurik, eta horrela da hormak gai diren bitartean uholdeari eusteko. Urak maila hori gainditzeraino egiten badu gora, ordea, eragindako kaltea askoz handiagoa izango da. Besteak beste, hormak hor daudelako, kanpora ateratzen den ura ezin da ibaira itzuli, eta denbora luzeagoan egoten da istilduta urak hartutako eremua.\nDragatze eta garbitzeek, bestalde, askoz kalte handiagoa eragiten diote ekosistemari haien bidez lortzen den abantaila baino, eta dituzten albo-ondorioak ere larriak izan daitezke. Eta, gainera, adituak bat datoz esanez haien bidez ez dela inolako arazorik konpontzen: ezer gutxirako balio dute; plazebo-efektua besterik ez dute, dio Diezek. Ollerok azaltzen duenez, ur-goraldietan, aurretik garbitutako eremuetan pilatzen dira materialak. Hortaz, ibaiak garbitzea dirua alferrik botatzea da.\nKasu eta une puntualetan, hala ere, onargarritzat jotzen dute horrelako garbiketak egitea, hala nola zubiren baten eraginez materiala pilatu denean, edo ibaiak estutzen diren eremuren batean, edo oztoporen bat dagoenean, aipatu du Sanz de Galdeanok. Horrelako garbiketa puntualak egiteko, iaz 3 milioi euroko partida izan zuten EAE osorako.\nOria ibaia bideratzeko lanak, Itsasondon. Arg. © Jorge Gonzalez\nDragatze eta garbitze integralak egiten direnean, berriz, ibaiari ez zaio zaborra kentzen, sedimentuak, landaredi bizia eta enborrak baizik; hau da, ibaiko biodibertsitatea suntsitzen da, zuzenean eta zeharka; errulekuak kentzen dira... izugarrizko kaltea eragiten zaie ibaiei, nabarmendu du Diezek.\nBiodibertsitatean eragindako kalteaz gain, dragaketen ondorioz aurreikusi gabeko kalteak ere izan ditzakete ibai-eremuek eta hari lotutako azpiegiturek, Diezek zehaztu duenez: sedimentua eta enborrak kentzean, urak ibai-hondoa higatzen du, eta horrek hainbat ondorio ditu, hala nola maila freatikoa jaistea, eta hondoa ezegonkortzea. Halaber, zubiak desegonkortzera irits daitezke, urak, azpijana eginez, zubien zapatak airean uzten baditu, dimentsionatu zirenean ez zelako kontuan izan ibaiaren higadura halakoa izatea. Gauza bera gerta dakieke ibai-ertzei eusteko sortutako harri-lubetei, arrazoi berarengatik.\nIbai inguruko azpiegiturak kaltegarri\nIbai-ibilguen inguruan sortzen diren azpiegiturek uholdeak izateko arriskua handitzea eragiten dute askotan. Esate baterako, ibaietatik hurbil errepideak, aparkalekuak edo bestelako azpiegiturak sortzeko eremuak asfaltatzen direnean, iragazgaitz bihurtzen dira horiek guztiak. Horren ondorioz, hor botatzen duen euria askoz azkarrago iristen da ibaietara.\nUrtarrilean izandako euriteen eraginez, Arga ibaia hainbat puntutan atera zen. Arg. n, Funes herriko baratzeak urez gainezka. Arg.: © Jagoba Manterola/ARGAZKI PRESS\nZubiek ere badute zeresana uholde-eragile gisa kasu askotan. Izan ere, hainbatetan gertatu da zubi jakin baten egitura aldatzea, eta horrekin batera desagertzea inguru horretan behin eta berriz izan ohi zituzten uholdeak. Diezen lantaldeak horixe ikusi zuen Nerbioi ibaian Mercabilbao inguruan egindako errestaurazio-proiektuan: azterketa hidraulikoan argi ikusi genuen 500 m beherago dagoen zubi batek eremu horretan gertatzen zen uholdea handitu egiten zuela.\nZubien egitura aldatzeak zubia bera aldatzea dakar halabeharrez, eta, hortaz, Sanz de Galdeanok gogoratu duenez, batzuetan ezin izaten dugu horrelakorik egin, zubiak erabat babestuta daudelako, beren ondare-balioarengatik. Askotan gertatu zaigu zubi bat aldatzeko proposamena egitea, eta horregatik ezezkoa jasotzea. Orduan, buruari eragin behar izaten diogu berriro, pertsonak, ingurumena, eta, horrelakoetan, baita ondarea ere, babesteko.\nUrtegien bi aurpegiak\nUholdeen kudeaketan garrantzia handia duten beste azpiegitura batzuk urtegiak dira. Ura biltzeko duten ahalmenarengatik, erpin askoko elementuak dira. Duten efektu positiboa da ur-goraldien goreneko mailak gelditu egiten dituztela, eta, hala, urtegietatik beherako eremuetan ez dute goraldirik izaten. Eredugarritzat jotzen du Sanz de Galdeanok urtarrileko euriteetan Zadorra ibaian egin zuten kudeaketa: Ibaiak 300 m3/s-ko emaria zuen, eta urtegietan atxiki zen urari esker, 50 m3/s bakarrik isurtzen zen presatik behera. Kudeaketa benetan bikaina izan zen.\nZadorra ibaia aterata Argantzunen, urtarrilean.\nKudeaketa horrek arriskua ere badu, dena den. Zadorran bertan kalte handiak izan ziren 2003an, urtegien kudeaketa ezegokiaren eraginez. Une horretan inguruko ibai guztien maila oso handia zen, eta behar baino gehiago itxaroten zen ura askatzen hasteko, arauak hala ezarrita zeudelako (lehentasun handiena ura biltzea zelako). Bada, kalteak oso handiak izan ziren, askatzen hasi zirenean, ur asko askatu behar izan zelako batera, gogoratu du Sanz de Galdeanok.\n2003ko gertaera hark zer ikasia eman zien urtegien kudeatzaileei eta zegokien administrazioei. Gaur egun, zehatz definituta dugu, eta garai hartakoekin zerikusirik ez duten irizpideen arabera, zer unetan hasi behar dugun ura askatzen, eta zer emarirekin. Eta, hala ere, arduratzeko moduko iragarpen meteorologikoak daudenean, ez diegu kurba horiei jarraitzen, eta lehenago hasten gara hustutzen, dio URAko kudeatzaileak.\nUrtegiek urari eusteko duten gaitasunari lotuta, Sanz de Galdeanok ohartarazi du txanponaren beste aldea ere badagoela: Urtegi bat eraikitzeagatik eremu batzuek utzi egiten diote maiz ur azpian gelditzeari. Bada, eremu horiek okupatzeko baimena ematen bada, eta uneren batean, oso uholde handia datorrelako, urtegia ez bada gai ur horri eusteko, eragin daitekeen kaltea oso larria izan daiteke. Hau da, segurtasun-sentsazio faltsu bat sortzen da, eta kasu larrietan hondamena ekar lezake.\nMartutene auzoko bizilagun bat etxetik ura ateratzen, 2011ko azaroan izandako uholdeetan. Arg. © Jon Urbe/ARGAZKI PRESS\nZadorraren adibideak erakusten duen bezala, ibaien kudeatzaileak ari dira beren jarduna aldatzen. Faktore askok bultzatu dute hori; besteak beste, aurreko esperientzietatik ikasitakoek, ingurumena beste ikuspegi batetik ikusten zuten teknikariak sartu izanak, eta urari buruzko araudiak indarrean sartu izanak, hala nola Europako Uraren Esparru Zuzentaraua. Ez dut uste zuritik beltzera aldatu direnik jokabideak orain dela 10-15 urte egiten zirenekiko, baina aldatzen ari dira. Eta gizartea, oro har, kezkatuago dago ingurumenarekiko, dio Sanz de Galdeanok.\nAldaketa horren beste adierazle bat lurralde-antolaketa da. URA Agentziako Sanz de Galdeano honela mintzatu da: Ibaiari leku gehiago ematen hasi garenetik, ikusi dugu zenbait tokitan kendu beharra dagoela han eraikitakoa; hortik datoz aurreikusitako lehentasunezko 30 proiektuak. Gainera, onartzear dagoen Plan Hidrologikoa (EAEko barne-arroetarako) oso zorrotza da alderdi horretan. Haren arabera, ezingo da eraiki uholdeetan urak hartzeko arrisku handiko eremuetan (lehentasunezko fluxu-gune esaten zaie). Eta ez da eraikitzeko baimenik emango, nahiz eta herri jakin batean handitzeko aukera bakarra hori izan. Etxe honetan, behintzat, oso argi dugu hori. Noski, beti ez da erraza, udalek zer esan handia dutelako, eta koordinazio falta egon daitekeelako, baina horretan ere asko egin da aurrera.\nJoserra Diez ekologoaren ustez ere aurrera egin da lurralde-antolaketaren gaian: Orain dela urte batzuk, proiektu askotan eta askotan, lehentasunezko fluxu-guneetan eta haien ondoko lurretan eraiki ahal izateko, bete-lanen eta harri-lubeten bidez lurzoruaren maila altxatzen zuten. Hala, ofizialki ur-goraldietan urak hartuko lukeen mailatik gora dagoenez lurzorua, ez dute izan eraikitzeko arazorik. Esango nuke industrialde asko horrela eraikita daudela ibaien ertzean.\nAzkeneko urteetako aldaketaren arrazoien artean, Sanz de Galdeanok aipatutakoei beste bat gehitu die Diezek: krisia izugarri laguntzen ari da. Ezagutzen ditut krisiaren eraginez bertan behera gelditutako planifikazioak, uholde-eremuen gainean babes ofizialeko etxebizitzak egiteko, adibidez.\nZadorra ibaiak gainezka egitean eragindako uholdea Trespuentes herrian. 2013ko urtarrila. Arg. © Juanan Ruiz/ARGAZKI PRESS\nKrisiak, dena den, ez ditu plan guztiak gelditu, eta behar ez den lekuetan eraikitzeko proiektuak badaude oraindik. Diezek duela hilabete gutxiko beste adibide esanguratsu bat ekarri du: 2012ko uztailean jo zuen ilegaltzat Euskal Autonomia Erkidegoko Auzitegi Nagusiak Aiegin, Ondarrun, 480 etxebizitza eraikitzeko plana. Izan ere, plan horrek berekin zekarren Artibai estuarioaren eremu handi bat urbanizatzea, eta, hala, babesgunea mehartzea eta hezeguneek uholdeen efektuak biguntzeko berez duten gaitasuna galtzea. Horrek erakusten digu asko dugula oraindik ikasteko.\nHorri lotuta, Diezek gaineratu du udal txikietan gertatzen direla esku-hartze eta lan bortitzenak, alor teknikoan aholkularitza txikiagoa dutelako, eta, azken batean, haiek baitute eskumena esateko zer erabilera eman lurrari. Hor hasten da arazoa.\nHain zuzen, oraindik okupatu gabe dauden eremuak ez okupatzea da, Sanz de Galdeanoren ustez, eman beharreko lehenengo urratsa uholdeen kudeaketa eraginkorra izan dadin: Ez badiogu uzten egoerari okerrera egiten, gutxiago inbertitu beharko dugu gerora ingurumena leheneratzen, bai eta pertsonak babesten ere, eremu seguruetan egongo direlako.\nHau da, epe motzera baino urrunago begiratu behar dugu, eta uholdeekin bizitzen ikasi behar dugu. Izan ere, bizi garen inguruan, izan, beti izango ditugu uholdeak.\nArriskuaren aurrean, erantzun eraginkorra\nUholdeei lotutako alerta-sistemak Eusko Jaurlaritzako Larrialdiei Aurre Egiteko eta Meteorologiako Zuzendaritzatik koordinatzen dituzte EAEn. Pedro Anitua zuzendariak azaldu duenez, laneko taldea uholdeak gertatu baino 48 ordu lehenago jartzen da martxan, iragarpen meteorologikoak oinarri hartuta. Bi faktore hartzen ditugu kontuan: iragarrita dagoen euritea, eta lurraldea zer egoeratan dagoen, hau da, zer prezipitazio izan diren aurretik.\nInformazio hori izanda, egoera zaila iragartzen bada, larrialdi aurreko egoera jartzen dugu martxan; hau da, aldundiak, udalak, zerbitzuak eta abar jakinaren gainean jartzen ditugu, adi egon daitezen. Baina oraindik ez da ezer gertatu, gertakarien unetik 48 ordura baikaude, dio Anituak. Horrekin batera, bi jarraipen-mekanismori begira jartzen dira: Batetik, Euskalmetek ibaietan jarrita dituen 45 estaziotan 10 minututik behin emariaren informazioa jasotzen dugu, eta, bestetik, simulazioak egiteko URA agentziaren sistemari erreparatzen diogu, iragarrita dagoen euri-kantitatearekin ibaiak zer egoeratan egongo diren aurreikusteko.\nOrduek aurrera egin ahala, iragarpenak zer mailaraino betetzen diren egiaztatuz doaz. Iragarpenak ez dira gai esateko zenbat litro botako duen haran jakin batean; euria egin dezake haran batean, edo ondokoan. Bada, jarraipen-sistemen bidez haran jakin batean egoerak okerrera egiten duela ikusten badugu, baliabideak martxan jarriz goaz: udalak jakinaren gainean jartzen ditugu beharrezko neurriak har ditzaten (ibaien ondoko autoak kendu, bizilagunak ohartarazi...), unitate mugikorrak bidaltzen ditugu haranotara (suhiltzaileak, Ertzaintzaren salbamendu-unitateak, DYA, Gurutze Gorria eta abar), eta, batez ere, ibai horien etengabeko jarraipena egiten dugu, alerta-maila eta hartu beharreko neurriak ibaien unean uneko mailara egokitzeko.\nBizilagunak eta interesatuak jakinaren gainean jartzeko, bururatu zaizkigun bide guztiak erabiltzen ditugu --dio Anituak--: mezu elektronikoak bidaltzen dizkiegu izena emanda duten guztiei (une honetan, 950 hartzaile ditugu, norbanakoak, udalak, komunikabideak eta abar kontuan hartuta); alerta laranja baldin badago, gainera, SMSak bidaltzen ditugu, eta udaletara deitzen dugu. Eta, horrez gain, Twitterren denbora errealean ematen dugu egoeraren berri, baita webgunean ere.\nTeknologiak aurrera, beldurrak atzera\nHistorikoki, ibaiei beldur handia izan zaie, eta oso kontuan izaten zuten hori herriguneak eraikitzeko, dio Joserra Diez ekologoak. Hain zuzen, uholdeetan argi gelditzen da hori, normalean ura ez baita iristen eraikin zaharretaraino. Ibaien ertzak baratzak eta soroak jartzeko erabiltzen ziren antzina, oso eremu emankorrak baitira, uholdeetan ongarritu egiten direlako, besteak beste.\nXV. mendean hasi ziren ibaien ondoan lehenengo eraikinak egiten; burdinolak izan ziren lehenengoak --dio Diezek--, uraren energiaz baliatzen baitziren. Gerora, XVIII. mendean, burdinola horietako asko errota bilakatu ziren, eta berri asko eraiki ziren, orduan hasi baitzen artoa hedatzen, eta horri lotuta izugarri handitu baitzen baserrietako populazioa. Azpiegitura jakin horiez aparte, ordea, uholde-arriskuko lekuetan ez eraikitzeko erregulazioak egon izan dira, nabarmendu du Diezek.\nAsmamenak eta teknologiak aurrera egin ahala, berriz, gero eta uholde-esparru gehiago eraldatu eta okupatu dira. Urtegiek zerikusi handia dute horretan, erregulazioaren ondorioz behealdeetan segurtasun-sentsazio faltsua sortu baita, zehaztu du ekologoak. Oro har, 1950eko hamarkadatik aurrera hasi zen ibai-ertzen okupazioa.\nDiezen ustez, 1983. urteko uholdeak inflexio-puntu handi bat izan ziren. Orduan hasi ziren administrazioak uholde-mapak eraikitzen, eta arriskuaren kudeaketa bere horretan planteatzen.\nBerria bihaldua NATURZALEAK


Dena mugitzen den bitartean salbu egongo gara\n2004ko urriaren 14tik abenduaren 05era\n"la Caixa" Fundazioak eta Bizkaiko Foru Aldundiak AEBtako artegile nabarmenenetako baten lana aurkezten dute Rekalde Aretoan.\nZatiketa, elipsea, azelerazioa eta kamera geldoa dira irudi eta soinuen bitartez komunikazio unibertso batetara sartzera gonbidatuz, Doug Aitken (Redondo Beach, Kalifornia, 1968) artegileak ikuslea xarmatzen duten giro magiko eta inguratzaileak eratzeko darabiltzan baliabideetako batzuk. Aurpegiak, erritmoak, paisaiak, isiluneak, trikimailuak, letaniak eta keinuak bata bestearen atzetik itzelezko abiaduran datoz. Bere istorioak ez dira kontakizun linealak, elementu ikuskaitz eta somagaitzenekiko arreta ariketa bat proposatzen dute, ordea. Dena mugitzen den bitartean salbu egongo gara izenburupean Rekalde Aretoak Estatu Batuetako egungo artegile nabarmenenetakoa den Doug Aitkenen erakusketa bat aurkezten du. "la Caixa" Fundazioak ekoiztu eta antolatuta, erakusketak neurri handiko arkitektura instalazio bi biltzen ditu (300 metro karratu inguru bakoitza): blow debris (hondakin hegalariak) eta interiors (barrenak), baita "plateau" (goilautada) saileko argazkiak ere.\nDoug Aitken. Dena mugitzen den bitartean salbu egongo gara erakusketa "la Caixa" Fundazioko Argazkigintza eta Ikusizko Arteen arduraduna den Marta Gili-k komisariaturik 2004ko urriaren 14tik abenduaren 5era egongo da ikusgarri Bilboko Rekalde Aretoan (Recalde zumardia, 30).\nMundu garaikidearen konplexutasuna islatzeko gai diren narrazio forma berrien bilaketa adierazteko xedea duen "la Caixa" Fundazioaren erakusketa saileko protagonista izatera dator Doug Aitken Tracey Moffatt, Gillian Wearing, Pierrick Sorin eta Aernout Mik-ekin batera. Bill Viola-rekin batera (bere lana Madrilgo Erakusketa Aretoan hurrengo aldikadan erakutsiko delarik) egungo eszenako estatubatuar artegile nabarmenenetarikoa da Doug Aitken. Baina Bill Viola-k ez bezala, zinema tomak isolatu egiten ditu meditazio bake ia zenaren zentzua sortzeko, Aitken-ek bere konposaketaren bitartez esanguratsuagoa bilakatzen duen amaigabeko irudi azelerazio eta pilaketaren berkonposaketarekin jolasten du. Formatu handiko pantaila anitzen proiekzioekin ikuslea esperientzia adierazezin batean murgilarazi eta inkontzientearen gune ilunetara bultzatzen duen espazio inguratzaile bat sortu egiten du.\nZergatik elkar komunikatzen gara? Zelan egiten dugu? Zein da gure niaren zentzuren galtzearen ordaina? Eta gizartearena? Hauek dira Aitken-en arte ekintzari datxezkion galderetariko batzuk. Kalifornian jaioa, bere lana amerikar mendebalaren zertzea da: Los Angeles-en ahots propioa aurkitzeko liskarra. Bere jatorria Amerikaren mendebalderanzko hedatzearen azken geldialdian datza: Los Angeles (Kalifornia), mendebalderago joan ezin deneko hiria, lurra itsasoarekin topatzen deneko hiria, pertsona batek iragan berri bat eskuratu dezakeneko azken lekua.\nBere instalazio guztietan Aitken-ek arretaz hausnartzen du minimo eta hutsenaren gaitasuna ikusgarria denaren norabidea oztopatzeko. Bizi garen munduaren konplexutasunak eta talde dependentzia sortzen duten elkar lotura anitzek banako eta talde bezala gure esperientzia artikulatzeko forma berri bat eskatzen dute, sumaezina edo alkorra denetik hurbilago dagoena. Aitken-en instalazio forma eta erritmo anitzek kaosaren botere sortzaile eta birsortzailea hausnartzen dute, hau da, desordena, indeterminazioa eta jakinezaren izatea markatzen dute, gure mundu garaikide, gainpopulatu eta elkar lotuak erantzunik ematen ez dien galderei zentzua eta ulermena emateko.\nHorregatik bere istorioak edo bere konposaketak eratzean bai soinu, irudi zein arkitektura zatikatzea, errepikapena eta adarkatzea bezalako estrategiak darabiltza Aitken-ek. Ohiko kontakizunaren linealtasuna, hau da, kausaren atzetik ondorioa dakarten kontakizunak, jada ez du balio mundua azaltzeko. Horrexegatik, bai interiors-en (barrenak) zein blow debris-en (hondakin hegalariak) kontakizunak noraezekoak dira, ez dute sarrera, korapilo eta ondorio eredu aurrikusgarria jarraitzen. Instalazio bateko pantaila edo ibilbide aniztasunak ere ez du aldiberekotasuna edo hitzaldi jarraipena adierazten. Izan ere, informazio eta komunikabideek ohitu gaituzten arreta ardatzen izate aniztasuna besterik ez dute aditzera ematen.\nDoug Aitken. Dena mugitzen den bitartean salbu egongo gara erakusketak proiekzioek eta soinu bandak osaturiko arkitektura instalazio handi bi biltzen dituzte: blow debris (hondakin hegalariak, 2000), oraindik Europan ikusgarri egon ez den hiru espazio eta neurri handiko bederatzi bideo pantailatako lana, eta interiors (barrenak, 2002), "la Caixa" Fundazioaren Arte Garaikide Bildumak oraintsu erositako instalazioa. Era berean, marka komertzial ezberdinekin jolasten duen "plateau" (goilautada, 2002) saileko argazkiak erakutsiko dira.\nblow debris, [ hondakin hegalariak / runes que volen / escombros que vuelan], 2000\n9 channels, 9 projections, 21 minute cycle\nCortes�a 303 Gallery, New York / Victoria Miro Gallery, London / Galerie Hauser & Wirth & Presenhuber, Zurich\n� Doug Aitken\nplateau, ( goilautada / altiplano ), 2002\nColecci�n particular, Alemania\ninteriors, [barrenak / interiors / interiores], 2002\n3 channels digital video and soundinstallation with 3 projections in architectural environment, 6:55 minute cycle\nCol�lecci� de la Fundaci� �la Caixa�


Haurren autonomia. Montessori taula – Guraso.eus\nHaurren autonomia. Montessori taula\n2019-03-28\tguraso\tIruzkinik ez\nEibarko Juan Antonio Mogel ikastolako Guraso Elkartearen blogean aurkitu dugu honako testu hau. Aurrez ere Maria Montessoriren material eta jarduera proposamenak argitaratu izan ditugu, ea zer iruditzen zaizuen taula hau.\nGurasoak eguneroko lanetara ezin-iritsita eta seme-alabak autonomiarik gabe, horrela gabiltza etxe askotan. Maria Montessori pedagogoak proposatutako jarduerekin egindako taula duzue hemen, adin bakoitzean zer egin dezaketen jakiteko aukera ematen duena.\nAskotan gertatzen da ume-txiki eusten ditugula umeak, adinean aurrera joan arren jaten eman, jantzi eta garbitu egiten ditugulako, dagoeneko bere kasa moldatzeko adina izan arren. Errutinaren ondorioz eta eraginkortasun izenean ez diegu ezer egiten uzten, eta halako batean konturatzen gara inutilak hazten ari garela, nagusien erabateko menpeko diren tirano txikiak.\nAdibidez, asteburua iritsita, janzteko denbora izanda ere, umeak geronek janzten ditugula, bere kasa moldatzeko gai izan arren. Edo, umeak egarria badu, nagusi bati eskatu behar izaten dio, plastikozko edalontzi bat bere eskura utzi beharrean.\nBehartu ez, baina hazten lagundu bai\nPedagogoek diote ez dela lanak azkarregi hartzera behartu behar, baina kontrara ere ez, ez zaizkiola hankak moztu behar hazi nahi duenari. Umeak hazi eta autonomia eskuratzeko duen gogoari erantzuten asmatzean dago gakoa. Horretarako, aukera eman eta lorpen bakoitza azpimarratu eta txalotzea da bidea, autonomia gozagarri gerta dakiola.\nHona hemen Montessoriren irakaspenetan oinarritutako taula, adin bakoitzean umeak zer egiteko gai diren gutxi-gora-behera kokatzen laguntzen duena, baina batez ere, ideiak emateko balio dezakeena.\nNoski, orain arte ezer egin ez badu, ezin ba egun batetik bestera bere adineko zutabea egin arazi. Akaso aurreko zutabeekin hasi beharko zara, probatzen eta jolasten. Ez du ajola 7 urte baditu eta 2-3 urteko zutabearekin hasi behar bazara. Edo 10-11koen zutabea badagokio. Progresio moduko bat da, gutxi gora beherakoa, bakoitzak bere etxekoen errealitatera egokitu beharrekoa.\nIruzkinik ez "Haurren autonomia. Montessori taula"


About: dbpedia-eu:Gneo_Ponpeio Goto Sponge NotDistinct Permalink\nGneo Ponpeio, latinez Gnaeus Pompeius (K. a. 75 - K. a. 45ko apirilaren 12) Berant Errepublikako jeneral eta politikaria izan zen, Ponpeio Handiaren seme zaharrena eta Sexto Ponpeioren anaia. Zesarrek Rubicon ibaia zeharkatu zuenean, K. a. 49an, aitarekin ekialdera jo zuen. Pharsalos batailaren ostean, Ponpeio Handiak Egiptora joan zen ihes eginda. Hor, Ptolomeo XIII.ak hil zuen, K. a. 48an.\nGneo Ponpeio, latinez Gnaeus Pompeius (K. a. 75 - K. a. 45ko apirilaren 12) Berant Errepublikako jeneral eta politikaria izan zen, Ponpeio Handiaren seme zaharrena eta Sexto Ponpeioren anaia. Zesarrek Rubicon ibaia zeharkatu zuenean, K. a. 49an, aitarekin ekialdera jo zuen. Pharsalos batailaren ostean, Ponpeio Handiak Egiptora joan zen ihes eginda. Hor, Ptolomeo XIII.ak hil zuen, K. a. 48an. Hilketaren ostean, Gneo eta Sexto Ponpeiok Zesarren aurkariekin bat egin zuten. Afrika probintzian Metelo Eszipion, Katon Minor eta beste senatari batzuekin bildu ziren. Zesarrek Thapsus batailan garaitu zituen, K. a. 46an. Mestelo Eszipionek zein Katon Minorrek bere burua hil zuten. Ponpeio anaiek Hispaniara egin zuten ihes, non, Tito Labienorekin batera, beste armada bat antolatu zuten Zesarri aurre egiteko. K. a. 45ean, Munda hiritik hurbil bi armadek topo egin zuten. Borroka latza eta orekatua bazen ere, Zesarren zalditeria erabakigarria suertatu zen. Batailan, Tito Labieno eta beste 30.000 soldadu hil ziren. Ponpeio anaiek berriro egin zuten ihes. Aldi horretan, ordea, jarraitzaileak aurkitzea zailagoa zen, Zesarrek gerra zibila irabazi zuela garbi zegoelako. Hori zela eta, aste batzuen buruan, Gneo atzeman eta, traizioa leporatuta, hil egin zuten. Sexto Ponpeiok, berriz, erresistentzian jarraitu zuen urte gehiago.


Kontserberaren sorrera, gure historia | Arroyabe kontserbak Kontserberaren sorrera, gure historia | Arroyabe kontserbak\nYou are here: Home / Ezagutu gaitzazu / Historia\nMendeetan zehar, Arrainaren eta Ardoaren Ibilbidean zehar, mandazainek arrain freskoa barnealdera eramaten zuten, itzulbidean Arabar Errioxako ardoa ekarriz kostaldera. Ibilbide horrek Bizkaia eta Araba iparraldetik hegoaldera zeharkatzen baititu, Bermeo eta Oion lotuz.\nRufino Arroyabe bide hau egiten hasi zen XIX. mende amaieran. Eginbide horretan arrainaren kotserbaziorako teknikak ikasi zituen: arraina ahalik eta freskoen mantentzeko Gorbeian izotza berritzen zuen, adibidez. Beste teknika batzuk ere erabiltzen ikasi zuen, eskabetxea eta salazoia kasu, gerora 1898an ARROYABE kontserbera sortzeko baliatu zituenak. Izan ere garai hartan erabiltzen ziren bi tekniketatik datoz hegaluzea eskabetxean eta salazoiko antxoak.\nLantegi berria Bermeon\nBere seme Rufino Arroyabe Ruiz de Azua eta biak, produktu berriak gehitzen joan ziren eta kontserben ekoizpen-prozesua hobetzen joan ziren, kalitatezko eta zapore bikaineko produktuak lortu arte.\n60ko hamarkada inguruan, lantegi berri batera lekualdatu ziren, Bermeon bertan; ardo-biltegia alde batera utziz. Kanaturi itsasoko berezko produktuak bakarrik lantzen zituzten, antxoa eta hegaluzea hain zuzen ere. Betiko salazoia eta eskabetxeko hegaluzeaz gain, produktu berrietan sakondu zuten, hala nola oliba-oliotako kontserbetan.\n1996an egungo fabrika eraiki zen, Bermeoko industrialde berrian, eta horri esker berrikuntza teknologikoa eta artisau-lanketa uztartzen hasi ginen. Instalazio berriek formatuak handitzeko aukera eman zuten, azken kontsumitzailearen beharrak gehiago asetzera. Horrek ekarri zuen kristalezko-potoen ekoizpenean aitzindariak izatea.\nMerkatuak zabaltzen, bezeroa erdigunean jarrita\nGaur egun merkatuaren behar desberdinak asetzeko gai gara; alde batetik, ostalaritzara bideratutako produktuekin, eta etxeko kontsumitzaileei zuzendutako formatu txikiagoekin. Betiere belaunaldiz belaunaldi transmititzen joan den jakintzari eutsiz, hau da, kalitatean eta eskuz-egindako kontserbetan oinarritutako filosofiari jarraituz.\nEskuz egindako kontserbak\nHegaluzearen eta hegalaburraren ekoizpena


Erretratoak • ZUZEU\n”Ni ez naiz erretratista, beraz ez dago deus okerragorik, argazkia atera behar diozun lagunak – zer nahi duzu nik egitea? – esatea baino. Ostia, hau esaten didatenero ospa egingo nuke – begira, zuk nahi duzuna egin, baina ni banoa hemendik-” David Airob (La Vanguardiako argazki erredaktore burua)\nGauza bera gertatzen zait niri. Oso deseroso sentitzen naiz nonbait iritsi eta bertan dagoen lagunari hotz-hotzean posatzeko eskatu behar diodanean. Bertan dagoen laguna aktore bat izan daiteke, edo telebista aurkezlea edo kantaria, baina idazlea izatea ere gertatu daiteke edo irakaslea, nota altua atera duen ikasle bat, farmazia batetako saltzailea edo zakur bat itotzetik salbatu duen hiritar zintzoa. Batzuetan izena besterik ezagutuko ez dudan norbait izango da eta kamera aurrean jartzeko eskatu aurretik argazkiak zergatik atera behar dizkiodan galdetu behar izaten dut, baina hori beste istorio bat da.\nAukeratutako lekua elkarrizketatuari eroso egiten zaion toki bat izaten da gehienetan, etxetik edo lanetik gertu dagoen bat; Elkarrizketatzailea azaltzekoa bada, elkarrizketa gauzatzeko eroso gerta daiteken ingurune batetan jarriko da zita, baina oso gutxitan hartzen da erabakia argazkian pentsatuta. Hau ez da kexu bat, hau horrela izaten den zerbait besterik ez da. Ez dira gauza bera kalea edo barrua, sukaldea edo komuna, taberna hau edo hura.\nNiri ezinezkoa egiten zait horrelako egoera batetan, minutu gutxitan, argazki batean pentsatzea. Ezagutzen dut, hor etxean bezala ibiltzen den argazkilari bat baino gehiago, zerk nola ematen duen ondo ikasia daukatenak, baina nik ezin dut pose bat estetikoa den edo ez aurrikusi eta erretratatu beharrekoa inozo sentitu arazteak lotsatu egiten nau. Ez zait ateratzen -altxa eskua, jarri oina hemen horrela- esatea. Nere (beste) gabezia bat da. Badira ere kamera aurrean jarri aurretik posea ikasia, eman beharreko itxura aukeratua edo kamarari beldurrik ez diotenak, baina gehienetan ez da horrela suertatzen. Egitearen poderioz, nik ere ikasiak ditut errekurso gutxi batzuek, askotan funtzionatzen dutenak, horrek erosoago sentiarazten ez nauen arren.\nNik argazki bat ateratzeko begiratu egin behar dut, zain egon, ikusi eta orduan atera. Honekin ez dut esan nahi horrela egitean beti asmatzen dudanik, ez eta hobeak direnik horrela egindako argazkiak, baina ni hor sentitzen naiz erosoen eta horrela aurkitzen diot zentzu gehien egindako lanari.\nZer duzu buruan “Erretratoak”-ri buruz\ngari 2012-03-26 08:21\nErretratista on baten inguruan


Tituluak zuzendari arduraduna izango du eta bere ardura izango da garapen akademiko egokia bermatzea eta ikasleei laguntza eta orientazio iraunkorra ematea.\nBana-banako arretan, Masterreko tutorea ere hor izaten da. Irakasle guztien konpromisoa du tutoreak, ikaslearen lanaren jarraipen ahalik eta banakoena egiteko bakoitzaren irakasgaietan eta lortzen dituen emaitzetan. Kasu honetan, berdintsu gidatuko zaituzte klasea ematen dizuten irakasleek eta enpresako tutoreek.\nTutoretzek, aurrez aurrekoek zein birtualek (ikaskuntzako lineako plataformaren eta bideokonferentzia sistemaren bidez) paper erabakigarria jokatzen dute ikasteko aukerak optimizatzeko eta ikasleak ahalik eta errendimendurik handiena jasotzeko ikasketetan.\nGainera, Unibertsitateak Orientazioko Zerbitzu Orokorra du, ikasleei laguntza emateko; eta kontsulta psikopedagogiko espezializatua eskaintzen du, ikasleak izan ditzakeen zailtasunak tratatzeko; halaber, ikastaro espezializatuak eskaintzen ditu, ikasketa prozesua erraztu eta osatzeko (ikasteko teknikak, herstura kontrolatzeko teknikak, jendaurrean hitz egiteko teknikak, enplegua bilatzeko teknikak, etab.), eta Curriculum Egokitzapeneko Unitatea ere badu.\nBeste herrialde batzuetatik datozen ikasleek Nazioarteko Harremanetako Bulegoa ere badute laguntza jasotzeko, integrazio faserako, eta puntu hauen gaineko informazioa eta laguntza eskuratu ahal izango dute bertan:\nLiburutegia erabiltzen ikasteko orientazioko ikastaroak.


Begiratu dezaket zure pixoihalean? (Euskera)-\nXaguk jakingura handia du. Den-dena usnatu behar du, baita lagunen pixoihalak ere. Banan-banan, erbiaren, ahuntzaren, txakurraren, behiaren, zaldiaren eta txerriaren pixoihalak usnatu ditu. Jakina, besteek ere Xaguren pixoihala begiratu nahi dute. Eta ezusteko handia hartuko dute.Sagu txiki baten jakingura handiari buruzko ipuin dibertigarria.


EH BILDUk Bilbok airearen kalitatea uztailean Bilbon txarra izan dela ohartarazi du eta Udalari azalpenak eskatu dizkio\n| 2019-08-05 10:18:00\nEH Bildu Bilbok uztailean airearen kalitatea Bilbon “txarra” izan dela ohartarazi du, Arraiz mendian Eusko Jaurlaritzak airearen kalitatea neurtzeko duen estazioaren datuen arabera. Horrela, Alfonso Gilen, Mugikortasun eta Jasangarritasun sailaren zinegotziaren, agerraldia eskatu du, “uztailaren 2, 4, 10, 11, 12, 13, 15 eta 16an Bilbon izandako airearen kalitate txarrari buruz azalpenak emateko; izan ere, egun horietan PM partikulen baloreak oso altuak izan dira”.\n“Egun horietan, ordu askotan, hamar ordu baino gehiagotan, hain zuzen ere, airearen kalitatea txarra izan da eta kezkatuta gaude”, adierazi du EH Bildu Bilbok. Gainera, ez Eusko Jaurlaritzaren Ingurumen Sailak ez Bilboko Udalak egoera horri buruzko azalpenik ez ematea salatu du.\nEH Bilduren ustez, airearen kalitatea txarra denean “zentzuzkoa” da inguruan bizi diren herritarrei “abisua ematea eta jarraibide batzuk ezartzea, edo, behintzat, egoera horretan zergatik gauden azaltzea, kontuan hartuta, Osasunaren Mundu Erakundearen arabera, PM partikulak osasunarentzat kaltegarriak direla eta horien baloreak oso altuak izan direla”.\nEgoera horren aurrean “ezin dela besoak uztarturik” gelditu adierazi du EH Bilduk. Horrela, batetik, Eusko Legebiltzarrean hainbat galdera aurkeztu ditu eta, bestetik, Bilboko Udalean Gilen agerraldia eskatu du, “bilbotarron osasunak kezkatzen gaituelako eta Arraizeko estazioak momentu batzuetan normalak ez diren kontaminazio mugak adierazi dituelako”.


La Perla gaur zabalduko dute berriz, atzoko gas-ihesaren ostean\nOspitaletara eraman zituzten 14 pertsonetako 11ri senda-agiria eman zieten atzo arratsaldean. Beste hiruk behaketan pasatu dute gaua.\nDonostiako La Perla talasoterapia zentroak ateak irekiko ditu gaur berriz, atzo kloro-ihes baten ondorioz 70etik gora pertsona artatu behar izan eta gero.\nLarrialdi maila ezberdinetako intoxikazioak tarteko ospitalera eraman zituzten 14 pertsonetako 11ri senda-agiria eman ziente atzo arratsaldean, baina hiruk Donostia Ospitaleko behaketa unitatean pasatu dute gaua, arnasteko arazoak baitituzte.\nNekane Burutaran Donostiako Babes Zibileko zinegotziak azaldu duenez, atzo kamioi bat La Perla barruko tanke batean produktu kimiko bat sartzen ari zenean izan da ihesa, 08:30 aldera, eta orduan nahastu dira kloroa eta azido sulfurikoa, ihesa eraginda.\nIsuria izan denean 80 bat pertsona zeuden talasoterapia zentroan (bezeroak eta langileak) eta Udaltzaingoak denak aterarazi ditu, badaezpada ere, eta Antiguatik hiri erdigunera doan oinezkoentzako eta bizikletentzako bidea itxi du La Perla parean.\nOrdu batzuk geroago, ordea, ireki egin dute bidea eta normaltasuna itzuli da ingurura.\nTalasoterapia zentroaren alboan dauden kafetegia eta lokalak ere hustu dituzte.\nHasiera batean La Perlatik atera direnak Kontxako hondartzara joan dira, asko bainujantziarekin eta bainu-batarekin, eta berehala anbulantziak bertaratu dira toxikatutakoak artatzeko.\nFrancis Tamayo talasoterapia eta gimnasioaren gerenteak esan du hornitzailearen giza-akats baten ondorioz izan dela gas-ihesa.\nInformazio gehiago:Eitb: La Perla gaur zabalduko dute berriz, atzoko gas-ihesaren ostean


About: Antzinako germaniarrak\nAntzinako germaniarrak Indo-Europar jatorrizko hizkuntzan mintzatzen ziren herri historikoak dira. Iparraldeko Europan sorturik, germaniar hizkuntzaren erabilpenak bereizten ditu. Germaniera Komun horretatik, erromatar aurreko Burdin Aroan zehar hizkuntz gehiago eratorri ziren, haietako batzuk guregana ere iritsi direnak. Germaniar hizkuntzako herri horiek Burdin Aroan zein Migrazio Garaian ondasun-kultura bateratua eta sinesmen erlijioso antzekoak izan zituzten. Hala ere, egungo historialari batzuek germaniar etnia bereizia existitu zela zalantzan jarri dute.\nAntzinako germaniarrak Indo-Europar jatorrizko hizkuntzan mintzatzen ziren herri historikoak dira. Iparraldeko Europan sorturik, germaniar hizkuntzaren erabilpenak bereizten ditu. Germaniera Komun horretatik, erromatar aurreko Burdin Aroan zehar hizkuntz gehiago eratorri ziren, haietako batzuk guregana ere iritsi direnak. Germaniar hizkuntzako herri horiek Burdin Aroan zein Migrazio Garaian ondasun-kultura bateratua eta sinesmen erlijioso antzekoak izan zituzten. Hala ere, egungo historialari batzuek germaniar etnia bereizia existitu zela zalantzan jarri dute. Antzinaroan eta Aurreko Erdi Aroan Europan zehar barreiatu ziren germaniar herri horiek. Germaniar hizkuntzak nagusi bilakatu ziren Mendebaldeko Erromatar Inperioko mugetan (egungo Austria, Alemania, Herbehereak eta Ingalaterra). Alabaina, mendebaldeko erromatar probintzietan germaniar etorkinek latinen dialektuak bereganatu zituzten. Are gehiago, germaniar guztiek Inperioko azken erlijioa, kristautasuna, hartu zuten lehenago edo geroago. Herri horiek paper garrantzitsua jokatu zuten Erromatar Inperiotik Erdi Aroko Europara garatzeko orduan. (eu)\nAntzinako germaniarrak Indo-Europar jatorrizko hizkuntzan mintzatzen ziren herri historikoak dira. Iparraldeko Europan sorturik, germaniar hizkuntzaren erabilpenak bereizten ditu. Germaniera Komun horretatik, erromatar aurreko Burdin Aroan zehar hizkuntz gehiago eratorri ziren, haietako batzuk guregana ere iritsi direnak. Germaniar hizkuntzako herri horiek Burdin Aroan zein Migrazio Garaian ondasun-kultura bateratua eta sinesmen erlijioso antzekoak izan zituzten. Hala ere, egungo historialari batzuek germaniar etnia bereizia existitu zela zalantzan jarri dute. (eu)\nAntzinako germaniarrak (eu)


Iturriak garbitzea | Consumer\nBeharrezkoa da saretan harrapatuta geratzen diren ezpurutasunak ezabatzea, emari egokia bermatzeko.\nIturri guztiek ura ateratzeko sareta edo iragazkia dute. Pieza hori mekanismoaren azken muturrean dago, tutuerietatik igarotzean urak eraman ditzakeen ezpurutasunei eusteko. Horregatik, batzuetan, saretan hondakinak pilatzen dira, eta horrek uraren irteera oztopatu eta emaria murrizten du.\nEzpurutasunak iragazkian harrapatuta gelditzen direnean, garbitu egin behar da, zorrotadak berriz ere behar adinako emaria izan dezan, kontsumoa eta garbitasuna baldintza egokietan bermatzeko. Gainera, iragazkiak uraren irteera uniformea bermatzen du, erortzean zipriztinik izan gabe.\nSareta hau garbitzeko prozesua lan erraza da. Nahikoa da giltza ingelesa erabiltzea kanilaren muturra askatzeko, eta, atera ondoren, ur-zorrotada baten azpian jartzea, harrapatuta geratu diren ezpurutasunak arrastatzeko.\nBatzuetan, kare-hondakinek edo beste sedimentu batzuek txorrotaren azpian kentzeko zaila den filma sor dezakete. Kasu horretan, tresna zorrotz bat erabili beharko da (orratz bat, adibidez) zikinkeria-hondarrak kentzeko eta sareta osatzen duten zulo txikiak libratzeko. Beste aukera bat da saretaren ordez ezaugarri bereko beste bat jartzea. Muntatzeko prozesuari dagokionez, giltza ingelesarekin egiten da berriro.\nSareta iturriko pieza da, eta hortik erortzen da ura. Normalean, zorrotada moduan erortzen da, iragazkiaren tamainak zehaztutako emariarekin. Hala ere, txorrota modernoek beste aukera abangoardistago batzuk dituzte, efektu harrigarriak lortzen dituztenak.\nOhiko zorrotada-erorketaz gain, euria edo ur-jauzia eragiten duten alternatiba abangoardistak daude.\nOhiko zorrotada-erorketaz gain, orain, euri-efektua eta ur-jauzia elkartzen dira. Diseinu berritzaileko bi soluzio, batez ere konketako eta dutxako txorrotetan aurki daitezkeenak. Erortzeko moduak ez dio eragiten txorrotaren formari, nahiz eta ur-jauziko modeloek mutur estu eta luzeak izan.\nEuri-efektuari dagokionez, dutxako kaniletan instalatzen da batez ere, bainu lasaigarriak lortzea baitu helburu. Kasu horretan, saretak distantzia berera dauden zuloak ditu, eta hainbat funtzio eskaintzen dituzte emaria erregulatzeko.\nemari erorketa impurezas-eu sareta ura


Munduan gutxi gorabehera 42 milioi abortu eragiten dituzte nahita urtero; horietatik 20 milioi, seguruak ez diren baldintzetan.\nHainbat abortu mota aurki daitezke:\n-BEREZKO ABORTUA: umea galtzen denean ernaltzetik 26 aste pasa baino lehen geratzen da. Berezko abortua gertatzen da haurdunaldia modu latz batean amaitzen denean. Abortu mota honek bere kausak ditu: aldaketa kromosomikoak eta aldaketak umetokiko arterian, miomak... Erretzea, alkohola eta drogak kontsumitzea kaltegarria da gure gorputzarentzat eta hori da abortuak izateko ondorio latzena.\n-ERAGINDAKO ABORTUA: haurdunaldia eteteko egindako hainbat prozeduren ondorioz gertatzen da. Munduan, herrialde askotan debekatuta dago. Eragindako abortuaren barruan beste bi mota aurki ditzakegu:\n1- Legezko abortua: abortua legearen barnean egiten denean. Espainian onartuta dago emakumearen baimena badago, egiteko toki apropos batean egiten bada, eta osasun arazoak saihesteko, bortxaketa baten ondorioz edo umekia malformazioak baditu.\n2-Legez kanpoko abortua: legeak esaten duenaren kontra egiten denean. Arriskutsuak izan ohi dira egoera desegokietan egindakoak (higiene falta, mediku prestakuntza egokia ez duten abortu-eragileak...).\nMunduko herrialde batzuetan abortuak legezkoak dira, adibidez: Ipar Amerikan, ia Asia osoan, Europako herrialde gehienetan,...\nBaina badaude beste munduko herrialde asko guztiz debekatua dagoena, adibidez: Txilen, Uruguaien,...\n2014ean lege berri bat atera du Gallardon-ek. Lege honek asko aztoratu du gaur egungo gizartea. Lege berri horrek hau dio: -Emakumea ez bada bortxatua izan edo hiltzeko arriskua izango ez balu, ezin izango du abortatu, debekatu egin dute.\n-Fetoaren eskubideak emakumearen eskubideen gainetik jartzen ditu\n-Haurdunaldia eteteko epeak kendu eta egoera batzuetan baino ezin izango litzateke abortua praktikatu:\no Haurdunaldiak emakumeen osasuna kaltetuko dituzten egoerak.\nAlberto Ruiz-Gallardon ministroak bultzatutako testuak abortatzeko eskubidea bi baldintzatan onartzen du: haurdunaldia bortxaketa baten ondorio bada, edo haurdunaren «osasun fisiko edo psikologikorako arrisku handia» badakar. Ordea, psikiatrek argitu dute arrisku psikologiko maila zehaztea ez dagokiela psikiatrei. «Ezin dugu baloratu emakumeak hartzen duen erabakiak luzerako nahasmendu psikologikoa eragingo ote dion», azaldu du Sofia Alvarez de Eulate psikiatrak.\nAdin txikikoek gurasoen baimena izan beharko dute. Jende asko eta asko dago abortuaren lege berri honen kontra, gehienak gazteak, baina baita ere alde. Hala ere, jende asko dago iritzirik ez dutenik, gauza batzuekin ados daude eta beste batzuekin ez.\nAlde ez dagoen jendea protestatzera joan da Madrilera. Emakumeak zein gizonak, abortatzeko eskubide librea izan dadin.\nHaurdunaldia etetea erabakitzen duten hamar emakumeetatik bederatzik, haurdun geratu nahi ez dutelako erabakitzen dute. Haurdun daudela jakin eta ia berehala hartutako erabakia da: abortuen %97,7a lehenengo 14 asteetan praktikatzen da eta hauen %54a lehenengo 7 asteetan.\nAzken urte hauetan, datuek diotenez, abortuen kopuruak beherantz egin du. Hala, 2012.urtean, Espainiar estatuko datuen arabera, 112.390 abortu praktikatu ziren, aurreko urtean baino %5a gutxiago. Beraz, 2010.urtean Zapateroren legea kritikatzen zutenek, abortu kopurua ikaragarri haundituko zela esanez, oker zeuden.\nGure ustetan, abortatzea norberaren erabakia da. Emakumeek erabakia hartzeko eskubide osoa dute ama izan ala ez eta inork hori ezin du ukatu. Adibide adierazgarriena, lehen esan bezala, 2010.urtean gertaturikoa da, Zapaterok jarri zuen legearekin aborto kopurua jaitsi egin zen beraz, orain beste lege bat ezartzea ez zaigu ondo iruditzen.


Ohiko galderak Identifikazio zenbakia: 900007013\nBai barruko araudiak, bai zergapetze bikoitza ekiditeko hitzarmenek ezartzen dutenari jarraiki, Espainiako lurraldearen barruan dauden higiezinek (errentamenduan emanda egon zein ez egon) Espainian ordainduko dute zerga (kasu honetan, Bizkaian).\nHiri-higiezinen jabe diren pertsona fisiko ez-egoiliarrek (etxebizitza erabiltzen dutenek edo hutsik dutenek) Ez-egoiliarren Errentaren gaineko Zerga ordaindu behar dute.\nZerga-oinarria honela kalkulatuko da: katastroko balioaren % 1,1, katastroko balioa berrikusita edo aldatuta duten higiezinen kasuan (eta ekitaldian bertan edo aurreko hamar urteko aldiaren barruan indarrean hasi da) edo katastroko balioaren % 2, gainerakoen kasuan. Ezin izango da inolako gasturik kendu (ezta OHZ ere), titularraren bizilekua zein den gorabehera.\nKarga-tasa orokor aplikagarria sortzapen-urtean indarrean dagoena izango da (2017an, Europar Batasuneko, Islandiako eta Norvegiako egoiliarrak: % 19; gainerako egoiliarrak: % 24).\nDohaintzak bakar-bakarrik kendu ahal izango dira indarrean dagoen legeriak ezarritako baldintzetan.\nEgotzitako errenta-mota horietan, atxikipenik egiten ez denez, zergadunak autolikidazioa aurkeztu beharko du nahitaez (210 eredua), sortzapen-dataren (ekitaldiko abenduaren 31) hurrengo urtean.\nKasu honetan, 2016an berrikusi den 195.000 euroko katastroko balioa ematen badugu, urtero ordaindu beharreko zerga-kuota honela kalkulatu behar da:\nZerga-oinarria (195.000 euroko zenbatekoaren % 1,1) : 2.145 €\nKarga-tasa : % 19\nKuota (2.145 x % 19) : 407,55 €\nKasu honetan, ez-egoiliarrak berak (edo haren ordezkariak) autolikidazioa aurkeztu beharko du urtero 210 eredua erabiliz, eta ateratzen den zenbatekoa ordaindu beharko du Bizkaiko Foru Ogasunean bertan edo erekunde laguntzaileren batean.


2019ko Olatu Talkaren programazioan, kontzertuak, ikuskizunak eta beste\nMaiatzak 31 - Ekainak 2\nJaialdiaren hamargarren edizioak dantza, musika, artea, zientzia eta historia eskainiko ditu hiriaren erdialdean eta auzoetan.\nHamaika jarduera eskainiko ditu jaialdiak erdialdean eta auzoetan\n2.000 pertsonak baino gehiagok hartuko dute parte, maiatzaren 31tik ekainaren 2ra, Olatu Talka jaialdian, Donostian, ekologiarekin eta ingurumenaren zaintzarekin inoiz baino lotuago egongo den ekitaldian.\n#HiriaEgin leloari eutsiko dio Olatu Talkak oraingoan ere, eta, esaterako, berrogeita hamar kontzertu eskainiko ditu hiru egunean (horietatik hamasei, DJenak) Añorgan, Loretopen Cervantes plazan, Kaian, Eguzkitekan, Zurriola pasealekuan, eta Nautikoan.\nGainera, jaialdiak keinua egingo dio itsasoari itxiera ekitaldian, igandean 19:00etan. Adin desberdinetako abesbatzetako ehun lagun jarriko ditu Gorka Mirandak Kaiarriba plazako oholtza berezian. Easo abesbatzako zuzendariak landu du Boga! klausura ekitaldia, eta itsasoarekin lotura duten abestiak eskainiko dituzte bertan.\nAurtengoan, Kontxako erlojuetatik Kaira osatuko duten agertoki ardatza azpimarratu dute antolatzaileek. Gune ezberdinetan, hainbat agertoki jarriko dituzte, eta erdiguneko ia ekintza guztiak bertan izango dira. Loiolan, larunbatean, kaleko arteko jarduerak izango dira, eta egun horretan bertan karpa bat jarriko dute Ondarretan, reggae kontzertuak hartzeko.\nAmetzagaina parkean, umeentzako eta familientzako jolasak egongo dira, eta ekainaren 2an Ana Nushu dantza irakasleak samba kalejira bat gidatuko du Kontxako erlojuetatik abiatuta, 13:00etik aurrera.\nGainera, Argi Artean ikuskizunak ere argiztatuko du hiria ostiralean, 22:00etan hasita, Loiolako erriberetan. Oroimenaren lorategian egingo da arte luminikoko jaialdia, eta argi instalazioen erakusketaz eta hainbat kontzertu eta ikus-entzunezko emanaldiz gozatzeko aukera emango du, elizaren hormak formatu handiko proiekzioen pantaila erraldoi gisa erabilita: musika esperimentala, poesia, videomapping saioak, bideoa, astronomia...