Каб мелі шчасце ўваскрасаць і лётаць (fb2) | КулЛиб - Скачать fb2 - Читать онлайн - Отзывы\nАлесь Разанаў Каб мелі шчасце ўваскрасаць і лётаць\nПадрыхтаванае на падставе: Каб мелі шчасце ўваскрасаць i лётаць : Паэмы / Алесь Разанаў. — Мн.: Логвінаў, 2006. — 168 с.\nУпала зерне —\nі не ўзышло,\nа што ўзышло — куколле заглушыла,\nа што не заглушыла — выбіў град,\nастатняе развеяў вецер...\nЦі маеце што есці?..\nзляцеліся ад горада і вёскі,\nнібы зацьменне, засланілі сонца —\nі ў сэрца\nучапіўся чорны цень,\nі ў мозг пранік картавы і ўтрапёны\nхалдзейскі гоман: марная патрэба...\nз лясоў і нораў зграямі прыбеглі,\nзагойсалі ў дзівотнай пантаміме —\nімпэт і хіжасць... хіжасць і пагоня...\nПаветра нюхалі — прыспешвалі хаду,\nразбойнымі зубамі ляскацелі\nі скавыталі... —\nяна была ім і пітвом і хлебам...\nЦі маеце што есці?.. -\nз дарог вялікіх шумныя натоўпы,\nбушуючы: відовішчаў і хлеба!..\nІ ўгору падымалі кулакі,\nбы пагражалі невядомым страхам,\nі калыхаліся —\nяк збажына пад ветрам...\nз усіх бакоў нябогі і калекі —\nжабрацкія палапленыя торбы\nхудой дзятвой чапляліся за шыі.\nНадзённы хлеб ім быў недасягальны,\nтаму прасілі проста: што дасце...\nніхто больш не прыйшоў...\nЗвяры і крумкачы,\nнатоўпы і нябогі атрымалі,\nзаймелі, што хацелі...\nА Сэнс усё пытаўся пра спажытак.\nНароджаны ад хлеба, прагну хлеба.\nДзе затрымаўся сейбіт,\nкалі маё жніво пачацца мусіць\nі што за доля вызначана мне.\nгляджу і не знаходжу:\nу іншых наліваюцца зярняты,\nу іншых — плён, у іншых — моц і гонар,\nбо неаддзельны хлеб ад чалавека,\nі неаддзельнасць гэтая навек.\nМае палі найболей зараслі,\nале — авохці — зараслі куколлем:\nчаму куколлем і чаму мае?!.—\nякая воля так наканавала\nі знак які ўздзейнічаў на іх?..\nНіхто не скажа,\nшто зробіш, адбылося, вось і ўсё...\nдзе падзеўся сейбіт,\nякі б размежаваў і растлумачыў:\nшто мушу жаць, народжаны ад хлеба,\nі што такое ўвогуле жніво...\nА спелы вецер намаўляў: рыхтуйся,\nа поўня нахілялася: рыхтуйся,\nі камяні круціліся: рыхтуйся —\nрыхтуйся неаслабна да жніва...\nНішто не гіне раптам і бяздонне,\nзаўсёды застаецца нейкі прынцып,\nякі сцвярджае жыта і зямля,\nнат і тады, калі ўзрасло куколле.\nНяма што жаць — а раздзімаю горан,\nняма што жаць — а наразаю серп,\nняма што жаць — рыхтуюся бяссонна\nда выніку, да плёну,\nУсё умеюць рукі,\nрыхтую да жніва душу:\nў бязлітаснай надзеі выспяляю\nі ў скрусе загартоўваю зямной...\nНяма што жаць — а тэрмін як наступіць.\nБудзь прывітаны сёння і заўжды,\nбудзь прывітаны блізкі і далёкі,\nпаглядаў не стае — убачыць,\nі сэрца не стае — адведаць,\nале цягнуся да цябе надзеяй,\nадвечнай несмяротнаю надзеяй:\nбудзь прывітаны, час жніва.\nАдкуль? куды я?..—\nАдкуль? куды?..— вядзе мяне дарога...\nШтовечару кладуся на зямлю,\nшторанку падымаюся, каб неяк\nпрылегчы назусім і не падняцца:\nпадведзен вынік, скончана жніво...\nШто зробіш, адбылося — скажуць людзі..\nПакуль жыву, хачу спасцігнуць сэнс\nнябыту, і быцця, і прызначэння,\nбо нездарма вяртаюцца шляхі —\nнібы настаўнік паўтарае вучням:\nтвая дарога у табе самім.\nПасеюць мяне лішняга ў зямлю,\nале калі што з асцюкоў паловых\nусходзіла, каб жыць і каб жывіць?..\nякі б нарэшце ўсім расплюшчыў вочы\nі сэрца выбавіў з трывогі і тугі\nі адказаў, якое зерне ўсходзіць?!.\nНаперадзе і ззаду — невядомасць,\nякая анічога не гаворыць,\nяк не гавораць тлен і пустата...\nДык для чаго ўсё цягнецца дарога,\nдык для чаго і розум і вар'яцтва,\nдык для чаго ствараць, і падымацца,\nі разбураць, і плакаць для чаго?!.\nНароджаны ад хлеба, прагну хлеба —\nдыханнем кожным, кожнаю крывінкай,\nі позіркам, і крокам, і людзьмі.\nЗ нічога паўстаюць не для нічога,\nа для жніва — ці выспелю ўраджай?!\nЯ меркаваў: калі настане час...\nА неабходна наставаць самому,\nне жнец, а ніва — помню пра жніво...\nЯк цяжка падымацца ад зямлі,\nчаму я не памер учора,\nкалі быў каля плену і ўраджаю...\nУвышыні высока і бязважка\nцякуць і не спыняюцца аблокі —\nяк цяжка падымацца ад зямлі...\nПрайшлі учора па маім палетку,\nпа ніве, пабялелай да жніва,\nпрайшлі учора па прыспелай ніве\nзноў тыя самыя, ўсё тыя жабракі.\nТут хлеб... тут хлеб мой...— я крычаў,\nвы атрымалі ўжо сваё, вы атрымалі...\nЯны не слухалі, ішлі і рвалі прагна\nА пасля — натоўпы...\nбрылі, нібы з палону,\nкудысьці вінавата і бязладна\nі мармыталі: наш надзённы хлеб,—\nі каласы сашморгвалі у жмені...\nТады — звяры...\nПанура і трывожна\nпа збажыне цягнуліся, як быццам\nпрыпаміналі кут, куды памерці\nпаспець ім трэба...\nі елі зерне разам з асцюкамі...\nПасля нахлынуў грай —\nнібы сатрэсеныя, ўпалі з-пад нябёсаў,\nкрычалі: трэба...— і вілі з саломы\nнязграбныя затуленыя гнёзды...\nЗаўчасна агаліліся палі,\nмой ураджай жніва не дачакаўся\nі разабраны плён мой дзе-куды...\nНавошта чалавеку гэтак многа\nадводзіцца і ўвагі і прастору? —\nступай, дзе хочаш, ды не паступайся...\nНастане вечар — стомлены кладзецца\nзаснуць і спаць і ўсё, што ёсць, забыць...\nІ спіць, і забывае,\nяго абудзяць жыць выпрабаванні\nі рыхтавацца плёнам да жніва...\nЧаму жніво на мой плён не паспела,\nпаспее зараз — што я пакажу?..\nдзе падзеўся сейбіт?..\nАдно плывуць аблокі і маўчанне,\nаблокі і шматзначнае маўчанне,\nразгойданае крыкам крумкачоў,\nвыццём звяроў, усклікамі натоўпаў\nі шэптам жабракоў...\nА там, за ім —\nяк мог яго раней не заўважаць я,\nчаму не заўважаў яго раней?!.—\nсвяціўся незнішчальны голас Сэнсу\nі падымаў з зямлі непераможна:\nЯ хлеб ваш... я ваш хлеб... я хлеб жыцця.,\nвяртаючы наноў выпрабаванням,\nапантанасці і жніву\nНавакольныя дрэвы знялі\nахінаецца ў пыл і дрымоту...\nНеспадобнае — адыду...\nВызначаючы цемру і бель\nі жыццёвыя пуцявіны,\nжыццядайнай душы буслінай.\nРазляцеліся ўсе буслы —\nБы кругі на вадзе — буслянкі.\nАднадзённы і хлеб, і век...\nНерухомее горада постаць...\nНа няўцямныя поспех і спех\nнаклікаецца цямная помста.\nХай вядома ўсім: леціце...—\nзалятаеце ў невядома...\nЗ'явы звязваюцца ў чаргу,\nКаб зыначыцца — не змагу,\nвыпадае: само не стану...\nДалягляд, бы ў слязе, ў смузе.\nДзе шукаюць каровы напіцца —\nхмара дольняя папаўзе...\nПерасохлі мае крыніцы.\nРазгубіліся пацеркі з рук —\nЗ раўнавагі — у збойны зрух:\nВымкне будучыня маной,\nнепадманная — засумуе...\nПлача кнігаўка нада мной,\nхто аплача яе самую?..\nБаламуцячы сілу ліхую,\nсінявокі, як дзень, валхвец —\nу балоце глухім валхвуе\nНібы здані з дрыгвы паўсталі...\nНа гнілыя калоды, на мхі,\nна паганыя воды ссылалі\nдух нячысты і дух ліхі.\nІндульгенцыя на памылкі:\nпрэч з абседжанага жытла...\nБыццам скончаны тэрмін ссылкі\nці амністыя надышла.\nПойдзеш коса ці пойдзеш проста\nне натрапяцца грэбля і гаць...\nНа усе навакольныя вёрсты\nвокі чортавыя глядзяць.\nБулькаценне... пасма рудая...\nпавуцінне... кшакі... брыжы...\nНоч настане —\nЧорным дымам душаць дыханне,\nбелай немаччу цвіляць кроў,\nнібы ў яднанні,\nскрыгат сталі і рык звяроў.\nУ крутыя звіваюць завівы\nадчыняюць нябесныя злівы\nі падземныя галасы.\nПатаемныя твораць чары\nз чалавечых дзей і высноў...—\nІ ўстаюць —\nтут і там —\nгрозны перад-і пасляслоў.\nТо не вочы цямнеюць — вачніцы,\nцелы круціць і торгае шал,\nі вар'яцкая ўсмешка шчыміцца,\nагінаючы рота правал...\nАбравец, ты ўздыхаеш, нямы,\nі нібы ад нуды заразнай,\nне адробішся ад думы,\nдоўгай-доўгай і невыразнай.\nІ балота з табою ўздыхае,\nнепрытомныя сны снуе —\nбыццам маці, закалыхае,\nбыццам мачаха, апаўе.\nПракаветны балотны нораў —\nне заб'ецца, не ўздыме бунт...\nРассцілаецца: у пакоры,\nадымае — ў пакоры — грунт...\nПрахапляешся незвычайна —\nзахлынаецца ў твані карэц,\nэкскаватар хрыпіць адчайна...\nА назаўтра —\nтросы вытрымалі б хаця —\nэкскаватар, як дыназаўра,\nвынатужваць з небыцця.\nЗалучыла балота ўпотай —\nні двара ў цябе, ні кала.\nДы ўжо хутка:\nі пра будучыню:\nРай адняты —\nКаб усё ў адну долю звесці,\nаблажыла балотны край\nСтрэлы выцягнуліся здаля:\nне дацягнуцца — сцягнуцца ніты:\nахне ўражаная зямля,\nПа сваіх законах цвіла,\nстала мала такой карысці —\nбудзе служкаю ля стала:\nўрыхтавалі прыродзе выйсце.\nЎздоўж і ўшыр — ля нарэзу нарэз.\nПа крамяных маіх світаннях\nзбалансоўваючы на сланях.\nБезаглядна, як рэжа штых,\nвыпрамляецца кожны штрых:\nгеаметрыя па Эўкліду.\nкуды ўкласці імпэт і працу...\nЗахапляльна наўзбоч глядзець,\nды пакутліва азірацца.\nАбравец, памарудзь... замры...—\nцяжка ўеліся твае лукі\nі ў цякучае цела зары,\nі ў свінцова-газетныя друкі.\nТвой здабытак табе чужы —\nбы душу атачыла сажа...\nШто адолена — адкажы...\nШто знядолена — хто адкажа?..\n...Ураўняліся яма і груд,\nі дарога гудзе скразная...\nЯ прыеду ў знаёмы кут\nі знаёмага — не пазнаю.\nБуду доўга тлуміць брыво:\nа скажуць: было,\nі пра сёння,\nяк некалі: будзе.\nЦі хвалю яго, ці люблю —\nў ім бяссілле сваё і сіла...\nУ прызначаны час на зямлю\nШто на дварэ\nусталюе назаўтра?., на потым?.\nШто пакіне і што забярэ?\nД з я д а л\nляціш, уладай крыл апанаваны,\nсугучны крылам — быццам цеціве\nЯк свет стаіць, ніхто не перайшоў\nмяжу бязмежжа і бязмер'я меру,\nякія адначасна тут і скрозь\nі ўперадзе на ўзмах крыла заўсёды.\nТы згубішся ў нябеснай вышыні,\nзняможашся ў бязмэтным намаганні —\nі ўсё адно не выбераш палёт,\nі ўсё адно не вычарпаеш космас...\nНеба не для нас...\nПусты міраж бясплоднае пустыні,\nвышэй за нас узносіць нас яно,\nне памыліся...— ў гэтым небяспека.\nЦі чуеш ты мяне?., ці пазнаеш?..\nНе пазнае... не чуе...— ўвесь у крылах.\nКуды яны нясуць яго?!. Нашто?!.\nДалі багі мне ўменне дарагое\nз драўніны... гліны... каменя ствараць\nусё, што ні задумаю,\nўсялякія прылады вынаходзіць:\nі вынайшаў я крылы — вось яны...\nЯны ляцяць і сына майго зносяць...\nА я, Дзядал, сачу яго палёт\nі не магу палёту перашкодзіць,\nнібы я быў — і вось ужо няма,\nзастаўся толькі сведка непатрэбны.\nШто ён надумаў?..\nЁн пра ўсё забыў:\nляцець услед — між небам і зямлёю,\nміж небам і зямлёй...\nуслед за мной...\nМаё дзіця загубяць мае крылы...\nО лепей бы нічога я не ўмеў,\nО лепей бы не кратаўся нікуды:\nбяссільны царскі гнеў мяне вярнуць,\nа мой адчай — няшчаснага Ікара...\nЯшчэ хвіліна — і растане воск,\nІ пер'е расцярушыцца...\nмне пазіраць угору, дзе ніхто\nне быў яшчэ дагэтуль, проці сонца\nі проці сына —\nІ к а р\nТак і не так...\nМой аргумент — я сам...\nЯ жыў дагэтуль па чужых законах,\nчужое ўмельства пераймаў бязмэтна,\nтурботаю чужою марнаваўся\nі мудрасць, мне чужую, спазнаваў.\nЦяпер я сам твару свой жыццяпіс,\nдакладней, я жыву —\nя толькі прыстасоўваўся, згаджаўся\nз агульным меркаваннем і тваім,\nты мне самому даў мяне — даруй,\nшто я і не падзякаваў ні разу:\nняма ў нас звычкі дзякаваць бацькам\nза тое, што мы ёсць і ёсць такія.\nДаўно ўсе пагадзіліся маўчаць\nі разумець: бацькі не адпаведны...\nТаму даруй мне двойчы, бо цяпер\nне за сябе зноў — дзякую за крылы,\nза крылы, што дадаў ты да мяне...\nЯ большага за іх ужо не маю:\nяны ўва мне — нясуць мяне, Дзядал...\nНе за табой...— наводшыбе.\nЯ не ўмею\nпа абавязку жыць і паміраць,\nадзіны абавязак мой — па праўдзе...\nЯ адчуваю: мы не ад сябе...\nЗабыліся: мы тут, але аднекуль...\nСтараюся прыпомніць і амаль\nнамацваю прадаўняе: з палёту...\nНам тут не выжыць...\nВысіцца — адсюль...\nДзівотны сон прымроіўся мне сёння,\nу ноч перад палётам —\nхачу ляцець, а неба не існуе,\nадно зямля, каменная зямля,\nі я ў яе павінен падымацца.\nНе крылы, а рыдлёўку мне Дзядал\nдае і кажа: вось я што прыдумаў!..—\nадменная прылада, ці не так?\nі я зямлю капаю,\nусё глыбей, усё больш неспатольна\nі сам знікаю ў глыбіні зямной...\nА зверху б'ецца цяжкі крык Дзядала:\nнавошта ты мінуў крынічны пласт?!.\nКалодзеж мае быць куды плытчэйшы...\nА мне здавалася: я пушчаны ляцець...\nЗатое ўжо цяпер не абуджуся\nі гэты сон не дамся абарваць:\nзямля — уменню, неба — над зямлёю...\nДаруй, Дзядал, я долі не змяню —\nзанадта доўга жыў я нерухома,\nзанадта палка марыў ні аб чым,\nкаб зараз на сярэдзіне ўтрымацца...\nМне не хапае крыл ужо..,\nЯшчэ не ўсё...\nНе здрадзіў я палёту...\nП е р ш ы г р а б а р\nСпрачаюцца, даводзяць, наракаюць,\nучора большы гэты, сёння той,\nа праўда — быццам коўш — усё між імі,\nа праўда — у няведанні: пры іх...\nНе ведаю якраз і роўна столькі,\nяк гэта ведаю, а болей не магу\nцяпер не ведаць,\nкалі, напрыклад, коўш апаражню\nабо наадварот — калі напоўню,\nзмагу не ведаць болей...\nапаражняць напоўненае мушу\nі напаўняць парожняе...\nні іншым не ўдаецца абысціся,\nкаб абысці замоўлены заказ...\nЯ мушу і хачу, хачу і мушу,\nале — каму?.. Не ведаю каму...\nКаму я п'ю, жыву, каму капаю\nНе мой адказ.\nВа ўсіх жыве няведанне, і ўсім\nяно дарадца, ўсім і апраўданне,\nяно ўсіх корміць, любіць, сцеражэ\nі вучыць да калодзежа даходзіць...\nА калі дойдзем — ён нас павядзе,\nда самай праўды, праўды неаспрэчнай,\nі праўдай станем мы:\nбо не сабой\nпазначыць нас калодзеж...\nІнакшае — рыдлёўкі і пласты —\nадвольныя ў сваім судачыненні,\nі грабары адвольныя, бы крык,\nякі не апускаецца з нябёсаў,\nабо маўчанне, што, наадварот,\nКалодзеж — не адвольны...\nІ час прыходзіць піць з яго ваду,\nкалі ніхто нікуды не прыходзіць...\nКаб свет вяршыўся, мусіць быць найперш\nі найпасля калодзеж непарушны,\nзаўсёды памыляецца ўсё роўна —\nкалі мяркуе, і калі крычыць,\nі калі ўжо нічога не гаворыць...\nНяхай жыве няведанне — яно,\nадно яно не ўмее памыляцца.\nспяшаецца адлучаная частка?..\nД р у г і г р а б а р\nХачу вадою стаць...\nспыніцца, дзе спыніліся цяпер\nХто стане чалавекам?\nНас убіраюць нашыя сляды,\nяк быццам хтось пасоўваецца ззаду\nі нам упадабняецца ўвесь час\nі ўсё не аб'яўляецца на вочы...\nШто ў чалавеку — сонца?., што вада?..\nНас хтосьці падмяняе... падмяняе...\nі ўжо без нас тады-сяды жыве\nі нават разважае аб рамёствах.\nЯк зберагчыся?..— сціснулі сляды...\nА ў сонца і вады папераменна\nзастаўся эталон — кім трэба стаць:\nхачу — вадой...\nУ нас — хаценне, а што хочам — дзесь,\nале вядзе відушчае, бы рэкі,—\nнезразумела пальцам і вачам,—\nдаверцеся, нас нашае хаценне...\n...І возьме, калыхнуўшыся, вада\nі, ўзяўшы, абароніць ад падмены...\nНе прыдаецца спадчына — гнятуць\nі душаць крылы:\nмроілася — ўзносяць...\nАдрыньцеся — адрынуты сляды —\nад крыл і сноў —\nКалодзежам... вадою... будуць піць...\nО, як імкліва, як пераканана\nляціць без крыл, хто меў іх кагадзе,—\nім не паспець...\nХто стане чалавекам?!.\nАдкуль слімакі — застаецца спрэчным і цьмяным. Дагэтуль не знойдзены іхні продак. Але, як пацвердзілі доследы, маецца ў іх надзвычайная функцыя: ўтойваць і помніць.\nТы сам сябе помніш толькі такім і размову, з якой ад цябе не хаваліся: сам зразумее, бо як яму растлумачыць?!. Сам зразумее найлепей, што ён такі. А маці, калі на цябе азірнулася, як напалохалася: ён усе разумее, што мы гаворым...\nЗноў прыдаліся пляскатая трэска і круглы крапчасты камень — ты з імі гуляў, і табе было добра: тое ўжо не балела, бы некуды знікла, як знікла, калі ты аднойчы парэзаўся шкельцам, кроў на пальцы — сама, без цябе, без тваіх намаганняў...\nНі тая пляскатая трэска, ні крапчасты камень, ні матылёк, за якім ганяўся, ні вашы — як думаў — буслы на пуні нічога табе не сказалі: ні ў чым не было чужога.\nПотым ты бавіўся з дзецьмі ў пульхным дарожным пяску — падкідвалі прыгаршчмі ўгору: а на каго ўпадзе?!. Падкідвалі і адбягалі, падкідвалі і крычалі: ...на каго бог — на таго і я... І ты адбягаў, і крычаў таксама, і не зважаў: на цябе найбольш...\nЗграбалі пясчаныя кучы, усе ў цябе атрымлівалася, як і ў іншых, але калі паспрачаўся з-за кучы — хто большую кучу пяску нацёгаў,— суседскі хлапчук замест доказаў крыкнуў зламысна: Карпеч... І дзеці, паўскокваўшы, падхапілі: Карпеч...\nТы здранцвеў... разгубіўся... пабег дахаты, а ззаду крычалі адно і тое ж: Карпеч...— пачварнае, недарэчнае, несправядлівае слова, але гэтае слова было пра тое. Ты бег і не плакаў — да тых, што заступяцца: о тата!., о мама!..— да іх... Што выправяць, каб усе было добра, што абароняць... А каля ганка раптоўна спыніўся: прыпомніў іхнюю гутарку і штось зразумеў, і тады заплакаў, і плакаў, прыпаўшы да ганка... А слова, запаўшы ў цябе, узышло і намацала самую сутнасць — о дзіцячая правата і дзіцячая жорсткасць!..\nРазглядаючы ракаўку, неабходна зважаць на ўсе ямкі і ўзгоркі. Няма ў ей нічога лішняга: як агульнаю формай, так самаю дробнаю зморшчынай — усё неабходнае. Па знойдзенай ракаўцы можна заўжды здагадацца, як называецца гаспадар...\nНе цябе заўважалі — твой горб, не табой пагарджалі — горбам, а цябе шкадавалі: няшчасны лес, а ён жа яшчэ малое... І стаўся лёсам тваім горб, і лёс твой з ім стаўся... Твае аднагодкі ў лёс забаўляліся, а ён — калі непапраўна... калі незваротна... Калі адна кропля, каб разлілося, калі адзін момант, каб назаўсёды... Кім хочацца стаць вам? Таму — чэмпіёнам, таму — лесніком, а таму — генералам, але нікому — гарбатым... Ну, а ты не хацеў быць нікім, ты хацеў быць звычайным вучнем. І болей нічога... Нічога болей.\nРаслі твае аднакласнікі і раслі аднакласніцы, а ў цябе рос горб — нібы жывая істота, цябе высмоктваючы, нібы рука штукара, камечачы і ўбіраючы... Ты адставаў: даганялі цябе маладзейшыя і адштурхоўвалі... адціралі... А спрабаваў бараніцца — не здолеў, толькі адчайна ўчаперваўся доўгімі гнуткімі пальцамі: яны вырываліся, апярэджваючы...\nТы быў ім усім апраўданнем у іхніх няўдачах і скрухах: ...у Карпяча яшчэ горш...— самы нявартасны, стаў ім апорай... З верхняга пазванка вырасла галава, а са спінных — горб, і ён, незаўважна ўсім, прыўзняў цябе над усімі... Ты стаў разумець, што і ты можаш мець перавагу, і меў тады перавагу: ва ўсім, але толькі не ў целе...\nУ кожнай частцы чалавечага цела паўтараецца ўвесь чалавек, царства жывёл паўтарае яго таксама... Галава паўтарыла тулава — што паўтарае горб?.. што адбіваецца ў горбе?.. Чым багацейшая ракаўка на прыкметы, тым болей адметны слімак.\nВабіла вельмі цябе — у чым сам быў ушчымлены — цела: мужчынскае і жаночае, стрункае, моцнае, круглае цела... Нібы звярок у аблозе, таіўся і цікаваў, як на пляжы пануе і множыцца цела: запаўняе ваду, і зямлю, і сонца, цябе выцясняючы, цела... Знаходзіў на беразе ракаўкі, трушчыў і назіраў: канае жывое і слізкае... А дзе было пуста — думаў: куды дзяваюцца слімакі?.. Куды дзяваюцца слімакі з ракавак?..\nЗ году ў год расце ракаўка — страшная пастка, якая сціскае, бязлітасна скручвае слімака і прымушае звівацца ў спіралях. Спіральная форма ракаўкі спачварыла слімака: яна не падпарадкоўваецца асноўнаму закону жывёльнага свету — двухбаковай сіметрыі...\nУ чым справядлівасць — што людзі жывуць або што паміраюць?.. У чым справядлівасць для іх і ў чым для цябе?.. Каб усе былі роўныя або гарбатыя — і справядлівасць была б аднолькавая, і ці можа быць не аднолькаваю справядлівасць?!.\nМаці казала: ...ёсць рай і ёсць пекла. Хто на зямлі пакутуе — будзе ў раі... Але не сказала — якім... у якім абліччы: гарбатым ці простым, з памяццю ці без памяці, сабою ці не... А ты забаяўся спытаць і паўтарыць пытанне: у чым справядлівасць?!. Калі гарбатым — у чым?.. І не гарбатым — у чым?..\nСлімаку аднолькава шкодзяць і лішкі вады, і засуха. Таму і паводзіць ён, быццам капрызіць: то ўзлазіць на дрэва або сцяну, то поўзае па траве вільготнай — то Сцыла, а то Харыбда...\nЗ памяці выраслі рукі твае — не з цела, доўгія рукі, і ты не па іх, а памяццю сталі вада і бераг і апусцелая ракаўка ў форме рэха...\nПаўзе слімак па дарозе, якую сам пракладае: слізіць... слімачыць... Калі пакласці яго на попел — а слізь не бярэцца да попелу,— ён спыніцца, ўздыбіцца, а потым схаваецца роспачна ў ракаўцы і будзе чакаць пакорліва смерці... Па следзе сваім слімак знаходзіць дарогу да месца свайго жыхарства, нават калі запаўзе далёка...\nДоўга ты бачыў адну толькі розніцу, жорсткую розніцу: быў ты, былі іншыя, быў ты і была дасканаласць, быў ты, і быў Бог, і была розніца ў падабенстве... Па чыім падабенстве ты вырас, па чыім падабенстве ты рос, па чыім падабенстве ты нарадзіўся?! У дасканаласці — форма рэха...\nТы ўзіраўся ў людзей... Ці адпаведныя людзі жыццю?.. Ці адпаведныя целы натурам?.. У каго не стае рукі, хто кульгае, хто кепска чуе, хто без вока — а разам калекі... Але ты і між іх незвычайны: у іх аднята, табе прыкладзена...\nНеяк спаткалі вы Юлю, сляпую Юлю: самую ганьбаваную і занядбаную ў вёсцы, не прамінулі — смяяліся, а ты быў наперадзе... Адзіная ў вёсцы зямлянка — Юлі, адзіная, хто па хатах пабіраецца — Юля, у Юлі — два Кулічы, а ў іх ніводнага бацькі, і вока адно — у Юлі... Спынілася Юля і стала клясці вас — хваробай і смерцю, вы сумеліся і адступіліся, а яна ўсё крычала: ...вы горшыя за мяне, а Карпеч ад усіх найгоршы...\nО, як ты пасля адцураў і сябе і сваіх сябрукоў — быццам смех той з цябе быў... Заможны Юлін сусед хадзіў у царкву акуратна, а Юля — калі-нікалі... І ён яе ганіў: паслаў Бог суседства... Ганіў, чаму не хадзіла, а чаму хадзіла — найболей, і проста так ганіў — бо Юля... Ягоныя дзеці выносілі словы з хаты, дражніліся з ёю і снег закідалі ў комін зямлянкі... Ніводную ў вёсцы дзяўчынку дасюль не назвалі Юляй і, пэўна, не назавуць: Юліна — Юлі, табе — Карпячовае і слімаковае — слімаку...\nПа слімаковых рэштках можна дазнацца пра ўмовы іх існавання, прычыны ўзнікнення і гібелі. Незаменныя дзеля гэтага ракаўкі: яны добра захоўваюцца шмат мільёнаў гадоў.\nКуды паміраюць людзі? Куды паміраюць людзі?.. Куды паміраюць людзі?!. Нават зямля не схавае і не паправяць стагоддзі, што ты быў гарбаты... Часова — навечна: вечная памяць у форме рэха... Ты вырастаеш з памяці...\nТы вырастаеш са смерці: смерць — калі помніш. Што помніў вясковы фельчар: двойчы вымалі яго з пятлі, на трэці раз не ўсачылі?!. Што помніла Юля сваёй слепатой?! Што помняць людзі, калі смуткуюць?! Што помніш ты непазбыўна?! Смерць —калі помніш... І форма рэха...\nТы скончыўся не пачаўшыся — для роўнасці і для паўнаты... Пакарабачаная змястоўнасць, што ў ёй засталося ўліўшыся, а што разлілося і разліваецца? Якім бы ты быў, каб не быў Карпячом?.. Якім бы ты быў?.. І калі не быў Карпячом, якім тады быў ты?.. Надтачылася думка твая: ты памёр і ўваскрос, быў нічым, а ўваскросшы, стаў нечым — стаў жывым, стаў гарбатым, стаў Карпячом... Калі быў жывым ад жывых, зайздросціў жывым і жыўшым — у іх усё добра і добра было, бо ўсе ў іх па-чалавечы, а стаўшы жывым ад мёртвых — раптам напоўніўся, што жывеш... Ты нараджаўся другі раз — праз рэха, а нараджалася рэха праз горб...\nШто ні думаў пра горб — станавілася горбу вядома: калі змрочнае і варожае — адбівалася на табе, калі блізкае і шкадуючы — ён цябе шкадаваў узаемна... Ты ўхіляўся і тузаўся, не жадаючы гэткай прыязнасці, і ўсё думаў, як станеш хірургам, і пазбавішся ўрэшце ад горба, і адкажаш прыязнасцю на прыязнасць, і па прыязнасці жэнішся... А пра тое, што думаў горб, і ўявіць не рашаўся...\nІ прарочы есць тып... Як арган — новы орган... І калечыць, і мучыць, і функцыя дзіўная: прадвяшчаць, што з'яўляецца... прадвятячаць, што ўзнікае... прадвяшчаць новы тып: слімака... чалавека... і новую функцыю...\nАбвастрылася думка — як скальпель... Што хацеў — у ей адбывалася: ты ў ёй гінуў... у ёй быў зямлёй засыпаны, і магіла твая была трэцяй ад плота, і рос бэз, і былі агароды блізка... Ты ў ёй жыў і мяняўся: то дзёрзкім асілкам, то каханкам нястомным, а найчасцей слімаком прыбярэжным... Як бяссільны ты быў не ў думцы, але думка таксама пакуль што была бяссільная...\nХірург, ацаліся сам... Ты будзеш разрэзваць, і сшываць, і шукаць ва ўсіх горб і разгадваць сутнасць горба, адмаўляць і сцвярджаць — і нічога не зможаш адмовіць і сцвердзіць: усё далей і вышэй — о, вышэй і далей!..— перасоўвацца будуць парогі жыцця і твайго меркавання...\nАдляталі буслы і вярталіся — быццам мелі ў прасторы сваю дарогу... А пашкоджваўся вусень — матылёк нараджаўся пашкоджаным... І назіраць неба, і прадказваць вецер або навальніцу, і абставіны ўсемагчымыя, і знаходзіць зёлкі сабе ад хваробы... У руцэ нерухомага Шывы — пустая ракаўка...\nСлімак ні на хвілю не можа расстацца з ракаўкай, хіба што — калі памірае... Куды слімакі паміраюць?!.\n«Да ўвагі... На беразе N-скага возера нехта пакінуў адзенне з абуткам і споднім... Мяркуючы па адзенні, уладальнік яго быў гарбаты... Дакументаў не аказалася...Тамсама ляжалі круглы крапчасты камень і ракаўка слімака... Асобаў, якім што-небудзь вядома пра ўладальніка гэтых рэчаў, просім паведаміць у аддзяленне міліцыі...»\nКуды дзяваюцца слімакі з ракавай..\nСмерць — калі помніш...\nПаехаў бацька, куды, не сказаў — паехаў: можа, ў Сашыцу, можа, ў Куроўшчыну, а можа, ў Нарутавічы, паехаў адранку бацька — вясковы анучнік, і яшчэ не вярнуўся.\nБуду стаяць, расчыніўшы вароты, на апусцелым падворку, і пакуль зусім не сцямнее, буду сачыць праз платы ў два бакі вуліцы: адкуль выедзе воз віхляваты — на возе бацька, а гняды конь стомлена-шпаркі.\nЯшчэ я заўважу, ці поўна ў драбінах: анучы, пакулле, косці, алюмініевыя чыгуны... Калі поўна — тады і бацька ў гуморы, калі не — не ўгадаю...\nУязджаючы ў двор, старахціць нешта гучнае воз... Рассупоню ўмомант каня, па спіне пагладжу — ці потны, а ён будзе цёпла мне дыхаць у твар і стаяць нецярпліва.\nПад паветку закіну дугу, і хамут, і лейцы... Бацька будзе гадаць-меркаваць, дзе пасвяцца коні: альбо за бродам, альбо ў альшыне, альбо яшчэ дзе — калі перагналі за сёння. Здыме з воза бязмен і свой падарожны куфэрак — з ніткамі, грабянцамі, з парцяной і суконнай фарбай, губнымі гармонікамі ды хусцінкамі — і панясе ў хату.\nА я той парой ухаплю пацёртае пута і ўскінуся на гнядога. Па вуліцы будуць утульна свяціцца вокны, і трохі відаць будзе — што там... Шчасліва і неразборліва буду думаць-успамінаць, як напаю каня ў рэчцы, як заўтра ў школе спаткаю дзяўчынку — такую, бы веюць таполі, як, вярнуўшыся, зачыню вароты...\nСмуга вечаровая — у смузе навакольныя вёскі, якія ты прамінуў, прамінаеш альбо яшчэ прамінеш.\nНечакана аціх дзень — і зверылася нечакана, што ўжо нікуды не дзенешся, будзеш ехаць, як ехалася, падзяляючы дзень з усімі, хто сустракаецца, з небам, з травой прыдарожнай, з канём гнядым.\nПра што пыталіся людзі, пра што гаварылі? — нібы і помніш, а ўсё прыпомніць ніяк не можаш: ва ўсім было падабенства, у розным было адно — і ўжо смугою акрылася.\nУвіваліся дзеці, мужчыны сыходзіліся дзеля размовы, зазіралі ў куфэрак з таварам кабеты — і неслі з двароў, што было ім калісьці патрэбна, а цяпер перастала, і ты забіраў: старое, нявартае, папсаванае...\nКлікалі дзедам і не ўяўлялі, што й ты быў інакшы: быў горды ў слове і ў кроку і любіў казаць: потым... ва ўсім разбярэмся потым... І вось разбіраешся, і не горды, і воз калываецца па дарозе.\nАдзін аргумент дадаецца, другі адымаецца, і ці апошні найбольш праўдзівы?!. Рахмана гняды тупаціць, а перад ім быў сівы: пашкадавалі на бойні — вывелі з-пад абуха, і быў яшчэ адзін сівы — з хворай панылай шыяй, і быў вараны, наравісты, а сёння апошні твой конь...\nДа восені — і развітаемся...— вырашанае варушыш... І развітанне нязвыклае будзе, бо разам з гнядым развітаешся з імі ўсімі, і хто ведае: можа, якраз іхнія косці ты зараз вязеш на возе.\nЯшчэ развітаешся з тым, што не сталася: яно і назвы сабе не мае — авохці, не сталася, і, як перад полем асеннім, перад сабой паглядзіш адкрыта.\nІ, можа, нарэшце прызнаешся, у чым нікому не прызнаваўся: усяляк выпадала, а выпала ўсё ж не гэтак... О як ты лёсу свайму пярэчыў, о як на яго спадзяваўся пярэчачы: вывезе... І біў нізавошта каня, і лютаваў у хаце...— Па незнаёмай мясціне цягнецца воз анучніка.\nЯкі з цябе быў гаспадар — і над сабою не ўладны: то чорная скруха, то бесклапотнае блазнаванне, то непрабудныя п'яныя тыдні, калі ўсёй хаце балючы і невыносны, то хворы — не адарвешся ад ложка.\nУмеў распачаць і не ўмеў давесці: застаўся на пляцы плот неацеслены, у хаце падлога наскора ўсланая, а на падворку падмурак да нейкай будовы, якой так ніхто і не ўбачыць.\nІ крыўду на маці сваю гадаваў як сабе апраўданне — бязлітаснае апраўданне, што ты такі... А на яе пахаванні начамі сядзеў не сплючы, лісты чытаў зберажоныя — у клетачку і ў лінейку, а там пра цябе ўсё — пра мужа і бацьку... Нібы старонні, сябе перачытваў, а прачытаўшы, паліў і плакаў...\nУ маўтгазенаўскім крэматорыі згарэў твой нумар: незнаёмы нябожчык памёр за цябе таксама, і яго тайком пераняты нумар, нібы язык полымя, нібы пасма дыму, кранаў цябе да самага вызвалення, як зараз краналі лісты пра цябе...\nКаму б ні прыйшлося, радзіў: і што казаць старшыні калгаса і што не казаць, радзіў, куды падавацца з рублём, а куды са скаргай — нібы пабываў усюды, і толькі сабе не нарадзіў нічога. Калі было шмат — не трымаў, і ні ў чым не ўтрымаўся, усё спахапляўся: нават з анучнікаў адлічалі — судом заступіўся, нават застолле не цешыла — цяжыла...\nЗ кім ні раўняўся — не параўняўся: мяняліся шапкамі, але ўсё роўна сваю знаходзіў, і свае чобаты, і ватоўку, і рукавіцы, якія сам сабе шыў... А можа, няварта было спахапляцца, а можа, няварта было перайначваць час?!.\nДома цяпер амаль не трывожаць — скарыліся: дроў не хапае... сена не косіцца... гніе бярвенне і конь марнуецца стойма...— але сабралася пры табе і з табой вандруе трывога: чаго не хапіла ўсё-ткі?\nАднойчы згубіў ты ключы ад крамы — быў крамнікам, хадзілі шукаць іх усёю хатай: па розных баках, па розных закутках, дзе ты быў напярэдадні — і адшукалі... А як растлумачыш сёння, дзе быў і што страціў?\nПрыгадваюцца аднавяскоўцы, якія памерлі, як і ты сам хацеў бы, раптоўна: адзін — калі вывеў калоць вепрука, другі — ідучы ў сябрыне, бы ён паслізнуўся...\nА недзе — ужо за смугой — нязбытнае адчуванне: ты спіш у кусце чаромхавым, а на падворак прыйшлі па цябе з абрэзамі... Пытаюцца ў маці, шныраюць, а сонца пахнюткае і густое, і ты ні за якую справу яшчэ не браўся.\n«Знайшлі б — зрасходавалі б»,— паабяцалі... Не паслізнуўся тады твой лес, тады не здзівіўся, а зараз дзівуешся, тады быў упэўнены: так і трэба, а зараз не ўпэўнены, тады больш адказваў, зараз — пытаешся...\nАпраўдваўся — звінаваціўся, дамагаўся адменнага ладу — і простага не дамогся. Струхлела бярвенне — на дровы парэзалі, не ставала сена — кармілі хлебам скаціну.\nНеабходна заворваць поле, неабходна разворваць, станеш іначыць — і прападзеш... О як табе — і не жадаўшы таго — іначылася: заўжды прападаў, шанцавала часам.\nА прызнавалі — цешыўся. Доўга не мог нахваліцца і цяпер не дахвалішся, якую ўдалую вывеў печку: хадзіце, глядзіце, а нават не ведаў, што ўмею... А ад таго, што рупіла, што вымагала ўвагі, як назнарок адхіляўся ў неймаверны, ў далёкі клопат.\nІ прыпавесць нам расказваў аб рыбаках і рыбінах: усе лавілі звычайных і толькі адзін незвычайную, усе вярталіся з рыбаю, а ён ні з чым... Кпілі з яго, жартавалі з яго, а ён разлічыў найлепей: калі ёсць звычайная рыба, павінна быць незвычайная, і, значыць, хто ловіць яе, той зловіць.\nТак ён лавіў, і састарыўся, і знямогся — і тады засмуціўся-засмуткаваў, бо тое, што ловіцца ў вечнасці,— яшчэ невядома, ці зловіцца ў век. Няхай недарэмна лавілася — ён сам дарэмны, ён сам без нічога... І думаў, што сёння і рыбіна тая не пераважыць яго надзей.\nА яна прыплыла — па абавязку незразумелым... Як гутарылі — невядома, але вядома — сказаў ён: узнагародзь... А яна адказала: ты ўжо ўзнагароджаны. І калі ён ішоў дадому, з яго па-ранейшаму кпілі, бо ён быў ранейшы: у той жа ватоўцы, чобатах, шапцы, якую сам ён сабе пашыў... Але галоўнае ўжо адбылося, ўжо вестка яму далася, што ён недарэмна лавіў, што злавіў найбольш... Ва ўсёй акрузе ні ў кога нідзе не было такіх вагаў і мерак, якія змаглі б замераць яго штодзённую рыбу... О, наша штодзённая рыба, нямая рыба!..\nЯк неўзабаве сцямнела... І блажыцца... І ўжо не разгледзіш, куды забрылося... Што скажаш, гняды?.. Ты апускаеш пакорліва лейцы: куды-небудзь мусіць давезці апошні конь, куды — яму лепш вядома...\nКалосіцца жыта... Абапал дарогі калосіцца жыта, знянацку заспетае — і вы грамадой каля жыта пад аўтаматнымі рулямі, а ты асобна — ў бялізне: па вопратцы і паставе прызналі, што нетутэйшы, і ўсе разумеюць, што ты сапраўды ўжо амаль нетутэйшы...\nСкруцілі табе тытуню ў цыгарку і неўпрыкмет падкінулі: аб роў абапёршыся — курыш... Магічна пасоўваецца паясок агністы, і ўсёю ўвагай, якую займалі такія розныя рэчы, цяпер яму аддаешся. Перасунецца ён дарэшты, і апынешся ты сам-насам перад нечым няўмольньм і патаемным, з чым не ўмеў абыходзіцца, перад нечым відушчым і ведаючым, ад чаго засланяюцца людзі зямлёю, і целам, і ўсім жыццём і не адважацца засланіцца. Як затрымаць паясок, не згубіўшы?.. Не затрымаеш — курыш: то прагна зацягваешся, то марудзіш... І бяжыш апантана па жыце, а яно тузаецца пад нагамі, і па твары сцёбаюць узбураныя каласы...\nКолькі разоў ты хацеў вярнуцца ў той чаромхавы сонечны куст, у той роў, дзе курыў і не мог накурыцца, у тое жыта, у той чэрвень... і жнівень... і люты...— а ўсё не ўдавалася, быццам тая відушчасць узнікла між вамі і знікаць не хацела...\nЗаносіла снегам хату, чырвонае сонца вісела цяжка і поўна, па шкле квітнелі марозныя ўзоры, і што было неабходнае, а што не? Ты грэў у печы цагліны, загортваў у рыззё і клаў нам у ногі нанач. І ўсё, што рабіў, было самым-самым, а што не рабіў, не было ніякім.\nКурыў свае папяросы і памагаў нам ва ўроках: у сястры арыфметыка і ў мяне арыфметыка, але ў мяне задача аб рыбаках і рыбінах, і загадзя — адказ... Рашалася — не рашылася, і тады мы рашылі па-свойму, насупраць адказу — і незвычайная рыбіна была прыплыла да акна.\nНа самым світанні — і не пачулі — вярнуўся бацька, сам гнядога распрог, сам занёс пад паветку збрую, сам знайшоў, дзе пасвяцца коні, і яшчэ раз вярнуўся, і зачыніў вароты.\nБо зямлёй завалодаюць... І не зашчэплены дзверы, а ў хаце маўкліва і безгалоса — ау, Тэкля!.. Недзе блізка, мо побач, Тэкля і не чуе, што я прыехаў...\nТак склалася і зацвердзілася: не прыкмячалася Тэкля сваёй прысутнасцю, адсутнасцю прыкмячалася... Хто стане здзіўляцца, што ў хаты ёсць дзверы, у поля — сланечнік, у неба — сонца?.. Здзівяцца, што няма. З Тэкляй было ўсё ўпору: сонца... сланечнік... дзверы...— а без яе пуста.\nПра каго ні язычылі ў вёсцы? Хоць якія, а ўвага і перамовы...— а пра Тэклю? А што пра Тэклю?.. Пацепнуць плячыма: Тэкля як Тэкля, нічога новага,— быццам жывою лічылася, а сапраўды не жыла...\nКожны нешта меў для сябе і бярог для сябе: хто маёмасць, хто грошы, хто ўборы, хто веды...— ашчаджаў, памнажаў, раўнаваў... Толькі Тэкля, штодня і заўсёды,— нічога: ашчаджала не для сябе, памнажала не для сябе, раўнавала не для сябе: проста так — для зямлі, для жывёлы, для птушкі, для дрэва, для хаты, для нас...\nКаб згубіць што, здаецца, і то не мела б: чужая, прыйшла на чужое і пры чужым спынілася... Але каго, ідучы з пашы, пазнавала Красуля, каго абступалі куры, каму вяпрук падаваў голас і з чыіх рук падымаўся сланечнік?!. Як бы ўсё без яе абязроднела і пагубілася!..\nНепараўнаная пайка Тэклі ў нашым жыцці супольным: усёй маёмасці стала б замала, каб з ёю разрахавацца... Іначыліся абставіны — і ўжо інакшыя: не Тэкля, а мы ў яе на ўтрыманні... І ўсе нібы разумелі гэта і забываліся адначасова, і на яе забываліся.\nНе плацілі ёй ад пачатку: от, заплаціцца неяк адразу... Палічы, Тэкля, колькі вінны табе мы за ўсе гады. А Тэкля не надта лічыць умее: перачакаецца сёння — і ўжо забудзецца сёння — бо іх каралеўства нябеснае — і на сябе забывалася Тэкля таксама.\nШто адбывалася ў гэтакі самы дзень летась, і пазалетась, і яшчэ раней?.. Промні доўжыліся і не вярталіся, а калі вярталіся — то зямлёй... Ні гадзінніка, ні календароў не існавала для Тэклі. Яе век быў пры ёй: адна доўгая ноч за спіной і адзін доўгі дзень прад вачыма, адна зямля пад нагамі, а сонца — над галавой.\nВа ўсіх свае дзялкі, свае заняткі, свая самастойнасць — яна адно служкавала: зрабі, Тэкля, паглядзі, Тэкля, падай, Тэкля... Рабіла, глядзела і падавала, і меркавання свайго не мела.\nПагаджалася толькі... Скажа хто-небудзь: «Душу выкладай, старайся — а дзеці пабольшаюць і дзякуй не скажуць, можа...» (Нібы ад людзей залежала, ці нараджацца дзецям...) Але і дзяцей не было ў Тэклі. Каму не сталася маці, як чула, жыло неабдымна ў зямлі і свеце і прывячала здалёк, і гукала: ау, Тэкля!..\n«...Бывай, выбачай, калі што і бясконцы дзякуй»,— сказалі на развітанне гаспадары-хутаранцы і выехалі ў Амерыку. Калі сваякам лютавалі, прыгадвалі Тэклю нязменна, і роднае сонца, і поле, і каля -хаты сланечнікі... А Васіль, што сказаў ей: чакай — наказаў ей чакаць — сам з вайны не вярнуўся. Але Тэкля чакала...\nІ, пэўна, не Васіля ўжо, тады — каго?!. Ніхто не знайшоўся, хто б наразуміў, дый не пыталася Тэкля ні ў кога пра тое, што плакала і спявала ў яе душы. Сама па сабе — будуць бачыць...— нібыта сама без сябе, дабрыню ў жыцці адкрывала і ёй адкрывалася: мабыць, сонца было ў дабрыні і, мабыць, яно, не распытваючы нічога, на ўсё адказвала.\nІ не ставала Тэклі, каб нешта злаўчыць ці скеміць... Лаўчылі астатнія, астатнія кемілі: во як патрэбна, вучыся, Тэкля...— астатнія ўзносіліся і ападалі, спяшаліся і віравалі, а ў Тэклі і розуму не было на гэта. Нейкі абсяг раўнюткі, нейкае поле жывое ў ёй зацялося і ўсю заняло. Ні пустазелля на ім, ні дзялак — адно высока, і сонечна, і задумна плывуць угару сланечнікі і падымаюць з сабою поле.\nНе ўмела злосці таіць і нават злавацца не ўмела... Калі пакрыўдзіш жывёліну, птушку альбо расліну — як яны адзавуцца?!. Але паўставала — пацешаны будуць — за іх... Што за іх паўставала, пярэчыла і спыняла, і гаварыла за іх: не руш?!. Не руш, о, не рушце Тэклі!..\nВялікае і малое — усе называлі яе аднолькава: Тэкля. Яна не абразіцца, не загневаецца, але адкажа. А называлі б інакш — і не паверыла б, пэўна, што гэта завуць яе.\nЗмяняліся ўборы, змяняліся грошы, змяняліся веды, змяняліся...— але дакуль?.. Усё супыняла настойліва самая большая змена і ўсё захоўвала смерць.\nЯк жывецца, як маецца? Што б ні здаралася — заўсёды казала адно: па-маленьку — быццам самаю меншай сябе ў жыцці адчувала, быццам самую меншую справу рабіла... Не казаць жа пра поле: што як непрытомная часам на ім застывала, не казаць жа, што рыкала ноччу карова, не казаць жа, што думаецца без думак, а пра што казаць — невядома. Як жывецца, як маецца, Тэкля?.. Хто яго ведае, як жывецца.\nДакаралі мяне — правінюся альбо насваволю — не дакарала Тэкля. Усе ведалі, дзеля чаго дакараюць, а Тэкля не ведала д з е л я ; усе бачылі адначасна цяпер і потым і бачылі параўнанне, а Тэкля мяне проста бачыла. Заўсёды дароўвала Тэкля — даруй і цяпер таксама.\nШто я ў кнігах вычытваю, дагэтуль не вычытаўшы?.. Быццам ведаю, Тэкля, а мовы бракуе, быццам веданнем не сказаць. Памажы, калі можаш, няведаннем, бо цвітуць як раней, бо цвітуць залаціста, цвітуць пераможна — названыя будуць — сланечнікі... Ды няведанне Тэклі — яна сама.\nНіхто і ліста не прыслаў ей ні разу, хіба што аднойчы — калі пераблытала пошта вёскі... І то было ўцешна. Так доўга чакала лістоў і людской пяшчоты, а людзі чамусьці рашылі, што Тэкля абыдзецца і без іх.\nАдно — ушчувалі: вучыся. Я спачатку тлуміў алфавітам — навучалася свайму прозвішчу: Лес, а зямля, як магніт, усё забірала, і зноў заставалася Тэкля без алфавіта, без прозвішча, без сябе. Накшталт солі — насычаны будуць — ва ўсім растваралася, і ўсё было ёю змястоўна.\nА ўсім надзіла неяк, каб Тэкля сабралася, ускрышталілася, каб была да абставінаў розных і выпадкаў... О якая падзея: Тэкля ўмее ўжо распісацца, і прыносіць ёй паштальёнка штомесяц сельсавецкую пенсію. І бянтэжылася сама, і здзіўлялася Тэкля сваім магчымасцям: а каб жа вучылася...\nІ ні казак, ні песень альбо пра сябе расказаць — не ўмела: ...нарадзілася ў цёмным лесе, гадавалася ў цёмным лесе, лес пасеклі, а я засталася цёмнаю... І засталося лясное прозвішча — а прозвішча не змяніла. Ды абяцала Тэкля: мы пойдзем далёка-далёка, за лес далёкі.\nЛес адступаў за пазем — падступала пустка. Адступалі зямля і сонца: брук для хады і лямпачка для святла... І адступала кудысьці Тэкля — ау, Тэкля!.. Кожны раз усё роўна выходзіла Тэкля на голас, усміхалася і ўздыхала, і ўжо не казала: пойдзем далёка...\nАдваротнасцю многая праўда, дабрыня — адваротнасцю... Можна цёмным сабе быць і можна — разумным, але добрым — яны атрымаюць — а добрым ужо не сабе, і нядобрае пахаваецца. Што падслухала Тэкля ў зямлі і сонца і пры сабе паўтарыла няўцямна?\nНе па словах — хто што гаварыў на каго, не па хібах людскіх ці ўдачах, па іх асабіста Тэкля ставілася да людзей. Ёсць галоўная кніга, якую чытаем-пішам,— мы самі, і галоўнае поле, якое праз век вырабляем,— самі... Хто пісьменны тут, а хто цёмны, навучы, Тэкля.\nСлабеюць лёгкія рукі, цяжэюць ходкія ногі — зямля ўсё мацней прыцягвае... Амаль не хварэлася Тэклі ці, можа, так уяўлялася толькі — быццам і болю свайго, і хваробы не выпадала мець Тэклі.\nРухалася і знікала: гадаванне... паенне... сеянне...— бы ў ненажэрную прорву знікала жывое і дзеля жывога турботы. Зноў сустракаецца Тэкля — нібы ўпершыню — з зямлёю: не завершаная, о незавершаная зямля... Што дасюль не ўзяла — усё роўна возьме, што дасюль не вярнула — усё роўна не верне.\nІ зямля — у жыцця, і ў жыцця — людзі. Дык адкуль адхіленне ўзялося, нібы свае свайго не пазнала і разышлося бязрадасна?.. У якім адхіленні я, у якім адхіленні Тэкля і астатнія — у якім? Чаму пазнаюцца марудна людзі, бо, не пазнаўшыся,— трацяцца?\nБо яны атрымаюць... насычаны будуць... названыя будуць... пацешаны будуць і будуць бачыць... бо іх каралеўства нябеснае... бо зямлёй завалодаюць...— гэтага, нават гэтага, быццам самую сябе, не ўгледзела і не распазнала.\nЗаменіцца кніга кнігай, хлеб — хлебам і поле — полем: прытомяць жыццём — падмацуюць жыццём, спытаюцца пра жыццё — і пра жыццё раскажуць.\nА дзе ўзяць другую Тэклю?.. Не пакідай нас, Тэкля: у мяне адна мама — мама, другая — Тэкля... Ау, Тэкля!.. Ціха-ціха насустрач, павольна-павольна, паварочваецца сланечнік.\nПЕРШАЯ ПАЭМА ШЛЯХУ\nЯ хацеў паспець.\nУ вышыню ўпіналіся званіцы,\nі вартавыя вежы свой цяжар\nтрымалі змрочна: што яны вартуюць?\nшто ні скажаш,\nсам не пачуеш...\nШто каму казаць —\nя з горада яшчэ не выйшаў.\nНіводнай простай вуліцы — усе\nз намекам нейкім, нейкім паваротам,\nА я хацеў паспець,\nхаця аднойчы трапіць не ў сутонне,\nаднойчы паглядзець: ці дзе што ёсць..\nМяне стамляе горад непрытомны.\nЯ не паспеў. Сутонне надышло,\nці ёсць што дзе — не бачыў,\nна ёй канчаўся свет,\nшто значыць гэты горад?!.\nЯ не вяртаўся — ў роспачы стаяў:\nне чуў... не бачыў... моцы не ставала\nсюды спяшацца, а назад брысці\nда камянёў туліцца,\nканала сэрца, думка западала —\nі я ступіў наперад:\nкім я ёсць?!.\nІ кім не ёсць?!.\nСтупіў, куды — не бачыў.\nЯ голас чуў.\nНе бачыў я сябе.\nМне голас гаварыў.\nЯго не бачыў.\nБыў у сутонні і з сутоння чуў...\nПытаўся голас: хто ты?!.\nЯ адказаў і сам сябе пачуў —\nда слыху дакранулася маўленне,—\nшто ведаў і не ведаў: гэта я...\nТак, гэта я...\nА болей немагчыма\nсказаць што-небудзь, я заўжды маўчаў\nі голасу свайго не чуў ніколі.\nА хто я — не магу\nцяпер сказаць, сказаў бы — памылюся..\nЯ сам сябе праз горад пазнаваў,\nа ён мной ані разу не азваўся...\nЯ горад пакідаў,\nа ўсе не мог пакінуць, быццам нехта\nяго прысніў —\nя ў нейчы трапіў сон:\nяк ні выходзь — сутонне напярэймы...\n— Ступі далей,— мне голас загадаў...\nІ я ступіў...— убачылася ззянне;\nпяшчотнае: нібы яно цвіло,\nразумнае: не рэзала пагляду,\nя разабраўся: голас быў адтуль...\nЁн зноў пытаўся: хто ты?!, назавіся!..\nІ верад свой я ў словы пераклаў...\n...Я голас выдзіраў з сябе:\nнібы хваробу —\nа ён упаў і, ўпаўшы, варушыўся\nі да мяне цягнуўся...\nсказаць, што ён дарэмны,— і не здолеў..\nТак і цяпер...—\nне здолею сказаць,\nне здолею назвацца,\nнезразуметы ззяннем,— перад ім...\nЯ сам сабе не ведаю імёнаў.\n— Ступі далей,— штурхнулася ў грудзях.\nЯ зноў ступіў — і ў ззянні апынуўся.\nІм ахінуты, сам сябе не меў,\nбы раставала цела безбалесна...\nШто я мог сказаць,\nшто мог я сцвердзіць?\nГэта быў мой голас...\nЁн ува мне быў, ён пытаўся мной\nі мной чакаў.\nЯ адказаў па-свойму:\nты ведаеш, кім ёсць я,\nкім не ёсць,\nсам назаві мне ўсе мае імёны,\nякое мушу мець\nЯ не адзінокі,\nі адвярнуўся голас: назавіся...\nПрыкуты да зямлі, на ланцугу,\nвялікая зямля — а я нявольны,\nгладжу перад сабой —\nу ім я сустракаюся з прасторай;\nі думаю: што значыць мой палон,\nкалі сінее неба неабсяжна,\nкалі вада хавае глыбіню,\nкалі зямля не месціцца ў палоне?!\nСябе не адчуваў тады, бы сам\nі небам і вадою станавіўся,\nне часткай іхняй, але ўсім, і ўсёй,\nі ўсёй зямлёй:\nяна мяне гаіла...\nІ звон — не ланцуговы — наплываў...\nЛанцуг быў лішні, але ўсё на месцы.\nА ці на месцы я?!.\nУ цёмны час —\nне мог супраціўляцца ім і бачыць\nя іх не мог —\nадгэтуль і адтуль\nдзве цёмныя істоты адначасна\nяно крычала моўчкі...\nШто пра мяне вядома ім?!.\nІ быў другі: скажы, што ты сабака!..\nА я маўчаў — не здолеў гаварыць...\nПакута пераконвала ў інакшым,\nпакута адкрывала: кожны раз\nты здолееш сказаць так — гэта мала.\nЯшчэ не час, для большага трывай!!!\nІ я трываў.\nЯ той, хто неназваны...\nЯны знікалі з цемраю.\nДзіўныя істоты —\nшто ім патрэбна: мучылі мяне,\nнібы такі я быў недастатковы.\nХто мае цела — ходзіць па зямлі,\nа я ішоў праз цела, нерухомы:\nяно мой шлях,\nІ адчуваў, што некуды выходжу.\nЯ пасярэдзіне —\nяк напамінак, што цяпер я вольны,—\nа па баках сабака і свіння,\nу белым дні:\nЯны суправаджаюць і вядуць...\nПясок сыпучы трэцца пад нагамі,\nбяжыць у нерухомасці.\nніхто не кажа, нібы ўсё і так —\nнастане час — і стане зразумела.\nА ўжо раскалыхаліся пяскі,\nскрануліся і рынуліся ў неба,\nі застагнаў-хіснуўся акіян...\nХто быў са мной — прапалі вокамгненна.\nНарвалася віхура —\nя ўжо ў ей...\nНад гібельнай вадой ужо —\nЯ падаю, бы камень...\nскажы, што ты свіння!..—\nя той, хто не свіння...—\nСтаяў сабака побач — ён чакаў.\nа дзе свіння?..\n— А я ўжо не свіння,—\nпачулася ў паветры непарушным.\nназад распасціраецца, бы хоча\nвярнуцца да ранейшага, калі\nён быў пры ўжытку зразумелым...\nВіхура — зноў...\nІ зноў я над вадой —\nнад пашчай ненасытнай...\nНе камянямі пашчу насычаць...\nЯк мне бездапаможна!..\nЯ не помніў:\nя ёсць або не ёсць...\nІ зноў я адказаў наадварот:\nя той, хто не сабака...\nІ на бераг,\nбы сэрца абарвалася, упаў...\nНікога не застаў.\nПайшоў адзін, але не адзінокі.\nАдным канцом нявольны,\nя падабраў, ім звольнены...\nнясу ланцуг — выходжу з ланцуга.\nА не данёс... не выйшаў...\nбы нечакана, вырас у прасторы\nі, ўкручваючы неба і зямлю\nў сябе самога, у знішчальны танец,\nу скон, у бездань,\nЖахаўся я глядзець:\nмой кругабег, які мяне сцвярджаў\nЯ ўрынуты ў віхуру...\nЗіхнула ззянне, быццам апякло...\nІ голас адазваўся, бы напоўніў\nда самай рэшты...\nЯ хацеў паспець...\nКім быў я?!.\nСарваны з месца,\nі мільгацелі вобліскі і ўсхліпы...\n...я той, хто не свіння...\n...я той, хто не сабака...\nВада і жахі тыцкаліся ў твар\nя ў многіх тварах\nгіну не сказаўшы\nтрапляю ў горад\nз горада іду\nіду не я\nпытаюся я хто ты\nза шыю абдымаў ланцуг\nсабака і свіння яны сцвярджалі\nяшчэ ступі далей\nпа-за табой сустрэча немагчыма\nя быццам плеўку голас выдзіраў\nі адшпурляў а голас варушыўся\nён гэта я\nмяне ўжо не было\nа словы гаварыліся пачута:\nя той хто шлях і хто па ім ідзе...\nМне чуўся ціхі звон...\nгэта быў мой горад,\nЁн нібыта плыў,\nён азываўся —\nя пайшоў насустрач.\nПАЭМА ГАРАЧАГА ЛІСЦЯ\nТы назвалася амяла:\nмая мілая —\nЗорка горкая нас вяла,\nзасяроджаныя аўтапілоты —\nНе настане потым.\nНеразгорнутых кніг тамы...\nШто самое сябе баіцца?\nМы адно аднаго аддаём.\nЦемра цяжкая, нібы дзёгаць.\nАпынулася неба дном:\nу ім табе дапамогуць.\nДопыт ранішні і вячорны.\nГукі белыя —\nПаскідаюць халаты —\nЯ прарок твой:\nя выходзіў да плота маліцца...\nСмяг табою і галадаў...\nНоччу зыркаю, вешчавой\nшто абвесціцца? —\nнахіляецца над слязою.\nУслед пайсці —\nбы напнецца паветра —\nТы ў гарачым маім лісці.\nЯ адцяты ад нас:\nМозг раздрапвае вастрыё.\nУрастае ў зямлю зямное,\nа нябеснае не маё:\nяк замок —\nпрада мной... за мною...\nБы сцвярджаў абрад —\nатуляў жываплотам поле...\n«Ты мне брат».\nЯ з вужакаю і савой...\nГавару сябе, як цытату...\nДы ўсёй боскасцю —\nадчуваю, што я адцяты.\nУсё роўна з дарогі збіцца.\nТЫ У ГАРАЧЫМ МАІМ ЛІСЦІ...\nЯ далоні складу замком.\nЗамыкаецца блізкасць збоем.\nБезнадзейнасць глядзіць з вакон.\nшто з табою?!\nЦі скажу каму:\nбудзь мне братам...\nЗабівае мяне жыццё.\nі пранізана блізкасць болем.\nІншароднае — у крыві.\nдзе ўзяць жменьку тлену?!.\nРэжуць парасткі прастаты.\nБачу мозг свой:\nмне ў ім адбіцца...\nБы савіныя вочы —\nа ўздых кароткі...\nАдцінаюцца ў цемру продкі.\nШлях — панылая кавяла.\nТЫ НАЗВАЛАСЯ АМЯЛА...\nВыжываюць імхі і бросня.\nз якога роду...\n...ШТО З ТАБОЮ?!.—\nў маю душу\nЗамарожвае словы лёд.\nБы вужака ўзбуджаецца —\nБудзе мозг мой хвароба жэрці\nне сябе ўжо,\nа нас ад смерці.\nў душы і ўваччу\nуваскрэсіцца да драбніцы...\nА пачуе мяне — бальніца.\nНе світала —\nАдчаканена ў профіль смерць:\nвыліваецца квадра ў квадру.\nЦемра торгаецца ў задусе.\nЯ пад імем тваім кладуся.\nА сэрцу біцца\nКлікаць буду цябе —\nЯ на скальпелі вастрыя.\nПАЭМА ЗАПАЛЕНЫХ СВЕЧАК\nПразрэнні апярэджвалі разлік.\nА людзі разумелі:\nСам побач клаўся.\nШаптала штосьці лета.\nА над шурпатым розумам тваім\nзгушчаліся зіхоткія сусветы.\nУ полымя апранутыя —\nбацька твой галодны.\nА адыходзіў —\nКаб адысці — пагаснуць неабходна.\nУзбоч жыцця пазначацца крыжы.\nЧым захапляўся —\nІшоў да небакраю.\nУсюды — ты:\nКаб распрастацца —\nмкнуцца да экстазу\nшто не ўмеюць папытаць,\nшто адказаць не здолеюць,\nЗ-пад рук — пясок.\nЖывое — спарышы.\nПаруш ваду —\nА бацька гаварыў:\nне церушы —\nу матчыныя вочы нацярушыш.\nПразрэнні — з чарады:\nўдрукуюцца ў цябе,\nнібы ў вашчыну,—\nзайсці у неймавернае туды,\nадкуль ужо вярнуцца немагчыма.\nА рэчы ацярушваюць аздобу.\nХто сустракаўся —\nўжо той не чужы.\nПраточыцца сутонне пад павейкі.\nПрад чалавекам зоркі і крыжы.\nКуды? — пытаўся. __\nУсім было данекуль.\nАдкрыццё — на раз.\nЖыццё перабірае іпастасі.\nА бацькава вячэра засталася.\nНапружваюцца пільна зрэнкі з'яў.\nШто набываў —\nадхіліцца ў прапажу.\nДзе ў немачы,\nдзе ў моцы — пазначай.\nПразрэнні адмаўляюцца ад ежы.\nЯ не сабе —\nсваё шукаў —\nУ зрэнкі зазіраюць груганы.\nА бацька прыўзнімаецца з труны:\nудзень і ўноч ідзі да небакраю.\nДа нейкіх меж\nУ сабе не ўжыцца.\nДагэтуль — ты.\nПрачнешся і заснеш.\nА ўвечары падыдзеш да бажніцы.\nІ будзе бразгатаць падзёрты дах\nі — зазіраць у сэрца іншасветы.\nО думка неўтаймоўная, бяжы!..\nЯ — небакрай.\nУ немачы знайдзіся.\nІ я — хада:\nусюды па мяжы.\nА бацька патрабуе:\nЗіхоткасцю аздобленыя строі.\nАдшукваўся сцяжынамі разоў.\nА сам ужо апрануты ў старое.\nў пераліках спробных,\nапошні між усіх аднаасобнік.\nя смягну і тужу.\nУ разважанні ўблыталіся рэчы.\nШто пра сябе —\nспытае хто —\nУ пустцы прызначаюцца сустрэчы.\nАдлікі апярэджвае хада.\nУ розум удрукоўваецца нешта.\nСабе і бацьку.\nШто з некім адбылося,\nшто з табой,—\nПясчаны пошап смагі.\nНад размаітай памяццю былой\nзаззяюць пакручастыя працягі.\nІмёны пазнаёмяцца нанова.\nСам без сябе,\nў шурпатай пустаце.\nА рэчы рэпеціруюць прамову.\nЛюдскія — лесы.\nСкрыцце — ў адкрыцці.\nукліняцца ў пясок —\nзацверджаныя межы і ўяўленні.\nЗахопліваюць рухі пустату.\nІ думкі адхіляюцца ад спрэчкі.\nТы — першы.\nне здагадваешся пра тэта.\nўвайшлі ў паданні,\nпостаці — у далячыні\ni ад цябе\nяшчэ зусім недалёка.\nТы нават ix можаш гукнуць\nпачуць іхні водгалас.\nДы ўсё адно\nпачатак — ад Рагвалода.\ni знайшоў на гэтым\nкраі - айчыну,\nлюдзях — народ;\na ў гэтым народзе—\na ў гэтай айчыне —\na ў горадзе гэтым —\ni брат — брату.\nІ тое, што настае,\nвышэй i важчэй за тое,\nшто ўжо настала.\nАле табе з дзвюх магчымасцяў\ni з двух\ni дзіда тлумачыць,\ni што яму ў свеце\nкіруецца да вытокаў.\nплыве i нырае ў аблокі\nТо адчыняюцца, то\nСваты то выходзяць,\nто зноўку ўваходзяць,\nI нерухома сядзіць\nміж князёў маладых,\nнікому не кажачы слова,\nСпытаешся ў птаха,\nкуды ён ляціць,\nспытаешся ў звера,\nкуды ён бяжыць,\nспытаешся ў гада,\nкуды ён поўзе таропка.\nякі цябе змусіць\nале не цяпер!..\nадхіліцца за лясы,\nсхаваецца за пагоркі,\nхай у бязлюдных лядах\nЗдзіўляецца князь у табе:\nуторгвацца ў княства тваё\nнесці з сабой на дзідах?!.\nЗдзіўляецца Бог у табе:\nгожаму целу твайму\nЦі гэта людзі,\nЦі гэта чаўны,\nз ім ваяваць,\nале з кім — не ўгледзіш;\nпамкнешся ўхіліцца —\nрасступіцца, як імгла,\nале не адступіць.\nПлыў у наступнасць —\nда Кіева i да самога\nпрастору крывіцкай гаворкаю,\nмусіш ісці i высільвацца,\nпіў чару з віном —\nімгла над зямлёй,\ni ў дзяцей\nЯшчэ недасніў цябе\nяшчэ недаздзейсніла цябе\nяшчэ недадумала цябе\ni мова недаказала,\ni моўча недамаўчала,\ni недаўсвядоміў Бог.\ni без нікога\nплывуць i плывуць:\nIчалавека ад чалавека,\nÄ мэта — павадыром.\nÄ дзень —\nАпе няхай Усяслаў,\nАпе не цела,\nНа тэты раз шчасця,\nНлывеш схаладнелай вадой\nТам , за туманам...\nАпе ў печы\nСам укладаешся да астатку


«Мы ўсё ж такі павінны выйсьці і прадэманстраваць сваю нязгоду з поўным ігнараваньнем волі беларускага народу», — заявіў прэтэндэнт на пасаду прэзыдэнта Валер Цапкала ў відэазвароце, які ён запісаў пасьля рашэньня ЦВК не рэгістраваць яго і Віктара Бабарыку кандыдатамі ў прэзыдэнты.\n«Мы павінны прадэманстраваць сваю нязгоду з тым, як крадуцца нашы галасы, як праходзіць маніпуляцыя нашымі галасамі», — заклікаў Цапкала. Ён прапанаваў «проста выйсьці на вуліцы, праспэкт Незалежнасьці і стаць у чаргу на аўтобусных прыпынках».\n«Гэтая чарга можа быць досыць доўгая. Садзіцца, калі трэба, у аўтобус і праехаць адзін прыпынак. Але мы павінны выйсьці і паказаць, што мы людзі, што мы ня хочам стаяць на каленях — тое, чаго чакае ад нас улада», — заявіў прэтэндэнт.\n«Мы многія адмовіліся ад нейкіх матэрыяльных дабротаў, мы прыйшлі ў гэтую кампанію, адмовіўшыся ад спакойнага жыцьця для таго, каб памяняць беларускае грамадзтва, — адзначыў Цапкала. — Давайце мы таксама ня будзем ляжаць проста на канапах, ня будзем проста глядзець тэлевізар, а знойдзем гадзіну-дзьве часу для таго, каб устаць і паглядзець на твары тых беларускіх хлопцаў і дзяўчат, якія сёньня хочуць бачыць Рэспубліку Беларусь іншай краінай, якія сёлета 9 жніўня хацелі б прачнуцца ў іншай Беларусі».\nЦапкала «хацеў бы, каб ня толькі маладыя — юнакі і дзяўчаты, а каб іхныя бацькі, бабулі таксама прыйшлі і сталі ў гэтыя «ланцугі салідарнасьці». «Падумайце, калі моладзь зьедзе, хто вас будзе тут хаваць? Калі яна ня будзе мець нармальнай высокааплатнай працы, яна абавязкова паедзе і вы застаняцеся адны», — лічыць палітык.\nНа яго думку, улада паказала, «як яна ўжо сёньня падробіць вынікі выбараў 9 жніўня».\n«І калі мы ня выйдзем на плошчу, калі мы ня выйдзем на вуліцы, калі мы ня будзем выходзіць пастаянна, рэгулярна, гэтая маніпуляцыя будзе працягвацца. Тое ж самае ўлада зробіць і празь пяць гадоў, тое ж самае яна зробіць і праз 10 гадоў, тое ж самае яна зробіць і праз 15 гадоў, тое ж самае яна зробіць і праз 20 гадоў. І яна будзе гэта рабіць да таго часу, пакуль мы ня выкажам салідарнасьць, пакуль мы не пакажам, на што мы здольныя», — перакананы Цапкала.\nЁн падкрэсьліў, што «гэта павінна быць усё ў межах закону».\n«Я не заклікаю нікога нічога штурмаваць. Я вельмі добра памятаю, як Махатма Гандзі зьбіраў мірныя акцыі пратэсту. Менавіта гэтыя мірныя акцыі пратэсту перамаглі Брытанскую імпэрыю. Менавіта гэтыя людзі, простыя, няўзброеныя людзі, проста выходзілі, ішлі і дэманстравалі тое, што яны зьяўляюцца народам. Тым народам, які мае права на сувэрэннае, асэнсаванае існаваньне. Бязь нянек, бяз „бацькаў“, без панукваньняў, без пагарды, без нахабства, бяз хамства, бяз пыхі, без усіх гэтых якасьцяў, якія сёньня ўлада дэманструе ў дачыненьні да народу Беларусі », — адзначыў прэтэндэнт на прэзыдэнцкі пост.\nУлада «даўно не цікавіцца тым, як жывуць людзі», лічыць Цапкала.\n«Гэта дыстанцыяваньне ад інтарэсаў нашых людзей знаходзіць праяву ў такіх брыдкіх формах. І гэтыя гідкія спосабы, да якіх зьвяртаецца ўлада для таго, каб зьняславіць сваіх канкурэнтаў, а потым іх і зьняць з перадвыбарчай кампаніі, гэтыя ўсе брудныя метады, якія мы бачылі ў гэтай кампаніі, гэтая ўлада прадэманстравала беларускаму народу», — заявіў палітык.\n«Думаю, што беларускі народ яшчэ мае магчымасьць і шанец паказаць, што ён не „народзец“, што мы не недачалавекі», — перакананы Цапкала.\nПаводле яго, пасьля рашэньня ЦВК у прэзыдэнцкай кампаніі застаюцца «нейкія спойлеры».\n«Я вельмі спадзяюся, што ў іх хопіць мужнасьці прыняць рашэньне ў адпаведнасьці з воляй беларускага народу, а калі ёсьць пры гэтым неабходнасьць, то і зьняць свае кандыдатуры. Я вельмі ў гэта веру. Але я таксама хацеў бы бачыць, што беларусы па-ранейшаму будуць праяўляць актыўнасьць, па-ранейшаму будуць выстройваць „ланцугі салідарнасьці“, па-ранейшаму будуць дэманстраваць і беларускаму грамадзтву, і ўсяму сьвету, што беларускі народ мае яшчэ жыцьцёвыя сілы, каб супрацьстаяць таму рэжыму, які лічыць, што мае права трымаць беларускі народ на каленях і цалкам ігнараваць яго волю, жыць за яго кошт і будаваць свой дабрабыт, лічачы беларусаў толькі абстрактнымі адзінкамі, якія павінны проста плаціць падаткі для таго, каб можна было пабудаваць сабе больш палацаў, рэзыдэнцый, каб можна было сабе зрабіць яшчэ што-небудзь такое, чаго ён яшчэ не прыдумаў: можа быць, купіць сабе які-небудзь самалёт круцейшы амэрыканскага прэзыдэнта, а можа быць, яшчэ і купіць сабе якую-небудзь калекцыю аўтамабіляў, на якіх ён будзе „расьсякаць“ па гарадах, адгароджваючы нас ад сябе», — заявіў Цапкала.\nСвой выступ ён завяршыў словамі: «Давайце возьмемся за рукі, сябры, каб не прапасьці па адным».\nРаней Цапкала паведаміў, што будзе абскарджваць рашэньне ЦВК аб яго нерэгістрацыі ў Вярхоўным судзе, аднак не спадзяецца на станоўчы зыход.\nУвечары 14 ліпеня ў Менску і іншых гарадах прайшлі стыхійныя акцыі пратэсту супраць нерэгістрацыі Цапкала і Бабарыкі кандыдатамі ў прэзыдэнты. Паводле зьвестак праваабаронцаў, сілавікі затрымалі ня менш за 250 чалавек.


Рост колькасці метану ў атмасферы можа паскорыць глабальнае пацяпленне\nНавуковы часопіс Science разгледзеў патэнцыйныя прычыны і наступствы некантралюемага росту колькасці метану на нашай планеце.\nМетан раскладаецца ў атмасферы хутчэй, чым вуглякіслы газ, але гэта мацнейшы парніковы газ. Паводле Агенцтва па ахове навакольнага асяроддзя ЗША, малекула метану будзе выклікаць пацяпленне ў 28-36 разоў больш, чым малекула вуглякіслага газу на працягу 100-гадовага перыяду. Апошнія даныя паказваюць, што канцэнтрацыя метану ў атмасферы ўзрасла з 1775 часціц на мільярд у 2006 годзе да 1850 часціц на мільярд у 2017 годзе.\nНавукоўцы дакладна не ведаюць, чаму ўзровень метану расце. Даследаванне 2017 года прыпісвае прыкладна палову прыросту каровам і іншым свойскім жывёлам, якія вылучаюць метан пры пераварванні ежы. Яшчэ адным фактарам, які спрыяе гэтаму, можа быць тое, што людзі сталі часцей выкарыстоўваць выкапнёвае паліва, і менш — біялагічнае (драўніна і г.д.).\nДалейшае павышэнне тэмпературы можа прывесці да таго, што водна-балотныя ўгоддзі будуць вылучаць больш метану, а змены ў атмасферы могуць запаволіць хуткасць разбурэння метану.


Антончык пра красавік 1991: «Гэта быў удар у самае сэрца імпэрыі»\n03 красавік 2013, 18:08\nСяргей Антончык, 1991 год\nУ гэтыя дні спаўняецца гадавіна славутых страйкаў менскіх рабочых у красавіку 1991-га году, калі на плошчу Леніна перад Домам ураду з палітычнымі і эканамічнымі патрабаваньнямі выйшлі каля сотні тысяч чалавек. Якія ўрокі можна вынесьці з тых падзеяў, які сьлед яны пакінулі ў гісторыі Беларусі? Ці магчымыя сёньня такія масавыя пратэсты? Пра гэта Віталь Цыганкоў гутарыць з адным зь лідэраў рабочага руху пачатку 90-х гадоў, былым дэпутатам Вярхоўнага Савету Сяргеем Антончыкам.\n— З вышыні 22 гадоў якія ўрокі можна вынесьці з тых падзеяў? Што гэта было? Ацэнкі тых падзеяў розьняцца дыямэтральна — адны заяўляюць, што гэта быў чыста «каўбасны бунт», што большасьць тых, хто выйшаў на плошчу, дбала толькі пра эканамічныя патрабаваньні. А палітычныя ім падказалі палітыкі? Ці людзей вывела на плошчу жаданьне «людзьмі звацца», патрабаваньне, каб іх пачулі?\n— Я лічу, што гэта быў лягічны вынік працэсу разбурэньня савецкай імпэрыі. Цэнтралізаваная ўлада была аслабленая, у яе ўжо не было рэсурсаў на тое, каб купіць ляяльнасьць грамадзян. У Беларусі рабочыя былі самай сацыяльна арганізаванай, магутнай групоўкай. Я ня згодны з тымі, хто кажа, што гэта быў «каўбасны бунт». Гэта быў вынік сацыяльна-эканамічных і палітычных працэсаў, якія адбываюцца, калі разбураецца магутная імпэрыя. Каўбасы на паліцах зьявіліся, але ўлада камуністаў у Беларусі ўжо ніколі не вярнулася. Нават калі параўнаць з Расеяй ці Ўкраінай, дзе камуністычныя партыі дагэтуль граюць істотную ролю ў палітыцы — то ў Беларусі мы пра гэтыя партыі нават і ня чуем. Гэта вынік тых страйкаў.\n— Калісьці вы сказалі, што менавіта рабочы рух убіў апошні цьвік у труну СССР. Ці не рамантычнае гэта нейкае перабольшваньне?\n— Я і цяпер так лічу. Уся савецкая прапаганда грунтавалася на тым, што камуністычная ўлада — гэта ўлада рабочых і сялян. І калі рабочыя ўзьняліся супраць гэтай улады, гэта быў выбух знутры, удар у самае сэрца імпэрыі. Таму я і кажу, што апошні цьвік быў убіты менавіта беларускімі рабочымі. Улада тады зразумела, што ў іх больш няма на каго абаперціся.\nРабочы страйк у Менску. Плошча Леніна. Красавік 1991 году\n— Чаму ў Беларусі не адбылося таго, што ажыцьцявілася ў Польшчы ў канцы 80-х — зьвяз рабочага руху і інтэлігенцыі, што прывяло да абраньня прэзыдэнтам Леха Валэнсы? Пасьля даволі кароткага адрэзку ў красавіку 1991-га году фактычна палітычная апазыцыя і рабочы рух у Беларусі пайшлі кожны сваёй дарогай, ці ня так?\n— У Польшчы і ў Беларусі былі істотна розныя сытуацыі. Па-першае, і гэта самае галоўнае, Беларусь была ў складзе СССР, не было яшчэ незалежнасьці краіны. Калі б мы зрабілі неразумныя крокі і, напрыклад, паставілі пытаньне пра выхад з Савецкага Саюзу, то наш страйк залілі б крывёю. Бо імпэрскія сілы не далі б магчымасьць ператварыць Беларусь у палігон дэмакратыі.\nВядома, цяпер здаецца, што тады можна было зрабіць больш. Але, паўтаруся, Беларусь была ў складзе СССР, і выйсьці з той пасткі было на той момант немагчыма. Але гэтыя страйкі падрыхтавалі сытуацыю аднаўленьня незалежнасьці Беларусі — і страйк быў палітычным этапам да новай Беларусі. І сёньня я перакананы, і адказваю за свае словы, што калі б мы тады зрабілі нешта больш рэзка — то, магчыма, іншай, горшай была б сытуацыя зь незалежнасьцю Беларусі.\nРабочы страйк на плошчы Леніна. 1991\n— Па-вашаму, ці магчымыя ў нашыя дні такія масавыя пратэсты менавіта рабочых? Можа, за гэтыя гады ролі розных клясаў і сацыяльных групаў у грамадзтве зьмяніліся, і рабочыя даўно ўжо перасталі быць палітычна актыўным клясам? Іх колькасьць кардынальна зьменшылася, да таго ж многія працуюць ужо не на вялікіх заводах. Дык ці магчымыя сёньня масавыя страйкі рабочых?\n— Адказваю максымальна канкрэтна. Не, немагчымыя. Як бы мне самому ні хацелася, каб гэта паўтарылася, аднак — немагчыма. Для таго, каб такі сцэнар паўтарыўся, трэба, каб супалі тры чыньнікі. Першае — гэта рэзкае аслабленьне цэнтралізаванай улады. Другое — зацяжны эканамічны крызіс. І трэцяе — немагчымасьць для кіраўніцтва Беларусі атрымліваць замежныя пазыкі. Толькі калі б гэта ўсё супала, можна было б казаць пра імавернасьць паўтору тых падзеяў.\nЯ ня думаю, што цягам бліжэйшага часу адразу гэтыя ўсе чыньнікі могуць зьмяніцца. Глядзіце, дзе адбываюцца страйкі ў Беларусі — на невялічкіх прадпрыемствах, за межамі Менску, дзе людзі атрымліваюць маленькія заробкі і даведзеныя да адчаю. У сталіцы яшчэ хапае рэсурсаў у рэжыму, каб купляць ляяльнасьць.\nСтрайк на плошчы Леніна\n2–3 красавіка 1991 году, пасьля таго як прадукты і тавары падаражэлі ў паўтара-два разы, у Менску пачаўся стыхійны страйк работнікаў менскіх заводаў з эканамічнымі і палітычнымі патрабаваньнямі. Рабочыя на прадпрыемствах хутка ўтварылі страйкамы. Сустаршынём усебеларускага страйкаму стаў дэпутат апазыцыі БНФ у Вярхоўным Савеце 12-га скліканьня рабочы Сяргей Антончык.\nЦяпер Сяргей Антончык ня ўдзельнічае ў актыўным палітычным жыцьці. Ён працуе кіроўцам і грузчыкам у прыватнай фірме.\nАд рэдакцыі: адным з палітычных папрабаваньняў удзельнікаў страйку у красавіку 1991 г. было наданьне Дэклярацыі аб сувэрэнітэце статусу канстытуцыйнай сілы.\nЧаму рабочыя асьвісталі Шушкевіча?\n“Каўбасны бунт” як умацаваньне рэжыму?\n«Карупцыя — гэта асноўны мэханізм утрыманьня ўлады»


Лукашэнка раскрытыкаваў экс-міністра Караева за выбачэнні перад пацярпелымі падчас пратэстаў 2020 года\n06.02.2022 / 09:37\nАляксандр Лукашэнка сцвярджае, што прабачэнні экс-міністра ўнутраных спраў Юрыя Караева перад выпадковымі людзьмі, што пацярпелі падчас пратэстаў пасля выбараў 2020 года, не былі з ім узгодненыя, і выбачацца не было патрэбы.\nПра гэта ён заявіў падчас інтэрв'ю з расійскім тэлевядучым Уладзімірам Салаўёвым, піша Zerkalo.io.\n— [Караеў] пачаў прасіць прабачэння. Са мной не было ўзгоднена. Выбачацца не было за што. Так, ён выступіў: «Я гатовы ўзяць на сябе…», а не трэба нічога браць на сябе! Не трэба, калі ты не вінаваты! І не трэба патураць ім. Было б як у Казахстане.\n— Вось якое стаўленне Лукашэнкі. (…). Лічыць прымяненне сілы, якое было, цалкам апраўданым — пракаментаваў Уладзімір Салаўёў.\n13 жніўня 2020 года тагачасны міністр унутраных спраў Беларусі Юрый Караеў у эфіры тэлеканала АНТ выбачыўся за траўмы выпадковых людзей на вулічных акцыях пратэсту.\n— Пры любой масавай сутычцы, пры спыненні групавых або масавых парушэнняў грамадскага парадку атрымліваецца так, што ўздзейнічаюць на тых, хто спецыяльна на гэта ішоў, і на тых, хто апынуўся побач, не сышоў своечасова, не здолеў адскочыць. Вось за гэтых людзей, тых, каму дасталася, я як камандзір хачу ўзяць на сябе адказнасць і папрасіць прабачэння чыста па-чалавечы перад гэтымі людзьмі, — заявіў тады Караеў.\nАкрамя таго Караеў у тым інтэрв'ю паабяцаў як мага хутчэй адпусціць выпадкова затрыманых мірных людзей.\nНа сённяшні дзень невядома аб ніводнай крымінальнай справе, якая б была заведзена за гвалт у дачыненні да ўдзельнікаў масавых пратэстаў 2020 года.


Усевалад Сьцебурака (№34\nГлабалізацыя. – Ручнікі. – Краязнаўчыя маршруты.\nНа двары ХХІ стагоддзе: людзі лётаюць у космас як на працу, Пентыум зьбірае ***ядзерныя працэсары, спрэс глабалізацыя, код ДНК амаль расшыфраваны, а пасярод Еўропы, як і раней, у баку ад усяго, ляжыць нерушшу дзівосны край беларускі. Здаўна быў ён невычэрпнай крыніцай для этнографаў, фалькларыстаў, зьбіральнікаў розных рознасьцяў і не стамляецца зьдзіўляць пасёньня. Тамы дасьледваньняў стаяць на паліцах бібліятэкаў, здавалася б, што ж можна адшукаць цікавага яшчэ? Аказваецца можна. Трэба проста ўважліва прыгледзецца.\nБезумоўна я адчуваю як некаторыя пасьля такіх словаў падрыхтаваліся пачуць чарговую лекцыю пра саматканыя ручнікі з куфра і народныя сьпевы бабуляў, але, прадбачачы такі настрой, папярэджваю – гаворка пойдзе не пра тое. Аддаючы належнае сьвядомым краязнаўцам і гісторыкам, прызнаю, што зараз нікога ня зьдзівіш стаптанымі маршрутамі да Міру, Нясьвіжу, Косава ці Наваградку. Абазнаныя аматары ўздоўж і ўпоперак абышлі, аб’ехалі, абплылі Паазер’е, Падняпроўе, Панямоньне і Палесьсе, хто не ленаваўся, – зазірнуў і на Беласточчыну ды Смаленшчыну, упартыя і схільныя да экстрыму наведалі нават чарнобыльскую зону, але ж трэба прызнаць – пры гэтым усім застаюцца такія мясьціны, куды мэтанакіравана наўрад ці паедзеш, праездам – ня трапіш, заблукаўшы ня выйдзеш, а апынешся хіба выпадкам.\nМядзьведжы кут. – Хама Брут. – Гаспадарскі двор. – Госьць – злодзей.\nТакім выпадкам апынуўся я летам у ******цкім раёне. Вось сапраўдны прыклад перыферыі – ні даць, ні ўзяць глухі кут – ні сівых легендаў табе, ні замкаў гальшанскіх, ні курортаў нарачанскіх, ні дажынкаў усенародных. І Польшча блізка, і Украіна побач, але ж нібы Беларусь.\nСправа, якая завяла мяне на поўдзень Берасьцейшчыны, была на першы погляд банальнай – вясельле, але толькі на першы, бо на вясельлі гэтым мусіў я выконваць ролю не зусім звычайную (для большасьці) – ролю вядучага-тамады, ці, па-нашаму кажучы, ролю вясельнага маршалка. Ведаеце, зараз, пераглядаючы падзеі таго нядаўняга мінулага, я нават больш трапна магу вызначыць сваю ролю – гэта гогалеўскі Хама Брут на адпяваньні панначкі. Супадае амаль усё: выпадковае знаёмства з людзьмі, легкадумная згода (нават спачатку не запытаўся, дзе адбудзецца вясельле), дзіўнае месца, і ў рэшце скоранасьць лёсу і жаданьньне хутчэй выканаць свае абавязкі, пасьля – атрымаць грошы і зьбегчы…\nПачалося ўсё ранкам на ўскраіне сталіцы, дзе я з невялікай торбай уваліўся ў машыну, што рушыла на поўдзень па берасьцейскай шашы. З адным прыпынкам на запраўцы пад Баранавічамі самаход праляцеў наш беларускі хайвэй, а разам з ім і нашую постсавецкую цывілізацыю і выехаў на дарогу раённага значэньня. Сухі сасновы лес абступіў асфальт, машыны, што сустрэчныя, што спадарожныя, зьніклі наогул. Хмары, з якіх зрэдзьчасу пачынаў накрапваць дождж, навісьлі над невысокімі дрэвамі і маркоцілі дадаткова. Блукаць, дзякуй Богу, не давялося, – ці то кіроўца быў спрытным, ці то проста шанцавала – апоўдні я апынуўся ў невялікай вёсцы, што згубілася сярод лясоў у ваколіцах адносна буйнога паселішча Ч****ны.\nНогі, стомленыя нерухомым сядзеньнем, няпэўна сталі на белы жвір прасёлку. На ўскраіне вёскі панавала цішыня. Надышоў час агледзецца. Навакольле было нібы родным і звыклым, але пры тым з заўважным налётам штучнасьці – меліярацыя зрабіла сваю справу, ператварыўшы балоцістыя адвеку краі ў сухі, пясчаны, плоскі, зарослы соснамі і верасам палігон, дзе «мы наш, мы новы мір пастроілі», і пяцігадовае планаваньне эканомікі перамагло матухну прыроду, а з ёй і здаровую логіку. Карацей, краявіды былі ня тое каб дужа пекныя. «Авохці мне, як тут прыгожа!» – гэта сказана было відавочна пра іншыя мясьціны.\nНе марудзячы доўга, пакрочыў на падворак. Хата не ўяляла з сябе нічога асаблівага, на даху – шыфер, на сьценах – шалёўка, тыповы будынак з вокнамі ў двор і на вуліцу. Падворак маіх гаспадароў, як, дарэчы, і іншыя суседнія двары, на першы, а пасьля і на ўсе наступныя погляды, выглядаў неахайным, а ў параўнаньні з утульнымі куткамі каталіцкіх мястэчак заходняй меншчыны ды гарадзеншчыны, быў наўпрост маляўніча закінутым. Ні табе палісаднічка з квятамі, ні альпійскіх горачак, ні роўна падкошанай траўкі ў садочку, пра альтанкі з вісячымі вазонамі наогул маўчу. Палесьсе і зараз край дзікі.\nВяртаючыся ад агульных назіраньняў да канкрэтыкі, то бок да асаблівасьцяў мясцовае забудовы, адзначу, што па перыметры двара ня шчыльна, але з захаваньнем формы простакутніка, стаялі гаспадарчыя пабудовы – хлеў, пуня, гараж, майстэрня. За хлявом, неяк неўпрыкмет, падворак пераходзіў у сад, сад – у агарод, які цягнуўся бульбоўнікам сотню-другую метраў да сьцяны лесу. Непрыкметнасьць такога пераходу мела месца праз тое, што плот стаяў толькі з трох бакоў, а ад лесу гаспода нічым не адгароджвалася. У садзе, пад старымі напалову ссохлымі яблынямі стаяў самаробны трактар з прычэпам, ды ляжалі, абы як скінутыя, цюкі саломы. Побач стаяў стог сена, што адным бокам падпіраў хлеў, а другім паслугаваў аднаму з двух сабакаў летнім кублом.\nГаспадар кубла быў дваровым сабакам дужа пахілага веку, аб чым сьведчылі няпэўная хада, сівая морда ды зусім чалавечы кашаль замест брэху, ад якога мароз прадзіраў па скуры. Будка ветэрана стаяла наводдаль і была гэткай жа старажытнай, як і яе жыхар. Другі сабака быў маладзейшым, але выконваў свае прамыя абавязкі ня лепш – у мой бок толькі пазяхнуў з непрыхаванай абыякавасьцю. Хадзілі, сядзелі і блыталіся пад нагамі каты і коткі розных колераў і ступеняў дзікунства. Скублі траўку гусі, квахталі куры з ліку тых, каго не парэзалі на вясельны стол. У паветры лунала прадчуваньне непазьбежнага сьвята і панавала мітусьня.\nРазам з тым, маё зьяўленьне нікога не зацікавіла, я нібы існаваў у паралельным сьвеце і ня выклікаў цікавасьці нават у гаспадарскіх сабакаў. Нейкая цётка ў каляровым швэдары, седзячы на лаве проста сярод двара, чысьціла рыбу, што плавала ў вялізных ночвах дагары пузам, у пабудове наўзбоч хаты – ляскаў посуд, шыпела пара, лілася вада. Далей, недалёка ад прыбіральні, вэнджыліся самаробныя кілбасы, зьвісаючы колцамі, як вялікія пітоны, з расчыненых вокнаў хаты чуліся галасы і бразгат кухарскага начыньня.\nВітаючыся з усімі бяз вынятку, уключаючы гусей на ўсялякі выпадак, я абышоў двор і пакіраваўся ў няпэўнасьці да цяпельца з кілбасамі – ні то госьць, ні то злодзей.\nКілбаска з гарбаткай. – Шпацыр. – Кухары і кухня. – Вечаровыя клопаты.\nКаля вогнішча сядзелі стомленыя і ня надта каб вясёлыя маладзёны: хлапец і дзьве дзяўчыны. Яны непрадбачліва прыехалі з Менску напярэдадні і ад ранку, другі дзень запар, рабілі ўсе віды гаспадарча-кухарскіх працаў з-за няўменьня адмовіць і дурной ініцыятыўнасьці. У душы я пасьмяяўся з наіўных гасьцей і ўсьцешыўся пра сябе, што я сам рабіць абы-чаго, апроч сваёй непасрэднай працы і тым больш за так, не абавязаны, і сумленьне мяне грызьці ня будзе, бо я ні сват, ні брат, а самы што ні на ёсьць найміт.\nПаспачуваўшы бедакам, я перавёў гутарку на іншае, пацікавіўшыся ўслых, ці існуе ў гэтай мясцовасьці традыцыя абедаць (час якраз быў недзе ля гадзіны дня) і ці ня можна было б паўдзельнічаць у гэтай працэдуры асабіста і актыўна. Традыцыя, як я думаў была, але прайшло яшчэ добрых паўгадзіны і два-тры мае настойлівыя нагадваньні, пакуль нехта (зусім не гаспадары – ім мая персона наогул не была цікавая) не паставіў проста паміж вяндлярняй і прыбіральняй стол з місай кілбасаў, хлебам, гуркамі і гарбатай. Да пералічанага, варта адзначыць, не прыкладалася ня толькі лыжкі ці відэльца, але бракавала і (што найбольш сімптаматычна) заахвочваньняў кшталту «Смачна есьці, даражэнькі наш тамада! Частуйцеся чым Бог паслаў, не крыўдуйце калі што-якое і г. д.» Не кажу ўжо пра самагон, які першы павінен быў зьявіцца на стале і абпекчы мой унутраны сьвет гасьціннасьцю ******цкай зямлі. – Ну, не абпёк, дык не абпёк, – падумаў я і аддаў належнае вэнджанай кілбасе з гарбатай.\nПа абедзе, ня маючы чым заняць вольны час, я зрабіў шпацыр па навакольлі. Цікава, што нядрэнна цягнула мабільная сувязь, чым я і скарыстаўся, зрабіўшы некалькі званкоў у такую далёкую цывілізацыю...\nПавольна гуляючы, азнаёміўся са сьметніцай, што вырасла на ўскраіне вёскі і склалася з іржавага жалезьзя, шкла ды іншых прадуктаў чалавечае жыцьцядзейнасьці. Паглядзеў на закінутыя двары і хаты з мёртвымі вокнамі, якія сустракаліся ледзь ня праз адну. Прайшоўся па лесе, сухім, як порах, запыліў свае далікатныя замшавыя чаравікі на прасёлку з белым жвірам і вярнуўся да хаты.\nВечарэла, а падрыхтоўчыя клопаты толькі набіралі абароты. Рыба, што чысьцілася пасярод двара, ужо шкварчэла на патэльнях, паўсюль сноўдалі людзі з вёдрамі, скрынкамі і кошыкамі, іх ногі спрытна давалі пендаля катам, што блыталіся, згодна свайму прамому прызначэньню. Уліцца ў гэтую мітусьню было немагчыма староньняму чалавеку, і ў чарговы раз за дзень я адчуў сябе лішнім на гэтым сьвяце жыцьця. Спрабуючы пазьбегнуць кацінага лёсу, я цішком і бачком падаўся да ганку. Разбуўся ў сенцах, паставіўшы свой абутак сярод дваццаці параў рознага іншага абутку ад гумовых гаўнадаваў да далікатных шлёпкаў і патрапіў на кухню. Гэтае месца было цэнтрам падрыхтоўкі і генеральным штабам вясельнага войска напрацягу апошніх некалькіх дзён. Пасярод штаба стаяў цыклапічных памераў тазік з фаршам, над якім, схіліўшыся, як палкаводцы над картай баявых дзеяньняў, стаялі тры жанчыны і нястомна ляпілі катлеты механічнымі і ўвішнымі рухамі. На ўсю гарэў газ, нібы сама сабой лілася вада і зачыняліся – расчынялія дзьвёркі халадоўняў. На сталах, растаўленых паўз сьцены, ляжала процьма ежы розных гатункаў, стосы, скрыні, пакункі, боханы хлеба, бутэлькі салодкай вады і трохлітровыя слоікі з нейкай празрыстай вадкасьцю.\nНа кухні я патрапіў у рукі галоўнае кухаркі і яе памагатых, якія распыталі мяне і далі парады адносна ўсіх сфераў жыцьця, у якіх я ў прынцыпе дзейнічаю ў якасьці тамады, мужчыны, грамадзяніна і проста чалавека. Галоўная кухарка Вялянціна таксама была найміткай, да таго ж паходзіла не з мясцовых – таму мы хутка паразумеліся. Я спрытна быў усаджаны за стол, дзе меў задавальненьне магутна павячэраць і пазнаёміцца з вышэй адзначанай вадкасьцю з трохлітровых ёмістасьцяў. Самагон быў цукровым, мацнейшым за стандарт у 40 градусаў і брыдкім – высьветлілася, што менавіта ён павінен быў стаць галоўнай ударнай сілай на заўтрашнім застольлі (віна, шампанскага і казённай гарэлкі было выключна для затраўкі). Гэтая акалічнасьць толькі падкрэсьлівала архаічнасьць мясцовага ладу жыцьця, бо хоць самагон і п’ецца дэкалітрамі і барэлямі зранку да вечару па ўсёй Беларусі, але на вясельлях зараз казёнка амаль паўсюдна замяніла чамургес. Ды і стол апошнім часам мала дзе рыхтуецца цалкам саматужна, хіба некаторыя стравы з ліку дужа далікатных ці дарагіх – астатняе робяць прафесійныя кухары сталовак ды рэстарацыяў.\nАдносна хатняга прыгатаваньня страваў да стала, выявілася, што справа ня толькі ў традыцыі, але і ў гіпертрафаваным жаданьні зэканоміць грошы. Гаспадары (у чым я меў магчымасьць упэўніцца пасьля яшчэ ня раз) былі людзьмі больш чым проста па-сялянску ашчаднымі – былі яшчэ тымі сквапнюгамі. Згодна іхнае псіхалогіі, той, хто працуе на іх не задарма – рабаўнік! Менавіта так гаспадары ўспрымалі ўсіх людзей і арганізацыі, каму вінныя былі нешта за паслугі. Пры гэтым, ашчадзіць капейчыну яны імкнуліся напрыклад не за кошт скарачэньня колькасьці гасьцей (іх было каля 115 чалавек), а за кошт спрашчэньня таго ж меню і рукавыломнага гандлю з усімі, каму мелі сплочваць грошы. Даходзіла да сьмешнага. Гаспадыня, так расперажывалася пра грашовыя выдаткі, што выправіла на М****** цкі кірмаш дачку з памагатымі, каб толькі хаця самой не аддаваць грошы ў рукі гандляроў і ня бачыць рабунку на свае вочы…\nПачуўшы гэтае і іншае і рашуча вызваліўшыся з абдымкаў галоўнага майго саюзьніка – генерала ад кухні пані Валянціны, я на кароткі час адцягнуў увагу маладых, удакладніўшы тое-сёе з заўтрашняй працэдуры і заручыўшыся канчаткова іх дабром, што мела прынцыповае значэньне, асабліва ў сьвятле новай інфармацыі пра дыспазіцыю ў стане.\nТакім чынам, панове, назаўтра я мусіў весьці рэй на вясельлі і паразумецца прыкладна з сотняй з гакам гасьцей, сярод якіх сотня была прадстаўніцтвам боку маладой, то бок – мясцовым паляшуцкім спадарствам. І толькі тым малым гакам былі госьці сталічныя… Бывалы вясельны воўк на маім месцы, магчыма б, прызадумаўся ў выпадку чаго аб шанцах атрымаць кухталёў ад усяе грамады, але я, улагоджаны добрай вячэрай, аптымістычна падумаў – прарвемся.\nМае справы нібы ўсе былі зробленыя, але спаць ніхто не прапаноўваў, наадварот – мне далі зразумець, што я мушу (безумоўна, добраахвотна) дапамагчы. Я (зноў-такі, безумоўна, добраахвотна) згадзіўся. У выніку з тымі ж небаракамі гасьцямі са сталіцы, у ліку якіх былі і дружкі, я да гадзіны ночы ўпрыгожваў залу, дзе мела адбыцца вясельле – у клубе вёскі Ч****ны. Але і па сканчэньні гэтае працы койка-месца ніхто не прапанаваў. Заўважыла гэта і ў чарговы раз выратавала пані Валя, якая адвяла мяне і такога ж беспрытульнага асустэнта (такую назву сьведкі даводзілася мне чуць на Гарадзеншчыне) да сябе і, па-каралеўску разьмясьціўшы кожнага на асобнай канапе, вярнулася (!) на кухню. Доўгі дзень скончыўся.\nРаніца. – Знаёмства з Ч****мі. – Помнікі савецкай даўніны.\nПабудзіў мяне вельмі далікатны дотык нечага пухнатага і мяккага. Па расплюшчэньні вачэй высьветлілася, што справай маёй пабудкі займаўся руды маленькі каток гаспадыні, які падняўся на досьвітку і, сумуючы без кампаніі, вырашыў у маёй асобе знайсьці сабе сябра для гульняў. Некалькі хвілінаў я ляжаў нерухома і засяроджана ўзнаўляў і занатоўваў сцэнар маючай адбыцца дзеі, а праз вакно веранды, ператворанай у сапраўдны зімовы сад, сьвяціла мяккае сонейка, і яго сьвятло залаціла падлогу, сьцены, лісткі шматлікіх кветак, у хаце панавала цішыня, толькі здалёк чуліся гукі шашы. У сонечных промнях павольна плавалі пылінкі, што паднімаліся з коўдры, па якой, усё больш уваходзячы ў смак, гойсаў малы руды бандзюга. Каб не зацягваць такі ідылічны стан, а адразу стварыць працоўны настрой, я даў кухталя зьверу, рэзкім рухам устаў з ложку і пайшоў мыцца. Пасьля падняў сьведку і мы папілі кавы, абмяркоўваючы дэталі, у якіх мне была патрэбная яго дапамога.\nТым часам зьявілася аднекуль гаспадыня (для мяне так і засталося таямніцай, ці яна рана паднялася, ці ня клалася наогул) і гасьцінна прапанавала нам сьняданак. Пасьля не паленавалася паказаць сваю вялізную гаспадарку, якую, дарэчы, цягнула адна, і нават звадзіла на ўласную копанку, дзе ў вольны час лавіла карасікаў.\nПасьля экскурсіі, стаміўшыся ад беспрацоў’я, я пацягнуўся да клубу, які нагадваў нешта сярэдняе паміж карчмой і дваром местачковага шляхціца. Прайшоўся па мясцовых (ажно 2-х) крамах пад непрыхавана пільнымі і цікаўнымі позіркамі мясцовых жыхароў. У адрозьненьне ад учорашняе ігнарацыі, зараз я быў цэнтрам увагі. Мая відавочна чужынская фізія цікавіла ўсіх бяз вынятку і, відаць гэтак моцна, што адзін дзядок год сямідзесяці, што праязджаў паўз краму на ровары, такі спыніўся, не бяз цяжкасьці зьлез са свайго аднагодкі невызначальнага колеру і няпэўнай мадыфікацыі і зьвярнуўся да мяне на неперадавальнай мясцовае гаворцы: «Мо, зблукав, ці шо, то я підкажу». Я адказаў, што не згубіўся, а проста чакаю. На што дзед з гасьціннасьцю і шчырасьцю прадстаўніка дакалумбавай цывілізацыі Амерыкі, мне прапанаваў: «А то хадэм до мэне ў двір посідымо, ды поговорымо». (Не бяруся перадаць асаблівасьцяў фанетыкі і лексікі, адно адзначу, што разумеў я дзедавы словы напалову і тое добра напружыўшыся). Каб не пакрыўдзіць старога я трохі параспытаў пра вёску, як людзі жывуць, дзе што чуваць. Мой субяседнік з ахвотай пусьціўся ў расповеды… Гэтак я дазнаўся, што клуб і дзьве крамы на перакрыжаваньні зараз зьяўляюцца цэнтрам жыцьця вёскі. Што калгас працуе праз пень-калоду, хаця старшыня ягоны і ёсьць тым самым магнатам, што зрабіў якаснае і нятаннае аднаўленьне клубу, і мае неблагі гледзячы па ўсім, прыбытак, здаючы клуб у арэнду на вясельлі ды іншыя сьвяты жыхарам суседніх вёсак. Даведаўся, што людзі тут жывуць з гародаў, але асабліва з лесу, адкуль цягаюць вёдрамі ягады ды грыбы. Разьвітаўся з сваім суразмоўцам і прайшоўся яшчэ трошкі.\nНасупраць школьнага будынку ў адзін паверх з калонамі, пабачыў бетонную тумбу з чыёйсьці галавой – імгненна адчуў – без героя-партызана не абыйдзецца, але, падышоўшы бліжэй, зразумеў, што мая фантазія куды больш бедная за бязьлітасную рэчаіснасьць. Заваліўшыся трохі на бок, пафарбаваны зялёным колерам, на тумбе месьціўся бюст Н. К. Крупскай. Сяброўка ўсіх піянераў СССР і верны паплечнік Ільіча тварам была як домаўправіцелька Карлсана і мела класічную фрызуру з вузлом валасоў а-ля «гулька». У «нагох» помніка па-сіроцку стаяў кошык са штучнымі пажоўклымі кветкамі, ствараючы эфект пахавальнага вянка «ад жаны і дзяцей». Падабенства з могілкамі ўзмацняла і тое, што помнік стаяў гэтак жа блізка ад дарогі, як ставяць бязыменныя крыжыкі па ахвярах ДТЗ пры шашы. Ацаніўшы маштаб трагедыі ідалаў нядаўняга мінулага, я падаўся да свайго поля бою, якое хутка мусіла стаць маім ці то Аўстэрліцам, ці то Ватэрло.\nСаюзьніцкія абяцаньні. – Дэбют. – Тузін адважных. – “У нас так ня робяць”.\nСталы ў вялікай зале стаялі літарай “П”, на сталах ляжалі абрусы, былі расстаўленыя ежа і пітво, каля сталоў стаялі драўляныя доўгія лавы. Месца ў цэнтры літары прызначалася для маладых (вызначалася яно адно наяўнасьцю крэслаў).\nАгледзеўшыся яшчэ раз, я заняў пазіцыю насупраць, склаўшы ў куце мой невялікі скарб з патрэбных дробезяў. Неўзабаве зьявіліся і музыкі – прыехалі з суседняга райцэнтру. Галоўным быў прыемны дзядзька гадоў пад сорак. Высьветлілася пры знаёмстве, што Яраслаў быў і ды-джэем, і саксафаністам, і салістам у адной асобе, з ім таксама прыехала маладая дзяўчына, што дапамагала сьпевамі адпаведна са свайго жаночага рэпертуару. Як чалавек сумленны, я тактычна падзяліўся сваімі назіраньнямі і заручыўся падтрымкай, знайшоўшы ня толькі аднадумцаў, але, як высьветлілся ў хуткім часе, яшчэ і братоў па няшчасьці. Пазнаёміўшыся і ўзгадніўшы дзеяньні мы рашуча засьведчылі ўзаемна сваю прыязнасьць і паабяцалі, калі што якое, ратаваць адно аднаго па меры сілаў і да апошняе кроплі крыві.\nРасставіўшы і наладзіўшы апаратуру, мы сядзелі ў чаканьні прыезду маладых. Тым часам зьбіраліся ля ўваходу госьці. Былі яны рознага веку: ад сівенькіх бабуляў да саплівых малых, але лучыла ўсіх адно – яны ў сваёй пераважнай большасьці былі сваякамі. На вясельле тут зьбіралася вялікая радзіна, як кланы ў Шатландыі, як мафіёзныя сем’і ў Італіі. Ім ня трэба было знаёміцца, усе яны некім некаму прыходзіліся, залежала толькі ў якой стрэчы. Пачуцьцё адчужанасьці ўзмацнялася.\nНарэшце зьявіліся маладыя, вакол завіхаўся аператар. Бацькі сустрэлі іх на ганку абразам, хлебам-сольлю. Як першыя стрэлы прагучаў звон, і паляцелі друзачкі пабітых чарак «на шчасьце» і натоўп пайшоў за маладымі, як у атаку, у сярэдзіну будынка. Адказ быў за намі.\nЗагучаў вясельны марш. Маладыя занялі пачэснае месца, музыка сьцішылася, і я пастаўленым голасам зароў у мікрафон адрэпетаваныя, падкрэсьлена ўрачыстыя ды далікатныя: «Дзень добры, шаноўныя госьці! Радыя вітаць вас на гэтым цудоўным сьвяце! Паважанае спадарства, займаеце, калі ласка, месцы за вясельным сталом…» – і гэтак далей, зазіраючы ў вочы, праводзячы пад руку, ветліва пасьміхаючыся.\nУсьмешка мая ня мела нічога агульнага з маімі эмоцыямі – яны на той момант складаліся з жаху, злосьці, крыўды і пагарды – натоўп быў некіруемы! Такая простая справа, як сесьці за стол, ператварылася ў бязладнае хаджэньне па зале, перасаджваньне, перацягваньне некага да сябе, ці простае стаяньне з падпіраньнем сьценаў. (Маладыя напярэдадні адмовілі мне ў нібы такой звыклай рэчы як папярэдняе разьмеркаваньне месцаў і выстаўленьне шыльдачак з прозьвішчамі, матывуючы адмову тым, што «у нас так ня робяць», бо «ўсе знаёмыя і расьсядуцца гэтак, як захочуць»). Колькі яшчэ разоў я за дзень пачую гэтае сьведчаньне самадастатковасьці, каб не сказаць абмежаванасьці, – «у нас так ня робяць» і з якімі інтанацыямі гэта будзе гучаць, я яшчэ ня ведаў. І дзякуй Богу.\nЗдавацца гэтак проста я быў ня згодны. Падміргнуўшы музыку, які разумеў мяне з аднаго погляду, я пад новую шпарчэйшую кампазіцыю з падвоенай энергіяй узяўся за рассадку. З баямі гэта ўдалося. Не аддаючы ініцыятыву, я захіліў першы тост і не абы-як, а ў вершы. Удар павінен быў быць моцным, бо зброя была правераная, уласна мая, эксклюзіўная, і таму я небеспадстаўна спадзяваўся на эфект:\nЯ у гасьцей прысутных ўсіх\nНа слова папрашу дазволу!\nПадымем келіхі – няхай\nгучаць яны, як сьмех, вясёла!\nІ вып’ем ўсе за тых дваіх,\nшто побач з намі ў гэтай залі\nдва лёсы у адзін зьядналі.\nДа дна! За шчасьце маладых!!!\nМузыка мне нават рэха выдаў, і апошнія словы грымнулі і заглухлі па кутах, зала маўчала… Аўдыторыя відавочна не разумела маёй беларускай мовы, паслугуючыся мясцовай руска-украінскай трасянкай, яны ставіліся да беларускай мовы як да лаціны і лічылі, што ёсьць яна толькі ў школе. Фіяска было такім блізкім, што я інтуітыўна схапіў першы келіх са стала, пралямантаваўшы, як пацярпелы, яшчэ раз апошні радок, дадаў голасам вайсковага старшыны «Стоячы!!!» і сваім прыкладам паказаў што трэ рабіць, па-гусарску ледзь не з лакця кульнуўшы самагонкі. Пасьля каманды «Стоячы!!!» падскочылі мужыкі, на іх лакцях павісьлі жонкі, а на іх спадніцах – дзеці – народ уцяміў і, паўтарыўшы рух, расьсеўся. У вачах гасьцей зьявілася цікавасьць да маёй персоны – першы крок быў зроблены. Там-сям чулася «дык він говорыць по-біларуску»… Госьці пачалі закусваць, загучала музыка.\nДалей было, як у сьне: тосты, пытаньні з надзеяй разгараварыць людства, жарты, кампліменты. Агульна кажучы, справа ішла як па смале. Ніякай дапамогі не было і ад свата, функцыі якога па мясцовай традыцыі абмяжоўваліся толькі нашэньнем ручніка ды ўласнаручным разьліваньнем самагонкі гасьцям. Рэагавалі адэкватна толькі тыя паўтара дзясятка моладзі, што прыехалі з Менску, а зараз сядзелі сваім гуртком ды, пэўна, адчувалі сябе таксама ніякавата. З іх ліку я набіраў ахвотнікаў удзельнічаць у конкурсах, бо мясцовы народ заняў пазіцыю ня толькі выключна глядацкую, але і выразна пасіўна-здрадніцкую. Тузін менчукоў аддуваўся за ўсіх, я быў ім удзячны і ўжо падумаў, што горшае абышло бокам, як прыйшла бяда адкуль не чакалі.\nДа нас з музыкамі падляцеў бацька маладой (за сталом яго не было ад пачатку, ён кіраваў з жонкай на кухні) і безапеляцыйна заявіў, што апаратура стаіць няправільна, то бок павінна стаяць не ў агульнай зале, а ў маленькім зальчыку, што папярэднічаў застольнаму, і менавіта там мусіць гучаць музыка і ладзіцца танцы. (Зальчык той быў ня больш як вітальняй і быў аддзелены ад вялікага вузкім калідорам). Бацька (каржакаваты, малы, упоперак сябе шырэйшы і дужа падобны да дзіка) злосна бліскаючы вачыма тлумачыў, што тут, маўляў, гэта будзе перашкаджаць гасьцям размаўляць і есьці. Нашыя спробы давесьці, што гэта нязручна і немагчыма па тэхнічных прычынах (радыёмікрафон не праб’е бетонны мур, ды музыка будзе нячутная, яшчэ і госьці ня зьмесьцяцца), разьюшанага дзядзьку не цікавілі. Аргумент быў адзіны «у нас так ня робіцца», акрамя таго «плачу я, таму – марш!!!». Хацелася сказаць, вядома, нешта накшталт таго, што «гусьлям, княжа, ня пішуць законаў». Але…\nПасярод вясельля ўсё было адключана і нашымі з разгубленым Яраславам сіламі паступова перацягвалася «куды трэба». Тым часам, здавалася, народу гэта толькі і было патрэбнае: на адным канцы стала бабулі зацягнулі «Горіла сосна, па-ла-ла!»; на другім дзеці, карыстаючыся маёй адсутнасьцю, пачалі трушчыць балёнікі з цыдулкамі, патрэбнымі для конкурсу; нехта палез праз стол братацца і гэтак далей, і далей болей. Застольле страчвала прыкмету вясельнага.\nСаксафон як бісер. – Глас у пустэльні. – Ратунак ежы. – Бензапіла і карты.\nПравёўшы маленькую нараду, мы з Яраславам вырашылі змагацца да апошняга. Разам вярнуліся ў залу і пайшлі ў ва-банк. Вырашылі ўзяць страчаныя, ці, больш правільна, гвалтоўна вырваныя, лейцы ізноў у свае рукі. Апелявалі мы да самага важнага ў дадзенай сітуацыі – да маладых. Прапанавалі ім распачаць танцавальную праграму першым шлюбным танцам. Адмовіцца было немагчыма. Задума спрацавала, і людцы пакідалі відэльцы.\nМаладыя выйшлі, вакол іх утварылася рэдзенькае колца гасьцей, і музыка, па-змоўніцку пасьміхнуўшыся мне, уключыў фонам павольную кампазіцыю, пасьля аднекуль, як чараўнік, дастаў саксафон і зайграў пранізьлівае велягурыстае сола! Гук саксафону ў тлумнай зале сельскага клубу гучаў, як анёльскі сьпеў, я сам адчуў салодкую млоснасьць, але хутка ўзяў сябе ў рукі, азірнуўся: новы гук адцягнуў увагу толькі на імгненьне, цяпер людзі далей працягвалі гутарку, ізноў зацягнулі свій спів бабулі, нейкі мужык, які ад пачатку вясельля гэтак і ня зьняў скураную куртку, гучна тлумачыў па мабіле, што «ён аддыхае на вясельлі»… І тут правал. Самадастатковыя палешукі не зьвярталі ўвагі нават на маладых, яны сабраліся каб пабачыцца са сваякамі, выпіць, пад’есьці… якія маладыя, якія саксафоны… хоць у барабан лупі.\nНе пасьпелі маладыя вярнуцца да свайго пачэснага месца, як да нас падбегла новае ліха на гэты раз ужо ў выглядзе маці маладой. Схапіўшы мяне за руку і адвёўшы ўбок, яна пракрычала мне на вуха сакраментальную фразу, якая застанецца са мной, мяркую, на рэшту жыцьця: «Тамада, ратуй закуску!!!» Гэта азначала, што я, аказваецца, павінен ня проста заняць гасьцей, але падняць іх усіх з-за стала на гадзіну як мінімум, каб яны ня зьнішчылі ўсё спрэс перад сабой і пасьля не сядзелі злыя і ня думалі пра гаспадароў благое.\nЯ выйшаў. Нібы ў вядомай стужцы «Брэйв харт», дзе шатландцы ідуць з голым задам на ангельцаў – ні даць, ні ўзяць псіхічная атака. Я выйшаў на залу са 120 чалавекамі, і не на аўдыторыю слухачоў, а на паньства, якое п’е, есьць і гамоніць, выйшаў без мікрафону (глядзі вышэй чаму) і роў, як кажуць, немым голасам. Усю сваю абаяльнасьць, настойлівасьць і нянавісьць да гэтага дзікунства я выкарыстаў, каб падняць каго танчыць, каго ўдзельнічаць у конкурсе, каго праветрыцца на двор, каго папаліць цыгарэту. У выніку зала амаль апусьцела, засталася непахісная капэла, што сьпявала, як на адпяваньні, без перапынку, то разам то па чарзе, нібы ў гіпнатычным трансе.\nСтомленыя і абыякавыя да ўсяго, разам з аператарам і музыкамі ўрэшце селі перакусіць, сабраўшы, тое, што засталося ад гасьцей (нашае сталаваньне ў планы гаспадароў не ўваходзіла). Пагутарылі, паспачувалі адно адному. Я пачуў, што гэта ня горшае, што бывае ў гэтых мясьцінах, асабліва ў параўнаньні са звычаем «закрыцьця вясельля», калі людзі з ліку мясцовых і не запрошаных аматараў выпіць, зьбіраюцца і ультыматыўна патрабуюць гарэлкі, пад пагрозай спыненьня баляваньня гвалтоўнымі сродкамі. У арсенале тамтэйшых шантажыстаў апрача настойлівых просьбаў, меліся падпалы стагоў сена некага з гасьцей (каб беглі тушыць), выпусканьне «на волю» хатняе жывёлы і птушкі з хлявоў (каб беглі ратаваць) і шмат іншага. Акрамя таго, заставаўся надзейны дзедаўскі сродак усіх часоў – мардабой усіх, хто трапіцца пад руку. Аднойчы падчас такога мерапрыемства, якраз непадалёку ад Ч****аў, у якасьці аргумента – вось ужо сапраўды – апошні аргумент каралёў – выкарыстоўвалася бензапіла! (Усе, безумоўна, разьбегліся)…\nДа нас такія «запоріжцы» (як называюць там гасьцей, што заходзяць на вясельле, каб толькі стоячы хутка, выпіць чарку гарэлкі і зьбегчы) не зьяўляліся, ці можа я проста не заўважыў, затлумлены бессэнсоўным змаганьнем за сьвята…\nПавячэраўшы, (час быў ужо вечаровы) я выйшаў на двор, падыхаць сьвежым паветрам. Дарэмна я думаў, што нічога мяне больш ня зьдзівіць – зьдзівіла і яшчэ як, – у альтанцы, што стаяла на двары, купка мужыкоў з ліку гасьцей заўзята рэзалася ў карты (!), пад каментары зацікаўленых гледачоў. Я зразумеў – вясельле ўдалося, людзі адчуваюць сябе ўтульна і разьняволена – гэта галоўнае.\nПасьля усе вярнуліся. Ізноў куляліся чаркі, гучала музыка, адбываліся конкурсы для аматараў і гледачоў. Гулялі, як водзіцца, да ночы…\nСтомлены і задаволены, што ўсё скончылася, а мяне нават ня білі, я лёг спаць у хаце пані Валянціны, выпіўшы пляшку віна, якую сам забраў з кухні разам з кавалкам вяндліны, ведаючы, што мне ніхто яго не загорне «на дарожку», і што выратаваньне тапельцаў – іх уласных рук справа.\nУночы мне сьнілася, што я сам і ёсьць «запоріжец», і мне наліваюць чарку за чаркай, якія я куляю і нават не закусваю…\nНа зваротным шляху я спаў і зрэдку расплюшчваў вочы, каб зірнуць на палі і лясы, што прабягалі за вакном самаходу і зноў правальваўся ў трызьненьне. Мяне ахіналі спакой і апатыя, і абодвум пачуцьцям я быў аднолькава рады…\nСталіца сустрэла цеплыней і пустымі нядзельнымі вуліцамі, гадзіньнік на ратушы прабіў чатыры, і мне раптам падалося, што зараз, пры муры катэдры, два гогалеўскія манахі, прысеўшы перакусіць, прамовяць, як у бесьсьмяротным фільме: «Слаўны чалавек быў Хама. Памянем…»\nP.S. Усе супадзеньні выпадковыя, усе прасочаныя тэндэнцыі агульныя.


БУДУЧАЯ МЯЖА З ЭЎРАЗЬВЯЗАМ – ЗЬ НЯМЕЦКАЙ ПРЭСЫ\n"Польшча ёсьць для Беларусі адначасова і прыкладам, і вобразам ворага", — піша на старонках нямецкага навукова-грамадзка-палітычнага выданьня "BN" доктарка паліталёгіі Астрыд Заам.\nНа думку дасьледчыцы, гэты вельмі супярэчлівы вобраз фармуецца сёньня найперш пад уплывам унутрыпалітычнай сытуацыі.\nЗ аднаго боку, палітычная кляса, баючыся гэтак званай мэнтальнай палянізацыі грамадзтва, імкнецца стварыць яўна нэгатыўны прапагандысцкі вобраз краіны-суседкі, прыводзяцца нават выказваньні беларускага прэзыдэнта адносна польскага пасярэдніцтва ў амэрыканскіх палітычных гульнях супраць Беларусі.\nЗь іншага боку, беларускае насельніцтва, якое за апошні час мела дастаткова магчымасьцяў наведаць суседнюю краіну, ня надта даверліва ставіцца да падобнай прапаганды. Паводле зьвестак нямецкага палітоляга, прыкладна 57% беларусаў ня бачаць ніякай небясьпекі ва ўступленьні Польшчы ў НАТО для Беларусі, а 54% увогуле лічаць, што Польшча абрала правільны шлях.\nКарэспандэнт нямецкай службы тэлерадыёкарпарацыі "Deutsche Welle" ў сваім матэрыяле прыводзіць іншыя зьвесткі: звыш як 40% паездак беларусаў у Польшчу маюць камэрцыйны характар. Большасьць людзей, якіх распытвалі журналісты, заклапочаныя ўвядзеньнем візавага рэжыму з Польшчай.\nПаводле нямецкага журналіста, магчымасьць бязьвізавага ўезду беларускіх грамадзянаў у Польшчу мае і іншы бок — гэта нелегальная іміграцыя. Сярод шматлікіх нелегалаў, што працуюць цяпер у Польшчы, шмат беларусаў.\nТысячы беларусаў сёньня занятыя ў розных галінах польскай гаспадаркі: будуюць, шыюць, робяць мэблю, займаюцца сельскай гаспадаркай, даглядаюць дзяцей і нават аказваюць сэксуальныя паслугі ў мясцовых бардэлях. Польшча для іх — амаль ідэальная сацыяльна-эканамічная мадэль. Тут можна зарабіць і нешта купіць на заробленыя грошы.\nПаводле нямецкіх аглядальнікаў, дынаміка нелегальнай беларускай іміграцыі магла б быць значна ніжэйшая, калі б паміж краінамі намецілася больш інтэнсіўнае эканамічнае і палітычнае супрацоўніцтва.\nЯк піша на старонках выданьня "BN" палітоляг Астрыд Заам, ізаляцыя Беларусі сёньня не ў інтарэсах Польшчы як будучага сябра Эўразьвязу.\nСярод фактараў, якія ўскладняюць беларуска-польскія стасункі, аўтарка вылучае наступны: абодва бакі пакуль што не спрабавалі разам асэнсаваць некаторыя старонкі сумеснай гісторыі, напрыклад — з часоў Пілсудзкага. Паводле аўтаркі, пэўная прыхаваная палёнафобія назіраецца нават у беларускіх апазыцыйных палітыкаў.