Nafarroako konkista - Wikipedia, entziklopedia askea.\n(«Nafarroaren konkista» orritik birbideratua)\n42° 49′ 06″ N, 1° 38′ 39″ W / 42.8183°N,1.64417°W / 42.8183; -1.64417Koordenatuak: 42° 49′ 06″ N, 1° 38′ 39″ W / 42.8183°N,1.64417°W / 42.8183; -1.64417\nNafarroako konkista prozesu oso luze bat izan da. XII. mendean hasi zen, 1134 urtean nafar nobleziak erresumatasuna berrezarri ondoren, Gaztelako Erresumak eta Aragoiko Koroak Nafarroako Erresuma beraien artean banatzeko adostu zituzten itun sorta bidez. 1200 urterako Gaztelak Nafarroari mendebaldeko lurraldeak eta kostaldea kendu zizkion. XVI. mendean, Fernando Katolikoak sustaturik, iberiar penintsulako gainontzeko Nafar Erresuma konkistatu eta Gaztelaren menpe jarri zuten. Nafarroa Behereak inbasio horiek atzera bota ahal izan zituen, erresuma independente bezala jarraitzea lortuz. 1620an Frantziako Luis XIII.ak (Nafarroako Luis II.a) Nafar Erresuma Frantziak beregana zezala inposatu zuen. XVIII. mendean, Frantziako Iraultzak eraginda, Frantziak bere agintepeko Nafarroari erresumatasuna kendu zion. XIX. mendean, Monarkia Hispanikoak Nafarroa Garaiari erresumatasuna kendu zion.\n1 Gaztela eta Aragoi arteko itunak\n2 Nafarroako Erresumako lurraldeen galera\n2.1 Bizkaiko Jaurerria\n2.2 Bureba eta Errioxa\n2.3 Durangaldea, Araba eta Gipuzkoa\n3 Nafarroako Erresumako lurralde egonkortasuna\n3.1 Antso VII.a Indartsua\n3.2 Xanpaina leinua\n3.3 Nabarreriako Gerra\n3.4 Evreux leinua\n3.5 Nafarroako Gerra Zibila\n4 1512ko gaztela-aragoar inbasioa\n4.1 Mobilizazio militar eta diplomatikoa\n4.3 Lehendabiziko nafar kontraerasoa (1512)\n4.4 Okupazioaren bermatzea\n4.5 Bigarren nafar kontraerasoa (1516)\n4.6 Bigarren bermatzea\n4.7 Hirugarren nafar kontraerasoa (1521)\n5 Geroko bilakaera\n5.1 Nafarroa Beherea\n5.2 Nafarroa Garaia\nGaztela eta Aragoi arteko itunak[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nNafarroako armarria, egungoaren jatorrizko bertsioa.\nXI. mendean zehar Gaztela eta Aragoiko Erresumen artean zenbait itun eta azpijoko prestatu zituzten Nafarroako Erresuma kontrolatzeko.\n1037an Ramiro I.a Aragoikoak eginiko erasoa, Gartzia III.a Santxezek Tafallan gelditua.\n1054an Fernando I.a Leon eta Gaztelakoak Atapuercako gudua egin zuen, Gartzia III.a Santxez Naiarakoa erregea erailduz.\n1076an Antso IV.a Nafarroakoa Ermesinda arrebak eta Raimundo anaiak eraila izan zen. Hori zela eta, Leon eta Gaztelako erregea zen Alfontso VI.ak, lehengusua zena, Errioxa eta mendebaldeko Euskal Herria kontrolpean hartu zituen, Bizkaiko jauna zen Haroko Lope Eneko basailu hartuz. Gainerako lurraldeak Antso V.a izendatu zuen errege. Aragoiko erregeak Nafarroakoak ere izango ziren 1134 arte.\nXII. mendean Leon eta Gaztelako erresumak eta Aragoiko koroak Nafarroako Erresuma banatzeko zenbait itun sinatu zituzten, muga Arga ibaian kokatuz.\n1127an Leon eta Gaztelako erregea zen Alfontso VII.a eta Nafarroa eta Aragoiko erregeazen Alfontso I.ak Támarako ituna sinatu zuten guda egin barik erresuma bien arteko mugak finkatzeko.\n1136an Alfontso VII.a Leongoak eta Aragoiko Ramiro II.ak Nafarroa banatzeko ituna sinatu zuten.\n1140an, Alfontso VII.a Leongoak eta Bartzelonako Ramon Berenguer IV.ak Carriongo ituna sinatu zuten.\n1151an, berriro, Alfontso VII.a Leongoak eta Bartzelonako Ramon Berenguer IV.ak Tudejengo ituna sinatu zuten Iberiar penintsula banatzeko: Nafarroako Erresuma ez ezik Murtzia eta Levante ere Aragoirentzat izango ziren eta gainerakoa Gaztelarentzat.\n1157an, Antso VI.a Jakintsuak eraso eta gero, Alfontso VII.a Leongoak eta Bartzelonako Ramon Berenguer IV.ak Lleidako ituna sinatu zuten. Nafarroako Erresuma banatu ez ezik Alfontso Bartzelonakoa eta Antsa Gaztelakoa ezkondu zituzten.\nIngalaterrako erresumaren armarria.\n1174an, Alfontso VIII.a Gaztelakoa eta Alfontso II.a Aragoikoak beste itun bat sinatu zuten. Antso VI.a Jakintsuak erasoak bukatzeko tregoa sinatu eta Henrike II.a Ingalaterrakoaren bitartekaritza onartu zuen Gaztela eta Nafarroaren arteko mugak finkatzeko. Erregeak 1177ko martxoaren 16an eman zuen laudoa. Laudoak 1158ko mugak, Alfontso VII.a baino lehenagokoak, mantendu zituen, hau da Nafarroak Errioxa eta Bureba galduko zituen. Hala ere, ez dago argi, batzuen ustez Nafarroak Araba, Gipuzkoa eta Bizkaia osoa mantenduko lituzkeen, beste batzuen ustez, berriz, Gipuzkoa, Durangaldea, Errioxako Leguin eta Zabalate eta Araba Añana gabe bakarrik.\n1177ko uztailan, hau da, laudoa eman eta lau hilabete geroago, Alfontso VIII.a Gaztelakoa eta Alfontso II.a Aragoikoa berriro azpijokoan aritu ziren Cuencan.\n1179ko martxoan Gaztela eta Aragoik Cazorlako ituna sinatu zuten, Nafarroako Erresuma ez ezik musulmanen lurraldeak ere banatzeko. Gauzak horrela, Nafarroako erregeak, apirilean, Naiara eta Logroño artean Gaztelako erregea topatu eta mugak finkatu zituen.\n1198ko maiatzaren 20an, Alfontso VIII.a Gaztelakoak eta Petri II.a Aragoikoak Calatayudeko ituna sinatu zuten. Nafarroako Erresumak Aragoi gelditu zuen Burgi eta Aibar galdu ondoren, Gaztelako Erresumak berriz behin betiko lortu zituen Araba, Gipuzkoa, Durangaldea, gainontzeko Bizkaia, Enkarterri eta Errioxa.\nNafarroako Erresumako lurraldeen galera[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nBizkaiko Jaurerria[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nBizkaiko Jaurerriak hasieran Nafarroako Erresumarekin eta gero Gaztelako Erresumarekin aliantzak mantendu zituen. Haroko Lope Enekok, 1076an Antso IV.a Nafarroakoa eraila izan ondoren, Haroko Jaurerria lortu zuen Durangotik mendebalderantz zituen lurraldeak Leon eta Gaztelako erregearen menpean jartzearen truke.\nAragoiko Erresumaren armarria.\nGeroago Diego Lopez I.a Harokoa bere semea berriro Nafarroa eta Aragoiko erregea zen Alfontso I.aren aliatu bihurtu zen.\n1135ean, Lope Diaz I.a Harokoa, Alfontso I.a hil ondoren, Alfontso VI.a Gaztelakoaren basailu bihurtu zen, Errioxan eta Gasteizko setioan gaztelarren alde borrokatuz.\nBureba eta Errioxa[aldatu | aldatu iturburu kodea]\n1134 eta 1135 artean, leondar eta gaztelar tropek Bureba eta Errioxa okupatu zituzten. 1177ko Henrike II.a Ingalaterrakoaren laudoari esker behin betiko gaztelar bihurtu zen.\nDurangaldea, Araba eta Gipuzkoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]\n1195. urteko bigarren partean, Nafarroa eta Leongo Erresumek islamiarrekin ituna sinatu zuten Gaztelako Erresumaren erasoak gelditzeko. Hilabete batzuk geroago, Zelestino III.a aita santuak hauxe Antso VII.ari aurpegiratu zion.\nEgoitza Santuak Gaztela, Nafarroa eta Aragoi elkartzeko jukutria hasi eta, 1196ko otsailean edo martxoaren hasieran, hiru erregeek, Alfontso VIII.a Gaztelakoak, Alfontso II.a Aragoikoak eta Antso VII.a Nafarroakoak, elkarrekin jan eta hitz egin zuten. Bakoitza bere erresumaren barruan zegoen mahaiaren aldean eserita zegoenez, mahaiak “Hiru Erregeen Mahaia” izena hartu zuen.\n1197ko otsailaren 20an, Egoitza Santuak Antso VII.ari buruzko bulda argitaratu zuen. Bulda honetan “Dux Navarrae” titulua erabili zuen, hau da, erregea baino buruzagia. Beraz, Nafarroa erregerik gabeko erresuma zen. Bulda honen bitartez, Aita Santuak almohadeekin zuen ituna Jainkoari iraintzat hartu zuen. 1197an erregea eskumikatzeko epaia eman zuen. 1198an aita santua hil zenez, Inozentzio III.ak ordezkari bat bidali zion akusazioak egiaztatzeko. Nafarrek gaztelarrei aita santuaren babesa zituen zenbait gotorleku kendu eta almohadeekin ituna mantendu zituenez, laster argitaratu zuen epaia.\nHori zela eta, Aragoi eta Gaztelako erregeek Nafarroa inbaditu zuten. Antso VII.a eta Inozentzio III.ak adiskidetu egin zirenean, Aita Santuak anatema kendu eta Aragoiko erregeari bake ituna sinatuarazi zion. Gaztelak, ordea, erasotzeari ekin zion.\nAlfontso VIII.a Gaztelakoak Araba, Durangaldea eta Gipuzkoa eraso zituen. Trebiñu eta Zadorran hasita, erresistentzia gogorra aurkitu zuen Trebiñu eta Zabalateko gazteluetan. 1199ko uztailaren 5ean Gasteiz setiatu zuen. Laster bonbardaketari ekin bazion ere, gogor defenditu ziren gasteiztarrak. Nafarroaren aldeko buruzagia Martin Txipia zen, hiria galdu bazuen ere erregearen ustea hamar urtez mantendu zuena. 7 hilabete geroago hiria elikagairik gabe geratu eta 1200ko urtarrilean amore eman zuen.\nBitartean gaztelarrek ia Araba osoa (Guardia, Labraza eta Bernedo izan ezik) eta Gipuzkoa mendean hartu zituzten. Gipuzkoak entregatzea negoziatu zuen edo Pablo Gorosabelen esanetan 20 zaldunek okupatua\nAntso VII.ak ezin zuen almohadeen laguntza izan galdutakoa berreskuratzeko. Hori zela eta, itzuli eta Gaztelarekin bakea sinatu zuen Araba, Durangaldea eta Gipuzkoa okupatua zituenean.\nGaztelako Erresumaren armarria.\nAraba eta Gipuzkoa okupatu eta gero, gaztelarrek gaztelu guztiak suntsitu  eta berriak eraiki zituzten. Pablo Gorosabelek, berriz, hori Henrike IV.a Gaztelakoaren erreinalditik Karlos I.a Espainiakoarenera egin zela dio.\nNaia Senper arkeologoa eta Iñaki Sagredo historialariaren gidaritzapean Eskoriatzako Aitzorrotz mendian 2009ko urrian eta 2010eko maiatzean bi kanpaina arkeologiko egin ziren. Kanpaina horien emaitzak 2010eko abenduaren 16an ezagutzera eman ziren. Horien artean, XII. eta XIII. mendea bitarteko baleztei zegozkien gezi puntak agertu ziren, baita Antso VI.a Nafarroakoa, Alfontso VIII.a Gaztelakoa, Fernando III.a Gaztelakoa eta Henrike IV.a Gaztelakoaren txanponak ere, guztiak gaur egungo Aitzorrotzeko Gurutze Santuaren ermitaren ondoan.\nNafarroako Erresumako lurralde egonkortasuna[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nAntso VII.a Indartsua[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nSakontzeko, irakurri: «Antso VII.a Nafarroakoa»\nHainbeste lur galdu ondoren, Antso VII.ak barneko antolakuntzari ekin zion. Mendebaldeko muga birpopulatzeko Guardiari (1201ean eta 1208an) eta Vianari (1219an) foruak eman zizkien. Gainera, Aragoiko muga babesteko Bardeetan gotorlekuak eraiki zituen. Tregoa mantentzeko, 1207ko urrian Guadalajaran Gaztelako erregearekin eta 1209ko otsailean Monteagudon Petri II.a Aragoikoarekin elkarrizketak izan zituen. Aragoiri dirua prestatu eta trukean Escó, Peña, Petillako gazteluak eta 1212an Trasmozekoa okupatu zituen. Horrexegatik 1212an Navas de Tolosako guduan hartu zuen parte.\nGuduan egindako balentriak eta diruari esker 1198 eta 1200 artean galdutako gazteluak berreskuratu zituen, tartean San Vicente de la Sonsierra edo Burgi. Horrela, Nafarroako Erresumak 12.000 kilometro koadroko azalera mantendu zuen Behe Erdi Aroan.\nBizitzaren azken urteetan Jaume I.a Aragoikoa gazteari hurbildu zitzaion, Gaztelaren aurka elkarren defentsa bilatuz. Haroko Lope Diaz II.ak egindako erasoaren aurka 1231ko otsailaren 2an ituna sinatu eta Aragoiak beste gotorleku batzuk galdu zituen. 1234an Antso hil eta Jaume I.a Aragoikoak Escó, Gallur eta Trasmozeko gazteluak berreskuratu zituen, nahiz eta Petillakoa ezin bereskuratu.\nXanpaina leinua[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nNafarroako buruzagiek Aragoiekin loturarik nahi ez zutenez, Xanpainako kondeari koroa eman zioten. Tibalt I.ak Jaume I.a Aragoikoa eta Fernando III.a Gaztelakoa erregeekin harreman onak mantendu zituen. Ingalaterrako erregeak, berriz, eraso egin zuen Gaskoniako nobleak laguntzeko. Guda ondoren, Nafarroako Erresumak Nafarroa Beherea mantendu zuen.\nTibalt II.a ere Ingalaterraren aurka borrokatu zen. Donibane Garazitik erregeak nafarrak Lurdaraino eraman zituen. 1266an tregoa sinatu eta 1269an berritu zuen.\nHenrike I.a 1274an hil eta gero, Zuria Artoiskoa bere 18 hilabeteko alaba Joanaren erregeorde bihurtu eta Filipe III.a Frantziakoak bere lehengusuaren laguntza bilatu zuen. Biek Joana bost urteko Filiperekin ezkonduko zuela adostu zuten. Bitartean, Filipe III.a Frantziakoa tutore bihurtu eta kapetar leinuak erresuma berria lortu zuen.\nLeinuaren aldaketak Gaztela eta Aragoien antzinako nahiak berpiztu zituen. Jaume I.a Aragoikoak Nafarroako Gorteen gehiengoaren mesedea bazuen ere, mendialdeko jauna zen Gartzia Almoravit, Iruñeko apezpikua, kanonigoak eta Nabarreria burguko biztanleak Alfontso X.a "Jakintsua"ren aldekoak ziren. Bitartean Gaztelako erregeak bere tropak Nafarroako mugaren ondoan kokatu, Mendabia hartu eta Viana setiatu zuen.\nAntso VII.aren garaietatik, Iruñea bere artean lehian ari ziren burguetan banatuta zegoen: Nabarreria eta San Miguel alde batetik eta San Zernin eta San Nikolas bestetik. Borrokak arruntak izanda ere, 1276ko udaberrian areagotu egin ziren. Gaztelarrek muga eraso eta gobernadoreak gotorleku guztiak behar zituenez burguen arteko bakea eskatu zuen. Nabarreriak, gaztelarren aliatua zenak, borrokari ekin zion, San Zernin eta San Nikolas berriz gelditu egin ziren. Gobernadoreak dimitu eta Eustace de Beaumarchais gobernadore berriak makinak kendu zituenez, Nabarreriak beste burguak eraso zituen. Beuamarchaisek Filipe III.a Frantziakoaren laguntza eskatu eta Frantziako armada irailaren hasieran Iruñera heldu zen. 1276ko irailaren bukaeran, soldaduek Nabarrerian sartu eta guztiz txikitu zuten auzoa. Iruñeko Andra Maria Errealaren katedrala ere oldartu zuten, bertan gordeta zeuden auzoko asko erailiz. Gaztelako armada, Nabarreria babesteko agindua zuenak, Erreniegan geldiarazi zuten frantziarrek.\nFrantziako Erresumaren armarria.\nNabarreria mendean hartu eta gero Nafarroa osoan gaztelarren aldekoen aurkako kanpaina zabaldu zen, euren lurrak kenduz eta jauregi eta dorreak suntsituz. Ezkaba mendiko gotorlekuan frantziarrak nafarrek urrunduak izan ziren. Gero nafarrek gaztelua utzi eta ura eta elikagaiak pozoitu zituzten. Frantziarrek txakurrak hilik aurkitu zituztenez, ez ziren amarruan erori. Gotorlekua zeharo erraustu zuten.\nHortik Frantziako armadak Mendabiarantz jo zuen, oraindik gaztelarren eskuetan zegoela. Harresiaren ateak irekita zeudenez, Beaumarchais eta tropak irten egin ziren eta auzokoen segadan erori. Laster errenditu zen hiribildua. Era berean, gero Punicastro, Lizarra eta Garaño gaztelua erori ziren. Horrela Joana I.a Nafarroakoak erresuma gobernatu zuen Frantziaren babespean. Gaztelarren aldeko buruzagia zen Gartzia Almoravitek, Nafarreriatik ihes egitea lortu bazuen ere, atxilotu eta Tolosan hil zen.\nEvreux leinua[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nGehiago jakiteko, irakurri: «Nesle dorrearen gertaera»\n1328an Karlos I.a Nafarroakoa oinordekorik gabe hil zenean, Nafarroako buruzagiek Evreuxko Filipe eta Joana II.a Nafarroakoa hautatu zituzten errege-erregin. Horrela, Nafarroako Erresuma Frantziako koroatik atera zen. Hala ere, errege-erregina Frantziako interesen menpean izanda ere, Nafarroako buruzagiek eskubideak eta Foruak hobetzea lortu zuten.\nKarlos II.a Nafarroakoak ,"Gaiztoa"-k, (1349-1387), Nafarroako infantzoiena bezalako errepresioa burutzeaz gainera, Frantzia eta Gaztela eraso zituen. Normandiako bere lurraldeetatik Ehun Urteko Gerran parte hartu zuen, Frantziako koroa lortzeko Ingalaterrarekin aliatuz. Nahiz eta 1356an atxilotu zuten 1357an nafar eta normandiarrek askatua izan zen.\nGaztelako Erresuman, Petri I.a Gaztelakoa eta Henrike II.a Gaztelakoaren arteko gerra zibilean lehendabizikoaren alde parte hartu zuen. Garaipena lortuta Gaztelak Araba eta Gipuzkoa bueltatu behar zituen, baina Petrik gerra galdu eta hil zuenez ezinezkoa izan zen.1368an, Nafarroak herrialdeak okupatu eta 1369an Henrikek garaipena lortu zuenean, erresuma bien arteko egoera kolokan zegoen. 1373 Aulki Santuaren ordezkaria zen Guy de Boulognek Nafarroari itzularazi zizkion Arabako lurraldeak Fitero eta Tudejen mantenduz.\nErreginaldiaren azken urteetan, berriro Ingalaterrarekin bat egin zuen Frantziako koroa lortzeko. 1378an, bere semea, Karlos III.a izango zena, Karlos V.a Frantziakoa negoziatzeko enbaxada zuzentzen ari zela atxilotua izan zen. Frantziak Nafarroako Erresumako lurralde guztiak okupatu zituen Cherbourg izan ezik. Galdeketan Logroño hartzeko planak aurkitu eta Henrike II.a Gaztelakoari esan zioten. Honek Nafarroa inbaditu eta Brionesko ituna sinatuarazi zion Karlosi.\nKarlos III.a Nafarroakoa (1387-1425) Henrike II.a Gaztelakoaren alaba zenLeonor Gaztelakoarekin ezkondu eta barneko arazoei ekin zien. Aitak hasitako Albania eta Greziako konkista (1376-1402) bukatu zuen. Bere sasikumeek beaumondar leinua sortu zuten, antzinako agramondar leinua borrokatuko zuena.\nNafarroako Gerra Zibila[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nSakontzeko, irakurri: «Nafarroako Gerra Zibila»\nKarlos III.a hil zenean, haren alaba Zuria erregina bihurtu zen: hark Joanes II.a Aragoikoa senarra eta Karlos, Zuria eta Leonor seme-alabak zituen. 1441ean hil zenean, Joanesek koroa usurpatu zuen. Hori zela eta 1451an agaramontar eta beaumondarren arteko Gerra Zibila hasi zen: lehendabizikoak Joanesen aldekoak zirenez hasieran Aragoiko Erresumaren laguntza eta gero Frantziarena lortu zuten eta baita ganbotarrena ere; beaumondarrek, aldiz, Karlosen aldekoak ziren eta Gaztelako Erresuma eta oinaztarren laguntza izan zuten. Garesen aita mendean hartzeko Karlosek gaztelarren laguntza izan eta Nafarroako Erresuma inbaditu eta gero, gerra hasi zen.\nJoanes II.a Aragoikoa bigarrenez Joana Enrikezrekin ezkondu eta 1452an Fernando Katolikoa izan zuen seme.\n1455ean Vianako Printzea atxilotu eta jarauntsirik gabe utzi zuten, Leonor arrebaren mesederako. 1458an Alfontso V.a Aragoikoa hil zenean, Joanes Aragoiko errege bihurtu zen. Karlos 1461ean hil zen, ziur asko birikeriak jota, baina Joana Enrikez amaordeak pozoitu izanaren zurrumurruek Katalunian matxinada sortu zuten. 1464an Zuria hil zen, pozoituta.\nBitartean Henrike IV.a Gaztelakoak 1460an Viana hiribildu hartu zuen. Bederatzi hilabetez borrokatu ondoren, Joanesek berreskuratu zuen. Baina Aragoiko Erresumari eman zion.\nJoana Enrikezek eta Leonorrek 1467ko ekainaren 20an Ejean elkarrizketa izan zuten. Bileran Nafarroako Erresuma mantentzeko Aragoiko Erresumari uko egin zion Fernandoren alde. Honek 1461ean 10 urte zituela, Aragoiko Gorteek lehen semetzat ezagutu zuten. 1469ko otsailaren 22an, berriz, Joanes II.ak Borgoinako dukearekin ituna sinatu eta bere semearentzat Aragoi eta Sizilia ez ezik Nafarroa ere aintzatetsi zituen.\n1474an Fernando Katolikoa Elisabet I.a Gaztelakoarekin ezkondu zenez, 1476an "Nafarroa, Gaztela, Leon, Portugal eta Siziliako erregea eta Aragoiko lehensemea" titulua eman zion bere buruari beaumondar eta agaramontarren artean arbitrajeak ematen ari zela. Arbitrajeak aprobetxatuz Nafarroan 900 soldadu gaztelar kokatu zituen, horietatik 150 Iruñean. 1478an Iruñeko gotorlekuaren buruzagi Leringo kondea zen Luis Beaumontekoa izan zen, beaumondarren buruzagia zena. Hau ez zen Leonorren gustukoa, baina alferrik.\n1479ko urtarrilaren 19an Joanes hil eta Leonor erregina bihurtu zen baina hamabost egun baino ez zuen iraun. Fernando sasianaiarekin arazoak zituenez, Frantzisko Febus izendatu zuen errege berri. 1483an Frantzisko hil eta Katalina Foixkoa arreba izan zen erregina, 1484an Joanes Labritekoarekin ezkonduko zena.\n1488ko martxoan Nafarroako erregeek, Gaztelako Erresumak inposaturiko merkataritza-blokeoa saihesteko, errege-erregina katolikoekin Valentziako ituna sinatu zuten. Itun honen arabera, Katalina Foixkoaren eskubideak ez ziren onartuak eta Gaztelako tropak mantendu behar ziren. 1495 eta 1500 artean Nafarroako Erresuma gaztelarrek de facto okupatua zegoen. Horrexegatik 1497an, Errege-erregina katolikoek Frantziako erregearekin adostu zuen Nafarroako Erresuma Napoliren truke hartzea.\n1507an nafarrek Leringo kondea eta armada atzerritarra botatzea lortu zuten. Hau denen gustukoa izan zen, tartean beaumondar askorena. 1508an Leringo kondea erbestean hil zenez semea Luis Beaumontekoak aho batez erabaki zuen Gaztelako Erresuma lagundu Erresuma inbaditzea.\nLouis XII.ak, berriz, Bearno eta Foixko leinuaren lurraldeak bereganatu nahi zituen. Horrexegatik, 1510eko urtarrilean erregeak Nafarroako Gorteetan jarrera honen aurka ohartarazi eta otsailean bake ituna sinatu zuen Bearnorako.\nGerran ez ezik izurrite-epidemiatan nafar asko hil ziren, bereziki 1504 eta 1507an izandakoetan. Honek etsaiei konkista erraztu zien\n1512ko gaztela-aragoar inbasioa[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nMobilizazio militar eta diplomatikoa[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nElizaren Estatuaren armarria.\n1512ko apirilean Ravenako guduan Nafarroako erregenahia zen Gaston Foixkoa oinordekorik gabe hil zen. Arreba Fernando Katolikoaren bigarren emaztea zen Germana Foixkoa zuenez, Fernandok Louis XII.a Frantziakoarekin negoziatu zituen emaztearen eskubideak. Frantzia behartzeko asmotan, Fernandok iparraldetik landsknecht alemaniarrei eraso eragin eta hegoaldetik, bere suhia zen Henrike VIII.a Ingalaterrakoaren laguntzari esker, Guiana eta Baiona erasotzeko mehatxua egin zion\nApirilean gaztelarrek inbasioa prestatu zuten, soldaduak errekrutatuz eta hornidurak prestatuz. Burgosen Fernando Katolikoa Petri Nafarroakoa eta beste nafar buruzagiekin batzartu zen. Bilera hartan, Gaztelako Erresumak Frantzia erasotzeko bidea izatea eskatu arren, nafarrek Italian borrokatzeko 100 lantzari eskaini zituzten. Guda saihesteko asmotan, ekainaren bukaeran Petri Nafarroakoa mariskalak eta Erret-kontseiluaren presidentea zen Joanes Jatsukoak Fernando II.ari Nafarroatik Espainia erasotzera zihoazen armaden bidea gelditzearen Nafarroako Gorteen hitza eskaini zioten. Nafarroako gotorlekuen alkateak aukeratzekotan Gaztelaren baimena ere eskaini zioten.\nBaina maiatzaren bukaeran mugetan zeuden Sausen eta Zangozan borrokak izan ziren\nEra berean, Nafarroako erregea ekainean Bloisera joan zen Bearnorentzat 1510ean sinatutakoa bezalako ituna lortzera. Horrela Bloisko ituna sinatu zuten. Uztailaren 10ean eta ituna sinatu baino lehen, Gaztelako Erresumako armadak Goizueta inbaditu zuen. Uztailaren 12an Fernando II.ak Bloisko itun faltsua aurkeztu zuen, Gaztelako erasotzeko ituna zena. Uztailaren 17an Petri Nafarroakoak azken saiakera diplomatikoak egin zituen.\nFernando Katolikoak uztailean Aragoiko Gorteei eta Zaragoza hiriari inbasioa hasteko baimena eskatu zien. Erantzuteko irailera arte itxaron zutenez, jadanik Pastor Ille Caelestis bulda argitaratua eta inbasioa bukatuta zegoen. Hala ere Zaragozako artzapezpikua eta Fernando Katolikoaren semea zen Alonso Aragoikoak 3.000 oinezko eta 400 zaldun bidali zituen Nafarroako Erresumaren aurkako “guda santura”.\n1512ko uztailaren 18an benetako Bloisko ituna sinatu zen, elkarrekiko laguntza militarra finkatzen zuena. Historialari batzuen arabera, ituna Katalina eta Joanesen akats politiko nabarmena izan zen, Louis XII.-ak - errege zismatiko bihurtuta - de iure ez zituen eskubiderik eta, bide batez, ofizialki uztailaren 19an inbasioa hasteko aitzakia zelako.\nGaztelako Erresumako armada Gasteizen bildu zen. Buruzagi nagusia Albako dukea zen, Fadrique Álvarez de Toledo, eta kapitainen artean militar eskarmentudunak ziren Rengifo edo Villalba koronela bezalakoak. Guztira 2.500 zaldun, 12.000 oinezko, 1.500 lantzari eta 20 artilleria-pieza zituen. Gainera Zamorako apezpikua zen Antonio Acuñak 400 lagun zuzendu zituen, tartean iparraldeko Afrikatik etorritako Bejaiako tertzioak.\nNahiz eta uztailaren 10 Goizueta hartu zutenean inbasioa jada hasia zen, armadaren gehiengoa uztailaren 19an Burunda eta Lekunberritik irten zen. Berarekin batera Leringo kondea eta Nafarroako kondestablea zen Luis Beaumontekoaren tropak eta bere koinata zen Naiarako dukeak zuzendutako 700 erret-korazari irten ziren. Arazo handirik gabe, uztailaren 22an Uharte Arakilen igaro zuten gaua eta egun bi geroago Iruñetik gertu dagoen Aratzurira heldu ziren. Bidean beaumondar noble batzuek, eta baita zenbait agramondarrek ere, laguntza eskaini zieten. Kontra egitea ezinezkoa zenez, Katalina eta Joanes erregeek, buruzagi nagusiekin batera, Bearnora ihes egin zuten.\nIruñeak - garai hartan geroago izango zen gotorlekua ez zena, eraikinek beraiek harresia osatzen zutelako - ia ez zuen artilleriarik eta 6.000 eta 10.000 biztanle bitartean zituen. Armada gaztelarra, ondo hornituriko 15.000 lagunek osatua, uztailaren 24an Takoneran kanpatu eta uztailaren 25ean errendizioa sinatu zuen.\nHiriburua lortuta, Albako dukeak ordezkariak bidali zituen Irunberri, Zangoza, Donibane Garazi, Amaiur, Lizarra, Tafalla, Tutera, Erronkari eta Aezkoara errenditzeko eskatuz. Gehienek amore eman bazuen ere, lizarratarrek, tuterarrek, amaiurtarrek eta garazitarrek ez.\nUztailaren 29an errenditzeko aurrehitzarmena lortu zuten: Fernando II.ak bere Nafarroako maniobra guztiak gelditu zituen Henrike Labritekoa bere Gortean hezia izatearen truke. Fernando Katolikoak abuztuaren 4an sinatu arren, nafar erregeek ez zuten sinatu.\nHiriak banan banan errenditu ziren, Fernando II.ak euren foru eta eskubideak errespetatzea zin egiten zuen heinean: Zangoza abuztuaren 11an, Irunberri abuztuaren 16an eta Kaseda abuztuaren 24an.\nIruñea okupatu eta gero, Tutera erasotzeari ekin zioten gaztelarrek. Fernando bera abuztuaren 12an Logroñora joan zen Tutera eta Lizarraren aurkako maniobrak zuzentzeko. Gaztelar-aragoitarrek Tutera setiatu eta Zaragozako artzapezpikua eta Fernando Katolikoaren semea zen Alonso Aragoikoaren tropen laguntzarekin irailaren 9an errenditu zen herria. Urriaren 4an Fernandok foruak eta eskubideak zin egin zituen.\nAbuztuaren azken astean, Albako dukeak Pirinioak zeharkatzeko armada prestatu zuen. Abangoardiak, Cristóbal Villalba koronelak zuzenduta, 300 zaldun, 2.900 oinezko, zenbait artilleria-pieza eta 500 artillari zituen. Gauez eta ustekabez agertu ziren Orreagan kolejiata hartuz eta Auritz errez. Irailaren 2 eta 3an hantxe kanpatu ziren. Irailaren hasieran Aezkoa, Zaraitzu eta Erronkari hartu zituzten. Aldi berean Carlos Pomarrekoak zuzendutako aragoiarrek Burgiko gaztelua hartu zuten. Pirinioak zeharkatu eta gero zenbait gaztelu ere hartu zituzten, nafarrekin borroka txiki batzuk izan ondoren. Irailaren 10ean Donibane Garazi eta inguruko eskualdea okupatu zuten. Nafarroa Beherea okupatu eta gero, bertoko herriak arpilatu eta erre zituzten, tartean Ainhize, Garrüze edo Uhartehiri.\nOrtheze, Nafarroako erregeen aterpea.\nNafarroako erregeak Orthezera joan ziren babes bila, Salbaterra Bearnon kuartel aurreratua mantenduz. Fernando II.ak Antonio Acuñak zuzendutako enbaxada bidali zuen uztailaren 29ko errenditzeko aurrehitzarmenaren baldintzak finkatzeko. Nafarrek ordezkaria atxilotu eta espioitzat hartu zuten, gaztelarren haserrerako.\nIrailaren erdialdera Behe Nafarroan 6.600 oinezko, 1.600 zaldun eta 1.200 soldadu gaztelar zeuden. Tropak eskualdeko beaumondarren buruzagia zen Luxaren gizonek erasotuak izan ziren. Hornidurarik ez zutenez eta soldata ordaindu ez zietelako, irailaren 24an Valdés kapitainak zuzendutako tertzio gaztelarren mila soldaduak altxatu ziren. Menderatuak izan ondoren Burgiko gaztelura bidaliak izan ziren.\nLehendabiziko nafar kontraerasoa (1512)[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nItalian Liga Santako armadek frantziarrak bota eta Frantzia bere muga guztietan mehatxatua zegoen.Horrexegatik Louis XII.ak Espainia erasotzea erabaki zuen, Nafarroako erregeari erresuma berreskuratzen lagunduz.\nNafarroa konkistatu zutenen gobernuaren 1514ko dokumentua. Bertan, erronkariar batzuei heriotza-zigorra ezartzen zaie, traizioa leporatuta.\nUrriaren erdialdean hasi zen erasoa. Armada hiru zatitan banatu zen: lehenengoa Gipuzkoa aldera joan zen, bigarrena Nafarroa Beherera eta hirugarrena Erronkariko ibarrerantz:\nNafar-gaskoien lehendabiziko zutabea Gipuzkoan sartu eta Donostia eta Hondarribia setiatu zituen. Oiartzun, Errenteria, Irun eta Hernani hartu arren, ezin izan zuen Tolosa edo Donostia hartu.\nBigarren zutabea - 8.000 gaskoi eta biarnotar, 1.500 landsknecht suitzar eta 1.000 nafarrek osatua - Donibane Garazirantz joan zen, non borroka latza pairatu zuen. Urriaren 22an gaztelarrek Nafarroa Beherea utzi zuten. Goarnizio txikiak utzi zituzten Mendiguren eta Amaiurko gazteluetan zutabearen aurreratzea moteltzeko. Nafarrek Amaiurko gaztelua hartu zuten.\nHirugarren zutabea, Joanes III.a Nafarroakoa erregea eta La Palice jeneralak zuzenduta, Erronkariko ibarratik sartu zen. Burgin gaztelua setiatu, eraso eta hartu zuten, borrokan Valdés kapitaina hilaz. Ez dago argi erronkariarrek gaztelua defenditu eta nafar-gaskoiek herria erre zuten.\nBarnealdeko hiri asko, tartean Lizarra, San Martin Unx, Cábrega, Murillo el Fruto edo Tafalla, altxatu ziren baina iparraldetik zetorren armadaren laguntza izan baino lehen menderatuak izan ziren. Lizarra, adibidez, urriaren hasieran altxatu, Fernando II.ak Tutera hartzen ari zenean, eta urriaren 29an errenditu zen, Monjardingo gaztelua galdu zenean.\nUrriaren 24n Albako dukea Iruñera heldu zen Nafarroa Beheretik. Laster hasi zen hiriaren defentsa prestatuz. Nafarroako armada - 20.000 soldaduek osatua: 10.000 nafar, gaskoi, albaniar eta landsknecht alemaniar - irailaren 3an heldu zen. Borroka txiki batzuk izan ondoren, azaroaren 24an Tiebasko gaztelua hartu zuen. Azaroaren 29an azken saiakera bat egin zuen, baina, negua gertu zegoenez, Baztanerantz atzera-egitea erabaki zuen.\nIruñeko setioaren porrota eta gero, Gipuzkoan zegoen zutabea ere erretiratu zen, okupatutako zenbait herri errez.\nIruñetik alde egin zuten soldaduak, Petri Lopez Padilla gaztelarra eta Karlos Gongora beaumondarra, erasotuak izan ziren gaskoi eta biarnotar batzuk harrapatuz. Iruñera eraman zituzten batzuk bere banderekin batera. Albako dukeak Hondarribiko alkaidea zen Diego Lopez Aiarakoari eskatu zion nafar-gaskoien atzealdea erasotzea. Belaten alemaniar landsknechtak harrapatu eta oinaztar gipuzkoarrek gudu honetan 10 edo 12 kanoi lortu zituzten.\nGaztelako Erresumako armadak Baztanerantz ere jo zuen. Borroka batzuk izan ondoren, Frantses Beaumontekoak zuzendutako gaztelarrek Amaiurko gaztelua eta harekin batera ibar osoa hartu zuten.\nOkupazioaren bermatzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]\n1512ko abenduaren 17an Comaresko markesa zen Diego Fernández de Córdoba lehendabiziko erregeordea eta Nafarroako kapitaina, jeneral bihurtu zen. Era berean, fideltasuna saritzeko izendapen berriak egin zituen erregeak. 1513ko maiatzean Leringo kondea zen Luis Beaumontekoa Nafarroako kantzelari eta Erret-Kontseiluaren presidente bihurtu zuen.\nNafarroako erregeen jauregia, erregeordeen egoitza izango zena. Egun "Nafarroako Artxibo Orokorra" da, Rafael Moneo arkitektoak egindako zaharberritzea dela medio.\n1513ko martxoan Nafarroako Gorteetan bildu ziren erregeordeek agintari berriak errespetatuz gero barkamen orokorra eta Fernando II.aren izenean foruak zin egitea eskaini zuen. Bilera honetara agramondar noble gehienak eta abade batzuk ez ziren agertu.\nJulio II.a aita santuak, hil baino lehen, "Exigit Contumacium" bulda eman eta Nafarroako erregeak eskumikatu zituen, Fernando II.aren inbasioa bidezkotuz. Leon X.ak, Fernando II.aren presioak bultzatuta, bulda berretsi zuen 1514 eta 1515ean nafarrek egindako maniobra diplomatikoek fruitu eman gabe. 1513ko apirilaren 1ean Fernando Katolikoak eta Louis XII.ak Urtubiako bakea sinatu zutenean isolamendua areagotu egin zen. Itun honi esker, Gaztelako Erresumak Foix eta Bearnoko konderriak eskuratzeko auziak utzi,Frantziak Espainiak Napoli eskuratzea onartu eta nafar erregeei laguntza kentzea adostu zuten. 1514an Orleansen beste itun bat sinatu zuten bakea berresteko. Itunaren eraginkortasuna Henrike VIII.a Ingalaterrakoak gaztelarrekin akordioak hautsi eta Nafarroara 10.000 arkulari bidali nahi zuenean azaldu zen. Frantziako erregeak laguntza ukatu eta gaztelarrak Nafarroan finkatu ziren.\nGaztelarrek eskas kontrolatu zuten Nafarroa Beherea. Bertokoekin, tartean Leringo kondearen lehengusua zen Luxako jaun beaumondarrrarekin, negoziazioak abian jarri zituzten. 1514ko abuztuaren 20an bertoko nobleek Fernando II.ari fideltasuna zin egin zioten eskubideei eutsi eta Joanes Labritekoari ez erasotzearen truke.\nFernando II.a Aragoikoa eta V.a Gaztelakoaren armarria.\nPuntu estrategikoetan defentsa sendotu zuten iparraldetik etorritako erasoak uxatzeko. Iruñean, Santiago izeneko gaztelua, gotorleku berria, eraiki ez ezik beste lekuetan galtzaileen eskuetan zeuden gotorlekuak bota ere egin zituzten altxamenduak saihesteko. Galtzaileen jazarpena sistematikoa zen, aldiz, okupazioaren aldekoak sarituak izan ziren. Orokorrean, Joanes III.a Nafarroakoaren garaietan nafar administrazioaren goi-karguak zirenak eta Fernando Katolikoari fideltasuna zin egin ziotenek postua mantendu zutela esan daiteke.\n1512ko irailean Inkisizioa Nafarroan ezarri zen, 1513ko abendutik aurrera Iruñean Zaragozako jurisdikziopean zegoen epaitegia kokatuz. Nafarroako Gorteen kezkak zirela eta, Tuterara mugitu zuten.\nHasieran, Fernando II.ak konkista Aragoiko erresumari esleitu zion. Hala ere, Aragoik laguntza txikia eta Gaztelak, aldiz, handiaman zuenez, azkenean, Gaztelako erresumari esleitu zion. Egoera legeztatzeko Albako dukeak 1515eko ekainaren 11n Burgosen bildutako Gaztelako Gorteetan berria plazaratu zuen. Bilera honetan nafarrek ez zuten parte hartu, ez baitzegoen nafar ordezkaririk ezta nafar testigurik ere. Fernando Katolikoak hilabete bat geroago berronetsi zuen.\n1515eko hasieran Luis XII.a hil ondoren, Frantzisko I.a errege berri bihurtu zen. Honek, bere interes estrategikoak zirela eta, Nafarroako erregeen alde egin zuen, isolamendua hautsiz.\nBigarren nafar kontraerasoa (1516)[aldatu | aldatu iturburu kodea]\n1516ko urtarrilean Fernando Katolikoa hil eta oinordekotza korapilatsua zenez, Cisneros kardinalak bere botera finkatu zuen espioitza-sarea eta armadaren ugaritzearen bitartez. Nafarroako Erresuma berreskuratzeko erasoaz jakitun zenez, beste 6.000 soldau eraman zituen Nafarroara, bereziki Donibane Garaziko goarnizioa armaz eta elikagaiez hornituz. Garai hartan, espainiarrak nafar askoren fideltasunaz mesfidati ziren. Hain ziren susmaberak non Leringo kondearen atxiloketa ere erabaki baitzuten. Honek ihes egin eta geroago (1516ko maiatzean) itzuliko zen Karlos I.ari fideltasuna zin eginez.\nFrantziako erregea Italiako gudetan murgilduta zegoenez, herrialde bien arteko aliantza ez zegoen martxan. Petri Nafarroakoa mariskalak Nafarroako Erresuma armaz berreskuratzeko agindua hartu zuen. Martxoaren hasieran armada hiru zutabetan banatu zuten:\nLehenengo zutabeak, Joanes Labritekoak zuzenduta, Donibane Garazi setiatu zuen.\nBigarrenak, Baigorriko bizkondeak zuzenduta, Orreaga okupatu behar zuen Pirinioak zeharkatzeko pasabidea kontrolatzeko.\nHirugarrena, Petri Nafarroakoa mariskalak zuzendutako 1.200 lagunek osatua, Zaraitzu eta Erronkaritik irten zen Nafarroa Garaian.\nMariskala hurbildu ahala, zenbait hiribildu altxatu ziren, tartean Zangoza, Erriberri eta Martzilla. Tamalez, laster menderatuak izan ziren.\nGaztelako Erresumako armadak Donibane Garazitik, goarnizio txiki bat utzita, Orreagaraino atzera egin zuen. Era berean Villalbak hegoaldetik Orreagarantz jo zuen. Pasabidea segurtatu eta gero, Villalba koronela Erronkariko ibarrera joan zen Petri Nafarroakoaren bila. Bigarren zutabeak porrot egin eta beharrezkoak zituzten bizigaiak eman ez eta hotzaren hotzez hildako ugari izan zituzten. Horrexegatik, armada biak topatu zirenean, errenditzeko negoziaketak hasi ziren. Petri Nafarroakoa atxilotu zuten eta Simancasko gazteluan hil zen 1522an.\nBigarren bermatzea[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nGeroko arazoak saihesteko asmoz, Gaztelako erregeordea zen Cisnerosek gaztelu guztiak eraistea agindu zuen, tartean aliatu beaumondarrenak ere, beaumondarren batzuk eta estrategikoak izan ezik. Zangozakoa bota zuen lehendabizi, altxamendua zela eta. Bestetik, Pirinioetako gotorlekuak eta Iruñeko ingurukoak berreraiki zituen. Susmagarriak zigortzea eta nafar asko Andaluziara erbesteratzea proposatu zuen. Azkenean ez zuen burutu, baina Erriberako musulman nafar batzuk 1516ko maiatzean egotziak izan ziren.\nDonibane Garaziko 1510ean eraikitako etxea.\nJoanes Labritekoa 1516ko ekainaren 17an eta Katalina Foixkoa 1517ko otsailaren 12an hil zirenez, Henrike II.a Nafarroakoa "Zangozakoa" errege bihurtu zen.\n1516ko maiatzean Naiarako dukea eta Leringo kondearen koinatua zen Antonio Manrique de Lara erregeorde berri izendatu eta beaumondarren buruzagia erbestetik itzuli zen.\nBitartean Frantzisko I.a eta Karlos I.a erregeak Noyonen 1516ko abuztuan itun berria sinatu zuten, Napoliko auzia konpontzeko eta Nafarroakoa ahazteko. Ituna ez zen bete baina urrian Parisko Legebiltzarrak nafar erregeen Frantziako koroarekiko independentzia politikoa aldarrikatu zuen.\n1519ko maiatzean Nafarroa eta Napoliko auziak konpontzeko beste saiakera bat egin zuten Montpellierren Espainia eta Frantziako inperioek.\nNafarroa Beherean okupazioa ezegonkorra zen oso, Donibane Garaziko Mendiguren gaztelua, adibidez, "Gaztelako etxeak hogei aldiz baino gehiago hartua zen eta gero Frantziakoak hartua".\n1520ko maiatzean Gaztelako komuneroen gerra hasi zenez, Nafarroako erregeordeak presaka 2.000 soldadu errekrutatu zituen, altxamenduak saihesteko. 1521eko apirilean Nafarroako armada erabili zuten Aguraingo kondearen aurka Agurain eta Gasteiz setiatzeko. Honek zaldun eta artilleriaren murrizketa suposatu zuen Nafarroan.\nHirugarren nafar kontraerasoa (1521)[aldatu | aldatu iturburu kodea]\nSakontzeko, irakurri: «San Martzialeko gudua (1522)», «Hondarribiko setioa» eta «Amaiurko gazteluaren setioa»\nKarlos I.a Espainiakoaren armarri inperiala.\n1521ean, Karlos I.a Espainiakoa eta Frantzisko I.a Frantziakoa aurkari handiak ziren. Espainia hasiberria bere inperioa Europa eta Amerikan zabaltzen ari zenean, Frantzisko I.ak espainiarrek zeukaten Napoliko Erresuma nahi zuen, eta Karlos I.ak, berriz, frantziarren esku zeuden Milanerria eta Borgoina. Frantziako gudaroste irregularrek Luxenburgo eraso zutenean, herrialde bien arteko guda hasi zen. Laster gerra Flandriarantz zabaldu zen, eta Karlos Ingalaterra eta Aita Santuen Lurraldearekin elkartu zen Frantziaren aurka. Frantzisko I.ak, Gaztela erraustu zuen komuneroen gerra eta Valentziako Germanien altxamendua aprobetxatuz. Asparrotseko jauna zen André Foixkoa bidali zuen Henrike II.a Nafarroakoari erresuma berreskuratzen laguntzeko.\nHistorialari batzuen ustez, Nafarroako Erresuma eraso zuen armadaren zuzendaritza izenez Henrike II.a Nafarroakoak bazuen ere, berez Andre Foixkoak zuzenduta zegoen. Era berean, frantziarrek hornitu eta finantzatu zituzten maniobrak, gero erantzukizuna ukatu bazuten ere.\nEgoera honetan, 1521eko maiatzean, Nafarroa osoan altxamendu orokorra hasi zen, barnetik prestatutako altxamendua ere. Horrela Iruñea, Lizarra, Tafalla edo Tutera bezalako hiri nagusiak ez ezik beaumondarren eskuetan izandakoak ere altxatu egin ziren. Era berean Asparrots jeneralak zuzendutako armadak, 12.000 nafar-gaskoi oinezkok osatua eta artilleria astuna zuena, maiatzaren 15ean Donibane Garazi hartu zuen eta gero Orreaga eta Auritz.\nNaiarako dukea eta Nafarroako erregeordea zen Antonio Manrique de Larak maiatzaren 17an Alfarorantz jo eta bidean lapurtua izan zen. Iruñean gelditzen ziren soldadu gaztelarrak gazteluratu ziren. Gudu honetan Gipuzkoako oinaztarren kapitaina zen Inazio Loiolakoa zauritu zuten sei ordu iraun zuen bonbardaketan. Erasotzaileen artean, berriz, Frantzisko Xabierkoaren anaiak ziren Miel eta Joanes zeuden, gudua eta gero hiria babestuko zutenak.\nErresuma berreskuratzeko guda ez zen latza izan: Zengarren mendian 1.000 oinaztarren aurkako gatazkan 17 hildako izan ziren; Esan beste lau ihes egiten ari ziren tropak aurkitu zituztenean eta Iruñean zaurituak baino ez. Gero, ez zen beaumondarren aurkako mendekurikk izan.\nNoaingo gudua gogorarazteko oroigarria.\nHiriburua hartu ondoren, Andre Foixkoak zuzendutako armadak - biarnotar, lapurtar, frantziar eta nafarrek osatua- Erresuma zeharkatu eta Logroño eraso zuen. Bidean Los Arcos setiatu eta arpilatu zuten, Karlos I.ari fideltasuna mantendu zuelako. Ekainaren 5ean Logroñoko harresiak bonbardatzeari ekin bazion ere, 11an setioa utzi eta Iruñerantz atzera egin behar izan zuen, armada inperiala berrantolatu zelako.\n1893an Boissonnade historialariak armada inperialak Nafarroa berrinbaditzeko 30.000 soldadu errekrutatu zituela kalkulatu zuen. Errekrutatzea honela banandu daiteke:\nGaztelako Erresumako kondestableak zuzendutako 7.000 lagun\n5.000 inguru Bizkaia, Araba eta Gipuzkoatik etorriak, gehienak oinaztarrak\nLeringo kondeak zuzendutako 4.000 beaumondar\nSegovia, Valladolid, Palentzia, Burgos, Salamanca eta Toroko 1.000-1.200 soldadu leku bakoitzeko\nMedina del Campoko 800 eta Ávilako 500 soldadu\nGaztelako nobleak bere osteekin batera\nMaiz, Gaztelako komuneroen gerraren galtzaileak errekrutatuak izan ziren.\nArmada gaztelarrak laster lotu zion nafar-gaskoien armada erasotzeari. Lehendabiziko borrokak Garesen gertatu eta emaitza nafarren aldekoa izan zen, izan ere, armada inperialak 300 laguneko eskuadroi osoa galdu zuen. Azkenean, ekainaren 30ean Iruñetik geru armada biek topo egin zuten. Noaingo gudua izeneko bataila odoltsuan 5.000 soldadu hil eta Nafarroako armadak galdu zuen. Bost egun geroago, Gaztelako gobernadoreek Iruñeko errendizioa adostu eta hirian sartu ziren. Asparrots jeneralaren askatasuna ere adostu zuten. Uztailaren bukaeran Donibane Garazi ere galdu zen.\nBerriro, zutik zirauten gazteluak lurrera bota zituzten, Iruñekoa, Lizarrakoa eta Gareskoa mantenduz. Galtzaileek konfiskazioak, heriotza-zigorrak eta erbesteratzeak pairatu zituzten.\n1521eko abuztuan Mirandako kondea zen Francisco Zuñiga Abellaneda erregeorde berri izendatu zuten.\nNoainen galdu eta hiru hilabete geroago, Henrike II.a Nafarroakoaren jarraitzaileek, irailean, Amaiurko gaztelua eta, urrian, Hondarribia hartu eta Baztan-Bidasoa ibarrak kontrolpean mantendu zituzten.\n1522ko martxoan espainiarrek Orreaga eta Ituren eta Zubietako Ekaitza mendian dagoen Orzorrotzeko gaztelua hartu zituzten.\n1522ko maiatzaren 10an enperadoreak barkamen orokorra eman zuen, 400 lagunei izan ezik.\nEkainaren 17an, denek hildakoak zituzten gudu batean, gaztelarrek Doneztebe hartu eta erre zuten. Horrela Baztan-Bidasoako lerro defentsiboa apurtu zuten. Ekainaren 28an armada inperialak hutsik zegoen Behobiako gaztelua hartu zuen. Egun bi geroago inguru hartan Aldabe mendiko guda gertatu zen.\nUztailean 10.000 lagunek Amaiurko gaztelua setiatu eta 1522ko uztailaren 22an bertan zeuden 200 nafarrek amore eman zuten.\n1523ko urrian Karlos I.a bera Iruñera joan zen Hondarribian eta Nafarroa Beherean zegoen Nafarroako erresistentziaren aurkako kanpaina prestatzeko. Abenduan beste barkamen orokorra eman zuen, nafar familien 152 ordezkariak alde batera utziz.\nNafarroa eta Gipuzkoan 27.000 laguneko armada prestatu zuen. Armada hiru zutabetan banatuta zegoen: hurrenez hurren Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Bearno erasotzeko. Kanpainak 24 egun zirauen. Ezin zuten Baiona hartu ezta Tolosara ailegatu ere. Gainera, desertzioak eta gaitzak zirela eta, lauren bat galdu zuten. Kanpaina honetan Oloroe, Nabarrengose, Garrüze, Sordes, Hastinga, Maule, Salbaterra eta Bidaxune erasotuak izan ziren.\nNafarroako armarria, konkista eta gero erabilia.\nEspedizioa eta gero otsailean berrantolatuak, berriro Hondarribiko setioari lotu zioten. Otsailaren 2an bonbardaketa hasi zen. Negoziazioak martxan ari zirela, otsailaren 27an, frantziarrek gaztelua utzi eta nafarrak gelditu ziren. Otsailaren 29an nafarrei barkamena eskatu zieten errenditzearen truke. Azkenean 1524ko apirilean gaztelua errenditu zuten, hartu eta urte bi eta erdi geroago.\nBarkamena eta gero Nafarroako Erresumako administrazioa espainiaratu egin zen.\nBitartean, frantziarrek Milanon galdu eta eskualdea utzi egin behar zuten. Frantzia alde guztietatik jazarria bazen ere, Paristik gertu ingelesak, Borgoinan alemaniarrak eta Baionan espainiarrak geldiaraztea lortu zuen. Karlos I.a Espainiakoaren armadak Proventzan sartu eta Marseille setiatu zuen. Frantzisko I.a Frantziakoa kontraerasotzeko gai ere izan zen, baina Paviako guduan galdu eta, Henrike II.a Nafarroakoarekin batera, espainiarrek atxilotua izan zen.\n1525eko otsailaren 24an izandako bataila honen ostean, Frantzisko I.ak 1526ko urtarrilean Madrilgo ituna sinatu zuen. Itun honen zazpigarren artikuluan berriro ez ziola Nafarroako erregeari Nafarroako Erresuma berreskuratzen lagunduko adostu zuten. Henrike II.a Nafarroakoak 1527an ihes egin zuen presondegitik.\n1521eko irailetik aurrera, Donibane Garaziko Mendiguren gaztelua Henrike II.anen jarraitzaileen eskuetan zegoen. 1525ean gaztelarrek berriro okupatu bazuten ere, laster galdu zuten eskualdearen kontrola. 1527ko irailean Hernando Sandovalek zuzendutako espedizio batek kontrola berreskuratu eta inguruko herriei Karlos I.a enperadoreari fideltasuna eta obedientzia eskatu zien.\n1528ko uztailean Karlos I.ak herrialdea galdutzat eman eta Henrike II.ak berreskuratu zuen. Lurralde hauetan Nafarroako Erresumak bere independentzia mantendu zuen,\n1589an Henrike III.a Nafarroakoa Henrike IV.a Frantziakoa bihurtu zen "Paris vaut bien une messe" (euskaraz: "Parisek ongi merezia du meza bat") esanez.\n1620ko urriaren 20n, Luis XIII.a Frantziakoa (Luis II.a Nafarroakoa) Pauera bertaratu zen armada baten buru zela, hamarkada batzuk lehenago Erromako Elizari bahitutako ondareak itzultzeko agindua betearaztera, Parlamentuak errefusatu baitzuen. Pauera sartu eta, bide batez, "Frantziari Nafarroa eta Bearnoren batze agiria" plazaratu eta erresuma biak lotu zituen. Geroztik, Frantziako erregeak Frantzia eta Nafarroako erregeak izango ziren. Inoiz bere aitaren jaioterrian izandako errege honen erabakia ez zen nafarren gustukoa, behin betiko bere eskubideak eta ohiturak galdu eta Frantziako eskualde bat bihurtu zelako.\n1789an Frantziako iraultza hasi eta gero, erresuma desegiten ari zelarik, 1790ean Nafarroa Behereko Estatuen Pariseko ordezkariek uko egin zioten departamentu-sistemaren inguruan bozkatzeari, haiek frantsesak ez zirela argudiatuta. Hala ere, departamentua ezarri egin zen, eta erresuma desagertu (1792).[erreferentzia behar].\nJoseph Bonapartek Karlos I.aren armarrian izandako Nafarroako kateak berreskuratu zituen, beste erregeek erabiliak ez izanak.\nHondarribia mendean hartu ondoren, amnistia luzea dekretatu zuen Espainiako erregeak eta ihes egindako galtzaile asko itzuli eta bere ondareak berreskuratu zituzten. Ipar Euskal Herriarekin merkataritza debekatu eta mugetan kontrolgune zorrotzak ezarri zituzten pertsona zein salgaietarako.\nAntzinako Nafarroako sistema administratibo, judizial eta legegilearen ordez sistema feudala ezarri zuten. Hala eta guztiz ere, Karlos V.a Habsburgokoak bere testamentuan zalantzak azaldu zituen Nafarroan egindakoa ondo zegoenetz. Konkista militarrak ekarritako egoera bideratzeko, Henrike II.a berezko Nafarroako erregearekin tratu batera heltzen saiatu zen, eta ez zituen bere armarrira manu militari bere inperioari atxikitako Nafarroa eta Napoli gehitu, elkarrizketa ez eragozteko.\nIruñea gotorleku bihurtu zen, harresiak berreraiki eta bi aldeak kontrolatuta nahikoa zen hiri osoa kontrolatzeko eraikitako zitadela egin zuten. Espainiak 1889ra arte ez zituen zitadelako bastoi bi bota Iruñeko Lehen Zabalgunea eraikitzeko. Era berean 1920 arte ez zuten harresia bota Bigarren Zabalgunea egiteko. Ordurako Lehenengo Mundu Gerran erabilitako teknologia zaharkitua zuen Aro modernoko harresiak.\nNafarroako Erresuma izena 1841era arte mantendu zuen, hau da, Lege Hitzartua promulgatua izan zen arte. Erresuma izenarekin batera Nafarroako erregeordeak ere desagertu ziren. Historian erregeorde nafar bat baino ez zen izan: Francisco Espoz Mina 1834an.\n2007ko martxoan Nafarroako Gobernuak Navas de Tolosako guduaren zortzigarren mendeurrena eta Albako dukearen tropen konkistaren bosgarren mendeurrena oroitzapena egiteko batzordea sortu zuen. Batzorde Antolatzaile hau Miguel Sanz presidenteak, César Antonio Molina Espainiako kultura ministro ohiak, Iruñea eta Donapaleuko alkateek, Iruñeko artzapezpikuak eta beste kideek osatuta dago.\n2008ko apirilaren 5ean Nestor Basterretxea artistak, Pablo Antoñana idazleak, Tasio Agerre Nabarralde erakundeko presidenteak eta beste hainbat nafar intelektual eta pertsona ospetsuek "1512-2012 Nafarren konkista" agiria sinatu zuten nafar gehienek orain bost mende gertatua ezagut zezaten. Nafarroa Bizirik! ekimenak hainbat ekitaldi ere antolatu ditu historiografia ofizialak gertatutakoa urtu ez dezan. 2010ean Nabarralde erakundeak "Euskal Herriko Historialarien I. Biltzarra" antolatu zuen Vianan non "Historiografia ofizialak «ezkutatu duen errealitateaz» eztabaida piztea" zuen helburua\n2012ko apirilaren 8an Aberri Eguna ospatu zen Iruñean, Nafarroako Konkistaren 500 urteurrena zela eta. Independentistak sareak antolatutako ekitaldian Nafarroako Konkistaren eta Gernikako bonbardaketaren hainbat datu historiko gogoratu ziren, eta independentzia aldarrikatu zen. 2012ko martxoan, gaiak hizpidea jarri zuen Espainiako Senatuan ere, Mendizabal Azurmendi senatariak mozio batean 1512koaren kanpaina eta geroko aldaketen konkista izaera nabarmendu zuenean, horretarako frogak ere aipatuz.\n↑ Antonio Ubieto Arteta: "Estudios en torno a la división del Reino por Sancho el Mayor de Navarra", Vianako Printze Erakundea, 21. Liburukia.\n↑ Iñaki Sagredoren blog:"Algún apunte sobre una conquista poco conocida"\n↑ a b c d e f g h i Elizari\n↑ José Ángel Lema Pueyok argitaratutako laudoa\n↑ a b c d e f g Urzainki\n↑ a b José Luis Orellaren liburua\n↑ a b c d e f g h i j Serrano Izko\n↑ Iñaki Sagredoren blog:"Historia manipulada"\n↑ "Noticia de las Cosas Memorables de Guipúzcoa"\n↑ a b García Arancon\n↑ a b c d Herreros Lopetegi\n↑ a b Jimeno Jurio\n↑ Eloisa Ramírez\n↑ a b c d e f g h i j k l m n Pedro Esarte\n↑ Monteano, Peio Joseba (2000) La población navarra a comienzos del siglo: el Recuento de casas de 1514 61 Vianako Printze erakundea ISSN 0032-8472.\n↑ a b (Bazán 2006:232)\n↑ Julio II.ak V. Laterango Kontzilioan\n↑ Iñaki Sagredoren blog:"Sin castillos en Nafarroa «no ai ombre que alçe la cabeza»"\n↑ a b Juan Ortega y Rubio: "Compendio de Historia de España" Valladolid, 1893\n↑ Blockmans, "Emperor Charles V", 51–52. orr; Hackett, "Francis the First", 226. orr\n↑ Arturo Kanpion: "La familia de S. Francisco de Xabier"\n↑ Los Arcoseko udalaren webgunea\n↑ Jon Urruxulegi: "La batalla de Noain" Gara egunkarian\n↑ Alfredo Floristán\n↑ Karlos I.aren testamentuak honela zioen: "en lo que toca al reyno de Navarra, haya de mirar y con diligencia examinar y averiguar sinceramente, si de justicia y razón seré obligado a restituir el dicho reyno o en otra manera satisfacer o compensar a persona alguna. Y lo que fuese hallado, determinado y declarado por justicia, se cumpla por efecto, por manera que mi ánima y conciencia sea descargada."\n↑ Nafarroako Gobernua Sanz presidentea eta Molina ministroa 2012 Batzorde Antolatzailea eratzeko bileraren buru izan dira.\n↑ Basterretxea, Nestor; Antoñana, Pablo; Agerre, Tasio (2008-05-28) «1512-2012 Nafarroaren konkista» Berria.\n↑ Astiz, Iñigo (2010-09-08) «Konkistaren egien bila» Berria.\n↑ Diario de Sesiones del Senado (10) 2012-03-27 . Noiz kontsultatua: 2018-05-08.\nBazan, Iñaki: "De los tiempos oscuros al esplendor foral (siglos V al XVI)", "De Túbal a Aitor: Historia de Vasconia" liburuan (2006) Madril, La Esfera de los Libros ISBN 84-9734-570-3\nCanellas López, Ángel: "Aragón en su historia" (1980) Zaragoza, Caja de Ahorros de la Inmaculada ISBN 84-500-3905-3\nUrzainki Mina, Tomás; Olaizola Igiñiz, Juan Maria (1998) La Navarra marítima Ensayo y testimonio (1. argitaraldia) Iruñea: Pamiela ISBN 9788476812938.\nElizari Huarte, Juan Francisco: "Tiempos de ruptura, tiempos de sosiego", "Historia Ilustrada de Navarra" liburuan (1993) Iruñea, Diario de Navarra ISBN 84-604-7413-5\nMonteano Sorbet, Peio J.: "La guerra de Navarra (1512-1529). Crónica de la conquista española" (2010) Iruñea, Pamiela ISBN 978-84-7681-653-0\nRamírez Vaquero, Eloisa: "Carlos III. Nobleza y moanarquía", "Historia Ilustrada de Navarra" liburuan (1993) Iruñea, Diario de Navarra ISBN 84-604-7413-5\nOrtega y Rubio, Juan: "Compendio de Historia de España" (1893) Valladolid, Imprenta y Librería Nacional y Extranjera de Hijos de Rodríguez\nBlockmans, Wim: "Emperor Charles V, 1500–1558" (2002) New York, Oxford University Press ISBN 0-340-73110-9\nHackett, Francis: "Francis the First" (1937) Garden City, New York, Doubleday, Doran & Co.\nSagredo Garde, Iñaki: "Navarra. Castillo que defendieron el Reino" (2006) Iruñea, Pamiela ISBN 84-7681-477-1\nJimeno Jurio, José María: "Retazos de la historia de Pamplona" (2004) Iruñea, Pamiela ISBN 84-7681-405-4\nGarcía Arancon, Raquel: "La Casa de Champaña", "Historia Ilustrada de Navarra" liburuan (1993) Iruñea, Diario de Navarra ISBN 84-604-7413-5\nHerreros Lopetegi, Susana: "Navarra en la órbita francesa", "Historia Ilustrada de Navarra" liburuan (1993) Iruñea, Diario de Navarra ISBN 84-604-7413-5\nEsarte Muniain, Pedro: "Navarra, 1512-1530" (2001) Iruñea, Pamiela ISBN 84-7681-340-6\nFloristan Imizkotz, Alfredo: "La unión a la monarquía española y a Francia", "Historia Ilustrada de Navarra" liburuan (1993) Iruñea, Diario de Navarra ISBN 84-604-7413-5\nPradera, Víctor: "Fernando el Católico y los falsarios de la historia" (2003) Bilbo, Grafite argitaletxea.\nIdazle asko: "Navarra, Comunidad Foral. Historia y actualidad del Fuero Navarro" Iruñea, Nafarroako Gobernua 84-235-1816-7 Testua online\nAdot Lerga, Álvaro: "Navarra en el pensamiento y actuación política de los reyes Juan III y Catalina I (1483 – 1517)." Iruñea Testua online\nLanda El Busto, Luis: "Historia de Navarra. Una identidad forjada a través de los siglos" Iruñea, Nafarroako Gobernua 84-235-1935-X Testua online\n"500 años de conquista, la memoria que no pudieron destruir". Iniciativa "1512-2012 Nafarroa Bizirik". 2ª edicion Febrero de 2011.\nOrriaren azken aldaketa: 15 iraila 2019, 10:37.


Umorea Gerra aurreko euskal kazetaritzan - Euskonews\nEuskal kazetaritza XIX. mendean hasi zen; lehenengo aldizkariekin batera, umorea ere prentsan ageri zen. Hala eta guztiz ere, esan daiteke XX. mendeko euskal prentsan ondu zirela umore idatzi eta marraztu, prentsaren eskutik ageri zirela Euskal Herriko lehen komikiak, euskaraz. Aurreko mendean ere, halaber, badago lehen euskal aldizkarietan, iruzkin politiko eta albisteekin batera, zenbait umore-zertzeladak. Hona hemen bat, beti ere puntuka:\nArantzazu aldetic Arabara etziran len pasatzen basaurdiac baicic, eta bide oni ezkerrac alde onetatic ere Arabac eta Guipuzcoac, bi probintzia oyec, escu alcar ematendute.\nBarrundia eta Asparrenaco erri chiki ascotaco jendea bicida tratuan bide oni ezkerrac. Begira oyen tratua: Biyor edo aste bat artu, bi otzara jarrioni alde banatatic, bete ogis eta dijuas Oñatira; saldu ogiyac, erosi arrautzac edo egastiyac eta Bitoriyara. Tratu onekiñ bicida gende asco.\nTratulari oyetaco nescacho gastebat cijuan lengo batian Bitoriyara, bere echeco astoa lagun artuta eta otzarac arrautzas ondo ondo beteta. “Cer daraman otzara oyean?” galdetzendiyo batec.- “Astoa erortzenbada ecer ere ez” erantzutendu, eta badijua aurrera lau edo bost duro irabasteco asmo osoarekiñ.\nEta astoa ipursaltoca\nAsitzenda eta makilla\nBere jabeac artzendu, baño\nArrautzac dira tortilla.\nGeyago arrantza billa\nEz du jun nai nescatillac.\nAspertudala diyo aitari\nEta bere jundedilla.\n(Gure Izarra, Paris, 1888ko urriak 30, 1. eta 2. orrialdeak)\nDonostiar batzuk aipatu behar dira bestalde, hala nola Marcelino Soroa, garai hartako aldizkarietan bere luma trebatu zuena, baina batez ere Serafin Baroja, Pio Barojaren aita eta Baroja inprimatzaileen familiakoa. Euskarazko opera batzuen egilea, prentsan ere aritu zen; Bai, Jauna, bai izeneko bi aldizkari satiriko argitara eman zuen, eta bi egutegi: Santo Tomasco Feriya eta Almanaque bilingüe (erderaz eta eusqueraz) para el año de 1879. Azken honetatik hartu dugu honako poesiatxo hau:\nCillar bicia eusqueraz,\nazogue en buen castellano,\nda metal bat, denetan,\nel más importante y raro.\nUra becela izanic,\nsin embargo es más pesado\nberuna ta zinc baño\ny que el hierro y el estaño.\nAu da Mercurio bada,\nun dios en tiempos pasados,\ngaur metal esan dana,\nque se saca del cinabrio,\nta eguzquiaren giran\nel planeta más cercano...\nBatzuec an ta gu emen\nBadirudi nolabait garai hartako bertsolarientzako ironia bat zela: esaten denez, euskaraz baino ez zekiten bertsolarigehienek, baina, erdara izanik “kultur” hizkera, han hemenka gaztelaniazko hitzak sartzen zituzten. Baroja, hiritarra eta liberala, halako elebitasunaz hartaz burlatzen zen.\nBeharbada, horixe da euskaraz egindako umorea -eta beste manifestazio batzuk- ulertzeko giltzarria: herria eta hiriaren arteko lehia. Edo, hobeto esanda, zer nolako kultura aurkezten zen euskararekin lotua: nekazari-gizarteari garrantzia ematen ziona (euskaldun-fededun binomioa), Peru Abarkatik zetorrena; eta hiritik eta hirirako garatzen ari zena. Gizarte moderno hartan garatu ziren bai kazetaritza, bai prentsan agertu ziren komikiak. Umorea, nekazarientzako genero bat edo hiriko burgesiarena? Lehen irudian (John de Zabaloren karikatura bat) donostiar bikote batek Argia irakurtzen du; bigarrenean, ume bat astekari bera irakurtzen dio baserrian bere senide guztiei.\nEranskinean argitaratzen ditugun adibideetan, azter daiteke kontraesan aparente horiek, eta nolako umorea nagusi zen garai hartan. Guztiak Argia aldizkaritik hartuak dira. Elizaren itzala ageri da; baina, aldi berean, umore laikoaren presentzia ere ikusten hasi zen, batez ere errekuperatzear dagoen kazetari erdi ahaztu baten eskutik: Gregorio Mujika.\nMasa-gizarte hartan ere mugimendu politikoak sortu ziren. Horietako bat nazionalismoa. Sabino Aranak ere -ez Sabinok berak, baizik eta Arana hil eta gerokoa izango zen umorearen erabilera aldizkari jeltzaleetan- sortutako alderdiak ere nola edo hala erabili zuen umorea, eta komikiak. Bi bide jorratu ziren: alde batetik, beste hizkuntza eta beste kultura batzuetatik hartutako komikiak itzultzea, eta bestetik komiki original sortzea. Ikus ditzagun adibide batzuk. Lehenengoa Bilboko Euzko Deyatik hartua da, 1916koa. Aldizkari hori Euzko Gaztediaren inguruan argitaratu zen, euskaraz. Bizkaiko Foru Aldundiak sortutako euskal katedran ikasitako batzuek idazten zuten. Euzko Deya, 1916.\nIkus daitekeenez eredua ipui ilustratua zen, batik bat. Garai hartan komiki askotako pertsonaiek “globo”en bitartez hitz egiten zuten. Bazegoen beste eredu bat, kontserbadoreagoa: aleluya delakoena. Alegia, marrazi batzuk, neurri berdineko koadroen barruan, eta haien azpian testu laburtxo bat, ikusten dena azalduz. Normalean, eredu hau moralista samarra da.\nEredu berdina jarraitu zen Euskal Herriko lehen komiki-aldizkarian. Merezi du, laburki bada ere, bere historioa kontatzea. 1921ean Donostian Argia astekaria sortu zen. Egunkari-itxura zeukan, eta egunkari bihurtu nahi zuen. Arrakastatsua zen, ziur aski garai hartako euskal aldizkaririk hobea. Haren eskutik, 1927-1928. urteetan euskara hutsezko komiki baterako bidea jorratu zen. Ideia Madrilen arkitektura ikasten ari ziren ikasle euskaldun batzuena izan zen eta Abdon Alaiza euskaltzale arabarraren eskutik ondu zen ideia hura. Lortu zuten Txistu izeneko aldizkari baten ale batzuk argitaratzea. Dakigunez, ez da batere gorde. Hala ere, Argian bertan argitaratutako adibide bat ezagutzen dugu. Hona hemen: Txistu, 1927.\nBerriz ere, baliabide berdina erabiltzen zuten: didaskaliena, ipuin moralista bat erakusteko. Garai hartan komikiak umeentzako ziren, eta, batez ere, haurrak hezitzeko baliabide on bat. Berdin gertatu zen elizgizonen argitaratutako aldizkarietan argitaratutako komikietan. Azpimarragarrienak, Iruñeako Zeruko Argia aldizkariaren zenbaki gehienetan agertzen ziren umeentzako atalak (umeentzako aldizkari bat ateratzea ere proposatu zioten Nafarroako kaputxinoek Euskaltzaindia sortu berriari). Hona hemen adibide bat, “Martin Potzolo” izeneko pertsonaia protagonista duena. “Martin Potzolo”. Zeruko Argia, 1919-1936.\nAntzeko baliabideak erabili ziren jeltzaleen aldizkarietan argitaratutako komikietan. Umeei zuzenduak, didaskaliak erabili ziren orduan ere (1930. urteetako hamarkadan), eta asmoa politikoa zen. Behintzat, bizitza modernoaren hainbat ezaugarri agertzen ziren, hala nola kirolak, kasu honetan, boxeoa eta futbola, edo abioiak, hurrengo adibidean ikus daitekeenez. 1930.eko hamarkadan Bizkaian Euzko [sic] Alderdi Jeltzaleak euskaraz argitaratutako astekarian, Euzkon, agertzen zen komiki ataletik hartua da. Ikur politikoak ere agertzen ziren, abioan, adibidez, lauburua. “Gastetxu”, Euzko aldizkarian argitaratutako komikia.\nGauzak poliki-poliki aldatzen hasi ziren 1930.eko hamarkadan. Nazionalistek beste aldizkari batzuk argitaratu zituzten, gehienak elebidunak; alegia, erdara nagusi eta euskaraz orrialderen bat. Ez zen arraroa euskal atal horietakoren bat komiki bat izatea. Propagandista izan arren, behintzat “globoak” erabiltzen hasi ziren. Aldizkari berean argitaratutako komiki bat “Peru Malluki” da. Helduentzako komiki bat dugu. Arlote bat, euskaldun nekazaria, sinple eta jatorra. Estereotipo bat, alegia:\nKomikien baliabide modernoak hamarkada hartako euskarazko komiki-aldizkari batean erabiltzen ziren: Tolosako Poxpolin. EAJ-PNVk lagundutakoa, eredua Espainiako TBOrena zen: Poxpolin, Isaac López Mendizabalen komikia.\nAzkenik, Gerra aurreko euskal komunikabideetako umorean zeharkako ibilbide honetan, irratian garatu zenaz hitz egingo dugu. Ezagutzeko zailena, zer esanik ez: ez da garai hartako grabazio edo gidoirik ezagutzen. Hala ere, jakin badakigu 1925ean sorturiko Donostia Irratian euskarak bazuela bere lekutxoa, eta euskal umorea ere bai. Euskarazko irratsaio gehienak Joseba Zubimendi eta Ander Artzeluzek egiten zituzten. Biak, Argia aldizkariari oso lotuak. Eta jakin badakigu noizean behin umorea aireratzen zuela beste izen ezagun batek: Pepe Artolak.\nBadago, beraz, nondik hasi gai hau. Gure asmoa ez da besterik izan: arrasto batzuk aurkeztea eta gai batzuk insinuatzea. Eranskinak:\nBi buruko gizonak\nAste ontan izan dira berriketa geienetarako izbidea, Tolosa’n gertatu dan gauza arigarriak eman du. Entzungo zenuten noski. Ementxe ipintzea on izango da, ordea, geroko ta gerogoko gizadiak ere gertakizun onen berri izan dezaten.\nTolosa’ko Elosegi’tarren txapel-olan, ARGIA gogoz irakurtzen dute. Bertako nagusiak ari ziren ba azkeneko zenbakiari begira, ta batek ala dio:\n-Kontxo! Bi buru dauzkan txal bat jaio omen dek Donosti’an...Ara emen bi buruak... [Aurreko alean, otsaialren 1ekoan hain zuzen ere, bigarren orrialdean bi buruko txal baten argazkia agertzen zen, testu honekin : “Aurreko igandean Donosti’ko ‘Marikotxetegi’ baserrian jayo zala esan genuen txekorraren buru bikoitza”].\n-Ia, ia... -esanaz, guziak batu ziran. Begira begira zeuden, eta alako batean...\n-A, Barrabas'en bizarrak! Bi burudun txalak jaio bearrian, bi burudun gizonak jaioko balira - a zer mauka guretzat!...\n-Bakoitzak bi txapel bearko lituzkealako.\n-Ta alaxe dek.\nItzegiñaz itzegiñaz, mirari ori zerbait irixteko zerbait egitea erabaki zuten. Zer egingo ta zer egingo, joan ziren San Blas’en ermitara, ta belauniko jarririk, burua makurtuta, San Blas onari eskatu zioten nai zutena:\n-Emendik aurrera, San Blas ona, gizon bakoitzari bi buru eman zaiozkatzu...\n-Arrigarrietan arrigarriena!... San Blas’ek burua altxa zuan aurrenengo begiak mogitu zituan gero ta itzegiten asi zan urrena...\n-¿Bi buru? ¿Zertarako? -esan zuan goxo-goxo San Blas’ek.\nSantua itzegiten ikusteak eman zieten zotiña joan zitzaietenean, esan zioten Elosegitarrak:\n-Ala bakoitzak bi txapel bearko ditu eta...\n-Ta zuek txapel geigo saltzeagatik, bi buru izatetik etorriko litzaizkioken kalte izugarriak gizonaren lepora ekartzea ¿ondo al derizkiotzute?\n-¿Zer kalte gero?\n-¿Zer kalte? Bakoitzak bi txapel erosi bearko lituzke.\n-Zuentzat bai; beretzat ez ordea. Gañera illero bi buruko illea moztu bearko luke, ta ille-mozketa geroz ta garestigo dago. Ta ¿bizarra kentzea? Arpegi batekoa kentzeko or aritzen gaituk amorratzen, ¿eta bikoa kentzeko lana eman nai diguzute? ¿Ta lau begi zertarako gero? ¿Birekin gero makiñabat txerrikeri ikusten dizkiagu. Ta lau belarri... Ta bi au... batean bi xigarro-punta erretzeko... Ez, ez... buru bat bakarrik ere naikoa diagu...\n-Alde onak ere baditu ordea. Bi bururekin lan geigo egingo luke gizonak...\n-¿Geigo? Batekin egin litekena egingo balu, obe luke... Batekin egin liteken lana egiten ez dutenak, ez dute beste bururik bear; batekin egin liteken guzia egiten dutenak, berriz, beste bat balukete lertuko lirake lanean... - Ia “Jeme” gizarajoak bi buru baleuzka!... [Jeme Gregorio Mujikak Argian erabiltzen zuen ezizena zen].\n-Kontuak aterako lituzke berak...\n-Bere ordez nik ditut bada, ta alperrik zabiltzate; bi buruko gizonik ez da jaioko.\n-Gure biotzeko San Blas!...eskerrik asko buru-lanetik bizi geran guzion izenean.\nBi buru eman zaizkatzu txalari nai badezu. Gizonari... - ez eta ez!\n(Argia, 1925ko otsailaren 8an)\nBi artikulu hauetan ikusten da Bittor Garitaonandia Garbik eta Argian idazten zutenek erabilitako metodoa: aurrena, adibide, ipui edo istorio baten bidez, erakusten zen arazoa, gero arazoaren muina argitzeko; azkenik, aipatu adibidean bezala, eskaera bat egiten zuten, edo bere ustetan irtenbiderik onena. Azken batean, Testamentu Berrian, eta sermoietan ere sarritan erabilitako sistema da. Tradizioa aspaldikoa da: Axularrek berak hala planteatzen zituen bere Geroren kapitulu asko -beste autore erdaldun askok, batez ere elizgizonek edo Elizaren Unibertsitateetan hezitakoek, bezalaxe-, lehendabiziz han hemendik jasotako adibideak eta gero mezua. Beste aldetik, susmatzen dugu Iztuetaz gain, Juan Bautista Agirreren Erakusaldiak ere ereduak ziren gipuzkeraz idazten zutenentzat.\nEuskaldunak alde guzietan arkitzen dirala esan genezake. Zuen ateraldietan, ludiko edozein bazterretan zabiltzatenean, euskeraz ez dakizutela ulertuko- ta ixilpekorik ez esan, badaezpada. Gipuzkoar bateri Ingalaterran zer gertatu zitzaion ¿bai al dakizute? Ona emen. Azkeneko gudaldi edo gerratean gertatua da. Londres'en arkitzen zan gipuzkoar ori: igarobidea (pasaportea) bear zuen eta joan zan konsul-etxera beste lagun batekin (euskalduna ura ere). Konsul-etxea jendez betea zegon: lanean asko ari ziran, bañan guzien eginkizunak betetzeko, orduak bear. Gure gipuzkoarra, ingelez ere ondo jakin ez ta, atze-xamarrian uzten zuten besteak, eta egon da egon, azperturik mar-mar ingelesen kontra euskeraz itz-egiten ari zan. Gizon eder patilla aundidun bat an zebilen batetik bestera; itxuraz askotxo agintzen zuena: eta beren aurretik igaro zan batean, gipuzkoarrak esan zion bere lagunari, euskeraz:\n-Tolosa aldian balitza, ingeles kankalu orren patilla luze ta...\n-Gipuzkoarrak bere itza bukatu baño len, patilladun gizonak bat-batean buelta ematen du, ta berakana urreraturik, esaten die euskera garbiz:\nBi euskaldunak estu ta larri, arpegiak elurra bezin zuriturik, zer erantzun etzekiten. Patilladunak, irri-parrez, esan zien:\nEne! Barkatu jauna.\n-¿Zergatik ez dezute lenengotik euskeraz egin?\n-Euskaldunik emen egongo zenik ez genekien ta.\n-Ez da ludian (munduan) bazterrik, euskalduna eldu ez danik.\nBarkatu zien, pozik, baita nai zuten guzia beriala egin ere.\nBeste orrenbeste toki askotan gertatu liteke, ta Londres’ko errezildar patilladunak gipuzkoar oyei esan ziena egin zazute beti: lenbizi euskeraz itz egin, aurrean daukazutena aprikatarra bada ere.\nEuskaldunak bazter guztietan arkitzen dirala esan genuen aurreko astean, ta ala da. Ludiaren lan aizietatik noiznai datorzkigu ARGIA poz-pozik irakurtzen duten euskaldunen idaztiak. Lengo egun batean eldu zitzaigun Ameriketa’ko Venezuelas’tik zetorren idazti bat. Caracas’ko ikastetxe aundi baten. Iragarkuna zan.\n-¿Emen ere bai al ditugu adizkideak?\n-Baita ez gutxi. Idiki degu ta lenengo agertzen zaizkigu Ikastetxeko irakaslarien antzezkiak (irudiak). Beren arpegiak diotenez, euskaldun jatorrak.\n-Nortzuk ote dira?.\n-Antzezkien azpiko izenak irakurtzen besterik ez degu: Zumalabe, Ipiñazar, Errasti, Remondegi, Aristu, Hita (napar euskalduna), Puig (euskalduna au ere, ernaniarra), Gastaminza, Agirre, Markiaga, Oñaederra, Otaño.\n-Oyetakoen bat ARGIA’n bein baño geyagotan idatzia da, ta bera arkitzen dan tokian gure euskera maitea ez da baztertua izango.\n¿Zenbat euskaldun ote dira, beren erritik kanpora bizi diranak? Egoki litzake, ba, auxe jakitea. Arjentina’n, Uruguay’n, Mexiko’n, Cuba’n, California’n, Pilipineta’n eta abar, milaka dira: bañan, guztiz, euskalerritik kanpora zenbat diran ez dakigu. Ezin-jakiña ez da ba izango; ez noski. Eginkizun ori Eusko-Ikaskuntzak bere ardurapean artu bear luke. Gaur egunean, euskaldunen artean langille gogatsu ta pizkorrak ugari ditugu, eta saritxo bat eskeiniaz, beriala azterketan asiko lirake, ta bi urte baño len, ludi guzian zenbat euskaldun geran jakin ere bai. Eusko Ikaskuntzak asmo au ontzat arturik erantzungo ote digu? Pozkarri izango litzaiguke.\n(Bittor Garitaonandia, Argia, 1923ko otsailak 25 eta martxoak 4)\nBAROJA y NESSI, Pío BAROJA ZORNOZA, Serafín LÓPEZ MENDIZABAL, Isaac SOROA LASA, Marcelino


Berriemailea: Felix Iriarte (Arizkun, 1919)\nIkertzailea: Maider Nabarro Ariztia\nGai nagusia: Arizkungo inauteriak eta egun ttunttun\nGaiak: abestia, animaliak: hartza, dantza: irri dantzak, dantza: mutil dantzak, eguna: Ttun-ttun eguna, eske: joatea, herria: Arizkun, musikariak, inauteriak, inauteriak: Orakundea, jaiak: oilar festa, janzkera, musika: gaita\n00:04:16 animaliak: hartza, inauteriak Bere buruaren aurkezpena egiten du. Inauteriak: koadrilak bi taldetan joaten dira bakoitza bere musikarekin bi lehenengo egunetan (igande eta astelehena) auzo desberdinetan barna, etxez-etxe. Desfilea ere badago mozorro eta hartzarekin herriari buelta ematen diona, bazkaldu bitartean. Gero, sagardantzariek beraien irteera ere badute arratsaldez.\n00:04:37 inauteriak, janzkera inauterietako janzkera: aunitz modu. Baina ez berezi bakarra.\n00:05:22 eske: joatea, inauteriak Eskera joatean eskatzen dena: arraultzak, txingarra, ogia, dirua eta tragua.\n00:06:20 animaliak: hartza, inauteriak Hartzaren papera desfilean (animaliaren gisara jendea izutu) eta desfileko beste mozorroak.\n00:11:16 abestia, eguna: Ttun-ttun eguna, inauteriak: Orakundea, jaiak: oilar festa Ttun-ttun eguna, Oilar festa edo "Orakunde": Inauterietako aurreko ostegunean. Egun horretako kantua (07:30"). Goizean meza eta zenbait joko, pilota tartean. Bazkaria eta gero dantzak: sagar dantza, ezpata dantza, aulki dantza. Azkenik, oilarra harrapatu behar da zurezko ezpatarekin. Irabazleak, Damu nagusia deitua, neska laguna, Damu etxekoandrea, behar du eta beraien lagunak.\n00:16:14 dantza: irri dantzak, dantza: mutil dantzak, musika: gaita Dantzak: sagar dantza, makil dantza, gaita. Gaitaren azalpena eta nola hilzorian egon zen. Mutil dantzak eta irri dantzak (29 denera): gizonenak bakarrik. Gehien bat dantza taldeetan dantzatzen dira, baina baita plazan ere. Zortzikoa: Lanzkoa eta Arizkungoa.\n00:19:35 herria: Arizkun, musikariak Bere musiko garaia eta Arizkunen bertako musikariak izateko ohitura. Herrian dauden musikari guztien aipamena.\nD-010-A Su navegador no es compatible con el elemento de audio. 19:35\nD-010 1.8 MB Transkripzioa


18 urteko mutil gazte bat atxilotu dute etxebizitza batean lapurtzen saiatu ondoren « Prentsa oharrak\n18 urteko mutil gazte bat atxilotu dute etxebizitza batean lapurtzen saiatu ondoren\nKategoriak: Udaltzaingoaren eta suhiltzaileen jakinarazpenak — Komunikazio Zerbitzua / Servicio de Comunicación — 3 urria 2019 12:42\nUdaltzaingoaren Agenteek 18 urteko mutil gazte bat atxilotu zuten atzo arratsaldean, etxebizitza batean lapurreta-ahaleginaren delitu baten ustezko egilea delakoan.\nArratsaldeko 17:00etan patruila bati eskatu zioten Toni Morrison kalera joan zedila, bi pertsona ihesi joan zirelako, etxebizitza batean lapurtzen saiatu ondoren. Jabea haien atzetik abiatu eta bat harrapatzea lortu zuen, eta udaltzainak etorri arte atxikita eduki zuen; udaltzainek, gero, atxilotu egin zuten.\nAzkeneko 24 orduetan 23 trafiko-istripu erregistratu dira, eta horietan 8 pertsona zauritu dira.\nMotoa gidatzen zihoan 45 urteko gizonezko bat zauritu zen, bere ibilgailuaz Jacinto Benavente kaletik zihoala, 09:30ak baino minutu batzuk geroago. Txagorritxu Ospitalera eraman zuten.\nGoizeko 10:15ean istripu bat gertatu zen Frai Francisco Ibilbidean, eta bertan, auto bat eta patinete bat zeuden tartean nahastuta. Patinete gainean zihoan pertsona zaurituta geratu zen, eta anbulantzia batek Santiago Ospitalera eraman zuen.\n11:00etan, bi ibilgailuk elkarren aurka talka egin zuten Zumabide kalean, eta ibilgailu bat gidatzen zihoan emakumea eta ondoan zihoan gizonezkoa, 34 eta 52 urtekoak hurrenez hurren, zaurituta geratu ziren, baita beste ibilgailua gidatzen zihoan 52 urteko gizonezkoa ere. Santiago eta Txagorritxu ospitaleetara eraman zituzten.\nEguerdian istripu bat gertatu zen urraduragatik, Guillermo Elio Molinuelo plazan, auto baten eta herri barruko autobus baten artean. Autobusaren barruan 39 urteko emakume bat zihoan bidaiari gisa, eta zaurituta geratu zen, nahiz ez zen beharrezkoa izan ospitale batera eramatea.\nBizikletaz zihoan 34 urteko emakume batek istripua izan zuen 13:15ak aldera, Arriagako Atea kalean. Santiago Ospitalera eraman zuten.\nBizikletaz zihoan 46 urteko gizonezko bat ere zauritu zen 15:00etan, Santiago Hiribidean erori ondoren. Anbulantzia batek artatu eta ospitalera eraman zuen.\nAzkeneko 24 orduetan 13 salaketa erregistratu dituzte Polizia Judizialean.


Omako basoa - Guggenheim Bilbao Museoa\nKortezubik Oma auzoak inguru xarmagarria gordetzen du bere baitan, Santimamiñe kobazulotik gertu. Sorgindutako basoaz ari gara. Agustin Ibarrola artista bilbotarrak egindako obra ezagunenetakoa, eta XX. mendeko 1960ko hamarkadan sortutako "land art" korronte sortzailearen adierazpena da; izan ere, korronte honen helburua da lan artistikoa naturara eramatea, paisaia artistaren marko, euskarri eta lehengai modura erabiliz.\nPrestatu zure bisitaInguruanZer ikusi BizkaianOmako basoa Web korporatiboa


Michigan Loteria: Macomb konderriko gizonak 3.4 milioi dolar erreklamatu ditu Loto 47 jackpot-en | Lottery.com\nMichigan Loteria: Macomb konderriko gizonak 3.4 milioi dolar erreklamatu ditu Loto 47 jackpot-ean\nMichigan Loteria: Macomb konderriko gizonak 3.4 milioi $ 47 lote aldarrikatu ditu\nLANSING, MI - Macomb-eko konderriko gizon batek 3.4 milioi dolar irabazi ondoren pentsatu behar du 47 lote jackpot.\nJokalari irabazleak, anonimoa izateko erabakia hartu zuenak, sari handia lortu zuen otsailaren 47an: 8-06-07-12-16-18. Txartel irabazlea Victory Inn-en erosi zuen, aurkitu zuen 28950 Mound Road Warren-en.\n"Irabazitako txartela Victory Inn-en saltzen ari nintzela entzun nuen eta beraz nire txartela egiaztatu nuen. Ondoren, berriro egiaztatu nuen, eta beste behin, irabazlea izan nintzela ziurtatu nuen ”, adierazi zuen jokalariak. "Benetan irabazi nuen ikasten gelditu nintzen!"\n"Beti esan diot jendeari irabaziko nukeela. Irabaztean egin nahi izan ditudan gauzen zerrenda ere badut, baina harrituta nago ez naizela gogoratzen norbanakoen gauzak. Ordua da zerrenda antolatzen eta biltzen hasteko! "\nIrabazlea, 68 urteko jokalari bat, Michigan Loteriaren egoitzara joan zen sari nagusia aldarrikatzeko. Irabaziak irabazteko erabakia hartu zuen behin baino gehiagotan 2.1 milioi dolarreko ordainketa eskudirutan.\nIrabaztearekin batera, ontzi zerrendako elementu batzuk egiaztatu nahi ditu.\nWDIV Copyright 2020 arabera ClickOnDetroit - Eskubide guztiak erreserbatuta daude.


Algortako 38. Ibilaldi Neurtua\nAlgortako Batzokitik, Getxo | Kirol-ekitaldiak\nAurten bai; 2020an bertan behera gelditu ondoren, Itxartu taldeak Algortako Ibilaldi Neurtuaren 38. edizioa egingo du urriaren 12an, martitzenean. Deialdi horrek parte hartzaile asko batu ohi ditu, eta izen-ematea zapatura arte, hilaren 9ra arte, egongo da zabalik, hemen; probaren egunean bertan ezin izango da izena eman.\nAlgortako 38. Ibilaldi Neurtua Algortako Batzokitik


Kim (filma) - Wikipedia, entziklopedia askea.\nKim 1950eko Victor Saville ingeles zinema zuzendariak zuzendutako abentura filma bat da. Rudyard Kipling idazlearen izen berdineko Kim eleberrian oinarritua dago. Errol Flynn, Dean Stockwell eta Paul Lukas aktoreek antzeztu zuten. Metro-Goldwyn-Mayer ekoiztetxeak Technicolor sistemaz filmatu zuen.\n1885. urtean, Britainiar Rajan, Kim (Dean Stockwell) izeneko ingeles mutil bat britainiarren menpe dagoen Indian hazi izan da. Oso gazterik britainiar gudaroste kolonialean izen eman du, han kolonelaren mezulari gisa lan eginez. Bere betebeharra burutzen ari dela bere benetazko jatorria eta jaiotze misteriotsuaren berri izango du. Hortik aurrera bakearen alde nekagaitz borrokatzen hasiko da.\nErrol Flynn: Mahbub Ali, Hartz Gorria\nRobert Douglas: Creighton kolonela\nThomas Gomez: ordezkaria\nReginald Owen: Aita Victor\nRoman Toporow: errusiarra\nIvan Triesault: errusiarra\nKim filmaren IMDBko fitxa irakurgai (Ingelesez)\nVictor Savillek zuzendutako filmak\nLeon Gordonek ekoitzitako filmak