19 ліпень 2019, 14:51\nУ Расеі супрацоўнікі праваахоўных органаў правялі ператрус у кватэры маскоўскай гомасэксуальнай пары, якая выхоўвае двух усыноўленых дзяцей. Пра гэта паведамляе ЛГБТ-група «Выхад».\nГаспадароў кватэры дома не было, паліцыянты выламалі замкі і зайшлі ўнутр. Раней гомасэксуальная пара паінфармавала супрацоўнікаў праваахоўных органаў, што знаходзіцца зь дзецьмі ў адпачынку, які быў заплянаваны загадзя. Пры гэтым, як адзначаюць праваабаронцы, афіцыйна іх не выклікалі на допыт або для іншых сьледчых дзеяньняў.\n17 ліпеня Сьледчы камітэт Расеі паведаміў аб узбуджэньні крымінальнай справы паводле артыкулу «Нядбайнасьць» у дачыненьні да чыноўнікаў аддзелу сацыяльнай абароны маскоўскага раёну Мар’іна з тае прычыны, што яны дапусьцілі ўсынаўленьне двух дзяцей геем. Як сьцьвярджалася ў паведамленьні СК, мужчына «прапагандуе нетрадыцыйныя адносіны, фарміруючы ў дзяцей скажоныя ўяўленьні пра сямейныя каштоўнасьці, наносячы шкоду іх здароўю, маральнаму і духоўнаму разьвіцьцю».\nРаней тэлеканал РЕН ТВ са спасылкай на крыніцы ў мэдычных колах паведаміў, што ў НДІ неадкладнай дзіцячай хірургіі і траўматалёгіі паступіў хлопчык са скаргамі на апэндыцыт. Апэндыцыт у яго не пацьвердзіўся, аднак дзіця пасьпела распавесьці лекарам, што жыве ў сямʼі з двума татамі, якія часам сьпяць у адным ложку. Мэдыкі зьвярнуліся ў паліцыю. Сьледчы камітэт прызначыў праверку.\nУ дэпартамэнце працы і сацыяльнай абароны Масквы адказалі, што дзеці атрымлівалі паўнавартаснае выхаваньне: займаліся з рэпэтытарамі, захапляліся спортам, рэгулярна езьдзілі адпачываць за мяжу. У супрацоўнікаў органаў апекі не было сумненьняў у тым, што дзеці, усыноўленыя ў Маскве двума мужчынамі, атрымлівалі ўсё неабходнае і добра вучыліся, у іх выхаваньні прымалі ўдзел бабуля і нянька, паведаміла РИА Новости ўпаўнаважаная па правах чалавека ў Маскве Тацьцяна Пацяева.\nАдказны сакратар Савету па правах чалавека пры прэзыдэнце Расеі Ірына Кіркора адзначыла, што выхаваньне дзяцей аднаполага парай не павінна быць падставай для крымінальнага расьсьледаваньня.\nКіраўнік праваабарончай арганізацыі «Агора» Павел Чыкаў напісаў у сваім телеграм-канале, што такая справа ў Расеі ўзбуджаная ўпершыню. Незадоўга да гэтага Чыкаў нагадаў пра словы старшыні Савета Фэдэрацыі Валянціны Мацьвіенкі аб тым, што права аднаполых семʼяў усынаўляць дзяцей «прывядзе проста да выраджэньня чалавецтва».\n30 чэрвеня 2013 году прэзыдэнт Расеі Ўладзімір Пуцін падпісаў закон, які забараняе «прапаганду нетрадыцыйных сэксуальных адносін сярод непаўналетніх». Яго парушэньне пагражае штрафам да 5 тысяч рублёў. Эўрапейскі суд у правах чалавека прызнаў гэты закон дыскрымінацыйным.


Сталі вядомыя лаўрэаты Нобэлеўскай прэміі па фізіцы\nСёлета ўзнагароду прысудзілі амерыканскім даследчыкам Кіпу Торну, Райнэру Вайсу і Гары Бэрышу. Навукоўцы заснавалі лазерна-інтэрфераметрычную гравітацыйна-хвалевую абсерваторыі LIGO, якая дапамагла эксперыментальна выявіць гравітацыйныя хвалі.\nПра гэта Нобэлеўскі камітэт абвясціў падчас спецыяльнай прэс-канферэнцыі ў Стакгольме.\nСваё рашэнне Нобэлеўскі камітэт тлумачыць тым, што прэмія прысуджана «за вырашальны ўклад у назіраньне гравітацыйных хваляў» і падкрэслівае, што гэта фундаментальнае адкрыццё мае істотнае значэнне для фізікі.\nГравітацыйныя хвалі прадказаў Альбэрт Эйнштэйн у агульнай тэорыі адноснасці каля ста гадоў таму. Усё XX стагоддзе фізікі ставілі пад сумнеў гэтую тэорыю. Доказ наяўнасці гравітацыйных хваляў – крытычнае пацвярджэнне тэорыі Эйнштэйна.\nДэтэктар LIGO збудавалі ў 2002 годзе. Спачатку LIGO не мог выявіць «эйнштэйнаўскія» ваганні прасторы-часу, пасля чаго дэтэктар адключылі. Навукоўцы прысвяцілі чатыры гады на яго абнаўленне.\nУ верасні 2015 гады даследнікі зафіксавалі ўсплёск гравітацыйных хваль, спароджаных чорнымі дзірамі, якія зліваліся, агульнай масай у 53 Сонца.\nЛаўрэаты Бэры Бэрыш і Кіп Торн працуюць у Каліфарнійскім тэхналагічным інстытуце, Райнэр Вайс працуе ў Масачусэцкім тэхналагічным інстытуце ЗША.\nЦырымонія ўзнагароджання лаўрэатаў традыцыйна праходзіць 10 снежня ў Стакгольме ў дзень смерці заснавальніка Нобэлеўскіх прэміяў – шведскага прадпрымальніка і вынаходніка Альфрэда Нобэля. Сума кожнай прэміі складае 9 мільёнаў шведскіх крон ( $ 1 млн 119 тысяч).\n2 кастрычніка абвясцілі імёны лаўрэатаў прэміі ў галіне фізіялогіі і медыцыны.\nТэгі: nobel, Нобелеўская прэмія, фізіка


Біскуп Юзаф Станеўскі прайшоў Крыжовым шляхам з вернікамі Вялікай Бераставіцы — Берестовица. Берестовицкий район. Берестовицкая газета\n21.03.2016 09.08.2019 irina1273Комментарии on Біскуп Юзаф Станеўскі прайшоў Крыжовым шляхам з вернікамі Вялікай Бераставіцы\n20 сакавіка, у Вербную нядзелю, у парафіі Перамянення Пана г.п.Вялікая Бераставіца адбыўся інсцэніраваны Крыжовы шлях. Некалькі соцень вернікаў, не толькі з гарадскога пасёлка, але і з суседніх парафій, з крыжамі ў руках і запаленымі свечкамі прайшлі гэты пакутны шлях, перажываючы евангельскія сцэны апошніх момантаў зямнога жыцця Езуса Хрыста. Сцэны мукі і смерці Хрыста былі інсцэніраваны на 14 прыпынках, якія далі магчымасць прысутным глыбей зразумець сэнс цярпення Езуса, якое Ён ахвяраваў за нашы грахі.\nАсаблівай радасцю для вернікаў стала тое, што Вялікую Бераставіцу наведаў у гэты дзень дапаможны біскуп Гродзенскай дыяцэзіі Юзаф Станеўскі, які таксама прыняў удзел у Крыжовым шляху. Прысутнічалі на гэтым пакутным набажэнстве таксама святары з іншых парафій Бераставіцкага дэканата, падчас Крыжовага шляху яны праз сакрамант пакаяння ядналі людзей з Богам.\nНягледзячы на не зусім спрыяльнае надвор’е, вернікі цярпліва ішлі апошнім шляхам Хрыста, даючы сведчанне сваёй веры і гатоўнасці з пакорай прыняць свой жыццёвы крыж. Нехта з цікавасцю назіраў за імі праз вокны, хтосьці спыняўся ў непаразуменні, некаторыя далучаліся да групы вернікаў на гэтым шляху.\nВядома, кожны ведае пра крыжовую смерць Хрыста, але яна зусім па-іншаму ўспрымаецца, калі мы бачым яе на свае ўласныя вочы, няхай нават і ў тэатралізаваным выкананні.\nНа заканчэнне Крыжовага шляху біскуп Юзаф Станеўскі падзякаваў ксяндзу-пробашчу Вальдэмару Слоце і ўсім, хто рыхтаваў тэатралізаваную містэрыю, і адзначыў, што пакутныя сцэны бічавання, укрыжавання і смерці Езуса Хрыста паказваюцца не для таго, каб палохаць людзей, а дапамагаюць нам усвядоміць, наколькі вялікай з’яўляецца Божая любоў і цана за наша збаўленне. Хрыстос памёр на крыжы, каб выбавіць свет ад граху, і мы па яго прыкладзе павінны змяняць свет да лепшага, праз свае добрыя ўчынкі паказваючы любоў да другога чалавека.\n“Фестываль нацыянальных культур” прайшоў у гімназіі аг.Пагранічны


На Століншчыне пазначылі дамы, дзе жывуць ветэраны — Медиа-Полесье — новости и реклама Пинска, Лунинца, Столина\nНа Століншчыне пазначылі дамы, дзе жывуць ветэраны\nПатрыятычная акцыя “Тут жыве ветэран” на Століншчыне падыходзіць да завяршэння: да 9 Мая на дамах і ля кватэр усіх ветэранаў Вялікай Айчыннай вайны, якія жывуць у раёне, будуць прымацаваны шыльды з надпісам “Тут жыве ветэран Вялікай Айчыннай вайны. Дзякуй за перамогу”.\nАрганізатары мерапрыемства – Грамадскае аб’яднанне “Беларускі фонд міра”.\nПершы сакратар Столінскага РК ГА “БРСМ” Вадзім Заруба адзначыў, што перададзеныя Беларускім фондам міра на Століншчыну 54 шыльды амаль ужо ўсе прымацаваны да дамоў ветэранаў.\nДа дома ветэрана Вялікай Айчыннай вайны з Калоднага Мікалая Сідаравіча Аржахоўскага шыльду прымацавалі школьнікі. Ветэран адчувае сябе кепска, з-за гэтага ён не мог выйсці на вуліцу. Яго жонка паказала на месца, дзе лепш за ўсё будзе відаць шыльда. Там яе і прымацавалі.\n– А я ўжо чакала, калі прыйдуць і яе прынясуць. Як па тэлевізары паказалі пра гэта, то і пачала чакаць з Мікалаем Сідаравічам, – усміхаецца Ганна Дзмітрыеўна.\nМікалай Сідаравіч пайшоў на фронт у жніўні 1944 года. Трапіў ён на 2-гі Беларускі фронт. На вайне быў пехацінцам, але страляў і з кулямёта. У Польшчы быў ранены снайперам у нагу. Вярнуўся з вайны інвалідам.\nУ сям’і Аржахоўскіх нарадзіліся трое дзяцей. Заўжды чакаюць яны да сябе ў госці сваіх унукаў і праўнукаў, якіх разам крыху больш за дзесяць.\n– Няхай ніколі вам не давядзецца на сабе пазнаць, што твакое вайна, – на развітанне кажа Ганна Дзмітрыеўна.\nРэспубліканская акцыя “Тут жыве ветэран” стартавала ў Беларусі 20 студзеня. Як лічаць арганізатары акцыі, у год 75-годдзя з пачатку Вялікай Айчыннай вайны яна яшчэ раз прыцягне ўвагу грамадства да лёсу тых людзей, якія змагаліся за незалежнасць Радзімы.\nНа Брэстчыне шыльды будуць прымацаваны на дамах 1.873 ветэранаў Вялікай Айчыннай вайны.


Водгукі і рэйтынгі фэнтэрмін: Adipex - таблетка для пахудання №1 у ЗША\nУвайсці / Зарэгістравацца\nМы выявілі 1 прадукт, даступны для вас\nКошт: ад нізкай да высокай\nкінуць паліць (2)\nСтрата ў вазе (2)\nПлануеце схуднець? Тады водгукі пра Adipex могуць вам дапамагчы. Adipex - гэта гандлёвая марка Phentermine, якая з'яўляецца сродкам для пагаршэння апетыту і вельмі папулярнай таблеткай для пахудання ва ўсім свеце. Шмат хто ўжываў яго і страціў лішнія кілаграмы.\nІнтэрнэт вы прачытаеце шмат водгукаў пра фэнтэрмін, якія сцвярджаюць, што ён вельмі эфектыўны. Некаторыя нават кажуць, што ён распрацаваны так, каб даць вам жаданыя вынікі раней, чым чакалася. Чытанне водгукаў пра Phentermine можа падказаць вам купіць Фэнтэрмін адразу.\nЯк паказваюць агляды Adipex, гэта таблеткі для пахудання можа дапамагчы схуднець, але трэба быць асцярожным, выкарыстоўваючы яго. Вось чаму важна разумець меры засцярогі, якія неабходна выконваць пры выкарыстанні і куплі прэпарата для працяглага пахудання.\nвыберыце катэгорыю Вугры (1) СДВГ (2) Неспакой (4) Дэпрэсія (6) ED (2) Інфекцыя (5) Бяссонніца (4) Боль (5) PE (1) ЗППП (2) Кіньце паліць (2) Страта вагі (2)\nКалі ласка, калі ласкаАддеролАдыпексAmbienАмаксілAtivanАугментинЦелексаChampixCialisканцэртаCymbaltaImovaneKlonopinЛунестаМінацынМодалертNaprosynPregabalinПрылігіПравігілійКвантРэмеронРиталинРыватрылРааккутанРабаксінСеракельСомаСанатаСтратэраТэместаУльтрамВалиумВіяграВібраміцынXanaxКсенікалZithromaxЗолофтZoviraxZyban\nкошт аккутана агляды аккутана пабочныя эфекты аккутана адыпекс 37.5 адыпекс водгукі армодафініл супраць модафініла як дзейнічае аккутан изотретиноин пабочныя эфекты изотретиноина модафініл супраць аддэрала фентэрмін 15мг фэнтэрмін 37.5 мг таблеткі фэнтэрмін водгукі пра фэнтэрмін рыталін 10 мг рыталін 18 мг рыталін 25 мг рыталін 40 мг рыталін 60 мг\nМедыкаментознае лячэнне бессані - ці перавышаюць рызыкі карысць?\nМожа 1, 2021\nНатуральныя лекі ад бессані\nКрасавік 9, 2021\nГісторыя лекаў супраць трывогі\nКрасавік 7, 2021\nВуліца Говарда 58 No2 у Сан-Францыска\nЧастыя пытанні па пакупках\nПакіньце сваю электронную пошту, каб атрымліваць усе гарачыя прапановы і навіны, якія найбольш карысныя для вас!\nПадпішыцеся на нашу рассылку для рэгулярных абнаўленняў і не толькі.\n© 2020 Аптэка RXS. Усе правы ахоўваюцца.\nВыберыце палі, якія будуць паказаны. Іншыя будуць схаваны. Перацягніце, каб змяніць парадак.\nдадаць у кошык 0\nАдкрыць старонку спісаў пажаданняў працягнуць пакупкі


300 здымкаў пра 200 фэномэнаў Cевярынца\n13 сьнежань 2008, 00:24\nПаводле самога аўтара, гэтая кніга — пашыранае перавыданьне ранейшай ягонай працы “Нацыянальная ідэя”. У новым выданьні расказваецца пра 200 беларускіх фэномэнаў.\nКніга Паўла Севярынца “Люблю Беларусь” зьмяшчае больш за 300 фатаздымкаў. Аўтар амаль год шукаў іх для сваёй кнігі. Яшчэ два з паловай гады яму спатрэбілася, каб напісаць тэкст.\nПавал распавёў: “200 найбольш вядомых фэномэнаў беларускай нацыянальнай ідэі пададзеныя тут з гледзішча хрысьціянства. Тая сутнасьць нацыянальнай ідэі, якая выражаная ў хрысьціянскіх сымбалях, культуры, духоўнасьці, беларускай зямлі, беларускіх асобах, склалася ў своеасаблівую энцыкляпэдыю”.\nПавал Севярынец кажа, што сам час прадыктаваў яму неабходнасьць у такой кнізе:\nНідзе пад адной вокладкай я ня змог убачыць пераліку дасягненьняў, якімі варта ганарыцца беларусам.\n“Для мяне, напрыклад, адсутнасьць такой кніжкі была выклікам, які вымусіў мяне пісаць. Нідзе пад адной вокладкай я ня змог убачыць пераліку дасягненьняў, якімі варта ганарыцца беларусам. Якімі? Напрыклад, БелАЗ”, беларускі біятлён, “Песьняры”, беларускі ручнік, беларускі бел-чырвона-белы сьцяг, гімн “Магутны Божа”, постаці Зянона Пазьняка, Станіслава Шушкевіча, Лява Сапегі…\nУсё гэта сабрана пад адной вокладкай, і ў кожным з гэтых фэномэнаў я спрабаваў разгледзець тое, што іх яднае з нацыянальнай ідэяй“.\nКніга “Люблю Беларусь” шостая па ліку ў Севярынца. Раней былі “Ды-джэй Адраджэньня”, “Пакаленьне “Маладога фронту”, “Брату”, “Лісты зь лесу” і “Нацыянальная ідэя”.\nЦяпер Павал Севярынец працуе над раманам пра Беларусь. Павал ня стаў расказваць, пра што будзе раман і якія падзеі будуць апісаныя ў ім, толькі сказаў, што гэта будзе не біяграфія, а выключна мастацкі твор. Рыхтуецца да выданьня й Севярынцава кніга “100 эсэ пра Беларусь”. Кніга будзе выдадзеная ў Польшчы ў перакладзе на польскую мову.\n“Да Быкава я ўспрымаў беларускую літаратуру як другасную”\n“Калі ў душы беларуса будзе Бог, там ня будзе Лукашэнкі”


Вячка Целеш: «На мяне працаваў увесь Савецкі Саюз» - Svitanak\nУ Латвію Вячка Целеш прыехаў у пошуках працы 19-гадовым юнаком. У той час, прызнаўся, цярпець не мог беларускую мову, размаўляў выключна па-руску. Цяпер жа, з вышыні пражытага, дзякуе Богу, што сустрэў на сваім шляху людзей, якія абудзілі ў ім беларуса. Сярод тых, хто заразіў сваёй беларускасцю, многімі любімыя Уладзімір Караткевіч, якога 30 гадоў таму забрала «Ладдзя роспачы», і Рыгор Барадулін, які сышоў «У неба пехатою» сёлета.\nВячка ЦЕЛЕШ упершыню паказаў журналістам сваю калекцыю аўтографаў: «Пятрусь Броўка, у адрозненне ад Максіма Танка, падпісаў картачку на рускай мове».\n«Караткевіч узрадаваўся, калі ўбачыў на паштоўках сваю Оршу»\nУладзімір Сямёнавіч любіў адпачываць у Юрмале ў Доме творчасці пісьменнікаў. Менавіта там Вячку Целешу і выпала магчымасць пазнаёміцца з аўтарам «Каласоў пад сярпом тваім».\n- З Караткевічам мяне пазнаёміў мой сябра Сяргей Панізнік. У той дзень Уладзімір Сямёнавіч падпісаў мне сваю кнігу. Я ж набраўся смеласці і прапанаваў яму памяняцца асадкамі. Пісьменнік з задавальненнем згадзіўся. Доўгі час я беражліва захоўваў тую асадку як памятку аб першай сустрэчы. Чатыры ж гады таму перадаў яе ў дар музею Караткевіча.\nУжо на той час у Вячаслава Целеша была дастаткова вялікая калекцыя старых паштовак з краявідамі Беларусі.\n- Я паказаў Караткевічу тыя, што з выявамі яго роднай Оршы. Уладзімір Сямёнавіч быў у вялікім захапленні. Сказаў: «Мой сябар Адам Мальдзіс таксама збірае паштоўкі. Прыедзеш у Мінск, я цябе з ім пазнаёмлю». І стрымаў сваё слова... У даследчыка сапраўды была досыць багатая калекцыя паштовак з відамі Мінска, некаторыя з іх я нават атрымаў у падарунак. Менавіта Адам Мальдзіс, як ён сам кажа, сасватаў мяне з выдавецтвам «Беларусь». Завёў мяне туды, я паказаў паштоўкі, і яны згадзіліся іх надрукаваць. Спачатку выйшаў альбом «Мінск на старых паштоўках». Праз 14 гадоў, якраз на маё 60-годдзе, выдалі кнігу «Гарады Беларусі на старых паштоўках». Яна ўжо вытрымала ажно тры перавыданні. Цяпер рыхтуецца чацвёртае, дапоўненае. У ім будзе ўжо не 600 старых паштовак, а звыш 800.\nПадчас працы над гэтай кнігай Вячка Целеш аб'ехаў амаль усю Беларусь. Спыняўся ў гатэлях і шукаў мясціны, адлюстраваныя на старых выявах, параўноўваў з рэчаіснасцю, даследаваў гісторыю кожнага будынка, вуліцы...\n- На мяне працаваў увесь Савецкі Саюз, - усміхаецца калекцыянер. - Меў карэспандэнтаў у Харкаве, Уладзівастоку, Таліне, Маскве, Ленінградзе... Яны калекцыянавалі паштоўкі з гарадамі Расіі, Украіны, а ў Латвіі ў тыя гады старых паштовак з відамі гэтых рэспублік было шмат. Узамен мне дасылалі Рыгу і Беларусь.\nКалі паступіў у Акадэмію мастацтваў, у мяне ўжо было двое дзяцей. Жонка не працавала, таму, каб неяк пражыць, я пасля вучобы бег на падпрацоўкі. Грошы аддаваў жонцы, з якіх яна выдзяляла мне рубель на абед. Я ж, як правіла, спускаў свае абедзенныя грошы на паштоўкі і часцяком хадзіў галодным.\nЗлева - Алег ЛОЙКА, яго жонка Лілія, Уладзімір КАРАТКЕВІЧ, Вячка ЦЕЛЕШ і Мірдза АБАЛА ў Латвійскім этнаграфічным музеі ў ліпені 1981 года.\n«Новы год з дзядзькам Рыгорам сустракалі сем'ямі»\n«Хоць я жыву ў Латвіі больш як 50 гадоў, гэта ўжо другая радзіма, але ўсё ж мае карані, мая любоў - на беларускай зямлі», - кажа спадар Вячка. І гэта, паверце, не пустыя словы. Справы, якія на карысць Беларусі зрабіў апантаны і неабыякавы зямляк, можна пералічваць бясконца. Менавіта дзякуючы яму ў Рызе 20 гадоў таму з'явілася дзяржаўная беларуская школа, аб'яднанне мастакоў-беларусаў Балтыі «Маю гонар», латвійскае таварыства беларускай культуры «Світанак»...\nВельмі шчаслівы, што выдаў летась у Мінску кнігу пра свой радавод «Адсюль наш род - тут мой прычал». Пад адным «дахам» (вокладкай) аб'яднаў паўтысячы Целешаў з розных мясцін свету, што паходзяць з яго радзімы - сучаснага пасёлка Краснасельскі, што на Ваўкавышчыне.\n- Мяне заўсёды цікавіла гісторыя, але ж па адукацыі я мастак. Таму, вядома, хацелася б паспець яшчэ напісаць кнігу «Мой шлях у мастацтва». Распавесці пра тых людзей, без якіх я б быў не я. Адзін з іх - Уладзімір Караткевіч.\nКалі Уладзімір Сямёнавіч быў у мяне дома, я яму падараваў сваю карціну. На ёй восеньскае дрэва. Неўзабаве атрымаў ад яго ліст: «Вячка, твая купіна, як сонца гляне ў мой пакой, проста палае». Караткевіча я не паспеў намаляваць. Збіраўся ўсё... Калі ён у Дубултах адпачываў, у пакойчыку з балконам і з відам на мора, я нават паспеў зрабіць накіды лямпы, стала... Думаў намаляваць яго на фоне мора. Але так і не паспеў нічога зрабіць. Адзінае, што я яму экслібрыс прысвяціў на 50-годдзе. Надрукаваў недзе 100 ці 200 экзэмпляраў. І даслаў яму па пошце. У адказ атрымаў: «Вячка, я б наклеіў на ўсе кніжкі, але ж не хапае. Ці можаш яшчэ надрукаваць?» Яму розныя мастакі прысвячалі экслібрысы, але казаў, што мой найбольш спадабаўся.\nСтаронка з вершам Рыгора Барадуліна з кнігі гасцей былой майстэрні Вячкі Целеша «Беларуская хатка».\nПамятаю, як ён прыехаў з жонкай Валянцінай у Рыгу. Папрасіў мяне, каб я звазіў іх у музей пад адкрытым небам. Разам з намі тады былі таксама Алег Лойка з жонкай, Сяргей Панізнік ды Мірдза Абала. Гарачыня стаяла несусветная. Калі праходзілі ля возера, Караткевіч звярнуўся да мяне: «Вячка, пайшлі пакупаемся, а то горача». Такі худы быў. Яму было крыху больш за 50 гадоў, а выглядаў на ўсе 70. Ён ужо тады моцна хварэў. Па дарозе на вакзал запрасіў іх у «Беларускую хатку», у мяне раней была майстэрня ў самым цэнтры Рыгі. «Вячка, куды там, горача», - адмахнуўся ад прапановы Караткевіч. Я ж не адступаў: «Зойдзем, паглядзіце хоць...». Я ўзяў бутэлечку лікёру, зрабіў кавы. Уладзімір Сямёнавіч ужо ні грама не браў.\nМенавіта падчас той сяброўскай сустрэчы Караткевіч напісаў у гасцявой кнізе Целеша дасціпныя радкі, якія да таго ж яшчэ і праілюстраваў.\n- Намаляваў, як я вылажу з краснасельскай крэмнездабыўнай шахты з фарбамі ў руках, а таксама сябе і сваю жонку «ледзь не на карачках».\nНа наступны год я прыязджаў у Мінск, праведваў Уладзіміра Сямёнавіча з мастаком Валерыем Дзевіскібам. Ля яго ложка было настаўлена процьма лекаў. Піў іх пастаянна. Як цяпер памятаю, дастаў бутэльку гарэлкі, шклянкі і кажа: «Хлопцы, пакуль Валянціна яшчэ ў магазіне, выпіце». Ён гатовы быў аддаць усё да апошняга. Вельмі добры быў чалавек, заўсёды вясёлы, добразычлівы, адкрытая душа.\nУ Доме літаратара была вечарына, мы з Сяргеем Панізнікам прыйшлі туды. Там сустрэлі Караткевіча. «О, Вячка, сябра!». І абдымае. Які я сябар? Для мяне Уладзімір Сямёнавіч - велічыня. Тым больш старэйшы за мяне на 8 гадоў. Ён быў не зорны. Свае кніжкі мне дарыў з надпісамі. Шмат не пісаў. Напрыклад, «Князю Вячку, каб стаяў на рубяжы».\nБарадулін таксама завітваў да мяне ў майстэрню. Яго верш ёсць у кнізе водгукаў. Цудоўны чалавек быў. Мне нават пашчасціла з ім аднойчы Новы год сустрэць. Прыехаў з жонкай Валянцінай у Рыгу, у гатэлі спыніўся і патэлефанаваў мне. Кажу: «Дзядзька Рыгор, дык давайце да мяне едзьце, будзем разам сустракаць Новы год».\nШто цікава, з ім мяне пазнаёміў таксама Сяргей Панізнік. У той час я быў у яго дома, ва Уруччы. Тады туды ненадоўга завітаў Рыгор Барадулін. Падарыў мне складны ножык. Пытаецца: «15 капеек ёсць? Купі. Бо дарыць нож сябрам нельга - сімвал варожасці». Потым падарыў мне яшчэ гальштук - вязаны, з арнаментам. Гэта быў вельмі шчыры чалавек і геніяльны паэт. Каб так пісаць вершы экспромтам...\nСтаронка з вершамі і малюнкамі Уладзіміра Караткевіча з кнігі гасцей былой майстэрні Вячкі Целеша «Беларуская хатка».\n«У Латвіі задумаўся: хто я?»\nСпадар Вячка, аказваецца, калекцыянаваў не толькі паштоўкі, але і аўтографы на паштоўках. Прызнаўся, што пра гэта сваё захапленне журналістам ніколі яшчэ не распавядаў. Мне ж паказаў нават альбом, дзе аўтографы Шолахава, Барыса Палявога, Гурчанкі, Ноны Мардзюковай, Ралана Быкава... Сярод славутасцяў, што прыемна, нямала з беларускімі каранямі: Церашкова, Шастаковіч, Зоська Верас, Пімен Панчанка, Сяргей Пяюн... «Дарэчы, паглядзіце: Пятрусь Броўка, у адрозненне ад Максіма Танка, падпісаў картачку на рускай мове», - звяртае ўвагу спадар Вячка.\n- Я адкрыта гавару: раней не цярпеў беларускую мову. Хоць маці з бацькам па-беларуску ў хаце размаўлялі, але ж вучыўся я ў рускай школе. Настаўнік беларускай мовы сваім выкладаннем, на жаль, не прывіў любоў да мовы, наадварот, адбіў усялякае жаданне гаварыць па-беларуску. Слухаць яго было нецікава. Ён гэта бачыў, таму час ад часу падымаў то аднаго, то другога: «Устань, пра што я толькі што казаў? Ну дык аб чым ты думаеш? Аб салодкіх крэндзелях ці аб нябесных фіялках?» Пасля гэтых слоў увесь клас смяяўся, бо голас у яго быў працяжны, непрыгожы, нейкі пісклявы. Мова асацыявалася ў мяне з ім, таму і размаўляў па-руску. Больш за тое, у той час распаўсюджвалі меркаванне, што руская мова перспектыўная. А з беларускай цяжка ўладкавацца на працу, цяжка пазнаёміцца з дзяўчынай...\nУжо калі вучыўся ў Латвійскай акадэміі мастацтваў, пазнаёміўся з беларускай інтэлігенцыяй - Аляксеем Марачкіным, Яўгенам Куліком і Міхасём Чарняўскім. Яны ўсе гаварылі па-беларуску, таму я сярод іх быў белай варонай. Тады і задумаўся: хто я? Дарэчы, менавіта ад латышоў навучыўся размаўляць па-беларуску, цаніць сваю мову, сваю гісторыю, культуру, бо яны - ці гэта педагог, ці студэнт, ці просты рабочы (да паступлення ў Акадэмію я ж працаваў на Рыжскім цэментным заводзе слесарам) - ніколі паміж сабой на іншай мове не размаўляюць. Толькі па-латышску. На мяне ж нават цяпер, калі прыязджаю ў Беларусь, многія глядзяць, як на дзівака, калі гавару па-беларуску...\nМінск - Юрмала - Рыга - Мінск.\nФота аўтара, Сяргея Панізніка і з архіва Вячкі Целеша


10.09.2012 2730 knews 0 Комментариев\n1. З жалезнага веку\nУ кожнай вёскі ёсць сваё тлумачэнне яе паходжання. Навінкаўцы напрыклад, лічаць, што калісьці некалькі сем’яў з навакольных вёсак пачалі распрацоўваць цаліну на месцы размяшчэння сённяшніх Навінак. А, як вядома, новае поле, цаліна на месцы расцяробу або ўзаранай сенажаці так і называецца ў беларусаў Навіной альбо Навінкай. З цягам часу, сяляне, што распрацавалі новае поле, пасяліліся побач, а іх паселішча па аналогіі з месцам распрацоўкі зямлі так і назвалі Навінкамі.\nАб тым, што ў наваколлі Навінак жылі людзі са старажытных часоў, сведчыць той факт, што за тры кіламетры на паўночны ўсход ад цэнтра вёскі, на левым беразе рачулкі Мядзвёдка, археолагамі было знойдзена старадаўняе гарадзішча ранняга жалезнага веку, якое ўяўляе сабой вялізны насып, абнесены земляным валам. Наўкола расце альхоўнік. А навінкаўцы называюць гэтае месца Гарадок і лічаць, што калісьці тут была старажытная крэпасць. Хто яго ведае, можа яны і маюць рацыю. Ва ўсялякім разе сустрэць нейкія тлумачэнні ў летапісных крыніцах паводле Навінак і іх ваколіц не давялося. Можа таму, што вёска гэта знаходзіцца ў аддаленні ад буйных транзітных дарог, куды ў даўнія часы рэдка ступала нага якога-небудзь даследчыка?\nАб недаступнасці і глухамані навінкаўскага краю сведчыць і яшчэ адно паданне, якое тычыцца назвы былой рачулкі, а цяпер канала Мядз-вёдка. Навінкаўцы сцвярджаюць, што ў даўнія часы тут часта сустракалі мядзведзяў. Аднак, гэта не больш, як легенда. Сапраўднае ж паходжанне назвы вадацёку тлумачыцца тым, што ён заўжды быў непрыдатным для гаспадарчай дзейнасці. У ім нават рыбу нельга было лавіць. Такія непрыгодныя рачулкі ў народзе называлі Мядзвёдкамі, альбо Кабылінымі ці Воўчымі. А вось, што тычыцца ліс, то ў ваколіцах Навінак іх вадзілася шмат, асабліва ва ўрочышчах, якія і дагэтуль называюцца Лісічыя горы і Перабітыя горы (узвышэнні з “перарывамі”).\nПа пісьмовых крыніцах Навінкі ўпершыню прыпамінаюцца ў 19 ст., як сяленне ў Васілевіцкай воласці Рэчыцкага павета Мінскай губерні. Пад 1825 і 1879 гг. вёска пазначана ў складзе Васілевіцкага царкоўнага прыходу.\nПаводле пераліку 1897 г. у Навінках было 83 двары, 560 жыхароў. Была і свая школа граматы.\nУ 1908 г. у Навінках налічвалася ўжо 105 двароў, у якіх пражывала 577 жыхароў.\nНягледзячы на тое, што вуліцы вёскі сёння маюць афіцыйныя назвы, некаторыя з іх захавалі і народныя найменні. Напрыклад, цэнтр вёскі называецца Асяродак, пачатак вёскі – Мядзведка, па назве аднайменнага канала, канец вёскі называюць Лужонка, ў гонар другога канала, які таксама называецца Лужонка, і працякае паўднёвей Навінак.\nБліжэйшыя ад Навінак лясы называюць Рубанікі і Астраўкі.\n2. да новага ладу жыцця\n8 снежня 1926 года Навінкі сталі цэнтрам Навінкаўскага сельсавета Васілевіцкага раёна Рэчыцкай акругі. У сувязі са змяненнем тэрытарыяльна-адміністрацыйнага дзялення з 9 чэрвеня 1927 года Навінкі сталі ўваходзіць у Васілевіцкі раён ужо Гомельскай акругі, а з 4 жніўня гэтага ж года – ужо ў Рэчыцкі раён Гомельскай акругі. 30 снежня 1927 года Навінкаўскі сельсавет быў ліквідаваны, а яго тэрыторыя ўключана ў Васілевіцкі сельсавет.\nУ 1929 годзе ў Навінках быў арганізаваны калгас, які спачатку называўся “Чырвоныя Навінкі”, а праз год – імя Молатава. Першым старшынёй калгаса быў Лаўшук Сямён Сцяпанавіч. У ліку першых калгаснікаў – Белы Навум Кірылавіч, Піліпейка Архіп Агеевіч, Сопат Фядос Сяргеевіч, Блізнец Яўсей Панкратавіч, многія іншыя.\nАб тым, як няпроста складвалася калгаснае жыццё ў вёсцы, сведчыць той факт, што першыя дзесяць гадоў у калгасе пяць разоў мянялася яго кіраўніцтва. За Лаўшуком Сямёнам гаспадарку ўзначаліў Брэль Фёдар Ігнатавіч (1932г.), у 1933 на чале яе стаў Дворкін Мікалай Пятровіч, з 1936 па 1940 годы калгасам кіравала Верамейчык Варвара Фёдараўна, з 1940 да пачатку вайны – Навуменка Піліп Адамавіч.\nУ 1930 годзе ў Навінках налічвалася 176 двароў і пражывала 994 жыхары.\nНавінкаўцы, як і ўсе палешукі таго часу, нягледзячы на ўсе складанасці пераходу да новага ладу жыцця, сталінскія рэпрэсіі, паціху пачалі наладжваць свой быт, ствараць новыя сем’і, будаваць жыллё, нараджаць дзяцей. Урэшце рэшт вучыцца сумеснай калектыўнай працы, грамаце, асвойванню новых тэхналогій у сельскай гаспадарцы, жывёлагадоўлі, земляробстве. Менавіта Навінкі сталі цэнтрам развіцця трусагадоўлі ў той час у Васілевіцкім, а затым – і ў Калінкавіцкім раёне.\n3. усе ўсталі на смяротны бой…\nАб пачатку Вялікай Айчыннай вайны жыхары Навінак даведаліся ўжо ў 12 гадзін дня з выступлення Молатава. Пачалася мабілізацыя. Годных да страявой прызывалі ў армію. Некаторых пакідалі ў тыле ворага з асобным заданнем.\nПершыя нямецкія салдаты з’явіліся пад Васілевічамі, да якіх ад Навінак было ўсяго 4 кіламетры, ужо 7 ліпеня, а 12 жніўня 1941 года групы фашыстаў з’явіліся на тэрыторыі Васілевіцкага раёна.\nУ жніўні 1941 года на падставе пастановы Палескага абкама КП(б)Б ад 23 ліпеня 1941г. на базе Васілевіцкага знішчальнага батальёна быў сфарміраваны асобы Васілевіцкі партызанскі атрад, у склад якога ўвайшлі і некаторыя жыхары Навінак. 15 верасня 1941г. да партызанскага атрада далучылася дыверсійна-разведвальная група на чале з Аляксандрам Духаніным. А ў канцы верасня 1941г. атрад перайшоў за лінію фронта. Праўда, падполле засталося, як у Васілевічах, так і ў Навінках. Групу падпольшчыкаў у Навінках узначаліў А.Ф.Фралоў. Патрыёты збіралі зброю на месцах былых баёў, звесткі, якія мелі інтарэс з боку Чырвонай Арміі і партызан, удзельнічалі ў дыверсіях, шкодзілі ворагу як маглі. Напрыклад, адна з навінкаўскіх патрыётак, настаўніца Антаніна Жукоўская дапамагла атруціць цэлую групу фашыстаў, у нямецкай сталоўцы, якая размяшчалася у школьным будынку суседняй Залатухі. На вялікі жаль, сярод падпольшчыкаў быў правакатар. Карнікі, якія прыбылі ў ліпені 1942 года ў Васіле-вічы, пачалі арышты. Былі затрыманы і навінкаўскія патрыёты: Лаўшук Я.Ф., Сопат В.П. і яго жонка Таня. Некалькі дзён у Васілевічах працягваліся здзекі і допыты над падпольшчыкамі, але патрыёты маўчалі. 14 ліпеня 37 вязняў вывезлі ва ўрочышча “Рубанікі” і расстралялі. Разам з імі там жа былі расстраляны і іх сем’і. Толькі жорсткасць фашысцкіх нелюдзяў не скарыла патрыётаў. На змену расстраляным прыйшла моладзь, якая стварыла новую арганізацыю, якую назвалі “За Радзіму”. У далейшым гэта арганізацыя перарасла ў партызанскі атрад з аднайменнай назвай.\nВось, што ўспомніла аб падзеях тых дзён старажылка вёскі Сопат Марыя Рыгораўна:\n“ Калі пачалася вайна, мне было 10 гадоў. Памятаю, калі немцы гналі партызан з боку вёскі Карма. Немцы ехалі на тэхніцы. Удалечыні былі чутны ўзрывы. У Васілевічах абаснаваўся нямецкі штаб. У Навінкі немцы прыязджалі рэдка, таму што адразу былі назначаны тры падворнікі, якія збіралі ў насельніцтва малако, яйкі, сала і адвозілі немцам. У вёсцы былі два паліцаі.\nАле партызанам людзі памагалі чым маглі: прадуктамі, лекамі, дапамагалі параненым, хаваючы іх па хатах.\nА яшчэ ў Навінках была цэнтральная партызанская кухня ў Мархвіным двары. А ў Белага Рыгора Якаўлевіча – камандзірская сталовая партызан.\nНемцы бамбілі толькі вакол сяла, таму наша вёска ўцалела. Толькі адзін раз снарад трапіў у гумно.”\nА тым часам, пакуль іх землякі на акупіраванай тэрыторыі як маглі змагаліся з захоп-нікамі, навінкаўцы-чырвонаармейцы вялі барацьбу з фашыстамі на франтах вайны. Напрыклад, Іван Сяргеевіч Лаўшук, якому яшчэ у 1939 годзе давялося паваяваць з белафінамі, 27 чэрвеня 1941 года зноў быў мабілізаваны на фронт. Прайшоў усю вайну ад пачатку і да канца. Быў узнагароджаны медалямі “За адвагу”, “За перамогу над Германіяй”, ордэнам Айчыннай вайны ІІ ступені. Пасля вайны працаваў брыгадзірам паляводчай брыгады і быў удастоены вышэйшай узнагароды СССР – ордэна Леніна.\nЗ першых дзён вайны на фронце ў артылерыйскім палку ваяваў і адзін з першых навінкаўскіх трактарыстаў – Якаў Ануфрыевіч Навуменка. Закончыўшы вадзіцельскія курсы, Якаў Ануфрыевіч у складзе І і ІІ Беларускіх франтоў таксама прайшоў усю вайну. Меў цяжкае раненне, амаль год праляжаў у шпіталі, дамоў вярнуўся інвалідам ІІ групы з ордэнам Айчыннай вайны ІІ ступені, двума медалямі “За адвагу”, медалём “За вызваленне Варшавы”. У мірны час франтавік, нягледзячы на раненне, працаваў не пакладаючы рук шафёрам у родным калгасе, за што быў узнагароджаны ордэнам “Знак Пашаны”. Нарадзіў і выхаваў разам з жонкай васьмярых дзяцей: Ганну, Марыю, Ніну, Пашу, Арыну, Андрэя, Якава, Міхаіла.\nНе адставаў ад сваіх землякоў у ратнай справе і Аляксандр Сямёнавіч Васенда, 1909 года нараджэння. Яму давялося паўдзельнічаць у савецка-фінскай вайне 1939-1940 гг. У час Вялікай Айчыннай вайны ваяваў на Волхаўскім, Беларускім і Ленінградскім франтах. У 1941 г. трапіў у палон, але праз месяц змог збегчы. Двойчы быў паранены – у рукі і грудзі. На фронце Аляксандр Сямёнавіч згубіў двух сваіх братоў: Адама і Івана. Пасля ранення быў прызнаны непрыгодным да вайсковай службы. Але ён сам папрасіўся на ваенны завод і да канца вайны вырабляў там зброю, тым самым набліжаючы Перамогу. Баявы шлях Васенды адзначаны двума ардэнамі Айчыннай вайны.\nНе ўсе навінкаўцы на пачатак Вялікай Айчыннай вайны былі ў роднай вёсцы. Многіх лёс параскідаў па свеце ў пошуках работы, альбо па прычыне вучобы. Міхаіл Ціханавіч Дзяйкун, напрыклад, на фронт трапіў у 1942 годзе з Ніжняга Тагіла, дзе працаваў у той час. Удзельнічаў у баях пад Сталінградам, там жа і быў цяжка паранены. Пасля вызвалення, у складзе ІІІ Беларускага фронта, удзельнічаў у вызваленні Беларусі. Ратны подзвіг навінкаўца адзначаны ордэнам Славы ІІІ ступені, Айчыннай вайны ІІ ступені, медалямі “За адвагу”, “За абарону Сталінграда”, “За ўзяцце Кёнігсберга”. Пасля вайны працаваў на Урале, у Ніжнім Тагіле.\nБелы Іван Тарасавіч у пачатку 1942 года закончыў Свярдлоўскае пяхотнае вучылішча. Ваяваў на Калінінскім фронце. Першы свой бой прыняў пад горадам Зубрцаў. У адным з наступальных баёў у сакавіку 1943 года Белы быў цяжка паранены і змешчаны на вылячэнне ў шпіталь. У 1944 па стану здароўя быў дэмабілізаваны і вярнуўся дамоў. Узнагароджан ордэнам Айчыннай вайны ІІ ступені.\nКанешне, у невялікім артыкуле немагчыма расказаць пра ўсіх ураджэнцаў Навінак, якія, як адзін, усталі на смяротны бой з ворагам і перамаглі.\n4. Герой дняпра андрэй белы\nУ красавіку сорак першага Андрэя Белага прызвалі ў армію. Ён якраз вёў урок, калі паштальён прынёс павестку. Андрэй яе прачытаў і сказаў: “Ну, што, дзеці, будзем развітвацца, мне трэба ісці на службу”.\n— Андрэй Анісімавіч, абавязкова вяртайцеся да нас пасля службы, — абкружылі яго выхаванцы.\nАндрэй задумаўся. За некалькі хвілін перад яго вачыма паўстала тое, што засталося ў мінулым. Не прайшло і двух гадоў, як яго цётка Ганна, якая пасля смерці бацькі і маці засталася яму з чатырма братамі: Іванам, Паўлам, Сцяпанам і Андрэем самым блізкім чалавекам, атрымала пахаронку на брата Паўла, які загінуў у час вызвалення Заходняй Беларусі. Успомнілася сіроцтва з сямі гадоў. Праца ў Залатушскім лясніцтве, каб зарабіць нейкую капейчыну. Заканчэнне сямігодкі і назначэнне памочнікам рахункавода ў родным калгасе. Прыпомнілася мара – стаць настаўнікам, заканчэнне настаўніцкіх курсаў. І вось – праца настаўніка ў суседніх Хатынях. А заўтра – у войска.\nУ ваенкамаце Белага накіравалі у Сталінградскае ваеннае вучылішча сувязі. А праз два месяцы пачалася вайна. Фронт патрабаваў усё новых і новых байцоў і камандзіраў, і ўжо ў снежні 1941 г. малодшы лейтэнант Андрэй Белы прыбывае на перадавую, каб прыняць пад сваю каманду ўзвод сувязі.\nСувязісту на перадавой у некалькі разоў цяжэй, чым звычайнаму пехацінцу. Лініі сувязі трэба пракладваць зноў і зноў. І тут ужо не схаваешся ад куляў і асколкаў мін і снарадаў, што, здаецца, наскрозь пранізваюць усю навакольную прастору, у падрыхтаваны акоп. Абрыў… і зноў наперад, пад кулі і разрывы.\nЗ баямі часць Андрэя адступіла да Сталінграда. Далей ісці не было куды. Тут прыйдзецца альбо перамагці, альбо загінуць. І пачалася бітва за кожны дом, за кожны метр зямлі. У адным з баёў Белы атрымлівае раненне і трапляе ў шпіталь. Калі ачуняў і вярнуўся да сваіх, многіх ужо не было ў жывых, але сталінградцы выстаялі.\nПасля былі Курская дуга, фарсіраванне Дзясны, Сожа. Наперадзе Дняпро і, зразумела, яго ж родная вёсачка Навінкі.\nУжо два гады Андрэй на фронце. За гэты час некалькі разоў паранены, але кароткае знаходжанне ў шпіталі, і ён зноў у страі.\n14 кастрычніка 1943 года 685-ы стралковы полк 193-й Чырвонасцяжнай дывізіі, у якім служыў малодшы лейтэнант Белы, выйшаў у раёне Лоева да Дняпра.\nЗагад камандзіра батальёна быў кароткі:\n— Два дні на падрыхтоўку плаў-сродкаў і асаблівага складу ўзвода, каб устанавіць сувязь на процілеглым беразе.\n— Ёсць! – адказаў Белы.\nУ пяць гадзін раніцы дэсантны атрад, у склад якога ўвайшло і аддзяленне сувязістаў, пачаў фарсіраванне Дняпра. Праз некалькі хвілін немцы заўважылі перадавы атрад чырвонаармейцаў, і на раку абрушыўся шквал агню. Вось што ўспамінаў сам Андрэй Белы:\n“У гэты момант усё перамяшалася. Нічога нельга разабраць, а трэба плыць наперад, адстрэльвацца і адначасова класці тэлефонны кабель. Побач уздымаліся клубы вады, залівалі лодкі, тапілі іх. У некаторыя лодкі траплялі міны, і яны разам з людзьмі разляталіся ўшчэнт.”\nСа ста байцоў атрада на супрацьлеглы бераг дабралася не больш сарака. Загінуў і яго камандзір. Старшым па званні застаўся Белы. І ён падняў байцоў у штыкавую атаку. Пад кінжальным агнём праціўніка дэсантнікі выбілі ворага з прыбярэжных акопаў і сумелі наладзіць сувязь з камандзірам батальёна.\nА ўрэшце рэшт і ўвесь батальён падаспеў на дапамогу перадавому атраду, фарсіраваўшы раку. Чырвонаармейцы з крыкамі “Ура!” рушылі ў атаку. Разам з імі наступала і аддзяленне Белага, у якім засталося 7 байцоў.\nТолькі ў ворага моцы яшчэ было шмат. Перагрупіраваўшыся, немцы пачалі контратаку. Увесь дзень і наступную ноч батальёну прыйшлося адбіваць націск фашыстаў.\nУ 6 гадзін раніцы 17 кастрычніка камандзір роты паведаміў, што немцы, прарваўшыся, спрабуюць зайсьці ў тыл. Белы далажыў аб гэтым камбату і тут жа атрымаў ад яго загад: “Бяры сваіх хлопцаў і любой цаной затрымай немцаў, хоць на пяць-дзесяць хвілін”.\nБелы скамандаваў сваім: “За мной! Наперад!”\nІ толькі яны выбраліся з кустоў, як перад імі ўзнік узвод п’яных фашыстаў.\nУбачыўшы савецкіх салдат, немцы закрычалі: “Хальт! Хальт!” Але ў адказ дружна ўдарылі чэргі сямі аўтаматаў. Усе гітлераўцы былі знішчаны. Загінуў і адзін савецкі воін, другі — атрымаў раненне. Але з-за кустоў з’яўляецца новая група немцаў, каля дваццаці чалавек.\n— Агонь! – камандуе Белы. І вораг зноў сыплецца на зямлю. Тыя, хто застаўся ў жывых, адпаўзаюць назад. Але праз некалькі хвілін – новая атака. У нашых байцоў на зыходзе патроны. Белы камандуе:\n— Біць адзіночнымі!\nГіне яшчэ двое сувязістаў. Паранены і сам камандзір. Сцякаючы крывёю, лейтэнант крыкнуў: “Ні кроку назад!” І страціў прытомнасць.\nПадаспеўшыя на дапамогу чырвонаармейцы, на полі бою налічылі звыш 40 забітых гітлераўцаў.\nАндрэй ачуняў у шпіталі. А 30 кастрычніка 1943 г. яму было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. Так навінкаўскі хлопец у 21 год стаў Героем.\n… Андрэй Анісімавіч прайшоў усю вайну, доўга служыў у арміі, дэмабілізаваўся ў званні падпалкоўніка, жыве і цяпер у падмаскоўным горадзе Лобня. Мае дачку і сына. А вось братам яго, Сцяпану і Івану, не суджана было дажыць да Перамогі. Сцяпан, які быў старэй за яго на тры гады, прапаў без вестак у 1942 г., а старэйшы Іван, 1900 года нараджэння, загінуў у сакавіку 1944г.\n5. поўны кавалер ордэна славы\nВайна застала Івана Цімашэнку на пасадзе брыгадзіра трактарнай брыгады Васілевіцкай МТС. І было яму тады ўсяго сямнаццаць гадкоў, дакладней, споўнілася б 18 кастрычніка. Бацькі Івана Архіп Агеевіч і Лізавета Конанаўна былі звычайнымі сялянамі, якія расцілі шасцярых дзяцей. Бацька затым працаваў у Навінкаўскім магазіне, быў самавучкай.\nСам Іван у 1939 г. закончыў на “выдатна” Залатушскую сямігодку. Хацеў вучыцца на настаўніка, ды па ўзросту не прынялі, хаця і пры-пісаў сабе лішні год. Сам быў невялічкага расточку, хударлявы. Таму пайшоў вучыцца ў Рудакоўскае вучылішча трактарыстаў. Пасля заканчэнння працаваў у Васілевіц-кай МТС.\nКалі вораг пачаў набліжацца, Іван разам з калгаснікамі калгаса імя Молатава прыступіў да эвакуацыі калгаснай жывёлы на ўсход. Але пад Лоевам яны трапілі пад варожую бамбёжку. Скаціна разбеглася, а Іван і сябры вярнуліся да хаты.\nЦераз старэйшую сястру Марыю Іван пазнаёміўся з мясцовымі падпольшчыкамі і партызанамі. У прыватнасці, старшы лейтэнант Міхаіл Аляксеевіч Неўскі, які быў пакінуты для работы ў тыле ворага, цераз Івана перадаваў партызанам з Васілевіч медыкаменты, прадукты, зброю, звесткі пра ворага.\nКалі летам 1942 года немцы схапілі навінкаўскую падпольшчыцу Таццяну Жукоўскую, маці пабаяўшыся, што тая выдась і яе дзяцей, сабрала ўсе дакументы, камсамольскія білеты Марыі і Івана і спаліла іх. Але ўсё абыйшлося. Падпольшчыца нікога не выдала, хаця яе і яе мужа разам з другімі расстралялі.\n14 студзеня 1944 г. Івана Цімашэнку прызвалі ў армію. Кароткая падрыхтоўка ў вучэбным танкавым палку і былога трактарыста накіроўваюць у 9-ы гвардзейскі танкавы корпус механікам-вадзіцелем сярэдняга танка. Войскі 2-га Украінскага фронта ў гэты час вялі цяжкія баі ў Трансільваніі.\nЗ 16 па 24 верасня 1944 г. у раёне горадаТурда разгарнуліся жорсткія баі. Танкавай роце капітана Пшанічнага была пастаўлена задача авалодаць невялікім горным сяленнем, якое прыкрывала подступы да горада. Танк гвардыі сяржанта Цімашэнкі дзейнічаў на правым фланзе роты. Ён павінен быў адцягнуць на сябе агонь праціў-ніка і тым самым аблегчыць роце выкананне баявога загаду.\nРаніцой, разгарнуўшыся ў лінію, танкавая рота пачала атаку. Цімашэнка тым часам, умела выкарыстоўваючы мясцовы рэльеф, вывеў свой танк на ўзлесак, у якім размяшчалася варожая батарэя.\nНемцы, угледзеўшы савецкі танк, які ляцеў на іх на поўнай хуткасці, настолькі разгубіліся, што нават не паспелі развярнуць сваю гармату ў бок танка.\nРаздаўся трэск, скрыгат – і варожая пушка ператварылася ў кучу металалому. Тым часам другая варожая гармата паспела развярнуцца і выстраліць. Снарад трапіў у башню. Механік-вадзіцель Цімашэнка не ведаў, што адбылося з яго таварышамі, ён бачыў толькі ворага і пакуль танк быў паслухмяны яго рукам ён вёў яго на варожую гармату. Трэск, скрыгат, танк перакульваецце цераз раздаўленую пушку і спыняецца. Іван паднімаецца ў башню: камандзір, стралок і заражаючы-параненыя.\n— Пацярпіце крыху, — сказаў Цімашэнка. – Адкрыю люк і перавяжу.\nЁн адкрыў люк, агледзеўся і заўважыў, як па лагчыне ў фланг заходзяць варожыя танкі і бронетранспарцёры. Ён далажыў аб гэтым свайму камандзіру, той прыадкрыў вочы і прамовіў: “Трэба папярэдзіць…”\nАле рацыя была разбіта. Іван прынік да акуляра прыцэла, праверыў паваротна-пад’ёмны механізм — пушка была спраўнай. Ён адзін за другім пасылае ў бок ворага тры снарады. Адзін трапіў у бронетранспарцёр. Гітлераўцы адкрылі агонь у адказ. Цяпер іх заўважылі і нашы. Танкавыя экіпажы ўступілі ў бой. У варожай калоне ўспыхнуў адзін, другі, трэці танк. Не вытрымаўшы націску, гітлераўцы адступілі. А гвардыі сяржант Цімашэнка за мужнасць і адвагу ў гэтым баі быў узнагароджаны ордэнам Славы ІІІ ступені.\nУ пачатку снежня танкісты атрымалі задачу прарвацца ноччу да ракі Іпель і захапіць мост. Танк Цімашэнкі ішоў наперадзе. На паўдарозе да мэты пры святле ракеты танкісты заўважылі нямецкую групоўку, што прыступіла да мініравання дарогі.\n— Іван, наперад! – скамандаваў камандзір танка. І ў гэты ж момант прагрымеў стрэл іх гарматы. Снарад разарваўся ў гушчы фашыстаў. Цераз некалькі секунд танк прарваўся наперад. Знішчаючы па дарозе варожую сілу, танкісты пераадолелі каля дзесяці кіламетраў і выйшлі да ракі. Звярнуўшы з дарогі, Цімашэнка праўцюжыў варожы акоп. У гэты час з супрацьлеглага боку ўдарыла гітлераўская артылерыя. Танк пашкодзіла, але рухацца ён яшчэ мог. Завязалася артылерыйская дуэль. Адначасова танкісты трымалі пад увагай мост і не давалі немцам магчымасці ўзарваць яго. Хутка падыйшла ўся рота і танкі з боем прарваліся цераз мост.\nТолькі потым стала вядома Цімашэнку, як ім пашчасціла: палкавыя сапёры на іх пройдзеным дзесяцікіламетровым шляху знялі больш сотні супрацьтанкавых мін, а ў акопе, які ён праўцюжыў, палегла варожая група мінёраў, якія былі гатовы ўзарваць мост, пяцьсот кілаграмаў трацілу былі знойдзены на фермах маста. За гэты бой Цімашэнка быў узнагароджаны ордэнам Славы ІІ ступені.\nТрэці ордэн Славы Іван Архіпавіч атрымаў у адпаведнасці з Указам Прэзідыўма Вярхоўнага Савета СССР ад 29 ліпеня 1945 года за мужнасць і гераізм, якія былі ім праяўлены ў баях на подступах да Вены.\nПасля вайны франтавік служыў у танкавых войсках, быў саветнікам на Кубе, ваенным камісарам у Крывым Розе, пасля выхаду на пенсію – начальнікам турбазы.\nРазам з жонкай Палінай Ануфрыеўнай выхавалі сына Аляксандра.\n6 лютага 2000 года мужнага навінкаўца не стала.\n6. «тут маўчаць салаўі…»\n22 лістапада 1943 года Навінкі ў ліку першых вёсак Калінкавіцкага раёна былі вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Гэты дзень многія старажылы вёскі лічылі сваім другім днём нараджэння, бо, як стала вядома затым, фашысцкія карнікі планавалі перадаць вёску агню, а яе жыхароў – смерці. Дзякуючы хуткаму наступленню савецкіх войск – не паспелі. Але ўсё роўна дарагую цану заплацілі Навінкі за сваё вызваленне.\nУ цэнтры вёскі знаходзіцца брацкая магіла, у якой пахаваны 154 савецкія воіны, якія загінулі пры вызваленні Навінак і яе ваколіц. У 1963 годзе на брацкай магіле быў устаноўлены помнік-скульптура савецкага воіна на пастаменце з мемарыяльнай дошкай.\nНа мясцовых могілках ёсць таксама брацкая магіла, у якой пахаваны яшчэ 152 савецкія воіны, якія загінулі ў час вызвалення раёна. У тым жа 1963 годзе на магіле ўстаноўлены помнік – скульптура савецкага воіна на пастаменце з мемарыяльнай дошкай. Непадалёку ад Навінак і Васілевіч ёсць і партызанскія могілкі “Рубанікі”, дзе пахаваны 83 чалавекі з Навінак і суседніх вёсак.\nУ 1975 годзе ў цэнтры вёскі на брацкай магіле ўстаноўлены і дзве стэлы з нанесенымі на іх імёнамі 124 аднавяскоўцаў, якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Усяго ж у гарніле той страшнай вайны на франтах загінула 147 навінкаўцаў. У брацкай магіле ў цэнтры вёскі пахаваны і Герой Савецкага Саюза, рускі, сяржант Аляксей Сяргеевіч Агафонаў, які ўдастоіўся гэтага высокага звання за фарсіраванне Дняпра.\nХіба можна перадаць простымі словамі ўвесь трагізм тых дзён, гераізм і мужнасць савецкіх людзей: навінкаўцаў і ўладзімірцаў, беларусаў і рускіх, старых і юных, прадстаўнікоў усіх нацый і народнасцей СССР, якія паўсталі на бітву з захопнікам? Канешне, складана. Але людзі спрабуюць. Вось як, напрыклад, зрабіў гэта земляроб і паэт з Суздаля, ураджэнец калінкавіцкай зямлі Міхаіл Брэль у сваім вершы “Здесь молчат соловьи”, прысвечаным памяці Героя Савецкага Саюза Аляксея Агафонава:\nНет судьбы тяжелее, суровей солдатской,\nОбелиск есть в Новинках\nНад могилою братской.\nС плит печальных в стихи я не в силах вписать Всех,\nУкрытых сыпучим песочком.\nСердце может зайтись, если все прочитать\nАлфавитом скрепленные строчки.\nС фронтовыми друзьями в могиле сырой похоронен\nВязинковец сержант Агафонов,\nКогда в отчем краю\nОн косил утром росные травы,\nКогда шел на войну,\nНе мечтал о наградах и славе.\nУмирая от ран\nОн не думал, не знал,\nЧто уходит в бессмертье Героем…\n… А в Новинках моих\nЗдесь молчат соловьи.\nОни песни погибшим отпели.\nОтзвенел их ручей безымянных, затих.\nВ парке в вечной печали деревья.\nНа могилку венки из цветов полевых\nВозлагают девчата деревни,\nЛегшим в землю полесских Новинок не встать,\nК своим близким домой не вернуться.\nИхней клятвой отчизну свою защищать\nБелорусские парни клянутся.\n7. трусавод сідар лаўшук\nКалі ў Навінках толькі ствараўся калгас, аднойчы ў яго канцылярыю зайшоў малады, бялявы юнак, які прапанаваў: “Давайце ў нашым калгасе створым трусаферму”. Прысутныя паглядзелі на хлопца, як на дзівака.\n— Кінь ты дзівоцтва сваё, хлопча, – сказаў старшыня калгаса Сямён Лаўшук. – Тут без тваіх трусоў галава кругам ідзе. Не ведаем, як распачаць з каровамі, коньмі.\nПакрыўдзіўся хлопец. Зачырванеўся.\n— Я ў вас нічога не прашу, — сказаў Сідар. – Мне не трэба ні людзі, ні сродкі. Сам буду займацца і трусоў сваіх з дому прынясу.\nСтаршыня паглядзеў на хлопца і прабасіў:\n— Ну што, таварышы, дазволім чалавеку, няхай пабалуецца.\nРаззлаваўся Сідар. Цяпер, як бы цяжка ні было, трэба працай даказаць на што ты варты. І ён пачаў працаваць, амаль днюючы і начуючы на ферме. Да 1935 года пагалоўе трусоў павялічылася і Сідару выдзелілі ў дапамогу людзей. Да канца 30-х ён давёў колькасць трусоў да 1000 галоў. Вострыя на языкі аднавяскоўцы празвалі яго “капітанам трусінай каманды”. Але, калі яго зацвердзілі ўдзельнікам Усесаюзнай сельскагаспадарчай выставы па трусагадоўлі, нават самыя апошнія скептыкі запаважалі Сідара Лаўшука. А Варвара Верамейчык – старшыня калгаса, ў 1938 годзе разам з ім паехала ў Маскву. На наступны год Сідар паказаў на сваёй ферме яшчэ лепшы вынік. І зноў ён – удзельнік Усесаюзнай сельскагаспадарчай выставы, а навінкаўскі калгас, зразумела, атрымаў па тым часе ад трусагадоўлі вялікія даходы.\nУ канцы 1939 года Сідара Піліпавіча прызвалі на фінскую вайну. Вярнуўшыся з яе, ён марыў стварыць новую, больш буйную трусаферму. Але марам яго было суджана збыцца толькі праз 7 гадоў. 23 чэрвеня 1941 года Сідара Лаўшука мабілізавалі на фронт. Службу ён праходзіў у 22-м асобным моста-будаўнічым батальёне. Усведамленне таго, што ў занятых фашыстам Навінках засталася жонка Марыя і сын Піліп, прыдавалі байцу моцы і мужнасці ў барацьбе з ворагам.\nСідар Піліпавіч прайшоў Айчынную ад пачатку да канца, прыняў удзел у вайне з Японіяй, але і пасля яе капітуляцыі яшчэ быў пакінуты ў войску: трэба было аднаўляць тое, што было разбурана. Дэмабілізаваўся толькі 15 верасня 1946г.\nКалі Лаўшук вярнуўся ў Навінкі, ён не пазнаў родных мясцін: усё было знішчана і разбурана, ад яго трусафермы застаўся адзін толькі ўспамін. Не пазналі аднавяскоўцы і Сідара: пасталеў, асунуўся, на гімнасцёрцы сапёра зіхацелі ўзнагароды: медалі “За баявыя заслугі”, “За ўзяцце Кёнігсберга”, “За перамогу над Германіяй”, “За перамогу над Японіяй”.\nПраз дзень-другі пасля вяртання дамоў Сідар Піліпавіч накінуў на плечы свой салдацкі шынель і падаўся ў праўленне калгаса. Жонка яго Марыя Трафімаўна злавала — хоць бы крыху адпачыў, шкадавала. Ды занудзіўшыся за вайну па мірнай працы, рукі Сідара немавернай сілай цягнулі яго на ферму, да людзей.\nЛаўшук дамовіўся са старшынёй, што паедзе ў Татарыю, у Бірулінскі саўгас. Аб гэтай перадавой гаспадарцы ён вычытаў у газеце. Там набудзе трусоў на развод, павучыцца ў мясцовых трусаводаў.\nПраз два тыдні Сідар Піліпавіч вярнуўся. Прывёз некалькі пародзістых трусаматак ды двух самцоў. Навінкаўцы дзівіліся: “І з-за гэтага варта было трусіцца цягніком ў далёкую Татарыю?” Ды толькі пасьміхаўся пра сябе Сідар Лаўшук. Ён спасціг у сваіх татарскіх калег шмат карыснага і каштоўнага.\nТак у Навінках адрадзілася трусагадоўля. А праз два-тры гады яна стала важнай галіной грамадскай жывёлагадоўлі.\nЗразумела, што для нарошчвання аб’емаў вытворчасці і далейшага развіцця трусагадоўлі патрабаваліся людзі, і Сідар Піліпавіч звяртаецца да камсамольцаў. Ён выступіў на камсамольскім сходзе, дзе абмяркоўваліся кандыдатуры будучых даярак, свінарак, птушніц.\n— Гэта добра, што вы клапоціцеся пра свінаферму, не забылі пра качак і курэй, рашылі, каго паставіць на малочнатаварную ферму. А хто ж прыйдзе на трусаферму? – сказаў заўзяты трусавод.\nІ на гэтым сходзе вырашыўся далейшы лёс Ганны Белай, Веры і Марыі Навуменка. Дзяўчаты прыйшлі яму на дапамогу.\nУ хуткім часе ў Навінкі пачалі прыязджаць госці з усіх абласцей Беларусі, са Смаленшчыны, з Латвіі. Госці дзівіліся трусагадоўчай ферме. Не злічыць, колькі тут было клетак з трусамі. А, калі яны даведваліся, што за год трусаферма давала калгасу 200 тысяч рублёў прыбытку, то здзіўленню іх не было канца.\nА навінкаўцам было чым пахваліцца: гасцям яны паказвалі залатыя і сярэбраныя медалі – узнагароды Усесаюзнай сельскагаспадарчай выставы за трусагадоўлю, расказвалі аб атрыманні 240 цэнтнераў малака на сто гектараў зямлі і па 40 цэнтнераў мяса, расказвалі пра агульны даход калгаса, які складаў больш 3 мільёнаў рублёў.\nРазам са сваімі памочнікамі Сідар Піліпавіч вывеў новую пароду трусоў, якая атрымала назву “Беларускі матылёк”. Парода гэта пераўзыходзіла славутую “Шыншылу” і па вагавых параметрах, і па якасці футра.\nУ 1955 годзе Сідар Лаўшук і Вера Навуменка становяцца ўдзельнікамі чарговай Усебеларускай выставы і загадчык навінкаўскай фермы ўзнагароджваецца малым сярэбраным медалём. У 1956 годзе на ферме ўжо ўтрымлівалася 5000 трусоў. Ад кожнай трусіхі атрымалі па 27 трусянят. Дзяржаве прадалі 80 цэнтнераў дыетычнага трусінага мяса і звыш 4 тысяч шкурак. За такі поспех работнікі фермы ў другі раз прадстаўляюцца на Усесаюзную выставу. Ферму ўзнагароджваюць малым сярэбраным медалём. А трусіха пад №16 – становіцца чэмпіёнкай Выставы 1956 года.\nСідар Піліпавіч узнагароджваецца вялікім сярэбраным медалём і знакам “Выдатнік сацыялістычнага спаборніцтва сельскай гаспадаркі СССР”.\nАле і на гэтым Лаўшук не спыняецца. Ён вядзе шматлікую перапіску з вядомымі трусаводамі СССР, у выніку чаго на Навінкаў-скай трусаферме, што размясцілася за вёскай, абуладкоўваюцца сетчатыя загоны, для трусаматак – надземныя гнёзды. На сотні метраў расцягваюцца доўгія рады клетак, выгульныя пляцоўкі.\nУ 1958 годзе на чарговай Выставе сельскай гаспадаркі СССР Лаўшук С.П. узнагароджваецца малым залатым медалём.\nВось што ўспамінае аб тым часе работніца трусафермы Марыя Грабоўская: “Да нас на ферму прыязджалі за маладняком з розных куткоў Беларусі. У 1962 годзе трусаферма прадала дзяржаве больш 8 тысяч трусоў. Пра ферму пішуць абласныя і рэспубліканскія газеты. 6 раз прымаў удзел Сідар Піліпавіч ва Усесаюзнай сельскагаспадарчай выставе ў Маскве, атрымліваў узнагароды – медалі і прэміі – веласіпед, радыёпрыёмнік, гадзіннік.\nПра Сідара Піліпавіча напісалі кнігу, на жаль, яна знікла.\nЛаўшук Сідар Піліпавіч быў не толькі працалюбівым актыўным чалавекам па жыцці, але і цудоўным мужам, бацькай. Разам з жонкай яны нарадзілі і вырасцілі, далі адукацыю сваім сынам Піліпу і Мікалаю, дочкам Галіне і Таццяне.\nРабота з такім чалавекам дала і свае плады. У прыватнасці, Марыя Максімаўна Грабоўская, якая працавала з ім, была адной з лепшых работніц калгаса. Яна стала ўдзельніцай Пленума перадавікоў сельскай гаспадаркі ў Мінску, дэлегатам Усесаюзнай нарады па пытаннях сельскай гаспадаркі на Украіне, удзельніцай Выставы сельскай гаспадаркі ў Маскве, дзе была ўзнагароджана малым сярэбраным медалём.\nГаліна Мікалаеўна Белая таксама прымала ўдзел у выставах у Маскве, а ў 1985 годзе была выбрана дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР.\nСідар Піліпавіч ганарыўся дасягненнямі сваёй фермы і падначаленых, любіў іх як родных дзяцей.\nНе стала нястомнага працаў-ніка і цудоўнага арганізатара 2 ліпеня 1982 года.\n8. брыгадзір фермы Антон лаўшук\nЗагадчыкам жывёлагадоўчай фермы франтавіка, узнагароджанага медалямі “За адвагу”, “За баявыя заслугі”, “За ўзяцце Берліна” Антона Сяргеевіча Лаўшука назначылі ў 1951 годзе. Зусім нядаўна закончылася вайна, і калгасы, і людзі яшчэ не паспелі расправіць крылы, аднавіць зруйнаванае і разбуранае ліхалеццем. Калгасная ферма, калі яе прынімаў Антон Лаўшук, налічвала ўсяго 150 галоў буйной рагатай жывёлы, у тым ліку 39 кароў. Не было свіней і авечак. Але і тое пагалоў’е, што было, не маглі ўтрымоўваць, як мае быць. Не хапала кармоў, не было памяшканняў.\nШто тут гаварыць і пра прадукцыйнасць статка. Калгаснікі праз слёзы жартавалі, што козы даюць больш малака, чым іх калгасная карова.\nЦяжкія былі часы. Але не ведаў стомы брыгадзір фермы і яго падначаленыя.\nАсаблівы ўздым пайшоў з 1954 года, калі старшынёй калгаса навінкаўцы выбралі дбайнага гаспадара Міхаіла Горахава. Ён разам з загадчыкам фермы ўдзяліў асаблівую ўвагу жывёлагадоўлі. Спачатку пачалі з расшырэння кармавой базы. Ужо ў 1954 годзе было засеяна каля 300 гектараў шматгадовых траў. Больш пачалі рыхтаваць сіласу. І намаганні прынеслі плён. Ужо праз тры гады надоі ўзраслі больш чым удвая. Гэта сёння лічбы ў 500 і 1100 кілаграмаў на карову здаюцца проста смешнымі. А ў той час узрасці з 500 да 1100 – гэта ўжо быў вынік. Асаблівы прырост прынёс 1959 год. Гэта быў першы год сямігодкі. На карову тады навінкаўскія даяркі атрымалі па 2450 кілаграмаў малака. І гэта быў поспех. І заслуга ў гэтым была, у першую чаргу, Антона Сяргеевіча Лаўшука і яго падначаленых – даярак Веры Навуменка, якая за 10 месяцаў 1960г. надаіла 2469 кг малака ад каровы, Ганны Папок (2453 кг), Матруны Навуменка, Ксеніі Блізнец і Ксеніі Дзяйкун, якія таксама ішлі за сваімі сяброўкамі – лідэрамі.\nШчырая праца брыгадзіра жывёлагадоўчай фермы была адзначана медалём “За доблесную працу”, а да баявых узнагарод прыбавіўся ордэн Айчыннай вайны ІІ ступені.\n9. мергелевыя залежы\n4 чэрвеня 1960 года ў калінкавіцкай раёнцы “Сцяг камунізма” быў апублікаваны нарыс Е.Пятрова з калгаса “Іскра” пад назвай “Малады аграном” (у 1960г. навінкаўскі калгас імя Молатава аб’яднаўся з залатушскай гаспадаркай “Залатая дуброва” пад новай назвай “Іскра” – заўв. аўт.) і пачынаўся нарыс наступным чынам:\n“Надзея Белая села на ганак і цяжка ўздыхнула. Яна так стамілася, што не ў сілах была адкрыць дзверы і пераступіць парог. Надзя ледзь дабралася да дому. Але, галоўнае, не хацелася, каб Мікола заўважыў яе стомленыя вочы, бледны твар.\n— Табе, Надзея, час ужо ў адпачынак ісці, — сказаў ён.\nНадзея ператамілася. Яна толькі што вярнулася з Кіева, дзе абараняла дыплом агранома, завочна закончыла сельскагаспадарчую акадэмію. Прыйшлося нямала папрацаваць. І, калі б не сяўба, то можа і ўзяла б законны адпачынак. Але, хіба зараз яна дазволіць сабе гэта, калі аднавяскоўцы выйшлі ў поле, калі яе вока там так патрэбна, больш чым калі-небудзь”.\nДалей аўтар расказвае наступнае: “Седзячы за сталом, Надзея расказвала Мікалаю, як прайшоў дзень, як працавалі людзі. У Мікалая – брыгадзіра будаўнічай брыгады – таксама ёсць чым падзяліцца з жонкай. Іх калгас разгарнуў такую будоўлю, што дух захоплівае. Сюды прыязджаюць з іншых калгасаў, каб павучыцца, як можна танна і трывала ўзводзіць тыпавыя жывёлагадоўчыя памяшканні. У апошні час будуюцца вялікія круглыя свінарнікі, кароўнікі.\n… Старшыня калгаса Міхась Горахаў не раз думаў пра сябе, што за многа год яму, бадай, упершыню прыходзіцца працаваць з такім аграномам – настойлівым і адданым справе”.\nПалі, якія акружалі Навінкі, не вылучаліся асаблівай урадлівасцю, патрэбны былі ўгнаенні, вапна, даламітавая мука. Усё гэта патрабавала і вялікіх выдаткаў. Але ў калгасе не шкадавалі грошай, ішлі на ўсё, каб зямля дзячыла добрымі ўраджаямі. Вапна ішла ў калгас вагонамі, але гэта не выратоўвала. Каб знізіць кіслотнасць глебы, патрабаваліся эшалоны. І шчырым да працы навінкаўцам дапамог сам гасподзь Бог. Аднойчы да маладога агранома завітаў старажыл вёскі Мікалай Мікалаевіч Дзяйкун, ён пачаў сваю прамову адразу з парога:\n— Знайшоў я, Сямёнаўна, скарб, лічы, чыстае золата. Пад нагамі сотні гадоў ляжаў, а мы яго тапталі бессаромна. Самая сапраўдная вапна.\nНадзя здзіўлена глядзела на старога.\n— Што, Сямёнаўна, думаеш, жартачкі жартую з табой. Пайшлі, паглядзім.\nНа досвітку Дзяйкун, аграном і старшыня рушылі да месца знаходкі. Радасці іх не было межаў.\n— Вось гэта скарб, — узрадаваўся Горахаў. Неадкладна пачынаем здабычу мергеля (мергель – асадкавая парода, якая складаецца з кальцыту або даламіту і гліністых мінералаў – заўв. аўт.).\nБрыгаду па здабычы мергелю ўзначаліць было даручана яго першаадкрывальніку. А залежаў яго хапала не толькі для сваіх мэт, а і для суседніх гаспадарак. Шкада, што з цягам часу забылі пра гэты прыродны скарб не толькі ў гаспадарцы, а і ў больш высокіх інстанцыях.\n10. у нас добры настрой\nМенавіта пад такой назвай 1 Мая 1961 года выйшаў артыкул старшыні калгаса “Іскра” М.Горахава ў раённай газеце “Сцяг камунізма”. Вось што расказваў у сваім артыкуле кіраўнік пра сваю гаспадарку і яе людзей:\n“Наш калгас прыйшоў да 1 мая з добрымі працоўнымі поспехамі. У першым квартале на 100 гектараў зямель атрымана па 9,4 цэнтнера мяса і па 56,8 цэнтнера малака. План продажу яго дзяржаве выканан на 300 працэнтаў! За гэтымі лічбамі крыецца самаадданая праца жывёлаводаў.\nВа ўсіх добры настрой, радасна на душы. Напярэдадні свята маладыя трусаводы Марыя Навуменка, Таццяна Дзейкун атрымалі з выставачнага камітэта ВДНГ узнагароды – малыя сярэбраныя медалі і каштоўныя падарункі. Трусагадоўля ў нас стала сапраўды вялікай дадатковай крыніцай павелічэння вытворчасці мяса. Шосты раз ферма з’яўлялася ўдзельніцай Выставы. Калі ў мінулым годзе працаўнікі яе атрымалі 10 тысяч трусоў, то сёлета яны абавязаліся вырасціць 15 тысяч.\nВысокіх паказчыкаў дабіліся ў перадмайскім спаборніцтве даяркі. Ксенія Блізнец за 4 месяцы надаіла 1070 кілаграмаў малака ад кожнай замацаванай каровы. Ганна Папок, Ганна Брэль, Вара Брэль, Арына Дзейкун – па 900-1000 кілаграмаў.\nДобра ідуць справы і на свінагадоўчай ферме. Нядаўна ўступіў у эксплуатацыю новы тыпавы свінарнік-адкормачнік на 800 галоў. Заканчваецца будаўніцтва свінарніка-матачніка на 100 галоў. Свінаркі Хадося Белая, Ганна Тужык атрымалі ў сярэднім па 10 парасят ад адной свінаматкі. За першыя чатыры месяцы дзяржаве прададзена 266 свіней агульнай вагой 15700 кілаграмаў.\nДнём і ноччу гудуць маторы на калгасных палетках. Хуткімі тэмпамі ідзе сяўба. Пасля яравых хлебаробы прыступяць да пасадкі бульбы. На мінеральных глебах яна ўжо закончана. Бульбу саджаем механізаваным спосабам.\nСтаранна падрыхтаваліся да сяўбы кукурузы механізатары Піліп Гурскі, Васіль Лаўшук, Андрэй Брэль. Яны будуць вырошчваць сёлета 200 гектараў каралевы палёў”.\nІ як жа было не быць добраму настрою ў навінкаўскіх калгаснікаў, калі іх шчырая праца не толькі прыносіла плён, добрыя здабыткі ў гаспадарчую казну, але і не заставалася незаўважанай з боку кіраўніцтва краіны. Напрыклад, толькі ў 1966 годзе цэлая група калгаснікаў з Навінак удастоілася высокіх урадавых узнагарод. У сакавіку медалём “За працоўную адзнаку” была ўзнагароджана даярка Белая Ганна Дзмітрыеўна.\nУ маі адным Указам Прэзідыўма Вярхоўнага Савета СССР за поспехі, дасягнутыя ў павышэнні ўраджайнасці, павелічэнні вытворчасці і нарыхтовак бульбы, гародніны, пладоў і ягад, узнагарод удастоіліся: брыгадзір паляводчай брыгады Лаўшук Іван Сяргеевіч, праца якога была адзначана ордэнам Леніна; старшыня калгаса Горахаў Міхаіл Маркавіч і брыгадзір паляводчай брыгады Белы Сямён Васільевіч атрымалі ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга; калгаснік Белы Ціт Мікалаевіч – медаль “За працоўную адзнаку”.\nУ ліпені ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга была адзначана праца рабочай паляводчай брыгады Сопат Вольгі Аляксандраўны, ордэнам “Знак Пашаны” – шафёра Навуменкі Якава Ануфрыевіча.\nУ кастрычніку Ганаровай Граматай Вярхоўнага Савета БССР быў узнагароджаны трактарыст Крот Васіль Фёдаравіч.\nМногія навінкаўцы былі ўзнагароджаны ордэнам і медалямі СССР за сваю самаадданую працу ў сельскай гаспадарцы і ў наступныя гады.\nСтаршыня ж калгаса франтавік Горахаў Міхаіл Маркавіч, за дваццаць тры гады свайго старшынёўства ў калгасе імя Молатава, а пасля аб’яднання — “Іскра” (з 1953 па 1976г.), двойчы быў узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга і ордэнам “Знак Пашаны”.\nЗгодна перапісу насельніцтва 1956 года ў Навінках пражывала 1214 жыхароў. Вёска ўваходзіла ў склад Чкалаўскага сельсавета Васілевіцкага раёна. Вёска з’яўлялася цэнтрам калгаса “Іскра”, у ёй размяшчаліся 9-гадовая школа, Дом культуры, бібліятэка, дзіцячы сад, ФАП, ад-дзяленне сувязі, комплексны прыёмны пункт, сталовая, два магазіны, млын, піларама. Планіровачна вёска складалася з доўгай, крыху выгнутай, вуліцы, якая цягнулася з паўднёвага ўсходу на паўночны захад, да якой на поўдні далучалася кароткая вуліца, блізкая да мерыдыяльнай арыентацыі. Жылыя дамы вуліцы былі, як правіла, драўлянымі, сядзібнага тыпу.\nУ 1960 годзе, пасля скасавання Васілевіцкага раёна, Навінкі ўвайшлі адміністрацыйна і тэрытарыяльна ў Калінкавіцкі раён.\n11. Абаронца народнага дабра\nУ адзін з майскіх днёў 1966 года на навінкаўскіх могілках сабралася амаль уся вёска. На мітынгу выступілі старшыня Камітэта народнага кантролю БССР А.А.Смірноў, загадчык аддзела Камітэта народнага кантролю СССР па саюзных рэспубліках А.А. Тужыкаў і старшыня Калінкавіцкага раённага камітэта народнага кантролю В.Г.Мятліцкі. Навінкаўцы і высокія госці прыбылі на могілкі, каб яшчэ раз аддаць даніну памяці і павагі свайму аднавяскоўцу, народнаму кантралёру калгаса “Іскра” Дзяйкуну Адаму Мікалаевічу, які цаной свайго жыцця абараніў народную ўласнасць.\nУказам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 16 красавіка Дзяйкун Адам Мікалаевіч пасмяротна быў узнагароджаны ордэнам “Знак Пашаны”.\nЧым жа заслужыў высокую ўзнагароду ўрада, прызнанне і павагу хлебаробаў кантралёр Дзяйкун? Перш за ўсё тым, што да канца сваіх дзён заставаўся верным сынам сваёй Радзімы, мужным воінам, нястомным працаўніком і бясстрашным абаронцам калгасных інтарэсаў.\nУ 1942 годзе яшчэ падлеткам ён добраахвотна пайшоў на фронт, усю вайну праваяваў механікам-вадзіцелем танка. Баявы шлях танкіста адзначаны ардэнамі Чырвонай Зоркі і Славы ІІІ ступені, медалямі. Тройчы быў паранены. Вярнуўшыся з фронту ў Навінкі, Адам прагна ўзяўся за працу. Восем гадоў з дня ў дзень працаваў трактарыстам. Па 900-1000 працадзён выпрацоўваў ён у год.\nСваёй добрасумленнай працай заслужыў аўтарытэт і павагу сярод аднавяскоўцаў. Яго ведалі, як непрымірымага барацьбіта супраць дармаедаў, п’яніц, дэбашыраў, усіх тых, хто не хацеў жыць сумленна і перашкаджаў працаваць іншым. У вёсцы ў яго было шмат сяброў, але былі і ворагі, накшталт Мікалая Васенды. Калі гэты бандзюга скраў калгаснае сена, Дзяйкун не пабаяўся яго пагроз, а прыйшоў да яго на двор і прымусіў аддаць крадзенае. Васенда на ўсю ваколіцу тады роў: “Заб’ю! Не дарую”. Затым аднойчы Васенда выхапіў нож і ледзь не ўсадзіў яго ў спіну Дзяйкуна. Аднавяскоўцы не далі. Даравалі тады бан-дзюка. Але той не супакоіўся. Позна вечарам 22 жніўня 1965г. ён знянацку напаў на сельскага актывіста і забіў яго.\nУ Навінках адразу ж здагадаліся, хто здзейсніў забойства. Мікалай Васенда ў вёсцы слыў вядомым хуліганам, не чыстым на руку чалавекам, п’яніцай, які не грэбаваў ні грамадскай, ні прыватнай уласнасцю. Суд прыгаварыў бандыта да 15 гадоў пазбаўлення волі. Але добрасумленнага працаўніка, героя вайны, справядлівага чалавека Адама Дзяйкуна вярнуць назад ужо было немагчыма.\nАд імя Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР старшыня Гомельскага аблвыканкама М.А.Кліменка перадаў урадавую ўзнагароду жонцы героя Соф’і Кузьмінічне.\n12. дэпутат вярхоўнага савета\nГэта адбылося ў адзін са студзеньскіх днёў 1985 года. Ганна Белая, якая сядзела разам з усімі ў зале, адразу нават не паверыла сваім вушам, калі сакратар парткама калгаса “Іскра” Уладзімір Маркевіч сказаў:\n— Прапаную вылучыць кандыдатам у дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР па Зеляноцкай выбарчай акрузе №332 нашу даярку Ганну Мікалаеўну Белую.\nУсе прысутныя, шчыра ўсміхаючыся і гледзячы, як іх разгубленая сяброўка перакідае свой позірк з аднаго на другога, дружна прагаласавалі “за”.\nПрапанову навінкаўцаў і залатушцаў падтрымалі і хлебаробы калгаса імя Калініна, эксбазы “Ліпава”. Людзі ведалі — Белая іх не падвядзе.\nЖыццё даяркі Навінкаўскай малочнатаварнай фермы Ганны Белай, ад першых яе самастойных крокаў да таго дня, як вяскоўцы аказалі ёй высокі давер, было, як на далоні ўсіх Навінак. Пасля заканчэння Васілевіцкай дзесяцігодкі Ганна паспрабавала паступіць у Гомельскі кааператыўны тэхнікум. Не прайшла па конкурсу. Асаблівымі перажываннямі з гэтай нагоды не мучылася. Адрывацца ад роднага кутка не вельмі хацелася. І, безумоўна, калі ўзнікла пытанне, што ж рабіць далей, вырашыла ўладкавацца на калгасную трусаферму. Працавала сумленна, з душой. Як гаварылі тады, справе аддалася з усім камсамольскім запалам. Многаму вучылася ад маці, якая працавала заатэхнікам, многае пасцігла з кніг, бо новая прафесія ўвесь час падкідвала новыя пытанні. А так хацелася ва ўсім разабрацца, ва ўсё ўнікнуць. Працу сваю Ганна палюбіла і рабіла добрасумленным чынам. Аднак, неўзабаве трусаферму прыйшлося пакінуць. Сям’я, нараджэнне дзіцяці не давалі аддавацца любімай справе на поўную моц. Перайшла ў паляводчую брыгаду.\n… Ішлі гады. Адзін за другім у сям’і з’явілася яшчэ трое дзяцей, якія, зразумела, неўпрыкмет падрасталі. І вось тады Ганна Мікалаеўна вырашыла змяніць свой працоўны накірунак. Захацелася большага, істотнага. І яна пайшла працаваць даяркай. І гэты выбар душы быў вельмі трапным. Год ад году расло яе майстэрства. Яна стала адным з найбольш вопытных жывёлаводаў калгаса, ды што калгаса, раёна, вобласці. Валавы надой ад 37 галоў яе групы складаў 88 тон, што па тым часе было проста выдатным вынікам. Яшчэ Ганна Мікалаеўна вылучалася сярод сябровак такімі выключнымі рысамі характару, як спагадлівасць, нетаропкая разважлівасць, уменне выслухаць чалавека да канца. І самае галоўнае, што яна мела – гэта дабрыню да ўсіх. І яна заўважалася паўсюдна, на кожным кроку: на рабоце, дома, сярод людзей. Пра такіх як Ганна Белая звычайна гаварылі: “Яны апошняе аддадуць, каб толькі чалавеку было добра”. Не кожнаму дадзена такое. Гэта заслугоўваецца гадамі сумленнай працы, жыцця, чалавечнасцю і працалюбствам.\n13. героі непатрэбнай вайны\nНамеснік старшыні Беларускага саюза журналістаў Рыгор Сакалоўскі – воін-інтэрнацыяналіст, палкоўнік у адстаўцы напісаў цудоўныя радкі:\nУшли в Афган…\nНо мы – людьми\nТам, за “ракой” пабывала 30 тысяч беларусаў, 290 з іх – ураджэнцы Калінкавіцкага раёна, трое – з вёскі Навінкі.\nПершым у Афганістан трапіў Віктар Брэль. Ён нарадзіўся ў 1964 годзе, закончыў у роднай вёсцы васьмігодку, затым Залатушскую сярэднюю школу. У 1981г. пайшоў вучыцца ў ПТВ-84 г.Мазыра на вадзіцеля-аўтаслесара. Яшчэ са школы Віктар захапляўся спортам: футболам, лыжамі. 20 кастрычніка 1982 г. па спецнабору па камсамольскай пуцёўцы быў накіраваны на службу ў пагранічныя войскі. Трапіць у іх было не проста. Туды адбіралі толькі лепшых: смелых, моцных, надзейных, тых, хто мог у любой сітуацыі праявіць мужнасць і знаходлівасць.\nВучэбку Віктар праходзіў у Тэрмезе, а ў лютым 1983 апынуўся на тэрыторыі чужой краіны. Вось што ўспамінаў Віктар аб выкананні ім інтэрнацыянальнага абавязку ў Афгане: “У час знаходжання ў Афганістане часта ўдзельнічаў у баявых аперацыях і захопе бандфарміраванняў. Яны аказвалі ўпартае супраціўленне і неаднойчы абстрэльвалі калоны савецкіх войск. У час перастрэлак гінулі мае сябры. Іх страты было цяжка перанесці душэўна. Немагчыма было ўсвядоміць, што ты ўжо ніколі не ўбачыш іх жывых, не пагаворыш з імі. З гэтым немагчыма было зжыцца.\nУ час баявых аперацый мы ў суткі спалі не больш чатырох гадзін і толькі днём, ноччу ніхто не спаў, так як пастаянна ішлі абстрэлы, трэба было весці бой…”\nБаявы шлях Брэля Віктара Васільевіча ў Афганістане, у якім ён знаходзіўся з лютага 1983 года па ліпень 1984 года, быў адзначаны медалём “За баявыя заслугі” і Граматай Прэ-зідыума Вярхоўнага Савета СССР. Дэмабілізаваўся навінкаўскі хлопец толькі ў лютым 1985 года.\nСвой далейшы лёс Віктар звязаў са службай у органах унутраных спраў. З мая 1985 года па красавік 2002 года служыў ва ўпраўленні ўнутраных спраў Гомельскага аблвыканкама. У час службы ў міліцыі прымаў удзел у ліквідацыі наступстваў Чарнобыльскай катастрофы, узнагароджаны медалём “Удзельнік ліквідацыі вынікаў аварыі на ЧАЭС”.\nСамае цікавае, што ўсе гэтыя гады Віктар не парываў са спортам. Ён актыўна займаўся самба і рукапашным боем, выканаў разрад кандыдата ў майстры спорту, лічыў, што спорт фарміруе вынослівасць, характар, закаляе волю.\nЗараз Віктар Васільевіч на пенсіі. Жыве ў Гомелі, жанаты, мае сына Дзяніса і дачку Ірыну.\nДругім навінкаўскім воінам інтэрнацыяналістам стаў Сяргей Навуменка, які нарадзіўся ў 1967 годзе. На жаль, дакладна не ўдалося даведацца, дзе і як служыў Сяргей. Вядома адно, што сяржант Навуменка таксама служыў у пагранвойсках і служыў выдатна. Пасля Афганістана закончыў Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт, працаваў спачатку настаўнікам фізічнай культуры ў Міхнавічах Калінкавіцкага раёна, дзе пазнаёміўся з будучай жонкай Ладай, якая там працавала настаўніцай рускай мовы і літаратуры, і затым з’ехаў на радзіму жонкі ў Татарстан, дзе і зараз жыве і працуе.\nТрэцім “афганцам” стаў Васіль Грабатоўскі, 1970 года нараджэння. Ў 1985 годзе ён закончыў Навінкаўскую васьмігодку. У гэтым жа годзе ў іх сям’і здарылася вялікае гора – памёр бацька. Сярэднюю адукацыю Васіль атрымаў у суседняй Залатусе. На гэты час сястра яго была ўжо студэнткай Горацкай сельгасакадэміі, а маці, якой прыйшлося адной падымаць дзяцей, стала інвалідам па зроку. І хаця Васіль марыў пра вучобу прыйшлося ўладкоўвацца на работу, каб дапамагаць маці і сястры. Ён уладкаваўся ў Залатушскае лясніцтва. У той сітуацыі яму маглі даць і адтэрміноўку па службе ў арміі, але Васіль не захацеў, ён лічыць і цяпер, што сапраўдны мужчына абавязаны выканаць свой воінскі абавязак перад Айчынай. Больш таго, ён свядома рыхтаваўся да службы: займаўся спортам, захапіўся барацьбой. Вялікую падтрымку яму ў гэтым аказаў Віктар Брэль, з якім ён пасябраваў. Мусіць, гэта сяброўства і аказала далейшы ўплыў на яго выбар. Пасля прызыву ў армію Васіль выклікаўся добраахвотнікам служыць у Афганістане. Маці, дарэчы, аб гэтым нічога не ведала. 16 мая 1988 года Васіль пачаў службу ў пагранічных вайсках КДБ СССР на таджыка-афганскай граніцы. Пасля навучання па спецыяльнасці аператар-наводчык БМП-1 у складзе 4-й мота-дэсантнай штурмавой групы ён быў перапраўлены на чужую тэрыторыю. У саставе гэтай групы Грабоўскі служыў да звальнення ў запас. Вось што ўспамінае Васіль Іванавіч пра той час:\n“За ўсю службу 73 разы ўдзельнічаў у выхадах на баявыя аперацыі. Баявое хрышчэнне атрымаў у горадзе Каджыгорач. Па прыбыцці на месца пачалі акопвацца. Праз некалькі хвілін каля нашага экіпажа, які складаўся з васьмі чалавек, упала граната РПГ, на наша шчасце – не ўзарвалася”.\nІ такіх вось “шчаслівых” выпадкаў у жыцці воіна-інтэрнацыяналіста былі дзесяткі. Гінулі яго сябры, а яму пашчасціла выжыць, цэлым і здаровым вярнуцца ў родныя Навінкі, дзе і зараз жыве са сваёй маці і працуе ў сельскай гаспадарцы.\nНавучаць дзяцей грамаце ў Навінках сістэмна пачалі з 1879 года, калі ў вёсцы адкрылася школа граматы. Настаўнікаў сяляне наймалі. Тыя пераходзілі з хаты ў хату і ў сем’ях навучалі дзяцей. Там жа і харчаваліся. Вучоба пачыналася на Пакроў і заканчвалася на Вялікдзень, адным словам, узімку, бо з наступленнем вясны ўсім — і старым, і малым хапала спраў у агародзе, полі, на лузе.\nУ 1913 годзе, напярэдадні першай сусветнай вайны, у Навінках была створана ўжо сапраўдная школа. Заняткі праводзіліся ў доме Белага Ануфрыя. І вучоба была платнай.\nПершая тыповая пачатковая школа была пабудавана ў вёсцы ў 1924 годзе, а першых вучняў яна прыняла 1 студзеня 1925 года.\nУ гэтым жа годзе, як сведчаць пісьмовыя крыніцы, 17 лютага ў Навінках адкрылася і хата-чытальня, якую ўзначаліў мясцовы настаўнік Кацман Іосіф Сямёнавіч. У савет хаты-чытальні ўваходзілі Навуменка Мікіта Дмітрыевіч, Красоўскі Платон Іванавіч (настаўнік), Белы Мікалай Ануфрыевіч, Сопат Раман Сяргеевіч, Навуменка Яўсей Андрэевіч. Пад хату-чытальню здавала сваё домаўладанне Лаўшук Таццяна Міхайлаўна.\nДа Вялікай Айчыннай вайны дырэктарам Навінкаўскай школы быў Громаў Пётр Міхайлавіч. У 1942 го-дзе ў сувязі з тым, што ў будынку школы размяшчаўся гарнізон чэха-славакаў, партызаны спалілі яго.\nАдразу ж пасля вызвалення вёскі, з 1 верасня 1944 года, заняткі ў школе аднавіліся, яны праходзілі ў мясцовым клубе.\nУ 1947 годзе быў пабудаваны новы драўляны будынак школы, які існуе і па сённяшні дзень. Доўгі час дырэктарам школы была Анціпенка Марыя Васільеўна. А ў 1967 годзе яе ўзначаліў Жогла Мікалай Логвінавіч, які закончыў Брэсцкі педінстытут. Выбар настаўніцкай прафесіі для гэтага педагога не быў выпадковым: проста ён пайшоў па шляху свайго бацькі, які доўгія гады настаўнічаў на Брагіншчыне. У Навінках Мікалай Логвінавіч знайшоў другую сваю палавінку. Яго жонкай стала Надзея Барысаўна Белая, якая свой шлях у педагогіку пачала з пасады старшай піянерважатай, а затым завочна закончыла Гомельскі педагагічны інстытут і выкладала матэматыку.\nМікалай Жогла 33 гады ўзначальваў Навінкаўскую школу. Сапраўдны майстар сваёй справы, чалавек з вялікай літары, ён карыстаўся бязмежным аўтарытэтам у асяроддзі педагогаў, бацькоў і аднавяскоўцаў. Быў актыўным удзельнікам усіх значных падзей, якія адбываліся ў жыцці вёскі, шматгадовым дэпутатам Чкалаўскага сельсавета, намеснікам яго старшыні.\nМікалай Логвінавіч і яго жонка Надзея Барысаўна выпусцілі ў свет цэлую плеяду педагогаў – нашчадкаў свайго прафесійнага майстэрства, якія сталі прадаўжальнікамі педагагічнай дынастыі. Іх дачка Іна – настаўніца рускай мовы вышэйшай катэгорыі гімназіі №1 г.Гродна. Іх унук Канстанцін атрымаў гістарычную адукацыю ў БДУ.\nУ 60-70-я гады Навінкаўская школа дасягнула найвышэйшага росквіту ў сваім развіцці. Колькасць вучняў у школе вагалася тады ў межах 275-280 чалавек. А значныя дасягненні ў навучанні і выхаванні школь-нікаў тады былі звязаны з імёнамі выдатніка народнай асветы, настаўніцы пачатковых класаў М.А.Сопат, настаўнікаў Т.А.Навуменка, Л.І.Голуб, Г.С.Грыцук.\nУ 1972 годзе на працу ў Навінкі прыйшла цудоўная настаўніца рускай мовы і літаратуры Ніна Мікалаеўна Блізнец (Краўчанка), якая віртуозна выкладала тут свой любімы прадмет да 1990 года. Яе майстэрства было адзначана шматлікімі ганаровымі граматамі і медалём “За працоўную адзнаку”.\nНа працягу 40 гадоў працавала ў Навінкаўскай школе настаўніцай пачатковых класаў і выхавальніцай групы падоўжанага дня, сумяшчала працу з выхаваннем пяці ўласных дзяцей, двое з якіх выбралі прафесію педагога, Кацярына Давыдаўна Брэль, 33 гады свайго жыцця фізічнаму выхаванню падрастаючага пакалення прысвяціў настаўнік фізкультуры Уладзімір Іванавіч Брэль.\nЯшчэ да вайны пачаў свой шлях у педагогіку ветэран вайны, добраахвотнік, Іван Фядосавіч Сопат. Усё пасляваеннае яго жыццё звязана з Навінкаўскай школай, ён тут працаваў настаўнікам пачатковых класаў, фізікі і матэматыкі, чарчэння і малявання, доўгія гады быў старшынёй прафсаюзнай арганізацыі школы. Зараз ветэран – адзіны з удзельнікаў Вялікай Айчыннай вайны, хто яшчэ застаўся ў жывых, а нарадзіўся Іван Фядосавіч 20 студзеня 1923 года.\nЗ 2000 года школу ўзначальвае Строк Наталля Міхайлаўна. Да гэтага часу тут склаўся стабільны педагагічны калектыў, касцяк якога складаюць мясцовыя настаўнікі. Зараз ДУА “Навінкаўская БАШ” – гэта школа роўных магчымасцей (адаптыўная). Тут працуе калектыў педагогаў-аднадумцаў, працоўны стаж большасці з іх – звыш 10 гадоў. Колькасць вучняў з 2000 да 2010 года вагалася ў межах ад 50 да 65 чалавек.\nШкола ганарыцца сваімі выпуск-нікамі, якія дасягнулі значных вышынь у сельскай гаспадарцы, вайсковай справе, педагагічнай дзейнасці. Аб іх мы расказалі вышэй, тых, хто выбраў у жыцці іншы шлях, як, напрыклад, Лаўшук Васіль Васільевіч, выпускнік 1984 года і яго сястра Тамара. Яны сталі юрыстамі: Тамара натарыус у г.Гомелі, а Васіль суддзя гаспадарчага суда Гомельскай вобласці. Або Навуменка Наталля Ільінічна, якая выбрала сцяжынку вучонага і зараз загадвае кафедрай нямецкай мовы ў Гомельскім універсітэце імя Францыска Скарыны. Ганарацца навінкаўцы і сваімі землякамі: палкоўнікам Лаўшуком Сяргеем Іванавічам, які зараз працуе супрацоўнікам апарата СНД па бяспецы. Шэсць выпускнікоў школы закончылі педагагічныя навучальныя ўстановы і зараз выхоўваюць юных навінкаўцаў у сваёй жа школе. Гэта Паўленка Анастасія Іванаўна, Белы Сяргей Паўлавіч, Белая Наталля Аляксандраўна, Галоўка Ніна Міхайлаўна, Лаўшук Таццяна Аляксееўна, Даніленка Таццяна Мікалаеўна.\n15. вёска будуецца\nЁсць такая народная прыкмета: Калі вёска будуецца, узводзіцца новае жыллё, значыць паселішча працягвае жыць і гэта сапраўды так. За апошнія пяць гадоў у Навінках узведзена 5 новых дамоў. Вёска працягвае заставацца цэнтрам сельгаспрадпрыемства. Праўда, за апошняе дзесяцігоддзе статус гэтага сельгаспрадпрыемства не раз змяняўся. Як ужо паведамлялася вышэй, у 1960 годзе навінкаўскі калгас імя «Молатава» і залатушскі “Залатая дуброва” аб’ядналіся ў адну гаспадарку, якая атрымала назву “Іскра”. У 90-я гады мінулага стагоддзя калгас пераіменавалі ў сельскагаспадарчы кааператыў “Залатая дуброва”, у 2005 г. да гэтага кааператыва далучылі лукскі СВК “Надзейны”, які ў народзе празвалі “Безнадзейным” з-за яго бядотнага матэрыяльна-фінансавага становішча. А ў 2007 годзе СПК “Залатая дуброва” стаў сельгасфіліялам ААТ “Калінкавічырайаграсервіс”.\nУ розныя часы пасля Горахава сельгаспрадпрыемства ўзначальвалі таленавітыя арганізатары сельгасвытворчасці: Пархоменка Мікалай Фядосавіч (1976-1989гг.), Лігорскі Анатоль Альфонцавіч (1989-1998гг.), Герасіменка Эдуард Мікалаевіч (1998-2000гг.), Ком Іван Іванавіч (2000-2006гг.). Дарэчы, апошнія два кіраўнікі зараз кіруюць раёнамі: Герасіменка – Сенненскім у Віцебскай вобласці, а Ком – Чачэрскім на Гомельшчыне. З 2006 года навінкаўцам і залатушцам не шанцавала на добрага кіраўніка, можа, ад таго і былая слава гаспадаркі пачала прытухаць, але ўпэўнены, што справа гэта часовая. Як кажуць людзі, будзе свята і на навінкаўскай вуліцы, а яна, як вядома, доўгая-доўгая.\nЗараз у вёсцы ў 199 сядзібах пражывае 441 чалавек. Ёсць у Навінках свой клуб, фельчарска-акушэрскі пункт, базавая школа, паштовае аддзяленне, аддзяленне ашчадбанка, комплексна-прыёмны пункт, два магазіны, лясніцтва, філіял Дудзіцкай школы мастацтваў, лазня.\nАдным словам, ёсць усё, каб і далей вёска жыла і развівалася.


Чалавек: падарункі Праметэя і непазбежны прагрэс | Новы Час\nКадр з фільму «Праметэй» Рыдлі Скотта\nРазам з гісторыкам Андрэем Вашкевічам мы вырашылі паразважаць на досыць нетрывіяльную тэму і выйсці за геаграфічныя межы Беларусі ды храналагічныя рамкі гісторыі нашай дзяржаўнасці і этнасу.\nВыглядае на тое, што для чалавецтва ў цэлым час зараз пралятае з неймавернай хуткасцю, а прагрэс набірае ўсё большыя абароты. Тычыцца гэта і ведаў па гісторыі ўзнікнення чалавека як віду, і абставінаў яго сталення і экспансіі на Зямлі. Разам з тым, базавыя пытанні, кшталту: «Хто мы? Адкуль? Куды ідзем?» — застаюцца актуальнымі і дагэтуль.\nЧалавецтва, як куб з бокам у 2 кіламетры\nМы любім ацэньваць гісторыю з пункту гледжання прагрэсу. Гісторыя, маўляў, гэта паступовы шлях ад першабытнасці і крамянёвых наканечнікаў да развітых тэхналогіяў і палётаў у космас. Прычым такі варыянт развіцця прадугледжваўся і хрысціянамі, якія верылі, што людзі развіваюцца ды спасцігаюць Бога, і іх апанентамі, якія ў Бога не верылі, — атэістамі і камуністамі. Што ж такое прагрэс для асобна ўзятага чалавека і для людзей як папуляцыі?\nКалі глядзець на чалавека як на від жывёлаў, што насяляюць Зямлю, то ён неймаверна паспяховы. Сёння на Зямлі, як вядома, жыве 7 мільярдаў чалавек, а іх бліжэйшых суродзічаў — гарыл, арангутанаў і г.д. — існуе ў свеце па некалькі тысяч. Напрыклад, горных гарылаў засталося не больш за тысячу, а максімальна іх ніколі адначасова не жыло больш за 10 тысяч. Калі не браць пад увагу мурашоў і розную жамяру, якія складаюць асноўную долю ў біямасе жывога на Зямлі, то людзі колькасна супернічаюць толькі з такімі жывёламі, як куры (прыкладна 25 мільярдаў), свінні, авечкі, каровы (прыкладна па 1 мільярду), а таксама мышы, пацукі, вераб’і і г.д. Як бачым, усе вышэйпералічаныя віды так ці інакш завязаныя на чалавеку, ім выведзеныя альбо спадарожнічаюць яму.\nКалі казаць пра біямасу людзей, то атрымаецца ў выніку, нібыта, і не так шмат. Калі ўсе 7 мільярдаў чалавечых адзінак пакласці адну да адной, атрымаецца ўсяго толькі куб з даўжынёй аднаго боку ў 2 кіламетры. Біямаса мурашоў, калі правесці з імі такі ж эксперымент і стварыць з іх цельцаў куб, апынецца ў дзясяткі, калі не ў сотні разоў большай.\nКалі супаставіць чалавека з жывёлай ягоных памераў, воўкам, напрыклад, і ўявіць, што чалавек жыў бы ў «воўчых», то бок натуральных, умовах, то чалавецтва ніколі б не паднялася па-над лічбай у некалькі мільёнаў адзінак. Дык адкуль нас так шмат?\nНа кончыку гістарычнай эпохі\n3 мільёны гадоў (калі ўлічыць, што нашай Зямлі зараз прыкладна чатыры з паловай мільярды гадоў) — гэта вельмі мала: адна дзясятая працэнту ўсёй зямной гісторыі. Уявіце сабе, што калі б 3 мільёны гадоў таму на Зямлю прыляцелі іншапланецяне, хутчэй за ўсё, яны б назвалі самымі развітымі і перспектыўнымі жывёламі на зямлі пчол ды мурашоў — істот з высокай сацыяльнасцю і вялізнай колькасцю. Ва ўяўленні іншапланецян, імаверна, зямля стала б «Планетай мурашоў» у перспектыве. На чалавекападобных малпаў, якія бадзяліся па афрыканскіх саванах, наўрад ці б нехта звярнуў увагу.\nЧалавек стаўся тым, кім ён ёсць, літаральна за апошнія 200 тысяч гадоў. Гэта кропля ў моры гісторыі Зямлі. Прычым, з гэтых 200 тысяч гадоў, ён усяго каля 10 тысяч займаецца земляробствам. І з гэтых 10 тысяч гадоў усяго толькі апошнія 300 гадоў мы можам казаць пра нейкае індустрыяльнае грамадства. І толькі недзе ў 2009 годзе колькасць людзей, якія жывуць у гарадах, зраўнялася з колькасцю тых, хто жыве ў вёсцы. То бок мы жывем на самым кончыку гістарычнай эпохі, якая сплюшчвае час, бо працэсы і змены ідуць ужо з неймавернай хуткасцю.\nСамы яскравы таму доказ — колькасць людзей. Лічыцца, што на рубяжы нашай эры на зямлі жылі прыкладна 150 мільёнаў чалавек. Сёння — 7 мільярдаў. Да 2100 года можа быць прыкладна 10–11 мільярдаў. Зараз лічыцца, што тэмпы росту насельніцтва змяншаюцца, парабала ідзе на паніжэнне, але агульны рост усё адно пакуль вельмі хуткі. І тут два варыянты: альбо насельніцтва стабілізуецца на нейкай лічбе, а пасля колькасць пачне паступова зніжацца, альбо адбудзецца катастрофа, эпідэмія ці маштабная вайна, якая істотна скіне колькасць насельнікаў Зямлі да 2–3 мільярдаў чалавек. Магчыма, пры такім сумным раскладзе, чалавецтва як від наогул знікне — людзі для гэтага маюць шматлікія сродкі.\nЛічыцца, што за ўсю гісторыю на Зямлі нарадзіліся і памерлі каля 100 мільярдаў чалавек: ад першага Homo sapiens да сённяшняга офіснага менеджара. Цікава, што ў кожную вытворчую эпоху змяшчалася прыкладна 10 мільярдаў чалавек. То бок 10 мільярдаў чалавек нарадзілася за эпоху першабытна-абшчыннага ладу, але сам гэты перыяд цягнуўся 190 тысяч гадоў. На эпоху Старажытнага свету прыпадае яшчэ 10 мільярдаў. Сярэднявечча — яшчэ 10 мільярдаў. Гэта ўсё вельмі ўмоўныя лічбы, але зараз неймаверна тое, што ў нас не некалькі пакаленняў перажываюць адну тэхналагічную эпоху, а цягам жыцця аднаго пакалення адбываецца змена некалькіх тэхналагічных эпохаў. Мозг і свядомасць чалавека не паспяваюць за зменамі, якія адбываюцца навокал.\nТак выглядаў Этцы, які загінуў сярод Альпаў 5 тысяч гадоў таму\nПарадаксальна, але калі недзе 10 тысяч гадоў таму пачаўся пераход да земляробства, дык паляўнічыя і збіральнікі паводле ўзроўню жыцця жылі значна лепш і спакайней, чым іхныя нашчадкі земляробы. Чаму так? Бо чалавек залежаў ад ежы, якую мог здабываць. Калі чалавек жыў у кантэксце прыроды, для яго не было праблемай нешта ўпаляваць альбо злавіць. Калі рэсурс заканчваўся на адным месцы, можна было перайсці на іншае. Чалавек мінімальна абрастаў артэфактамі альбо сацыяльнай сістэмай. Племя, кола людзей, сярод якіх ён жыў, складала некалькі дзясяткаў чалавек, вялікае племя — хай сабе і сотню-дзве. Аазісы ў раёне Іерыхону на Блізкаўсходняй пустыні маглі пракарміць у сярэднім 150 збіральнікаў, якія лавілі дробную жывёлу, рыбу ды елі фігі з фінікамі. Атрымліваўся такі сабе «сад Эдэм».\nКалі людзі пачалі ў некалькіх цэнтрах па ўсёй зямлі незалежна адно ад аднаго займацца земляробствам, вырошчваць рыс, проса, пшаніцу, бабовыя і іншыя, з пункту гледжання папуляцыі чалавека гэта было вельмі моцна і паспяхова. У тым самым аазісе каля вады маглі пракарміцца ўжо не 100 чалавек, а 1000.\nАле з пункту гледжання якасці жыцця асобна ўзятага чалавека, гэта было страшэннае падзенне: «выгнанне з раю». Па-першае, жывёльная ежа стала экзотыкай, чалавек амаль не еў мяса. Па-другое, фактар дзяцей. У паляўнічых і збіральнікаў у сем’ях па 2–3 дзіцяці максімум. Абмежаванне колькасці дзяцей ідзе вельмі жорстка: сістэма табу, абмежаванне зносінаў, размаітыя сістэмы абортаў, ажно да дзетазабойства. Усё як у жывёлаў: калі буслы бачаць, што не могуць пракарміць бусляня, то наўпрост забіваюць і выкідаюць з гнязда.\nУ людзей жа, якія займаліся сельскай гаспадаркай, дзеці пераўтвараліся ў каштоўнасць, бо гэта — працоўныя рукі. Земляробства развівалася ў раёнах, дзе ад пачатку прынцыповае значэнне мелі ірыгацыйныя сістэмы і калектыўная праца. Узяць той жа Кітай: рыс дае па некалькі ўраджаяў за год, але патрэбная маса працоўных рук. Таму чым больш дзяцей, тым лепш. Такая стратэгія акурат і вяла да выбуховага росту насельніцтва.\nТакім чынам, калі ўзяць старажытнаегіпецкага селяніна, які абрабляў зямлю, то ён знаходзіўся ў нашмат горшых умовах, чым яшчэ больш старажытны збіральнік ці паляўнічы, які жыў за некалькі тысяч гадоў да яго. Такі вось прагрэс.\nАнёл з вогненным мячом\nНіколі ў гісторыі не было такога, каб жылі сабе збіральнікі ды паляўнічыя, а пасля — раз! — пераўтварыліся ў земляробаў. Так бывае, бадай, толькі ў марксістаў ды ў напісаных паводле іх савецкіх падручніках. Гэтыя формы заўжды суіснавалі, наўпрост перамагалі і дамінавалі больш эфектыўныя. Нават сёння на зямлі жывуць і земляробы, і паляўнічыя, і веб-дызайнеры, якія працуюць у хмарачосах Нью-Ёрка альбо Сінгапура.\nКалі казаць пра Еўропу, то 5 тысяч гадоў таму, у часы знакамітага Этцы, якога знайшлі замарожаным сярод Альпаў, тут яшчэ панаваў акурат змешаны тып працы: і паляванне, і земляробства. Прайшло некалькі пакаленняў, адбыўся дэмаграфічны выбух — і чалавек ужо не мог вярнуцца назад да палявання ды збіральніцтва, бо наўпрост не пракарміўся б. Адначасна, ад голаду ўжо маглі выміраць цэлыя тэрыторыі, чаго нельга сабе ўявіць з чалавекам-збіральнікам. Таму, паводле Старога Запавету, і няма дарогі назад, у сад Эдэм, перад якім «стаіць анёл з вогненным мячом».\nЧарльз Фостэр. «Выгнанне з Раю»\nТакім чынам, калі вяртацца да прагрэсу, то для чалавецтва як для супольнасці, прагрэс заўжды ёсць. А вось для дзіцяці, што памірала ў Міжрэччы ад голаду 3000 альбо 300 гадоў таму, прагрэсу не было: ён не надышоў. Калі глядзець на свет і чалавека з вышыні сённяшняга чалавека, падаецца, што мы перамаглі і далей рухаемся да новых вяршыняў. Але калі паглядзець на чалавека як на жывёлу, то бачым і іншы бок медаля.\nПараўнайце карову і аднаго з апошніх белых насарогаў. Умоўная карова скажа: «Нас шмат, нас кормяць, мы перспектыўныя, а вы — насарогі — хутка ўсе памрэце». Але ніводзін насарог не прамяняў бы сваё жыццё на жыццё каровы. Бо насарог жыве 40 гадоў, ходзіць па лесе ці па саване, есць усялякую смакату. А карова жыве 6 месяцаў, сядзіць у загоне, а пасля яе забіваюць токам і разбіраюць на мяса. Ну і хто тут эвалюцыйна перамог? За кім прагрэс?\nПтушка Дадо і сумчатыя львы\nТое самае можна сказаць і пра чалавека. З пункту гледжання поспеху віду, колькаснага, тэрытарыяльнага і інтэлектуальнага, чалавецтва разраслося да страшэнных памераў, яно паспяховае. Але з пункту гледжання нават асяроддзя, у якім жыве чалавек, гэта катастрофа. Бо развіваючы да непамернасці сваю колькасць, чалавек ідзе да знішчэння той пляцоўкі, у якой жыве, топіць свой уласны човен.\nНапрыклад, нам у школе распавядалі, як чалавек рассяляўся па планеце, а ў розных закутках Зямлі жылі яшчэ рэдкія жывёлы: птушка моа, сумчатыя львы, гіганцкія ляніўцы, агромністыя каалы… Нам казалі, маўляў, на вялікі жаль, гэтыя жывёлы не дажылі да чалавека ўсяго пару тысяч гадоў — чалавек прыйшоў, а іх ужо не было. Таксама казалі і пра жывёлаў, якія былі знішчаныя чалавекам ужо ў гістарычны час, кшталту, птушкі Дадо, каровы Стэлера і г.д. Але зараз вучоныя даводзяць: усе жывёлы, што зніклі на працягу апошніх 150 тысяч гадоў — гэта жывёлы, знішчаныя чалавекам.\nТо бок чалавек ужо на працягу дзясяткаў тысячагоддзяў вядзе генацыд. Там, куды ён дабіраецца, ён усё вынішчае. Напрыклад, калі чалавек прыйшоў у Аўстралію 30 тысяч гадоў таму, там жылі каля 25 відаў вялікіх сумчатых жывёлаў. Але біясістэма настолькі крохкая, што нават калі забіваць па некалькі жывёлаў аднаго віду на пэўнай тэрыторыі цягам года, жывёла можа знікнуць. Таму сёння там засталіся адно кенгуру ды розная драбяза: яхідны, качканосы і г.д.\nПаляўнічы побач з сумчатым воўкам, апошні з якіх быў знішчаны ў 1930-х гадах\nЗараз даведзена з абсалютнай дакладнасцю, што апошніх мамантаў знішчылі менавіта людзі ў раёне выспы Врангеля. Людзі, а не пацяпленне, вірус ці нешта там яшчэ. І гэтыя працэсы працягваюцца да сёння. Безумоўна, робіцца гэта па-іншаму. Напрыклад, у Беларусь прывозяць вузкапалага амерыканскага рака, каб ён разводзіўся лепш, а ён пераносіць чуму, якая забівае нашых мясцовых шыракапалых ракаў. Можна сказаць, што праз пару гадоў нашага мясцовага рака ўжо не застанецца. Можна прыгадаць і адваротны працэс: з Еўропы ў Амерыку завозяць кажаноў, хай нават у адзінкавых выпадках. Гэты кажан пераносіць грыбок, які яму не шкодзіць, затое амерыканскія кажаны ад яго выміраюць.\nАсуджаны на экспансію\nЧалавек не толькі прыстасаваў свет пад сябе, але яшчэ і зрабіў яго страшэнна маленькім і аднастайным. Мы ідзем да таго, што Зямля пераўтвараецца ў цесную камунальную кватэру альбо ў ферму, дзе жывёл трымаюць толькі ў кароўніку на забой. Прыроду і клімат чалавек у такім ракурсе таксама перарабляе адно пад свае патрэбы. Пры гэтым, тонкія нітачкі біясістэмы вельмі складана нацягнутыя, таму, перацінаючы адну з іх, мы ніколі не ведаем, да чаго гэта прывядзе ў выніку.\nТак, на сённяшнім этапе мы можам казаць, што працягласць жыцця чалавека павялічваецца. З XVIII па XX стагоддзе мы адбілі ў смерці вельмі шмат гадоў. Умовы жыцця сталі лепшымі. Разам з тым, гэтыя нашы здабыткі вельмі дорага каштуюць планеце і навакольнаму асяроддзю.\nЦі магло быць па-іншаму? Чалавек — экспансіўная істота, яму ўласціва пашыраць свае межы. Тады, магчыма, падобны вектар у развіцці заканамерны?.. Пэўна, так. На працягу эвалюцыі ў нас з’явілася занадта шмат магчымасцяў да пазнання свету і зносінаў між сабой: ад прамахаджэння і выкарыстання інструментаў да мовы і складаных сацыяльных зносінаў.\nЖывёлы, у адрозненне ад чалавека, да экспансіі не схільныя. Яны схільныя акурат да эвалюцыйнай і папуляцыйнай нішы, якую яны ў пэўны момант займаюць. То бок, калі ёсць кліматычны момант і зручная тэрыторыя — жывёлы яе займаюць і там жывуць. Чалавек жа 150 тысяч гадоў таму наўпрост залез на вяршыню харчовага ланцужка і не спяшаецца гэта месца пакідаць.\nДарэчы, пачынаў свой шлях чалавек найхутчэй у ролі… падлажэра. Чалавекападобная малпа харчавалася мерцвячынай. Калі леў упалёўваў ды з’ядаў антылопу, да яе парэшткаў набліжаліся нашы продкі ды з дапамогай прымітыўных прыладаў здабывалі карысны для арганізма косны мозг. Ніякая іншая жывёла так не магла, а вось нашы продкі — маглі.\nБліжэйшы родзіч чалавека — шымпанзэ (супадае каля 99% генаў), другі — гарыла (97%). Ёсць два віды шымпанзэ: баноба і звычайны шымпанзэ. Першыя жывуць джунглях, харчуюцца пладамі, перасоўваюцца ад дрэва да дрэва і ў сацыяльным плане зусім не агрэсіўныя, адно аднаго не крыўдзяць, усе праблемы вырашаюць праз секс. А вось другія, якія жывуць на поўнач ад ракі Конга, у больш сухіх умовах, бліжэйшых да саваны, маюць зусім іншыя правілы: ёсць тэрыторыі, за якія яны канфліктуюць, яны страшэнна агрэсіўныя.\nКазалі, напрыклад, што чалавек — адзіная жывёла, якая забівае для задавальнення. А вось і не. Вышэйзгаданыя шымпанзэ ладзяць паміж сабой войны, і занатаваныя нават выпадкі, калі адна група прыматаў цалкам вынішчала іншую ў выніку канфлікту. Па-чалавечы — гэта генацыд. І гэтую рысу мы таксама добра засвоілі.\nЧасам пытаюцца, чаму сёння мы не маем пераходных стадыяў ад малпы да чалавека? Бо чалавекападоныя малпы, якія засталіся ў свеце, жывуць на тых тэрыторыях і ў тых умовах, дзе ім добра. Гэта вельмі спецыялізаваныя жывёлы акурат для сваіх умоваў. Хоць тыя ж арангутаны, ці не самыя маладаследаваныя малпы, найразумнейшыя сярод іх. Ёсць факты, што некаторыя арангутаны нават лавілі рыбу з дапамогай нечага накшталт гарпуна. Пры гэтым, яны самыя асацыяльныя сярод малпаў, не камунікуюць міжсобку, жывуць самотнікамі. Таму і навыкі не перадаюць адно аднаму.\nА продкі чалавека ў саване вялі сацыяльнае жыццё, досведам сваіх перамогаў і паразаў дзяліўся з супляменнікамі ды нашчадкамі. У выніку, чалавек апынуўся ўнікальнай жывёлай, якая можа жыць паўсюдна, бадай, апроч Антарктыды. Ён прыстасаваўся, таму — выжыў і перамог.\nХісткая гістарычная канструкцыя\nНягледзячы на ўсе дасягненні вучоных, на сённяшні момант нельга сказаць, што мы ведаем сваё мінулае на «выдатна». Ёсць таямніцы нават у нашай гістарычнай канструкцыі, якую мы ўжо, здаецца, выбудавалі і здалі ў эксплуатацыю, перарэзаўшы чырвоную стужку на ўваходзе.\nНапрыклад, выбух апрацоўкі металу. У нейкі момант, каля 7 тысяч гадоў таму, людзі навучыліся апрацоўваць метал. Прычым не толькі здабываць медзь, але амаль адразу і выплаўляць бронзу. Як гэта адбылося? Уцямна ніхто адказаць не можа. Бо трэба ж было здабыць матэрыял, аплавіць яго пры вялікай тэмпературы, зрабіць адмысловыя дадаткі кшталту мыш’яку альбо волава, дадаць вугаль… Як да гэтага дайшло? Таямніца.\nІншая таямніца — гэта будаўнічыя навыкі паўднёваамерыканскіх індзейцаў альбо будаўнікоў пірамідаў у Егіпце. Бо сённяшнія версіі навукоўцаў наконт будоўлі пірамідаў альбо мегалітычных комплексаў у Перу далёка не бездакорныя. Напрыклад, як можна пілаваць меднай пілой базальт, які значна мацнейшы за граніт? Як гэтыя блокі можна класці метадам поліганальнай кладкі, калі ў выніку глыбы не толькі наверсе, але і ў глыбіні сцяны стаяць пад рознымі кутамі?.. Сёння гэта можна зрабіць адно з дапамогай кампутарных тэхналогіяў, на 3D-прынтэры ды з пластмасай. Як гэта зрабіць з каменем і долатам — невядома.\nПраметэй у Малой Азіі\nПра ўзнікненне рэлігіі, як апынулася, таксама вядома вельмі мала. У 1990-х гадах у Малой Азіі знайшлі велізарныя храмавыя комплексы з фігурамі, выявамі і г.д., якія вывучаюць дагэтуль. Раней навукоўцы былі перакананыя, што менавіта пераход да сельскай гаспадаркі дапамог цьмяным вераванням чалавека пераўтварыцца ў аформленыя культы, бо з’явіўся фактар сонца, па якім разлічваецца каляндар, неба, якое дае дождж, зямлі, якая родзіць плады і г.д. Тады толькі спатрэбіліся жрацы-метэаролагі ды іншыя «агратэхнікі» — служыцелі культу. А тут аказваецца, што храмавыя комплексы ў Малой Азіі будавалі яшчэ збіральнікі і паляўнічыя.\nБольш за тое, цэнтры, дзе людзі ўпершыню пачалі засвойваць пшаніцу, знаходзяцца зусім недалёка ад гэтых комплексаў. Дык што ж было першасным — рэлігія ці сельская гаспадарка? Напрошваецца выснова, што акурат рэлігія прывяла да таго, што людзі пачалі абрабляць зямлю, засвойваць навыкі вытворчасці. Гэта парадаксальная выснова, якой на сённяшні момант няма чаго супрацьпаставіць. Як тут не згадаеш грэчаскі міф аб Праметэі?..\nАрно Брэкер. Праметэй\nПраз такія адкрыцці ў чарговы раз збіваецца не тое што храналогія, але агульная логіка прагрэсу і тэорыі пра фактары развіцця чалавека і ягоных якасцяў. Магчыма, мы яшчэ багата чаго не ведаем пра саміх сябе, а не маючы прынцыпова важных звестак пра мінулае, не можам уявіць сваёй будучыні. Калі вярнуцца да Праметэя, які нібыта даў нашым продкам аснову для росту і далейшай экспансіі, то ці з дакладнасцю так ён бачыў нашу будучыню? І ці дарэмна, паводле легенды, яго пакаралі за гэта іншыя багі?.. Пытанне застаецца адкрытым.\nПрысутнічае недарэчная памылка. На фатаграфіі выява не сумчатага льва, але сумчатага ваўка. Сумчатыя львы зніклі значна раней.\nЦікавы артыкул, дзякуй НЧ, што пашыраеце тэматыку. Чакаем працяг!\nАмерыканцы навучыліся размарожваць органы без пашкоджанняў