Аляксей Карпюк. Свежая рыба\nЯ — настаўніца. У мяне двое дзетак, муж ледзь не пісьменнік.\nАпошні час я пачынаю любіць вершы. Вучыць на памяць няма калі, таму запісваю іх на паперу, вешаю над ложкам, а перад сном прабягу вачыма па радках — і праз некалькі дзён, глядзіш, яны ўжо моцна сядзяць у галаве. Слабасці сваёй крыху саромеюся і нават хаваюся ад Косці.\nМіж іншым, калі з’явіцца новая паперка над ложкам, муж паблажліва і з палітаваннем прачытае яе, дасць прафесійную ацэнку аўтару, але чамусьці не цікавіцца, навошта яна вісіць, і нават не дзівіцца.\nУ школе мяне лічаць сур’ёзным педагогам, выдаюць пахвальныя граматы, а мне — няёмка. Мне здаецца, што я — проста дзяўчынка. Раптам захочацца марожанага, пацягне пагуляць у класы ці паўзірацца на свет праз каляровае шкельца; або раніцой, ідучы на работу, здаецца, вярнулася б і паспала яшчэ гадзіны чатыры ці ўткнулася б маме ў прыпол і прасядзела б так паўдня. Не раблю гэтак, бо мама далёка.\nЖыву ў невялікім горадзе, хаджу на работу заўсёды ў адзін час, па адной вуліцы і той жа дарогай.\nХодзіш у школу дзень, два, месяц, год. Памалу звыкаешся з тым, што навокал цябе. Непрыкметна ўсё, што сустракае цябе кожную раніцу, робіцца тваім, нават інтымным.\nНасупраць бібліятэкі — клумба, каля яе праходжу кожны раз а палове дзевятай.\nДалей — дрэўцы, вельмі знаёмыя, выраслі на вачах: вясной нецярпліва чакаю, калі з набрынялых пупышак, нарэшце, з’явяцца тоненькія, свежыя стрэлачкі лісцікаў. Летам хочацца памыць знямоглае ад пылу лісце, а ўвосень — сабраць у букет: такое яно яркае і прыгожае!\nА тут будуюць гасцініцу. Кожны ранак заўважаеш, як выраслі за суткі сцены. Муляры — зусім маладыя хлопцы, а як сур’ёзна працуюць! Асабліва падабаецца мне адзін: бледны, у акулярах. Гадаю, хто ён такі, як стаў будаўніком, пра што марыць. Вельмі яны мяне ўразілі пасля аднаго выпадку.\nРаніцой трапляю на сцэнку. Хлопец на рыштаванні надзяе фартух, знізу яму крычыць дзяўчына:\n— Вася, падкову знайшла на вуліцы! З вухналямі нават... Адшліфаваная — на серабро!.. На, замуруй яе на шчасце!\n— Кідай! — ажыўляецца муляр.\nЯшчэ больш блізкімі становяцца гэтыя людзі.\nМногіх прахожых ужо ведаю.\nВось гэты, у шэрым палітэчку, пунктуальны: на работу выходзіць мінута ў мінуту.\nА то сунецца, мабыць, бюракрат. Ідзе важна, ні на каго не гляне, пасопвае і так трымае галаву, бытта з яе што-небудзь спадзе. Няўжо і ён быў калісьці маленькім хлопчыкам, як мой Віця?.. Уяўляю яго ў кабінеце: слухае чалавека, уткнуўшыся ў настольнае шкло, і да яго гаварыць, што да шафы. А ёсць жа людзі, якія такое важнічанне лічаць аўтарытэтам!\nА вунь маладзенькая будаўніца спяшаецца на работу. Новую вясеннюю касынку нясе на галаве як бы нядбайна, толькі ж ты мяне не ашукаеш, хітруня: мне ўжо хутка дваццаць восем, але яшчэ ўмею і я так рабіць!..\nНаганяю групку дзяўчат. Адразу відаць, што яны першы раз у нашым горадзе. Ага, у Доме народнай творчасці ідзе абласны конкурс самадзейнасці... Абганяць іх не спяшаюся. Дзяўчаткі няўпэўнена ўзыходзяць на мост (а ён у нас высокі!), ім закружыліся галовы. Спыняюцца воддаль ад парэнчаў, нямеюць, зачараваныя.\n— Ах, гэта ж — Нё-оман! — шэпча адна.— Колькі вершаў пра яго вучылі, песень пяялі...\nПа мосце праехаў цягач, заглушыў словы.\nЗдалёк паказаўся той, каго я называю сваім незнаёмым. Сёння нечым засмучаны, ідзе і на людзей не глядзіць: а чаму? Мо ўчора ў клубе яго дзяўчына танцавала з іншым?.. Спыніць бы і падбадзёрыць: хло-опча, гэта ўсё драбяза!..\nУ аднаго радасць, у другога смутак — у кожнага сваё...\nЗ часам людзі позіркамі пачынаюць гаварыць табе, якая прыгожая сонечная раніца, як шмат паспелі зрабіць за суткі муляры.\nІ гэтак з дня ў дзень!\nІдзеш з работы стомленая, галава поўная клопатаў, у руцэ — партфель, пузаты ад сшыткаў, і вось цябе штосьці пачынае цікавіць. Хоць яшчэ і нязначнае, але радаснае, тваё, часамі таямнічае, прыемнае: ты паглыбляешся ў яго, і стомленасць твая кудысьці знікае. Тады табе здаецца, што ты ўжо была некалі на свеце. Магчыма, і нават напэўна,— не чалавекам, а мо галінкай, цаглінай, хмарай...\nКалі мяне агортвае замілаванне да ўсяго свету — кветак, сонца, каменняў, людзей,— то здаецца, што гэтая бязмерная колькасць пачуццяў дасталася мне ў спадчыну ад таго Мінулага, ад тае Сутнасці...\nТакім чынам хаджу ў школу і — назіраю...\nЗ нейкага часу ў плыні прахожых пачынаю вылучаць таго маладога чалавека, майго незнаёмца. Ветлівы твар. Чыстыя вочы. Лёгкая хада спартсмена. Заўсёды акуратна апрануты. І наогул нейкі не такі, як іншыя.\nПачынаю гадаць — хто ён?\nГадаю кожную раніцу і амаль з нецярплівасцю чакаю выпадку зазірнуць яму ў твар.\nЁн не заўважае маіх позіркаў. Гэта мяне нават крыху абурае: не забылася пра той час, калі кожны хлапец вытрэшчваў на мяне, студэнтку, вочы. Паступова чытаю ў вачах незнаёмага здзіўленне. А неўзабаве ён ахвотна адказвае мне вачыма. Але ж мы толькі... пешаходы, як гаворыцца ў правілах вулічнага руху.\n...Вяртаюся дамоў. Інстытут даў мужу на год творчы водпуск, Косця цяпер дома. Застаю яго так, як і пакінула. Абкладзены слоўнікамі, даведнікамі, кіпамі рукапісаў, капіркай — ён упарта стукае па бліскучых клавішах машынкі.\n— Косця, ты мяне чуеш? — адрываю яго ад работы і чамусьці не зусім складна расказваю: — Кожную раніцу на мяне паглядвае нейкі дзядзечка!\n— Што? — злуе ён.\nМы, жанчыны, любім крыху рэўнаваць і выклікаць рэўнасць — гэта асвяжае.\n— Вечна трапляецца мне на вочы нейкі чалавек, калі іду на работу. На цябе падобны! Такі ж лабасты, з упартым позіркам, рослы... І чаго ён прыстае? — смяюся ды сама не ведаю, чаму хлушу.\n— От, дзівак, я ж яго зусім не ведаю!..\n— Але навошта ён мне патрэбны?\n— Не можаш даць сабе рады з ім: такая бездапаможная?.. І наогул, дай мне спокуй!\n— Паперы купіла?\n— На-а, еш яе! — кідаю пачак яму пад нос.— Не адзавіся да яго ніколі...\nАле ён не звяртае ўвагі на маю крыўду. Разрывае пачак ды радуецца шчыра, як дзіця:\n— Ы-ы-ых! Першы нумар! Ну і малайчына ты ў мяне, Іра! Дай пацалую!\n— Яе цалуй!\n— М-м-м, а-ах!..— ён сапраўды цмокае лісты.— Мелаваная, раско-ошная!..\nЗбіралася расказаць яму пра сённяшнюю спрэчку з піянерважатай, але ўжо расхацелася. Адчуваю штосьці большае, чым нездаволенасць мужам. Хочацца кінуць яму ў твар: «Эгаіст, толькі сябе ды свае рукапісы бачыш!..»\nПамыляецца той, хто зайздросціць жонцы вучонага.\nГэта калісьці я думала, што вучоны — бог, які ў прыпадку святога і таямнічага натхнення лёгка ды бесклапотна робіць адкрыцці. Дзе там, ён — рабочы вол! І Косця з такіх, якія ісціну здабываюць мазалямі.\nВазьміце які-небудзь навуковы рукапіс у рукі і ўявіце сабе, што вам далі заданне не напісаць, а толькі — перапісаць яго. І вам стане страшна. А мой муж апошнюю работу, пакуль паслаў у выдавецтва, перапісваў разоў дзесяць! На гэты час, калі яму «пішацца», ён нібы адыходзіць ад мяне і дзяцей на цэлыя тыдні, месяцы ды лунае ў нейкім іншым свеце.\nЗрэшты, калі і не піша, то з Косці карысць малая. Жыццё для яго — матэрыял для сваёй працы. У інстытуце ён дзень і ноч прападаў са студэнтамі. Думала, пойдзе ў творчы водпуск, будзе інакш.\nВось ён дома. А што змянілася?\nЯ ведаю, я ўпэўнена: колькасць патрачанага чалавекам часу на рабоце залежыць не ад пасады, узросту, а — ад характару. Толькі настойлівасць ды ўпартасць даюць вынік. Але ж — як звыкнуцца з паводзінамі мужа?\nЁн фанатык сваёй працы. Часта, бывае, пасваруся, набурчу, нагавару непрыемнага, як вось зараз, аднак жа самы паважаны для мяне чалавек — мой Косця. Яго ўпартасці хапіла б на некалькі чалавек. Мне б крыху!..\nІду ў пакой да дзяцей, разумеючы, што раззлавалася на мужа дарма.\n— Ма-амачка прыйшла! — кідаецца да мяне сын.— Што прынесла?\n— Марынцы лякарства.\n— Стр-р-р... Стр-р-рыцып?.. Гы, як песня! Цып-цып, мае касаткі, цып-цып, мае цыпляткі!..\n— Ах, вы-ыдумшчык ты мой! — хапаю сына ў абдымкі, удыхаю родны, мілы пах: эх, дзеці, што можа быць даражэй на свеце за вас?!\n— Ма-ам, а Віця не даваў рабіць мне ўрокі!\n— Чаму, сынок?\n— А от я ўжо ўмею гавар-рыць з зачыненымі вачыма!..\n— Не слу-ухай, мама, ён зубы загаворвае!\n— А чаму мая пудра рассыпана на стале?\nСын вінавата адводзіць вочы.\n— Ён кляксу пасадзіў на сурвэтку і засыпаў яе, каб ты не бачыла! — кажа Марынка.\n— А хто мне чарніліцу перакуліў?\n— А ты што на мяне казала?\nІ пайшло, і пайшло! Эх, мілыя бунтары мае!..\nНеяк памірыла іх.\nУзялася за падручнік, каб падрыхтавацца да ўрока; пасля абеду трэба ісці зноў.\n— Мама, табе сёння зноў трэ на Пецеў савет?\n— Не хадзі-і!..\n— Не, педсавета ў мяне няма. Увесь вечар буду з вамі. Толькі загляну ў школу, правяду адзін урок з дзеткамі.\nСын відавочна радуецца.\n— Ма, а Тамарка, што ў замыкальную школу ходзіць, ударыла тут,— Віця паказвае сабе на локаць,—і кажа: калена пабіла!\n— У музыкальную, дурненькі, у музыкальную!\nДомработніца Тося просіць прыдумаць пісьмо свайму кавалеру ў Карэлію. Тося высылае іх заўсёды даплатнымі. Па яе просьбе раблю пад тэкстам прыпіску: «Ляці, маё пісьмо, ляці, а ты, Міша, рубель паштару за яго плаці!» Кажа, што, каб выйсці замуж, трэба пайсці афіцыянткай у Дом афіцэраў, але больш там у сталовую не набіраюць.\nНе, тут мне не падрыхтавацца.\nПрашу Тосю даварыць абед, бяру партфель і выходжу. На падворку бялеюць там-сям лісткі Косцевай паперы, яе хапае дзецям усяго двара на караблікі і самалёцікі.\nПасярод нашага двара — альтанка, абвітая гарошкам. У альтанцы — у сініх плашчах і саламяных капелюшах — мужчыны ляскаюць костачкамі даміно. Пад сцяной на лаўцы грэюцца на сонцы суседкі. Машчуся непадалёк ад іх, паглыбляюся ў кніжку.\nАбрыўкі размоў адной і другой кампаніі далятаюць да мяне.\n— Дзе быў вечарам, Нікіціч?\n— Дуплет!.. Учора?\n— У гасцях.\n— О, далі мы там!\n— У мяне муж такі харошы, такі харошы, мы так добра з ім жывём, так ладзім...\n— ...Што хачу, тое сабе і куплю...\n— І я!..\n— ...Хачу сукенку — куплю сукенку, хачу дзве — куплю дзве, хачу футра — будзе футра...\n— Канец, здавай!\nІгракі ажыўляюцца, уздыхаюць. Нехта з лёскатам перамешвае костачкі. Цяпер чуваць толькі жанчын.\n— А мой захварэў. Няма горшай бяды, як хворы мужык у доме. Скардзіцца, уздыхае, крэкча, каб толькі звярнуць на сябе ўвагу. То таго не хоча, то сяго, а дасі — у рот не бярэ! Паспрабуй скажы, што ў яго — нічога сур’ёзнага!\n— Я свайго ў такім выпадку кладу на ложак.\n— Гэтак і я раблю. Яшчэ мой любіць, каб класці сілай, нават упіраецца. Пакладу, пастаўлю градуснік, а там — трыццаць сем і дзве дзесятых! Бедны, які ён тады засмучаны! Угаворваю, што грып з такой тэмпературай якраз найгоршы. Супакойваецца тады. Ухутаю, як дзіця,— спі! Сяджу і зубы загаворваю: «Нічо-ога, хутка паправішся...» Ох, такі тады даверлівы, пацешны, ціхі — смех і гора!\n— Але ці даглядае ён вас?\n— Э-э! Толькі тады, калі ў яго няўдачы па службе...\nУ нядзелю гэтыя жанчыны з мужамі панадзяваюць габардзінавыя паліто, прыбяруць дзяцей, пабяруцца за рукі і чынна пойдуць на самую людную вуліцу шпацыраваць. Дзеці вырываюцца, мацяркі трымаюць іх і роблена ўсміхаюцца знаёмым. Я бачу наскрозь сэнс такіх рытуалаў. А сама люблю паходы ў лес, на поле. Але, калі Косця піша дома і ў нядзелю, а я, самотная, спатыкаю на вуліцы гэтыя прыкладна-паказальныя сем’і, то часам бывае вельмі сумна і прыкра. Вось і цяпер мяне кранае штосьці, як бы зайздрасць.\n— Яшчэ раз дуплет! — зноў заладзілі ігракі.\n— Прыемна, калі добра жывеш з мужам,— пазяхае з сумам другая жанчына.\n— Салям алейкум, трымай тройку!\n— ...А мне трэ дошку на кухню раздабыць...— пазяхае трэцяя суседка.— О-оэх!..\n— Алейкум салям, шэсць!\n— ...Паліцу трэба зрабіць на посуд... Хадзіла ўчора ў домакіраўніцтва, а там сказалі — няма! Тады я сказала: не дасце — напішу самой Валянціне Церашковай, будзеце тады ведаць!\n— Чорт! Рыба!\n— Цяпер раздавай ты!.. Дык мы там пяць бутэлек віна, тры каньяку выжлукцілі!..\n— Ну і далі-і!\nЯны з пароды людзей, якія на рабоце толькі і лічаць свой стаж, каб хутчэй пайсці на так званы адпачынак. І вось, адпачываюць!.. Які далёкі ад гэтага Косця!\nНяўжо і мой незнаёмец па натуры такі? Я ж яго зусім-зусім не ведаю!\nБр-р-р! — калоціць мяне ўсю.\nЯ чагосьці трывожуся.\nЗ дома вылятае Віця. Я забылася сказаць, ён толькі гэтымі днямі навучыўся вымаўляць «р» і з радасным смакаваннем паўтарае яго дзе трэба і не трэба. Ён мяне не бачыць і зацягвае на ўвесь падворак:\n— Давайте, космонавты, закурррым перред старртом, ведь у нас оста-алось четырррнадцать минут! Врррагу не сдается наш горрдый «Варрряг», прррощай, Антони-ина Петррровна!.. Толік, даць табе жалезнага шоўку?\n— Не, ты хадзі сюды! Ён у мяне пад ганкам ляжыць, я туды не падлезу адзін!\nХочацца зноў абняць сына. А ўрокі? Не, не падрыхтавацца мне тут. Дома адна Марынка з Косцем, вяртаюся да іх.\nКосця, вядома, нават не заўважае, што я вярнулася са двара. Саджуся ля дачкі, мужа, каб набрацца ў іх рабочага настрою і ўраз закончваю паўрочныя планы. Абедаць яшчэ рана. Што рабіць?\n— Пабачыў бы, што на двары робіцца,— асцярожна загаворваю да мужа.— Ты адзін толькі не любіш кампаніі, сяброў...\n— Я ў такім узросце, калі мне патрэбны толькі аднадумцы! — буркае ён са злосцю, не перапыняючы работы.\nЯго нічым не возьмеш.\nУспамінаю пахвальбу суседкі. Я ж не горшая! Іду да шафы, перабіраю сваю вопратку. Спыняюся на ваўнянай сукенцы. Дарагі матэрыял купіў з першай кандыдацкай зарплаты Косця, а я шыла не ў майстэрні, а ў прыватнай швачкі.\nДастаю сукенку, нацягваю яе. Падыходжу да люстэрка. Цудоўна! Сама сабе ў ёй падабаюся.\n— Косця, паглядзі, можна так ісці ў школу?\n— Што? — узнімае ён здзіўленыя вочы, нібы першы раз мяне бачыць.\n— Ці можна ў гэтай сукенцы ісці да вучняў?\n— А чаму не? — дзівіцца.— Якая розніца?!\nДа яго нічога не дайшло, людзі!\nУспамінаю, як калісьці чакала прымерак, з якім дрыжаннем і заміраннем сэрца выглядвала яго з работы, каб ён мяне ўбачыў у новым уборы. Зноў робіцца прыкра.\n— А я некалі з-за цябе стала нават модамі цікавіцца! — кажу з крыўдай.\n— Не выдумляй!\n— Праўд...— давіць мяне нейкі камяк.\n— Чаго ты прыбядняешся, чаму так з-за мяне-е? — злуе.— Хіба ты не жанчына?\nЗбіраюцца слёзы — вось-вось заплачу.\n— Ну-у, пачала ўжо! — Косця нездаволена ўстае, пачынае суцяшаць: — Ты для мяне ва ўсіх уборах прыгожая!..\nТут адчыняюцца дзверы, і ўваходзіць Галя, з якой мы, дзецьмі, былі ў эвакуацыі.\n— Добры дзень, Старкевічы! — кажа збянтэжаная. Яна заўсёды баіцца Косці.— Ты куды так выфранцілася ў будні дзень?\n— У нас сёння мерапрыемства ў школе...— хлушу.— Пойдзем адгэтуль, пагутарым сабе...\nВяду яе ў спальню, зачыняемся, і сяброўка расказвае пра сваё жыццё. Потым бярэ кніжкі, выходзіць.\nТося нясе на стол талеркі, хлеб. Клічу дзяцей. Косця шчоўкае замком машынкі, заўважае:\n— Твая Галя нейкая бясколерная...\nУ вайну яна засталася калекай. Але не хочацца расказваць сапраўдную прычыну, як і наогул не хочацца з ім гаварыць. Толькі кажу:\n— Ціхая, сціплая настаўніца.\n— Во, во!\n— А чаму табе гэта не падабаецца?\n— Калі мне гавораць пра каго, што ён ціхі і сціплы, то вельмі ж хочацца дадаць: і бяздарны! Сціпласць найчасцей прытворства! У здаровых і нармальных людзей сціпласць — напэўна, прытворства!\n— Тады мы не здаровыя і ненармальныя.\n— Іра, навошта прыбядняешся! І ты ж любіш Чапаевых, Гагарыных. А хіба пра іх можна сказаць сціплы, ціхі, падумай! Хіба ты закахалася б у ціхага, сціплага? Прызнавайся па-чэснаму! Мы ж разам з табой вучыліся. Штосьці не памятаю, каб у інстытуце табе падабаліся ціхоні ды сціплыя...\nІ што яму такое сказаць?\n— ...Мы па прыродзе рэвалюцыянеры і любім людзей дзёрзкіх, смелых, якія ўмеюць пастаяць за сябе і за другіх... Нездарма тваю Галю і замуж ніхто не бярэ! Пажыві з такой пару месяцаў — павесішся ад нудоты!\nМяне тут узрывае:\n— А ці ты ведаеш, што ў яе няма па лытку правай нагі?\n— Што ты вярзеш?\n— Што чуеш!\n— Вось табе і ну!\n— Не, праўду кажаш? — паціху ўжо з жалем пытаецца ён.\n— Гэтак не жартуюць.\n— А-яй-яй! Ніколі не падумаў бы!\n— Яшчэ хвалішся, што назіральны... Ці не геройства дзесяць гадоў працаваць у школе і хаваць пратэз ад настаўнікаў ды вучняў? Не яе віна, што ніхто не бярэ!\nКосця ўсё лыпае ад здзіўлення вачыма.\n— Упартасці і геройства ў адной гэтай жанчыны больш, чым ва ўсіх тваіх кандыдатах, калі нават скласці разам! — крычу я з перакананнем.\n— Мабыць, і праўда... Здаюся...\nАдчуваю вялікую палёгку, што яму дапякла.\nПасля абеду выпраўляю Марынку ў школу і адпраўляюся сама. Памалу супакойваюся. Штосьці мела ўспомніць цікавае і прыемнае. Вось-вось улоўліваю нітку запаветнай таямніцы, але не паспяваю ўлавіць — мая школа.\nНа парозе будынка спатыкае мяне змрочны дырэктар:\n— Вашы выхаванцы зноў сёння натварылі: запусцілі джаз на ўвесь пакой, што сцены задрыжалі! Настаўніца малявання вымушана была пакінуць клас!\n— Разберацеся — што там?! — кажа начальства.— Учора з піянерважатай быў скандал, сёння вось з ё-ою... Вечна з вашым класам не дзякуй богу!..\nУстрывожана імчуся па калідоры.\nВучні насцярожана ветлівыя. Адчуваю, яны нешта ведаюць і таму па-змоўніцку на мяне глядзяць. Допыт рабіць? Не, вытрываю. Пачну ўрок, раскажуць самі.\n— Ірына Іванаўна, а ў Янусіка глядзіце што...— асцярожна кажа стараста.\nНа парце малюсенькі, з папяросны карабок, радыёпрыёмнік на транзістарах. «Ах, дык ву-унь з-за чаго ўцякла ты з класа, вунь чаго збаялася!»\nВучням надта хочацца пахваліцца дзіўнай навінкай, яны хочуць, каб нехта раздзяліў іхняе захапленне і радасць. А хіба мне, дарослай, часамі гэтага не хочацца? Трэба быць драўляным, каб спакойна да гэтага адносіцца. Падыходжу да Янусіка. Клас насцярожваецца.\n— Пакажы, пакажы, Коля!\nТрыццаць грудзей уздыхаюць з палёгкай, столькі ж пар вачэй глядзяць на мяне з удзячнасцю.\n— Во-о, Ірына Іванаўна, тут уключацель, гэты гузічак!.. А то — хвалі!..\nДзве мінуты захапляемся цудам тэхнікі, тады пачынаю ўрок. Дзяцей нібы хто падмяніў. Уважліва слухаюць і аддана глядзяць у вочы. Адчуваю іхні ўздым і паслушэнства, радуюся за сябе...\nВыклікаю аднаго да дошкі, і ён бойка адказвае, як пішуцца складаныя словы. Прашу прыдумаць прыклад, якім мы яшчэ не карысталіся ў класе. Хлопчык напружана моршчыць лоб, маўчыць. Маўчу і я, толькі думаю: Валодзя, паў-яблыка, паў-яблыка... Ну, кажы ж ты, паў-яблыка...\n— Яшчэ адзін — і зноў сама сабе: вадамер, вадамер, вадамер...\nТакія гісторыі ў мяне на ўроках бываюць не рэдка, я ўжо нават прызвычаілася да дзіўнай з’явы. Скажы каму, не паверыць, што свае думкі магу навязаць іншым. Але гэта праўда. Таямніца ўзвышае мяне ва ўласных вачах. Вось і зараз урок пралятае імгненна. Чуваць званок.\nУ канцылярыі мяне падзывае настаўнік фізкультуры.\n— Ноччу жонка нарадзіла сына...\n— О, дык чаму ж вы маўчыце цэлы дзень! — шчыра радуюся.— Віншую!\n— Ш-ш-ш... Нікому не трэба гаварыць...— стогне ён і чырванее.— Думалі — праз месяц, нічога не падрыхтавалі, а трэба купіць усялякае... Вырашылі пазычыць у вас...\nЯ халадзею, але праўду сказаць яму не хапае адвагі.\n— Колькі? — пытаюся.\nУ галаве нараджаецца выйсце.\n— Заўтра рана прынясу, Міхась Макаравіч. Добра?\n— До-обра...— выдыхае малады бацька з палёгкай, дастае нясвежую хустачку, выцірае лоб.— Прабачце, Ірына Іванаўна, неяк здарылася ўсё нечакана... Думалі праз месяц, яшчэ шмат часу, а тут — вось...\n— Ну-у, што-о вы, ахвотна памагу!\nІду зноў дамоў. Перад вачыма — заклапочаны малады бацька. Няёмка ад яго прыніжэння, і ў той жа час яго вельмі добра разумею, спачуваю — і мы з Косцем былі ў такім становішчы, і нас людзі гэтак жа ратавалі!\nУ нашым гарадку — усяго адзін інстытут, у ім толькі тры кандыдаты навук. Яны на віду. Людзі лічаць, што ў нас шмат грошай. Косця пайшоў у творчы водпуск, каб папрацаваць. Я хацела здаць сына ў дзіцячы сад, запісалася ў чаргу, а мне сказалі: «Вы добра забяспечаны і можаце сабе ўзяць няньку. Вашае месца ў дзіцячым садзе няхай лепш застанецца сыну якой-небудзь тэхнічкі! » І мы ўзялі домработніцу. А што выйшла з гэтага? У Косці яшчэ нічога не гатова, грошы некуды падзеліся, мы нават і не заўважылі.\nНе раз спрабавала давесці знаёмым, але дарма. Іх назаўсёды загіпнатызавала Косцева званне (а мо ім надта хочацца мець багатага знаёмага і яны не могуць адмовіцца ад сваёй фантазіі?!). Абрыдла кожны раз тлумачыць. І цяпер, калі хто дзівіцца, куды мы дзяём «свае тысячы», смяюся: «Дачу будуем на Чорным моры». Большасць верыць...\nКрочу сабе па асфальце і паступова забываю пра ўспацелага настаўніка фізкультуры. Успамінаю выпадак у класе. Не, мяне ані кроплі не мучыць сумленне, што я не праявіла салідарнасці з настаўніцай малявання, не стукнула дзвярыма, не вылецела з класа. Паціскаю плячыма і паварочваю ў бакавую вулачку. Гэтай дарогай крыху далей, але яна высаджана каштанамі, і дрэвы якраз цвітуць.\nВось і мае прыгажуны. Казачныя кандэлябры белых свечак у зялёных кронах — не адарваць вачэй! Восенню тратуары тут будуць усыпаныя лупіннем, вучні стануць дарыць мне грыбочкі з каштаноў, а некаторыя настаўніцы зноў мне пазайздросцяць.\nКлас для кіраўніцтва атрымала я нядаўна. Яму ніхто не мог даць рады. Яго ў настаўніцкай чамусьці празвалі бандай хуліганаў. Хіба ж мае вучні — хуліганы? Часамі яны чулыя, сардэчныя. У некаторых сваё, мне даверанае шчасце. Адзін мусіць няньчыць дзяцей у сям’і, у другога нядаўна бацька пакінуў маці і перайшоў да чужой жанчыны. Найцяжэйны — Янусік. Нястрыманы, востры на язык.\nДнямі прыходжу да яго на кватэру. Стукаю ў дзверы. Адчыняе сам Коля. Чыстыя, абстаўленыя новай мэбляй пакоі ўсланы і ўвешаны дарагімі кілімамі.\n— Мама — там! — паказвае насцярожанымі вачыма Коля.\nНа падлозе перад шафай — здаровая самаздаволеная жанчына перабірае нейкія транты. Яна не ўстае, каб мяне павітаць, толькі паказвае, куды сесці.\nПачынаю сваю скаргу.\nНяўважліва слухаючы, жанчына без пераканання падтаквае, абзывае сына «паразітам», наклікае на яго хваробы і гібель. Коля высоўвае галаву з кухні. У яго вачанятах чытаю сорам за маці і адразу прыкусваю язык — каму я ўсё гэта кажу?!\nДачакаўшыся нарэшце, калі я змоўкну, жанчына дастала з шафы туфлі і, аслепленая шчасцем, пахвалілася:\n— Паглядзіце, Ірына Іванаўна, якія прыгожыя! Праўда? А гэтак танна каштуюць! Сёння ва універмагу давалі...\nКолю мне стала шкада, як сына.\nШто і казаць, з пункту гледжання празмерна строгіх педагогаў, мае вучні, мажліва, і «хуліганы». Толькі менавіта таму патрабуюць яшчэ большай увагі, цярпення і цеплыні. А напаткаўшы непрывычнае, ляпнуць дзвярыма і збегчы з урока — спіхнуць усё на чужую галаву, каб самому лягчэй жылося!\nХочацца перад кімсьці выказацца, камусьці давесці, што паводжу сябе правільна. Шкада, што Косця гэтак заняты! Некалі ў такіх выпадках аблегчвала душу ў дзённіку. Пацягнула зноў заглянуць у яго. Прыйду дамоў і абавязкова пашукаю старыя сшыткі.\nПаміма волі перад вачыма ўзнікае незнаёмы — ах, вунь што не магла ўспомніць!\n«Разумееце,— скарджуся яму,— ну, падтрымала б аўтарытэт той настаўніцы малявання. А вучні? Што ім да таго, што дарослыя дзядзькі прыдумалі застылую і нудную форму ўрока: праверка дамашняга задання, новы матэрыял, замацаванне?.. Настаўнік здаровым розумам павінен кіравацца і сэрцам, а не шаблонам! Розныя схемы да смерці не падабаюцца ўсяму жывому...\nУчора піянерважатая завяла гутарку з маімі вучнямі:\n«Давайце на свята арганізуем у школе чай!»\nВостры на язык Янусік і ляпнуў:\n«А па колькі лыжачак цукру будзеце класці нам у шклянку?»\nЗамест таго каб пасмяяцца разам з класам, яна — у амбіцыю:\n«Я пайду ў інстытут, дзе твой бацька працуе, паскарджуся ў партарганізацыю!»\nХіба ж будуць такую паважаць? Сёння раніцой я выказала піянерважатай усё, што пра яе думала!.. Яна хацела б бачыць за партамі манекенчыкаў, а не жывых людзей!..\nНастаўніку, ведаеце, трэба быць таленавітым, яго выхаваўчая работа — заўсёды імправізацыя. Гэта — псіхалагічная і дзелавая рэакцыя на любы ўчынак вучня, калі ты павінен імгненна знайсці адзіны справядлівы ход, і тут ніякія інструкцыі, шаблоны, падручнікі не памогуць.\nНяўжо нельга ўцяміць, што вучні — не пасудзіны пустыя, у якія на ўроках мы павінны напампаваць энную колькасць ведаў?! Яны — каганцы, якія трэба запаліць!.. Пафатыгуйся, намацай у кожнага кноцік, запалі, і дзіця будзе табе паслухмянае, удзячнае і не ўчыніць глупства!..\nПадтрымаць піянерважатую і настаўніцу, бо ім усяго па дваццаць гадоў? Педагогі не маюць узросту. Няважна, колькі табе — дваццаць ці сорак,— а вучні хочуць бачыць у табе чалавека, мудрага жыццёвым вопытам!»\nПараўнанне з каганцом недзе я вычытала, але гэтую думку выдаю за сваю. Прыдумваю, што адказвае незнаёмы, і гавару, гавару, гавару. Нават прызнаюся яму, якая з мяне чараўніца на ўроках, як навязваю свае думкі іншым.\nАж шкада, што канчаецца дарога.\nЗварочваю з тратуара, саджуся на нейкую лаўку. Паступова нібы прачынаюся і бачу бессэнсоўнасць такой дыскусіі.\nПачынаю гадаць зноў: хто гэты чалавек? Яго воблік спалучаецца з героямі, што асвойваюць Поўнач, пракладваюць трасы ў тундры, капаюць каналы ў пустынях. Чамусьці ўпэўнена — ён інжынер.\nАбуджаюся ад нейкага спеву і гляджу, дзе я.\nУ парку. Пад вечар ён прыкметна напаўняецца людзьмі. Перада мной плывуць дзве маладзіцы: ні то п’яныя, ні то надта ўзрадаваныя нечым. Рукі пераплеценыя, вочы ад радасці нічога не бачаць. Адна з іх прыслухоўваецца да свайго голасу і цягне:\nВ тол-пе наро-ода он глаза-ами меня по-искал!..\nНа іх аднолькавыя стракатыя пацеркі, старамодныя кофты, шырокія і разбітыя туфлі. Мабыць, сёстры з вёскі тут, у горадзе, спаткаліся...\nДа мяне нясмела набліжаецца салдат. Доўгі, няскладны, белабрысы, з прышчыкамі на твары.\n— Вы сумуеце? — пачынае ён са штучнай зухаватасцю.\n— Чаму вы адна?\n— Мне так падабаецца.\nСалдат ужо не ведае, што гаварыць.\n— Дык вы сумуеце?\n— Я ж вам ужо сказала!\nМой спакойны настаўніцкі тон збіў беднага з панталыку. У яго выйшаў увесь набор фраз для такіх сустрэч. Ён разумее, што трапіў у смешнае становішча, але адысці ўжо не можа. Памагаю:\n— Вунь пайшоў ваш сябар з дзяўчынай. Вы б у яго спыталі, як завалодаў яе сэрцам, і павучыліся б!\nСалдат раптам робіцца шчырым, цяжка ўздыхае і даверліва скардзіцца:\n— Толькі скажы яму, ага!\n— Аблае размазнёй, потым вернецца ў казарму і яшчэ будзе ўсім расказваць...\nБожа, якія бываюць праблемы!..\nА ён добры хлопец! Робіцца цёпла на душы. Успамінаю сваю Тосю.\n— Увечары прышлю сяброўку. Прыйдзеце сюды?\n— Абы не надта позна, бо нас не пускаюць...\nСпяшаюся дамоў. Дзеці мяне чакаюць.\n— Ну, што ў цябе, Марынка, было ў школе? Пыталіся цябе на ўроках?\n— Не пыталіся. На арыфметыцы Валянціна Мікалаеўна задала загадку: у мяшку восем кілаграмаў яблыкаў, усыпалі яшчэ два кілаграмы. Што трэба зрабіць? Мукасей кажа: «Я ведаю. Трэба яшчэ раз адважыць!..» Ой, мама, а потым на ўроку спеваў наша настаўніца так стукнула па стале, што і гадзіннік спыніўся!\n— Давялі яе, бедную!\n— Мам, а ў Міколкі Кастыля машына ката забіла! — перабівае Віця.— І мы з Колькам закапалі яго на двары, каб фосфар выходзіў і ўсе баяліся!\n— І ты браў дохлага ката?! Марш на кухню, мый рукі! І з мылам!\nВыпраўляю дзяцей на двор, перадаю Тосі запросіны ў парк.\nІду да Косці, каб расказаць яшчэ пра незнаёмага. Падыходжу здалёк, з выпадку ў школе. Косця ўслухоўваецца.\nДарэмна ўзрадавалася. Ён адвярнуўся ад машынкі адно на хвіліну, каб запісаць выпадак з прыёмнікам і сустрэчу з салдатам. Потым механічна хавае блакнот ды паглыбляецца ў рукапіс.\nЗастаюся зноў адна. Саджуся правяраць сшыткі і ўспамінаю пра дзённік.\nПасля доўгага перапынку зноў пачынаю пісаць дзённік. Адвыкла. Запісваюцца толькі ўрыўкі думак, і то бессістэмна. Лянуюся напружыць мазгі. Навошта мне гэта, хопіць аднаго пісьменніка ў сям’і!..\nУспамінаю просьбу маладога бацькі, хаваю сшытак і адпраўляюся да сяброўкі.\nСпатыкаемся ля яе дома і радуемся.\n— Ой, Вера, суткі цябе не бачыла, а здаецца — вечнасць! — кажу.— Ведаеш, Косця гаворыць, што яшчэ не бачыў, каб жанчыны так шчыра сябравалі!\n— Пра-аўда? — рагоча Вера. І сур’ёзна: — Ён у цябе вельмі разумны, ты шчаслівая...\n— Не думала. Магчыма.\n— Ты куды ішла?\n— Да цябе!\n— Ну-у? Ой, якая ты слаўная! То хадзем!\nМая сяброўка — каравокая поўная казачка, якая развялася з мужам. Яна таксама настаўніца, лічыць гэта выпадковасцю. Яе запаветная мара — стаць артысткай. Яна і на ўроках любуецца сабой, услухоўваецца ў свой голас.\nВера — хімік, але яе цягне да ўсялякіх гісторый на тэатральныя тэмы. Чытаць ёй няма калі: яна ахвотніца паспаць.\nЛя дошкі аб’яў сяброўка мяне затрымлівае:\n— Ой, ледзь не забылася табе сказаць! Сусед працуе рэферэнтам у таварыстве «Веды». Толькі што паехаў на аэрадром сустракаць нейкага прафесара. Прафесар будзе выступаць у горадзе, ведаеш? — сказала яна ўжо шэптам, з шырока адкрытымі вачыма ад важнасці весткі.— Скажы свайму Косцю!\nУ разуменні Веры мой муж — чалавек навукі, і калі ў Доме народнай творчасці ідзе лекцыя на якую-небудзь навуковую тэму, то ён павінен стрымгалоў ляцець туды і садзіцца ў першы рад...\n— Не мае часу ён хадзіць усюды...— кажу.\nАле Вера ўжо лічыць, што абавязак сяброўкі выканала і да гэтай тэмы больш не трэба вяртацца.\n— Ты мяне любіш? — пытаецца яна без уступаў.\nАб сваіх пачуццях я не ўмею гаварыць уголас, маўчу.\n— Дзе-е там,— крыўдзіцца.— Ты — жонка вучонага, хіба нам з Ігарам да вас дацягнуцца?!\n— Не балбачы, чаго не трэба, а то зараз ад мяне атрымаеш!\nУспамінаю Косцевы словы пра сціпласць. Відаць, ён мае рацыю. Веру сціплай, надта ціхай не назавеш аніяк, а хіба яна кепская?! Я вельмі прывязана да гэтай казачкі. І хоць я ёй нізавошта не сказала б пра свайго незнаёмага, але ўсе мае сямейныя беды і радасці яна ведае не менш за мяне. Прыйду пазычыць часам грошай, а ў Веры маёй толькі два рублі; мы раздзелім іх, і абедзве задаволены. Гэтаксама апошнім дзялюся з ёю і я.\nАднойчы праходзім мы каля рынку. Хутка ўжо вечар. Але хіба можам мы туды не заглянуць? Мо яшчэ там хто ёсць...\nПад стрэшкай сапраўды — пару цётак. Зморшчаная і счарнелая бабулька трымае ў кошыку яйкі.\n— Па чым яны ў вас, бабка? — пытаюся.\nЖанчына адказвае. Такіх цэнаў не было ўжо даўно. І ў магазіне танней. Але робіцца надта шкода старой. Хутка ўжо і цямнець пачне, ёй трэба яшчэ дабірацца бог ведае куды, а тавару не прадала.\n— Вера, давай зробім дабрачынства і — купім! — прапаную.\n— Давай! — ахвотна падхоплівае сяброўка.\nДаём грошы. Бяром з кошыка яйкі. Гандляркі ад мяшочкаў з семкамі глядзяць на нас хто з зайздрасцю хто са здзекам: — ну і купчыхі!\nАпаражнілі мы кошык, а бабка чагосьці глядзіць на нас падазрона.\n— Усё. Мы вам заплацілі. Дзякуем, бабуся! Адпраўляйцеся сабе дамоў!\n— Дык вы ж лішніх яек сабе наклалі!\n— Што вы, бабка?! — чырванею.\nЧырванее і Вера. Але старая ўжо запусціла жылістыя і халодныя кіпцюры ў кішэню і робіць рэвізію.\nМоўчкі выходзім на вуліцу. Аддаляемся ад высокага плота, за якім рынак, глядзім адна на адну і рагочам на ўсю вуліцу:\n— Бедная цётка!\nУ Веры на кватэры кажу аб просьбе Макарэвіча.\n— Ці наскрабу столькі...— заклапочана моршчыць лоб сяброўка і шукае грошай па кішэнях, між старонак падручнікаў, у партфелі, заглядвае ў кубачкі, якія стаяць на буфеце: яна ніколі не ведае, дзе ў яе што ляжыць.\n— Няма такога дня, каб хто-небудзь не папрасіў у мяне ці Косці пазычыць грошай,— апраўдваюся вінавата.— Усім здаецца, што я — мільянерка...\nВера і сама гэта добра ведае.\n— Вось пабачыш, аб’яўлю ў настаўніцкай усім пра твае фінансавыя справы, каб не мучылі болей цябе...\nЯна толькі так гаворыць, а сама задаволеная. Чалавеку памагчы заўсёды прыемна, а выручыць сяброўку — тым больш.\n— На, трымай!..\n— Дзякуй, Верачка. Толькі дробныя надта, яшчэ Міхась Макаравіч здагадаецца пра ўсё. Давядзецца, мабыць, зайсці ў магазін, памяняць.\n— Ладна, па дарозе памяняеш... Ты чула, наша дырэктрыса злавіла мужанька з пісьмом ад любоўніцы!..\n— Ён жа стары пень? — дзіўлюся я і прадбачу цікавую размову.\nВера пачынае ўжо маляваць займальную гісторыю.\nОй, гэтыя плёткі!! Як вы сабе хочаце, але я ў іх знаходжу і нешта карыснае! Слухаючы плёткі, мы перажываем сітуацыю, ад якой нас шчасліва ўсцярог лёс. На хвіліну і мы адчуваем сябе героямі незвычайнага здарэння ці скандалу, пра які толькі што даведаліся. Адразу ў нас паляпшаецца і настрой, бо можам самі сабе зрабіць камплімент: «Каб са мной так здарылася, я не гэтак зрабіла б, ого!»\nЯ, мабыць, таксама добрая пляткарка. Верыну дырэктрысу і яе неўгамоннага мужа разбіраем мы па костачках. Позна ўжо. Збіраюся дамоў.\n— Ірка, пачакай! — просіць, спахапіўшыся.— Сённня атрымала пасылку з Кубані ад мамы. Занясеш дзецям гасцінец...\nПакуль Вера робіць з газеты кулёк і, не шкадуючы, шчодра насыпае мне сушаных абрыкосаў і семак, уяўляю сабе, як мае малыя будуць вішчаць ад радасці. Расчулена кажу:\n— Ведаеш, а мой Віця ўчора кажа: «Вазьмі мяне з сабой спаць, у цябе новы халат, як у царыцы».— «Ну, хадзі» —дазваляю. За ім і дачка. І пачалося: «А чаму, калі мы цябе казычам, ты не баішся, а так ты баішся козыткі?», «Хто такі Неру?», «А чаму ён называецца Неру?..»\n— Ну-у, твае ж вельмі развіты-ыя! — прытворна прыбядняецца Вера.— А мой Ігар — рабацяга. Учора выпілаваў палічку на мыла і прыбіў. Унь, вісіць!..\n— А мая Марынка ўжо іграе на піяніна пару п’есак! — хвалюся, хоць кожную ноту ўганяю ў яе сілком.\n— А мой...\nПакідаю сяброўку. Яшчэ трэба накарміць сям’ю, пакласці дзяцей спаць, праверыць сшыткі, падрыхтаваць на заўтра ўсім вопратку...\nТак і праходзіць мой рабочы дзень.\nСёння ў мяне здарылася такая непрыемнасць у школе, пасля якой не хочацца жыць на свеце.\nПрыходжу раніцой на работу, а мне заяўляюць, што мая вучаніца пасварылася з бацькам і спрабавала атруціцца.\nЯ расхвалявалася да таго, што аслабела, а пад канец дня нервы зусім здалі, і на ўроку літаратуры ў восьмым классе я... ударыла вучня!\nПаплаўскі ля дошкі характарызаваў вобраз Любы Шаўцоваў з «Маладой гвардыі». Раптам адчыніліся дзверы, уварваўся аболтус з сёмага класа Данько ды пачаў крычаць нешта Паплаўскаму.\n— Загадай свайму сябру выйсці з класа! — кажу я свайму вучню.\nПаплаўскі толькі ўсміхнуўся.\nЯ, аднак, вытрывала, спакойна вывела нахабніка за дзверы.\nНа перапынку падыходзіць Данько.\n— Пусціце мяне ў свой клас на заняткі?\n— Ты гэтага не варты!\n— То я сарву вам іх!\n— І паспрабую!\nПа ўзросту яму ўжо быць у дзесятым.\nПачаўся ўрок. Раптам адчыняюцца дзверы зноў, урываецца гэты самы Данько ды садзіцца побач з Паплаўскім. Той спакойна дае яму месца.\n— Паплаўскі, выведзі яго за дзверы! — узрывае мяне.\n— А што, хіба я наняты?\nСа злосцю выштурхоўваю семікласніка ў калідор, тады нападаю на свайго вучня:\n— Марш і ты з класа!\nПаплаўскі неахвотна ідзе. Іду да дзвярэй за ім і я. На парозе ён паварочваецца да класа і з дурнаватай усмешкай гаворыць:\n— За што выганяеце, хіба я ў швейцары да вас запісваўся?!\nЯму падхіхікнула некалькі галаскоў з партаў, і гэта мяне даканала. З нейкай роспаччу і абурэннем я— плясь нахабніка па твары...\nКлас ад жаху абмёр...\nПаміж намі нібы вырасла сцяна.\nВыпадак разбіралі на педсавеце. Адны мяне асуджалі, іншыя спачувалі, падтрымлівалі, але я была занадта ўсхваляваная, каб што-небудзь запомніць з таго, што гаварылі настаўнікі.\nВярнулася дамоў позна, расказала пра ўсё Косцю і з плачам прыстала да яго, бытта ён быў ва ўсім вінаваты:\n— Ну, і што цяпер будзе?\nКосця на гэты раз не толькі адклаў свае рукапісы, але стаў грэць мне вячэру.\nЯ не адставала:\n— Чаму так атрымалася, скажы?\n— Мне ўсё ясна...\n— Табе заўсёды ясна, ты ніколі нічым не праймаешся!\n— Супакойся, паслухай! Ты ўлажыла ў вучняў сваю душу. Адбірала ад сябе, ад дзяцей час і аддавала ім дні і ночы. Ты вучыла іх быць сумленнымі, такімі, якія б гатовы былі ў любы час заступіцца за пакрыўджаных, за жанчыну, за старых і бездапаможных, гатовых на барацьбу за ідэю, за праўду, як Карчагін ці Алег Кашавы, ці не так?\n— І ты ўжо бачыла іх такімі. А вось жыццё дало магчымасць праверыць вынік тваёй працы. Нахабнік стаў крыўдзіць цябе — настаўніцу, маці, а твой выхаванец не толькі не кінуўся цябе абараняць, не заступіўся, а нават цябе прадаў, так? Дзеля шчанячай рысоўкі перад дзяўчатамі і сябрамі яшчэ і падыграў нахабніку. У класе знайшлося такіх больш, яны пазайдросцілі «герою», падхіхікнулі, астатнія — раўнадушна прамаўчалі. Табе стала крыўдна, што твая праца пайшла на марна. У парыве злосці ты пайшла на крайнасць — ударыла аднаго па мордзе. Малайчына!\nЁн сказаў дакладна тое, што адчувала я сэрцам, толькі не знаходзіла слоў, каб гладка так і лагічна выказаць.\n— Добра табе так казаць, але як мне заўтра паказацца ім на вочы? — пытаюся я, ужо ўстрывожаная.\n— Нармальна. Такая крайнасць павінна дасягнуць свайго. На яе не ўсе здольны. Трэба быць адчайным чалавекам і мець вялікае жаданне дабіцца мэты. Супакойся. Перахварэеш ты, перахварэюць дзеці, але ў выніку — клас зблізіцца з табой яшчэ больш. Твой клас перажывае якраз момант, калі пэўныя колькасныя вынікі тваёй працы пераўтвараюцца ў маладых душах у якасныя. Пабачыш, Іра, заўтра вы ўжо будзеце не такія, якімі былі ўчора.\n— Сама пераканаешся!\n— Ой, каб толькі так было!..\nЯ часам цярпець не магу самастойнасці, і тады я надта шчаслівая, што, вярнуўшыся дамоў, нарэшце магу быць ад каго-небудзь залежнай. Для мяне нават цана мужчыны вымяраецца па тым, на колькі хачу быць ад яго залежнай. Косця — такая адтуліна: сваю праблему я ўжо бытта пераклала на яго плечы.\nЯкі ён у мяне разумны! А добра мець такога сябра, мужа! Якое шчасце, што такі чалавек — бацька маіх дзяцей! Я яго чула, з удзячнасцю цалую:\n— Косцік, скажы яшчэ што-небудзь харошае!..\n— Стань дарослай, без глупства!..\nПраз нейкі час я, супакоеная і задаволеная, што сумленна правяла і гэты дзень, засынаю ў яго на грудзях.\nНазаўтра выходжу ў школу ўпэўненая і як бы абноўленая. Сустракаю незнаёмага. І ён бытта пра ўсё ведае: усміхаецца мне ветліва, прыязна, і ад гэтага робіцца мне радасна.\nВосьмы клас і сапраўды застаю бытта б іншым — больш дарослым, вінаватым. Я не злапомная і не помслівая, стараюся нічым не нагадаць учарашняга. З уздымам расказваю пра Тараса Бульбу, праводжу паралель з героямі «Маладой гвардыі», на памяць чытаю сцэны мужнай гібелі казака. Васьмікласнікі ўсё ж такі яшчэ дзеці. Стаіўшы дыханне, яны слухаюць мяне як ніколі.\nУрок праходзіць непрыкметна, і званок, які звычайна ўспрымаецца з палёгкай, на гэты раз вучні сустракаюць расчаравана, хорам крычаць:\nЛаўлю сябе на тым, што хачу, каб убачыў незнаёмы, якая я настаўніца, як у мяне спорыцца работа.\nШчаслівая, іду дамоў. Успамінаю, што няма з чаго заўтра варыць абед, заходжу ў гастраном.\nДзядзька ў белым халаце ля калодкі з сякерай чытае... Косцеву брашуру «Некаторыя псіхічныя ўласцівасці чалавека». Людзі пачалі надта цікавіцца такімі праблемамі. Вось і гэты ўглыбіўся ў чытанне, мяне не заўважае. Косця ўмее складаныя праблемы падаць неяк проста, займальна. Карціць сказаць прадаўцу: «Лепш адкладвай кніжку ды выберы добры кавалак мяса аўтару!» Але я — наадварот, нават вярнулася на пальчыках, каб чалавеку не перашкодзіць.\nДома нападаю на мужа:\n— Ты ўсё сваё? Зараз жа кідай! Паглядзі, што на вуліцах робіцца: народу — не прайсці, аж у вушах гудзе! Ва ўсіх — абедзенны перапынак!\n— Калі звычайныя людзі адпачываюць, наш брат працуе, гэткая наша доля...\n— Косцік, у цябе, дальбо, яшчэ рукі паадсыхаюць! — цалую яго ў лоб па-мацярынску! — Вечна робіш тое самае і тое самае, свету божага не бачыш!\n— Гэ, магу праседзець ля стала дзесяць гадзін або і цэлую ноч, і ў мяне нават не ўзнікне жаданне перамяніць позы! Горай, калі перапісваю. Але і тады не рукі баляць ад машынкі, а — сківіцы.\n— Але! Запомні. Калі будзеш пісаць пра мужа-акадэміка ўспаміны — прыдасца! — смяецца ён і пацірае падбародак.\nХоць з Косцем жывём ужо восем гадоў, але кожны дзень у ім знаходжу штосьці новае, да жудасці таямнічае. Яшчэ студэнткай звярнула ўвагу на яго шырокія сківіцы — як у герояў Джэка Лондана.\nУспамінаюцца мужчыны, якія дзень і ноч заганяюць «казла», праседжваюць у рэстаранах. З гонарам гляджу на мужа...\nХіба яго можна параўнаць з кім-небудзь з іх? Ён для мяне самы блізкі, паважаны і дарагі чалавек! Незнаёмы з вуліцы — міраж, фантазія, забава... Нездарма яго воблік ужо неяк растварыўся, знік... Толькі за нешта няёмка перад Косцем.\n— Як, па-твойму, можа яшчэ хто цікавіцца мною як жанчынай?\n— Як цябе спаткаў восьмы клас?\n— Ты меў рацыю: усё скончылася добра.\n— А Паплаўскі?\n— Вінаваты — вачэй не падымае.\n— Ці я табе не казаў?\n— Казаў, казаў, памятаю і цаню... Чуеш, як па-твойму, можа яшчэ хто цікавіцца мной як жанчынай?\n— А ты адкажы!\n— Каму ты патрэбная?!\n— Так-такі і нікому?\n— Ну... мне, дзецям сваім...\n— А яшчэ?\n— Галі, Веры...\n— Ай! Ты ж сам казаў, што я падобна на мадонну з карціны ў Пушкінскім музеі!\n— Цяпер шкадую!\n— Не выкручвайся: адказвай на пытанне!\n— Чорт яго ведае! — пачынае няўпэўнена і заклапочана.— Тое, падабаецца табе хто ці не,— справа не волі, розуму, а — пачуццяў. Ім не загадаеш...\n— Толькі? — вырываецца ў мяне.\nКосцю мне шкада.\n— Што галоўнае павінна быць у кабеты? Добразычлівасць і прывабнасць. Гэтага ў цябе — аж занадта!\n— Ой, ты сур’ёзна?!\nКосцю кранае мая радасць. Ён гаворыць ужо цёпла, узрушана:\n— Яшчэ ў цябе ёсць абаяльнасць...\n— І яшчэ?\n— А яшчэ — маеш такі характар, што ты заўсёды мусіш пра некага клапаціцца: пра мяне, дзяцей, каго іншага... Ты гэтым падобна на маю маму.\nЁн папраўляе мае валасы і дзівіцца:\n— Не, аднак, ты здорава падобна на Джаконду!\n— Я не жартую. Такі самы авал твару, такі ж нос, канфігурацыя лба, такія ж вочы... Адно — чаму твае валасы такія непаслухмяныя?! Гэ, калі ты паспела зрабіць завіўку?\n— Здрасце, толькі ўбачыў? Сем гадоў нявестка дома і не бачыла, што кошка без хваста!\n— Ужо дзён з пяць.\nКосця заклапочана стараецца разгладзіць маю прычоску:\n— Табе яна не ідзе.\n— Бо я завілася толькі крыху!\n— Табе яна не ідзе, чуеш?\n— Бо часу не было выседжваць паўдня ў цырульні!.. Ведаеш, як там жанчыны мэнчацца? Бы за часоў святой інквізіцыі на вогнішчы!..\n— Не бараніся, а слухай!\n— Слухаю, Косцік, слухаю...\n— Думаеш, Леанарда да Вінчы зрабіў Монне Лізе звычайную прычоску і просты прабор так сабе? Кудзеркі ёй былі не да твару! Вазьмі з паліцы кніжку і прыглядзіся да малюнка сама, калі мне не хочаш верыць!\n— Ве-еру! Дзякуй за параду! Больш ніколі не буду завівацца, от пабачыш!\n— А голас у цябе зычны, пявучы, малады...\n— Ён у цябе нават маладзейшы за твар! — Косця дзівіцца з уласнага адкрыцця.\n— Значыць, я магу яшчэ каму-небудзь і падабацца? — крычу, шчаслівая.\n— Ой, які ты ў мяне харо-ошы! — кідаюся яго абдымаць.\n— Пачакай, а чаму гэта табе раптам прыйшло ў галаву? І менавіта сёння?\n— Проста так!\n— Проста так нічога не бывае. Прызнавайся!\n— Не прызнаюся!\n— Хочаш, каб у цябе хтосьці закахаўся?\n— Не адстану. Кажы, хто?\n— Фу, балбочам мы з табой пра нешта, як малыя!\n— Сама ж пачала!\n— А з кім мне пагаварыць, па-твойму?\nКосця вінавата задумваецца.\n— Давай лепш сходзім у кіно! Жыццё ідзе міма нас, а мы нават пахадзіць разам не маем калі, як людзі.\n— Давай! — рашуча складвае ён паперы і спрытна ляскае замком машынкі, каб не дабраліся да клавішаў малыя.\n— Толькі дзяцей накармлю.\nЯк мала трэба чалавеку для шчасця. Крыху цёплых слоў, крыху ўвагі, спачування...\n...Праз гадзіну мы ўжо на вуліцы. З Косцем я шчырая, чулая, вясёлая. Мне з ім добра, як было ў першыя дні, калі пажаніліся.\nВечарам кладзёмся спаць.\n— Ты такі сёння добры быў да мяне! — уздыхаю, шчаслівая.— Мне так хочацца яшчэ з табой пагаварыць, ды сон разбірае...\n— То спі. Яшчэ нагаворымся — цэлае жыццё наперадзе!\n— Ай! Ты лепш скажы што-небудзь разбудзіцельнае!\n— Як ты сказала? — рагоча муж.\n— Ха-ха-ха-ха!..— прыўзнімаецца ён.\n— Толькі не ўздумай зараз даставаць блакнот, каб запісаць слова, бо расплачуся! Хоць на хвіліну забудзь, хто ты! Няўжо не зможаш?\n— Ну і добра.\n— Значыць — разбудзіцельнае?\n— Але што?\n— Пахвалі зноў, як учора...\n— Сёння ж ты нахабнікаў не лупцавала? Не лупцавала! Завошта хваліць?\n— За што-небудзь!\n— Ну, што табе? Пахвалі-і, Косцік!..\nЯк тады ва мне спалучаліся думкі пра мужа з марамі пра другога чалавека, не ведаю. Потым думала пра гэта не раз. Відаць, тут выявілася і натура.\nКалісьці з дзетдома на канікулы мяне ўзяла цётка. Яна жыла ў Мінску на першым паверсе. Калі цётка з мужам ішлі на работу, то мяне адсылалі на чацвёрты паверх пагуляць з равесніцай. Бацькі дзяўчынкі былі вельмі строгія, бегаць нам забаранялі, дакранацца да чаго-небудзь у пакоі — тым больш, і гэта была не гульня, а — пакуты.\nАднойчы, як звычайна, іду на цэлы дзень да сяброўкі. Спыняюся на трэцім паверсе перад такімі самымі дзвярыма, хоць добра ведаю, што трэба ўзняцца яшчэ вышэй, дзе мяне чакае Іна, але ў момант сябе пераконваю: мне — сюды. Званю. Ніхто не выходзіць. Націскаю на гузік званка ўжо смялей. Цішыня зноў. Узрадаваная, злятаю з лесвіцы. Са спакойным сумленнем бягу гуляць на падворак — я ж да Іны званіла, у іх нікога няма дома!\nТады мне было ўсяго дзевяць гадоў, але не толькі з-за ўзросту гэтак рабіла. Наўрад ці мой равеснік-хлопец стаў бы сябе так ашукваць.\nЦяпер назіраю за мацяркамі сваіх вучняў. Чаго яны толькі не выдумляюць часамі, абы выгарадзіць свайго відавочна вінаватага Колю, Пецю, Вову!.. Бацькі ў такіх выпадках кіруюцца розумам, логікай, дзе іхнія жанкі — сэрцам, жаданнямі (гэта не значыць, што мы горшыя, часта такая жанчына ані не дурнейшая і можа быць куды лепшая за свайго мужа!).\nАдным словам, мы, жанчыны, можам вельмі лёгка заплюшчыць вочы на тое, што нам нявыгадна. Ёсць сярод нас і цвярозыя, толькі, мне здаецца,— іх меншасць. Я такая, як большасць.\nВядома, вінаваты быў і Косця. Мог бы болей звяртаць на мяне ўвагі.\nДзеці ў бакоўцы паснулі. Тося пайшла на спатканне. Я праверыла сшыткі, напісала планы, але не кладуся, чакаю мужа. Шкадую, што не пайшла разам з ім.\nЦікава, што ён цяпер піша?\nПадыходжу да рукапісу, чытаю.\n«Малое і вялікае\nНуклеінавая кіслата, якая знаходзіцца ў палавой клетцы чалавека, займае аб’ём у мікраскапічныя долі кубічнага міліметра. Арганізм наш развіваецца з дзвюх гамет — розны полаў. На зямлі нас — чатыры мільярды. Агульны аб’ём генетычных нуклеінавых кіслот у гэтых васьмі мільярдах гамет — два з палавінай кубічных міліметры.\nПадумаць толькі: у аб’ёме дажджавой кроплі заложана ўся матэрыяльная аснова, якая перадае генетычную інфармацыю пры нараджэнні трох з палавінай мільярдаў людзей!..»\nНе паспяваю ні здзівіцца, ні захапіцца — нехта звоніць. Адчыняю дзверы.\nУвальваецца п’яны Верын Барыс.\n— Іры-ынка, Ір...— ледзь варочае ён языком і дыхае на мяне гарачым перагарам.\nНе было мне клопату!\n— Барыс, позна ўжо, ідзі дамоў!\n— Вера, сволач, не пускае! Ты, Ірачка, добрая, пусціш пераначаваць...\nЁн дужы, як мядзведзь. Трэ нагу аб нагу, скідае туфлі, адпіхвае мяне, ідзе ў пакой, валіцца на кушэтку і адразу засынае. Ад змагання з ім у мяне на руках засталося нешта аслізлае, брыдкае. Што рабіць? Хоць бы муж прыйшоў!\nБарыс развёўся з Верай і прыстаў да ўдавы, старэйшай за сябе гадоў на восем. Калі вып’е, бяжыць зноў да Веры, але тая зачыняецца на ўсе замкі і выключае святло. П’яны барабаніць у дзверы, лаецца, пакуль суседзі не выклічуць міліцыю.\nГляджу з жахам на Барыса, на яго зашмальцаванае паліто з вырванымі «з мясам» гузікамі. Няўжо гэта той стройны і элегантны прыгажун капітан, з-за якога зайздросцілі мы ўсе Верцы, калі разам вучыліся ў інстытуце?\n— Барыс! Бары-ыс! — тузаю мужчыну за халодныя вушы.\n— А? — раптам расплюшчваецца яго мутнае вока.\n— Калі ты ўжо кінуў Веру з сынам, то трымайся хоць гэтай жанчыны, не напівайся, як свінтус! Падумай, яна ж цябе недзе там чакае!!\nБарыс маўчыць, скрыгоча зубамі, храпе.\n— Што з цябе будзе? Звалішся п’яны ў канаву, памрэш, і не знойдзецца каму нават пахаваць! Толькі адзін прафсаюз і павалачэ цябе на могілкі...\n— А?.. Хто? Прафсаюз? — пачынае да яго нешта даходзіць.\n— Ну, мясцком!\n— Толькі — мясцком...— адразу як бы цверазее чалавек і крычыць з жахам: — Ну, не-е!..\nБарыс садзіцца і ўздыхае. Тады глядзіць сабе пад ногі, дзівіцца:\n— Халера, а дзе ж мае туфлі? Сюды я босы ішоў? — ківае галавой са спачуваннем да сябе. Упірае ў мяне алавяны позірк: — Дай, Іра, што-небудзь Косцева на ногі!\n— Ты ж разуваўся ў калідоры. Ідзі туды, абуйся!\n— Іду... Выганяеш?! Іду!..— зноў ківае з асуджэннем галавой.— Толькі прафсаюз... Мясцком...\n— Во, во, будзеш мець цяпер над чым галаву паламаць — даўно трэба!\n— Аднак ты, Іра, вельмі злая!.. Так бессардэчна абыходзіцца са мной!..\n— А ты з Верай, з Ігарам абыходзішся мякка?! Ці не ты сапсаваў ёй жыццё?! А пра сына падумаў?!\n— Ладна, ла-адна, толькі змо-оўкні!.. Ты, як Вера, адно зачапі вас... Зтакаліся ўжо!..\nТолькі выправадзіла Барыса, вярнуўся Косця.\n— Ты куды хадзіў? — нападаю на яго.\n— Крыху па полі палазіў...\nНе магла на гэты раз пайсці з мужам, бо была занятая, аднак у душы бытта б радуюся, што злавіла яго на злачынстве. Мае паводзіны на вуліцы — плата за яго.\n— Чаму мяне не ўзяў?\n— Дык жа я табе казаў ісці разам, забылася?\n— Казаў! Не паспела раскрыць рот, як цябе ўжо не стала! Каб хацеў мяне ўзяць з сабой, знайшоў бы словы ўгаварыць!\n— Магчыма... Але ж я пішу, разумееш... Трэба часамі пабыць аднаму, каб адстаялася думка...\n— А-а, дык ты сумысна адзін пайшоў?! Тады навошта прыкідвацца, што завеш? — ад сваіх слоў яшчэ больш пераконваюся, што ва ўсім вінаваты муж.— Ты заўсёды лічыў мяне за дурніцу!.. Калісьці ездзіў на сустрэчу да медыкаў — адзін: бачыце, яму са мной ісці ў клуб няёмка! У лес аднойчы пайшоў — адзін! Сёння ў поле — адзін! А мне тут самой змагайся з кожным п’яніцам, бойся, дрыжы ад розных тыпаў! — крычу, хоць Барыс для мне — свой чалавек і, вядома, яго я не баюся.\n— І-ірка, ты ж ведаеш, што мне гэта патрэбна! Ды і ці мала мы з табой папахадзілі і ў лес, і ў...\n— ...Нібы маю мужа, а на самай справе яго ў мяне няма! Да д’ябла мне слава, калі жыву бытта ўдава якая! — прарываюцца ў мяне слёзы.\nЦяпер я гаварыла з такой крыўдай і жалем, што ўжо ані не сумнявалася — ва ўсім вінаваты толькі адзін Косця, а мой уяўны флірт з незнаёмым — адно частковая кампенсацыя таго, што не дадае мне муж.\n— Супакойся. Слова гонару, не ведаў, што табе будзе аж так крыўдна...\nАле я не хачу слухаць яго каяння. Звяртаюся з просьбай, добра ведаючы, што яна толькі для формы:\n— Косця, ну дай і мне якую-небудзь работу!\n— Хіба мала табе заняткаў дома? Ці не па горла ў цябе работы ў школе? Якую табе яшчэ трэба?!\n— А я хачу, як у цябе,— творчую! Дапусці і мяне да сваіх паперак!\n— Піць гарэлку можна разам, а пісаць — толькі асобна...\n— «Где уж нам, измученным в неволе, ликовать, резвиться и скакать!»\n— Не раздражняй сябе! Я хацеў сказаць, што такая работа не для цябе!\n— Ты ведаеш, што для мяне, што не? — выбухаю злосцю.— «Піць гарэлку разам, а пісаць — асобна»,— дражню.— Пачуў недзе фразу і паўтараеш, як папугай!\n— Ну, пайшла!\n— Эгаіст — толькі пра сябе думаеш!\n— Іра, хіба ж гэта праўда? Хіба я пра сябе думаў калі? Што ты вярзеш?\n— От бы пасадзіць цябе зараз на маё месца! — прарываецца ў мяне стары, набалелы жаль.— Ведаеш, як я здабывала сёння яду для сям’і?\n— Чаго ты зноў усхадзілася?\n— Што твае дзеці сёння абулі? Што робіцца ў маёй школе, пра што думаю, як хаджу на работу, што бачу, з кім спатыкаюся, ты ведаеш?.. Ды ты нават цвіка не вырвеш з крэсла, які сын увагнаў яшчэ летась, і будзе ён тырчаць, пакуль не парву сукенку і не выцягну сама!\n— Я, па-твойму, бібікі б’ю? Супакойся! — моліць ён.— Павер, калі трэба было, то быў і добрым гаспадаром. Цяпер жа ўсім гэтым камандуеш ты!\n— З сённяшняга дня адмаўляюся!\n— Ну і добра. Тады займуся я!\n— Не змагла б і я што-небудзь стварыць, каб ты даў умовы? Думаеш, я такая бяздарнасць?\n— Ніколі так не думаў! От, запрацавалася, бедная, ушчэнт, дальбог!\nХоча мяне абняць.\n— Не падлазь! Ты ведаеш, колькі разоў адно ў магазін сёння лётала?\n— Нічога кепскага пра цябе не думаю, адкуль ты ўзяла ўсё? Супакоішся ты, урэшце?\n— Маўчала дагэтуль, бо дурная была!\n— Іра, зразумей, творчасць — як каханне, дзяліць ні з кім яго немагчыма, бо гэта тваё, асабістае. Я ж невінаваты, што на свеце так створана... Я табе вельмі ўдзячны за ўмовы...\n— Што мне з гэтага?\n— Дык пачакай вынікаў!\n— Іх ніколі не будзе!\nШто праўда, то праўда. У новы артыкул трэба ўкласці ўсю душу без астатку. Адно тады ён будзе добры. Гэта ведаю з уласнага вопыту — і ў маёй прафесіі гэтаксама.\nУздыхаю і скарджуся мякчэй:\n— Усё адно і тое самае, і тое самае... Можна звар’яцець. У цябе ўжо — восем брашур! Ну, напішаш дзевятую, потым яшчэ адну, яшчэ...\nМуж глядзіць на мяне, заклапочаны і здзіўлены: пра гэта ён і сам не думаў.\n— Дурна-ая! — туліць ужо мяне.— Дык так і ў тваёй школе: выпусціш адзін клас, потым рыхтуй наступны... Так і ўсё астатняе на белым свеце. Табе яшчэ пашанцавала, я хоць заўсёды на вачах. Іншыя мужчыны як пойдуць раніцой з дому, то няма іх да ночы. А то і суткі, цэлы месяц...\n— Вось-вось. І я месяцамі бацькоў не бачыла. Што ў гэтым добрага?\n— У цябе справа іншая, не блытай. Тваю маму партыя пасылала на заданне ў цяжкі час.\n— Магчыма, і блытаю...— выціскаю з сябе і калачуся ад жалю.— Аднак і гэтак, Косця, жыць нельга. І з дзецьмі табе болей трэба быць. І да мяне ты заўсёды такі няўважлівы...\n— Пайшла з табой учора ў кіно, а ты папёрся наперад: мне было сорамна перад настаўніцамі. Ведаеш, як некаторыя да нас з табой прыглядаюцца, як потым абмяркоўваюць кожны наш крок?\n— Такімі глупствамі ты мяне адштурхоўваеш, я пачынаю нават на другіх пазіраць...\n— Вось як?\n— Не хачу, а пазіраю!\n— Ну-у? — ён коратка дзівіцца.\n— Ага,— я задаволена, што прызналася нарэшце і што ён не стаў рабіць допытаў.\n— Даруй, Іра! — вінавата просіць, уражаны.— Слова гонару, нічога не заўважаў... А ты наступны раз не маўчы, а кажы, калі я не ўважлівы!\n— Трэба і самому ведаць!\n— У мяне галава так задурана, што... Во, мяне выклікаюць у выдавецтва, хочаш, разам паедзем? Зараз грошай крыху зноў атрымаем за брашуру. Паехалі, а?\n— Хто мяне пусціць, думаеш, я — вольны казак, як ты?!\n— Адпросішся на два дні ў дырэктара. Веру папрасі правесці свае ўрокі! Дома Тося цябе заменіць!\n— Ага, заменіць! Прывядзе салдата свайго сюды!..\n— Ну і што? З’есць тваіх дзяцей! Не людаеды ў войску — і я быў салдатам! Паехалі!\n— Неяк няёмка, сярод вучэбнага го-ода...\nЖывём у век тэхнікі. Паўдня збіралася, а селі ў самалёт і праз гадзіну ўжо — сталіца. Мяне мучыць неспакой. Той, які дома быў прыглушаны рознымі справамі, тут мяне агарнуў усю, без астатку: мяне аж падмывае.\nУ гасцініцу прыбягае з рэдакцыі ўсхваляваны Косця і не заўважае майго настрою.\n— Ну, віншуй! Падпісаў умову на новую рэч! Будзе называцца ведаеш як? «Значэнне памяці ў жыцці чалавека»!\n— Што ты будзеш пісаць? Пра яе ж усё напісана.\n— У-у, як памыляешся! Вы, настаўнікі, кажаце вучням: «Ты, Коля, далёка пойдзеш, у цябе выдатная памяць». А гэта — глупства! Амаль ніхто з вялікіх людзей ёю не вылучаўся! Ледзь не ўсе геніі памяць мелі цалкам звычайную! Наадварот, фенаменальная памяць часамі перашкаджае чалавеку! Расхалоджвае яго, супакойвае! Памятаеш Станіслава, студэнта з фізмата? Прачытаеш яму з кніжкі старонку і — ён табе перакажа яе слова ў слова. А што з яго атрымалася? З божага дару ён зрабіў бізнес! Завочнікі прыносяць задачкі, у яго цвёрдая такса: ад трох да пяці рублёў за адну...\n— Тады як, па-твойму...— неахвотна падтрымліваю размову.\n— Ніяк. І тут павінна быць у чалавека мера. Што з таго, калі твая галава будзе поўная фактаў? Гурба вінцікаў і кольцаў яшчэ не народзіць трактар... Як? А чорт яго ведае, трэба падумаць! Мабыць, памяць не прыносіць карысці, калі факты не вядуць да пазнання сутнасці рэчы, не запальваюць іскры, не вядуць да вопыту, ведаў!.. Патрэбны яшчэ розум, эмоцыі, характар... Гарачае і сумленнае сэрца знойдзе і сілы і спосаб успомніць, калі яму што трэба! Здаровы парастак праб’ецца нават праз каменні да сонца, калі будзе ў ім гэтая сіла!.. Тут столькі можна фантазіраваць, прыводзіць прыкладаў — страх! От, работка чакае мяне — цуд!.. Але есці хачу, пайшлі абедаць!\nЗаходзім у перапоўнены рэстаран. Падсаджваемся да дзвюх дам.\n— Што будзеш есці? — пытаецца Косця.\n— Усё роўна. Выбірай ты! — кідаю нібы абыякава, а сама насцярожана кагосьці выглядваю, выслухваю.\nНавокал завіхаюцца маладыя афіцыянты ў белых пінжаках з чорнымі банцікамі замест гальштукаў. Стаіць бязладная гамана. За суседнімі сталамі — арабы, негры, індусы. На сталах — стракатыя флажкі. Нашыя суседкі з прытворнасцю правінцыялак гавораць так, каб іх чулі афіцыянты:\n— Ох, да чаго ж не люблю гэтых сталічных падавальшчыкаў у рэстаранах!\n— І я! Яны — бытта лёкаі з дарэвалюцыйнага часу! У іх штосьці нізкае, фальшывае...\nКосця вывучае меню, але я ўпэўнена — ён усё выдатна чуе. Зараз не выцерпіць, абрынецца на жанчын. Збіраюся сціснуць яго руку, выцягваю ўжо нават пальцы, ды раптам замірае сэрца, забівае дыханне: у залу ўваходзіць чалавек... Хаваюся з жахам за мужа.\n— Эх, жанчынкі, жанчынкі, як вы можаце так легкадумна гаварыць? Вы ж гэтых хлопцаў зусім не ведаеце! — бы праз сон, далятаюць Косцевы словы.— Яны ж вам могуць быць сынамі!\nНе, гэта — не ён! Той чалавек, што ўвайшоў, мае толькі падобны касцюм!..\nДа мяне памалу вяртаецца прытомнасць. І разам з гэтым робіцца сумна-сумна.\n— ...Маладыя, адукаваныя, з атэстатамі. Узялі іх сюды па конкурсу. Гэтыя хлопцы нават валодаюць замежнымі мовамі. Я б на іх месцы не прыняў бы ў вас заказу!..\nЗ той жа энергічнай упэўненасцю, з якой у гасцініцы разважаў пра памяць, Косця адчытвае жанчын, а я ўсё азіраюся, азіраюся, выглядваю і выглядваю, аж забалела шыя. Чагосьці страшэнна не хапае ў гэтым горадзе, надта цягне дамоў...\n— Мараліст нудны, перастань! — шчыпаю мужа за локаць ды кажу: — Навошта ты мяне сюды прывалок?\nПасля доўгага перапынку я, нарэшце, сустракаю незнаёмага і ледзь стрымліваюся, каб не выдаць сваю радасць. Ківаю на прывітанне галавой. Ён усміхаецца. Нават прыпыніўся. На нагах у яго замшавыя чаравікі.\n— Дзень добры! — кажа.— Ці не пара нам пачаць вітацца?\n— І я думала пра гэта! — смяюся і ведаю, што ў мяне блішчаць зубы, вочы.\n— Вось і дамовіліся! — з жартоўнай дзелавітасцю кажа ён.\n— Дамовіліся! — у тон крычу і я.\nУбягаю ў нейкі пад’езд, аглядаю сябе ў люстэрка. Ух, як усё атрымалася проста і натуральна! Перабіраю ў памяці, як усё адбылося, і зноў радуюся — лепш і быць не магло!\nЗ таго дня мы вітаемся і нават абменьваемся нязначнымі словамі. Тое, што гавару я,— заўсёды з клічнікам; тое, што кажа ён,— дакладнае, нешматслоўнае, лагічнае і, як мне здаецца, разумнае. Голас у яго мяккі, спакойны, поўны затоеных пачуццяў, страсці і сілы.\n«Ён — незвычайны! — кажа кожны раз пасля такой сустрэчы маё сэрца.— От бы пазнаёміцца з ім бліжэй, запрасіць дадому, звесці іх з Косцем...— прыкрываю ўсё фігавым лісточкам і раблю выгляд, што нічога кепскага не адбываецца. І радуюся, бо знайшла прычыну для размовы.— Я павінна яго павіншаваць са святам, гэта будзе наш першы крок да збліжэння! Потым запрашу дадому, і будзем мець новага сябра!»\nМуж адставіў машынку і пачынае гартаць газеты:\n— Хоць кінуць вокам, халера, што на свеце робіцца! Мо там ён перавярнуўся дагары нагамі, а ты і ведаць не будзеш!\nДарэмна ён апраўдваецца. Я задаволеная, што Косця не звяртае на мяне ўвагі. Саджуся пісаць цётцы ліст. Механічна выводжу словы, а сама мяркую, як выканаю задуму.\nТолькі чаму ён у замшавых чаравіках?.. Страшэнна не люблю мышэй і мужчын у замшавым абутку!.. Чаму?..\nАле ж гэта глупства: такі абутак, як кожны іншы!..\nУжо гадзін дванаццаць ночы. Выходжу на вуліцу, каб кінуць канверт у паштовую скрынку. Можна кінуць і заўтра, але хочацца на свежае паветра, пабыць са сваімі пачуццямі.\nАд нашага ганка нехта зашлёпаў ботамі на босую нагу.\n— Гэта мы! — чуецца вінаваты Тосін голас.\nКалі я вяртаюся з вуліцы, Тося ляжыць ужо ў ложку.\n— Цёця Іра...— шэпча.\nДа гэтай простай дзяўчыны ў мяне шчырая цікавасць і спачуванне. Прысядаю на раскладны ложак.\n— Уцёк пасля адбою з казармы праз плот! — са шчаслівым смехам і захапленнем, бытта хлопец да яе пралез праз пекла, хваліцца мая Тося і пырскае: — У адных трусах і шынялі!\n«Вось табе і Тося!»\n«А з-за мяне ўжо не будуць так сябе падстаўляць пад небяспеку! Ой, няўжо ніхто і ніколі не будзе?!»\n— Яго не пакараюць за гэта?\n— Ён кажа: «Днявальны — свой хлопец. У крайнім выпадку — дванаццаць сутак губы, падумаеш! Той не салдат, хто на губе не сядзеў!» Яшчэ летам прабілі трактарам дзірку ў плоце, прыкрылі дошкамі і бегаюць...\nТосю маю не пазнаць.\nШкола рыхтавалася да Кастрычніцкага свята. Трэба было маляваць транспаранты, прыбіраць класы, выводзіць ацэнкі за чвэрць, тэрмінова выпускаць насценную газету. Устала я ў гэты дзень, можа, гадзіне а пятай. Мяне напаўняе таямніца, радуе прадчуванне новага, абуджаецца якаясьці ненатуральная чуласць.\n— І ты ўстаеш?! — з пяшчотай звяртаюся да Косці.\n— Паспаў бы! Сядзіш і сядзіш, нельга ж так! Мяне вымушае свята. А цябе?..\n— А па-твойму, як? — нагінаецца ён па гантэлі.— У мяне чартоўская прага да работы і радасць ад таго, што магу рабіць, што хачу!\n— Геній аб’явіўся! Колькі разоў табе гаварыла: не хваліся, усё роўна састарышся...\n— Во-о!.. І ў старасці жывуць. Тады, можа, толькі і атрымліваюць асалоду ад паўнаты жыцця, пільнасці вока, пачуцця меры з’яў!.. Давай старасць, я ведаю, як мне жыць, я — бачу неба! Якія ж вы ўсе... Не можаце адчуць нешта падобнае!\n— О, зноў!\n— Навошта мне хваліцца? Пабачыш, калі гэтая мая праца шугане на ўсю краіну!\n— Тады што?\n— Як — што? — застывае з узнятымі гантэлямі.\nГляджу на разгубленую постаць у адных трусах, на спіну і грудзі ў карычневых шрамах — слядах вайны — і адчуваю, які ён мне блізкі, родны і наіўны ў сваёй упартасці. Нібы Віця... Хочацца гэтаму роднаму і магутнаму зубру, што дзень і ноч заўзята працягвае сваё, перадаць частку свайго шчасця і радасці. Падыходжу і чула дакранаюся да рубца старой раны.\n— Дзяўчынка, знайшла час!..— бянтэжыцца ён і грыміць жалязякамі аб падлогу.\nАд стуку прачынаецца Віця ды адразу свежым галаском, бытта не спаў, крычыць:\n— Та-ата, ведаеш, што цікавае мне снілася?\n— Не. Раскажы.\n— Як... як...— сіліцца знайсці словы.\n— Мама, раскажы мой сон тату!\n— Дурненькі, думаеш, і я бачыла яго?\n— Ты не ба-ачыла? — дзівіцца Віця.— Мы ж разам спалі!..\nМы з Косцем смяёмся.\n— Ой, Косцік, гані мяне да работы, а то трэба ў школу рана, а ў мяне спраў яшчэ колькі!\n— А ну, гультай, марш! Што гэта такое?!\n— Ой, іду, іду!\n— Давай, давай! — пратурвае мяне ў другі пакой.\nРыхтую Марынцы сукенку, школьны фартух. Чышчу чаравікі. Гатую ўсім снеданне. Буджу Тосю. Мы снедаем, і я апранаюся, бяру партфель.\nВыходжу раней, чым трэба. Горад яшчэ сонны. Асенняе паветра — сцюдзёнае, але свежае і бадзёрае. Бачу вакол сябе толькі добрае. Мяне абганяе машына. З акенца кабіны вылятае вугольчык папяросы і падскоквае на тратуары, рассыпае іскры. Не, горад ужо не спіць...\nСпыняюся на аўтобусным прыпынку ля хлебнага магазіна. Побач два здаровыя дзядзькі ў камбінезонах з кузава крытай машыны выцягваюць кручкамі скрынкі з булкамі і ў ранішняй цішы нарабілі лёскату на цэлы квартал.\n— Усё! — уздыхае адзін.— Закурым!\n— Як усё? — пярэчыць другі.— А снеданне сябру?..\nІ кідае на тратуар кавалачак хлеба:\n— Лаві сваю порцыю, браце. Наядайся!\nТолькі цяпер у паўзмроку бачу жывы шэры камячок, які па тратуары скача да хлеба.\n— Кожную раніцу, жэўжык, прылятае! — з захапленнем тлумачыць дзядзька мне.— Просіць есці...\nПадкаціў бітком набіты аўтобус, уздыхае тармазамі.\nРасшпільваю паліто, каб не адляцелі гузікі, складваю рукі клінам, прыціскаю локцем партфель і ныраю за тоўстай дзяўчынай. Ледзь зачыняюцца за намі пнеўматычныя дзверы. Вакол мяне — тугія бакі, плечы, локці ды незадаволенае гырканне. Людзі нязлыя — яны проста яшчэ сонныя.\n— Не штурхайся!\n— Яна так дыхае! — заўважае другі.\n— Не заступайся. Лепш злезь з маіх мазалёў!\n— Хіба ты тут выходзіш?\n— А калі не выходжу, то не трэба злезці?.. А вы не падміргвайце!\n— Я вам падміргваю?\n— У вас такая звычка, вы і не заўважаеце!\n— Елачкай, елачкай станьце, і — усім хопіць месца! А ты — не выхіляйся з акна! Закрый яго!\n— Выхіляйся, выхіляйся, чым ты заўтра будзеш выхіляцца?!\nУ аўтобусе прачынаюцца, усім весела.\nУ гэтую пару нашым маршрутам ездзяць пераважна рабочыя з заводаў, людзі, якія любяць вострае і трапнае слова. У гуморы і наша кандуктарка.\n— Грамадзяне, бярыце білеты, не саромейцеся! — крычыць зычным голасам і папраўляе на грудзях «Раман-газету», якая занадта вылезла з-за адвароту.— Тут мы усе свае, смялей, смялей! Вы, дзве дзяўчыны, чаго азіраецеся?\n— А што, не пара ім хіба азірацца?\n— Не хвалюйся, не на цябе!\n— А чым я кепскі? Толькі што рыжы!\n— Байчэй плаціце!\n— Шукаем грошай у кішэнях!\n— Доўга чагосьці!\n— Ну, іншыя ў чужых кішэнях знаходзяць хутчэй, чым у сваіх!\n— А ў мяне праязны!\n— З праязным мог бы і прайсціся!\nЦяпер у аўтобусе — нібы адна сям’я. Здаецца, каб магла, азалаціла б усіх.\nНехта ўступае месца, саджуся. Маё сэрца як бы раздалося ўшыркі, увабрала не толькі гэтых пасажыраў, але і цэлы горад! Зноў здаецца, што я ўжо некалі жыла на свеце, я — вечная...\nШто мой незнаёмы робіць? Яшчэ, відаць, спіць. Паспі, даражэнькі! Спіце і вы, добрыя людзі, каму яшчэ можна не ўставаць!..\nЗнадворку да мяне ўсміхаецца твар сімпатычнай маладой асобы з жывым і здаровым бляскам вачэй і зубоў. Я ахвотней гляджуся ў шыбу, чым у люстэрка. Косця смяецца, што гэта — самаашуканства, бо так менш відзён узрост. Ну і няхай! Крадком падцягваю ззаду касынку, і над лобам паказваецца просты прабор. Прыглядаюся. Сапраўды, цяпер падабенства да італьянскай сіньярыны бачу і я. Толькі мой твар маладзейшы і сама я больш жвавая.\nА вось і школа.\nЯк ні рана выехала з дому, аднак у настаўніцкай ужо нехта ёсць. Мяне адразу падхопліваюць тысячы спраў. Камусьці на гвалт патрэбна выставіць адзнакі за чвэрць, дырэктару неадкладна давай справаздачу аб выхаваўчай рабоце, нейкі бацька, дзівак, прыйшоў якраз цяпер, каб я напісала яго дачцэ распарадак дня...\nАднак праз занятасць і клопаты я агорнута і прадчуваннем сустрэчы. Маё сэрца то калоціцца, то ад жудаснага і незнаёмага шчасця замірае. Недарэчы лезуць у галаву яшчэ і вершы. Цякуць лёгка, самі сабой словы Межэлайціса, вычытаныя нядаўна:\nТак на картине Ренуара ты,\nЗемной и неземною возникая,\nЯвляешь нам прекрасного черты,\nИ ты действительно такая,\nИ наяву такая ж, как во сне.\nВся красота, вся — радость.\nВяртаюся са школы. Іду паволі насцярожана, і ў мяне такое адчуванне, што вось-вось зараз нешта здарыцца. Здарыцца напэўна, няўмольна, немінуча — штосьці хвалюючае, важнае і фатальнае. Я нават ужо не ўпэўнена, ці сапраўды жыву, іду, ці мне толькі гэта ўсё сніцца.\nПрадчуванне не ашукала.\nЯшчэ здалёк бачу добра знаёмы капялюш, карычневае паліто і мяккую хаду мужчынскіх ног у замшавых чаравіках. Мне раптам не хапае паветра, замірае сэрца і падгінаюцца ногі. Хаваюся за прахожага, пачынаю аддыхвацца.\nСпаткаліся мы на мосце. З нейкай п’янай рашучасцю ды толькі таму, што было раней запраграміравана, я запыняю яго і на гэта трачу ўвесь запас смеласці. Гаварыць ужо не магу.\n— Вы штосьці хацелі сказаць мне? — пытаецца ён ветліва, але паспешліва.\n«Ну, гавары ж ты, гавары, калі пачала!» — чую свой кволы ўнутраны голас скрозь узрушанасць.\n— Хацела павіншаваць вас...\n— З чы-ым? — у яго вачах шчырае здзіўленне.\nПакутліва і дарэмна спрабую ўспомніць тыя душэўныя і прыгожыя словы, якія падрыхтавала.\n— Са святам...— выдыхаю.\n— А! Узаемна!\n— Прабачце,— кажа ён.— Я вельмі спяшаюся!\n«Спяшыш... Ну і спяшы, ладна! Збіралася толькі цябе павіншаваць і свайго дамаглася!»\n«Але чаму я не хачу, каб ты адыходзіў? Чым такая расчараваная?..»\nЁн збіраецца бегчы і апраўдваецца:\n— Ля рэстарана даюць свежую рыбу!\n— Калі ласка...\n— Трэба паспець захапіць!\n— Што-о захапіць?\n— Ля рэстарана ў падвале — свежую рыбу выкінулі, кажу!\nАслупянелая, гляджу на яго і ніяк не магу зразумець, пра што ён гаворыць. Пры чым тут якаясьці рыба?!\n— Паслязаўтра ж — свята! — тлумачыць.\n— Ну, пабягу, а то расхапаюць!\n— Яшчэ людзі не ведаюць, але зараз наваляцца!\n«Бо-ожа, што ён вярзе?!»\nНекалькі секунд маўчым. Паміж ім і мной убілася кампанія вёрткіх вучняў з ранцамі, раздзяліла нас, але я не кранаюся з месца. Стаю, не магу адысці ад здзіўлення. Мяне агортвае адчай.\nШкольнікі прайшлі — і зноў мы дваіх.\n— Ну, пайшоў! — паўтарае ён.\n— А як жа я-а?! — вырываецца ў мяне не то скарга, не то адчайны крык.\n— Можа, і вам трэба? — на хаду пытае ён з гатоўнасцю. — За адно магу ўзяць, мне ж — усё роўна!\n— Чаго ўзяць?\n— Свежай рыбкі.\n— Вы яе не любіце?\n«Не, я не сню».\nЁн ужо бачыць — нешта здарылася, адчувае віну, спрабуе яе загладзіць. Бадзёра кажа:\n— Давайце грошы! Колькі вам браць?\n— Не! — паспешліва і з жахам баранюся я, нібы ён падбіваў на злачынства.\n— То як сабе хочаце, я — ад шчырага сэрца!\n— Не! Не-е!\n— Тады я пабег! Бывайце!


2 верасня адбылася першая Святая Імша з удзелам дзяцей пасля летняга адпачынку\nАпублікавана 02 Верасень 2018\nСёння ў нашай парафіі на Св. Імшы а г. 12.00 дзеці, моладзь і іх бацькі ўрачыста і з Божым благаслаўленнем распачалі новы навучальны і катэхетычны год. Падчас Св. Імшы адбылося благаслаўленне дзяцей і асвячэнне школьных прыладаў. Няхай Бог благаславіць наступны год вучобы ў школе і дома!\nПрыпамінаем дзецям і бацькам, што хутка распачынаецца новы навучальны катэхетычны год!\nПрыпамінаем дзецям і бацькам, што хутка распачынаецца новы навучальны катэхетычны год! Усе дзеці школьнага ўзросту абавязаны прыходзіць на катэхезу.\nУрачыстая Святая Імша з благаслаўленнем школьных прыладаў адбудзецца 2 верасня ў 12.00. Заняткі па катэхезе распачынаюцца адразу на тыдні, у аўторак з 4 верасня.\nСтаронка 24 з 37


Стагоддзi на картах\nКніга ўпершыню прадстаўляе гісторыю еўрапейскай картаграфіі са старажытных часоў да XIX ст. і адлюстраванне ў ёй тэрыторыі Беларусі ў розныя гістарычныя эпохі. Каб твор сапраўды меў асветніцкі характар, тэкст падаецца ў навукова-папулярным стылі, а малюнкі служаць для азнаямлення з працамі знакамітых картографаў і штыхароў. У шэрагу выпадкаў з дапамогай картаграфічных крыніц адкрываюцца новыя старонкі ў апісаннях мінулага. А галоўнае – ... Болей »\nСтаніслаў Жукоўскі = Станислав Жуковский = S...\nСтаніслаў Юльянавіч Жукоўскі — сусветна вядомы мастак лірычнага і сядзібнага пейзажа і інтэр’ера, які пакінуў пасля сябе вялікуіо творчую спадчыну — звыш 600 твораў, што знаходзяцца ў вядучых еўрапейскіх музеях, карцінных галерэях, прыватных калекцыях. Феномен мастака Жукоўскага дагэтуль нібыта магніт прыцягвае да сябе ўвагу як спецыялістаў, так і аматараў жывапісу загадкавасцю і таямніцай твораў, хуткім узыходжаннем хлопчыка з беларуск... Болей »


17 верасень 2016, 13:24\nКаму належалі першыя беларускія сады? Чаму Слуцкую бэру называлі бэрнардынкай? Ці складана намаляваць яблыню? Якая сувязь існуе паміж грушамі і Палацам Рэспублікі? Зь якіх яблык гатуюць найсмачнейшы сідар? Пладамі зь беларускага Эдэму спакушалася наша сталая аўтарка Яна Шыдлоўская.\n1. Антонаўка, альбо Нязьменны «старажыл»\nУладзімер Караткевіч называў вялізную, жоўта-празрыстую беларускую антонаўку самай лепшай у сьвеце. «Ідзеш восеньню садам, убачыш забыты яблык, адкусіш ад яго, халоднага, укрытага сьцюдзёнай расою, — нібы дзесяць год скінеш з плячэй», — пісаў ён у «Зямлі пад белымі крыламі». На гэтай зімовай яблыні сьпеюць буйныя, цяжкія, вінна-кіслыя яблыкі, якія могуць захоўвацца да студзеня. Антонаўка сасьпявала адной з апошніх і ад раньніх маразоў рабілася яшчэ больш смачнай.\nУ беларускіх садах здаўна расло шмат гатункаў гэтай яблыні, летніх і восеньскіх: жоўты рэпчаты антон, шэрая, альбо іржавая антонаўка — непрывабная звонку, але моцная, тугая, з рэзкім насычаным смакам усярэдзіне. Антонаўка белая з Магілёўшчыны доўгі час карысталася попытам на рынках Усходу і Захаду. Яблыкі антонаўкі захоўваюцца добра, а дрэвы растуць доўга. Гэтак, на Гомельшчыне сустракаюцца здаровыя і пладаносныя яблыні, якім болей за 120 гадоў. З духмянай антонаўкі атрымліваецца смачная пасьціла, жэле, сочыва, мармэляд. Скрылікамі антонаўкі начынялі здобныя мельшпайсы, яе пускалі на добрае віно і найсмачнейшы сідар. Гэты даўні гатунак яблыні і цяпер высока цэніцца ў садоўніцтве.\n2. Слуцкая бэра, альбо Бэрнардынка\nПершыя пладовыя сады ў Беларусі зьявіліся на манастырскіх падворках, а першыя дасьледаваньні садовых дрэў праводзілі манахі. Цьвёрдую і моцную грушу, што стала знакамітай слуцкай бэрай, верагодна, прывезьлі ў Беларусь манахі-бэрнардынцы, якія прыехалі ў Слуцк прыкладна ў XVII стагодзьдзі. Яны мелі свой манастыр на беразе ракі Случ і зямельны надзел з агародам і садам, дзе і вырас гатунак груш, які прыйшоўся даспадобы мясцовым жыхарам. Грушавыя дрэвы разышліся па Случчыне, а іх плады па першым часе называлі бэрнардынкамі.\nЗорны час слуцкай бэры прыпаў на мяжу ХІХ-ХХ стагодзьдзяў. Грушы здымалі ў верасьні-кастрычніку, і духмяны ўраджай, які добра пераносіў транспарціроўку, скіроўваўся ў бок Менску, а адтуль — на рынкі Масквы і Пецярбургу, дзе бэры былі ўдвая даражэйшымі за найлепшыя гатункі крымскіх ігруш.\nЦьвёрдыя слуцкія бэры маюць багаты смак, іх адносяць да дэсэртных гатункаў. Растуць яны на вялікіх дрэвах, вышыня якіх можа дасягаць 20 мэтраў, а ўзрост — 120–150 гадоў. Цяпер, аднак, цікавасьць садаводаў да слуцкай бэры падае, бо дрэва пачало траціць імунітэт перад хваробамі. Памолягі замяняюць даўні гатунак новымі больш моцнымі відамі.\n3. Сапяжанка, альбо Арыстакратка сярод ігруш\nСакавітыя, мяккія, вінна-салодкія і даволі дробныя грушы ўпершыню вырасьлі ў пладовым садзе Казіміра Яна Сапегі, пасьля чаго і атрымалі назву сапяжанак. Паводле адной з вэрсій, флянцы грушавых дрэў дочкі Сапегі прывезьлі з Францыі, пасьля чаго пасадзілі ў бацькоўскім садзе, які красаваў пры менскім палацы ўплывовага магната на былой Юраўскай вуліцы, дзе цяпер стаіць Палац рэспублікі. Іншыя крыніцы сьцьвярджаюць, што Сапега прывёз флянцы ўласнаручна з Вугоршчыны і вырошчваў славутыя грушы ў сваіх рэзыдэнцыях у Бярэзані і Быхаўскім замку.\nТак ці іначай, груша была надзвычай смачнай, але далікатнай, хваравітай і дрэнна пераносіла транспарціроўку, што не перашкаджала ёй зьяўляцца ў выглядзе дэсэрту на заможных сталах. Сапяжанку неафіцыйна называлі княжацкай грушай, у навуковай літаратуры сустракаецца назва «польскі бэргамот».\nДа стала грушы падавалі зь мёдам, у сушаным выглядзе, у якасьці начыньня, сочыва альбо разнастайных дэсэртаў. Вось адзін з даўніх рэцэптаў груш з цукрам, пададзеных у «Літоўскай гаспадыні».\nСалодкія грушы трэба абабраць і кінуць у халодную ваду, адцадзіць і заліць кіпнем, загатаваным з цынамонам і гвазьдзіком. Варыць, пакуль ня стануць такімі мяккімі, што можна будзе пракалоць саломінкай. Зрабіць густы сыроп з цукру і вады, дзе варыліся грушы, паварыць крыху ў ім грушы і пакінуць іх на суткі ў гэтым сыропе. Потым выцягнуць, пакласьці на бляху і сушыць у цёплай печы.\nНазвы даўніх гатункаў ігруш можна смакаваць гэтаксама, як плады зь іх: цытрыноўка, цукроўка, кароль Сабескі, дуля астзэйская, магдалена паласатая, панна, памаранцавая, якубаўка, талсінская прыгажуня...\n4. Апорт, альбо Заваёўнік Эўропы\nБуйны чырванабокі апорт называюць адным з самых старажытных гатункаў яблык. Першыя згадкі пра яго сустракаюцца ў манастырскіх летапісах яшчэ ў 1175 годзе. Верагодна, флянцы апорту прывезьлі з асманскай Порты спачатку ў Польшчу, пасьля чаго гатунак сталі вырошчваць на суседніх землях, у тым ліку і на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Смакам і памерамі апорт скарыў ня толькі Эўропу і Азію, вырошчваць яго спрабавалі нават у Злучаных Штатах Амэрыкі.\nАпорт лічыўся каштоўным гатункам, які мог упрыгожыць самы вытанчаны пладовы сад. Зьміцер Дзядзенка ў нарысе, надрукаваным у кнізе Алеся Белага «Наша страва», піша, што ў Вялікім княстве Літоўскім пладовыя сады, якія разглядаліся як сымбаль раю, маглі ўтрымліваць, апроч манастыроў, сьвецкія фэадалы. Сяляне і гараджане прывівалі дзічкі. Пасьля зямельнай рэформы Боны Сфорцы ў XVI стагодзьдзі садоўніцтвам стала займацца і заможная шляхта. Войны наступных стагодзьдзяў прывялі шляхецкія і магнацкія сады ў заняпад. Аднак у другой палове XVIII стагодзьдзя яны зноў пачынаюць красаваць, і ня толькі пры панскіх маёнтках, але і на невялікіх сялянскіх надзелах.\nУ пазьнейшыя часы садоўніцтва ў нашым краі пасьпяхова пашыралася. Ва ўспамінах Мікола Лобан напіша пра бацькоўскі сад, разьбіты на ўзятай у арэнду дзесяціне зямлі:\n«Гучкі некаторых сартоў яблынь атрымліваў па пошце, нават з Крыма. Кожны рад быў падпісаны: прывязана была бірка на калку: антон, ранэт, цыган, папяроўка, апорт, баравінка, бэра, сапяжанка, калабок, цукроўка... Яму ўдалося вырасьціць у сваім садзе такі сорт паўднёвых яблык, як шафран. Асеньняй парою здалёк прыяжджалі да яго сяляне купляць прышчэпы. Мне здаецца цяпер, што ўсё сады паўднёвай часткі Случчыны засаджаны прышчэпамі з яго „школкі“».\n5. Папяроўка, альбо Белы наліў\nГэты даўні гатунак летняй яблыні сасьпявае адным зь першых. Яе белага альбо жоўтага колеру плады кісла-салодкія на смак. Сьвежымі захоўваюцца некалькі тыдняў. Да зімовых сьвятаў могуць даляжаць толькі ў сушаным выглядзе. Скурка ў папяроўкі тонкая і далікатная, пад ёй хаваецца сакавіты мякіш, які пры далейшым высьпяваньні робіцца больш сухім і рыхлым.\nПапяроўка актыўна выкарыстоўвалася падчас сэлекцыйных прац. Памолягамі вынайдзена некалькі дзясяткаў новых гатункаў яблынь, асновай якіх стаў белы наліў. У другой палове ХІХ стагодзьдзя садоўніцтва становіцца даволі прыбытковай галіной гаспадаркі. Па ўсёй краіне ўзьнікаюць гандлёвыя сады, адкрываюцца школы садаводаў. Вось толькі адзін прыклад таго, у якіх маштабах гадаваліся яблыкі.\nЮры Туронак у кнізе, прысьвечанай дзеячу Беларускага адраджэньня Вацлаву Іваноўскаму, узгадвае бацьку героя. Заўсёдным захапленьнем дзяржаўнага саветніка ў Пецярбургу, члена Дзяржаўнай Рады па справах харчовых прадуктаў, перакладчыка Леанарда Іваноўскага заставалася Лябёдка — радавы фальварак у воласьці Старыя Васілішкі Лідзкага павету Віленскай губэрні, куды ён пераяжджае на стала з пачаткам Першай усясьветнай вайны. Сваю гаспадарку Леанард імкнецца ператварыць ва ўзорны асяродак агратэхнічнага прагрэсу, асаблівую ўвагу надаючы садоўніцтву. У 1868 годзе ён закладае матачны сад, пасьля — рассаднік, і ў 80-я гады — вялікі 20-гектарны гандлёвы сад. Гатункі, што прайшлі выпрабаваньне ў экспэрымэнтальным садзе, памнажаліся і пераходзілі ў гандлёвы. Да Першай уясьветнай вайны ў садовай гаспадарцы Леанарда было выпрабавана каля 400 гатункаў яблынь, 100 — груш і 80 — сьліваў, вішняў, чарэшняў. Садавіну зь Лябёдкі вывозілі на пецярбурскія і маскоўскія рынкі. Гаспадар саду двойчы атрымліваў залаты мэдаль на ўсерасейскіх выставах. У гонар яго заслуг Варшаўскае садаўнічае таварыства абрала Іваноўскага сваім старшынёю.\n6. Штрыфэль, альбо Восеньская паласатка\nЯблыкі гэтага гатунку, сярэдніх памераў альбо буйныя, з тонкай скуркай і жаўтаватаю ці ружаватаю рыхлаю мякацьцю, мелі шырокі распаўсюд. Іх жоўта-аранжавыя, бурыя і чырвоныя ў палоску плады ўпрыгожвалі і налівалі водарам восеньскі сад. Янка Сіпакоў у «Садах» пісаў:\n«А як пахне дасьпелы восеньскі сад! <...> Раніца. Кісла-салодкая яблыня. Пяць сукоў з аднаго кораня. Яблыкі невялікія, але якая смаката! Белыя, з чырвонымі рыскамі. Тыя, каторыя высьпелі ўжо, — жоўтыя і сьвецяцца на сонцы, як бурштын. <...> Яблыкі ўраселі — такая шчодрая была ўночы раса. <...> Штрыфэль таксама ў расе».\nУ восеньскай паласаткі шмат назваў — штрэйфлінг, грапштэйн, гравенштэйн, штрыфэль. Прыгожыя і смачныя яблыкі, аднак, дрэнна захоўваюцца — могуць праляжаць усяго некалькі тыдняў і пачынаюць псавацца. На сёньня штрыфэль адносяць да зьнікаючых гатункаў яблынь, які паступова замянілі на больш лёжкі «імант», яблыкі якога могуць захоўвацца да чэрвеня.\n7. Баравінка, альбо Харламаўка\nГэты даўні летні і асеньні гатунак яблыні часта сустракаўся ў беларускіх садах. Яго сярэдніх памераў плады былі сьветла-жоўтага колеру, аздобленыя паласатым румянцам, і мелі выразны кісла-салодкі смак. І якасьцю, і смакам баравінкі саступалі духмяным антонаўкам. Як пісаў вядомы памоляг Мікалай Рытаў, які стаў аўтарам працы «Рускія яблыкі» на падставе дасьледаваньняў, што праводзіліся ў Горы-Горацкім земляробчым інстытуце на Магілёўшчыне, баравінкі найбольш падыходзяць людзям непераборлівым. Гандляры, аднак, гэтым гатункам ня грэбуюць, бо ён танны і заўсёды разыходзіцца... Затое баравінка прыгожа цьвіце невялікімі белымі з ружовым адценьнем суквецьцямі, якія нагадваюць дробныя парасончыкі.\nПа ўраджай у яблыневы сад прыходзілі гаспадары і гандляры, а мастакі шукалі ў ім натхненьня. 7 кастрычніка 1900 году ва ўласным садзе ў Багданаве Фэрдынанд Рушчыц распачынае маляваць вугалем «Старыя яблыкі». Малюнак натхніў яго на стварэньне трыптыху, на кожнай частцы якога будзе намалявана адна толькі яблыня ў розным асьвятленьні, ва ўсе паравіны году. Пасярэдзіне цёмна-зялёная яблыня, абцяжараная сьветла-зялёнымі пладамі, з абвіслымі да зямлі галінамі ў шэры восеньскі дзень. Побач з аднаго боку — яблыня ў белай красе, прыгожая выява на ясным небе ў час заходу; з другога — сонечны праменьчык, сьнег, голая яблыня. Празь месяц, 2 верасьня 1901 году, мастак напіша:\n«Ад маёй „Зямлі“ не адзін матыў так мяне не перасьледаваў, як яблыкі, якія малюю. Усюды іх бачу, усё ператвараецца ў яблыкі, нават літары пры чытаньні. Скрозь вялікія, высьпелыя, сакавітыя плады, нібы грудзі маладой жанчыны».\n8. Каштэля, альбо Цукровы польскі, і Памяць Сікоры\nГэты даўні зімовы гатунак быў асабліва распаўсюджаны ў Польшчы, Заходняй Украіне і Заходняй Беларусі. На разгалістым дрэве растуць круглыя зялёныя яблыкі зь белым салодкім мякішам. Каштэлю ўсё радзей можна сустрэць у беларускім садзе, бо гэты гатунак мае шэраг недахопаў. Так, яблыня пачынае пладаносіць толькі празь дзевяць гадоў пасьля пасадкі, а салодкія і смачныя яблыкі дрэнна захоўваюцца і хутка пачынаюць гніць зь сярэдзіны. Цяпер каштэлю найчасьцей замяняюць гатункам «беларускі салодкі».\nДаўнія гатункі яблыкаў пачынаюць удасканальваць на пачатку ХХ стагодзьдзя. У гэты час жыве і працуе вядомы сэлекцыянэр і садавод Іван Сікора. Свае першыя дасьледаваньні ён праводзіў на пасадзе садоўніка ў графа Пшэзьдзецкага ў Варапаеве і адначасова даглядаў уласны сад у вёсцы Алашкі на Глыбоччыне, у якім з 40-х гадоў пачалі праводзіцца сурʼёзныя навуковыя дасьледаваньні. Садоўніцтву Іван Сікора прысьвяціў 58 гадоў, правёўшы апрабацыю 600 гатункаў яблынь, 100 — ігруш, сотняў гатункаў ягад і садовых расьлін. Самай удалай распрацоўкай сэлекцыянэра стаў гібрыд пад № 1377, плады якога называлі «яблыкамі ХХІ стагодзьдзя». Пасьля сьмерці садавода новаму гатунку яблыні далі назву «Памяць Сікоры». Цяпер у Алашках дзейнічае музэй садавода-селекцыянэра Івана Сікоры, які складаецца зь сядзібы гаспадара, саду з сотнямі пладовых дрэў, а таксама гадавальніка сікораўскіх гатункаў.\n9. Малінаўка, альбо Суйсьлепскі яблык\nІснуе вэрсія, што кісла-салодкі гатунак саламяна-жоўтых з ружаватым румянцам і ярка-чырвонымі палоскамі яблыкаў быў вынайдзены ў XVIII стагодзьдзі ў пладовым садзе сядзібы Суйсьлепа ў Эстоніі. Цяпер у вёсцы ўсталяваны памятны камень — на тым самым месцы, дзе некалі расло дрэва, сакавітыя яблыкі якога сталі называць суйсьлепскімі. Гатунак прыжыўся ў Прыбалтыцы, Беларусі, ва Ўкраіне, некаторых рэгіёнах Расеі і атрымаў народную назву — малінаўка. Верагодна, з-за далікатнага колеру і дэсэртнага смаку белага з ружаватым адценьнем мякішу.\nНевялікая кісла-салодкая малінаўка падыдзе для старога рэцэпту рысавага мельшпайсу з цэлых яблыкаў. Дзеля гэтага спатрэбіцца паўфунта зваранага ў малацэ рысу. Узьбіць пяць жаўткоў зь дзьвюма лыжкамі цукру да белага, зьмяшаць з лыжкаю масла, расьцёртага да стану сьмятаны, дадаць некалькі тоўчаных горкіх мігдалаў і рыс, укладаючы яго часткамі. Добра перацёртую масу асьцярожна зьмяшаць з узьбітымі бялкамі і пакласьці палову яе ў рондаль, намазаны маслам, потым пакласьці туды дзесяць альбо дванаццаць абабраных, звараных, астуджаных і абсыпаных цукрам яблыкаў. Зьверху пасыпаць цынамонам, накрыць другой паловай цеста і паставіць у печ.\n10. Медунічка, альбо Корабаўка\nДробная і салодкая медунічка даволі часта сустракалася ў старых садах. Высокія і разгалістыя дрэвы гэтага гатунку, усыпаныя яблычкамі з тонкай і масьлістай скуркай, даволі папулярныя і цяпер, хоць і выцясьняюцца новым, такім жа салодкім, але буйнейшым гатункам «Алена». Тугі, зь мядовым смакам мякіш асабліва прыйшоўся да смаку дзеткам. Дарэчы, медунічка ці корабаўка — адзін з гатункаў яблык, які можна есьці цалкам, бо кажуць, што найвялікшая карысьць медунічкі хаваецца ў костачках.\nГанна Цюньдзявіцкая ў «Літоўскай гаспадыні» ўзгадвае дробныя сыбірскія яблычкі, якія гатуюць у сыропе з цукру і вады цэлымі, пакінуўшы лупіну. Папярэдне яблыкі трэба заліць гарачай вадой і закрыць на чвэрць гадзіны. Варыць яблыкі ў цукровым сыропе варта да належнага яго загусьценьня.\nНазвы даўніх беларускіх гатункаў яблынь лашчаць слых: цітаўка, валошка, медунічка, ангельскі пэпін альбо пэпінка літоўская, бойкен, штэцінка чырвоная, бэльфлёр жоўты, тыролька, бурштынаўка, чарнагуз, цыганка, каштэля...


Кухараў: Будучыня за тэхнічнымі спецыяльнасцямі | zviazda.by\nХатняя старонка » Грамадства » Адукацыя » Кухараў: Будучыня за тэхнічнымі спецыяльнасцямі\nСпецыяльнасці, якія можна атрымаць у БНТУ, вельмі важныя для развіцця краіны, лічыць намеснік прэм’ер-міністра Беларусі Уладзімір КУХАРАЎ. Віцэ-прэм’ер прыехаў павіншаваць першакурснікаў гэтага ўніверсітэта з пачаткам навучальнага года.\n— Ведаю, што сёння для многіх з вас споўнілася мара: вы паступілі ў ВНУ, на прафесію, да якой упарта рыхтаваліся, — сказаў ён студэнтам падчас урачыстай лінейкі. — Яшчэ сто гадоў таму людзі разумелі, што будучыня за тэхнічнымі спецыяльнасцямі, якія забяспечваюць стабільнае развіццё краіны. У гэтай установе склаліся не толькі добрыя традыцыі, якія і ёсць залог поспеху, але і выдатны выкладчыцкі састаў, самае сучаснае абсталяванне для атрымання якаснай адукацыі. Ваша задача — атрымаць веды, якія з’яўляюцца самым важным багажом для жыцця чалавека.\nСтудэнтаў прыехаў павіншаваць таксама старшыня Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіях Беларусі Аляксандр ШУМІЛІН, выпускнік БНТУ.\n— Беларусь узяла курс на інавацыйнае развіццё, пабудову эканомікі ведаў, а без высокага ўзроўню адукацыі, падрыхтоўкі спецыялістаў інжынернага профілю немагчыма развіваць дзяржаву і будаваць магутную эканоміку, — лічыць Аляксандр Шумілін.\nГэты год для БНТУ асаблівы, бо менш чым праз сто дзён універсітэт будзе адзначаць 100 гадоў з дня заснавання. За гэты час тысячы яго выпускнікоў сталі выдатнымі вучонымі, прадпрымальнікамі, сапраўднымі прафесіяналамі сваёй справы. Сёння падрыхтоўкай інжынерных кадраў для народнагаспадарчага комплексу краіны па 89 спецыяльнасцях ажыццяўляюць 119 кафедраў і 2195 выкладчыкаў. З іх 1100 маюць вучоныя ступені і званні, у тым ліку два акадэмікі НАН Беларусі, 199 дактароў, прафесараў і 829 кандыдатаў навук, дацэнтаў.\nЗагаловак у газеце: Будучыня краіны за інжынернымі кадрамі


01 верасень 2021, 13:44\nПра хваробу палітвязьня даведалася ягоная адвакатка, якая прыйшла да падабароннага 31 жніўня.\n31 жніўня адвакат Інэса Аленская не змагла сустрэцца са сваім падабаронным Рыгорам Кастусёвым з-за яго заражэньня каранавірусам, паведаміла Кацярына Кастусёва, дачка 64-гадовага лідэра Партыі БНФ, які па-ранейшаму знаходзіцца пад вартай у СІЗА КДБ.\nРаней, ужо знаходзячыся ў СІЗА, палітык атрымаў дзьве дозы вакцыны супраць COVID-19. Зьняволены ў лісьце паведаміў, што адчувае сябе дрэнна. У пачатку жніўня ён прайшоў абсьледаваньне для дыягностыкі анкалягічных захворваньняў, вынікі якога сям’і Кастусёва, аднак, не паведамілі.\nПра тое, што Кастусёў захварэў на каранавірус, яго адвакатка даведалася непасрэдна ў ізалятары 31 жніўня.\nУ лісьце ад 25 жніўня, атрыманым сям’ёй Кастусёва, палітык паведаміў пра пагаршэньне стану свайго здароўя. Дачка расказала, што ён паскардзіўся на тое, што ад вялікай колькасьці лекаў у яго зьявіліся праблемы з ныркамі.


Пісьменнік, дзякуючы якому беларусы палюбілі і захапіліся сваёй гісторыяй. Уладзімір Караткевіч у сваіх творах падаваў яе ў жанры містычнага дэтэктыву. Сёння мінула 35 гадоў, як не стала класіка.\nТыя, хто ведаў Уладзіміра Караткевіча асабіста, згадваюць яго жыццярадасным і шумным, вельмі ўпартым у спрэчках і педантычным у творчасці. Пісьменнік Адам Глобус у дзяцінстве жыў з Караткевічам у адным доме на вуліцы Чарнышэўскага:\n«Я быў маленькім хлопчыкам. І для мяне дзядзя Валодзя – гэта малады чалавек, вельмі вясёлы, светлы, які вельмі любіў сваю маму».\nПісанне для Караткевіча было сапраўдным рытуалам – за стол ён сядаў у белай кашулі, пры гальштуку, збіраў добрую паперу і асадкі ды за дзень мог напісаць 20 старонак.\n«Хочацца данесці такую простую і важную рэч: Караткевіча для сябе як вялікага пісьменніка выбраў беларускі народ. Нам яго не прызначылі, мы яго самі выбралі, мы яго самі любім», – кажа пісьменнік Адам Глобус.\nНалета літаратурная супольнасць будзе святкаваць 90-годдзе пісьменніка. Да юбілею выдавецтва «БелЭН» рыхтуе энцыклапедыю Уладзіміра Караткевіча.\n«Аднатомнае выданне, багата ілюстраванае. Закранаем тэмы жыцця і творчасці Уладзіміра Караткевіча, разглядаем асноўныя яго творы – гэта ў першую чаргу раманы, аповесці, эсэ», – распавядае Вольга Давідовіч, выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя».\nВыданне пабачыць свет ужо напрыканцы гэтага года. Вольга Давідовіч, выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя»:\n«Для нас усіх, беларусаў, гэта вельмі важная асоба. Напрыклад, за апошнія паўгода кнігі Уладзіміра Караткевіча былі на першым месцы па продажах у нас у рэспубліцы ў крамах «Белкнігі».\nА мы паспрабавалі знайсці чытачоў Караткевіча на вуліцах Менску:\n«Караткевіча, канечне, ведаю, а што пісаў – ужо ўсё вылецела з галавы».\n«Гэта мой любімы пісьменнік, я прачытала ўсе ягоныя творы, абажаю Караткевіча. «Ладдзя Роспачы» – мабыць, самае любімае. Вельмі Гервасій Выліваха падабаецца, тыповы беларус, абажаю яго проста».\n«Чорны замак Альшанскі», там як бы містыка ёсць у гэтым творы».\n«Дзікае паляванне караля Птаха», нешта такое было. Але па змесце нічога не магу сказаць».\n«Я не толькі ведаю, а нават здымала паводле казкі Караткевіча анімацыйны фільм «Вясна ўвосень». Мой любімы пісьменнік. Калі я забываю беларускую мову, я чытаю Караткевіча».\nУ кожнага – свой Караткевіч. Можна зачытвацца раманамі, любіць паэзію ці казкі. Пісьменнік жа галоўным сваім творам лічыў «Каласы пад сярпом тваім» і марыў напісаць працяг – пра Кастуся Каліноўскага. Нават хадзілі легенды, быццам існаваў рукапіс, які быў страчаны.\nТэгі: Аляксандра Дорская Дзікае паляванне Каласы пад сярпом тваім Караткевіч Ладдзя Роспачы Уладзімір Караткевіч


Найлепшая беларуская камэдыя зь Лявонам Вольскім. Не прапусьціце!\n22.01.2007 / 16:14\nНайлепшая беларуская камэдыя зь Лявонам Вольскім. Не прапусьціце! "Колер каханьня", 23 студзеня, БТ (Першы), 14.10\nВадэвільная камэдыя Аляксандра Канановіча пра недарэку-жаніха, якога пафарбавалі ў зялёны. У якасьці музычнага атракцыёну – "Мама дарагая!" Лявона Вольскага. Дыплёмны 20-хвілінны фільм маладога рэжысэра – гэта найлепшая беларуская камэдыя – бадзёрая, жывая й гарадзкая.\nАляксандар Канановіч: Я ведаю, у чым беларускі кайф\nБеларусь, 2005, каляровы, 20 хв.\nРэжысэр: Аляксандар Канановіч\nЖанр: Эксцэнтрычны вадэвіль-камэдыя\nАдзнака: 8 (з10)\nЗялёны, Вольскі і п’яўказаводчык\nНатхнёны юнак Леанард (Пётар Юрчанкоў-мал.) імчыцца на фаэтоне да нявесты, прызнаецца ў каханьні, абдымаецца — суцэльная ідылія на тле краявідаў расейскага нечарназем’я. Але сьледам зьяўляюцца насаты і вусаты Лявон Вольскі на чале аркестрыка "Крамбамбуля" ды кандыдат у цесьці, шчодры й шчыры п’яўказаводчык (Аляксандар Бяспалы).\nАле сапраўдныя непрыемнасьці для Леанарда пачынаюцца ў горадзе. Крыж на ягоным вясельным гарнітуры "ставіць" паветраная цыркавая карова-ўцякачка. Потым будуць юрлівая гараджанка (Алеся Пухавая), што прапануе адмыць касьцюмчык і пафарбаваць яго ў зялёны колер, зьяўленьне мужа-раганосца (Ігар Кашэўскі), пасьля якога пазелянее і скура недарэкі-героя, юрлівая палеская знахарка...\nУрэшце пераможа сапраўднае каханьне стойкай нявесты (Юлія Кадушкевіч), што здольнае вярнуць шчасьце "іншаколернаму".\nАголеным па вуліцах\nУ фільме няма аніводнай слабой ці прахадной ролі, нават эпізадычныя пэрсанажы запамінаюцца. А сапраўдным падарункам можна лічыць фільм для выканаўцаў галоўных роляў П.Юрчанкова-мал. і Ю.Кадушкевіч.\nЮрчанкову далёка не заўжды шанцавала з рэжысэрамі і сцэнарыстамі, а тут ён абсалютна на сваім месцы. Ягоны Леанард — легкадумны, пуставаты, але пацешны й сымпатычны. Актору мужна прыйшлося шмат гадзін цярпець наяўнасьць на сабе грыму, бегаць па горадзе ў афарбавана-аголеным выглядзе. "Калі б я ведаў, на што пагадзіўся!" — скардзіўся ён.\nНявесьце (Юліі Кадушкевіч) у фільме прыйшлося нават падаць з каня. У апошняй сцэне, калі гераіня абдымае свайго жаніха, яе тонкія падрапаныя рукі выклікаюць спачуваньне.\n"Колер каханьня" — гэта ўдалы дэбют дзьвюх кінашкол. Канановіч — рэжысэр, выгадаваны Акадэміяй мастацтваў. Апэратар Аляксей Арсенцьеў — выпускнік расейскага ВГІКу. Арсенцьеў — ня проста таленавіты апэратар. Прасьветленыя кадры — насычаныя каляровай эксцэнтрыкай, кадры рухомыя, імпэтныя і трапяткія, як закаханае сэрца, — і кадры індыгава-цёмныя, забабонныя, са сьмешна-злавесным водбліскам вогнішча — усё гэта ня проста ягоныя творы. У апэратара сьвежы позірк — і ён раскрывае нам тое, да чаго наша вока ўжо прызвычаілася.\nБеларускі горад быццам і ўключаны ў расейскую прастору, але й разломвае яе, ён своеасаблівы, і каляровая эксцэнтрыка падкрэсьлівае гэтую адметнасьць і асаблівасьць.\nСцэнар камэдыі прыдуманы Міхаілам Пташуком пры ўдзеле Аляксея Дударава, паводле малавядомага апавяданьня Някрасава. Гісторыю адкапаў Пташук, і камэдыя "Колер каханьня" сталася яскраваю і насычанай беларускаю кветкай з вынаходлівай і трапнай стракатасьцю.\nТак, жоўтую прэсу ў горадзе прадае гарласты хлопчык-мурынчык (крыкі па-беларуску), калярытная жонка-пэрсіянка ў бліскучым выкананьні Тацяны Жданавай дабівае мужа (і гледача) кароннай фразай "А ў нас у Пэрсіі…", а легкадумны Леанард пнецца "культурна" размаўляць па-расейску. Гэты інтэрнацыянал вольна пачувае сябе на фальварку п’яўказаводчыка — і на гарадзкім бруку.\nРаней падобны нястрыманы й эксцэнтрычны бурлеск дазваляўся ў беларускай культуры толькі на вясковыя тэмы і зь селянінам-героем — тут вам і "Тарас на Парнасе", і "Лявоніха на арбіце". "Колер каханьня" цалкам адыходзіць ад камэдыйнага рэваншу вёскі. Гэта падкрэсьлена гарадзкая гісторыя.\nТакая гісторыя заснаваная на гарадзкім фальклёры, кроў і плоць якога — жоўтыя газэты, пагалоскі, плёткі, цыркавыя прадстаўленьні і крымінальны крадзеж дзявочых шапак, а дадатковы культурны фон — прычасаны панскі фальварак (праўда, захоплены "новым беларусам"-п’яўказаводчыкам).\nПляткаркі на ганку — не вясковыя бабы, а высокаадукаваныя пані, якія з годнасьцю вярзуць ахінею. Апэратар надзвычай трапна скарыстаў захаваныя старыя куточкі Менску: амаль непазнавальнае Траецкае прадмесьце, ратуша і Лошыца сталіся удалай сыравінай для вобразаў мясьцін XIX ст. А вытанчаны фаэтон пазычылі ў Дудутках.\nСа зьяўленьнем "Колеру каханьня" ў беларускай эксцэнтрыцы канчаткова адбыўся каперніканскі пераварот. Замест абавязковага лайна — жоўтая прэса, замест мудрага тутэйшага селяніна, "прыроднага", ад зямлі (і замкнёнага на гэтай зямлі!) — легкадумны дурань-авантурнік без каранёў і адкрытая да ўсяго гарадзкая шматкультурнасьць.\nЭксцэнтрыка-рамантычная, нястрымная і ашаламляльная, камэдыя Аляксандра Канановіча "Колер каханьня", паказаная на Дзень сьвятога Валянціна, — ёсьць сапраўднай сьмехавой бомбай. Шкада што караценькая, усяго 20 хвілінаў.\nХочацца глядзець яшчэ. І радавацца, што зьявілася ў нас такое кіно.\nУ Маскве думалі: прыехаў бедны студэнт зь Беларусі, шукаць грошай. А высьветлілася, што бюджэт нашых дыплёмных работ у пяць разоў большы за іхні. Аляксандар Канановіч адказвае на пытаньні "Нашай нівы".\n— Як так здарылася, Аляксандар, што вы сталі кінарэжысэрам?\n— Я вучыўся ў пэдагагічным унівэрсытэце — і мы хадзілі натоўпам да сябра, Славы Добіна, глядзець кіно. Глядзелі і глядзелі — а потым падумалі: рэжысэрам… прыкольна… А са мной на курсе вучыўся Амар Гайдук, сын дакумэнталіста Станіслава Гайдука. Ён і кажа: "А цяпер Пташук курс набірае…" Я пайшоў на падрыхтоўчы, паступіў потым… Чаму, што, як — кіно глядзелі.\n— І як да кінакамэдыі дайшлі?\n— Дзякуючы Пташуку. Ён нас дакладна скіраваў на жанравае кіно. Глядзеў, да чаго мы схільныя. Ад "таркоўшчыны" рукі адбіў адразу. Як ён казаў — "экран пакажа". Нават калі яшчэ толькі думаеш пра кіно, калі сцэнару няма, трэба помніць: будзе экран і будзе глядач у залі. Для гледача здымаць.\nЯ трапіў пад раздачу камэдыі…\n— "Колер каханьня" — двайны дэбют: ваш і выпускніка расейскага Інстытуту кінэматаграфіі Аляксея Арсенцьева. Гэта зьвязана зь фінансаваньнем ад расейскага інстытуту?\n— Была забаўная сытуацыя, калі я там быў. На мяне глядзелі, думаючы: маўляў, прыехаў бедны студэнт зь Беларусі, шукаць грошай. А высьветлілася, што бюджэт нашых дыплёмных работ у пяць разоў большы за іхні.\nУ нас не рыхтавалі кінаапэратараў. Я спытаў у знаёмай дзяўчынкі, якая паступіла ў Інстытут кінэматаграфіі ў Расеі, пра кінаапэратараў-выпускнікоў. Папрасіў адабраць найлепшых. Найлепшым быў Аляксей. А паколькі ў самім расейскім інстытуце бракавала апэратараў, а Аляксей зьехаў на мой фільм, то некалькі іхніх студэнтаў засталіся без дыплёмных работ.\n— Ваш фільм — гэта нястрыманая эксцэнтрыка, рамантычная буфанада. А як наконт сацыяльных момантаў?\n— Хацелася дадаць у фільм "сацыялкі". Але ж… дваццаці хвілін вельмі мала. Калі б сорак хвілін ці хаця б паўгадзіны, каб растлумачыць, што адбываецца… Закладзена нешта яшчэ ў сцэне — глядач не рэагуе, хаця я ведаю, што павінен: проста не пасьпявае, таму што няма дадатковага часу для асэнсаваньня, высокая насычанасьць падзеямі. Дарэчы, у поўным сцэнары сацыяльны момант быў — адносіны Беларусі й Расеі. Мы вельмі моцна скандэнсавалі фільм.\n— І эксцэнтрыка…\n— Я не здымаю эксцэнтрыкі. Эксцэнтрыка — гэта гэгі, гэта Гайдай. Я не валодаю гэгамі. Наша эксцэнтрыка вымушаная — праз спрэсаваньне. Паглядзіце самі — у фільме амаль кожная сцэна пачынаецца зь дзеяньня. Гэта ненармальна: мусіць быць завязка, разьвіцьцё, кульмінацыя, разьвязка — а мы завязкі выкінулі. Калі б быў поўны мэтраж, то гэта была б трагікамэдыя. Гэта ж ня проста так — чалавек зялёны, блакітны, гэта ўсё вобразы.\n— А наколькі вы абапіраліся на беларускія традыцыі, на клясычныя камэдыі "Хто сьмяецца апошнім", "Паўлінка"?\n— Гэта ж старыя творы, а цяпер пануе постмадэрнізм, зьмешваньне ўсяго з усім.\n— Як вам працавалася зь Лявонам Вольскім?\n— Вельмі лёгка., нечакана лёгка. Яны прыходзілі на запіс — і ставілі мяне перад фактам той музыкі, якую яны граюць. А мы ўжо разьбіраліся, куды гэтую музыку ставіць. Зь Лявонам мы размаўлялі, куды гэта паставіць, — ён глядзеў матэрыял, казаў: так і так; прыходзіў да нас на мантажныя прагляды — я яму расказваў, дзе, што, як. Мэта — выклікаць у гледача пэўны стан. Музыка, тэкст, відэа — усё павінна працаваць на гледача. І Лявон усё зрабіў на 300 адсоткаў.\n— Складваецца адчуваньне, што вы бераце "клясычную" расейскую ідылію — і падрываеце яе знутры, "па-партызанску", неўтаймоўнай беларускай эксцэнтрыкай…\n— Я б не сказаў, што гэта партызанскія моманты. Мы ж на скрыжаваньні Азіі і Эўропы.\n— Але ж мы ў Эўропе…\n— У любым выпадку на скрыжаваньні — за што я люблю краіну. Я жыву тут. Наша краіна — мэдыюм паміж Усходам і Захадам. І ў гэтым наш кайф.\n— Ёсьць сьмех розны: сьмех злы, сьмех выкрывальніцкі, сьмех зьнішчальны, сьмех добры. А які ваш сьмех?\n— Я за ўсьмешку. Давайце ўсьміхацца ўсе разам. Сьмех ня злы — давайце проста ўсьміхацца. Мая звышмэта, каб глядач, сыходзячы, усьміхаўся.\nГутарыў Андрэй Расінскі. Надрукавана ў “Нашай ніве” 2005-08