Elgoibarren 1956tik 2016ra bitarte izan diren giza eskubideen urraketei eta indarkeria-ekintzei buruzko txostena. Argituz. Giza eskubideen aldeko elkartea\n1. Elgoibar (1956-2016) MEMORIA PARTEKATU BATERANTZ Egilea: Editorea: Laguntzailea:\n2. Memoria Partekatu Baterantz | 1 MEMORIA PARTEKATU BATERANTZ ARGITUZ, giza eskubideen aldeko elkartea IKERKETA TALDEA Gamiz, Aintzane Moñux, Jon Ormazabal, Sabino ARAU ESPARRUA Astigarraga, Juana Mari Pego, Laura ELKARLANEAN GAUZATUTAKO TXOSTENA Hainbat pertsonak hartu du parte txosten honetan; elkarlanean, datuak bildu dira, kontaktuan partekatu dira, akatsak zuzendu dira, ideiak proposatu dira, aldaketak iradoki dira, txostena maketatu da,... Beraz, ARGITUZ Giza Eskubideen Aldeko Elkartearen lan kolektibo bat da. Eskerrak eman nahi dizkiegu, bereziki, Elgoibarko herritarrei, datuak, iritziak, iruzkinak eta kritikak eman baitizkigute, besteak beste. Haien laguntzari esker, txosten hau osoagoa da. DISEINUA ETA INPRENTA: ORIGINAL Komunikazio grafikoa LEGE GORDAILUA: LG zk. SS-1132-2017 ISBN: 978-84-697-6927-0 Elgoibarren 1956tik 2016ra bitarte izan diren giza eskubideen urraketei eta indarkeria-ekintzei buruzko txostena\n3. 2 | Memoria Partekatu Baterantz “… memoria eta bere politikak gatazka eremu dira, non auzitan dagoena ez den iraganari buruzko interpretazioa soilik, gaur egun gizarte gisa garena eta gure etorkizun posibleen esanahiak baizik”. Isabel Piper “Iragana berreskuratzea ezinbestekoa da; horrek ez du esan nahi iraganak gidatu behar duenik oraina, baizik eta alderantziz, honek nahiago duen erabilpena egingo du iraganaz”. Tzvetan Todorov\n4. Memoria Partekatu Baterantz | 3 AURKIBIDEA SARRERA\t5 1.\tHELBURUA, EDUKIA ETA IRIZPIDEAK\t7 1.1\tHELBURU\t7 1.2\tEDUKIA\t7 1.3\tKASUAK SAILKATZEKO IRIZPIDEAK\t12 2.\tARAU ESPARRUA: “BIKTIMA” KONTZEPTUA ETA BIKTIMAREN ESKUBIDEAK\t15 2.1\tBIKTIMA IZAERAREN ETA BIKTIMAREN ESKUBIDEEN INGURUKO\tNAZIOARTEKO ADIERAZPENAK ETA GOMENDIOAK\t15 2.2\tBIKTIMAREN ESTATUTUA EUROPAR LEGERIAN\t17 2.3\tESTATUKO LEGERIAN\t18 2.4\tAUTONOMIA ERKIDEGOKO LEGERIAN\t19\t3.\tGIZA ESKUBIDEEN URRAKETAK ELGOIBARREN\t23\t3.1\tBIZITZEKO ESKUBIDEAREN URRAKETA 23 3.2\tOSOTASUN FISIKO ETA PSIKIKORAKO ESKUBIDEAREN URRAKETAK\t29\t3.3\tGIZA ESKUBIDEEN BESTE URRAKETA BATZUK 35\t4.\tLABURPEN TAULA\t45\t5.\tBESTE INDARKERIA ETA SUFRIMENDU EKINTZA BATZUK\t47 6.\tZENBAIT TESTIGANTZA: INDARKERIAZ, BIZIKIDETZAZ ETA MEMORIAZ 49\t6.1\tINDARKERIAZKO GERTAEREK SOLASKIDEENGAN ERAGINDAKO ZIRRARAK\t50\t6.2\tGIZA ESKUBIDEEN URRAKETAK ETA BIKTIMAK\t58\t6.3\tBIZIKIDETZA GAUR EGUN: ERAGOZPENAK ETA AUKERAK\t66\t6.4\tMEMORIA ETA GEROA\t74\t7.\tTESTUINGURUAREN KRONOLOGIA: INDARKERIA GERTAKARI BATZUK ELGOIBARREN\t79 7.1\tFRANKISMOAREN AZKEN URTEAK 79\t7.2\tFRANCOREN HERIOTZATIK KONSTITUZIORA ARTE\t85\t7.3\tKONSTITUZIOAREN ONDOREN\t90 8.\tPROPOSAMENAK ETA AZKEN APUNTEAK\t115 9.\tBIBLIOGRAFIA ETA ITURRIAK\t117 ERANSKINA: DROGAREN FENOMENOA ELGOIBARREN, 80. HAMARKADAN\t121\n5. 4 | Memoria Partekatu Baterantz\n6. Memoria Partekatu Baterantz | 5 SARRERA Iraganean, Elgoibarren, euskal gizartearen baitan gertatu ohi den bezala, motibazio politikoko indarkeria egoera gordinak bizi izan dira, bortizkeria horiek jatorri desberdinekoak eta mota anitzekoak izan direlarik -erailketak, bahiketak, jazarpenak, sabotajeak, torturak, atxiloketa arbitrarioak, … -. Kasu guztietan, ordea, ondorio bera sorrarazi dute, sufrimendu eta min sakona biktima ugariren artean. Urteetan zehar, testuinguruak eta garaiak aldatuz joan dira denbora aurrera joan ahala -diktadura, trantsizioa, demokrazia-, baina indarkeriazko gertakari guztiek ezaugarri bera izan dute, giza eskubideen urraketa larriak izan baitira. Tamalez, egoera horiek jendearen arteko bizikidetzaren zatikatzaile bilakatu dira azken urteotan, baita herri honetan ere. Norberak bere zauriei erreparatu die, besteenaz ohartu gabe. Izan ere, tentsioak eta ez ikusiarenak ohikoak izan dira, batzuk zein besteak bizkar emanda bizi izan direlarik; azken batean, elkarrenganako begirunerik eza eta herritarren arteko urrunketa sorraraziz. Gaur egun, ordea, hainbat arrazoi direla eta -luzeegia litzateke horiek hemen azaltzea eta ez da hori testu honen helburua-, geroari behatzeko beste begirada bat antzeman daiteke jendartean. Iraganeko zauri asko oraindik osatu gabe dauden arren, abagune egokia dirudi herri mailako zatiketa giroa gainditu eta zubiak eraikitzen hasteko, etorkizunean hurbilketaren bidea emango bada. Baina zatiketa giro hori ezingo da gainditu iragana ahaztuz edo bortxazko gertakari traumatikoak estaliz; ezinbestean aurre egin behar zaie, belaunaldi berriei bizikidetza giro bat eskaini ahal izateko. Izan ere, ez dago bizikidetza osasuntsua eraikitzerik memoria ahul baten gainean, zuhaitz sendoak sustrai sakonen beharra duen hein berean. Azken batean, memoria anitzak memoria partekatu batean uztartzean datza gakoa. Hain zuzen ere, memoria kolektiboa norbanakoen zein taldeen oroimenez josia izan ohi da, subjektibotasunez osatua, etengabe berreraikia eta guztiz baliagarria, komunitate bat elkartzeko osagai bateratzailea baita; nahiz eta historiaren orrietan jaso gabea izan sarritan. Halaber, historia iraganeko errealitateaz egindako interpretazioa bat da, historialariek euren begiradaz gertakariak bilduz eraikia baita ere, ahalik eta ikuspegi objektiboena nahiz zientifikoena erabili arren. Izan ere, memoria eta historia osagarriak dira halabeharrez eta bata bestearen beharra dute. Memoria kultura da bere sakonean eta eraikin kultural gisa, landu egin beharra dago azaleratua zein ikuskatua izan dadin; ez da bat batean edo berez sortzen den zerbait. Erronka horri ekiteko giza eskubideen markoa oinarritzat hartzea ezinbestekotzat jotzen dugu, berau baita biderik ziurrena eta adostuena munduan zehar. Batetik, Giza Eskubideen Deklarazio Unibertsalak nahiz eratorriak izan diren beste hainbat hitzarmenek oso onartze maila zabala lortu dute nazioarte eremuan, eta bestetik, munduko hainbat gatazka gainditze bidean ipintzeko euskarri gisa erabili izan dira. Horren haritik, Nazioarteko Zuzenbidearen irizpide nagusietako batek “urraketa berdinen aurrean eskubide berdinak” aldarrikatzen ditu, eta halaber, biktima guztiek eskubide berberak dituztela urraketa egilea edonor izan delarik. Izan ere, alde anitzeko begirada bermatzen dute; norberaren ikusmira irekitzen eta auzoarena aintzat hartzen laguntzeko tresna paregabeak baitira. Giza eskubideen markoak gizaki oro berdintasunez erreparatzen ditu eta guztioi duintasun berbera aitortzen die, oinarrizko eskubideen jabe direlarik. Bide horretan, egia guztiak azaleratzea da lehenetariko eginkizuna, gertatutakoak ezagutzea, ondoren barneratu ahal izateko. Jakina, horretarako ahots guztiak entzun eta jaso behar dira, ezinezkoa baita alde bakar batek denon kontakizuna egitea edota begirada bakar batetik iragan osoa jasotzea. Kontakizun horretan aniztasuna bermatu behar da, sinesgarritasuna izango badu. Horren harira, iraganeko indarkeriazko oroitzapenez mintzatzean, ezin ukatu zenbait solaskidek diktaduraren\n7. 6 | Memoria Partekatu Baterantz hasierako garaietara jo duela, garai hartako bizipenak gogora ekarrita. Txosten honen helburua diktaduraren aroa zehazki aztertzea ez den arren, testigantza batzuk orriotan jasoak izan dira; lekuko horien iritziz, frankismopeko errepresioa gertutik bizi izanak edota norberaren familian jasandako sufrimenduak, haien bizitzak markatu baititu hein handi batean, baita euren memoriak ere. Bestalde, elkarrizketa batzuetan adierazitakoaren arabera, Elgoibarren bada gertakari kezkagarri bat sakon ikertzea merezi duena; hain zuzen, 80ko hamarkadan emandako arazo sozial larri bat, drogaren fenomenoari buruz ari gara. Zehazkiago esanda, halako herri txiki batean heroinak izan zuen zabalkunde errazaz -salmenta zein kontsumoa – eta ulergaitzaz ari gara, eta horren ondorioz, zuzenean edo zeharka sorrarazi zituen dozenaka gazteren heriotza kopuru ikaragarriaz. Zenbait solaskidek diotenez, drogaren fenomeno horrek nolabaiteko harremana izan zuen ETAk buruturiko erailketa batzuekin, baita garai hartako tentsio politikoekin ere. Gaur egun datu nahikorik ez daukagunez, gaia sakon ikertzea proposatzen dugu. Hori dela eta, gai honi buruzko testigantza batzuk amaierako eranskinean bildu ditugu, txostenaren atal batzuetan aipamen batzuk jasotzen badira ere. Beraz, azalpenak eman ondoren, Elgoibarko memoria partekatu horren bila eta giza eskubideak oinarritzat hartuta, Argituz elkarteak -giza eskubideen aldeko elkartea- txosten honen bideari ekin dio, lehenago Errenterian burutu zuen azterketaren ildo beretik; iraganeko indarkeriak zein sufrimendu anitzak aintzat hartuz, elgoibartarren etorkizuneko bizikidetza eraikitzen lagunduko duelakoan.\n8. Memoria Partekatu Baterantz | 7 1. HELBURUA, EDUKIA ETA IRIZPIDEAK 1.1. TXOSTENAREN HELBURU NAGUSIA 2016urtearenudazkenaldera,ElgoibarkoUdalakbereekimenezetaadostasuneanhartutakoerabakiaz, honako hau eskatu zion Argituz elkarte honi: txosten bat gauzatzeko, errespetuz, zorroztasunez eta une horretan ahal zen heinean, Elgoibarko historia hurbilean, izandako giza eskubideen urraketei eta motibazio politikoko beste urraketa batzuei buruzko gertakariak, datuak, iritziak eta proposamenak jasotzeko. Lan hau herri honetako iragan hurbilaren ikuspegi kritiko bat da, eta horren helburua da ez ahaztea, gertatutakoaren memoria aniztuna eraikitzea eta bizikidetza berreraikitzea. Ezagutzen ez genituen gertakarien berri izateko balio izateaz gain, etorkizunean antzeko gertakaririk edota urraketarik gertatzen ez dela bermatzeko ere balio dezake, bai eta gure udalerrian dagoen aniztasuna aitortzeko, errespetatzeko eta elkarrekin bizitzen ikasteko ere. Txosten hau ekarpen baliagarria izango da Elgoibarko iragana ezagutzeko eta, hortik abiatuta, egungo eta etorkizuneko bizikidetzaren oinarriak sendotzeko. Hori dela eta, txosten hau irekita jarraitzen duen prozesu baten parte da; lana ez dago bukatuta. Oraindik ere ezagutzen ez ditugun elementuak daude, gai honi buruz hitz egiten jarraitu behar da eta etorkizuneko bizikidetzaren oinarriak sendotu behar dira. Errenteriako Udalak 2014. eta 2015. urteetan antzeko txosten bat prestatu zuen, eta une horretan Udalbatza osatzen zuten bost udal-taldeen (PSE-EE, EH Bildu, EAJ, PP eta Errenteriako Ezkerra) adostasuna izan zuen. Errenterian izandako esperientzia positiboa erreferentzia izan dugu lan hau gauzatzeko eta hemen aurkezten dugunaren oinarri gisa erabili da. Hori dela eta, bi txostenek metodologia eta helburu berdinak dituzte. 1.2. TXOSTENAREN EDUKIA Lan honek hiru atal nagusi ditu: 1. Zer irizpide erabiltzen ditugun eta zergatik. 2. Gertakariak. 3. Jaso ditugun zuzeneko lekukotzak. 1. Lehenengo atalean, memoria kolektiboa nola ordenatu dugun adierazten da, giza eskubideei buruzko nazioarteko zuzenbidearen arauzko tresna eta irizpideei jarraikiz. Metodologia estandar batera hurbiltzen saiatu gara, helburu hauekin: ∂) Gertatu zaigun guztia zentzuz biltzeko modu bat erakustea eta, atal bakoitzaren barnean, ezagutzen diren kasu guztiak azaltzea, egileak edonor izanik ere. ß) Atzera begiratzeak ez du esan nahi iraganera kateatuta gaudenik; alderantziz, ikasteko eta ideien aniztasunean, errespetuan eta askatasunean oinarrituriko bizikidetza eraikitzeko oinarri komun bat izateko balio du. Hemen zehazten ditugu garaia, sailkatzeko irizpideak, araudi-esparrua eta biktimaren definizioa arau eta lege nagusietan.\n9. 8 | Memoria Partekatu Baterantz 2. Bigarren atalean, izandako gertakariak biltzen ditugu: udalerrian gertutako bizitzeko eskubidearen urraketak, osotasun fisikoaren zein psikologikoaren urraketak eta giza eskubideen gainerako urraketak. Taulak, laburpen-argazkiak etab. ere ageri dira. Zehazki urraketak ez diren gertakariak bereiz jaso dira, argi eta garbi ikus daitezen eskubideen urraketak, gaizki-ulertuak izateko arriskurik gabe. Garrantzitsua da, gainera, gertakari bakoitza dagokion denbora-esparruan kokatzea. 3. Txostenaren hirugarren atalean, bederatzi lekukotza eta testuinguru osoaren kronologia ageri dira. Lekukotzak izan dira gure kontaktu eta iturri nagusiak; landa-lana izan da datu-baseko datuak egiaztatzeko erabili dugun bide nagusia. Nor elkarrizketatu erabakitzeko, orekari eusten eta lehenago ere aipatu dugun aniztasun hori erdiesten ahalegindu gara. 1.2.1 MOTIBAZIO POLITIKOA Txosten honetan, arrazoi politikoak direla eta gauzatu diren giza eskubideen urraketak eta indarkeriazko gertakariak biltzen dira. Egia da desiragarria litzatekeela gure gizartea kolpatzen duten beste indarkeria mota batzuk ere aintzat hartzea; izan ere, bakeak, guztiok barne hartuko gaituen bake iraunkor baterako bideak, ezin ditu kanpoan utzi generoak, xenofobiak, bazterkeria sozialak, narkotrafikoak eta abarrek eragindako desberdinkeriei loturiko indarkeria-kasuak. Horietan ere esku hartu behar dugu gizarte hobea lortu nahi badugu, indarkeriarik gabeko gizartea, biktima guztiak aitortu eta babesten dituena. Hala ere, indarkeriaren tratamendu integral hori etorkizunean egiteko lan gisa utziko dugu. Txosten honetan arrazoi politikoak direla eta gauzatutako indarkeria baino ez dugu aztertuko. Termino guztiz deskriptiboa da; indarkeria sailkatzeko tresna bat baino ez da, testuinguru zehatz bati egiten dio erreferentzia, eta indarkeria horren erretratua egiten du, justifikatu gabe, eta inolaz ere eragindako kalteak gutxietsi gabe. Sailkapen horren bitartez, indarkeria motak bereiz ditzakegu, horien atzeko arrazoiaren arabera, bestelako baloraziorik egin gabe. Txosten honetan, giza eskubideen urraketak eta bestelako indarkeriazko ekintza batzuk deskribatzeko “politiko” adjektiboa erabiltzen denean, nazioarteko adierarekin erabili da, berezitasun hauek dituzten ekintza kriminalak bereizteko: • Ekintza gauzatzen duenak (biktimarioa) edo hautatutako biktimak (edo biktima taldea), giza eskubideen urraketa jasango duenak, edo biek, dute izaera hori. • Gauzatzen diren ekintzek estatus politikoa zein legeak aldatzeko nahia dute edo hori aldarrikatzen dute. Alderantziz ere izan daiteke: egoera edo legeak aldatu nahi dituztenak jazarri eta zigortu nahi dira, eta ekintza horiek justifikatzeko terrorismoaren aurka borrokatzen ari direla edo gertakari okerragoak saihesteko ari direla esaten da. • Gizartean edo politikan eragin nahi da, herritarrek ez ekiteko zein herritarrak geldiarazteko beldurra eragin nahi da edo eskarmentu gisa erabiltzen da. 2008ko ekainean, Eusko Jaurlaritzaren Giza Eskubideen Zuzendaritzak Motibazio politikoko indarkeria- egoeran gertatutako giza eskubideen urraketen biktimak1 txostena plazaratu zuen, Eusko Jaurlaritzak 2007ko urrian emandako agindu bati jarraikiz. Txosten horretan azaltzen zen izaera politikoa duten 1 LANDA, Jon Mirena (2008). Motibazio politikoko indarkeria-egoeran gertatutako giza eskubideen urraketen biktimei buruzko txostena. Eusko Jaurlaritzaren Giza Eskubideen Zuzendaritza.\n10. Memoria Partekatu Baterantz | 9 ekintzak direla nolabaiteko antolakuntzarekin gauzatzen direnak, gizartean edo politikan eragiteko asmoa dutenak edota gertakari isolatu bat edo halabeharrezko bat ez dela adierazten duen eredu bati jarraitzen diotenak. Bestalde, izaera politikoa biktimaren hautaketan ere isla daiteke. Xede gisa oposizioko taldeak edo pertsonak hautatzeak pertsona zein talde horiek geldiarazteko nahia islatzen du, bai eta haien antolamendua urratzeko nahia eta etsaitzat hartzen direnak indarkeria erabiliz desagerrarazteko nahia ere. Beste kasu batzuetan, ez da biktimen bereizkuntzarik egiten edo ezaugarri soziologiko batzuk partekatzen dituzte, baina ezaugarri horiek ez dute berez eta modu isolatuan izaera politiko sendorik; horrelako kasuetan, baina, erasoaren helburua da gizartea beldurtzea eta gizarteko sektore zabaletan inpaktu sakona eragitea. Azken garaietan euskal erakundeek egindako lege eta txosten ugarik behin eta berriz erabiltzen dute termino hori zertaz ari diren zehazteko eta indarkeriak sailkatzeko, hainbat indarkeria mota ez nahasteko helburuarekin. 1.2.2. AZTERTUTAKO ALDIA Ikerketa hau hasteko, 1956. urtetik aurrera izandako gertakariei buruzko azterketa bat egin da. Urte horretako otsailaren 10ean, Frankoren erregimenak lehen aldiz salbuespen-egoera agindu baitzuen Espainiar Estatuan. Hain zuzen, 1936.eko golpe militarretik hogei urtera, diktaduraren garaiko errepresio aro berri bati eman zion irekiera, gorpuzten ari ziren langileen zein ikasleen grebak eta mugimendu antifrankista, orokorrean, gogor zanpatu asmoz. “Estado de excepción” haren aginduz, Espainiarren Foruen 14. eta 18. artikuluak baliogabetu ziren; artikulu horiek bizitokia hautatzeko eskubideari eta atxilotuak polizia-etxeetan 72 orduz baino gehiagoz egonarazteko eskubideari eragiten zieten. Horrek ez du esan nahi urte hori baino lehen gertatutakoa ahaztu dugunik. Eusko Jaurlaritzak, foru- aldundiek eta hainbat udalek jarduketa ildo bikoitza dute, lan honen arloan, “memoria historikoa” eta “memoria hurbila” ardatz dituztenak. Une honetan bi memoria horiek bereiz aztertzeak ez du esan nahi uneren batean bi horiek bat egingo ez dutenik; garai jakin batean bereziki -joan den mendeko 60ko eta 70eko hamarkadak-, bi memoriak aldi berean gainjarriak agertzen baitzaizkigu, aipaturiko bereizketa gaindituz. Are gehiago, etorkizunean bi memoria horiek barne hartuko dituen lege bat egitea onuragarria litzatekeela uste dugu. Elgoibarri dagokionez, praktikan, esparru horietan egiten diren jarduketak ez dira gainjartzen, baizik eta paraleloan mugitzen dira, modu koordinatuan. Duela gutxi, 2017ko urtarrilaren 30ean, udalerri honetan Duintasunaren Kolunbarioa inauguratu zen, Olasoko hilerriaren ondoan, bai eta Iñigo Arregui artistaren “Duintasuna” eskultura ere. Toki horretan hainbat hobitan aurkitutako 27 pertsonaren gorpuzkiak gorde dira; pertsona gehienak identifikatu gabe daude. Ibilbide luzearen ikuspegi panoramikoa izateak gertakariak ulertzen laguntzen digu, ondo-ondoan jartzeko beharrik gabe. Beste alde batetik, batzuek kritikatzen dute irailaren 22ko 29/2011 Legeak (Terrorismoaren Biktimak Aitortu eta Osorik Babestekoa), eta hori garatzen duen araudiak, ez dituela biktima guztiak kontuan hartzen. Hori begi-bistakoa da. Hala ere, kontakizuna 1956. urtean hasteak ez du esan nahi soilik gertakari eta biktima mota bat aztertu dugunik eta gainerakoak ahaztu ditugunik, ez lehenagoak eta ez gerokoagoak. Hori argi ikusten da txosten hau irakurtzean.\n11. 10 | Memoria Partekatu Baterantz Gure ikuspegitik, giza eskubideen urraketa guztiak arbuiagarriak dira eta biktimek egia, justizia eta erreparazioa jasotzeko eskubidea dute, gertakariak edonoiz izanik ere eta urraketa edonork egin duelarik ere. Hori dela eta, ez ditugu inondik inora ukatzen 1956. urtea baino lehen gertatutako urraketak eta eragindako mina; hala ere, hori sakon ikertu behar da oraindik ere. Ez dugu baztertzen etorkizun hurbilean euskal lege integral bat onestea, bi memoria horiek barne hartuko dituena. 1.2.3. MEMORIA BERRESKURATZEA Duela gutxi, 2017.eko otsailaren 22an, Sara Buesak, duela 17 urte ETAk hildako Fernando Buesaren alabak, sektarismoarekin bukatzearen aldeko hitzaldi zirraragarria eman zuen, eta hau esan zuen bertan: “ETAren biktima naiz, eta GALen zein giza eskubideen edozein eratako urraketen kontra nago guztiz. Argi eta garbi defendatzen dut biktima guztiek eskubide berdinak izan behar dituztela” 2 . Mari Carmen Hernandezek, ETAk 2000. urtean Durangon hil zuen PPko zinegotzi Jesus Maria Pedrosaren alargunak, eta Axun Lasak, 1982an torturak jaso zituenak eta GALek hurrengo urtean hil zuen Joxean Lasaren arreba denak, ere antzeko jarrera dute. Biek ala biek 2017ko martxoaren 1ean egin zen Amnesty International erakundearen Iraganari aurre egin, etorkizuna eraikitzeko; egia, justizia eta erreparazioa Euskal Herriaren testuinguruan3 izeneko txostenaren aurkezpenean parte hartu zuten. Bilbon egin zen prentsaurrekoan, hau esan zuen Mari Carmen Hernandezek: “biktima guztiok, gure izaera edozein izanik ere, eskubide bera dugu dagokigun egia, memoria, aitortza eta erreparazioa jasotzeko”. Axun Lasak hau esan zuen: “biktima bat ulertzeko gai dena biktima guztiak ulertzeko gai da; sufritu dugun guztiok berreraiki behar dugu memoria, bai baitakigu min hori berdina dela bai batzuontzat bai besteontzat”. Giza eskubideen urraketak pairatu dituzten askotariko biktimenganako jarrera ireki horrek sektore batzuetan erantzun kontrajarriak eragin ditu. Hori dela eta, 2015ean, hau idatzi genuen Argituzeko kideok: Giza eskubideen urraketen hainbat egile daude, eta bakoitzak bere motibazioak, ideologiak eta ezaugarriak ditu. Hori islatu behar da zer gertatu den azaltzen duen kontakizunean, nahi ala nahi ez Euskal Herrian elkarrekin bizi beharko diren askotariko memorietan. Egia ofiziala edozein izan daiteke, eta gizarteak egia hori hautemateko duen modua oso bestelakoa izan daiteke. Egia ofiziala eta egia soziala zenbat eta gertuago egon, orduan eta hobea izango da lehenengoaren kalitatea. Gainera, ez dugu ahaztu behar memoriaren atzetik historia etorriko dela; urteek aurrera egin ahala, hori inpartzialagoa, aseptikoagoa eta, azken batean, zientifikoagoa bilakatuko da. Historia ofizial bat eraikitzeko saiakera orok (eta ez memoria ofizial bat, argi gera dadila ñabardura hori) benetako demokrazia eraginkor batekin bateraezina izango litzatekeen egoera batera eramango gintuzke4 . 3 AMNESTY INTERNATIONAL. https://www.es.amnesty.org/ 2 Fundación Fernando Buesa Blanco Fundazioko presidenteorde Sara Buesaren hitzaldia, Gasteizko Artium museoan, 2017-02-22an, Fernando Buesaren eta Jorge Diezen hilketaren XVII. urteurrenaren harira (http://www.fundacionfernandobuesa.com/files/20170222_Discurso%20_SB.pdf) 4 ARGITUZ. “No habrá comparaciones si no se discrimina”. El Correo eta El Diario Vasco, 2015-11-05. http://krakenberger.org/andres-al-habla/articulos/no-habra- comparaciones/ Azken konexioa: 2017-03-02.\n12. Memoria Partekatu Baterantz | 11 1.2.4. LEKUKOTZEN BILKETA 10 pertsonari egin zaizkie elkarrizketak 5 , 6 emakumeri eta 4 gizoni, hain zuzen ere. Hala ere, beste pertsona askok ere laguntza eskaini dute, proposamenak eginez eta elkarrizketatzeko pertsonak aurkitzen lagunduz. Beste batzuek datuak biltzen eta kontrastatzen lagundu dute. Taldeko pertsonarik gazteenak 40 urte inguru ditu eta zaharrenak, berriz, 80 urte. Elgoibarko Udalean ordezkaritza duten hiru alderdi politiko bakoitzak bi pertsona proposatu zituen, elkarrizketatzeko. Horiez gain, lekukotza eman duten beste pertsonak Udaletxeko alderdi politikoekin loturarik gabekoak dira. Elkarrizketatutako pertsona baten kasuan, izen-abizenen siglak eman dira. Ertzain baten neska- laguna da eta, horregatik, uste du oraindik egoera ez dela egokia bere izena eta ideiak publikoki ezagutarazteko. Txosten hau idatzi duen taldearekin aztertu ondoren, salbuespen bat egitea erabaki genuen, eta islatu nahi izan genuen nork esaten duen baino garrantzitsuagoa dela zer esaten den eta nondik esaten den; horregatik, elkarrizketa baldintza horietan egitea onartu genuen. Gainera bere testigantza, pentsatzeko era berdintsua duen beste pertsona baten erantzunekin osatu da, azken honek ere ez baitzuen bere identitatea aditzera eman nahi. Halaber, udalerriko biktimen bi familiartekoren iritzia ere jakin nahi izan genuen. Haiekin harremanetan jarri baginen ere, hainbat arrazoi direla eta txostenean agertzeari uko egin zioten; haietako batek elkarrizketa egin ondoren erabaki zuen ez agertzea eta bere hitzak ere ez jasotzea. Saiakerak egin ziren Eibarren urtero egiten duten ekimenaren antzeko bat egiteko; han, urtero, gutun ireki bat bidaltzen diote ETAri, beren lagun Patxi Zabaleta zergatik hil zuten azaldu dezaten eskatzeko. Ez dirudi oraindik horretarako une egokia denik. Askotariko iritzi horiek Elgoibarren elkarrekin bizi diren jarreren aniztasuna islatzen dute. Horrek ez du esan nahi beharrezkoa denik guztiekin ados egotea; hala ere, aintzat hartu behar da jarrera horiek guztiak 12.000 biztanle inguruko komunitate batean existitzen direla, eta guztiek ingurune fisiko berean elkarrekin bizi behar dutela. Horrek esan nahi du ideia horiek partekatu ez arren, errespetatu behar direla eta arlo bakoitzean elkarguneak bilatu behar direla, kasu bakoitzean gutxiengoen ideiak eta ideia disidenteak behar bezala kudeatu ahal izateko. Hona hemen txosten hau burutu ahal izateko ezinbestekoak izan diren pertsonen zerrenda. Elkarrizketetan parte hartzeko egin duten ahalegina eta azaldutako jarrera baikorra eskertu nahi genieke. Bihoakie hemendik gure eskerrik beroena. - ALUSTIZA ALONSO, Nerea. PSE-EEko zinegotzia Elgoibarko udaletxean gaur egun eta zinegotzi ohia Eibarko udaletxean (1999-2011). - ARREGI GORROTXATEGI, Mari Juli. Ezker abertzaleko kidea. - ARRIOLA ETXANIZ, Justo. Mugimendu alternatiboetan ibilia, metaleko langilea eta “A los pies del caballo” liburuaren egilea. - BEITIA ARRIOLA, Ane. Elgoibarko alkatea eta Eusko Alderdi Jeltzaleko kidea. 5 Elkarrizketa gehienak euskaraz burutu dira eta hitzez-hitz transkribatu dira ondoren txostenean txertatzeko.\n13. 12 | Memoria Partekatu Baterantz - BERASALUZE IRIONDO, Arantxa. Euskaltzalea eta Eusko Alderdi Jeltzalearen hurbilekoa. - BASTARRIKA GARATE, Juan Jose. Euskadiko Ezkerrako zinegotzi ohia Elgoibarko udaletxean (1983-1987) eta PSE-EEren hurbilekoa. - GUERRERO LABANDA, Bruno. Konstituzionalista, PP eta Ciudadanos-en hurbilekoa. - MENDIZABAL ALBERDI, Pello. Herri Batasuneko zinegotzi ohia Elgoibarreko udaletxean (1991-1999). - OTEGI LOPEZ DE MURILLAS, Noemi. EGIko liberatu ohia, Eusko Alderdi Jeltzaleko kidea eta irakaslea. - S. J. A. Ertzain baten bikotea. 1.3. KASUAK SAILKATZEKO IRIZPIDEAK Askotan esaten da biktimak berdindu egiten direla biktima bilakatzen diren unean. Sarri, giza eskubideen urraketak jasan dituzten biktimak sailkatzeko, urratzailea nor izan den, delitua nork egin duen, biktimarioa zein den, hartzen dugu aintzat. Hala ere, kausak askotarikoak izan daitezkeen arren (eta hori islatu beharra dago, kasuistikak ez nahasteko), biktima guztiak berdinak dira dagozkien eskubideei dagokienez, hori printzipio unibertsal bat baita: giza eskubideen urraketa berdinei egia, justizia, aitorpena eta erreparazioa jasotzeko eskubide berdina dagokie. Horrez gain, ezin ditugu ahaztu berdintasun-printzipioa eta desberdinkeriarik ezaren printzipioa. 2005eko abenduaren 16an, Nazio Batuen Batzar Nagusiak, bere 64. osoko bilkuran, 60/147 Ebazpena onetsi zuen: “Giza eskubideen gaineko nazioarteko arauen ageriko urraketak eta nazioarteko zuzenbide humanitarioaren urraketa larriak jasan dituzten biktimek errekurtsoak jartzeko eta erreparazioa lortzeko duten eskubideari buruzko oinarrizko printzipio eta arauak”. XI. printzipioa bereizketarik ezari buruzkoa da, eta hau dio: 25. Oinarrizko printzipio eta arau hauen aplikazioa eta interpretazioa bat etorriko dira, salbuespenik gabe, giza eskubideei buruzko nazioarteko arauekin eta nazioarteko zuzenbide humanitarioarekin, eta ez da inola ere bereizkeria onartuko, mota eta arrazoia zeinahi direla ere. Printzipio hori ukatzeko, esan egiten da batzuk dena nahasten saiatzen direla eta kasuistika guztiak zaku berean sartzen dituztela. Horri buruz dugun iritzia argi islatzen da lehenago ere aipatu dugun Argituzen artikuluan. Hau esaten da bertan:\n14. Memoria Partekatu Baterantz | 13 Topiko ugari baztertu behar ditugu, arinkeriaz tratatzen baitituzte giza eskubideei loturiko gaiak eta, azken batean, giza eskubideen kontra egiten dute. Azken aldian gehien erabili den topikoetako bat da ezin direla ETAren biktimak eta beste biktima batzuk parekatu, parekaezinak direlako. Dirudienez, beste biktima batzuk ere badaudela aitortuz gero, terrorismoari zilegitasuna ematen zaio. Hala ere, beste biktima batzuk ere aitortzea giza eskubideei buruzko nazioarteko hainbat itunetan ezarritako betebeharrak betetzea da, eta itun horiek diotena betetzeak inori zilegitasuna ematen badio, Zuzenbide Estatuari ematen dio zilegitasuna, ez terrorismoari 6 . Gertatu den guztia ez da berdina; hori egia da. Hala ere, urte hauetan pairatu den sufrimendu guztia bildu behar da, nahastu gabe, modu ordenatuan, batzuk eta besteak alderatu gabe, bizikidetza berriz ere eraiki ahal izateko. Memoria partekatu batean ezin daiteke ezer ahaztu. Giza eskubideei buruzko nazioarteko zuzenbide-estandarren arabera sufrimendu guztia giza eskubideen urraketa baten ondorio ez denez, beharrezkoa da gertatutako guztia behar bezala sailkatzea eta ordenatzea, jarrera irekiarekin; izan ere, Gesto por la Paz elkarteak esan zuen moduan “jarrera irekia izatea funtsezkoa da”7 . Horrez gain, sailkapen horrek inklusiboa izan behar du, biktima guztiek memoriarako duten eskubidea bermatzeko, joan den azaroaren 10ean Elgoibarko Udalak berak esan zuen moduan. Alde horretatik, bi plano hauek bereizten ditugu: Giza eskubideen urraketak Lanhonekaztertzenditueneskubidenagusiakbizitzekoeskubideaetaosotasunfisikoetapsikologikorako eskubidea dira. Horrez gain, beste era batzuetako indarkeriei buruzko datuak eta lekukotzak ere jasotzen saiatu gara: askotariko jazarpenak, pertsonen aurkako mehatxu larriak, estortsio ekonomikoa, adierazpen askatasuna ukatzea, askatasun demokratikoak ukatzea edo ondasun higiezinei egindako erasoak, bakoitza bere garrantzi-mailarekin. Ikusi dugu oraindik ere biltzeko asko dagoela. Horrez gain, pertsona batzuek oraindik ere ez dute behar besteko indarrik edo nahirik hainbeste min eragin dieten gertakariak kontatzeko eta berriz bizitzeko. Beste alde batetik, beste datu batzuk oraindik ez dira publikoak. Hala ere, ezin da itxaron gertatutako guztia argitu eta bildu arte, ekiten jarraitu behar dugu, bizitza aurrera baitoa eta gertakari batzuk, bai eta haien protagonistak, duela berrogeita hamar urte baino gehiagokoak dira. Berandu baino lehen biktimak eta haien familiak zaindu eta lagundu behar ditugu, bai eta dagokiena jasotzen dutela bermatu ere: jasandako kalteekiko proportzionala den erreparazioa, egia eta justizia, bereizketarik gabe. Horrez gain, bermatu behar dugu ez dela gauza bera berriz gertatuko eta, horretarako, haien biktimazioa eragin duten kausetan beharrezko aldaketak egin beharko ditugu. Aipatu dugun moduan, giza eskubideen nazioarteko arauen urraketak eta giza eskubideen urraketa larriak jasan dituzten biktimei, egia eta justiziaz gain, jasotako kaltearekiko proportzionala den erreparazioa ere badagokie. Erreparazio horrek hauek hartuko ditu barne: lehengoratzea, kalte-ordain ekonomikoak, birgaitzea, beharrak asetzea eta errepikatuko ez dela bermatzea. Eta hori erakundeen artean egin behar da. 7 EUSKAL HERRIKO BAKEAREN ALDEKO KOORDINAKUNDEA. Las víctimas de actuaciones indebidas del Estado en la lucha antiterrorista, 2011ko ekaina. ETAk urte horretan utzi zituen armak. Eta hau ere esaten zuen: “beharrezkoa izango da memoria-prozesuak lankidetzan garatzea, bat etortzeko nahiarekin, eta ez etsaitasunean”. 6 “No habrá comparaciones si no se discrimina”. El Correo eta El Diario Vasco, 2015-11-05.\n15. 14 | Memoria Partekatu Baterantz Horri dagokionez, Elgoibarko Udalak, udalerri-mailan, dagozkion jarduketak egiten jarraitu beharko du memoria berreskuratzeari eta udalerriko biktimak aitortzeari dagokionez, eta falta diren kasuak txertatu beharko ditu. Hauek dira, besteak beste, bere egitekoak: laguntzea, omenaldiak egitea, oroitzeko ekitaldiak egitea, gertatutakoa hainbat bitartekoren bidez ezagutaraztea (topaketak, ikus-entzunezkoak, erakusketak, hezkuntza eta transmisiorako proiektuak…), behar bezala argitu ez diren gertakariei buruzko tokiko ikerketak sustatzea,... Horretarako, mesedegarria izango litzateke erakundeen arteko koordinazioa, sinergiak elkartzeko, informazioa eta irizpideak trukatzeko eta lan bera behin baino gehiagotan ez egiteko. Beste sufrimendu batzuk Aurreko ataletik kanpo, badaude beste hainbat kasu nazioarteko giza eskubideen estandarren arabera zehazki giza eskubideen urraketatzat hartzen ez direnak. Gertakari horiek ez dira sartzen Nazio Batuek, Europar Batasunak edo estatuko zein erkidegoko legediak ematen duen biktimaren definizioan; definizio horiek txosten honetako 2. atalean ageri dira, araudi-esparruari, bizitza-kontzeptuari eta eskubideei buruzkoan. Izaera politikoa duten gertakari bortitzak dira, baina ezin dira inolaz ere giza eskubideen urraketekin alderatu. Hala ere, ezin dira bazter utzi, gure historiaren parte direlako eta gertakari bortitz horien atzean ere sufritu duten eta sufritzen duten gizakiak daudelako. Gainera, kasu batzuk ez dira behar bezala ikertu, familia eta abokatu batzuen iritziz, eta beharrezkoa da horiek argitzea. Hala ere, hiltzaileak eta hildakoak daude. Indarra behar ez den moduan erabiltzeko kausak, helburuak, asmoak eta egileak ez dira berdinak, eta ez dira berdinak, halaber, zigorgabetasun-mekanismoak, hartutako erantzukizuna... Hori argi gelditu beharko litzateke. Horrez gain, edozein modalitate eta posiziotan, batzuek tiro egitea erabaki dute, eta beste batzuek ez. Pertsonaren batek gainean arma bat badarama, une zehatzen batean arma hori erabiltzeko prest dagoelako da. Hala ere, baliteke beste norbaitek lehenago berari tiro egitea. Edonola ere, zaila da giza eskubideetan sartzea borrokalari armatua izatea erabaki duen norbait, segada batean erailtzen ez badute behintzat. Hala ere, horretarako, pertsona horrek armak erabiltzeko batere asmorik ez zuela ziurtatuko duten lekukoak behar dira. Eztabaidagarria da, baina posiblea. Horregatik, txosten honetan, kasu hauek beste atal batean jaso dira, argi eta garbi gera dadin zer den eskubideen urraketa bat eta zer ez. Horrekin, gainera, ahal den neurrian gaizki ulertuak ere saihestu nahi dira, nahiz eta gertatuko diren, eta hori ulergarria da hainbeste urtetan pilatu den mina eta herra kontuan hartuta. Bizitzeko eskubidearen urraketa jasan duten biktimen prozesua bukatzen dugunean, Elgoibarko Udalean ordezkaritza duten alderdi politiko guztiek, adostasunen bitartez, eman beharreko hurrengo urratsak definitu beharko lituzkete, nazioarteko estandarren arabera giza eskubideen urraketatzat hartu ezin diren gertakari horiek eta horietan bizia galdu zuten edo larriki zauritu ziren pertsonak udalerri-mailan nola oroitu aztertzeko.\n16. Memoria Partekatu Baterantz | 15 2. ARAU ESPARRUA: “BIKTIMA” KONTZEPTUA ETA BIKTIMAREN ESKUBIDEAK Hurrengo orrialdeen helburua da azalpen bat eskaintzea, laburra bada ere, “biktima” kontzeptua definitzen duten eta biktimen eskubideak mugatzen dituzten giza eskubideen nazioarteko sistemaren arau nagusien eta beste tresnen norainokoa eta edukia ulertzen laguntzeko. Horretarako, nazioarteko esparrutik hasiko gara; gero, nazioz gaindiko europar esparrua zertan den ikusiko dugu, eta, amaitzeko, Espainiako esparrua jorratuko dugu, bai estatu mailakoa, bai autonomikoa. Edonola ere, ez da tresna horien guztien azterketa zorrotz bat, “biktima” kontzeptua eta biktimen eskubideak zehaztean erabakiorrak izan direnen analisi labur bat baizik. 2.1. BIKTIMA IZAERAREN ETA BIKTIMAREN ESKUBIDEEN INGURUKO NAZIOARTEKO ADIERAZPENAK ETA GOMENDIOAK Nazioarteko adierazpenak, gomendioak eta beste dokumentu batzuk erabakigarriak izan dira biktimei egia, justizia eta erreparaziorako eskubideak bermatzeko. Arau-ikuspuntu batetik estatuentzat ondorio loteslerik ez duten dokumentuak badira ere, tresna egokiak dira, estatuei biktimen eskubideak betetzeko hertsatuki eskatzen dieten eta estatu horiek horretarako bidezko neurriak har ditzaten sustatzen duten tresnak. Hasteko, 1985ean Nazio Batuen esparruan emandako lehen definizioa aipatuko dugu: 2.1.1. “BIKTIMA” KONTZEPTUA: “DELITUAREN ETA BOTERE ABUSUAREN BIKTIMENTZAKO JUSTIZIAREN OINARRIZKO PRINTZIPIOEI BURUZKO ADIERAZPENA” 8 Nazio Batuen Batzar Nagusiak munduko milioika pertsonek “delituen eta botere-abusua dakarten beste ekintza batzuen ondoriozko kalteak” jasan dituztela eta “biktima horien eskubideak aitortu ez direla” onartu zuen 1985eko azaroaren 29ko 40/34 Ebazpenean. Onarpen horretatik abiatuta, eta adierazitako Ebazpenaren esparruan, “Delituaren eta botere- abusuaren biktimentzako justiziaren oinarrizko printzipioei buruzko adierazpena” formulatu zuen Nazio Batuen Batzar Nagusiak. Hain zuzen ere, gobernuei eta nazioarteko komunitateari kriminalitatearen eta botere-abusuaren biktimentzako justizia gauzatzen laguntzeko beharragatik formulatu zuen Adierazpen hori nazioarteko erakunde horrek. Azken helburua, nolanahi ere, biktimei eskatzen zuten laguntza eskaintzea zen. Adierazpenean biktima terminoari ematen zaion definizioa Adierazpenaren ekarpen nagusietako bat dela esan daiteke, eta azpimarratu beharra dago biktimaren definizio zabala ematen duela. Zehazki, estatu kideetan indarrean dagoen zigor-legeria urratzen duten ekintzen edo ez-egiteen ondorioz kalteak jasan dituen pertsona oro da biktima. Kaltetzat zer har daitekeen zehazteko garaian, Adierazpenak zabaltasun berarekin jokatzen du, lesio fisiko edo mentalak, sufrimendu emozionala, galera ekonomikoak edo oinarrizko eskubideen galera esanguratsua hartzen baititu kaltetzat. Gainera, zuzenekoak ez ezik, zeharkakoak ere biktimatzat 8 Delituen eta botere-abusuaren biktimentzako justiziaren oinarrizko printzipioei buruzko adierazpena, NBEren Batzar Nagusiak 1985eko azaroaren 29ko 40/34 Ebazpenean hartua. Honako honetan dago eskuragarri: http://www.ohchr.org/SP/ProfessionalInterest/Pages/VictimsOfCrimeAndAbuseOfPower.aspx\n17. 16 | Memoria Partekatu Baterantz hartzen ditu. Zehazki, “biktimarekin harreman estua duten senideak edo pertsonak eta arriskuan zegoen biktimari laguntzeko edo biktimizazioa prebenitzeko esku hartzean kalteak jasan dituzten pertsonak” hartzen dira biktimatzat. Gainera, azterlan honen ondorioetarako garrantzitsua den beste zehaztasun bat aipatzen da. Hain zuzen ere, pertsona bat biktimatzat hartzeko, ez da beharrezkoa kaltea eragin duen pertsona “identifikatu, atxilotu, jazarri edo errudun deklaratu izana”8 . Bestalde, indarrean dagoen zigor-legeriaren urraketari dagokionez, botere-abusuaren esanbidezko aipamen bat jasotzen du. Berezitasun azpimarragarria da gure ustez, ez baitu beste ezein ez-zilegi penalik aipatzen esanbidez. Handik urte batzuetara, 2005eko abenduan, Nazio Batuen Batzarrak, biktimaren 1985eko definizioan oinarrituta, biktimen eskubideak babesteko hainbat printzipio eta jarraibide onartu zituen: 10 60/1947 Ebazpena, Batzar Nagusiak 2005eko abenduaren 16an onartua. Honako honetan dago eskuragarri: http://www.ohchr.org/SP/ProfessionalInterest/Pages/ RemedyAndReparation.aspx 2.1.2. BIKTIMEK JUSTIZIA ETA ERREPARAZIOA JASOTZEKO DUTEN ESKUBIDEA: “GIZA ESKUBIDEEI BURUZKO NAZIOARTEKO ARAUEN AGERIKO URRAKETAK ETA NAZIOARTEKO ZUZENBIDE HUMANITARIOAREN URRAKETA LARRIAK PAIRATU DITUZTEN BIKTIMEK ERREKURTSOAK AURKEZTEKO ETA KALTE-ORDAINKETAK JASOTZEKO DUTEN ESKUBIDEARI BURUZKO PRINTZIPIO ETA JARRAIBIDEAK” 10 2005eko abenduaren 16an, giza eskubideei buruzko nazioarteko arauen ageriko urraketak pairatu dituzten biktimek errekurtsoak aurkezteko eta erreparazioak jasotzeko duten eskubideari buruzko oinarrizko printzipio eta jarraibideak onartu zituen Nazio Batuen Batzar Nagusiak. Testu horretan, Nazio Batuek erabiltzen duten “biktima” kontzeptua 40/34 ebazpeneko kontzeptuan oinarrituta dago. Nazio Batuek 2005. urtean onartutako printzipio eta jarraibide horien arabera, giza eskubideen eta biktimen justiziarako eta erreparaziorako eskubideen urraketak ikertzeko betebeharra dute estatuek. Zehazki, estatuen honako betebehar hauek xedatzen dituzte printzipio eta jarraibide horiek: a) urraketak saihesteko legegintza-xedapenak, administrazio-xedapenak eta bestelako neurri egokiak hartzea; b) urraketak era eraginkor, bizkor, oso eta inpartzialean ikertzea eta, hala badagokio, ustezko erantzuleen aurkako neurriak hartzea, barneko eta nazioarteko zuzenbideari jarraiki; c) beren giza eskubideen edo zuzenbide humanitarioaren urraketen biktimei justizia lortzeko ekitatezko eta benetako aukera eskaintzea, aurrerago azalduko dugunez, urraketaren erantzulea edozein izanik ere; eta d) Biktimei baliabide eraginkorrak eskaintzea (baita erreparazioa ere, aurrerago azalduko dugunez) 11 . 9 Delituen eta botere-abusuaren biktimentzako justiziaren oinarrizko printzipioei buruzko adierazpena, NBEren Batzar Nagusiak 1985eko azaroaren 29ko 40/34 Ebazpenean (2. paragrafoan) jasoa. 11 60/1947 Ebazpena, 2005eko abenduaren 16an Batzar Nagusiak onarturikoa, 3. paragrafoa.\n18. Memoria Partekatu Baterantz | 17 Zehazki, biktimek eskubidea dute: a) gizalegez eta beren duintasuna eta giza eskubideak errespetatuz tratatuak izateko, b) justiziarako aukera berdina eta benetakoa izateko, c) jasandako kaltearen erreparazio egokia, eraginkorra eta bizkorra jasotzeko, eta d) giza eskubideen urraketei eta erreparaziorako mekanismoei buruzko informazio egokia izateko. Urraketen biktimek erreparazioa jasotzeko duten eskubidea giza eskubideen nazioarteko hainbat xedapen eta tratatutan jasota dago12 . Erreparazioa, zehazki, giza eskubideen urraketek eragindako kalteak zuzentzeko Estatuak hartu beharreko neurrien multzoa da. Erreparazioak urraketen larritasunarekiko eta jasandako kaltearekiko proportzionala izan behar du. Erreparazioa ez da konpentsazio ekonomiko soiltzat hartu behar; kasuaren arabera, honako forma hauek har ditzake: lehengoratzea, kalte-ordaina, birgaitzea, gogobetetzea eta berriz ez gertatzeko bermeak. Lehengoratzeak, kasuaren arabera, honako hauek biltzen ditu: askatasunaren berrezartzea, giza eskubideez, identitateaz, familia-bizitzaz eta herritartasunaz gozatzeko aukera, bizilekura itzultzea, enplegura itzultzea eta ondasunen itzultzea. Europako esparruan, biktimen eskubideak jasotzen dituen tresna nagusia honako hau da: 2.2. BIKTIMAREN ESTATUTUA EUROPAR BATASUNEAN 2012ko urriaren 25ean, delituen biktimen eskubideei, laguntzari eta babesari buruzko gutxieneko arauak ezartzen dituen Europako Parlamentuaren eta Kontseiluaren 2012/29/EB Zuzentaraua onartu zen 13 . Zuzentarau horrek biktimaz ematen duen definizioa Nazio Batuek emandakoaren antzekoa da. Zehazki, honela definitzen du biktima 2. artikuluan: “arau-hauste penal batek zuzenean eragindako kalte edo galera bat (lesio fisiko edo mentalak, kalte emozionalak edo galera ekonomikoak, bereziki) jasan duen pertsona fisikoa”. Halaber, “zeharkako biktima” kontzeptua biltzen du, eta halakotzat hartzen du arau-hauslea identifikatu, atxilotu, akusatu edo kondenatu den kontuan hartu gabe. Zuzentaraua, legegintzako egintza denez gero, nahitaez bete beharrekoa da Europar Batasuneko estatu kide guztientzat. Halaber, EBko herrialde guztiek bete beharreko helburu bat ezartzen du, betetzeko modua herrialde bakoitzak erabakitzen badu ere. Zuzentarauak biktimei aitortzen dizkien eskubideak gutxienekoak dira; estatuek errespetatu egin behar dituzte eskubide horiek, eta Zuzentarauak emandako babes-eremua zabal dezakete (ez, ordea, murriztu). Zuzentarau horretan, biktimak eskubide ugariren titularrak dira. Honela taldeka ditzakegu eskubide horiek: informaziorako eskubidea, prozesuan parte hartzeko eskubidea, babesa jasotzeko eskubidea, laguntza jasotzeko eskubidea eta erreparazioa jasotzeko eskubidea14 . 12 Eskubide Zibil eta Politikoen Nazioarteko Ituna (2. artikulua), Arraza Diskriminazio mota oro Desagerrarazteko Nazioarteko Hitzarmena (6. artikulua), Torturaren aurkako Hitzarmena (14. artikulua) eta Haurraren Eskubideei buruzko Hitzarmena (39. artikulua). Delituen eta botere-abusuaren biktimentzako justiziaren oinarrizko printzipioei buruzko Adierazpenak Estatuko legerian tipifikatutako delituak eta botere-abusuak ditu ardatz (horien artean, giza eskubideen nazioarteko zuzenbidearen eta zuzenbide humanitarioaren, Giza Eskubideen eta Herrien Afrikako Gutunaren (7. artikulua), Giza Eskubideei buruzko Amerikako Hitzarmenaren (25. artikulua), eta Giza Eskubideen Europako Auzitegiaren eta Amerikako Herrialdeetako Giza Eskubideen Gortearen erabakien urraketak), eta biktimen eskubideak onesten ditu. Erromako Estatutuak, azkenik, ahalmena ematen dio Nazioarteko Gorte Penalari “bere erabakian biktimei edo kausadunei eragindako kalte edo galeren norainokoa eta magnitudea finkatzeko” eta “zuzenean kondenatuaren aurkako erabaki bat hartzeko, biktimei eman beharreko ordain egokia adierazita, lehengoratzea, kalte-ordaina eta birgaitzea barne” (75. artikulua). Ikus “Giza eskubideen nazioarteko babes juridikoa gatazka armatuetan” (Nazio Batuen Goi Komisarioa, 2011, 96. eta 97. orrialdeak). 13 Honako honetan dago eskuragarri: http://www.boe.es/doue/2012/315/L00057-00073.pdf 14 Hona hemen sailkapen hori egin duten zenbait egile: ECHEBURÚA ODRIOZOLA, Enrique / BACA BALDOMERO, Enrique / TAMARIT SUMALLA, Josep María eta PÉREZ RIVAS, Natalia.\n19. 18 | Memoria Partekatu Baterantz Adierazitako Zuzentarauaren transposizio-epea 2015eko azaroaren 16an amaituko da. Edonola ere, 2017ko azaroaren 16ra arte (estatu kideek Batzordeari Zuzentarau horretara egokitzeko hartu dituzten neurriei buruzko informazioa emateko mugako data da hori) ezin izango da ebaluatu Zuzentarauaren onarpena Europar Batasunean biktimen eskubideak indartzeko baliagarria izan den ala ez. 15 738/1997 Errege Dekretua, maiatzaren 23koa, delituen biktimentzako laguntzei buruzko Erregelamendua onartzen duena. 2.3. ESTATUKO LEGERIAN Espainiako legegintzan, aldakorra izan da biktimen eskubideen sorkuntza eta arau-garapena. Azken hogeita hamar urteotan, onartutako hainbat arauren bidez eta kalte-ordaina jasotzeko eta osatzeko eskubidea bermatze aldera, bilakaera bat izan da Estatuak biktimei eskaintzen dien estalduran. 90eko hamarkadan, indarkeriazko eta sexu-askatasunaren aurkako delituen biktimei laguntzeko 25/1995 Legea eta hori garatzen duen erregelamendua15 onartu zen izaera orokorrez. Arau hori delitu baten biktima mota orori zuzenduta dago, eta aurrerapen handia ekarri zuen biktimen eskubideen errekonozimenduan. Legeak gaur egun ere badirau, eta erreferentziazko araua izan da delituen biktima gehienentzat. Handik urtebetera, terrorismoaren biktimei eman beharreko tratamenduaren erregulaziorik osatuena eta zehatzena egin zen, uztailaren 18ko 1211/1997 Errege Dekretuaren bidez onartutako terrorismo- delituen biktima direnei laguntzeko eta kalte-ordaina emateko Erregelamendua onartu zenean, hain zuzen ere. Erregelamendu horren bidez, terrorismoaren biktimak indarkeriazko delituen edo sexu- delituen biktimak tratatzeko sistema orokorretik bereizi ziren. Helburu nagusia laguntzak kualitatiboki eta kuantitatiboki hobetzea eta terrorismoaren biktimei laguntza integral pertsonalizatua ematea izan zen. Erregulazio horretan, kalte ordaingarri kontzeptua merkataritza- eta industria-establezimenduetan gertatutako kalteetara eta ibilgailuetan gertatutakoetara zabaldu izana azpimarratu beharra dago. Halaber, honako helburu hauek dituzten laguntzen emakida hartzen da kontuan: ikasketak; laguntza psikosoziala (laguntza psikologikoa eta psikopedagogikoa, azken kasu horretan senideentzat ere bai); kalte materialen ordaina; eta, azkenik, terrorismoaren biktimen elkarteei diru-laguntzak ematea16 . 1999. urtean, bi arau garrantzitsu onartu ziren: lehena 1974/1999 Errege Dekretua da, abenduaren 23koa, Terrorismoaren Biktimei Aitorpen Zibila egiteko Errege Aginduaren Erregelamendua onartzen duena; kalte-ordainaz edo laguntzaz bestelako alderdi bat garatzen du, eta biktimen kolektibo horri errekonozimendua adieraztea eta omentzea, eta terrorismo-ekintzetan hildakoen, zaurituen eta bahituen memoria kondekorazioak ematearen bidez ohoratzea du helburu. Bigarrena, berriz, 32/1999 Legea, urriaren 8koa, terrorismoaren biktimekiko elkartasunerakoa da, eta kaltetuek delituaren egileak kalte-ordain zibil gisa zor dituen zenbatekoak jasotzeko duten eskubidea gauzatzea du helburu nagusi; horren arabera, Estatuak hartuko du bere gain zenbateko ekonomiko horien ordainketa, baita jardun judizialak egin arren kalte-ordain horiek onartzen dituen epai irmorik ez dagoen kasuetan ere17 . Gerra Zibilaren eta Frankismoaren biktimen eskubideak bereiz arautu ziren 2007an, Gerra Zibilean eta Diktaduran jazarpena edo indarkeria pairatu zutenen eskubideak onartzen eta zabaltzen dituen 16 Neurri berri horiei aurrekontu-estaldura emateko, bi arau onartu ziren: 13/1997 Errege Lege Dekretua, abuztuaren 1ekoa, Loteria Nazionalaren zozketa bat terrorismoaren biktimen alde egiteko baimena ematen duena; eta 73/1998 Errege Dekretua, urtarrilaren 23koa, loteriaren zozketak emandako etekinen ondoriozko laguntzak biktimei esleitzeko irizpideak arautzen dituena. 17 Adierazi beharra dago, halaber, Terrorismoaren Biktimei Laguntzeko Goi Komisarioa sortu zela 2004. urtean, abenduaren 17ko 2317/2004 Errege Dekretuaren onarpenaren bidez. Organo hori Gobernuaren Presidentziaren mende zegoen zuzenean, eta, beste zenbait funtzioren artean, Estatuko Administrazio Orokorrean terrorismoaren biktimentzako laguntzaren arloan eskumena zuten organoen jardunen inguruko jarraipena, koordinazioa eta lankidetza hartu zituen bere gain. Dena dela, handik bi urtera, organo hori desegin egin zen, irailaren 8ko 990/2006 Errege Dekretuari jarraiki.\n20. Memoria Partekatu Baterantz | 19 abenduaren 26ko 52/2007 Legea (Memoria Historikoaren Legea) onartu zenean. Lege horren edukiak kritika handiak izan ditu, baita nazioarteko erakundeen aldetik ere, biktimen talde horri egia, justizia eta erreparazioa bermatzeko ahula delakoan 18 . Azkenik, azpimarratu beharra dago Terrorismoaren Biktimak Aitortu eta Osorik Babesteko irailaren 22ko 29/2011 Legearen onarpena19 . Lege horrek testu bakarrean bildu zituen kolektibo horren eskubideei buruz indarrean zeuden arau guztiak, eta eskubide horiek zabaldu zituen. Legearen Hitzaurrean, honako helburu nagusi hau ezartzen da: biktimei omenaldia egitea eta errekonozimendua, errespetua eta elkartasuna agertzea. Halaber, garrantzi handia ematen zaio memoria, duintasun, justizia eta egiaren printzipioak “indar-ideia” gisa hartzeari. Arauaren bidez lortu nahi den azken helburua, nolanahi ere, biktimari erreparazio integrala ematea da, eta 1960ko urtarrilaren 1etik aurrera gertatutako ekintza guztietan atzeraeraginez aplikatzeko aukera onartzen da. Horretarako, hainbat neurri integral diseinatuko dira, honako helburu hauekin: biktimen duintasuna eta memoria errekonozitu eta sustatzea, babes integrala ematea, ordaintzea, arreta-neurriak sendotzea, biktimen eskubideak errekonozitzea, kalte-ordainei lotutako administrazio-izapideak malgutu eta koordinatzea, biktimaren tratamendu prozesalean esparru espezifiko bat ezartzea eta, azkenik, mehatxuak eta derrigortzeak jasaten dituzten pertsonak errekonozitu eta babestea. Legearen edukiaren onuradunak hildako pertsonak eta haien senideak, kalte fisiko edo psikikoak jasan dituzten pertsonak eta kalte materialak jasan dituztenak izango dira. Halaber, ohore eta kondekorazio- ondorioetarako, hildakoen odolkidetasuneko bigarren mailako senideak eta atentatu terrorista bat jasan duten, baina lesiorik izan ez duten pertsonak izango dira titularrak. Azpimarratu beharra dago, berritasun garrantzitsu gisa, mehatxatuta dauden pertsonak arauaren hartzaileen taldean sartu direla. 18 Behartutako edo Nahi Gabeko Desagertzeen inguruko Nazio Batuen Lantaldearen txostena. Espainiako Misioa. NBEren dokumentua: A /HRC/27/49/Add.1, 2014ko uztailaren 2koa. 19 671/2013 Errege Dekretua, irailaren 6koa, 29/2011 Legearen Erregelamendua onartzen duena. 2.4. AUTONOMIA ERKIDEGOKO LEGERIAN Euskal Autonomia Erkidegoak terrorismoaren biktimei zuzendutako eta abuztuaren 4ko 221/1988 Dekretuaren bidez araututako laguntza-programa baten onarpenarekin hasi zuen biktimek dituzten eskubideen errekonozimenduaren arloko jarduna. Bertan, honako prestazio hauek onartu ziren: Eskolaurreko eta OHOko ikasleentzako lehentasunezko laguntza psikopedagogikoa; ikasketak egiteko bekak eta garraio eta jangelarako laguntzak; doako osasun-laguntza, horren onuradunak ez ziren kaltetuentzat; enpresentzako laguntzak (abalak eta diru-laguntzak); eta ondasunetan kalteak jasan zituzten partikularrentzako laguntzak. Hainbat urtetan eztabaida biziak egin ondoren, azkenean 2008. urtean osatu zen arlo horren erregulazioa, hain zuzen ere Terrorismoaren Biktimei Aitorpena eta Erreparazioa egiteko ekainaren 19ko 4/2008 Legea onartu zenean. Arau horren helburua ETAren biktimei ez ezik beste talde armatu batzuen (hala nola GALen, eskuin muturreko taldeen eta beste talde parapolizial batzuen) biktimei ere laguntza eta babesa ematea da20 . Lege-testu horren barruan, biktimentzako laguntzari eskainitako III. Titulua azpimarratu beharra dago. Bertan, terrorismoaren biktimei estaldura integrala emateko 20 “Parapolizial” terminoa gero eta maiztasun handiagoarekin erabiltzen da, eta, Eusko Jaurlaritzaren Giza Eskubideen Zuzendaritzak egindako txostenaren arabera, honako hauek biltzen ditu: “bereziki trantsizio politikoaren urteetan eta 80ko hamarkadako lehen urteetan segurtasun-indarren adostasunarekin eta zenbaitetan segurtasun-indarren zuzeneko parte-hartzearekin (ekintza klandestinoetan parte hartuz edo segurtasun-indar gisa bete beharreko zereginetik kanpo, baina laguntza aktibo edo pasiboren batekin) jardun zuten kolektibo edo taldeak”. 2008ko ekaina, 307. or.\n21. 20 | Memoria Partekatu Baterantz neurri multzo bat dago jasota (kalteen erreparazio materiala, laguntza eta tratamendu mediko eta psikologikoa, hezkuntzarako laguntzak, etxebizitza eta enplegua lortzeko laguntzak eta abar) 21 . 2010eko abenduaren 15ean, terrorismoaren biktimei laguntza integrala emateko sistema garatzen duen azaroaren 9ko 290/2010 Dekretua argitaratu zen 239. zenbakiko EHAAn. Erregelamendu horren bidez, adierazitako 4/2008 Legearen III. Tituluaren edukia garatu da, eta aurrerapen bat lortu da bertan aurreikusitako babes eta laguntza integraleko sistemaren aplikazioan. Adierazitako arauan aurreikusitako sistema integralak honako eremu hauetan neurriak hartzea hartzen du kontuan: kalte materialengatik ordaintzeko jardunak; kalte materialen prebentziorako jardunak, hala nola mehatxuak edo jazarpena jasaten duten pertsonen etxebizitza, establezimendu edo ibilgailuetan segurtasun-sistemak ezartzea; laguntza juridikoa; osasun-eremua eta eremu psikologikoa; irakaskuntza-eremua; enplegu-politikak; funtzio publikoa (Legeak funtzio publikokoak diren biktimei hainbat eskubide onartzeko aukera hartzen du kontuan); etxebizitzaren eremua; eta Legeak babesten ez dituen premia pertsonalei edo familia-premiei erantzuteko ezohiko laguntzak. Horretaz gainera, esan daiteke azken urteotan motibazio politikoko indarkeriaren biktimen beste kategoria batzuetara zabaltzen hasi dela arau-esparrua euskal kasuan. Horren haritik, 2011ko martxoaren 31n, Eusko Legebiltzarraren osoko bilkuran onetsi zen motibazio politikoko indarkeriak eragindako giza eskubideen urraketak eta bestelako sufrimendu bidegabeak jasan dituzten biktimei buruzko 61/2011 Legez Besteko Proposamena. Proposamen horren bidez, Legebiltzarrak eskatzen zion Eusko Jaurlaritzari neurriak eta jarduerak abian jar zitzan biktima horiek aitortzeko eta haien sufrimenduarengatik ordainak emateko. Horrek, une hartan, ekarri zuen 107/2012 Dekretua, ekainaren 12koa, Euskal Autonomia Erkidegoan, 1960tik 1978ra bitartean, diktadura frankistan, motibazio politikoko indarkeria-egoeran izandako giza eskubideen urraketen ondorioz sufrimendu bidegabeak jasan zituzten biktimak aitortzekoa eta biktima horiei ordainak ematekoa. Aipatutako dekretuak denbora-esparru murritz bat hartzen zuen kontuan, eta horrek eragozten zuen 1978ko abenduaren 29tik aurrera gertatutako giza eskubideen urraketa larrien biktimei egia, justizia eta ordaina jasotzeko eskubideak betetzea. Horren ondorioz, eta biktima horiei erantzuteko asmotan, aurreko urtean lege bat onartu zen: 12/2016 Legea, uztailaren 28koa, Euskal Autonomia Erkidegoan 1978 eta 1999 bitartean izandako motibazio politikoko indarkeria-egoeran giza eskubideen urraketak jasan dituzten biktimei errekonozimendua eta erreparazioa ematekoa22 , eta, haren bidez, motibazio politikoko indarkeria-egoeran 1978ko abenduaren 29tik 1999ko abenduaren 31 arte izandako giza eskubideen urreketen biktimei aitorpena eta ordaina eman nahi zitzaizkien. 12/2016 Legeak hiru baldintza jartzen ditu giza eskubideen urraketa bat bere aplikazio-eremuan sartzeko: a) motibazio politikoko indarkeria-egoera batean gertatu izana; b) urraketa horretan funtzionario publikoek edo norbanakoek taldean zein era isolatuan parte hartu izana; eta c) giza eskubideak urratu izanaren ondorioz pertsonen bizitzari edo osotasun fisiko, psikiko, moral zein sexualari kalte egin izana. Horretaz gainera, legeak aipatzen dituen giza eskubideen urraketak direla- eta aurkeztu diren salaketak ikertu ez badira, defentsa-gabezia ere sartzen da haren aplikazio-eremuan. Azkenik, aipatzeko modukoa da 12/2016 Legeak, biktimei konpentsazio ekonomikoa eta osasun- prestazioa jasotzeko eskubidea bermatzeaz gain, beste mota bateko eskubideak ere aitortzen dizkiela, hala nola aitorpen publikorako eta egia jakiteko eskubideak. Eta ez da ahaztu behar legearen ikuspuntutik ordain ekonomikoa jasandako bidegabekeria aitortzeko lehenengo bidea dela, baina ez bakarra. 21 DE LA CUESTA, 31.-32. or. 22 Txosten hau aurkezteko unean, konstituzio-kontrakotasuneko errekurtso bat tramitatzen ari da Konstituzio Auzitegian 12/2016 Legearen aurka.\n22. Memoria Partekatu Baterantz | 21 Agerian geratu denez, nazioarteko arauetan oinarritutako eta Autonomia Erkidegoko legerian garatutako lege-esparru oso bat dago biktimen eskubideak babestu eta defendatzeko. Hala ere, argitu beharra dago horren inguruko Estatuko eta Autonomia Erkidegoko arauetan ez direla kontuan hartu euskal kasuko biktima guztiak, orain dela gutxi arte. Ildo horretan, ETAren indarkeriaren biktimentzat, Terrorismoaren Biktimekiko Elkartasunerako Legea (1999) izan da lege-esparrua, eta geroago indartu egin da Terrorismoaren Biktimei Aitorpena eta Erreparazioa egiteko Legearekin (2008), eta, ondoren, Terrorismoaren Biktimak Aitortu eta Osorik Babesteko Legearekin (2011). Hala ere, segurtasun indarrek –edo horien adostasunarekin–, eskuin muturreko taldeek edo talde parapolizialek egindako indarkeriaren biktimen kasuan, esan daiteke gehienak ez direla behar bezala errekonozitu. Alabaina, ezin da ukatu horiek ere hainbat giza eskubideren urraketa larrien biktimak direla, hala nola bizitzeko eskubidearen eta osotasun fisiko eta psikikorako eskubidearen urraketen biktimak, eta azken horretan daudela kokatuta tortura kasuak. Tratu anker, gizagabe edo iraingarririk ez jasotzeko eskubideari lotutako urraketak ezinbestez aipatu beharrekoak dira, horien salaketek oso arreta urria jaso baitute: ez dago ikerketarik, eta salaketen ia % 100 artxibatu egiten da. Txosten hau idazteko unean, torturari buruzko azterlan bat amaitzen ari dira23 , Eusko Jaurlaritzaren Bakegintza eta Bizikidetzarako Idazkaritzak eskatuta; berriki eman dira argitara lehen datuak: 3.587 kasu salatu dira 1960-2013 aldian. Ikerketa hori amaitzen denean, ezkutatuta eta ukatuta egon den eta horren ondorioz biktimen diskriminazioa eragin duen fenomeno hori argitzen lagunduko du. Edonola ere, orobat esan daiteke Biktimen eskubideen errekonozimenduan eta babesean izan den asimetria hori azken bost urtean nolabait konpentsatu egin dela hasiera batean Euskal Autonomia Erkidegoan 1960tik 1978ra bitartean motibazio politikoko indarkeria-egoeran izandako giza eskubideen urraketen ondorioz sufrimendu bidegabeak jasan zituzten biktimak aitortzeko eta biktima horiei ordainak emateko ekainaren 12ko 107/2012 Dekretuarekin, bai eta, berrikiago, Euskal Autonomia Erkidegoan 1978 eta 1999 bitartean izandako motibazio politikoko indarkeria-egoeran giza eskubideen urraketak jasan dituzten biktimei errekonozimendua eta erreparazioa emateko uztailaren 28ko 12/2016 Legearekin ere. Bi arau horien bidez, segurtasun-indarrek, eskuin muturreko taldeek eta talde parapolizialek 1960tik 1999ra bitartean egindako giza eskubideen urraketen biktimak errekonozitzen hasi ahal izan da lehen aldiz. 23 KRIMINOLOGIAKO EUSKAL INSTITUTUA. Euskadin izandako torturaren ikerketa, 1960-2010.\n23. 22 | Memoria Partekatu Baterantz\n24. Memoria Partekatu Baterantz | 23 3. GIZA ESKUBIDEEN URRAKETAK ELGOIBARREN 3.1. BIZITZEKO ESKUBIDEAREN URRAKETA Udalerri honetan zeuden edo udalerriarekin zerikusia zuten (hemen jaioak/hemengo biztanleak) zortzi pertsonari urratu zitzaien bizitzeko eskubidea Elgoibarren. Atal honetan, kronologikoki sailkatu ditugu, nor izan ziren azaltzeko sinopsi batekin eta haien biziaren amaierari buruzko azalpen batekin. 1976 Ángel Berazadi Uribe Ángel Berazadi Uribek 58 urte zituen ETApm-ko kideek bahitu zutenean, 1976ko martxoaren 18an, lanetik ateratzen ari zenean. Berazadik Elgoibarko Sigma enpresan (Estarta y Ecenarro SA) egiten zuen lan; bertako zuzendari kudeatzailea zen. Zarautzen jaio zen, 1918an, eta María Carmen Estartarekin, Sigma enpresaren sortzaile Eulogio Estarta Landaren alabarekin, ezkonduta zegoen. Bost alaba eta seme bat zituzten. Ángel Berazadiren ama Dominica Ansola hil zenean, familia Gipuzkoako hiriburura joan zen bizitzera, zehazki, Intxaurrondo auzoko Villa Yeyettera. Besteak beste, Ángel Berazadi Elgoibarko Biar Dana musika-elkarteko bazkide babeslea zen, eta Zarauzko Futboleko Kirol Elkarteko presidente izatera iritsi zen. Apirilaren 6an, udalerri horretan manifestazio bat egin zuten, hura askatzeko eskatuz. “Aingeru bizirik bear dugu”. Ideologikoko Euzko Alderdi Jeltzalearengandik hurbil zegoen. 1975ean, hainbat gutun jaso zituen, “iraultza-zerga” ordaintzeko eskatuz. Bahiketaren egunean, bahitzaileek Bilbao-Behobia errepidean atxiki zuten, eta Itziarko Ipiola baserrira eraman zuten. Dirudienez, haren bila ibili zen Guardia Zibilaren miaketa-taldea 20 egunez bahituta izan zuten tokitik gertu igaro zen. Horren eraginez, eta haren erreskatearen truke ordaindu beharreko zenbatekoan ados jarri ezin zirenez, bahituta zuen komandoak, ETApm barruko desadostasunak gorabehera, bahitua hiltzea erabaki zuen. Apirilaren 8ko goizaldeko hirurak aldera, haren gorpua aurkitu zuten, garondoan tiro bat zuela, Azkarateko gainean, Elgoibar-Azkoitia eskualde-errepidean. Hori izan zen bahitzaileek hil zuten enpresari bahitu baten lehen kasua. 1978 Anselmo Durán Vidal Anselmo Durán Vidalek 40 urte zituen eta Torrejoncillon (Cáceres) jaioa zen. Guardia Zibileko lehen mailako kaboa zen, eta 1973tik Elgoibarren ari zen lanean, arma-baimenen berrikuspenen eta izapidetzeen arduradun. Lehenago, Azkoitiko kuartelean aritua zen. Ezkonduta zegoen eta hiru eta hemeretzi urte arteko sei seme-alaba zituen. 1978ko urriaren 9an, Komando Autonomo Antikapitalistetako kideek metrailaz eraso egin zioten, dirudienez, herritarrez jantzita Tin-Tin upategira bidean zihoala; upategi horretan egiten zuen askaria kuarteletik atera ondoren. Lurrean zaurituta zegoela, laguntzera hurbildu zen lehen pertsonetako bat bere 13 urteko seme Luis izan zen; ondoezari ezin eutsirik, korrika jo zuen kuartelera, laguntza bila. Anselmo Duránen lankideek Land Rover batean sartu zuten, eta, zauriturik, udalerriko anbulatoriora eraman zuten. Jasotako zortzi tiroek eragindako zauriak oso larriak zirela ikusi zutenean (zortzi balak jo zioten), Donostiako Arantzazuko Ama ospitalera eraman zuten, baina harako bidean hil egin zen. Guardia Zibilak udalerriko sarreretan eta irteeretan jarri zituen errepideko kontroletako batean, San Migeleko gainean, Markinako aldean, ezusteko tiroketa bat egon zen udalerri horretatik zetorren ibilgailu bateko bidaiarien eta Guardia Zibilaren agenteen artean. Dirudienez, Elgoibarren ordu batzuk lehenago gertatutakoen berririk ez zuten ETAm-ko kideak ziren. Tiro-zaparrada horretan, Ángel Pacheco Pata guardia zibila hil zen. Ciudad Rodrigon (Salamanca) jaioa zen, eta 20 urte zituen.\n25. 24 | Memoria Partekatu Baterantz 1980 Ramón Baglietto Martínez Ramón Baglietto Martínezek bi seme-alaba eta 42 urte zituen ETAm-ren komando batek 1980ko maiatzaren 12an, Elgoibar-Azkoitia errepidean, Azkarateko gainean, erail zuenean. Egun hartan, Elgoibarren zuen altzari-dendan lana amaitu zuenean, Azkoitirako bidea hartu zuen, han bizi baitzen familiarekin, nahiz eta bera jaiotzez bilbotarra izan. 21:00ak aldera, ETAm-ko hainbat kidek haren ibilgailuari metrailetaz tiro egin zioten, Azkarateko gainetik igarotzen ari zela. Gorputzeko hainbat tokitan jaso zituen tiroak eta, jarraian, autoak zuhaitz baten aurka talka egin zuen. Hainbat auto- gidarik udaltzainei jakinarazi zieten errepide horretako bihurguneetako batean zuhaitzen aurka jotako ibilgailu bat zegoela, eta bazitekeela errepideko istripu bat gertatu izana. Leku hartara iritsi zirenean, ikusi zuten atentatu bat izan zela, eta Ramón Baglietto tiroen eraginez hil zela. Biktima Azkoitiko Udaleko zinegotzi izana zen, eta Zentro Demokratikoaren Batasuneko (UCD) kidea zen. Alderdi horrek espainiar estatuko hauteskundeak irabazi zituen 1977an. Ramón Bagliettoren kide José Larrañaga Arenas ere ETAk hil zuen, 1984ko abenduaren 31n. Larrañaga zinegotzi ohia eta UCD alderdiko kidea zen, eta haren kontra egindako erasoetan beste bitan zauritu zuten aurretik. Pilar Elías, Ramón Bagliettoren alarguna, 1995 eta 2011 artean Alderdi Popularreko zinegotzia izan zen Azkoitiko Udalean. 1980 Jaime Arrese Arizmendiarreta 1980ko urriaren 23an, Komando Autonomo Antikapitalistek (KAA) Jaime Arrese Arizmendiarrieta hil zuten, 43 urte zituela. Arrese Elgoibarko alkate izana zen 1974. eta 1977. urteen artean; hain zuzen ere, urte horretako maiatzaren 13an dimititu egin zuen. Horrez gain, 1971 eta 1974 artean zinegotzi ere izan zen, baita Batzar Nagusietako hautetsi ere. 1976ko maiatzaren 26an, alkate zela, mozio bat aurkeztu zuen Udaleko osoko bilkuran. Mozioa Espainiako presidenteari zuzentzen zitzaion, eta foru- erregimena euskal probintziei itzultzeko eskatzen zien. Mozioa aho batez onetsi zen. KATEK 1980an erail zutenean, Jaime Arrese Zentro Demokratikoaren Batasuneko (UCD) probintziako exekutiboko kidea zen. Mª Carmen Araolazarekin ezkonduta zegoen, bi seme-alaba zituen eta Arriola y Cía enpresan administrari jarduten zuen lanean. Kirolzalea zen, eta Elgoibar CD taldean eta Ondarroako Aurrera taldean atezain jokatu zuen. Horrez gain, Elgoibarko Institutuko gurasoen elkarteko presidentea ere izan zen, eta udalerriko musika-banda, txaranga eta dultzaineroak sustatzeko ahaleginak egin zituen. Erail zuten egunean, 14:40ak aldera, bi gazte Iriondo tabernara sartu ziren; han zen Jaime Arrese, kafe bat hartzen. Bere ondoan zegoen pertsona bat paretik kendu eta Arreseri tiro egin zioten. Udalak dolu- egun izendatu zuen urriaren 24a, eta atentatu hilgarria gaitzetsi zuten; berdin egin zuten Gipuzkoako Batzar Nagusiek, haren omenez Elgoibarko Udalean bilduta. Egun horretan bertan, hilaren 23an, KAAko kideek Juan Manuel García Cordero, Telefónica enpresako ordezkaria, hil zuten Donostian.\n26. Memoria Partekatu Baterantz | 25 1985 José Expósito Afán José Expósito Afánek 62 urte zituen, guardia zibil erretiratua zen, eta urtebete zeraman erreserba aktiboan. Aurretik, eraildako Anselmo Durán Vidal guardia zibila bezalaxe, urte luzez aritua zen armen baimenak berrikusten eta kontrolatzen; ondorioz, harreman estua zuen ehiztari eta baserritarrekin. Aguilar de la Fronteran (Kordoba) jaioa zen, baina 35 urte zeramatzan Euskadin, eta nahiko integratuta zegoen Elgoibarren. ETAk 1985eko abuztuaren 4an hil zuen, jaiegunean, udalerriaren erdigunetik pasieran zebilela, hain zuzen ere Madalena plazan: erakunde horretako kide batek tiro egin zion garondoan, 14:00ak inguruan. José Expósito Afánen gorpuak hiru ordu inguru eman zituen lurrean; izan ere, tarte horretan ezin izan zuten guardiako epailea aurkitu. Hurrengo egunean Elgoibarko Udalak onetsi zuen mozioan, biktima udalerriko “herritar bat gehiago” zela esan zuten, eta San Bartolome elizan egingo zen hiletara etortzeko deia egin zuten. Lucio Beitia alkateak esan zuen José Expósito “udalerrian integratuta” zegoela, eta “haren heriotza ezustekoa izan zela herritar gehienentzat”. Horrez gain, EAJ-PNVren udal-batzarrak ere haren omenezko hiletan parte hartzeko deia egin zuen. Ehunka pertsona bertaratu ziren hiletara. 1987 José Luis Gómez Solís 45 urte eta lau seme-alaba zituen; gazteenak 4 urte zituen. Aldea del Obispon (Cáceres) jaioa zen, eta lau urte zeramatzan Elgoibarko kuartelean. Guardia Zibileko sarjentu kargua zuen. ETAk 1978an eta 1985ean eraildako bete bi guardia zibilek (Anselmo Durán Vidal eta José Expósito Afán, hurrenez hurren) bezalaxe, hark ere armen interbentzio-lanak egiten zituen kuartelean. 1987ko abenduaren 11n, José Luis Gómez eta haren emaztea Soraluzeko Gila tabernara bidean zihoazen, afaltzeko asmoz. Sarri joaten ziren taberna horretara. Afaldu ondoren, senar-emazteak tabernatik atera ziren eta autoa utzi zuten tokirantz abiatu ziren, Deba ibaiaren gainetik igarotzen den eta alde zaharrerako bide ematen duen zubirantz, hain zuzen. Autoko ateak ireki zituztenean, ETAko hiru kide hurbildu zitzaizkien eta, emakumea baztertu ondoren (lurrera erori zen), hainbat tiro jo zizkioten sarjentuari. Hainbat tirok gorputzean eman zioten, eta beste bederatzik autoaren karrozeriaren kontra jo zuten. Han bertan hil zen. Emazteak nerbio-atakea jasan zuen eta DYAk han bertan artatu behar izan zuen. ETAk José Luis Gómez Solís hil zuen egunean bertan, bonba batek hamaika pertsona hil zituen Zaragozako Guardia Zibilaren kuartel-etxean; horietatik bost neskatoak ziren. Gainera, 40 pertsona zauritu ziren. Gómez Solísen hileta San Bartolome elizan egin zen. Elgoibarko Udalak hiletara eta abenduaren 13an egin zen elkarretaratzera joateko deia egin zuen.\n27. 26 | Memoria Partekatu Baterantz 1988 Sebastián Aizpiri Leyaristi Sebastián Aizpiri Leyaristi Elgoibarren jaio zen, eta Eibarren bizi zen. 38 urte zituen eta Eibarko Chalcha jatetxearen eta Elgoibarko harategi baten jabe zen. ETAko bi kidek 1988ko maiatzaren 25ean hil zuten, Elgoibarko denda itxi ondoren egunero bezala Eibarrerako bidea hartu zuenean. Udalerri horretan zeuden bere zain, Arrate hotelaren parean, Labaderokuan. ETAko kide batek bi tiro jo zizkion garondoan, hurbiletik. Hantxe bertan hil zen. ETAk, erailketa justifikatzeko, Sebastián Aizpiri drogen salerosketarekin lotuta zegoela esan zuen. Aurretik, otsailean, Sebastián Aizpiri jendaurrean agertu zen, drogen salerosketan sartuta zegoela zioten akusazioak gezurtatzeko. Bere lagun Patxi Zabaletarekin batera Eibar eta Elgoibarko udalei babesa eskatu zien, eta jaso ere jaso zuen. Udal horiek adierazpen bat argitaratu zuten, non esaten zen akusazio horiek gezurra zirela. Hala ere, handik hilabetera, maiatzaren 25ean, jakinarazi zioten poliziak atxiloketa batean aurkitu zuen ETAren jomuga posibleen zerrenda batean bere izena ageri zela (hori esan zuen José Ramón Goñi Tirapu gobernadore zibilak). Atentatu horren aurkako erantzuna sendoa izan zen. Eibar eta Elgoibarko udalek salaketa akordioak onetsi zituzten, eta herritarrei kalera ateratzeko dei egin zieten, Milaka pertsona elkartu ziren hiletaren ondoren, maiatzaren 26an, Elgoibarren egin zen elkarretaratze batean. Gainera, ekainaren 2an, hiru mila pertsona baino gehiago bildu zituen manifestazio bat egin zen Eibarren. Pankartan hau irakur zitekeen: “Eibar y Elgoibar contra ETA”. 1988 Francisco Javier Zabaleta Aizpitarte Eibarren Sebastián Aizpiri Leyaristi hil eta handik 12 egunera, ETAk beste atentatu hilgarri bat egin zuen; ordukoan, Francisco Javier Zabaleta Aizpitarteren kontra. Biak lagunak ziren. 1988ko ekainaren 6an, Patxi Zabaleta lagun batzuekin zegoen Elgoibarren, zerbait hartzen. Orduan, San Frantzisko kalean zeudela, ETAko hiru kide hurbildu eta, hitzik esan gabe, haietako batek bi tiro jo zizkion. Hantxe bertan hil zen. ETAk Sebastián Aizpiriri leporatutako gauza bera leporatu zion hari ere. Patxi Zabaletak 42 urte zituen eta bi seme-alabaren aita zen. Seguros Mapfre enpresan lan egiten zuen eta Elgoibarko Guass diskotekako jabeetako bat zen. Komunikabide batzuetan, “EA alderdiaren aldekoa” zela esan zuten24 . Kasu horretan ere, aurretik haren kontrako kanpaina bat egon zen, kartelekin eta pintadekin, Sebastián Aizpiriren kasuan gertatu zen moduan. Horietan, drogak banatzen zituen sare batekin lotzen zuten. Atentatu horrek eragin sakona izan zuen Elgoibarren. Elgoibarko Udaleko ezohiko bilkuran, HBko zinegotziek irainak, mehatxuak eta oihuak jaso zituzten, kondena-adierazpenean abstenitu egin zirelako. Udalbatzak hilaren 7rako manifestazio isila deitu zuen; hileta bukatutakoan, deialdi hori babestu zuten. Horrez gain, ekainaren 11rako manifestazio bat deitu zuten. Milaka pertsona elkartu ziren pankarta honen atzean: “Euskadi ETAren aurka / Euskadi contra ETA”. Sebastián Aizpiri eta Patxi Zabaletaren familiek berriz ere probak eskatu zizkioten ETAri, eta akusazioak gezurtatu zituzten. Hori urteroko ekimen bilakatu zen; horren bitartez, Patxi Zabaletaren Eibarko lagunek adiskidea omentzen dute, eta ETAri eskatzen diote bere akusazioen probak non dauden azal dezala. ... 24 El Diario Vasco, 1988-06-07.\n28. Memoria Partekatu Baterantz | 27 Hamarkadaka ETAk eta KAAk hildakoak • Taula horretan ikusten den lehen gauza da ETAren eta Komando Autonomo Antikapitalisten adarrek baino ez dutela bizitzeko eskubidea urratu Elgoibarren. • Horrekin batera, ikus daiteke zortzi hilketak hirurogeita hamarreko eta laurogeiko hamarkadan egin zirela, eta azken ia 29 urteetan ez dela motibazio politikoko indarkeriari loturiko heriotzarik egon udalerrian. • Hildakoak eragin zituzten lehen bi atentatuak “trantsizio politikoaren” hasierako urteetan gertatu ziren, 1976an eta 1978an, hurrenez hurren. • Udalerrian erail zuten lehen biktima Angel Berazadi Urbe enpresaria izan zen, 1976ko apirilaren 8an. Erail zuten azken biktima Patxi Zabaleta Aizpitarte izan zen, 1988ko ekainaren 6an. • Biktima guztiak gizonezkoak dira. • Zortzi biktimetatik zazpi haien hiltzaileek programatutako atentatuetan hil ziren. Baina haietako lehena, Ángel Berazadi, lehenik bahitu egin zuten, eta 20 egun eman zituen bahituta, hil zuten arte. • Biktima guztiak su-armaz hil zituzten. • Bederatzigarren biktima, Ángel Pacheco Pata guardia zibila, Markinako lurretan hil zen, San Migeleko gainetik oso hurbil, 1978ko urriaren 9an KAAk Anselmo Durán Vidalen kontrako atentatua egin eta hiru ordura, errepideko kontrol batean zegoela. Markinatik zetozen ETAko hainbat kidek aurrez aurre aurkitu zuten kontrola, eta elkarri tiroka hasi ziren. Tiroketa horretan hil zen guardia zibila, eta ETAko militanteek mendia barrena egin zuten ihes. Ángel Pachecoren aldeko meza/hileta, Bilboko La Salve kuartelean egin zen. ESIek (Espainiako Segurtasun Indarrek) hildakoak GUZTIRA 60ko hamarkadan 70eko hamarkadan 80ko hamarkadan 90eko hamarkadan 2000-2009 2010-2017 - 2 6 - - - - - - - - - 8 -\n29. 28 | Memoria Partekatu Baterantz Biktimen adinaren eta seme-alaba kopuruaren arabera • Biktimarik gazteenak, Sebastián Aizpiri Leyaristik, 38 urte zituen. Zaharrenak, José Expósito Afánek, aldiz, 62 urte zituen. • Deigarria da umezurtz gelditu ziren seme-alaben kopurua: 26, guztira. Horietatik gutxienez sei alabak ziren; ez dugu generoaren araberako guztizko zenbaketarik. 40 urtetik beherako biktimak 40 eta 55 urte arteko biktimak (biak barne) 55 urtetik gorako biktimak Aitarik gabeko biktimak 1 5 2 26 Jaioterria eta atentatuaren lekua kontuan hartuta • Elgoibarren jaio ez ziren biktimak bi euskal udalerritan (Zarautz eta Bilbo), Cácereseko bi udalerritan (Torrejoncillo eta Aldea del Obispo) eta Kordoban (Aguilar de la Frontera) jaioak ziren. • Erailketen kokapenari dagokionez, Eibarren eta Soraluzen izan ziren bi kasuetan salbu, gainerako atentatu hilgarri guztiak Elgoibarren izan ziren: bi Azkarateko gainean eta beste lau hirigunean. • Kasu batean, biktima taberna barruan zegoen. Beste hiru kasutan, taberna batetik atera berriak ziren edo taberna batera bidean zihoazen. Hiru kasutan, biktimak lanetik atera berriak ziren. Elgoibarren jaiotako pertsonak Elgoibartik kanpo jaiotakoak Elgoibarren egindako atentatuak Elgoibartik kanpo egindakoak 3 5* 6 2 * Biktima horietako batek 35 urte baino gehiago zeramatzan Euskadin bizitzen. Kondizioa kontuan hartuta • ETA eta KAAk hil zituzten zortzi biktimetatik bost zibilak ziren; beste hirurak Guardia Zibileko agenteak ziren. • Biktima zibilen artetik, bat enpresaria zen (Sigmako zuzendari kudeatzailea); hiruk saltokiren bat zuten (altzari-denda, ostalaritza-establezimendua, harategia, diskoteka), eta hori beste lanpostu batekin uztartzen zuten. Beste bat Arriola y Cía enpresako administraria zen. Zibila Guardia zibila 5 3\n30. Memoria Partekatu Baterantz | 29 • Biktima zibiletako bi Zentro Demokratikoaren Batasuneko (UCD) kideak ziren; horietako bat, gainera, probintziako exekutiboko kidea ere bazen. Ramón Baglietto Martínez Azkoitiko Udaleko zinegotzia izan zen; Jaime Arrese Arizmendiarrieta, berriz, Elgoibarko alkatea izan zen eta, aurretik, baita zinegotzia ere. • Guardia Zibileko kideen artean, bat sarjentua zen, beste bat lehen mailako kaboa, eta beste bat erretiratuta zegoen eta urtebete zeraman erreserba aktiboan. Debabarrenaren egoera Herria Biztanle kopurua** ETApm, ETAm eta KAAk BVE eta GAE Polizia edo Guardia Zibila Ikerketa sakonagoa behar dute Elgoibar 11.594 8 - - - Eibar 27.415 9 3 2 1 Ermua 16.045 2 - - - Deba-Itziar 05.480 3 - - 1 Mallabia 01.173 1 - - - Mendaro 02.031 - - - - Mutriku 05.329 - - - - Soraluze 03.944 1 - - - GUZTIRA 63.011 24 3 2 2 * José Luis Gómez Solís Elgoibarren agertzen da kontatuta eta ez Soraluzen. Sebastian Aizpiri Leyaristi Elgoibarren eta ez Eibarren. ** Debabarrena Eskualdeko Mankomunitatea: http://debabarrena.eus/eu/nortzuk-gara?set_language=eu. Kontsulta 2017Ko martxoan egina dago. 3.2. OSOTASUN FISIKO ETA PSIKIKORAKO ESKUBIDEAREN URRAKETAK Ez dago azken urteotan, oro har, motibazio politikoko atentatu eta erasoetan zauritu dituzten pertsonen kopuruari buruzko datu ofizial publikorik. Badakigu zenbat pertsonak jaso dituzten aseguru-enpresen kalte-ordainak, baina ez zenbat pertsona zauritu dituzten, ez eta horien guztien izenak ere. Dirudienez, hori datuen babesari buruzko kontu batek eragiten du. Horri dagokionez, Francisco Zaragozak, Terrorismoaren Biktima diren Estatuko Segurtasun Indarren Elkarteko (ACFSEVT) buruak, hau esan zuen, elkartearen izenean: “Edozein herrialdetako edozein gatazkatan, hildakoak, zaurituak eta lekualdatuak daude; Espainian, gatazka honetan, komatxo artean, hildakoak eta bahituak baino ez daude. Eta zaurituak? Ba al dakigu zenbat diren?” hori galdetu zuen Zaragozak, Europa Press-i 2015. urtean egin zizkion adierazpenetan. Erakunde horren esanetan, 16.000 eta 18.000 zauritu artean daude, baina, tamalez, ez dago horri buruzko datu ofizialik. Horrez gain, kritikatzen dute ez dagoela datu publikorik “haien lana uztera behartu dituzten lesioak jasan dituzten pertsonen kopuruari dagokionez”, eta galdetzen dute horietako zenbatek jaso duten zor zaien aitorpena. “Gobernu honekin, zaurituak ez gara inongo estatistikatan ageri, hildakoen familiak baino ez dira existitzen”, gehitu du25 . 25 El Mundo, 2015-08-22.\n31. 30 | Memoria Partekatu Baterantz Foronda Txostenak 26 , halaber, hau esaten zuen 2014an ETAren eta Komando Autonomoen adarrek zauritutako pertsonei buruz: Zaurituei dagokienez, Terrorismoaren Biktimei Laguntzeko Zuzendariordetza Nagusiaren datuak ditugu. (…) ETAren biktima guztiak ere ez dira ageri; kalte-ordainak jaso dituztenak baino ez. (…) Ditugun datuen arabera, erailketa bakoitzeko hiru zauritu zeuden (862 hildako eta 2.533 zauritu). Aipatu beharra dago jarduera terroristak eragindako baliaezintasun larriak, ezintasun iraunkor absolutua edo ezintasun iraunkor osoa duten 709 pertsona daudela. Atentatuetan lesioak jasan dituzten eta, berriz esango dugu, kalte-ordainak jaso dituzten, 1.642 pertsona daude. (…) zenbaketa orokor hori aseguru-enpresek ordaindutako konpentsazioak aintzat hartuta egin da”. Tortura dela eta osotasun fisiko eta psikikorako eskubideen urraketak jasan dituzten pertsonei dagokienez, haien egoeraren bidegabekeria bikoitza da, bi biktimizazio jasaten dituztelako: alde batetik, torturak jasan dituzte; beste alde batetik, ukatu egiten zaie torturak jasan dituztenik eta, ondorioz, ez dute zor zaien aitorpena ematen. Horri dagokionez, Gesto por la Paz elkarteak hau esan zuen bere 2012ko memorian27 : Aipatu beharra dago biktima horien ehuneko handi batek ez zuela inolako loturarik talde terroristekin, nahiz eta ekintza horiek guztiz bidegabeak izan baita lotura hori egonik ere. Edonola ere, hori ez da soilik aspaldiko iragan bateko kontua; izan ere, gerora hainbat epaik frogatu dute tortura kasuak egon direla eta, gainera, sinesgarritasun handia duten nazioarteko erakundeen txostenak daude gai horri buruz ohartarazten dutenak. Era horretako delitu gehienak ez dira behar bezala argitu, eta errudunek ez dute zigorrik jaso. Ez estatuan ez gizartean ez da egon horiei zilegitasuna kentzeko inolako prozesurik. (…) Delitu horiek zigortzeko ahaleginik ez egitearen ondorioz, biktima horiek biktimizazio bikoitza jasan behar izan dute, delitu hori bera egon dela ezkutatzen eta ukatzen duen estatu baten erasoa jasan baitute eta, batzuetan, estatuak erasotzaileak babestu ere egin baititu. 2016ko otsailaren 12an, Gipuzkoako hiriburuko Kursaalen, Giza Eskubideen Urraketak jasandako Biktimen Balorazio Batzordearen Txostenaren Aurrerapena, 1960-1978, plazaratu zen, Eusko Jaurlaritzaren ekainaren 12ko 107/2012 Dekretuari dagokiona. Hau esaten du “Torturak” atalean (11. or.): Ordena publikoko indarrek maiz erabili zituzten tratu txarrak eta torturak galdeketetan. Portaera hori bereziki ETAko kideen kasuan azaldu zuten baina, edonola ere, ETAtik erabat kanpoko beste erakunde batzuetako militanteen kasuetan ere torturak eta tratu txarrak erabili zituzten. Batzordeak hala egiaztatu du kasuak aztertu dituenean. Elgoibarko egoera aztertzen badugu, datu hauek aurkituko ditugu udalerrian zauritutako pertsonei edo udalerrian jaio/bizi diren eta zauritu dituzten pertsonei buruz: 27 GESTO POR LA PAZ. Por una memoria básica deslegitimadora de la violencia. 2012ko azaroa. 26 LÓPEZ ROMO, Raúl. Foronda Txostena. UPV/EHUren Valentín de Foronda Gizarte Historiarako Institutua, Eusko Jaurlaritzako Kultura Sustatzeko Zuzendaritzak eskatua. 2014ko abendua.\n32. Memoria Partekatu Baterantz | 31 ETAm-ren eta Komando Autonomoen atentatuetan zauritutakoak 1984-03-15 • Dirudienez, 1984ko martxoan zauritutako lehen hiru biktimen kasuan, Komando Autonomo Antikapitalistek Isaac Gutiérrez Pérez guardia zibilari baino ez zioten eraso egin nahi; hala ere, atentatuaren egunean ibilgailuan harekin zen Diego Rodríguez Penasek ere zauriak jaso zituen, bai eta haien ibilgailutik gertu zegoen beste ibilgailu batean zen Ramón Murillo Pavo Arrasateko herritarrak ere. • Halaber, nortasun agiriak izapidetzen zituzten Nieves Amigo Redondo eta Josefa Pimentel Muñoz funtzionarioek ere zauriak jaso zituzten ETAm-ren lehergailu batek eztanda egin zuenean, Maltzagako bidegurutzean, haiek zeramatzan polizia-autoa bertatik igaro zenean. Furgonetako gidariak ere zauri arinak izan zituen. Gehiago ikertu eta kontrastatu behar diren kasuak: Data Biktimak Kargua, lan-mota… Ondorioak Egilea Diego Rodríguez Penas Azkoitiko bizilaguna Aurpegian KAA 1984-03-15 Isaac Gutiérrez Pérez Guardia zibila Belaunean ebakuntza KAA 1984-03-15 Ramón Murillo Pavo Arrasateko bizilaguna Aurpegian eta begietan KAA 1984-10-09 Josefa Pimentel Muñoz Funtzionarioa (NAN) Aurpegian metraila ETAm 1984-10-09 Nieves Amigo Redondo Funtzionarioa (NAN) Aurpegian metraila ETAm 1981-04-05 Data Biktimak Kargua, lan-mota… Ondorioak Egilea Antonio Pérez Fernández Guardia zibila Larri zauritua ? • Antonio Pérez Fernández guardia zibilak 1981eko apirilaren 5ean, Elgoibarko Guardia Zibilaren kuartelaren ondoan, jasandako zauriei dagokienez, hainbat bertsio argitaratu ziren; lantalde honek ezin izan du bertsio batzuen edo besteen alde egin, ez baitu horretarako behar adina informazio. Dirudienez, agenteak ezkerreko hankan jasotako tiroa egiteko erabili zen munizioa bat zetorren ETAk erabili ohi zuenarekin; horregatik esan zen erakunde horrek eman ziola tiroa. Dena den, ETAk ez zuen inoiz ere bere gain hartu gertakaria, ez 1981ean eta ez Zuzen 79 buletinean argitaratu zuen atentatu guztien zerrendan ere (VascoPress agentziak eman zuen argitara zerrenda hori, 2004ko abuztuaren 30ean, “Crónica” monografikoan). Beste ezein erakundek ere ez zuen bere gain hartu. Gertakaria txosteneko kronologian sartu dugu.\n33. 32 | Memoria Partekatu Baterantz Kaleko ekintzetan erasoak jasan zituztenak • Taulan agertzen diren lau pertsonek, bai eta beste bik ere, molotov koktel baten inpaktua jaso zuten. Txanodun batzuk edukiontzi batzuei su ematen ari zirela ikusi zuten, barrikada gisa erabiltzeko, eta jokabide txarra zutela esan zietenean, txanodunek koktel molotov bat bota zieten. Zauri eta erredura larriak izan zituzten, bereziki Jesús Mari Castañares Iriondok. Hark erredurak izan zituen gorputz osoan, nagusiki enborrean eta gorputz-adarretan, eta ebakuntza bat baino gehiago egin behar izan zizkioten. Data Biktima Ondorioak 1996-08-25 Jesus Mari Castañares Iriondo Erredurak gorputzaren %18an 1996-08-25 Maria Muguerza Erredurak gorputz-adarretan 1996-08-25 41 urteko emakumea Erredurak hanketan 1996-08-25 Emakume horren senarra Erredurak eta behatz bat apurtuta Ordena publikoko indarrek larriki zaurituriko pertsonak Koadro honetan, kasu larriak baino ez dira aipatzen; zortzi dira guztira (zazpi gizon eta emakume bat), eta ez dira manifestazioetan, grebetan edo bestelako aldarrikapen-ekimenetan kolpatutakoak zenbatzen, horiek zenbatzea ezinezkoa baita, gutxienez lantalde honentzat. Atal hau ordena publikoko indarren su-armen erabilerari buruzkoa da. Horri dagokienez, interesgarria da Nazio Batuek legea betearazteko ardura duten funtzionarioentzat prestatutako Jardunbide Kodearen 3. artikuluak eta legea betearazteko ardura duten funtzionarioek indarra eta su-armak erabiltzeko Oinarrizko Printzipioek diotena28 . 28 OSSE, Anneke. Entender la labor policial. Recursos para activistas de derechos humanos. Madril: Amnesty International (EDAI) eta Amnesty International Nederland, 2007. Sarean deskarga daiteke. Data 1979-03-19 Biktima Egilea Ondorioak Diego Plata Doncel Guardia Zibila Balaz zaurituta 1979-03-19 Francisco Fernández González Guardia Zibila Balaz zaurituta 1979-03-19 Daniel Campello Tejeiro Guardia Zibila Balaz zaurituta 1980-11-17 Oscar Luis Ondarza Guardia Zibila Balaz zaurituta 1991-08-30 José Manuel Eceolaza Suárez Ertzaintza Begia galdu du pilotadagatik 1992-06-28 Asier Irureta Ertzaintza Beso bat dislokatuta 1996-08-25 I.A. (adin txikikoa) Ertzaintza Kubitua eta erradioa puskatuta 1998-06-06 Emakume bat eta beste 7 pertsona Ertzaintza 13 puntu buruan • Lau pertsonek bala-tiroek eragindako zauriak jasan zituzten. Taula honetatik kanpo gelditzen dira Poliziak Donostian kolpatu zituen zinegotziak. • Elgoibarko Guardia Zibilaren kuartela 1989ko urrian itxi zen. Eibarko Ertzaintzaren polizia-etxea 1991ko urtarrilean inauguratu zuten. Taulan agertzen diren lehenengo lau pertsonak balaz zauritu zituen Guardia Zibilak 1979. eta 1980. urteetan. Beste lau pertsonak Ertzaintzako agenteek zauritu zituzten laurogeita hamarreko hamarkadan, manifestazioak desegitean edo atxilotzeko unean.\n34. Memoria Partekatu Baterantz | 33 Torturak jasan izana salatu duten pertsonak Hemen agertzen diren kasuak salaketa judizialak edo publikoak dira. Informazio honekin, talde honek ez dauka bere esku ez dagoen informazioa segurutzat jotzeko asmorik. Jarritako salaketak besterik ez dira. Salaketa horiek hedabideren batean argitaratu dira, Behatokiaren edo Euskal Memoriaren zerrendetan agertzen dira, Elgoibarren jasotako lekukotzetan jakinarazi dizkigute edo Eusko Jaurlaritzak UPV/ EHUren Kriminologiaren Euskal Institutuari (IVAC-KREI) eskatutako azterlanean29 (oraindik bukatu gabe dago) egiaztatu dira. Amnesty Internationalek, IVAC-KREIren txosten hori aipatuz eta Euskal Herrian duela 40 urte baino gehiagotik existitzen diren torturen etengabeko salaketak aztertuz, honako hau adierazi du: Arduradun politikoek ez dute torturaren eta beste tratu txar batzuen aurkako mezu argirik eman, ez legegintza-ekimenen bide,z ez beste neurri batzuen bidez, eta hori beharrezkoa da ekintza horiek prebenitzeko eta ikertzeko; hori dela eta, Amnesty International kezkatuta dago 2000ko hamarkadatik, eta kezka horrekin jarraitzen du gaur egun ere. Urte hauetan, erakundeak salaketa sinesgarriak jasotzen jarraitu du ETAren borrokaren aurkako testuinguruan gertatu diren tortura eta tratu txarrengatik30 . Hemen jasotako salaketen asmoa da arrazoizko erantzunik ere jaso ez duten izatezko alegazioen zerrenda bat ematea. Ez zaie erantzunik eman, hain zuzen ere, kasuok ofizialki ikertu ez direlako. 29 ETXEBERRIA, Francisco, MARTIN BERISTAIN, Carlos, PEGO, Laura. UPV-EHUren IVAC-KREI. Euskadin gertatutako tortura-kasuak ikertzeko proiektua (1960- 2013). Jardueraren memoria / laburpena. 2016-06-27an egina, Eusko Jaurlaritzaren Bakegintza eta Bizikidetzarako Idazkaritza Nagusiak eskatuta.\thttp://www.eitb.eus/multimedia/documentos/2016/06/27/1987310/Memoria%20Proyecto%20tortura%202016.pdf 30 AMNESTY INTERNATIONAL. Afrontar el pasado para construir el futuro. Verdad, justicia y reparación en el contexto del País Vasco, 2017, 14. or. https://www.es.amnesty.org/ Data Biktima Egilea 1968-08-19 Joseba Iñaki Elustondo Oñederra Guardia Zibila 1969-04-11 Jon Etxabe Garitazelaia (23 egun komisarian) Polizia 1970-08-10 Felix Etxeberria Larrañaga Guardia Zibila 1974-09-17 José Antonio Arribillaga Askasibar Guardia Zibila 1976-04-09 José Ramón Urzelai Etxeberria Guardia Zibila 1977-01-25 Aitor Argarate Epelde (21 egun kuartelean) Guardia Zibila 1979-03-17 Mari Juli Arregi Gorrotxategi Polizia 1979-03-17 Gemma Jayo Bustundui Polizia 1979-03-17 Rosa Martínez Goikoetxea Polizia 1979-03-17 Luis Juaristi Santos Polizia 1979-11-21 Josu Esnaola Aranguren Guardia Zibila 1980-01-18 Manuel Beraza Felones Polizia 1982-09-08 Arrate Arrillaga Alonso Polizia 1982-12-31 Iñaki Odriozola Sustaeta Guardia Zibila 1983-05-18 José Manuel Unanue Sorasu Guardia Zibila 1984-11-27 Mikel Alberdi Zubizarreta Polizia 1984-11-27 Juan Ignacio Iriondo Garate Polizia 1984-11-27 Iñaki Jaio Bustundui Polizia 1984-11-27 Juan Bautista Izagirre Bernedo Polizia\n35. 34 | Memoria Partekatu Baterantz Data Biktima Egilea 1984-11-29 José Julián Agirre Osoro Polizia 1985-10-01 Sebastian Elizburu Polizia 1985-10-20 Eva Cuesta Trula Polizia 1986-08-12 Iñaki Alberdi Urkia Polizia 1987-07-08 Arnaldo Otegi Mondragon Polizia 1992-12-20 Jon Andoni Altzibar Beloki Guardia Zibila 1993-08-22 Justo Arriola Etxaniz Ertzaintza 1994-06-06 Francisco Javier Aldaz Carrera Guardia Zibila 2010-10-22 Ainara Ladrón Urbieta Polizia Zibila • Udalerri honetan erregistratu ditugun 124 atxiloketetatik 28tan tortura-salaketak egon dira. 22 gizonek eta 6 emakumek salatu dituzte torturak. Beste kasu batzuen informazioa falta zaigu; ondorioz, zenbaki hori altuagoa izan liteke. • Atxilotuak izan ziren guztietatik, 16 kargurik gabe aske gelditu ziren kuarteletik edo polizia-etxetik igaro ondoren. Horietatik 6 pertsonek torturak eta tratu txarrak salatu zituzten. 1979-11-21 Josu Esnaola Aranguren Aske utzi kargurik gabe 1982-09-08 Arrate Arrillaga Alonso Aske epailearen aurretik igaro gabe 1992-12-20 Jon Andoni Altzibar Beloki Aske epailearen aurretik igaro gabe 1993-08-22 Justo Arriola Etxaniz eta Rafael Feijoo Aske geratu ziren; 1995eko eginiko epaiketan 3 ertzain zigortu zituzten 1994-06-06 Francisco Javier Aldaz Carrera Aske epailearen aurretik igaro gabe • Beste kasu batzuei buruzko informazioa falta zaigu; beraz, baliteke kopuru hori handiagoa izatea. Adibidez, badakigu Amanci Condek salatu zuela Melitón Manzanas inspektoreak, 1968an ETAk eraildakoak, torturatu egin zuela, baina ezin izan dugu kasua sakonago aztertu. • Datu horiez gain, beste pertsona batzuek tratu txarrak jaso zituzten bere garaian, hala nola Juan José Bastarrikak eta Juan José Bengoetxeak, edota Justo Arriola Etxanizek, bigarren aldiz atxilotu zutenean. • 1986ko otsailaren 19an, Guardia Zibilak hiru gazte atxilotu zituen Elgoibarren, eta lehenik Ermuako kuartelera eraman zituzten. Ondoren, Antiguoko kuartelera eraman zituzten, eta handik Intxaurrondoko Guardia Zibilaren kuartelera. Azkenean, haien aurka ezer ez zegoenez, aske utzi zituzten “akatsa” izan zela esan ondoren. •\tHorrez gain, gutxienez beste 38 pertsona (28 emakume eta 10 gizon) hilabetez egon ziren Martuteneko kartzelan isun bat ez ordaintzeagatik (bidegabea zela uste zuten); isun hori 1967an baimenik gabeko euskal festa batean parte hartzeagatik jarri zieten.\n36. Memoria Partekatu Baterantz | 35 3.3. GIZA ESKUBIDEEN BESTE URRAKETA BATZUK 3.3.1. ESTORTSIO EKONOMIKOA Deustuko Unibertsitateko Etika Aplikatuko Zentroaren laguntza izan duten hamar ikertzaileren esanetan, 10.000 pertsona eta erakundek baino gehiagok jasan behar izan dute ETAren “iraultza- zerga”, ehun atentatu inguru estortsio horren ondoriozkoak izan dira eta arrazoi horrengatik 12 pertsona erail dituzte. “Misivas del terror” 31 (2017) lana Izaskun Saez de la Fuentek koordinatu du eta duela gutxi plazaratu da; bertan, estortsioaren eragina ikuspegi hauetatik aztertzen da: ekonomikoa, soziala, politikoa eta etikoa. Gaur egun, oraindik ere zailtasunak daude gai horri buruz askatasunez hitz egiteko; hori hala dela frogatzeko, aipatu liburuaren autoreek adierazi dute elkarrizketatu nahi izan zituzten pertsonen herena baino ez zela prest egon gai horri buruz hitz egiteko. Izaskun Saez de la Fuente Aldamak, argitalpen horren ondorio orokorretan, hau esaten du estortsioak jasan zituzten pertsonen profilari buruz: Pertsona bat biktima bilakatzen da modu bidegabean kaltetzen duen indarkeria baten eraginez. Hori dela eta, estortsioa pairatu duten pertsona guztiak haien duintasunaren urraketa jasan duten biktima errugabeak dira, estortsio hori jasan aurretik eta ondoren izandako jokabidea gorabehera; hori dela eta, dagozkien eskubideak izan behar dituzte eta gure elkartasuna aktiboki jaso behar dute. (…) Badakigu biktimek jasandako biktimizazio prozesuei erantzuteko hartu dituzten jarrerak askotarikoak eta, batzuetan, baita kontrakoak ere, izan direla32 . Galo Bilbao Alberdik eta Xabier Etxeberria Mauleonek, lan horretan bertan, biktima horiek galdutako eskubideak berreskuratzeko dauden zailtasunak aztertzen dituzte. Gaingiroki, oraindik egiteko dugun zeregin horren jakitun gara; izan ere, askotariko kasuistiken biktima ugarirengan ageri bada ere, bi irakasle horiek hau diote horri buruz: Egia jakiteko eskubidea, gertatutakoa ahalik eta xehetasun eta zehaztasun handienarekin jakiteko eskubidea, ez da bat ere ondo errespetatu estortsio ekonomikoaren kasuan; are gehiago, esan liteke eskubide hori guztiz bete gabe dagoela. (…) Justiziarako eskubidea ere ez da inondik inora bete. Estortsio ekonomikoaren biktimek ez dute justizia benetan jasotzeko eskubiderik izan. (…) Hirugarrenik, jasotako kalteen erreparazioa jasotzeko eskubidea dago (…) egoera etsigarria da33 . Ez dakigu zenbateko estortsio ekonomikoa jasan duten Elgoibarko pertsonek eta enpresek, baina badakigu Ángel Berazadi Uriberen kontrako atentatuak, 1976an Elgoibarren heriotza eragin zionak (21 egunez bahituta egon ostean), zerikusia izan zuela familiak bahitua erreskatatzeko jarri behar izan zuen zenbateko ekonomikoaren inguruko akordiorik ezarekin. Bahiketa horren ondoren, jakinarazi zen Euskadiko eta Nafarroako berrogei bat industrial eta negozio-gizonek ETA V.ak sinatutako gutunak jaso zituztela azken hilabeteetan; horien bidez, dirua eskatzen zieten erakundearentzako “kuota” gisa, mantentze-lanetarako34 . 31 SAEZ DE LA FUENTE, Izaskun. Misivas del terror. Deustuko Unibertsitateko Etika Aplikatuko Zentroa. 2017ko otsaila. 32 Lan berean, 279. eta 280. or. 33 Lan berean, 275. eta 276. or. 34 La Gaceta del Norte, 1976-03-22.\n37. 36 | Memoria Partekatu Baterantz Baita ere 2005ko maiatzaren 5ean bonba batek hainbat kalte material eragin zituen Elgoibarko Lerun industrialdeko Bernardo Ecenarro pintura- eta esmalte-enpresako horma eta leihoetan. Beste hiru lehergailuk ere eztanda egin zuten Soraluze, Beasain eta Bergarako enpresetan, ETAren estortsio ekonomikoarekin lotuta. 3.3.2. PERTSONEN KONTRAKO MEHATXU LARRIAK ETA JAZARPEN-INDARKERIA Eskubide-urraketa mota honek zerikusia du jasotako mehatxuekin eta hainbat pertsonak jasan duten jazarpenarekin. Alde batetik, haien segurtasuna bermatzeko bizkartzainak behar izan dituzten pertsonak daude. Horren ondorioz, pertsona horiek haien bizi-ohiturak aldatu behar izan zituzten, eta horrek haien ohiturak, erritmoak, errutinak, gustuak, familiarekin eta lagunekin zituzten harremanak eta abar hankaz gora jarri zituen. Kasu batzuetan, gainera, bizkartzainen presentziak liskarrak eta desadostasunak eragin ditu auzokoekin (atarian, garajean edo ibilgailuetan pertsona armatuak egotea...), gune publikoetako beste erabiltzaile batzuekin (jatetxeetan eta bestelako establezimenduetan, osasun-zentroetan...), zenbait lanetan, ... Kaleko jendea, batzuk eskapada ematen dotsue. Koadrilan, azkenean be, egixa da egun batetik bestera ez duzula igartzen, baina egiten badozu urte osoan, zure bizitza aldatzen da. Lagunek ez zaben nahi bizkartzainekin joatea, askotan esaten zaben, etorri zu bakarrik. Azkenean zein da hirugarren bidea, ba herritik alde egin, Bilbora, Donostiara, lagun batekin… Horri dagokionez, haien osotasun fisikoa babesteko Elgoibarren bizkartzaina zenbat pertsonak behar izan duten jakin nahi izan dugu, hala udalerrian bizi zirenak edo udalerrira lanaren edo politikaren bitartez loturik zeudenak kontuan hartuta. Ertzaintzak eta Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailaren mendeko segurtasun-enpresa pribatuek 4 pertsonari eskaini zieten bizkartzain-zerbitzua 1990 eta 2010 artean. Horietatik 3 kargu politikoak ziren, eta beste 1, berriz, kazetaria. Aldiz, Segurtasuneko Estatuko Idazkaritzak Elgoibarren bizkartzaina behar izan zuten pertsonen berri eman zuen (udalerrian bizi zirenak edo udalerriarekin loturaren bat zutenak); horien artean, batzuek Estatuko Segurtasun Indar eta Kidegoen babesa jaso zuten, eta beste batzuek segurtasun-enpresa pribatuena, Barne Ministerioaren kargura. Bost pertsona izan ziren, denak politikariak. Elgoibarren bizkartzaina behar izan duten pertsonak Ertzainak eta mendeko segurtasun- enpresa pribatuak Kargu politikoak Kazetariak Enpresariak 3 1 - 5 - - Estatuko Segurtasun Indarrak eta segurtasun-enpresa pribatuak GUZTIRA 9 Iturria: Eusko Jaurlaritzaren Segurtasun Saila.