Стратэгія развіцця мовы\nСпампаваць 323.73 Kb.\nДата канвертавання 04.04.2017\nПамер 323.73 Kb.\nА. Дашкольнае выхаванне\nВ. Пазашкольнае выхаванне\n3. Добраахвотніцкі сектар\n4. Прыватны сектар А. Дробны бізнес.\n5. Работа і нефармальныя зносіны\nА. Мова на працоўным месцы Неабходна мэтанакіравана праводзіць работу дзеля ўнясення беларускай мовы на кожнае працоўнае месца. СПОСАБЫ ЎЗДЗЕЯННЯ\nБ. Сфера нефармальных зносін СПОСАБЫ ЎЗДЗЕЯННЯ\n6. Інфармацыйныя тэхналогіі\nІнфармацыйныя тэхналогіі ў адукацыі.\n8. Незалежная рэгіянальная прэса\n9. Кнігадрукаванне і распаўсюджанне друкаванай прадукцыі\n11. Дзяржаўныя прадпрыемствы і ўстановы\n13. Дыялектныя арэалы Без сілкавання літаратурнай беларускай мовы дыялектнымі зваротамі і словамі немагчыма перспектыўнае развіццё. СПОСАБЫ ЎЗДЗЕЯННЯ\n14. Органы дзяржаўнага кіравання і юрыдычная база\nАд Рабочай групы па падрыхтоўцы Стратэгіі развіцця беларускай мовы ў ХХІ стагоддзі\nРабочая група рэкамендуе да друку на старонках газет першы варыянт праекта Стратэгіі, падрыхтаваны творчым калектывам у складзе С. Запрудскага, А. Анісім, У. Кошчанкі, С. Кручкова, А. Мальдзіса, А.Таболіч, Г. Цыхуна.\nРабочая група і самі ўкладальнікі не лічаць, што пададзены праект уяўляе сабой канчаткова апрацаваны, "кананічны" тэкст, у якім бездакорная структура, належным чынам дапасаваны розныя раздзелы, праведзена добрая рэдактарская праца, захаваны ўніфікаваны падыход да афармлення. Стратэгія ствараецца ў Таварыстве ўпершыню, таму працэс яе падрыхтоўкі нялёгкі і марудны. Укладальнікі адчуваюць патрэбу ўзгаднення выкладзеных імі пазіцый з шырокай супольнасцю.\nНягледзячы на магчымыя недахопы прапанаванага тэксту Рабочая група бачыць у ім багаты матэрыял для асэнсавання і абмеркавання і, жадаючы актывізаваць дыскусію напярэдадні з'езда, рэкамендуе яго да друку.\nразвіцця беларускай мовы ў ХХІ стагоддзі\nПадрыхтавалі: С. Запрудскі, А. Анісім, У. Кошчанка, С. Кручкоў, А. Мальдзіс, А. Таболіч, Г. Цыхун.\n1.1 А. Што такое Стратэгія?\n1.2 Б. Цяперашні стан беларускай мовы\n1.3 В. Мэты і задачы\n2 Раздзел І. Павелічэнне колькасці носьбітаў беларускай мовы\n2.1 1.2 Курсы беларускай мовы\n3 Раздзел ІІ. Забеспячэнне магчымасцяў для ўжывання беларускай мовы\n3.1 2.2 Сферы і спосабы ўздзеяння\n4 Раздзел ІІІ. Паляпшэнне стаўлення да беларускай мовы\n4.1 3.1 На адносіны да розных моў уплываюць розныя акалічнасці:\n4.1.1 А. Ступень ужывальнасці мовы ў грамадстве\n4.1.2 Са значнай доляй верагоднасці можна прадказаць, што да мовы, якая рэальна пануе доўгі час у самых розных жыццёвых сферах наўрад сфарміруецца ўстойлівае негатыўнае стаўленне, якое будуць падзяляць шырокія слаі грамадства. Паколькі, напрыклад нейкая мова шырока ўжываецца ў грамадстве, паколькі без яе ведання і выкарыстання цяжка абысціся ў жыцці, пастолькі гэтая мова з'яўляецца "мовай хлеба", пастолькі яна карысная (між тым, далёка нямногія людзі будуць свядома дзейнічаць насуперак уласнай карысці).\n4.1.3 Б. Трывалы імідж мовы і яе носьбітаў у грамадстве\n4.1.4 В. "Бягучы" імідж мовы і яе носьбітаў у грамадстве\n4.2 3.2 Юрыдычная падтрымка/забеспячэнне мовы\n4.3 3.3 ЗМЕНА ЗВЫЧАК МОЎНАГА ЎЖЫВАННЯ\n5 Раздзел ІV. Рэсурсавае забеспячэнне\n*Заўвага: Фармальныя патрабаванні да ўкладання Стратэгіі\nУ канчатковым выглядзе любы пункт-напрамак будзе ўключаны ў Стратэгію ў тым выпадку, калі ініцыятар(ы) яго далучэння падасць (пададуць) пры ім наступныя суправаджальныя графы:\n1. Механізм рэалізацыі. У ёй будзе тлумачыцца, хто і пры дапамозе якіх дзеянняў будзе рэалізоўваць дадзены пункт.\n2. Неабходнае рэсурсавае забеспячэнне. У ёй будзе тлумачыцца, якія людскія. арганізацыйныя, матэрыяльныя, фінансавыя і часавыя рэсурсы патрэбны для выканання дадзенага пункта.\n3. Канкрэтныя задачы/праекты. У ёй будуць называцца\nа) зусім канкрэтныя ("інструментальныя", прамежкавыя) задачы/праекты, якія павінны быць ажыццёўлены для забеспячэння выканання дадзенага напрамку, і/або\nб) канкрэтныя задачы/праекты, якія будуць выкананы як вынік дзейнасці ў дадзеным напрамку ў цэлым.\nНаяўнасць гэтых запоўненых граф дазволіць у будучыні адабраць для рэалізацыі першачарговыя і непершачарговыя праекты, а таксама скласці лагічны і выразны план дзейнасці Таварыства.\nА. Што такое Стратэгія?\nСтратэгія - гэта падрыхтаваны калектыўнымі намаганнямі дакумент, у якім выкладзены блізкія і доўгатэрміновыя задачы захавання і развіцця беларускай мовы.\nСтратэгія рыхтуецца Таварыствам беларускай мовы для Таварыства беларускай мовы. У Стратэгіі фармулююцца рэальныя задачы, якія Таварыства магло б выконваць ужо цяпер або - пры неабходным рэсурсавым забеспячэнні - праз нейкі час.\nАдначасова ў працэсе выпрацоўкі Стратэгіі Таварыства ўсталёўвае партнёрскія адносіны з рознымі арганізацыямі, установамі, партыямі, міністэрствамі, СМІ і г.д. для далучэння да справы выпрацоўкі Стратэгіі як мага больш шырокага інтэлектуальнага рэсурсу. У ідэале Таварыства хацела б, каб падрыхтаваная ім з удзелам шырокіх грамадскіх сілаў Стратэгія трансфармавалася б ў Стратэгію развіцця беларускай мовы для беларускага грамадства ў цэлым.\nБыўшы падрыхтаванай і зацверджанай, Стратэгія робіцца галоўным "ідэалагічным" і рабочым дакументам Таварыства мінімум на 20 гадоў. ТБМ мае кіравацца ў сваёй дзейнасці падрыхтаванай і зацверджанай Стратэгіяй. У працэсе рэалізацыі Стратэгіі пастаянна ажыццяўляецца кантроль за яе выкананнем. Канкрэтныя задачы могуць удакладняцца ў адпаведнасці з новым разуменнем.\nПраз 20 гадоў праводзіцца агульная праверка правільнасці вызначанай мэты і задач Стратэгіі, аналізуецца ступень выканання закладзеных у Стратэгію канкрэтных задач.\nБ. Цяперашні стан беларускай мовы\nСучасная беларуская мова існуе ў 3-х разнавіднасцях: літаратурная мова, народна-дыялектная мова і змешаная мова на беларускай аснове. Усе людзі, якія карыстаюцца гэтымі разнавіднасцямі з'яўляюцца носьбітамі беларускай мовы. З аднаго боку, Таварыства спавядае талерантнасць у адносінах паміж носьбітамі ўсіх гэтых разнавіднасцяў. З другога, ТБМ падкрэслівае важнасць авалодвання літаратурнай мовай як мага большай колькасцю людзей.\nПрынцып талерантнасці пашыраецца і на падыходы да сучаснай літаратурнай мовы, у межах якой суіснуюць дзве традыцыі. Адна разнавіднасць беларускай літаратурнай мовы атрымала назву "тарашкевіца" (паводле імя аўтара "Беларускай граматыкі для школ" Б.Тарашкевіча), другая - "чарнушэвіца" (паводле імя народнага камісара асветы Дзм.Чарнушэвіча). Абодва тыпы беларускай літаратурнай мовы маюць паміж сабой вельмі шмат агульнага і адрозніваюцца нязначнай колькасцю рыс. Маючы вельмі неаднолькавае пашырэнне ў грамадстве, абодва варыянты беларускай літаратурнай мовы тым не менш маюць выразны грунт для ўжывання. Таварыства стаіць за недапушчальнасць распальвання канфрантацыі паміж прыхільнікамі абодвух варыянтаў.\nЗгодна з дадзенымі перапісу 1999 года на беларускай мове штодня размаўляюць 37 працэнтаў жыхароў Беларусі. Можна, аднак, меркаваць, што сукупная колькасць носьбітаў беларускай мовы ў яе стандартызаванай і дыялектнай формах, а таксама тых, хто выкарыстоўвае змешаныя варыянты маўлення на беларускай аснове, сягае 7 - 8 мільёнаў чалавек, што складае 70 - 80 працэнтаў насельніцтва Беларусі. Падчас таго ж перапісу 74 працэнты (амаль тры чвэрці) грамадзян Беларусі прызналі беларускую мову сваёй роднай, і ў гэтым мы бачым вялікі патэнцыял для яе будучага развіцця.\nВ. Мэты і задачы\nГалоўнай мэтай Стратэгіі развіцця беларускай мовы ў ХХІ стагоддзі з'яўляецца стварэнне ўмоў для захавання і доўгатэрміновага развіцця беларускай мовы як жывой, штодзённай мовы беларускага народа.\n"Найбліжэйшымі" мэтамі падрыхтоўкі Стратэгіі з'яўляюцца:\n> максімальная рацыяналізацыя дзейнасці ТБМ;\n> больш выразная пастаноўка ў грамадстве праблемы захавання і развіцця беларускай мовы;\nдалучэнне да праблем развіцця беларускай мовы як мага большай колькасці людзей і арганізацый.\nДасягненне гэтых мэтаў прадугледжвае ажыццяўленне наступных задач:\n1. Павелічэнне колькасці носьбітаў беларускай мовы\n2. Забеспячэнне магчымасцяў для ўжывання беларускай мовы\n3. Паляпшэнне стаўлення да беларускай мовы\nРаздзел І. Павелічэнне колькасці носьбітаў беларускай мовы\n1.1 Сфера адукацыі\nУ павелічэнні колькасці людзей, якія б выкарыстоўвалі беларускую мову у розных сферах жыцця, вельмі важнае месца займае сістэма адукацыі розных узроўняў. Важна забяспечыць непарыўнаць беларускамоўнага навучальнага працэсу на працягу ўсяго перыяду навучання: ад садка і да універсітэта. Для гэтага трэба мабілізаваць усе структуры, якія павінны забяспечваць непарыўнасць працэсу.\nАбсалютна неабходна наладзіць сістэму падтрымкі і ўзаемадзеяння паміж галоўнымі ўдзельнікамі працэсу папулярызацыі беларускай мовы (беларускімі школамі, бацькоўскімі камітэтамі і інш.), каб яны не заставаліся сам-насам са сваімі праблемамі\nПавінна быць забяспечана магчымасць навучання дзяцей і моладзі розным прадметам на беларускай мове у межах адукацыйнай сістэмы уключаючы:\nдашкольнае выхаванне; сярэднюю адукацыю; пазашкольнае выхаванне; спецыяльную адукацыю; вышэйшую адукацыю.\nЗабеспячэнне эфектыўнай і даступнай падрыхтоўкі праз беларускую мову з'яўляецца вельмі важным як у працы з дзецьмі, якія размаўляюць на беларускай мове, так і з дзецьмі, якія вучацца размаўляць па-беларуску. Гэты перыяд з'яўляецца найбольш важным для закладкі падмурка, які павінен стаць гарантыяй таго, што дзеці будуць свабодна валодаць беларускай мовай на працягу ўсяго жыцця.\nНе ўсе бацькі выбіраюць так званыя беларускія садкі, але калі мы хочам аднаўлення статуса мовы ў грамадстве, мы павінны выпрацоўваць пазітыўныя адносіны бацькоў да ведання іх дзецьмі беларускай мовы.\n· Заахвочваць персанал беларускамоўных садкоў трымацца беларускай мовы ў выхаваўчым працэсе. Дзеля гэтага з дапамогай бацькоўскіх камітэтаў ствараць фонды дадатковай матэрыяльнай патрымкі, уключаць персанал у сферу адукацыйных праектаў, што забяспечваюць іх прафесійны рост.\n· Ствараць сярод бацькоў камітэты з мэтай зацікаўлення ў выхаванні сваіх дзяцей у беларускамоўным асяроддзі.\n· Уключаць беларускамоўныя садкі ў сферу міжнародных адукацыйных праектаў, спрыяць наданню беларускамоўнаму дашкольнаму выхаванню статуса элітнасці.\n· Бесперапынна быць у кантакце і працаваць з дзяржаўнымі ўстановамі, адказнымі за дашкольнае выхаванне, з мэтай пашырэння сеткі беларускамоўных садкоў і іх падтрымкі.\nБ. Сярэдняя адукацыя\nУсе без выключэння навучэнцы сярэдніх навучальных устаноў павінны атрымліваць адукацыю на беларускай мове, каб пасля заканчэння школы яны маглі свабодна валодаць мовай ва ўсіх сферах жыцця. Дзеля гэтага павінна павышацца доля прадметаў, выкладанне якіх будзе весціся на беларускай мове. Павінна праводзіцца падтрымка настаўнікаў, якія выкладаюць па-беларуску.\n· Распрацаваць сістэму дапамогі беларускамоўным школам і схему іх супрацоўніцтва паміж сабой.\n· Наладжваць сувязі з бацькоўскімі камітэтамі, дзе бацькі зацікаўлены ў адукацыі іх дзяцей на беларускай мове, дапамагчы наладзіць каардынацыю дзеянняў паміж рознымі бацькоўскімі камітэтамі, спрыяць стварэнню аб'яднанняў бацькоўскіх камітэтаў беларускамоўных школ і класаў.\n· Садзейнічаць уключэнню школ з беларускай мовай навучання ў міжнародныя адукацыйныя праекты.\n· Дамагацца ад Міністэрства адукацыі павышанага статусу сярэдніх беларускамоўных навучальных устаноў з наданнем ім статусу ліцэяў або гімназій. Спрыяць станаўленню беларускамоўнай адукацыі як элітарнай.\n· Абараняць правы грамадзян, якія жадаюць даць свайму дзіцяці адукацыю па-беларуску. Дамагацца праз Канстытуцыйны суд зняцця ўсіх фармальных абмежаванняў, якія дазваляюць мясцовым органам адукацыі пазбягаць выканання дзеючага заканадаўства. (У тым ліку гл. раздзел: "Органы дзяржаўнага кіравання і юрыдычная база".)\nВызначальным у выбары мовы зносін вельмі часта становіцца мова пазашкольных адукацыйных устаноў. Гэта гурткі, секцыі, клубы для дзяцей, дзе яны маюць магчымасць атрымаць дадатковыя навыкі і веды ў гуманітарных сферах.\n· Заахвочваць персанал пазашкольных навучальных устаноў, клубаў, палацаў дзяцей і моладзі, спартыўных секцый ствараць групы для беларускамоўных навучэнцаў.\n· Спрыяць уключэнню тых устаноў, што прытрымліваюцца ў сваёй дзейнасці беларускай мовы, у міжнародныя адукацыйныя і гуманітарныя праекты.\n· Тлумачыць бацькам перавагі атрымання пазашкольных ведаў на беларускай мове, матывуючы больш гарманічным выхаваннем і далейшай прыстасаванасцю да шматмоўнага асяроддзя, а таксама больш хуткай адаптацыяй да вывучэння іншых моў у будучыні.\n· Заахвочваць персанал у працэсе выхавання трымацца беларускай мовы. Дзеля гэтага спрыяць прафесійнаму росту праз далучэнне да міжнародных адукацыйных праграм і трэнінгаў.\nГ. Спецыяльная адукацыя\nНайважнейшымі галінамі спецыяльнай адукацыі для функцыянавання мовы ёсць адукацыйныя ўстановы (каледжы, курсы і да т.п.), што рыхтуюць спецыялістаў у сферы гандлю, аказання паслуг, транспарту і г.д. Абавязковым чыннікам спецыяльнай адукацыі мусіць быць веданне будучымі спецыялістамі прафесійнай лексікі.\n· Разам з зацікаўленымі спецыялістамі распрацоўваць дапаможнікі для навучання прафесійнай лексіцы ў сферы аказання паслуг.\n· Дамагацца праз групы ціску ўвядзення ў навучальныя праграмы абавязковага курса беларускай прафесійнай лексікі.\n· Распрацаваць слоўнікі-дапаможнікі для вадзіцеляў, якія маглі б карыстацца імі, аб'яўляючы назвы прыпынкаў.\nД. Вышэйшая адукацыя\nВышэйшая адукацыя забяспечвае грамадства высокаадукаванымі спецыялістамі, і вельмі важна, каб будучыя спецыялісты валодалі беларускай мовай і маглі прымяніць яе на працоўных месцах. Для гэтага павінны быць пашыраны ўжытак беларускай мовы ў межах навучальнага працэсу\n· Шляхам правядзення адмысловых кампаній замацаваць у грамадскай свядомасці ненатуральнасць такой з'явы, калі ў незалежнай краіне адсутнічае магчымасць атрымання вышэйшай адукацыі на мове карэннай нацыянальнасці краіны.\n· У найбліжэйшы час дамагчыся адкрыцця беларускамоўных плыняў ва ўсіх ВНУ Беларусі, з гэтай мэтай распачаць кампанію ціску на Міністэрства адукацыі, кіраўніцтва ВНУ, прадстаўнічыя органы ўлады краіны;\n· Паралельна, незалежна ад дзяржавы, ствараць магчымасці атрымання вышэйшай адукацыі пры дапамозе інфармацыйных тэхналогій. (Больш падрабязна гл. раздзел Інфармацыйныя тэхналогіі).\n1.2 Курсы беларускай мовы\nПераважная большасць пасіўных носьбітаў беларускай мовы саромеецца карыстацца беларускай мовай з цэлага шэрагу прычынаў, але галоўнай з'яўляецца адсутнасць практыкі штодзённага карыстання. Прагрэс можа быць дасягнуты і ў працы з дарослым насельніцтвам. Дарослыя, якія жадаюць вывучаць беларускую мову, павінны забяспечвацца такой магчымасцю ў поўным аб'ёме.\n· Распрацоўка шэрагу падручнікаў для розных катэгорыяў навучэнцаў з улікам прынцыпаў сучаснай методыкі і сучасных тэхналогій.\n· Ва ўсіх курсах прадугледжваць знаёмства навучэнцаў з гістарычна-культурнай спадчынай беларусаў.\n· Пры арганізацыі курсаў у рэгіёнах ладзіць сустрэчы слухачоў з прадстаўнікамі беларускай эліты - пісьменнікамі, паэтамі, мастакамі.\n· Распрацаваць механізмы самафінансавання курсаў беларускай мовы ва ўсіх рэгіёнах Беларусі.\nРаздзел ІІ. Забеспячэнне магчымасцяў для ўжывання беларускай мовы\n2.1 Групы насельніцтва, з якімі трэба працаваць\nЧым раней чалавек пачынае вывучаць мову, тым лепей, і тым больш гэтая мова здаецца яму натуральнай. Дзеці звычайна не маюць забабонаў у адносінах да якой-небудзь мовы, і шырокая праца з імі закладае падмурак для звычак карыстання моваю на ўсё жыццё.\nб) Маладыя людзі.\nМоладзь з'яўляецца найбольш актыўнай і дынамічнай часткай насельніцтва, якая ў меншай ступені залежыць ад негатыўных стэрэатыпаў у стаўленні да мовы і моўнай палітыкі. Праца сярод моладзі з'яўляецца найбольш эфектыўным шляхам да змянення стану беларускай мовы і яе статусу ў краіне.\nв) Прадстаўнікі прадпрымальніцкіх структур.\nПрыватны бізнес ахоплівае ўсё большыя сферы нашага грамадства і важна, каб прадпрымальнікі бачылі выгоду ў выкарыстанні беларускай мовы не толькі пасіўна (надпісы, рэклама), а таксама як мовы абслугоўвання.\nг) Грамадскія лідэры.\nГрамадскі сектар Беларусі мае ўплыў па ўсёй тэрыторыі Беларусі і, што важна, у правінцыі, дзе ён ахоплівае значную частку моладзі і можа рэальна дапамагаць маладым людзям у ажыццяўленні іх праектаў праз пасрэдніцтва беларускай мовы.\nд) Службоўцы дзяржапарату.\nУ нашым грамадтве важную ролю адыгрывае дзяржаўны апарат. Як вядома на працягу апошніх вякоў беларускі этнас развіваўся ў адсутнасці ўласнай дзяржавы. За стагоддзі існавання беларусы былі вымушаны выпрацаваць здольнасць прыстасоўвацца да знешніх абставінаў, заезджага чынавенства, якое як правіла не карысталася беларускай мовай. Мусіць дзякуючы гэтаму "прыстасаванству" беларуская мова змагла захавацца на пабытовым узроўні, але каб мова загучала шырака ў грамадстве неабходна каб беларуская мова стала і мовай "начальства". Выкарыстанне службоўцамі беларускай мовы павінна падштурхнуць насельніцтва да больш шырокага ўжывання беларускай мовы ў грамадзкім жыцці.\nдж) Прадстаўнікі традыцыйных канфесій Беларусі.\nРэлігійныя канфесіі традыцыйна маюць уплыў на пэўную частку насельніцтва, асабліва на людзей сярэдняга і сталага веку. Пазітыўнае стаўленне канфесій да беларускай мовы і яе выкарыстанне падчас службаў павінны даць пазітыўны вынік.\nдз) Прадстаўнікі сілавых структур\nе) Работнікі грамадскай сферы\nДзяржаўнасць беларускай мовы не забяспечана механізмамі яе захавання і развіцця. Механізмы ж выцяснення беларускай мовы, пабудаваныя за мінулыя дзесяцігоддзі, працягваюць працаваць і цяпер.\n2.2 Сферы і спосабы ўздзеяння\nТрэба стварыць умовы, якія б забяспечылі магчымасці ўжываць беларускую мову натуральна ва ўсіх сферах жыцця. Дзеля гэтага неабходна выпрацаваць сістэму заахвочвання і падтрымкі для людзей, каб яны карысталіся мовай падчас працы, адпачынку або падчас атрымання паслуг. Заахвочваць трэба арганізацыі, установы, службы сервісу і транспарту, якія аказваюць свае паслугі па-беларуску. Таксама трэба забяспечыць магчымасць людзям ужываць беларускую мову і ў нефармальных сітуацыях. Інакш кажучы, павелічэнне магчымасцяў, хоць і апасродкавана, забяспечваецца развіццём структур падтрымкі. Таму ў дадзеным раздзеле неабходна:\nПрадугледзець не толькі сферы ў якіх варта сканцэнтраваць намаганні дзеля павелічэння колькасці носьбітаў мовы, але і прадугледзець канкрэтныя спосабы ўздзеяння на сітуацыю.\nВарта ўлічваць і тое, што толькі паступовы рух наперад у вызначаных сферах, які будзе накіраваны перш за ўсё на пашырэнне магчымасцяў ужываць беларускую мову, а не штучнае "выцісканне" рускай мовы, можа прынесці пажаданыя перспектывы для беларускай мовы.\nСамы трывалы асяродак фунцыянавання мовы - гэта сям'я. Адначасова гэта і найбольш замкнёная сфера для грамадскага ўздзеяння. Але калі здолець змяніць моўныя звычкі ў сям'і, тады вельмі складана, нават у самых неспрыяльных умовах, зруйнаваць гэты асяродак.\nТак, "новыя" гараджане, якія ў пасляваенныя гады, вырваўшыся з-пад калгаснага прыгнёту, траплялі ў горад, імкнуліся як мага хутчэй пазбавіцца мовы, што асацыявалася з вёскаю, беднасцю, галечай і пакутамі. Знешнія абставіны патрабавалі перайсці на "гарадскую" мову (мову заезджага начальства) - рускую. Але канчатковага знікнення ў гарадсіх беларускіх сем'ях беларускай мовы не адбылося. У большасці гарадскіх сем'яў у побыце ўжываецца "прамежкавая" мова - "трасянка". Трэба стварыць ўмовы для заахвочвання вяртання ў сем'і беларускай мовы.\n· Вярнуць ва ўжытак спрадвечныя беларускія імёны, па якіх адразу вызначаецца прыналежнасць іх носьбітаў да пэўнай нацыянальнасці. Дзеля гэтага распрацаваць і наладзіць выпуск каляровых улётак-іменнікаў для маладых маці і распаўсюджваць іх праз жаночыя кансультацыі і радзільныя дамы.\n· Стварыць зборнік, цікавы па змесце для ўсіх сямейнікаў для навучання бытавой лексіцы.\n· Стымуляваць пераход на беларускую мову разнастайных сямейных клубаў, курсаў, школ маладых маці.\n· Ствараць беларускамоўныя гурткі па развіцці эстэтычных здольнасцяў у дзяцей малодшага ўзросту.\n2. Грамадскі сектар\nЗ моманту ўзнаўлення беларускай дзяржаўнасці ў 1991 годзе распачалося будаўніцтва грамадскіх арганізацый і адначасова супрацьдзеянне ім з боку дзяржаўнага апарату. Таму ўзнікла неабходнасць сумеснай працы і каардынацыі дзеянняў недзяржаўнага сектару. Як форма супрацоўніцтва ўзнікла Асамблея няўрадавых арганізацый Беларусі. Трэба адзначыць, што рабочай мовай пасяджэнняў Асамблеі стала беларуская. Большасць лідэраў НА ў стасунках паміж сабой выбіраюць беларускую мову, але рабочая мова персаналу і валанцёраў няўрадавых арганізацыяў, а таксама мова перапіскі, як правіла, руская.\n· Распрацоўка дапаможнікаў для грамадскіх арганізацый з выкарыстаннем дзелавой лексікі.\n· Арганізацыя курсаў для валанцёраў НА па вядзенні справаводства і дзелавой перапіскі па-беларуску.\n· Распрацоўка і распаўсюд праграм па праверцы арфаграфіі беларускіх тэкстаў.\n· Развіццё партнёрства з рускамоўнымі НА ў сферы садзейнічання перакладам дзелавой інфармацыі на беларускую мову.\nЯк вынік ўзнаўлення незалежнасці краіны ў беларускім грамадстве за апошнія 10 гадоў значна павысіўся статус і профіль беларускай мовы. Для значнай часткі рускамоўных грамадзян беларуская мова з'яўляецца прыкметай незалежнасці і імкненнем да будаўніцтва свабоднай і дэмакратычнай грамадзянскай супольнасці. У працы грамадскія арганізацыі, рабочай мовай якіх з'яўляецца беларуская, з рускамоўнымі кліентамі павінны кіравацца ў сваёй дзейнасці практыкай заахвочвання тых, хто спрабуе выкладаць свае думкі па-беларуску, лаяльна ставіцца да выпадковых памылак. Не варта думаць, што пераход на "зручную" для кліента мову чымсьці палегчыць працу. Лепш будзе прапанаваць кліенту гаварыць па-руску, але саму паслугу аказваць па-беларуску. Варта ведаць, што прытрымліванне гэтай моўнай схемы ўпэўнівае кліента ў прынцыповасці пазіцыі грамадскай арганізацыі не толькі ў пытаннях мовы, але і ў цвёрдасці пазіцый арганізацыі ў пытаннях, па якіх непасрэдна звяртаецца грамадзянін. І наадварот: "флюгерная" пазіцыя выклікае насцярогу ў пасіўных носьбітаў беларускай мовы (якімі з'яўляецца абсалютная большасць грамадзян Беларусі). Але самай памылковай моўнай схемай з'яўляецца "агрэсіўная беларускамоўнасць", калі рускамоўны наведнік падвяргаецца прапагандысцкаму ўздзеянню і настойлівым патрабаванням карыстацца беларускай мовай. Толькі ўважлівая і эфектыўная праца і высокі ўзровень аказання грамадскіх паслуг, якія выконваюцца па-беларуску, паўплывае на далейшае жаданне грамадзян вывучаць і ведаць беларускую мову і карыстацца ёй як мовай, што дае больш шырокія магчымасці ў грамадскім жыцці.\nДалейшае развіццё грамадзянскай супольнасці непазбежна вядзе да пашырэння добраахвотніцкага сектару, асабліва ў сферы апекавання над хворымі, дзецьмі і моладдзю, працы з людзьмі з канкрэтнымі патрэбамі і ў кансультатыўных паслугах. Таму патрэбна павелічэнне магчымасцяў для ўжывання беларускай мовы, якія зыходзяць ад добраахвотніцкага сектару.\n· Арганізаваць беларускамоўны валанцёрскі рух.\n· Заахвочваць добраахвотніцкія арганізацыі і дапамагаць ім пашыраць ужыванне беларускай мовы.\n· Назіраць за працэсам прыняцця моўных схемаў у добраахвотніцкім сектары.\n· Працаваць з прадстаўнічымі органамі ў добраахвотніцкім сектары дзеля садзеяння беларускай мове і палягчэння яе ўжывання ў гэтым сектары.\n4. Прыватны сектар\nА. Дробны бізнес.\nВельмі важна, каб прыватны бізнес заўважыў выгоды ад ужывання беларускай мовы, і, як вынік, ён стане больш схільным да пашырэння функцый беларускай мовы ў гэтай сферы.\nНайбольш спрыяльная атмасфера для фунцыянавання мовы склалася ў сферы дробнага бізнесу, бо мова спажыўца, як правіла, становіцца і мовай таго, хто аказвае паслугі.\n· Варта паказаць выгоды ад візуальнага афармлення тавараў і месцаў аказання паслуг з абавязковым выкарыстаннем беларускай мовы.\n· Матываваць выкарыстанне ў візуальным афармленні беларускай мовы (гэта пашырае кола кліентаў).\nБ. Буйны бізнес.\nІншае становішча склалася ў сферы сярэдняга і буйнога бізнесу. У сувязі з надзвычай вялікай залежнасцю гэтых сегментаў прыватнага бізнесу ад дзяржаўнага кантролю і рэгулявання, а таксама ад таго, што большасць спажыўцоў з'яўляюцца рускамоўнымі, неабходна працаваць у наступных накірунках.\n· Матываваць выкарыстанне беларускай мовы ў органах дзяржаўнага рэгулявання (падатковых інспекцыях, службах кантролю, дзяржаўным апараце - гл. раздзел Органы дзяржаўнага кіравання і юрыдычная база);\n· У супрацоўніцтве са згуртаваннямі і таварыствамі спажыўцоў дамагацца выкарыстання беларускай мовы;\n· На замежных рынках праз беларускія дыяспары ствараць спрыяльны фон для тых вытворцаў, што карыстаюцца мовай пры афармленні тавараў як на ўнутраным, так і на знешніх рынках;\n· Cтымуляваць выкарыстанне беларускай мовы пры афармленні тавараў і аказанні паслуг шляхам распаўсюджвання інфармацыі пра наяўнасць такіх тавараў і паслуг;\n· Матываваць выкарыстанне беларускай мовы ў сферах сярэдняга і буйнога бізнесу, шляхам дэманстрацыі пашырэння сферы збыту прадукцыі з выкарыстаннем беларускай мовы.\n· Працаваць з грамадскай думкай, паказваючы, што выкарыстанне беларускай мовы пры афармленні тавараў або аказанні паслуг з'яўляецца не толькі імкненнем для пашырэння рынкаў збыту, але і жэстам павагі да беларускага грамадства ў цэлым.\nГрамадскія структуры, што падзяляюць палажэнні гэтай Стратэгіі, імкнуцца праводзіць конкурсы і апытанні на лепшага прадстаўніка сярэдняга і буйнога бізнесу ў сваіх рэгіёнах, якія арганізавалі бізнес з выкарыстаннем беларускай мовы.\nБеларуская мова павінна квітнець ва ўсіх сферах грамадства і тады яна стане здольнай да самастойнага выжывання. Таму трэба забяспечыць, каб людзям былі даступныя магчымасці ўжываць мову ва ўсіх стасунках адзін з адным, а таксама ў працэсе адпачынку і працы.\nА. Мова на працоўным месцы\nНеабходна мэтанакіравана праводзіць работу дзеля ўнясення беларускай мовы на кожнае працоўнае месца.\n· Ствараць беларускамоўныя календары (насценныя, настольныя, кішэнныя).\n· Працаваць з вытворцамі арганізацыйных нататнікаў (арганайзераў), заахвочваючы іх выкарыстоўваць беларускую мову на старонках нататнікаў (матывуючы тым, што павялічыцца колькасць спажыўцоў менавіта такіх нататнікаў).\n· Найбольшыя намаганні прыкласці ў сферы стварэння беларускамоўных абалонак для сучасных кампутарных праграм (гл. раздзел Інфармацыйныя тэхналогіі).\nБ. Сфера нефармальных зносін\n· Найбольш перспектыўным для стварэння магчымасцяў штодзённага карыстання беларускай мовай у нефармальных зносінах мусяць стаць спеўныя кавярні (KARAOKE). Стварэнне такіх кавярняў зможа значна палегчыць зносіны паміж людзьмі і паспрыяе адраджэнню беларускай песні, а таксама будзе спрыяць яе папулярызацыі. Для больш зручнага распаўсюду KARAOKE-тэхналогіяў варта стварыць у сеціве адмысловы спеўны сайт і на бясплатнай аснове распаўсюджваць музычныя творы.\n· Неабходна стымуляваць прадпрымальнікаў на стварэнне беларускамоўных кавярняў і клубаў па інтарэсах (INTERNET-клубы, клубы заўзятараў), на аснове якіх маглі б фарміравацца ўстойлівыя беларускамоўныя асяродкі;\n· Праводзіць з арганізатарамі спартыўных клубаў працу, арыентаваную на стварэнне беларускамоўных спартыўных груп.\n· Стварыць фірму "Беларускія сваты" ("Беларускі маршалак"), якая б аб'яднала людзей, што добра ўмеюць весці рэй на вяселлях або іншых падобных урачыстасцях.\nНеабходна распачаць працу над распрацоўкай больш прывабнага іміджу беларускай мовы ў сферы новых тэхналогій, што не дазволіць стаць мове непатрэбнай ва ўмовах сучаснага жыцця\nАбмежаванні доступу беларускамоўным грамадзянам да СМІ і пастаянны ўціск на незалежныя выданні актывізаваў дзейнасць носьбітаў беларускай мовы ў сферы асваення інфармацыйных тэхналогій. Неабходна надалей матываваць пашырэнне рэсурсаў на беларускай мове ў сеціве (INTERNET).\n· Неабходна развіваць сецевыя парталы па беларуску, у тым ліку ў даследчых і вышэйшых навучальных установах.\n· Стымуляваць далучэнне да сеціва беларускамоўных школ і беларускамоўных карыстальнікаў.\nСтрымвальным фактарам для развіцця інфармацыйных тэхналогіяў з'яўляецца амаль поўная адсутнасць беларускамоўных абалонак у сучасных кампутарных праграмах. Таму:\n· Неабходна распачаць працу ў фармаванні каманд праграмістаў для напісання праграмных абалонак і далейшага ўдасканалення існуючых праграм па праверцы беларускай арфаграфіі.\nУ сувязі з тым, што сістэма вышэйшай адукацыі ў краіне амаль выключна рускамоўная і што, нягледзячы на патрабаванні грамадскасці, улады краіны так і не стварылі ніводнай беларускамоўнай ВНУ, неабходна прыкладаць намаганні незалежна ад волі кіраўніцтва краіны ў наступных кірунках:\n· З дапамогай міжнародных адукацыйных праграм і фондаў стварыць сецевы партал дыстанцыйнага навучання і тым самым стварыць умовы для атрымання вышэйшай адукацыі па-беларуску з атрыманнем дыплома аднаго з еўрапейскіх ВНУ.\n· Да стварэння партала прыцягнуць вядучых навукоўцаў і выкладчыкаў Беларусі.\n· Для пашырэння кола студэнтаў неабходна стымуляваць стварэнне курсаў па сецевых тэхналогіях, матывуючы стварэнне сецевых клубаў і павелічэнне магчымасцяў доступу да сеціва ў рэгіёнах Беларусі.\n7. Электронныя СМІ.\nНайбольшую занепакоенасць выклікае адсутнасць беларускамоўных электронных сродкаў масавай інфармацыі. Ад гэтага церпяць не толькі беларускамоўныя грамадзяне ў Беларусі, але і беларускія дыяспары ва ўсім свеце (асабліва вялікія па колькасці ў краінах СНД).\nДля забеспячэння магчымасці карыстаца тэлебачаннем неабходна распрацаваць канцэпцыю і заснаваць беларускамоўны спадарожнікавы канал. Пры яго стварэнні карыстацца наступнымі прынцыпамі:\n· З-за цяперашніх неспрыяльных палітычных умоў размясціць студыю па-за межамі Беларусі, што зробіць немагчымым закрыццё канала недэмакратычнымі кіраўнікамі дзяржавы;\n· Рабіць даступнай тэлетрансляцыю і праз сеціва, забяспечыць кантакт з беларускамоўнымі тэлегледачамі з усяго свету;\n· Стымуляваць і дапамагаць ініцыятывам, накіраваным на пераклад здабыткаў сусветнай кінематаграфіі на беларускую мову.\nУ сувязі з тым, што на тэрыторыі Беларусі дазволена трансляцыя вялікай колькасці тэлевізійных каналаў Расійскай Федэрацыі, што вядуць трансляцыі на рускай мове (ад 2 да 7 у залежнасці ад рэгіёна Беларусі), якія цалкам забяспечваюць патрэбы рускамоўнага насельніцтва краіны, а таксама з прычыны залежнасці Нацыянальнага беларускага тэлеканала ад уладных структур неабходна дамагацца праз групы ціску (гл. раздзел. "Органы дзяржаўнага кіравання і юрыдычная база"):\n· Рэарганізацыі дзяржаўнага тэлеканала ў грамадскае тэлебачанне, якое б забяспечвала інтарэсы ўсяго беларускага грамадства, а не толькі невялікай групы палітыкаў, што знаходзяцца ва ўладзе.\n· Пераводу работы ўсіх беларускіх каналаў і рэгіянальных тэлестудый на беларускую мову вяшчання;\n· Размяшчэння рэкламы на расійскіх каналах, што транслюецца для беларускіх спажыўцоў, толькі на беларускай мове.\nАпошнім часам актыўна развіваецца незалежная рэгіянальная прэса. Але беларускамоўная прэса пакуль што не мае дастатковага патэнцыяла каб перавесці сваю працу на прафесійны ўзровень. Як правіла, камерцыйна- паспяховай з'яўляецца рускамоўная прэса, якая ў меншай ступені падвержана ўціску з боку мясцовых уладаў.\nНеабходна распрацаваць доўгатэрміновую праграму падтрымкі беларускамоўнай прэсы ў якой прадугледзець:\n· Навучанне мясцовых журналістаў і рэдактараў выданняў умовам працы ў рынкавых умовах.\n· Стварэнне цэнтраў прававой дапамогі і кансультавання для рэгіянальных выданняў.\n· Распрацоўка механізмаў кампенсацыі страт і падвышэння канкурэнтназдольнасці незалежных выданняў у параўнанні з газетамі, што падрымліваюцца дзяржавай.\n· Спрыянне забеспячэнню газет аргтэхнікай і стварэнне некалькіх грамадскіх друкарняў з мэтай пазбегнуць практыкі адмаўлення дзяржаўнымі друкарнямі выконваць дамовы па палітычных і іншых прычынах.\nНе з-за спаду попыта на беларускамоўную кнігу, а з-за адмысловай палітыкі ў гэтай сферы сённяшняга дзяржаўнага кіраўніцтва адбыўся рэзкі спад вытворчасці беларускамоўнай кнігі. Праз сістэму дзяржаўнага гандлю беларуская кніга фактычна не трапляе ў рэгіёны Беларусі. Разбурыўшы сістэму недзяржаўнага выдання, таксама і па ідэалагічных прычынах, не выдаюцца лепшыя творы беларускай літаратуры.\n· Садзейнічаць пабудове сістэмы грамадскага кнігадрукавання, якой будзе значна лягчэй супрацьстаяць націску чынавенства на беларускую кнігу.\n· Ствараць сецевыя (INTERNET) крамы для распаўсюджання беларускай кнігі не толькі ў межах Беларусі, але і сярод беларускіх дыяспар і кафедраў славістык ва ўсім свеце.\n· Праз міжнародныя праграмы забяспечыць садзейнічанне перакладу твораў сусветнавядомых аўтараў на беларускую мову, так і твораў беларускіх пісьменнікаў на іншыя мовы.\n· Ствараць "электронныя друкарні", якія б меліся выпускаць кніжную прадукцыю на кампакт-дысках у фармаце "электроннай кнігі" і такім чынам распачаць праект "Ненадрукаваная кніга" для тых аўтараў, якія не маюць фінансавых магчымасцяў для распаўсюджвання сваіх твораў у друкаваным выглядзе.\n10. Рэлігійныя ўстановы\nУ свой час поліканфесійнасць беларускага грамадства адмоўна ўплывала на захаванне незалежнасці беларускай дзяржавы. Вельмі часта ў гісторыі Беларусі суседнія краіны скарыстоўвалі розныя веравызнанні і нізкую нацыянальную свядомасць насельніцтва для распальвання міжканфесійнай напружнасці. Але за савецкім часам уздеянне рэлігійных канфесіяў на грамадства значна аслабла. Зараз назіраецца актывізацыя духоўнага і рэлігійнага жыцця ў Беларусі. І менаваіта на гэтым гістарычным этапе беларуская мова ў міжканфесійным жыцці павінна адыграць сваю аб'ядноўваючую ролю.\n· Выкарыстоўваючы існуючыя міжканфесійныя суадносіны матываваць выкарыстанне беларускай мовы падчас рэлігійных службаў.\n· Праводзіць працу з вышэйшымі духоўнымі асобамі і пастарствам па выкарыстанні беларускай мовы для розных катэгорый прыхаджан у залежнасці ад запатрабаванасці (як правіла прыхаджане маладога веку абіраюць беларускую мову).\n· Актыўна асвятляць з'явы выкарыстання беларускай мовы ў храмах праз сродкі масавай інфармацыі.\n· Матываваць увядзенне службы па-беларуску як галоўнага чынніка яднання і захавання міжканфесійнай талерантнасці.\nУлічваючы, што большая частка насельніцтва працуе на прадпрыемствах дзяржаўнай формы ўласнасці неабходна звярнуць асаблівую ўвагу на працу ў гэтай сферы. Кожны працуючы мусіць без перашкод карыстацца беларускай мовай.\n· Дамагацца ад любой службовай асобы забяспечанага заканадаўствам права атрымліваць на запыт ці зварот па-беларуску адказу на беларускай мове.\n· Звяртаць увагу кіраўнікоў прадпрыемстваў і устаноў на недапушчальнасць ігнаравання беларускай мовы падчас афармлення афіцыйных папер (загадаў, распараджэнняў, прапускоў), паколькі паўсюдна працуюць беларускамоўныя людзі, чые моўныя правы павінны задавальняцца. Незабеспячэнне неабходнымі інструкцыйнымі матэрыяламі на мовах, якімі карыстаюцца работнікі, можа станавіцца прычынай парушэнняў правілаў тэхнікі бяспекі. (гл. раздзел Органы дзяржаўнага кіравання і юрыдычная база).\n12. Сілавыя структуры\nПаколькі ў Беларусі існуе абавязковая вайсковая павіннасць і законапаслухмяны грамадзянін не мае права пазбегнуць выканання свайго абавязка перад Радзімай, трэба разглядаць вайсковае жыццё, як неад'емную частку грамадскага жыцця. Для любой арміі свету мовай афіцыйных зносін у войску з'яўляецца мова тытульнай нацыі. На сённяшні дзень прахаджэнне вайсковай службы для беларускамоўных грамадзян з'яўляецца праблематычным, бо перавод службы на беларускую мову (хаця б некаторых падраздзяленняў) знаходзіцца ў кампетэнцыі Міністэрства абароны. Але грамадскасць павінна прыкласці намаганні для забеспячэння беларускамоўным грамадзянам права праходжання службы на роднай мове.\n· Садзейнічаць перакладу агульнавайскавых статутаў на беларускую мову.\n· Ладзіць сумесна з вайсковымі спецыялістамі канферэнцыі і семінары з мэтай удакладнення і ўзгаднення вайсковай тэрміналогіі.\n· Спрыяць правядзенню конкурсаў шыхтовых беларускіх песень.\n· Матываваць перавод на беларускую мову жыцця элітных вайсковых падраздзяленняў узброеных сілаў.\n· Аказваць метадычную дапамогу па беларускай мове вайсковым выданням.\n· Падтрымліваць перавод працэсу навучання ў вайсковых ВНУ на беларускую мову.\n· Дамагацца ад кіраўніцтва Міністэрства абароны распрацоўкі праграмы па пераводу большасці падраздзяленняў на беларускую мову;\n13. Дыялектныя арэалы\nБез сілкавання літаратурнай беларускай мовы дыялектнымі зваротамі і словамі немагчыма перспектыўнае развіццё.\n· Стымуляваць узнікненне ў рэгіёнах беларусі краязнаўчых асяродкаў, спрыяючых збіранню і захаванню дыялетнай мовы;\n· Распрацаваць праграму стварэння і падтрымання краязнаўчых мастацка-літаратурных часопісаў.\nНеабходна выкарыстоўваць дзеючае заканадаўства з мэтай пашырэння ўжывання беларускай мовы ва ўсіх сферах, асабліва:\n· у візуальным афармленні грамадскага карыстання (крамах, вакзалах, шыльдах, надпісах, указальніках і да т.п.);\n· у гукавым афармленні (абвестках у грамадскіх месцах: у грамадскім транспарце, на вакзалах, аэрапортах, стадыёнах і г.д.);\n· пры афармленні ўпаковак тавараў, этыкетках;\n· у сферы рэкламы (радыё, газеты, тэлебачанне).\nІснуючая заканадаўчая база дазваляе пазбягаць выкарыстання беларускай мовы, але ёсць і механізмы грамадскага ўздзеяння ў гэтых сферах. Варта лічыць, што ігнараванне беларускай мовы ў названых сферах з'яўляецца стварэннем перашкод і абмежаванняў у карыстанні дзяржаўнай мовай (арт. 1722 Адміністратыўнага кодэкса).\n· Распрацаваць метадычны дапаможнік з парадамі юрыстаў, як адстойваць свае моўным правы.\n· Рэгулярна ладзіць ва ўсіх рэгіёнах краіны семінары, трэнінгі лідэраў грамадскіх арганізацый, канферэнцыі з мэтай азнаямлення з правамі грамадзян у моўнай сферы і метадамі ўціску (лабіравання) на ўлады па забеспячэнні функцыянавання беларускай мовы.\n· Прынцыпова не пакідаць ніводнага факта ігнаравання беларускай мовы ў адзначаных сферах (татальнае рэагаванне).\n· Калі на ўлады не ўздзейнічаюць ні якія разумныя аргументы, варта пераходзіць да грамадскіх акцыяў: збор подпісаў пад патрабаваннем, наладжванне пікетаў, мітынгаў.\nМэтанакіраваная і паслядоўная грамадская дзейнасць заўсёды прымушае ўлады схіліцца да выканання патрабаванняў грамадскасці.\nРаздзел ІІІ. Паляпшэнне стаўлення да беларускай мовы\nБыццё любой мовы не ў малой ступені вызначаецца стаўленнем да яе з боку яе носьбітаў і ўсяго грамадства ў цэлым. Толькі "вялікія" мовы могуць быць у пэўным сэнсе "індыферэнтнымі" да таго, як яны ацэньваюцца моўнымі калектывамі, у якіх яны ўжываюцца. Што ж да "малых" і, асабліва, загрожаных моў, то адносіны да іх маюць вялікае значэнне: яны могуць захоўвацца і паспяхова развівацца толькі пры ўмове станоўчага стаўлення да іх у грамадстве.\n3.1 На адносіны да розных моў уплываюць розныя акалічнасці:\nА. Ступень ужывальнасці мовы ў грамадстве\nСа значнай доляй верагоднасці можна прадказаць, што да мовы, якая рэальна пануе доўгі час у самых розных жыццёвых сферах наўрад сфарміруецца ўстойлівае негатыўнае стаўленне, якое будуць падзяляць шырокія слаі грамадства. Паколькі, напрыклад нейкая мова шырока ўжываецца ў грамадстве, паколькі без яе ведання і выкарыстання цяжка абысціся ў жыцці, пастолькі гэтая мова з'яўляецца "мовай хлеба", пастолькі яна карысная (між тым, далёка нямногія людзі будуць свядома дзейнічаць насуперак уласнай карысці).\nЗыходзячы з гэтага трэба ўсяляк спрыяць пашырэнню ўжывання беларускай мовы ў грамадстве (гэтаму напрамку прысвечаны раздзел Забеспячэнне магчымасцяў для ўжывання беларускай мовы)\nБ. Трывалы імідж мовы і яе носьбітаў у грамадстве\nСярод рысаў, якія могуць вызначаць імідж розных моў, можна назваць наступныя:\n1. "прэстыжная"; прыдатная да выканання самых розных і, асабліва, высокіх функцый у грамадстве (дзяржаўнае кіраванне, адукацыя, СМІ, бізнес, індустрыя адпачынку), такая, пры дапамозе якой можна атрымаць высокааплатную працу.\n2. "непрэстыжная"; прыдатная да выканання, пераважна, ніжэйшых функцый у грамадстве (побытавыя зносіны, сельскагаспадарчая вытворчасць), такая, якая не патрабуецца, каб атрымаць высокааплатную працу.\n3. "багатая", "развітая", "дасканалая" (з развітай сістэмай для розных сітуацый).\n4. "бедная", "неразвітая", "недасканалая" (якая становіцца ў працэсе станаўлення).\nМожна меркаваць, што, быўшы ўвесь час параўноўванай з рускай, беларуская мова хутчэй атрымлівае характарыстыкі негатыўнага характару: яна "непрэстыжная" і, хутчэй, "недастаткова развітая" і "недасканалая". (У дадзеным выпадку ідзецца не столькі пра рэальную "недаразвітасць" ці "недасканаласць" беларускай мовы, колькі пра вобразы якія могуць сфарміравацца, напрыклад, у камп'ютарнага карыстальніка, які ні разу не сутыкаўся з беларускай мовай у камп'ютары, або ў студэнта ўніверсітэта, які падчас вучобы не можа карыстацца вялікім англійска- ці нямецка-беларускім слоўнікамі, паколькі іх проста не існуе ў прыродзе.)\nУ цэлым на трывалы імідж мовы вельмі цяжка ўплываць, бо ён знаходзіцца па-за сферамі уплыву Таварыства, аднак рэзервы для працы ёсць і тут. Трэба імкнуцца да таго, каб беларуская мова асацыявалася не толькі і з традыцыяй ці нацыянальнай ідэнтычнасцю, колькі з сучасным інфарматызаваным светам. У прапагандысцкай дзейнасці варта адыходзіць ад ляманту і плачу, трэба імкнуцца пазбягаць замацавання за беларускамоўнымі псіхалагічна вельмі невыгоднага вобразу выключна пакрыўджаных, абнядоленых. Паколькі рэальна правы беларускамоўных людзей спрэс парушаюцца, то не абыйсціся без рэзкіх ацэнак, якія могуць спрыяць развіццю і замацаванню за беларускамоўнымі людзьмі непажаданых асацыяцый; увогуле ж пратэсты трэба дазіраваць з сцвярджальнымі заявамі і ні ў якім разе нельга ўпадаць у істэрыку. Паколькі рэальным выбарам меншых народаў у свеце становіцца двухмоўе і трохмоўе, то ад прапаганды аднамоўя, якое Таварыства дагэтуль абагаўляла, трэба перайсці да актыўнай прапаганды двухмоўя і трохмоўя. Значная частка беларускамоўных людзей з'яўляецца папраўдзе як мінімум двухмоўнымі, і ў гэтым сэнсе беларускамоўныя людзі лепш адпавядаюць імператыву сучаснасці, згодна з якім шматмоўе не мае альтэрнатывы. З другога боку, рускамоўныя людзі Беларусі занадта часта аднамоўныя. Чалавек, які валодае беларускай мовай, верагодна, больш падрыхтаваны ў моўным плане ў цэлым, і гэту акалічнасць варта выкарыстоўваць у прапагандзе.\nТрэба дабівацца таго, каб валоданне беларускай мовай стала кваліфікацыйнай умовай для атрымання розных рабочых месцаў, звязаных з грамадскай сферай. (Больш падрабязна гэты напрамак асэнсоўваецца ў раздзеле Юрыдычная падтрымка/забеспячэнне мовы) Акрамя таго, клопатам Таварыства мае быць садзеянне падрыхтоўцы разнастайных беларускамоўных падручнікаў, перакладной літаратуры (не толькі і нават не столькі мастацкай!), слоўнікаў, а таксама зняцце ці, прынамсі, памякчэнне напружання, якое існуе ў сувязі з існаваннем у межах беларускай мовы дзвюх правапісных традыцый. Важным інструментам паляпшэння стаўлення да беларускай мовы з'яўляецца паляпшэнне яе іміджу ў друкаванай навукова-папулярнай літаратуры.\nВ. "Бягучы" імідж мовы і яе носьбітаў у грамадстве\nТут маюцца на ўвазе характарыстыкі, якія тая або іншая мова можа атрымліваць у больш-менш шырокіх колах грамадства ў сувязі з якімі-небудзь зменамі ў правядзенні моўнай палітыкі. Напрыклад, дзякуючы недастаткова прафесійнай дзейнасці выканальнікаў Закона аб мовах 1990 года і прапагандзе сілаў, настаўленых да беларускай мовы агрэсіўна, у першай палове 90-ых гадоў сярод пэўнай, дэмакратычна арыентаванай, часткі грамадства мог скласціся вобраз беларускай мовы як "мовы, якая гвалтам навязваецца дзяржавай і недастаткова адукаванымі людзьмі".\nПры тым, што ва ўмовах Беларусі з яе доўгай традыцыяй падаўлення асобы вобраз "навязванай дзяржавай мовы" можа быць карысны ("простыя" людзі маюць тэндэнцыю абагаўляць уладу і, значыць, успрымаць усё, што ад яе зыходзіць, як "божы дар"), цяпер, у сувязі са з'яўленнем у Беларусі парасткаў цывільнага грамадства, з'явіліся і сілы, якія ўспрымаюць пашырэнне беларускай мовы пры дапамозе сродкаў дзяржаўнага рэгулявання не інакш як "перажытак таталітарызму". Грубыя, недастаткова прадуманыя захады дзеля пашырэння беларускай мовы могуць атрымліваць вельмі непажаданы розгалас у грамадстве, што можна назіраць на прыкладзе таго, што некаторыя дзеянні актывістаў ТБМ у першай палове 90-ых спрычыніліся да з'яўлення ярлыкоў тыпу: актывісты ТБМ - гэта "граждане в галифе", а ТБМ - гэта "языковая полиция".\nВыснова: Трэба спрыяць паляпшэнню іміджу ТБМ як арганізацыі высокаадукаваных, культурных, дэмакратычна настроеных, актыўных людзей, якія выконваюць важныя для беларускага грамадства задачы.\n3.2 Юрыдычная падтрымка/забеспячэнне мовы\n(раздзел пакуль не распрацаваны недастаткова, але гл. раздзел Органы дзяржаўнага кіравання і юрыдычная база)\n3.3 ЗМЕНА ЗВЫЧАК МОЎНАГА ЎЖЫВАННЯ\nБольш шырокаму ўжыванню беларускай мовы трэба садзейнічаць праз паглыбленне даверу з боку беларускамоўных людзей да такога ўжывання. Не сакрэт, што існуе вялікае разыходжанне паміж колькасцю людзей, якія валодаюць беларускай мовай, і колькасцю людзей, якія рэальна карыстаюцца ёй у самых розных жыццёвых сітуацыях (першых намнога больш, чым другіх). Традыцыя неўжывання беларускай мовы мае асабліва глыбокія і трывалыя карані ў гарадскім асяроддзі. Да неўжывальнасці беларускай мовы ў пэўных сітуацыях і сферах спрычыніліся дзве акалічнасці:\n1. Некаторыя жыццёвыя сферы маюць вельмі нетрывалую традыцыю выкарыстання беларускай мовы або й не маюць яе зусім (вышэйшая адукацыя, даследчыцкая дзейнасць у галіне тэхнічных навук, судаводства, сучасны бізнес, заканадаўства, буйная камерцыя. дыпламатыя, вайсковая справа, банкаўская справа і інш.). На сёння гэтыя сферы слаба прыстасаваны для выкарыстання ў іх беларускай мовы. У іх працуе ніжэйшая за сярэднюю колькасць людзей, што ведаюць беларускую мову; не вядзецца справаводства па-беларуску; не існуе "базавых" беларускамоўных матэрыялаў, якія шырока ўжываюцца ў гэтых сферах, і г.д.\n2. Спадзеючыся пераважна на паспяховае правядзенне беларусізацыі "зверху" з дапамогай моўнага закона і адміністрацыйных захадаў, многія носьбіты беларускай мовы, у тым ліку і актывісты ТБМ, не лічаць патрэбным карыстацца ў многіх "праблемных" сферах і сітуацыях беларускай мовай, чым сярод іншага не стымулююць пашырэння беларускай мовы ў гэтых сферах.\nАдпаведна, паглыбленню даверу да беларускамоўнага ўжывання трэба садзейнічаць з двух бакоў: праз прыстасаванне розных жыццёвых сфераў да беларускамоўных зносін (пра гэта гаворка вядзецца ў раздзеле "Забеспячэнне магчымасцяў для выкарыстання мовы") і праз стымуляванне беларускамоўных людзей да як мага больш шырокага ўжывання беларускай мовы ў самых розных сферах жыцця. Існуе пільная патрэба значна пашырыць ужыванне беларускай мовы за кошт яе "схаваных" носьбітаў, змяніць моўныя звычкі людзей. якія валодаюць беларускай мовай.\nРаздзел ІV. Рэсурсавае забеспячэнне\nРаспрацаваная стратэгія вымагае матэрыяльных рэсурсаў. Таму неабходна з дапамогай спецыялістаў дакладна вызначыць колькасць фінансавых сродкаў для выканання мерапрыемстваў, прадугледжаных у Стратэгіі.\nАснову фінансавага падмурку павінны складаць:\n· складкі чальцоў арганізацый, што падтрымліваць палажэнні дадзенай Стратэгіі;\n· добрадзейныя даткі (ахвяраванні) грамадзян Беларусі і беларускіх дыяспар у іншых краінах свету;\n· фінансавая дапамога суб'ектаў гаспадарання Беларусі;\n· доўгатэрміновыя міжнародныя праграмы накіраваныя на пабудову цывільнага грамадства;\n· дапамога Еўрапейскага Саюза, накіраваная на развіццё еўрапейскіх моў;\n· пры ўмовах змены стаўлення кіраўніцтва краіны да развіцця мовы тытульнага этнасу Беларусі - фінансаванне па дзяржаўных праграмах.\nКаталог: files -> blocks\nblocks -> Прадмова да аблічбанавага выдання\nblocks -> Калядны “Верасень”\nblocks -> Закон рэспублiкi беларусь 26 студзеня 1990 г. N 3094-xi аб мовах у рэспублiцы беларусь\nblocks -> Заява (Прозвішча, імя, імя па бацьку) 07. 08. 2012\nblocks -> Прыняты Устаноўчай Асамблеяй Таварыства беларускай школы 22 сакавіка 1996 года\nblocks -> Праблема ў тым, што, на жаль, сёння не існу\nblocks -> Грамадскае аб’яднанне "Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны" унп 100129705\nblocks -> План дзейнасці Грамадскага аб'яднання "Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны" на 2014 год\nblocks -> Закон рэспублiкi беларусь 4 чэрвеня 1991 г. N 832-xii аб культуры ў рэспублiцы беларусь


Апошняе абнаўленьне: 13 красавік 2012, 18:00\nПадчас рабочай паездкі ў Столінскі раён кіраўнік краіны Аляксандар Лукашэнка даручыў да восені вырашыць зямельнае пытаньне, знайшоўшы балянс паміж інтарэсамі людзей і дзяржавы. Паводле Лукашэнкі, зямлёй павінен валодаць той, хто больш эфэктыўна працуе.\nНагодай для заявы сталі пытаньні выдзяленьня дадатковых земляў фэрмэрам, якія працуюць у Столінскім раёне. Лукашэнка адзначыў, што яму ўсё роўна, хто будзе апрацоўваць зямлю — фэрмэр, прыватнік або калгас. «Чаму нельга аддаць гэтую зямлю людзям? — сказаў Лукашэнка. — Фэрмэры павінны быць забясьпечаныя зямлёй, зямлю трэба аддаць тым, хто працуе больш эфэктыўна». Разам з тым ён адзначыў, што сёньня не стаіць пытаньне аб расфармаваньні калгасаў і саўгасаў.\nКамэнтуючы гэтую заяву, экс-кандыдат у прэзыдэнты Віктар Цярэшчанка адзначыў:\n«У 1996 годзе, калі я быў дэпутатам Вярхоўнага Савету, мы тады прапанавалі ўвесьці права на зямлю як на тавар. Яшчэ тады на рэфэрэндум мы ўнесьлі гэтую прапанову. Але сёньня іншае становішча. Яно палягае ў тым, што эканоміка падае і патрэбныя грошы ў бюджэт. Тут можа быць такое, што бліжэйшым часам урад унясе прапанову на ўласнасьць на зямлю, бо і ў Расеі, і ў Казахстане гэта ёсьць. У Адзінай эканамічнай прасторы трэба нешта аднолькавае ў эканоміцы і ў палітыцы. Бо сёньня прадпрымальнік у значна цяжэйшым стане, чым у Расеі і Казахстане».\nУ інтэрвію радыёстанцыі «Русская служба новостей» Лукашэнка заявіў, што цяпер у Беларусі нават «гектар сельгасугодзьдзяў немагчыма атрымаць бяз подпісу прэзыдэнта». Ён таксама распавёў пра жудаснае ўражаньне ад Падмаскоўя, якое забудавана катэджамі і дзе няма ніводнага поля. Чаму ж Лукашэнка зноў загаварыў пра зямлю? Кіраўнік аналітычнага цэнтру «Стратэгія» Леанід Заіка адзначае:\n«Усё, што тычылася ранейшых мэтадаў кіраўніцтва краінай, паказала тупік. Зайшлі ў тупік. На 34 мільярды даляраў набралі даўгоў — трэба аддаваць. Уся гэтая сацыяльна-арыентаваная мадэль зрабіла беларусаў беднымі. З-за сацыяльнай арыентаванасьці заробкі ў тры разы меншыя, чым у Расеі. І таму пачынаецца гэтая рыначная балбатня, размовы, што трэба аддаваць эфэктыўнаму ўласьніку. Радасны міністар эканомікі ўжо зьбіраецца прадаваць восем прадпрыемстваў. То бок калі палітычная эліта паказала сваю няздатнасьць, яна вырашыла то раздаваць зямлю, то прадаваць прадпрыемствы. Гэта жалю вартае відовішча».\nПадчас паездкі ў Столінскі раён Лукашэнка таксама заявіў, што ў 2013 годзе асноўным напрамкам фінансаваньня стане мэліярацыя. Кіраўнік краіны зьбіраецца ўвесьці ў абарот вялізныя аб’ёмы земляў. Эканамічны аглядальнік Канстанцін Скуратовіч скептычна ставіцца да гэтай ідэі:\n«Калі аднекуль узяліся грошы і іх дае Лукашэнка, то абавязкова знойдзецца ў Міністэрстве сельскай гаспадаркі пэўная колькасьць людзей, якія хуценька гэтыя грошы пастараюцца разьдзяліць. Але гэта будзе чарговае нечуванае глупства. Яно зьяўляецца з пэрыядычнасьцю 5–10 гадоў. Гэта вялікія капіталаўкладаньні, якія рабіліся яшчэ пры Савецкім Саюзе. У Беларусі такіх грошай няма. І гэта ўсё непатрэбна, гэта чысты тлум».


Рух «За Свабоду» правядзе пікеты ў падтрымку арыштаваных патрыётаў | БЕЛАРУСКАЕ РАДЫЁ РАЦЫЯ\nСерыю пікетаў у падтрымку арыштаваных па „справе патрыётаў” плануюць правесці актывісты Руху «За Свабоду» Вольга Быхоўская і Арцём Лява. Першая заяўка пададзеная на 20 траўня, яшчэ адна на 22-е.\nПра гэта паведаміла сябра Рады Руху «За Свабоду» Вольга Быкоўская:\n– Сябры Руху «За Свабоду» падалі некалькі заявак. Ёсць яшчэ некалькі чалавек, якія гатовыя падаць новыя заяўкі на пікеты ў падтрамку затрыманых па „справе патрыётаў”. Сярод іх ёсць у тым ліку і сябра Руху «За Свабоду» Сяржук Стыбульскі. Мы падалі гэтыя заяўкі, каб падтрымаць іх, каб звярнуць увагу грамадскасці на гэтую праблему, бо людзі арыштаваныя незаконна. Сама справа не адпавядае заканадаўству. Людзі не павінны забывацца на тых, хто трапіў за краты па гэтым абвінавачванні.\nПравесці пікеты плануецца ля будынка КДБ, каля СІЗА нумар 1, дзе ўтрымліваюцца арыштаваныя па „справе патрыётаў”, ці на плошчы Бангалор. Таксама менскім уладам самім прапануецца пазначыць месца правядзення такіх пікетаў, паведаміла Вольга Быхоўская.\nНагадаем, што 18 чалавек арыштаваныя і знаходзяцца ў СІЗА № 1 ці СІЗА КДБ па справе „Аб падтрыхтоўцы масавых беспарадкаў“.


Гродзенскі перынатальны цэнтр: сучасная тэхніка і прафесіяналізм | zviazda.by\nХатняя старонка » Грамадства » Здароўе » Гродзенскі перынатальны цэнтр: сучасная тэхніка і прафесіяналізм\nГродзенскі перынатальны цэнтр: сучасная тэхніка і прафесіяналізм\nЗа апошняе дзесяцігоддзе ў Гродзенскім перынатальным цэнтры адбыліся глабальныя змены.\nГродзенскі абласны клінічны перынатальны цэнтр быў адным з першапраходцаў ажыццяўлення дзяржаўнай праграмы маштабнай рэканструкцыі родадапаможных устаноў з перааснашчэннем сучаснай медыцынскай тэхнікай. Прычым, многае ўкаранялася ўпершыню і потым станавілася прыкладам для калег, прычым, не толькі ў Беларусі.\n— Літаральна сёння нашы спецыялісты вяртаюцца з Казахстана, дзе па просьбе калег былі з тыднёвым навучальным курсам, — паведаміла карэспандэнту «Звязды» намеснік галоўнага ўрача Гродзенскага абласнога клінічнага перынатальнага цэнтра па медыцынскай частцы Людміла КЕДА.\nСучасны перынатальны цэнтр еўрапейскага ўзроўню трымаецца на чатырох кітах: дзяржаўная палітыка, аснашчэнне, кадры і ідэалогія.\nДзяржаўная дэмаграфічная палітыка\n— Наш перынатальны цэнтр — гэта наглядны доказ той дзяржаўнай дэмаграфічнай палітыкі, якая праводзіцца ў Беларусі, — зазначае Людміла Кеда. — Дасягнуты вельмі добрыя вынікі ў службе аховы мацярынства і дзяцінства.\nНаша краіна займае 25 месца сярод 179 краін па гарантаванні ўмоў для бяспечнага мацярынства, знаходзіцца на ўзроўні перадавых краін па дзіцячай смяротнасці. З 2000 года ў Гродзенскім перынатальным цэнтры не было выпадкаў мацярынскай смяротнасці.\nУ Беларусі створана рознаўзроўневая сістэма аказання перынатальнай дапамогі. Увогуле ёсць чатыры ўзроўні. Чацвёрты — рэспубліканскі цэнтр «Маці і дзіця». Трэці — абласныя перынатальныя цэнтры. Другі — міжраённыя цэнтры. І першы — у раёнах.\n— Сэнс рознаўзроўневай сістэмы ў тым, што пацыентка, якая мае пэўную паталогію, абавязкова атрымае высокакваліфікаваную дапамогу, — тлумачыць Людміла Кеда. — Чым больш складаная паталогія, тым на больш высокі ўзровень аказання медыцынскай дапамогі яна накіроўваецца. Тое ж тычыцца і нованароджаных, якія пры неабходнасці пераводзяцца ва ўстанову больш высокага ўзроўню.\nАдметная рыса сучаснага перынатальнага цэнтра — наяўнасць аддзялення дзіцячай рэанімацыі.\n— Штогод да 20 дзяцей нараджаецца ў нашым цэнтры з вагой да 1 кілаграма, і мы маем добрыя вынікі іх выходжвання. Нават калі вага, здаралася, складала ўсяго 470 грамаў — расказвае Людміла Мікалаеўна.\nПераканацца ў гэтым можна па фатаграфіях, якія змяшчаюць на спецыяльны стэнд у аддзяленні дзіцячай рэанімацыі. Іх па просьбе медыкаў прыносяць бацькі дзетак з праблемнай пры нараджэнні вагой, калі яны падрастаюць. Гэта не толькі пацвярджае якасную медыцынскую дапамогу канкрэтным дзецям, але аказвае станоўчы псіхалагічны эфект на іншых бацькоў.\nУ Гродзенскага перынатальнага цэнтра шмат сяброў (прадпрыемстваў, арганізацый і прыватных асоб), якія аказваюць яму дабрачынную дапамогу. Дзякуючы ёй набываюць неабходнае абсталяванне і матэрыялы, нарыхтоўваюць агародніну, упрыгожваюць будынак і тэрыторыю цэнтра, а таксама ўшаноўваюць падарункамі сваіх пацыентак.\nУсё гэта дасягнута дзякуючы рэканструкцыі перынатальнага цэнтра з аснашчэннем усім неабходным для аказання кваліфікаванай медыцынскай дапамогі — апаратамі штучнай вентыляцыі лёгкіх, інкубатарамі для нованароджаных, газавымі і гемадынамічнымі маніторамі, апаратамі ўльтрагукавога даследавання, лабараторным і іншым абсталяваннем. Увогуле цяпер задзейнічана каля 400 адзінак тэхнікі, што дазваляе лячыць і абследаваць пацыентаў з прымяненнем найноўшых метадаў і дасягненняў медыцынскай навукі.\n— Сваёй задачай бачым удасканаленне медыцынскай дапамогі нованароджаным з малой вагой, каб не толькі выратаваць іх, але і забяспечыць ім добрую якасць жыцця, — кажа Людміла Кеда. — Такія дзеці абследуюцца і калі выяўляецца нейкая паталогія, то ў Гродзенскай абласной дзіцячай бальніцы адразу ж прымяняюцца адпаведныя методыкі лячэння.\nСёння ў Гродзенскім перынатальным цэнтры няма ніводнага кутка, ад падвала да гарышча, які не прывялі ў сучасны выгляд. Пры гэтым імкнуліся зрабіць так, каб кожная жанчына адчувала тут сябе як дома.\n— Важна, каб у маладых бацькоў засталіся толькі пазітыўныя ўражанні аб нашай установе, — лічыць Людміла Кеда. — А гэта залежыць і ад добразычлівых адносін з боку персаналу цэнтра, і ад умоў, што створаны для пацыентаў.\nУмовы падобныя на санаторныя: тэлевізары ў палатах і холах, прыгожая аддзелка сцен, каляровая бялізна...\nЗрэшты, усе гэта было бы другарадным, калі б не высокакваліфікаваныя спецыялісты.\nПрыкладна 70 % урачоў і больш за палову сярэдняга медыцынскага персаналу перынатальнага цэнтра маюць кваліфікацыйныя катэгорыі.\n— Імкнёмся прыўнесці ўсё новае, што ёсць у калег з Беларусі, Расіі, Польшчы і іншых краін, па крупінках збіраем перадавы вопыт. А некаторыя нашы падыходы, методыкі потым распаўсюджваюцца на ўсю краіну і ў замежжы, — зазначае Людміла Кеда.\nДарэчы, Гродзенскі перынатальны цэнтр адным з першых у вобласці ўкараніў сістэму менеджмента якасці, якая дакладна рэгламентуе абавязкі кожнага работніка. Распрацавалі алгарытмы дзеянняў персаналу ў экстрэмальных сітуацыях.\n«Арганізацыя добразычлівых адносін да дзіцяці» — такога статусу Сусветная арганізацыя аховы здароўя ўдастоіла Гродзенскі перынатальны цэнтр за падтрымку прынцыпаў груднога выкормлівання, на якім там знаходзяцца амаль усе дзеці.\n— Мы надаём вялікую ўвагу ідэалагічнай рабоце, каб людзі ведалі, якая ў нас мэта і што трэба рабіць, каб дабіцца належнага выніку, — кажа Людміла Кеда. — Прычым, акцыі ў гэтым кірунку ладзім разам з нашымі пацыентамі.\nУжо традыцыйна ў перынатальным цэнтры віншуюць мам, чые дзеці нарадзіліся ў Дзень Незалежнасці Беларусі, а летась па ініцыятыве грамадскага аб'яднання «Белая Русь» з удзелам кіраўніцтва аблвыканкама і маладой сям'і яшчэ і заклалі Алею будучыні. Сёлета яна папоўнілася новымі дрэўцамі, аб чым паклапаціліся ў тым ліку і бацькі з дзецьмі, якія нарадзіліся 3 ліпеня ў 2014 і 2015 гадах.\nЯшчэ адна «фішка» перынатальнага цэнтра — парад калясак у Дзень сям'і. Паўдзельнічаць у ім бацькоў запрашалі праз інтэрнэт, дзіцячыя садкі і ў выніку на парадзе было больш за 100 калясак з дзецьмі.\n— Нават не чакалі, што будзе так прыгожа, — кажа пра мінулагоднюю акцыю Людміла Кеда.\n— Прымусу не было?\n— Не, гродзенцы — людзі вельмі творчыя, энергічныя і з вялізным задавальненнем адгукаюцца на наша запрашэнне. Трэба, мусіць, праводзіць яшчэ больш такіх цікавых акцый, каб яны маглі сябе праявіць.\nДарэчы, сёлета акцыю «Парад калясак» прадоўжылі ўжо на гарадскім узроўні — ён праходзіў у парку імя Жана Эмануэля Жылібера.\nЗагаловак у газеце: Сучасная тэхніка, прафесіяналізм і чалавечы фактар\n«Пакуль талерка не будзе чыстая, з-за стала не выйдзеш». Чаму не варта так казаць дзіцяці?\nГродзенскі перынатальны цэнтр\n3052 Жыхар вёскі Балоты зарэгістраваўся як рамеснік і выконвае заказы з драўніны\n2460 Спачатку дажджы і навальніцы...


12 чэрвень 2008, 19:59\nПалітоляга, галоўнага рэдактара газэты “Новы час” Аляксея Караля новы прапагандысцкі твор БТ ня ўразіў.\nКароль: “Фільм нудны, цалкам прапагандысцкі. У адрозьненьне ад папярэдніх, яму паспрабавалі надаць нейкую аналітычную форму. Але гэтага не атрымалася, бо фактуры мала, а тыя, хто камэнтуе — пераважна людзі з Масквы альбо з Украіны. Так што новага з пункту гледжаньня фактаў нічога не дадалося.\nЯ думаю, што ягоны ўплыў будзе значна меншы, чым папярэдніх такіх фільмаў, нават на непадрыхтаваную аўдыторыю — бо проста сумна глядзець і ўжо надакучыла.\nШто тычыцца “няўдалага” тэрміну зьяўленьня фільму, то, хутчэй за ўсё, гэта зьвязана з дыпляматычным канфліктам з ЗША, бо галоўная прапагандысцкая скіраванасьць — гэта нападкі на ЗША, якія “плятуць інтрыгі” супраць нашай сінявокай Беларусі. Ну, а перад выбарамі яго ж можна і паўтарыць!”\n“Сетка” — гэта рэакцыя на моц і дзеяньні апазыцыі”\n“Сетка” -- папса ў прапагандзе”\n"Нават такія фільмы дасягаюць пэўнага эфэкту"


Анджэй Пачобут не збіраецца пісаць ніякіх "прашэнняў" | Гарадзенская вясна\nАнджэй Пачобут не збіраецца пісаць ніякіх "прашэнняў"\nАнджэю Пачобуту ў турму прыйшоў ужо трэці ліст ад вядомага "пасярэдніка" паміж уладамі і вязнямі - Васкрасенскага.\nУ апошнім лісце палітвязню Васкрасенскі піша, што мае намер прадстаўляць ягоныя інтарэсы і прасіць пра вызваленне. Пачобут раней адмовіўся пісаць прашэнне аб памілаванні. Ён перадаў праз жонку, што нікому не даваў паўнамоцтваў прадстаўляць свае інтарэсы ў пытанні так званага памілавання.\nГарадзенскі журналіст, актывіст не прызнанага ўладамі Саюза палякаў Анджэй Пачобут быў затрыманы 25 сакавіка бягучага году. Яго вінавацяць у распальванні нацыянальнай варожасці (ч.3 арт. 130 КК), яму пагражае ад 5 да 12 год зняволення.\nДнямі Анджэй Пачобут разам з Анжалікай Борыс былі ўганараваныя ўзнагародай Эканамічнага форуму, які прайшоў у польскім Карпачы. Узнагароду ад імя зняволеных у турме Анжалікі Борыс і Анджэя Пачобута атрымалі прадстаўніцы Саюзу палякаў Ірэна Бярнацкая і Марыя Цішкоўская.\n13.09.2021 Тэгі: Анжаліка Борыс, Саюз палякаў у Беларусі, палітвязні, Анджэй Пачобут


«Белшына» — «Нёман»: матч завершаны | Афіцыйны сайт ФК «Нёман»\n«Белшына» — «Нёман»: матч завершаны\tВярнуцца да спісу\nТрэнеры абвясцілі склады на сённяшнюю гульню. Адкрывайце пратакол\nУ Бабруйску пачаўся дожджык! Моцна, але нядоўга.\nСёння будзем гуляць у зялёнай форме. У склад сёння ўпершыню трапіў Павел Савіцкі! З выздараўленнем, і чакаем выхаду на поле!\nСупрацьстаяння братоў Канцавы[ з першых хвілін не атрымаецца. Арцём выйдзе ў стартавым складзе, а вось яго брат Сяргей сёння пакінуты ў запасе. Учора Арцём распавёў, як ён ставіцца да матчаў супраць каманд яго брата. Хто яшчэ не чытаў?\nДажджу ўжо няма, а на полі песні пра мір ва ўсім свеце!\nСёння перад матчам запланаваны мерапрыемствы прысвечаныя святу 9 мая. За 15 хвілін да матчу будуць віншаваць ветэранаў вайны. Больш за 70 гадоў ужо прайшло...\nРазмінка скончана. Каманда пайшла ў распранальню. З Богам, хлопцы!\nМы ўжо паведамлялі, што Савіцкі сёння на замене. На гэтым стадыёне ён ужо забіваў. Памятаеце?\nпрычым двойчы ў гэтым матчы!\nГульцы гаспадароў павіншавалі ветэранаў Бабруйска, а наша каманда падзякавала ўсім апладысментамі.\nМатч пачаўся без дзесяці чатыры.\nТарас Дурай, які выступаў шэсць гадоў таму за бабруйскую каманду, сёння знаходзіцца ў запасе гродзенскага «Нёмана». Украінец забіў свой адзіны мяч у нашым чэмпіянаце менавіта на гэтым стадыёне. Можа быць ён сёння з'явіцца на поле і зможа забіць у другі раз? Учора ён казаў, што вельмі гэтага хоча.\nТолькі што нашы маглі адкрыць рахунак! Мяч замітусіўся па штрафной - кутавы!\nЯшчэ не прайшло і трыццаці хвілін сустрэчы, а ў гаспадароў ужо тры папярэджанні. «Адрозніліся» у гаспадароў Хачатуран, Мацвеенка і Гаўрылавіч. Гульцы «Белшыны» фолілі супраць Бебе і Бомбеля.\nУ сутыкненні з Канцавым і Бомбелям траўму атрымаў Грэчышка. Замест яго на поле выйшаў Афанасьеў. У Грэчышка зламаны нос?\nВельмі груба фаліць Булыга супраць Бомбеля... Чацвёрты гарчычнік ў гаспадароў.\nБулыга адкрывае лік. Прыгожы далёкі ўдар, што тут сказаць!\nЛедзь не атрымалі другі! Хуткая атака гаспадароў, Мацвеенка скінуў мяч пад удар Булыгі і той адразу прабіў з лініі штрафной - міма!\nЖёлтая картка Пазняку. Аляксандр груба сфаліў супраць Леандра Торэса. Праз пару хвілін горбач збівае Мацвеенка - другая жоўтая у нашых гульцоў.\nПершы тайм скончаны. Сарока дадаў тры хвіліны і дзве секунды (48:02). Прайграем па галам 0:1, па картках наперадзе таксама гаспадары - 4:2. Чакаем выхаду Паўла Савіцкага...\nНа трыбуне ў першым тайме быў заўважаны Ігар Кавалевіч.\nПоруч нашага фан-сектара група падтрымкі спартыўнага клуба «Дынама».\nЗзаду 10 хвілін другога тайма. Больш атакуюць гаспадары.\nНа дваццатай хвіліне другога тайма на поле выйшаў Павел Савіцкі! Паглядзім, у якой форме наш гулец пасля такога працяглага перапынку.\nНа 69-й хвіліне Курганскі цягне мяч пасланы Булыгай з штрафнога пад папярэчыну. Ратуе нас галкіпер!\nГОООЛ! Нашы параўноўваюць лік! Васілюк робіць падачу са штрафнога, Сасноўскі скідае мяч убок і Бомбеля слёту ўбівае мяч у сетку брамы - 1:1!\nНе паспелі замяніць Канцавога... Нервы не вытрымалі ў нашага нападніка і ён пайшоў высвятляць адносіны з суддзёй пасля свайго ж фолу. Другая жоўтая картка і Арцём прапусціць наступны матч супраць БАТЭ.\nУ сутыкненні са Сквернюком траўму атрымлівае Курганскі. Савіцкі паказвае, што патрэбна замена. Жураў экстрана пачынае пераапранацца... Нешта сур'ёзнае здарылася. Курганскага вязе хуткая дапамога.\nДодалі 6 хвілін.\nЗамест Бомбеля выйшаў Кавалёнак. Лепшымі гульцамі матчу на думку арганізатараў сустрэчы сталі аўтары галоў - Булыга і Бомбель.\nГучыць фінальны свісток. Жураў перад самым заканчэннем сустрэчы ўступіў у гульню, зрэагаваўшы на далёкі ўдар Афанасьева. Цяпер будзем чакаць вестак з паліклінікі.\nБЕЛШЫНА (Бабруйск) — НЁМАН (Гродна) – 1 : 1 (1 : 0)\nСклад «Нёмана»: Курганскі - Бебе, Сасноўскі (к), Пазняк, Анюкевіч - Горбач, Кавалюк - Васькоў, Васілюк, Бомбель - Канцавы. У запасе: Жураў - Хвалько, Кавалёнак, Журневіч, Носко Аляксей, Дурай, Савіцкі.\nГалы: Булыга (38), Бомбель (75).\nПрэв'ю, трансляцыя і поўны пратакол сустрэчы будуць даступныя на старонках матчу «Белшына» - «Нёман». Там жа будуць пасляматчавыя каментары трэнераў, відэаагляд, фотаздымкі і вынікі тура.\nАбыйшлося Момантаў мора


Папраўчая ўстанова адкрытага тыпу, у народзе – проста «хімія». Якімі метадамі міліцэйскае кіраўніцтва дамагаецца, каб вязень «стаў на пуць выпраўлення»? Журналісты «Маю права» атрымалі доказы таго, што жорсткае збіццё – звычайны інструмент у арсенале праваахоўнікаў.\nНа «хімію» трапляюць тыя, хто здзейсніў няцяжкія правапарушэнні. «Калі ты падымеш сваю мазгаўню вышэй за дазволенае, я табе знясу яе за дзве секунды» – гэта фрагмент размовы, з лаянкаю праз слова, якую начальнік папраўчай установы адкрытага тыпу № 55 у Менску Аляксей Цвяцінскі правёў з асуджаным Ігарам Якавенкам. Дадатковы вынік «размовы» – чэрапна-мазгавая траўма ў вязня, якога ў дадатак кінулі ў камеру.\nПраваабаронцы склалі скаргу на кіраўніка «хіміі» ды ягонага намесніка, што ладзілі «размову». Але не мінула і месяца, як праваабаронцам паведамілі пра чарговае збіццё асуджанага. З прычыны жорсткага стаўлення той вырашыў уцячы. Здарылася гэта ў наваполацкай папраўчай установе № 15.\n«Як толькі прывялі ў кабінет, сказалі сесці. Зачынілі дзверы, і адразу я адчуў удар у грудзі, ад якога я ўпаў на падлогу разам з крэслам. Потым пачалі збіваць партупеяй і крычаць: «Ты ў мяне дабегаўся, я табе спакойнага жыцця тут больш не дам», – распавядае вязень Артур Касцюкевіч.\nНеабсяжная ўлада над зняволенымі стварае вялікую небяспеку і часам даводзіць да трагедыі. «Здараюцца і смяротныя выпадкі», – падкрэслівае праваабаронца Алена Красоўская-Каспяровіч. Летась розгалас атрымала смерць у СІЗА зняволенага Ігара Пцічкіна.\nГлядзіце больш у праграме «Маю права».


Аплочваемая стажыроўка ў цэнтры Wilson Center, ЗША | ОДБ Брусель\nАплочваемая стажыроўка ў цэнтры Wilson Center, ЗША\nаўт, 2017-09-05 13:18\nСтажыроўка ў цэнтры Wilson Center прадугледжвае правядзенне даследаванняў і напісанне даследчай працы, супрацоўніцтва з палітыкамі з Вашынгтона і работнікамі цэнтра Wilson Center. Працягласць стажыроўкі - 9 месяцаў (верасень - травень). Удзельнік павінны цалкам прысвяціць сябе праграме і не могуць займацца іншай дзейнасцю. Апошні тэрмін падацца - 1 кастрычніка.\nАрганізатары аплочваюць авія-пералёт у абодва бакі, калі ўдзельнік праграмы мае жаданне прыехаць на стажыроўку са сваёй сям'ёй, членам сям'і таксама будзе аплочаны авія-пералёт. Таксама арганізатары аплочваюць пражыванне і 75% медыцынскай страхоўкі (страхоўку аплочваюць удзельніку і яго сям'і).\nДакументы павінны быць на англійскай.


Аглядная экскурсія "Хата ў жыцці беларуса"\nИнфоурок › Другое › Другие методич. материалы › Аглядная экскурсія "Хата ў жыцці беларуса"\n“Сярэдняя школа №5 г.Наваполацка”\nСугакова Ганна Чаславаўна,\nкіраўнік школьнага этнаграфічнага музея\n“Хата ў жыцці беларуса”\nМетадычная распрацоўка агляднай экскурсіі “Хата ў жыцці беларуса”\nпраз знаёмства з традыцыйнай сямейнай абраднасцю Паазерскага краю паглыбіць веды вучняў аб жыцці нашых подкаў у мінулыя часы;\nвыкарыстоўваючы мясцовы матэрыял, сабраны этнографамі XIX – XX стст. і сябрамі музея пад час экспедыцый па Паазерскаму краю садзейнічаць усведамленню вучнямі адметнасці і своеасаблівасці традыцый, быту, сямейнай культуры нашых продкаў;\nсадзейнічаць выхаванню нацыянальнай самасвядомасці, пачуцця павагі да культурнай спадчыны беларускага народа.\nПрацягласць экскурсіі: 45 хвілін\nУзрост дзяцей: 5 – 7 класы\n1-ы экскурсавод запрашае ў музей і пачынае экскурсію.\nВы знаходзіцеся ў музеі “Хата ў жыцці беларуса”. Тут вы зможаце даведацца, як жылі раней менавіта на гэтых землях нашы продкі.\nА ці ведаеце вы, як выглядаў наш горад 100 год таму?\nАдказы вучняў. Напрыклад: “Наваполацка тады яшчэ не было. Год яго нараджэння – 1958”\nА што ж было у той час на месцы Наваполацка?\nАдказы вучняў. (Звычайна дзеці кажуць, што раней на гэтым месцы былі толькі лес і балота)\nНа самой справе, калісьці на месцы Наваполацка і яго прамысловай зоны былі вёскі: Шніткі, Слабада, Падкасцельцы, Серадома. Усяго 30 весак існавала і знікла ў сярэдзіне 20-га стагоддзя. (Дадатак №1)\nМенавіта для таго, каб мы з вамі і нашыя нашчадкі ведалі гісторыю нашай маленькай радзімы і створаны гэты музей.\nШто ж азначала хата для беларуса ў даўнія часы? Якое значэнне яна мела ў яго жыцці? Хто-небудзь можа адказаць на гэтае пытанне? (Адказы вучняў)\nА зараз давайце паслухаем, што на гэтае пытанне адкажуць нашы экскурсаводы. А напрыканцы экскурсіі мы вернемся да гэтага пытання яшчэ раз. Аўтар найбольш поўнага і грунтоўнага адказу атрымае невялікі падарунак ад музея (гэта можа быць мяшэчак, напоўнены лекавай травой, або самаробная лялька-абярэг з нітак) і магчымасць пакінуць ў кнізе водгукаў свае уражанні і пажаданні.\nГалоўным момантам у жыцці кожнага селяніна была пабудова хаты.\nНа Полаччыне часта хату будавалі так, што да яе сцен шчыльна прымыкалі гаспадарчыя памяшканні . (Звяртаецца увага вучняў на макет кампактнай сядзібнай забудовы, зроблены вучнямі школы). Такі тып сядзібнай забудовы на беларускіх землях сустракаўся толькі на Паазер’і.\nПабудова пачыналася з выбару месца і будаўнічых матэрыялаў. Вельмі адказным момантам лічылася закладка хаты. На Полаччыне існавала павер’е, па якім майстры не маглі адыходзіць ад месца працы да таго часу, пакуль не будзе закладзены першы вянец. І вось наступаў самы адказны і хвалюючы момант – перасяленне сям’і ў новы пабудаваны дом (улазіны). У першую чаргу гаспадары пераносілі з сабой самыя каштоўныя рэчы: дзяжу, агонь (вугалі), ручнікі, абразы. А зараз пытанне: як вы думаеце, чаму рытуал перасялення ў новы дом атрымаў назву “улазіны”? (Версіі вучняў). Справа ў тым, што ў новую хаты навасёлы не заходзілі праз дзверы, а залазілі праз вакно, адсюль і “улазіны”. Каб жыццё ў новай хаце было салодкім, трэба было ўсе чатыры вуглы памазаць мёдам. Перасяленне прымяркоўвалася да поўні, каб усяго было поўна. (Дадатак №2)\nПасля гэтага дзеці заходзяць у наступнае памяшканне.\nНараджэнне дзіцяці – гэта адзін з дзіўных цудаў прыроды. Людзям ва ўсе часы хацелася, каб будучы чалавек нарадзіўся здаровым, прыгожым, сумленным. Будучая маці, чакаючы дзіця, абавязкова рыхтавала ручнік са своеасаблівым арнаментам у выглядзе зорачак, якія сімвалізавалі чалавека. Лічылася, што такі ручнік прынясе дзіця шчасце, здароўе, дабрабыт.\nСамым важным момантам радзіннай абраднасці былі хрэсьбіны. Пад час хрэсьбін быў звычай варыць “бабіну” кашу. Яе варылі з ячных ці грэчневых круп, запраўлялі маслам або салам. Кашу выносілі ў чыгунку, накрытым талеркай. У гэтую талерку ўсе прысутныя павінны былі складваць грошы або іншыя падарункі. Усё сабранае аддавалі бабцы–павітусе, але, нярэдка, яна аддавала частку малому “на мыла”. Потым кум павінен быў адным ударам разбіць чыгунок аб стол і з чарапка накарміць усіх прысутных. (Дадатак №3)\nВыхаванне дзяцей і падлеткаў.\nБацькам вельмі хацелася, каб іх дзеці былі працавітымі, сумленнымі, добрымі, гасціннымі. І ўсяму гэтаму трэба было навучаць.\nТрэба адзначыць, што ў мінулым дзеці добра ведалі азбуку жыцця. На іх долю выпадала шмат недзіцячай працы, а нярэдка - і гора. Рана набывалі дзеці пачуццё адказнасці за свае ўчынкі, павагі да бацькоў, старэйшых і клопаты аб малодшых. Гэта значыць, дзеці пачыналі сталець раней.\nБацькі павінны былі быць добрым прыкладам для сваіх дзяцей. У добрай сям’і, дзе быў мір, спакой і згода паміж бацькамі, панавалі такія ж адносіны і паміж дзецьмі. “Якая дошка, такая і стружка, якая маці, такая і дачушка” – казалі нашы продкі.\nЛічылася, што дзеці ва ўсім павінны падпарадкоўвацца бацькам, іначай – “Дасі дзецям волю, адбярэш долю”.\nУ выхаванні дзяцей вялікую ролю адыгрывалі гульні і забавы. Набор цацак у сялянскіх дзяцей быў вельмі сціплы. Любімай цацкай дзяўчынак была лялька з дрэва ці гліны. Лялек таксама рабілі з анучаў.\nАбавязковым прадметам дзіцячых гульняў быў мячык. Яго валялі з воўны і прапітвалі дзёгцем.\nДа нас дайшло шмат народных гульняў і забаў, якія не толькі забаўлялі, але і многаму іх вучылі. А зараз мы прапануем вам згуляць “У вузел”. Гэтая гульня была калісьці любімай забавай мясцовых жыхароў. Правілы такія. Усе становяцца у круг, шчыльна прыціскаючыся адзін да аднаго і перадаюць за кругам з рук у рукі ручнік, заваязаны ў вузел. “Вада”, той хто ў цэнтры круга, павінен здагадацца, у каго знаходзіцца “вузел”. Для таго, каб было лягчэй здагадацца, трэба час ад часу “ваду” біць па плячах “вузлом”. Калі будзе вызначаны ўладальнік “вузла”, ён становіца “вадай”, а той, хто здагадаўся, у каго быў ручнік, становіцца ў круг. (Гульня “Вузел”) (Дадатак №4)\nГалоўную ролю ў выхаванні дзяцей адыгрывала праца.\nДзеці пасвілі птушак, цялят, свіней.\n“Пастухоўскі век” пачынаўся з 7 гадоў і працягваўся да 12 . Пастушкі збіралі лекавыя расліны, грыбы, ягады.\nУ вольны час яны рабілі цацкі, дудкі з дрэва ці чароту. Плялі кошыкі, капелюшы, лапці. (Дадатак №5)\nЗ 12-13 гадоў хлопчыкі пачыналі выконваць больш складаныя работы: аралі, баранавалі, пачыналі касіць.\nЗ 12 гадоў дзяўчат прывучалі прасці. Спачатку самы горшы лён. Кужаль пралі з 16-17гадоў. У гэтым узросце дзяўчатам трэба было наткаць палатна, навязаць карункаў для пасагу.(Дадатак №6)\nДа 18 гадоў амаль кожны юнак і дзяўчына ўмелі выконваць усе работы. І, калі трэба, маглі поўнасцю замяніць бацькоў, дарослых.\nВажнейшай падзеяй у жыцці чалавека было вяселле. Адным з асноўных момантаў вясельнай абраднасці было сватанне. Сваты заходзілі ў хату дзяўчыны і выдавалі сябе за купцоў ці падарожных. Калі дзяўчына была згодна выйсці замуж за гэтага хлопца, то яна прымала ад сватоў хлеб, калі не, то сваты ехалі пакрыўджаныя дамоў. У нас, на Паазер’і, пад час сватання, каб паказаць сваю згоду або нязгоду ісці замуж за хлопца, дзяўчаты выкарыстоўвалі нават венік. А зараз уявіце сябе сватамі і паспрабуйце зразумець сэнс маіх дзеянняў. (Дзяўчынка-экскурсавод пачынае месці падлогу ў накірунку ад ганка ў хату, што азначае згоду)\nПасля ўдалага сватання ўсе пачыналі рыхтавацца да вяселля. У “зборную суботу” сяброўкі звівалі маладой вянок. А жанчыны – каравайніцы пяклі каравай. Ён павінен быць вялікі, прыгожы, смачны, бо каравай – гэта сімвал багацця, шчасця маладой сям’і.\nНа вяселлі павінна быць весела, таму там абавязкова гучаў гармонік, спявалі песні. А яшчэ на вяселле абавязкова ўпрыгожвалі конскую вупраж шумёламі, якія прыгожа і звонка звінелі. (Наведвальнікам прапануецца пазвінець у шумёлы)(Дадатак №7)\nПасля вянчання маладыя павінны былі зайсці ў хату па вывернутым кажусе, каб быць багатымі, шчаслівымі.\nМаладым пад час вяселля дарылі вось такую ляльку: “Жаніх і нявеста”. Яна – сімвал аб’яднання маладых у адзінае цэлае, у адну сям’ю. Ляльку падносілі маладым з пажаданнямі быць разам у радасці і ў бядзе, ісці праз жыццё “рука аб руку”, нарадзіць шмат дзяцей. Пасля нараджэння кожнага дзіцяці лялькі крыху рассоўвалі ў бакі , а на руку падвешваліся маленькія лялечкі. Усё жыццё такая лялечная сям’я вісела ў самым пачэсным месцы хаты – на покуці.\nАбавязкова на вяселлі былі ручнікі. Ручніком з сімвалам моцнай сям’і бацька звязваў маладым рукі, каб жылі, як звязаныя.\nСмерць не выклікала ў беларусаў вялікага жаху. Раней казалі: “Круці, не круці, а павінен памерці”.\nСтарыя людзі рыхтавалі сабе адзенне “на смерць”. Яно павінна было быць чыстым і новым. Абавязкова рыхтавалі белую кашулю.\nПамінальныя дні адзначаліся на дзевяты, саракавы дзень і таксама ў год. Ёсць у беларусаў і ўсеагульныя дні памінання: Дзяды, Радаўніца. У гэтыя дні ўспаміналі сваіх памерлых продкаў, расказвалі пра іх жыццё. Увогуле, беларусы раней лічылі, што кожны чалавек павінен ведаць свой род да пятага ці сёмага калена. Мы, экскурсаводы і сябры музея, імкнёмся таксама як мага глыбей ведаць свой род. Сведчаннем таму з’яўляецца дадзены радавод. (Дадатак №8)\nПяты экскурсавод прапануе дзецям замацаваць матэрыял і праводзіць невялікую віктарыну (па расказаным вышэй). За кожны правільны адказ дзеці атрымліваюць жэтоны, а пасля экскурсіі аб’яўляецца самы ўважлівы.\nПытанні віктарыны “Сямейныя святы і абрады ”.\nЯкім чынам адбывалася перасяленне ў новую хату?\nШто такое “бабіна каша”?\nЯкія цацкі былі ў дзяцей?\nЯкую працу выконвалі дзеці?\nЯкімі дзеяннямі дзяўчына паказвала сватам сваю згоду на шлюб?\nДа якога калена павінен быў ведаць чалавек свой род?\nЯкія дні памінання продкаў вы ведаеце?\nА зараз давайце зойдзем у хату беларускага селяніна, якой яна была ў канцы XIX- пачатку XX ст.\nСправа або злева ад ўвахода знаходзілася печ. Каля печы быў качарэжнік, дзе быў састаўлены пячны інвентар. Гэта качарга, вілкі, лапата і інш. Унутры печ мела под, на якім палілі дровы і гатавалі страву. Закрывалася печ засланкай. Верхняя частка печы – ляжак – служыла месцам адпачынку, яшчэ там сушылі адзенне, зерне, ягады, травы.\nПеч – гэта цеплыня, здароўе застуджанаму. Печ – гэта і гарачая, смачная ежа. Па народных павер’ях печ была ахоўніцай дабрабыту.\nА зараз давайце паглядзім, якія гаспадары і гаспадынькі завіталі да нас. (Дзяўчынкам прапануецца дастаць з дапамогай вілак чыгункі , а хлопчыкам патлумачыць прынцып дзеяння прасаў. Экскурсаводы па неабходнасці карэктуюць і дапаўняюць дзеянні і адказы наведвальнікаў ) (Дадатак №9)\nЛя сцяны ставілі куфар. Праз куфар праходзіла ўсё жыццё чалавечае. Там мы знойдзем і пялюшку першынца, і кашулі, і безрукаўкі, спадніцы, хусткі, дываны, паясы і ручнікі. Яны не падобныя адзін да аднаго. У кожнай мясцовасці свае колеры і ўзоры. Адметнасцю беларускага ручніка з’яўляецца геаметрычны арнамент. Пазней з’явіліся ручнікі, аздобленыя кветкамі. І яшчэ адно ўпрыгожванне – тканыя посцілкі . (Дадатак №10)\nА зараз пытанне. Паглядзіце, калі ласка, уважліва вакол і скажыце, дзе адпачывалі нашыя продкі? (На печы, на ложку, на лавах, маленькія дзеці спалі ў калысцы). Па народных павер’ях, нельга трымаць у хаце, а тым больш гушкаць пустую калыску. Таму ў нашай калысцы таксама ляжыць дзіця. Я прапаную вам праспяваць калыханку, каб дзіця хутчэй заснула. (Дадзенае заданне прапануецца ў асноўным дзецям малодшага ўзросту, але вучні 5-6-ых класаў таксама вельмі любяць пагушкаць калыску). (Дадатак №11)\nІльнаводства – адзін з распаўсюджаных заняткаў на Беларусі, асабліва на Віцебшчыне.\nЛён у даўнія часы апрацоўвалі ўручную. Каб аддзяліць семя ад ствала, білі невялікімі драўлянымі пранікамі. Затым ствалы льну расцілалі на лузе, потым сушылі, мялі на мялцы, трапалі. Потым ачышчалі драўляным грэбнем і шчоткай. Пасля атрымлівалася гатовае валакно. Гэта галоўная сыравіна для ткацкага промыслу. Пралі з дапамогай верацяна на прасніцы. Праз некаторы час на змену верацяну прыйшоў калаўрот. Я прапаную вам паспрабаваць спрасці льняную нітачку з дапамогай верацяна і прасніцы так, як гэта рабілі некалі нашы з вамі прапрабабулі. (Вучні па жаданню выконваюць дадзенае заданне) (Дадатак №13)\nПокуць – чырвоны кут – найбольш шаноўнае месца ў хаце. На покуці развешвалі абразы, убраныя ўзорнымі ручнікамі (набожнікамі), пучкі асвечаных у царкве жытнёвых каласоў і траў. Покуць заўсёды размяшчалася па дыяганалі ад печы. (Дадатак №12)\nНа покуці стаяў засланы абрусам стол, на ім звычайна пакідалі хлеб, жбан з малаком, пакрытыя ручніком.\nКалі сям’я садзілася за стол, на покуці займаў месца гаспадар. Пасля яго па старшынству садзіліся іншыя члены сям’і.\nДа столі падвешваўся павук – сімвал дабрабыту. Існавала павер’е: трэба стаць пад павуком і чакаць. Калі павук пачынаў круціцца, то ў гэтага чалавека добрыя думкі. Калі ж павук “заміраў”, то гэта азначала, што чалавек задумаў нешта нядобрае.(Па жаданню вучні могуць пастаяць пад павуком, каб “праверыць” сябе).\nУ зімовы час сялянская хата пераўтваралася ў майстэрню. У доўгія вечары тут рабілі лыжкі і посуд, плялі лапці і розныя ёмістасці, пралі, ткалі, шылі адзенне, вышывалі. Ля кутняй сцяны, бліжэй да парога, паміж “бабіным кутом” і покуццю, ставілі кросны для ткацтва. (Экскурсавод садзіцца за кросны, расказвае і паказвае прынцып іх дзеяння) Пры націсканні на панажы, ніты разыходзяцца, утвараючы ў аснове зеў. У яго пракідваюць чаўнок з навітым на цэўку ўтком. Атрымліваецца палатно. З яго шылі адзенне, рабілі абрусы, ручнікі. Потым усё прыгожа вышывалі. Ніжэй вокнаў, амаль на ўсю даўжыню сцен, ставіліся лавы. На іх сядзелі, а ноччу маглі спаць. Лавы служылі ў беларусаў амаль 100 гадоў.\nНасупраць печы быў бабін кут. Тут рыхтавала есці гаспадыня. Звычайна вісела паліца. На ей стаяў гліняны посуд: збаны, спарышы, неабходныя рэчы ў гаспадарцы. Бо ў іх добра захоўвалася малако, смятана, тварог, топленае сала і іншае.\nТут жа была і маслабойка. Можа хто-небудзь раскажа і пакажа як з ёй працавалі? (Вучні па жаданню расказваюць і паказваюць. Экскурсаводы па неабходнасці карэктуюць і дапаўняюць адказы і дзеянні наведвальнікаў) У яе налівалі смятану і ўручную білі масла.\nНекалі ў кожнай вясковай хаце былі начоўкі. У іх мылі бялізну і рыхтавалі мяса для каўбас. Старыя начоўкі выкарыстоўвалі ў гаспадарцы як карыта, з іх куры і гусі пілі ваду.\nА зараз адгадайце загадку: “У аднаго парсюка два лычы.” (Гэта начоўкі, перавернутыя яны нагадваюць парсюка, які задрамаў на зямлі.)\nНа стале мог стаяць самавар. У нас самавар ручной работы з’яўляецца вельмі каштоўным экспанатам.\nВыхад з хаты ў сенцы.\nА цяпер давайце зноў выйдзем у сенцы. Гэта халодны пакой, прыбудаваны да хаты, у якім гаспадары захоўвалі розныя рэчы : цэп, сякеру, серп, граблі, жорны, або ручны млын. На іх малолі муку і для сабе, і для жывелы. У ступе таўклі зерне. Яе рабілі з цвердага дрэва: дуба або граба. (Дадатак №14)\nДавайце выйдзем на вуліцу.\nТут у нас знаходзіцца студня, або калодзеж. Не ў кожнай весцы жыў чалавек, які мог выкапаць студню. Спачатку трэба было знайсці жылу – падземную крыніцу, а потым капаць. Капаць умела і асцярожна, каб не засыпаць зямлёй. А людзям ёсць падказка: “ Капай калодзеж ў шчаўёвым месцы, - вада з’явіцца”.\nДаўней рабілі студню з жураўлём. Калі гаспадар адыходзіў ад дома, журавель сваім рычагом – вагай, як крылом, махаў яму на развітанне. А калі вяртаўся дамоў, ён шчыра вітаў яго і запрашаў прагнаць смагу крынічнай вадой. А цяпер загадка: “На той свет ідзе - скача. З таго свету ідзе - плача.” (Вядро ў калодзежы)\nА зараз паспрабуйце дастаць вады з калодзежа, не разліўшы ні кропелькі. (На вуліцы каля музея знаходзіцца малая архітэктурная форма ў выглядзе калодзежа з жураўлём. Перад пачаткам экскурсіі да калодзежа прыносіцца некалькі вёдзер вады, якая потым наліваецца ў калодзежнае вядро. Такім чынам, для дзяцей нямя ніякай небяспекі, і ў той жа час яны маюць магчымасць на практыцы даведацца пра прынцып дзеяння такога калодзежа. (Дадатак №15)\nПа заканчэнні экскурсіі дзецям зноў прапануецца замацаваць праслуханы матэрыял. Экскурсавод праводзіць віктарыну. Вучні спрабуюць зрабіць выснову: якое значэнне мела хата ў жыцці беларуса. Аб’яўляецца самы ўважлівы наведвальнік музея, які і атрымлівае сімвалічны падарунак, зроблены сябрамі музея (лялька, мяшэчак з зёлкамі).\nВіктарына “Хата беларускага селяніна”.\nДзе знаходзілася печ у хаце?\nЗ якіх частак складалася печ?\nДзе раней захоўвалі ручнікі, посцілкі, адзенне?\nЧым адрозніваліся беларускія ручнікі ад іншых?\nДзе знаходзіўся чырвоны кут\nХто займаў месца ў чырвоным куце?\nЧым упрыгожвалі покуць?\nЯкая мэбля стаяла ў чырвоным куце?\nШто сімвалізуе павук?\nКолькі гадоў служылі лавы?\nШто знаходзілася паміж бабіным кутом і покуццю?\nЯкое месца ў хаце называлася бабіным кутом?\nУ чым мылі бялізну і рыхтавалі мяса для каўбас?\nУ чым выраблялі масла?\nУ чым захоўвалася малако?\nЯкія прадметы знаходзіліся ў сенцах?\nНа чым малолі муку?\nУ чым таўклі крупы?\nЯк выглядалі раней калодзежы?\nЯк выбіралі месца для калодзежа?\nСугакова Анна Чеславовна\nНомер материала: ДБ-217676\nРабочая программа "Моя профессия" (9 класс)\nКонспект занятия "Деньги в нашей жизни"\nТэматычная экскурсія "Падарожжа ў сялянскую хату"\nПлан воспитательной работы для 6 класса\nСценарий праздника "Посвящение в первоклассники - гимназисты "Вовка из Тридевятого царства""\nКлассный час на тему "3 сентября. Мы помним..." (7 класс)


У Кіеве заявілі пра ўзмацненне аховы мяжы з Беларуссю | euroradio.fm\nГалоўная / У Кіеве заявілі пра ўзмацненне аховы мяжы з Беларуссю\nНа беларуска-ўкраінскай мяжы / БЕЛТА\nАле пры гэтым пагрозаў з боку нашай краіны там на сённяшні дзень не бачаць.\nУ Кіеве заявілі пра ўзмацненне аховы мяжы з Беларуссю. Але пры гэтым пагрозаў з боку нашай краіны там на сённяшні дзень не бачаць. Пра гэта ў інтэрв'ю rbc.ua гаварыў кіраўнік Дзяржаўнай памежнай службы Украіны Сяргей Дэйнэка. Паводле яго слоў, у 2014 годзе ўкраінцы "выразна разумелі, што Беларусь з'яўляецца нейтральнай дзяржавай, а цяпер яна фактычна цалкам пад пратэктаратам РФ".\nДэйнэка прыгадаў абвінавачванні з боку афіцыйнага Мінска наконт перапраўкі зброі з украінскай тэрыторыі.\n"Нават не хачу гэта каментаваць. На маёй памяці такое было мінімум 3 разы за апошнія 2 гады, калі асабіста [Аляксандр] Лукашэнка заяўляў, што ў Беларусь з тэрыторыі Украіны трапляе зброя незаконная, — кажа Дэйнэка. — Ні ў адным з выпадкаў гэтая інфармацыя нічым не была пацверджана".\nКіраўнік Дзяржаўнай памежнай службы Украіны афіцыйна звяртаўся да свайго беларускага калегі і "ніякіх тлумачэнняў або фактаў" не атрымаў. "Я лічу, што наогул на гэта не трэба звяртаць увагу", — кажа Сяргей Дэйнэка.\nСяргей Дэйнэка / Дзяржаўная памежная служба Украіны\nМЗС Беларусі давядзецца патлумачыць сітуацыю / БЕЛТА


Zeman: «Большасьцi нашых людзей патрэбна, каб iх ткнулi носам у што-небудзь» (аўдыё). Тузін Гітоў. Слушны музычны партал\n4716 / 6\nСёлета беларускамоўныя рэпэры заўважна актывізаваліся ў параўнаньні зь мінулым годам. Сьледам за Вожыкам, які парадаваў новымі трэкамі «Тацяна» і «Бандэра», пра запіс новага матэрыялу заявіў Zeman, колішні ўдзельнік гурта «Чырвоным па Белым». Адзін з самых цікавых выканаўцаў на беларускай рэп-сцэне даў інтэрвію Tuzin.fm.\nТГ: На сваёй старонцы ў сацсетцы ты ўжо абвесьціў пра намер запісаць новы цалкам беларускамоўны альбом. Што гэта будзе за альбом? Калі ён выйдзе?\nZeman: Рыхтую альбом пад назвай «Коска». Пляную выдаць сёлета, з дапамогай ўсё той жа студыi Nestanda Records, на якой пішуся апошнім часам. Ён будзе складацца недзе з 15 трэкаў. На дадзены момант ужо ёсьць 5 тэкстаў i крыху больш мiнусоў. Хачу запрасiць на яго таксама некалькiх знаёмых выканаўцаў з Польшчы ды Ўкраiны. Некалькi назваў песень з альбома — «Калыханка для сябе», «Барадаты рэп», «Вольга», «Ляцi», «Стары FIAT». Кажа пра што-небудзь?\nТГ: Пакуль не, але гэта справа часу. Дарэчы, раней ты казаў пра запіс сумеснага беларускамоўнага альбома пад назвай «ГБ» са Сьведакам (PANaNieba). Чаму работа над альбомам прыпынілася? Які лёс гэтага рэлізу?\nZeman: Запіс альбома цягнуўся вельмі павольна, а потым Жэка зьехаў за мяжу i праца над альбомам спынiлася зусім. Мы вырашылi ў такой форме не працягваць. Але трэкi не згубяцца: пляную вельмi хутка выдаць складанку трэкаў, што ня трапiлі на рэлiзы з 2006 па 2013 год. Там будуць і нашыя сумесныя песьнi са Сьведакам, i дуэты з d.Chest'ам, зь якiм мы таксама плянавалi рэлiз.\nТГ: Твой стары знаёмы Макс Корж год таму ў інтэрвію для парталу «Тузін Гітоў» узгадаў цябе ў якасьці партнэра для верагоднага запісу сумеснай песьні на беларускай мове. Чаму такой песьні яшчэ няма?\nZeman: Асабіста не абмяркоўвалі. У мяне цяпер няма выйсьця на Макса, апошнi раз размаўляў зь iм перад канцэртам у Палацы спорту летась. Напэўна, калi б я хацеў гэты працэс неяк фарсiраваць, то здолеў бы да яго дагрукацца, але ж напрошвацца таксама не ў маiх правiлах. Таму пакуль проста трымаю гэты магчымы варыянт у галаве.\nТГ: Ты ведаеш Каржа яшчэ з тых часоў, калі ён толькі пачынаў сваю музычную кар’еру і быў удзельнікам тусоўкі «Мускул». Што ты можаш сказаць пра яго? Ты лічыш, што былы беларускамоўны рэпэр прадаўся Расеі?\nZeman: Не, Расеі ён не прадаўся. Патлумачу чаму. Макс робiць тую ж самую музыку, якую ён рабiў да таго, як зьвязаўся з Respect Production. Той жа песьні «Небо поможет нам» ужо далёка не адзiн год. Тым ня менш, цi шмат людзей чула пра яго да таго моманту, як ён засьвяцiўся на расейскай сцэне? Тое ж самае, дарэчы, i з Антонам Мураўём. Яго творчасьць не зьмянiлася пасьля выхаду, так скажам, на ўзровень СНД. Але ж цяпер усе крычаць, што вось ёсьць Макс ды Антон, а ўсё астатняе зь Беларусi — лайно. Пэўна тут не выканаўцы Расеi прадалiся, а наша масавая сьвядомасьць, лянiвая i нязвыклая да таго, каб абапiрацца на ўласныя меркаваньнi. Большасьцi нашых людзей, на жаль, патрэбна, каб iх ткнулi носам у што-небудзь. Як такой думкі не існуе, адная стаднасьць. Таму і атрымліваецца, што рэп у нас слухаюць на 95% тыя, хто яго робiць.\nНа фота: Zeman падчас выступу на канцэрце Макса Каржа, Палац спорту, 7 сакавіка 2013, фота Budzma.by\nТГ: Што для цябе ёсьць музыка? Ты займаесься творчасьцю сур’ёзна ці гэта для цябе толькі забаўка? Ці думаў пра сур’ёзную прамоцыю?\nZeman: Музыка для мяне гэта тая трыбуна, зь якой я выказваю свае думкi наконт усяго таго, што я бачу навокал. Мне пляваць, што я магу кагосьцi абразiць сваiмi думкамi, што большасьць можа быць са мной нязгодна. Я выказваюся, а вам ужо вырашаць — пагаджацца альбо не. Магчыма таму мяне i не цягне на Алiмп. Мой Алiмп тут, унiзе, мая музыка для самых простых, такiх, як я сам. Я не магу ўявiць, што калi-небудзь зьбяру такi натоўп, як Макс. Думаць над тэкстам людзi ня любяць i iх можна зразумець. Музыка гэта ўцеха, а я неяк парушаю гэты закон. I каб я зрабiў музыку з сэнсам папулярнай, мне трэба быць на ўзроўнi Высоцкага цi Цоя. Мне да такога не дайсьцi нiколi. Для мяне творчасьць частка жыцьця. І ня гобi, i ня праца. У адрыве ад жыцьця яна не iснуе. Мяне не вабiць супраца з расейскамоўнымі рэп-зоркамi. Мяркую, што такi кансэрватар, як я, iх таксама не зацiкавiць. На расейскай я б з радасьцю зрабiў штосьцi з Вадзярам, альбо 4sgm, а на беларускай з палякам O.S.T.R. Але гэта ўсё застанецца ўтопiяй, бо я ж iмкнуся нiкога не аб чым не прасiць. Дарэчы, цiкава было б зрабiць што-небудзь з выканаўцамi iншых стыляў — блюз цi рок. Я вучыўся разам са Stevie Black’ам з гурта Stardust Circus i ўжо вельмi даўно мы хочам пасупрацоўнiчаць.\nНа фота: на канцэрце паплечнікаў з PANaNieba, клюб «Графіці», 2011\nТГ: Якія цяпер ёсьць недахопы ў музычнай індустрыі нашай краіны, якія турбуюць цябе?\nZeman: Мяне iндустрыя не кранае, бо я яе часткай не зьяўляюся i нiколi не зьяўляўся. Праблемы палягаюць хутчэй у самiх нас. Часта выканаўцы пачынаюць ставiць сябе, як платныя блазаны, гатовыя рабiць тое, што ад iх патрабуе натоўп, каб зарабiць грошы. Цi, што яшчэ горш, пачынаюць казаць, што творчасьць без аплаты iх не цiкавіць. Такiя людзi, нават калi яны маюць талент, наўрад цi штосьцi прынясуць у музыку — яны наймiты i ня больш за тое. I не iндустрыя прымушае iх так сябе паводзiць, а банальнае жлобства. Можна колькi заўгодна казаць пра тое, што патрэбна нешта есьцi, але на ежу можна зарабiць на заводзе, а не на сцэне.\nРазмаўляў Мікола Заяц, Тузін Гітоў, фота з афіцыйнай суполкі выканаўцы\nZeman, Макс Корж, Sviedak, рэп\n5497 / 2\n27.03.2014 / 17:00\nХацеў напісаць, што ўяўляў Зэмана маладзейшым, але раптам зразумеў, што я слухаў яго 7 гадоў таму...\n27.03.2014 / 19:03\nЗэман немалады ўжо, з 1988 году).\nСтаронка выканаўцы http://tuzin.fm/performer/123/zeman.html\n28.03.2014 / 21:37\nну, вось акурат мікстэйп «Чуже/Родное» у 2007-м быў заслуханы да дзірак. "Счастье -- это две бутылкі Білэ, а остальное всё ерунда". Эх...\n28.03.2014 / 05:59\nух, усё па справе сказана\nZeman / адказаць\n29.03.2014 / 14:05\nДарэчы, у Вас старонка выканаўцы трохi недакладная. У мяне пасля "Апельсина" выйшлi ячшэ "Бырло", "Третья Звезда" i "Квадрат". :-)\n30.03.2014 / 19:25\nФармат сьціслага прадстаўленьня выканаўцы не вымагае пераліку абсалютна ўсіх дасягненьняў. Выбіраем самыя яскравыя факты зь біяграфіі. Трохі падкарэктавалі.