Strategiya.az - QLOBALLAŞMA VƏ KOMMUNİKASİYA\n13:49 / 10.11.2019\nQloballaşma mövzusunda son dövrlərdə istər Azərbaycanda, istərsə də xarici ölkələrdə müxtəlif səpkili tədqiqat əsərləri çap olunmuşdur. Bu problem üzrə ölkəmizdə nəşr olunan ən sanballı əsər Ramiz Mehdiyevin “Azərbaycan: qloballaşma dövrünün tələbləri” adlı monoqrafiyasıdır. Bu əsərdə həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq miqyasda gedən proseslərin səciyyəsi verilmiş və ümumiyyətlə qloballaşma haqqında elmi-nəzəri təlimlərin məğzi açıqlanmışdır. Bununla belə, bəşəriyyəti narahat edən bir sıra problemlərin başqa prizmalardan da açıqlanmasına böyük ehtiyac vardır. Xüsusən, dünyanın ən böyük dövlətlərindən olan Rusiyanın mövqeyi çox önəmlidir. Keçmiş sosialist məkanından dünyaya açılan pəncərədən baxdıqda, müasir Qərb prioritetlərinə də nə kimi fərqli münasibətlər ola biləcəyini təsəvvür etmək mümkün olur. Yeni iqtisadi münasibətlər sisteminə sosializmdən keçən bir ölkə olaraq Azərbaycanın yaşadığı sosial-iqtisadi təbəddülatlar və inkişaf perspektivləri MDB ölkələri ilə xeyli dərəcədə oxşardır. Lakin, bununla belə, təkcə Rusiya və Azərbaycan üçün, hətta bütün keçmiş sosialist platforması üçün deyil, bütövlükdə bəşəriyyət üçün təhlükə törədə biləcək qlobal problemlərin birgə səylərlə öyrənilməsinə böyük ehtiyac vardır. Tanınmış Rusiya fəlsəfəçisi, professor A.N.Çumakovun “Qloballaşma. Bütöv dünyanın konturları” adlı monoqrafiyası məhz bu baxımdan böyük elmi-nəzəri və fəlsəfi dəyərə malikdir. Qloballaşma prosesinin məğzini düzgün anlamaq üçün ilk növbədə sivilizasiya və mədəniyyət (culture) anlayışlarının fərqləndirilməsi lazımdır. Belə ki, ümumplanetar miqyas kəsb edən əslində sivilizasiyadır, çünki o, öz təbiəti etibarı ilə bütün bəşəriyyətin inkişafını ifadə edən prosesdir. Mədəniyyət, xüsusən, mənəvi mədəniyyət isə müxtəlif xalqlar üçün fərqli olur. Lakin buna baxmayaraq, təəssüf ki, bir çox tədqiqatçılar qloballaşmanı məhz milli mədəniyyətləri də əhatə etdiyini göstərməyə çalışırlar. Məsələn, S.Hantinqton sivilizasiyanı dil və dinlə əlaqələndirməklə mədəniyyət və sivilizasiya arasındakı fərqi faktiki olaraq nəzərdən qaçırmış olur. Digər amerikan ideoloqu Piter L.Berqer də uyğun mövqedən çıxış edir. Təsadüfi deyildir ki, onların birgə redaktorluğu ilə nəşr olunmuş “Çoxüzlü qloballaşma. Müasir dünyada mədəni müxtəliflik” adlı kollektiv monoqrafiya da həmin ideya əsasında yazılmışdır. Burada, məsələn, mədəni qloballaşmanın hind variantından, Macarıstanda, Türkiyədə, Çində mədəni qloballaşmadan bəhs edən məqalələr toplanmışdır. Belə çıxır ki, hər bir xalq öz yolu ilə qloballaşmaya doğru gedir. Yəni, bu hadisə heç də məhz Amerikadan başlayan və bütün dünyaya transfer edilən bir proses olmayıb, bütün ölkələrin mədəniyyətlərini ehtiva edir və bu zaman hər bir xalq özü sanki qloballaşmanın bir subyekti olur. Əslində, müxtəlif xalqların mədəniyyətləri iki kənar halda (qütb effekti) bərabərləşə bilər. Ya həddindən artıq aşağı qata, instinklər səviyyəsinə endikdə, ya da çox yüksək sənətkarlıq zirvəsində yaxınlaşmadan və eyniyyətdən danışmaq olar. Çünki insanın bir millət nümayəndəsi kimi deyil, sadəcə bioloji varlıq kimi çıxış etdiyi ibtidai hisslərin önə keçdiyi məqamlar da milli mədəniyyət ümumiyyətlə olmur. Bu səviyyədə ancaq kütləvi mədəniyyətdən danışmaq olar. Digər tərəfdən, insanın sosial varlıq kimi özünü dərkin miqyası və mərtəbəsi yüksək olduqda, o ümumbəşəri ideallara can atdıqda onun yaratdıqları da, sadəcə bir millət üçün deyil, bütün bəşəriyyət üçün olur. Və bu yüksək məqamda milli fərqlər aradan götürülür. Beləliklə, insan ən aşağı səviyyədə də, ən ali məqamda da “millətsizləşir”.\nÜmumilikdə, qloballaşma və kommunikasiya mövzusundakı mövcud olan əksər ədəbiyyatların xarici dillərdə olduğunu nəzərə alsaq, metodik vəsaitin müəllimlər, tələbələr üçün faydalı olacağına inanırıq.\n1. Qloballaşmanın kısa tarixçəsi\nQloballaşma (fr. qlobal – ümumi, lat. qlobus – kürə), əsasən yeni bir fakt deyil. Qloballaşmanın tarixi fərqli coğrafiyalarda yaşayan insan birlikləri arasındakı əlaqələrin təsis edildiyi zamana qədər uzanmaqdadır. Bununla birlikdə, bu gün sahib olduğu məna etibarilə, qloballaşmanın üç mərhələdən keçərək günümüzdəki halını aldığı deyilə bilər. Bu mərhələlər bu şəkildə sıralana bilər:\n19-cu əsrin sonlarından 1914-ə qədər olan dövr\n1914-ci ildən 1945-1950-ci illərə qədər olan dövr\n1945-50-ci illərdən sonrakı dövr\n19-cu əsrin sonlarından 1914-cü ilə qədər keçən dövrdə, qloballaşmanın, xüsusilə iqtisadi mənada, olduqca irəli bir səviyyədə olduğu görülməkdədir. Bu dövrdə, xalqlararası ticarətin önündəki maneə və tariflər yox deyiləcək səviyyələrə qədər enmiş, qlobal bazarların inteqrasiyası dərinləşmiş, nəqliyyat xərcləri və beynəlxalq sahədə şəxslərin sərbəst dövranı önündəki məhdudiyyətlər ən aşağı səviyyələrə enmişdir. Qloballaşma lehində inkişaf edən bu hava, 1914-cü ildən 1945-1950-ci illərə qədər olan dövr içərisində isə tərsinə dönmüşdür. I Dünya Müharibəsi ilə başlayan, Böyük Böhran ilə davam edən və II Dünya Müharibəsinin bitməsi ilə sona çatan bu dövr, qloballaşma dinamiklərinin və qlobal inteqrasiya axınlarının ciddi bir şəkildə iflasa uğradığı bir dövrdür. Siyasi mənada həddindən artıq milliyyətçilik, iqtisadi mənada mühavizəkarlıq və öz-özünə kifayətlənmək növündəki meyllər bu dövrün tipik xüsusiyyətləridir.\n1945-50-ci illərdən sonrakı dövrdə və xüsusilə 1980-ci ildən sonrasında isə qloballaşma böyük bir təcil qazanaraq bənzəri görülməmiş bir səviyyəyə çatmışdır. Bu vəziyyətin bir çox səbəbləri mövcuddur. İqtisadi mənada, beynəlxalq ticarət həcmi və beynəlxalq sərmayə axınlarının sürəti daha əvvəldən misli görülməmiş səviyyələrə çatmış, qlobal istehsal prosesləri böyük bir çevrilmə yaşamışdır. Digər tərəfdən, xüsusilə, II Dünya Müharibəsindən sonrakı dövrdə belə böyük bir döyüşün bir daha yaşanmamasını təmin etmək, siyasi qloballaşma sürət qazanmışdır. Ayrıca, texnoloji mənada, bu dövrdə, yer kürəsinin dərhal hər seqmentini təsiri altına alan bir ünsiyyət inqilabı yaşanmışdır. Son olaraq və xüsusilə 1980-ci illər sonrasında, qloballaşmanın ekoloji, demoqrafik və mədəni ölçüləri də dünya gündəminin ilk sıralarında iştirak etməyə başlamışdır.\nYuxarıda ifadə edildiyi üzrə, qloballaşma, çox ölçülü bir anlayış olub, bütün bu ölçülərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır. Bu səbəbdən, qloballaşma faktını təhlil edilərkən, bu fərqli ölçülərin nəzərə alınması mühüm əhəmiyyət kəsb etməkdədir.\nİqtisadi aspekt, qloballaşmanın ən əhəmiyyətli komponentlərindən birini təşkil edir. Bu məzmunda, müasir iqtisadi qloballaşmanın xüsusilə üç alt komponenti üzərində durmaq məqsədəuyğun olacaq. Bunlardan ilki günümüzdə beynəlxalq ticarətinin özünə xas xüsusiyyətləri aiddir. Bu çərçivədə bir nümunə vermək lazım olsa, İkinci Dünya Müharibəsindən sonrakı dövrdə, dünya ümumi daxili məhsulu (ÜDM) 6 qat artmışkən, dünya ticarət əşya ixracatı 20 qat artmışdır. Müharibədən sonrakı dövrdə dünya ticarətindəki bu artımın əsas səbəblərinin başında ticarətin önündəki vergi, tarif və məhdudlaşdırmaların sürətli bir şəkildə azalması və haqqında danışılan dövrdə inkişaf etmiş ölkələrin yanında inkişaf etməkdə olan ölkələrin də dünya ticarəti içərisində əhəmiyyətli rol oynamalarına şərait yaradılması oldu. Müasir iqtisadi qloballaşmanın ikinci komponenti isə qlobal maliyyə bazarların və qlobal sərmayə axınlarının indiki vaxtda sahib olduğu unikal həcm, dərinlik və çeşitliliklə əlaqədardır. Günümüzda qlobal iqtisadiyyatının yeridilməsində, beynəlxalq bankçılık ilə beynəlxalq valyuta, tədavül böyük bir rola sahib olmaqdadır. Məsələn, indiki vaxtda, dünya çərçivəsində bir gündəlik valyuta əməliyyat həcmi 1,5 trilyon ABŞ Dollarına yaxındır. Digər tərəfdən, xüsusilə "törəmə vasitələri" olaraq xarakterizə edilən alətlər sayəsində, qlobal sahədə istifadə olunan maliyyə vasitələri son dərəcə çeşitlənmişdir. Qloballaşmanın iqtisadi ölçüsü çərçivəsində son olaraq qlobal istehsaldakı radikal çevrilməyə toxunmaq lazımdır. İndiki vaxtda, ənənəvi xalq-dövlət təməlindəki quruluşun əksinə, istehsal fəaliyyətləri qlobal çərçivədə yerinə yetirilməklə, istehsalın fərqli mərhələləri fərqli coğrafiyalarda müxtəlif cür nəticələnmişdir. Bu müddətdə, ən əhəmiyyətli vahid çoxmillətli şirkətlər olaraq ortaya çıxmaqda, bu şirkətlər portfel investisiyalarında doğrudan xarici investisiyalar, beynəlxalq mal və xidmət ticarətindən turizmə qədər bir çox iqtisadi sahədə fəaliyyət göstərməkdədirlər. Digər tərəfdən, “yeni iqtisadiyyat” və “post-sənaye istehsalı” kimi anlayışlarla da müəyyən olunmuş, günümüzdəki istehsal müddətinin ən əhəmiyyətli xüsusiyyəti, mal istehsalından çox xidmət istehsalına ağırlıq verməsi və bu beləliklə ən əhəmiyyətli istehsal faktorunun xüsusilə insan resursuna çevrilmiş olmasıdır.\nSiyasi qloballaşma, əsas etibarilə, bu gün dünyada siyasi güc, nüfuz və rəhbərlik formalarındakı struktur çevrilmələri olaraq təyin oluna bilər. İndiki vaxtda, nüfuz sahəsini bütün dünya olaraq qəbul edən “qlobal siyasət” anlayışının gedərək gücləndiyi görülməkdədir. Bu vəziyyət, ənənəvi siyasət anlayışından fərqli bir quruluşu əks etdirir, qloballaşmanın yuxarıda toxunulan çox faktorlu quruluşuna işarə etməkdədir. Başqa sözlə, “qlobal siyasət”, haqqında danışılan quruluşun dörd təməl faktoru olan xalq-dövlət, dövlət-beynəlxalq təşkilatlar, yerli rəhbərliklər və qeyri-hökumət təşkilatlarının qarşılıqlı təsirləri nəticəsində formalaşır. Milli dövlət, bu müddətdə təməl vahid kimi fəaliyyət göstərməyə davam etməkdədir, ancaq səlahiyyət və manevr sahələrində müəyyən ölçülərdə. Ədəbiyyatda, yeni quruluşu adlandırmaq üzrə “qlobal idarəçilik” (global governance) anlayışı istifadə edilməkdədir. Yuxarıda “qlobal siyasət” və “qlobal idarəçilik” adı altında ifadə edilmiş olan yeni siyasət anlayışı və quruluşunun ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri ənənəvi daxili və xarici siyasət ayrı seçkiliyinin gedərək daha etibarsız bir hala gəlməsidir. Bu vəziyyət, bəlkə də açıq olaraq təhlükəsizlik sahəsində görülməkdədir. Təhlükəsizlik anlayışı, tarixi olaraq milli-dövlət təməlində təyin olunmuşdur. Ancaq, xüsusilə Soyuq Müharibədən sonrakı dövrdə, təhlükəsizlik problemlərinə milli-dövlət təməlində baxılmayacağı qısa müddətdə ortaya çıxmışdır. Bu vəziyyətin əsas səbəbləri arasında indiki vaxtda, yüksək hərbi texnologiya və nüvə silahlara sahib ölkələrin sayının sürətlə artması; terrorist fəaliyyətlərin əvvəldən olduğu kimi müəyyən bir coğrafi bölgədən qaynaqlanması qlobal müstəvidə icra edilməsi; “şəxsiyyət” probleminin təməl bir qarşıdurma səbəbi halına gəlməsi; pis idarəetmənin dövlətlərin iflasına yol açaraq qlobal təhlükəsizliyə zərər verməsi; transmilli mütəşəkkil cinayət, insan alveri, qanunsuz miqrasiya, narkotika ticarəti, çirkli pul dövriyyəsi, qeyri-qanuni pulun beynəlxalq tədavülü kimi qeyri-ənənəvi risk və təhdidlərin yayılması kimi ünsürlər sayıla bilər. Təhlükəsizlik probleminin həllinə milli-dövlət əsaslı yanaşmaların artıq etibarsız olduğu ən açıq və trajik şəkildə 11 sentyabr hadisələri ilə ortaya çıxmışdır. Dünyanın hərbi baxımdan tək super gücü olan və bənzəri olmayan yüksək təhlükəsizlik texnologiyalarına sahib olan ABŞ, öz torpaqları üzərində təşkil edilən bu terrorist fəaliyyətinə maneə ola bilməmişdir. Bu məzmunda üzərində dayanılması lazım olan digər bir xüsusi hal da qloballaşma prosesinin, xüsusilə yüksək kommunikasiya texnologiyaları vasitəsiylə, paradoksal bir şəkildə qlobal terorizmin bu cür asanlıqlar təmin etmək olduğu gerçəyidir. İndiki vaxtda terrorist qruplaşmaların meydana gəlmələri, fəaliyyətlərinin istər planlaşdırılması istərsə də icra edilmə mərhələlərində internetdən, müxtəlif kompüter sistemlərindən, multimedia cihazlarından faydalanır, beynəlxalq sahədə daha sürətli bir şəkildə hərəkət edə bilməkdə və kütləvi qırğın silahları əldə etmə axtarışına girə bilməkdədir.\nTexnoloji-kommunikativ aspekt, müasir qloballaşmanın ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri də xüsusilə son dövrdə artan sürətlə inkişaf edən ünsiyyət inqilabına aiddir. Ədəbiyyatlarda, “üçüncü sənaye dövrü” olaraq da adlandırılan bu inqilabın xüsusiyyətləri arasında peyk texnologiyalarından faydalanılması, məlumatın saxlanması, işlənməsi və çatdırılmasında rəqəmsal mühitlərdən faydalanılması və ünsiyyət vasitələrinin istehsal və istifadə maliyyə xərclərindəki radikal eniş müşahidə olunur. Yuxarıda göstərilən məsələlərə dair bir neçə təəccüblü statistik məlumat bu şəkildədir: 1 milyon megabitlik bir məlumat, 1970-ci ildə Bostondan Los Angelesə 150 min ABŞ dolları ətrafında bir xərc qarşılığında çatdırılarkən, eyni əməliyyatın bu günki xərci 12 cent ətrafındadır. New Yorkdan Londona üç dəqiqəlik bir telefon əlaqəsinin 1930-cu ildəki xərci 300 dollar idisə, bu gün 20 cent ətrafındadır. 1993-cü ildə dünya daxilində yalnız 50 internet saytı varkən, bundan yalnız səkkiz il sonra, 2001-ci ildə bu rəqəm 350 milyona çatmışdır.\nEkoloji - Demoqrafik aspekt, xüsusilə 1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən qloballaşma ilə birlikde xatırlanan ən əhəmiyyətli mövzulardan biri halına gəlmişdir. Qlobal istiləşmə, hava çirkliliyi, nüvə və kimyəvi tullantılar, quraqlıq və sel fəlakətləri, bio-müxtəliflik və növlərin yox olması ilə bağlı problemlər, turş yağışlar, dəniz, göl və sel çirkliliyi kimi problemlər qloballaşma prosesi ilə əlaqəlidir. Bu problemlərin əsas xüsusiyyəti müəyyən bir yer və ya bölgəni maraqlandırmaqdan çox qlobal ölçüdə nəticələr doğurmalarıdır. Beləliklə, bu problemlərin həlli üçün milli-dövlət çərçivəsindən çıxaraq daha artıq bir səy lazım olmaqla, qlobal səviyyədə bir şüurlanma nəticəsində meydana gələcək bir beynəlxalq həmrəylik və əməkdaşlığa ehtiyac duyulmaqdadır. Digər tərəfdən, qloballaşmanın ətraf ölçüsü, yer kürəsinin demoqrafik vəziyyətiylə də yaxından əlaqəlidir. Dünya əhalisinin artımı, ən azından bəzi bölgələrdə, mövcud qaynaqların qıtlaşması mənasını verməkdədir. İndiki vaxtda 7 milyard ətrafında olan dünya əhalisinin 2050də 9,4 milyarda çatacağı və bu artımın 95 faizinin çoxunun inkişaf etməkdə olan ölkələrdə yaşanacağı diqqətə alındığında, regional səviyyədə başlasa da qlobal təsir yarada biləcək aclıq, qıtlıq, quraqlıq, çirklilik və köç kimi ekoloji problemlər ciddilik ifadə etməkdədir.\nMədəni aspekt, mədəniyyəti ümumi mənada bir cəmiyyətə xas maddi və mənəvi dəyərlər bütünü olaraq alsaq, bu işin başında edilmiş olan tərif qloballaşmanın mədəniyyət üzərində əhəmiyyətli təsir doğuracağını asanlıqla söyləyə bilərik. Xüsusilə, ünsiyyət inqilabın bir nəticəsi olaraq, indiki vaxtda, bütün dünya daxilində fərdlər və cəmiyyətlər arasındakı qarşılıqlı olduqca irəli səviyyəyə çatmışdır. Bu sayədə, haqqında danışılan fərdlər və cəmiyyətlər arasında daha əvvəldən bir-birlərinə xarici gələn həyat tərzləri təməlində ortaq bir məxrəc meydana gəlməkdə, fərqli zövqlər, maraq sahələri kimi mövzularda müəyyən bir ahəng, təmin edilməkdədir. Bir mənada, qlobal bir mədəniyyət və təcrübə ortaya çıxmaqdadır.\n2.Qloballaşmada iqtisadi və milli-siyasi\nSənayenin sürətlə inkişafı yeni nəqliyyat və rabitə vasitələrinin kəşfi, dünya iqtisadi bazarının formalaşması, kütləvi miqrasiyalar, beynəlxalq əlaqələrin və mübadilənin intensivləşməsi ölkələrin və millətlərin bir-birilərindən təcrid olunmuş şəkildə mövcudluğuna son qoydu. Dünya təsərrüfat əlaqələri çox sürətlə artır, beynəlxalq münasibətləri tənzimləyən dünya sistemləri yaradılır, qarşılıqlı mədəni təsirlər artır, böyük məsafələr asanlıqla qət edilir, zamanın gedişi sürətlənir, dünya bütöv, vahid bir tam halını almağa başlayır.\nQloballaşmanın təsiri özünü bütün sahələrdə – ticarət, idman, siyasət, dəb, ətraf mühit, musiqi, hüquq və mədəni sahələrdə büruzə verir. Sanki dünyanın bütün regionlarının taleyi qarşılıqlı asılılıq və iqtisadi, siyasi, mədəni əlaqələrin mövcud sərhədlər üzərindən qarşılıqlı nüfuzu sayəsində əvvəllər olduğundan qat-qat daha çox dərəcədə bir-biri ilə bağlıdır. Qloballaşma müasir dünyanın ən aktual məsələlərindən birinə çevrilmişdir. Bu baxımdan da onun hərtərəfli tədqiqatı çox böyük önəm daşıyır.\nQloballaşmaya münasibət heç də birmənalı deyildir. Bəziləri qloballaşmanı mənfi bir proses kimi, Qərbin iqtisadi və mədəni maraqlarının qalan bütün dünya üzərində dominantlığı kimi qiymətləndirirlər. Bu dominantlıq varlı və kasıb ölkələr, regionlar arasında bərabərsizliyin davam etdirilməsi anlamına gəlir. Burada problem yalnız kəskin bərabərsizliyin davam etməsi deyil, həm də dünyanın “Koka-Kolonizasiyası”dır. Belə ki, Üçüncü Dünyanın əhalisi qlobal iqtisadiyyata standartlaşmış məhsulların passiv istehlakçıları kimi qoşulurlar. Başqa sözlə, iqtisadi qloballaşma mədəni imperializmin əsaslarına söykənir. Bəziləri isə qloballaşmanı müsbət bir proses kimi qiymətləndirirlər. Onların bir çoxu qloballaşmanı özü ilə bütün dünya əhalisinə beynəlxalq əmək bölgüsünün və bazar iqtisadiyyatının bəhrələrindən yararlanmaq imkanı gətirən kapitalizmin dünyanın hər bir küncünə və köşəsinə nüfuz etməsi kimi qiymətləndirirlər. H.Holm və G.Sorensenə görə qloballaşma sərhədlər üzərindən iqtisadi, siyasi, sosial və mədəni əlaqələrin intensivləşməsidir.\nQloballaşma kapitalist istehsal üsulunun bütün dünyanı öz sistemi çərçivəsində düzənləmə prosesi kimi də qiymətləndirilir. Kapitalist istehsalının əsas məqsədi kapital toplamaqdır. Lakin, müəyyən olunmuş sərhədlər daxilində daimi mənfəəti təmin etmək qeyri-mümkündür. Buna görə də kapitalist münasibətlərinin iştirakçıları fəaliyyətlərinin ərazi sferasını genişləndirərək yeni qazanc mənbələri axtarmaq məcburiyyətindədirlər. Məqsədi bütün dünyanı “kapitalizm bayrağı” altında birləşdirmək olan bu proses qloballaşma adını almışdır.\nİqtisadi qloballaşmanın əsasını təbii resurslar və bazarlar üzərində nəzarət uğrunda kəskin rəqabət, mübarizə təşkil edir. Onun əsas faktorları transmilli şirkətlərdir. Bu şirkətlər XX əsrin əvvəllərindən, böyük sənaye kampaniyalarının iqtisadi və maliyyə maraqlarının milli sərhədləri aşmağa başladığı dövrdən formalaşmağa başlamışdır. XX əsrin ikinci yarısından regional transmilli şirkətlərin qlobal şirkətlərə çevrilməsi prosesi başlandı. Buna xeyli dərəcədə planetin müxtəlif hissələrini vahid informasiya və iqtisadi məkanda birləşdirən elektron rabitə vasitələri sahəsindəki inqilab təkan verdi. İqtisadi qloballaşmanın intensivləşməsi bir sıra məsələləri ortaya çıxarır. Bunların ən əsaslarından biri demokratik yolla seçilmiş hökumətlərin yurisdiksiyasından kənarda, iqtisadi gücün bəzi azsaylı əllərdə toplanması təhlükəsidir. İqtisadi qloballaşma mərkəzləri çox böyük miqyasda fəaliyyət göstərirlər. Öz iqtisadi gücünə görə bir sıra transmilli şirkətlər ayrı-ayrı dövlətlərlə rəqabət aparmaq imkanına malikdirlər. Kapital investisiyası və yeni texnologiyalar üzərində nəzarət imkanları onlara hətta çox güclü dövlətlər üzərində xüsusi fəaliyyət imkanları verir. Orta hesabla transmilli şirkətlərin xaricdən əldə etdikləri gəlirin yarısı onların yerləşdiyi ölkəyə gətirilir. Transmilli şirkətlərin çoxunun məhz ABŞ ərazisində cəmlənməsi müasir dünyada ABŞ-ın mütləq ticarət üstünlüyünün əsas səbəblərindən biridir.\nBir tərəfdən dövlət (ABŞ) transmilli monopoliyaları öz ərazisindən kənarda milli maraqlarını effektiv həyata keçirmək vasitəsi kimi istifadə edir. Digər tərəfdən, bu məqsədlərin özləri monopoliyaların güclü təsiri nəticəsində dövlətlər tərəfindən hasil edilir. Onlar ilk növbədə monopoliyaların maraqlarını ifadə edirlər. ABŞ-a rəqabət qabiliyyətliliyini artırmağa yönəlmiş korporasiyaların maraqları ilə eynilə həmin rəqabət qabiliyyətliyinin möhkəmləndirilməsində maraqlı olan cəmiyyətin məqsədlərinin üst-üstə düşməsinə nail olmağa müvəffəq oldu. İkinci dünya müharibəsindən sonra ABŞ-ın tarixi uğurunun ən əsas faktorlarından biri ondan ibarətdir ki, Amerika dövləti və cəmiyyəti milli monopoliyaların və cəmiyyətin maraqları arasındakı ziddiyyəti aradan qaldıra bildi. Onlar buna öz monopoliyalarının ekspansiyasını ölkənin daxilinə yox, xaricinə yönəltməklə, onları millətüstü strukturlara və beləliklə də milli rəqabət qabiliyyətliliyinin uzunmüddətli təminatı və möhkəmləndirilməsi vasitəsinə çevirməklə nail oldular.\nİstehsalın qloballaşması kampaniyalara öz fəaliyyətlərini yeni, əsasən Üçüncü Dünyanın inkişaf etməkdə olan ölkələrinə köçürməyə imkan yaradan texnologiyanın inkişafı sayəsində mümkün olmuşdur. Daşınma dövründə istehsaldakı itkilərə baxmayaraq işçi qüvvəsinin ucuzluğu bu itkiləri gərəyindən də çox kompensasiya etdi. Robert Holtona görə beynəlxalq iqtisadiyyat ilə transmilli iqtisadiyyat anlayışları arasında fərq qoyulmalıdır. Beynəlxalq iqtisadiyyat müəyyən millətlərə aid institutlar və iqtisadi faktorlar tərəfindən həyata keçirilən milli iqtisadiyyatlar arasında baş verən mübadilədir. Sadə dillə desək, bir ölkədə istehsal olunan məhsulların, xidmətlərin və xammalın başqa bir ölkədə satılmasıdır. Milli iqtisadiyyatlar arasında dünya ticarətinin ekspansiyası bu prosesin əsas göstəricisidir. Bu növ iqtisadi qloballaşma heç də yeni deyil. Transmilli iqtisadiyyat isə beynəlxalq ticarəti də özündə birləşdirməklə yanaşı əlavə xüsusiyyətlərə malikdir. Bunlara transmilli proseslərin və institutların inkişafı aiddir. İnformasiya texnologiyası sayəsində mümkün olan bu günkü dünya maliyyə bazarının inteqrasiyası siyasi sərhədlər üzərindən bir anda presendenti olmayan miqyasda sazişləri mümkün edir.\nYeni transmilli iqtisadiyyat çərçivəsində ayrı-ayrı millətlər yalnız ticarətdən yox, həm də kənardan olan kapital axınından çox asılı olurlar. Bunlar iqtisadi inkişafa yeni texnologiya əldə etməyə və işsizliyi minimuma endirməyə nail olmaq üçün vacib hesab olunur. 1950-ci ildən bəri beynəlxalq ticarət əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Lakin multimilli kampaniyaların istehsalının dəyəri dünya ticarətinkini üstələyir.\n3. KİV və qloballaşma\nKommunikasiya iki və daha çox insan arasında məlumat mübadiləsidir. Kommunikasiyaların inkişaf etmiş ölkələrdə fəaliyyət və bilik sahəsi kimi əhəmiyyəti artır. Amerika və Avropa Universitetlərində ixtisas və ya kommunikasiya proqramlarına əsasən kadrlar hazırlanır.\nƏn sadə kommunikasiya modeli S-M-R-dir. Burada R ismarışı qəbul edən (R-receiver), ismarış (М -message), S ismarışı göndərən mənbədir (source). R və S bir-biri ilə əks-əlaqədədirlər.\nKommunikasiya məqsədli fəaliyyət olduğu üçün ismarışın tərkib hissələrini bilmək vacibdir. İsmarışın üç aparıcı komponenti var:\n1) İsmarışın məzmunu – ismarışın daşıdığı fikir, arqumentlər, dəlil və faktlardan.\n2) İsmarışın ötürülməsi vasitəsi (kanalı) – televiziya, şəxsi görüş, qəzet, jurnal, radio, küçə tabloları, ictimai çıxış.\nXarici kommunikasiyaların keyfiyyətlə həyata keçirilməsi üçün təşkilatın xarici mühiti, həmçinin həmin xarici mühit obyektlərinin istifadə etdikləri işarə sistemlərini yaxşı bilmək lazımdır.\nDaxili kommunikasiyalar təşkilatın sərhədləri daxilində həyata keçirilir, həm mənbə, həm qəbul edən təşkilatın daxilində yerləşir. Məşğullar üçün məlumat vərəqəsi olan korporativ qəzet, şöbə işçilərinin iclasları, korporativ radio və elan lövhələri daxili kommunikasiyaların həyata keçirilməsi vasitələridir. Optimal daxili kommunikasiyaların seçilməsi və qurulması təşkilatın xarakteri və xüsusiyyətləri – təşkilatın məqsədi, ictimai statusu, miqyası, fəaliyyət sahələri və fəaliyyətinin fərqliliyi ilə müəyyən edilir. Səmərəli daxili, həmçinin xarici kommunikasiyalar təşkilat mədəniyyətinin ən vacib elementi olmalıdır.\nİstiqamətinə görə kommunikasiyaları təşkilatın idarəetmə strukturu və ya iştirakçıların statusuna uyğun olaraq, üfüqi və şaquli kommunikasiyalara bölmək olar. Üfüqi kommunikasiyalar eyni dərəcəyə və ya eyni sosial təbəqədən olan şəxslər arasında mövcud olan kommunikasiyadır. Üfüqi kommunikasiyaların əhəmiyyəti idarəetmənin mərkəzdən uzaqlaşdırılması meyli ilə bərabər artır. Şaquli kommunikasiyalar sosial təbəqələşmənin müxtəlif – vəzifə, yaş, mülki – pillələrində duran insanlar arasında baş verən kommunikasiyadır.\nKommunikasiyaları ismarış fikrinin hakim kodlaşdırılma meyarına görə şərti olaraq verbal (nitqli) və qeyri-verbal (nitqsiz) kommunikasiyalara bölmək olar.\nKütləvi kommunikasiya – məlumatlandırma və insanların qiymətlərinə, fikirlərinə və davranışlarına ideoloji, siyasi, iqtisadi, psixoloji və təşkilatı səviyyədən təsir edilməsi üçün ismarışların böyük pərakəndə auditoriyada (çap, radio, televiziya, kino, səs yazısı, video yazı və məlumatın başqa ötürmə kanalları vasitəsilə) sistematik yayılmasıdır.\nKütləvi kommunikasiyalar – müasir cəmiyyətin aşağıdakı funksiyaları geniş həcmdə yerinə yetirən vacib sosial və siyasi institutudur:\n1) İdeoloji və siyasi təsir;\n2) Sosial ümumimiliyin saxlanması;\n3) Təşkilat, məlumatlandırma, maarifləndirmə və əyləndirmə.\n20-ci əsrin birinci yarısında kütləvi kommunikasiyaların yaranmasının maddi xəbərçisi irihəcmli sözlü, təsvirli və musiqili məlumatın tez ötürülməsi və kütləvi nəşrinə imkan verən texniki qurğuların yaradılması oldu.\nKütləvi kommunikasiyalar mənbələrin institutsional xarakteri (yəni təşkilati-hüquqi özülə malikdir) və mənbələrlə auditoriyalar arasında əks-əlaqənin gecikməsi ilə seçilir.\nKütləvi informasiya (kommunikasiya) vasitələri – sözlü, təsvirli, musiqili məlumatın cəld ötürülməsi və kütləvi nəşrinə imkan verən təşkilati-texniki komplekslərdir.\nKütləvi informasiya vasitələrinin (KİV) ictimai fikrin yaradılmasında aparıcı rolu “dördüncü hakimiyyət” adlandırılmasında özünü göstərir. İnsan gününün, demək olar ki, ¼ hissəsini KİV-lərin təsiri altında keçirir. KİV-dən hər biri öz işarələr sisteminə malikdir. Çap və ya mətbuat yazılı söz və vizual obrazdan, radio şifahi nitq və musiqidən, televiziya şifahi sözdən, hərəkət edən təsvirdən və musiqidən istifadə edir.\nİnternet – nisbətən yeni məlumat vasitəsi olaraq, tədricən KİV əlamətlərini mənimsəyir. Bu beynəlxalq məlumat supermagistralından istifadə edənlərin sayı həndəsi silsilə ilə artır. İnternet vasitəsilə kommunikasiyalarda interaktiv rejimdə yazılı nitqdən, hipermətndən (ilkin mətnin sözlərinə əsasən rabitəli mətnlərin axtarılması), nitq səsi və musiqidən, həmçinin animasiyadan – hərəkət edən rəngli obrazlardan istifadə edilir.\n4.Kommunikasiyanın Qloballaşma Prosesində formalaşması\nKommunikasiya sahəsindəki inkişaf böyük nisbətdə texnoloji irəliləmə və inkişaflar işığında formalaşır. Bununla birlikdə, ictimai quruluşda, insan həyatında və vərdişlərində meydana gələn hadisə və irəliləyişlərin də ünsiyyət prosesinə təsirini yadırğamaq mümkün deyil. Əlaqə mühit və müddətində yaşanan inkişaflar əksəriyyətlə ünsiyyət texnologiyasındakı irəliləyişlərə paralel olaraq dəyişib inkişaf edir. İşin bu hissəsində də qloballaşma prosesində, texnoloji mənada yaşanan inkişaflar ətrafında ünsiyyət və insan həyatı üzərindəki təsirlərinə toxunulacaqdır.\nÜmumi mənada, ictimai inkişafın tarixinin, texnoloji istehsal çərçivəsindən ibarət tədbirlərin strukturca müəyyən bağlı sayılması məşhur bir analiz forması olaraq varlığını davam etdirməkdədir. Necə ki, 1960-80ci illər arasında reallaşan bir sıra elmi və texnoloji yenilik, yeni bir texnoloji inqilab çağının yaşanmağa başladığını vurğularkən, bu inqilabın ictimai, iqtisadi, siyasi və mədəni sahəsinin yenidən qurulması da iddia edilməkdədir. Texnoloji proseslərin ictimai, iqtisadi, siyasi və mədəni sahəsi yenidən şəkilləndirilərkən ictimai sahə adlandırılan ən əhəmiyyətli ünsürlərdən biri olan ünsiyyət prosesi üzərində də konverter təsirlərdə olması qaçınılmazdır.\nTexnoloji proseslərin ünsiyyət sahəsindəki ən əhəmiyyətli və gözə dəyən təsiri, məlumatın əldə edilməsi və çatdırılmasıdır. Yeni kommunikasiya texnologiyalarındakı inkişafları bir inqilab olaraq adlandıranlar, eyni zamanda yeni texnoloji paradiqmanın da quruculuğunu qəbul edirlər. Bu paradiqma komponentləri “Məlumat İnqilabı” ya da “İnformasiya İnqilabı” olaraq təyin olunan inkişafın maddi köklərini meydana gətirməkdədir.\nBreitrose yeni rabitə texnologiyalarını (ünsiyyət texnologiyalarında yaşanan inkişafları) ünsiyyətin istiqaməti, istifadəçi və ya tamaşaçının mövqeyi baxımından ayırt edər. Bu ayrı-seçkiliyə bağlı təsbitlər bu şəkildədir:\n1. İlkin texnologiyalar bəzi azlıqların əksəriyyətlə ünsiyyət qurmasına icazə verməklə, əksəriyyətin istək və bəyənmələri azlıq tərəfindən müəyyənləşdirilir. Yeni texnologiyalar isə, əksəriyyətin öz istədiyinin informasiya ilə çatdırılmasına icazə verməkdədir.\n2. İlkin kommunikasiya texnologiyaları istehsalçı mərkəzlilik və eyni ünsiyyət məzmununu bütün tamaşaçılar baxımından təmin etməkdədir. Yeni kommunikasiya texnologiyaları isə, istifadəçi mərkəzlilik və kompüterin yaddaşındakı informasiyaya giriş forması çoxluq təşkil edir.\nQloballaşmanın iqtisadi (malların beynəlxalq dövranı və bölgüsünün beynəlmiləşməsi), siyasi (beynəlxalq təşkilatların qurulması) və mədəni olmaq üzrə üçə ayıran Crochet, qloballaşmanın mədəni mənada iki müxtəlif ölçü daşıdığına işarə edər. Bir yanda dünya informasiya sisteminin və informasiya texnologiyalarının inkişafı ilə bağlı olaraq məlumat və xəbər mübadilə şəbəkələrinin meydana gəlməsindən, kənar yanda isə əyləncə sektorunun qloballaşmasından danışar. Qısaca ünsiyyət texnologiyalarında yaşanan inkişaflar, insanların məlumata çatma və yayma mövzusundakı vərdişlərinə də təsir edir.\nQloballaşmanın üzərində irəlilədiyi infrastruktur olaraq məlumat, kommunikasiya texnologiyaları və telekommunikasiya imkanları, dünyanı tək bir məkana çevirdiyi eyni zamanda mədəni quruluşu da bu texnoloji imkanlar sayəsində qlobal maneələrdən inkişafa istiqamətlənməkdədir.\nRogers də strukturu təsnifatlaşdıraraq, yeni kommunikasiya texnologiyalarının üç xüsusiyyətini vurğulayır. Bu təsnifat aşağıdakı kimidir:\n1.Qarşılıqlı kommunikasiya; ünsiyyət prosesində, yaddaşın üstünlüyü qarşılıqlı təsirin varlığı lazımlıdır. Bu ənənəvi çap və elektron kütləvi informasiya vasitələrindəki tək istiqamətli funksiyası dəyişir.\n2.Fərdiləşmə; böyük bir istifadəçi qrupu içində , hər fərdlə xüsusi mesaj mübadiləsi edilməsini təmin edəcək qədər fərdiləşmə ola bilər. Fərdiləşmə, ümumiyyətlə kütləvi informasiya sisteminin idarəsinin mesaj göndərəndən ünsiyyət vasitəsi istehlakçısına doğru sürüşməsi mənasını verər.\n3.Zamansız başlanğıc; yeni kommunikasiya texnologiyaları fərd üçün uyğun bir zamanda mesaj göndərmə və ya alma qabiliyyətlərinə malikdir. İstifadəçi, özünə ən uyğun zamanda mesajı almağı təyin edə bilər.\nXülasəylə, yeni kommunikasiya texnologiyaları, həm istifadəçilər arasındakı, həm də istifadəçilər ilə informasiya arasındakı qarşılıqlı ünsiyyəti, aralarında olan mikroprosessorlarla təmin edən ya da inkişaf etdirən informasiya vasitələrinə verilən addır. Bütün bu inkişaf və çevrilmənin yanında ünsiyyət texnologiyasında meydana gələn və qarşılıqlı təsiri təmin edən inkişaflar, dünyanın hər yerində universal standartda bir istehlak tələbinin zamanla ortaya çıxmasına səbəb olmaqdadır. Bu vəziyyət isə, milli gəlirin və ictimai rifahın sürətlə artırılmasını və üstəlik bunun ətraf mühitə diqqət göstərərək və beynəlxalq standartda mal və xidmət istehsal edilməsini zəruri hala gətirməkdədir. Bu tələb qarşısında ölkələrin məlumat ehtiyacı gedərək artmaqdadır. Bu inkişafların nəticəsində isə, ənənəvi sənaye çağından məlumat çağına keçid, xüsusilə inkişaf etmiş ölkələrdə böyük əhəmiyyət qazanmışdır. Yeni texnologiyaların mümkün etdiyi insan əlaqələrindəki genişləndirilməsi və inkişaf sayəsində; səyahət, maliyyə, ticarət, idman müsabiqələri, köçlər və ünsiyyət qloballaşarkən, eyni zamanda populyar musiqi və film kimi mədəniyyət sənayesi məhsulları da qlobal sahədə dövrana girmişdir. Ünsiyyətin qloballaşmasını daha çox, ünsiyyət texnologiyalarında yaşanan inkişaflara paralel olaraq qiymətləndirmək lazımdır. Bu mənada məlumata çatma və yayma nöqtəsində yaşanan genişləmə sayəsində, insanların ünsiyyət qurma formaları da dəyişikliklərə uğramışdır. Ünsiyyət texnologiyalarında yaşanan inkişaf, məlumata çatmağı asanlaşdıraraq məlumatın yayılma prosesi və ölçüsünə təcil qazandırmışdır. Bu sayədə də insan əlaqələri inkişaf edərək fərqli bir ölçü qazanmışdır.\n5. Qloballaşmanın dövlət idarəetməsinə təsiri, dövlət idarəetməsində qlobal meyllər, yenidən konfiqurasiya siyasətləri\nQloballaşma dövlətin idarə olunmasında səmərəli idarəetmə quruluşu, ölkələrin tarixi keçmişlərinin yanında siyasi və iqtisadi vəziyyətləri ilə yaxından əlaqəlidir. İdarəetmə seçimlərində ölkələrin “demokratik həyatın” harasında olduqları da şübhəsiz əhəmiyyət daşımaqdadır. Şəhər dövlətindən milli-dövlətə doğru olan tarixi dəyişmə, demokratiyanın sərhədlərini və imkanlarını dərindən dəyişmişdir. Qloballaşma ilə yaranan yeni dünya nizamında milli-dövlət kimi adlanan vəziyyətə gələn milli və beynəlxalq əlaqələr, “təmsil problemi”ni müzakirə sahəsinə soxmuşdur. Bu gün dünya nizamında yeni bir quruluşlanma aktualdır. Yenidən quruluşlanmağa çalışan yeni dünya nizamı olaraq düşünülən “qloballaşma” prosesi, boynuna götürdüyü funksiyalar səbəbindən həm iqtisadi həm siyasi bir məzmun daşımaqdadır. Bu modeldə təyin olunan hədəflərə çatılmasında, bu sistemin işlədilməsi milli (daxili) faktorlar qədər beynəlxalq (xarici) faktorların da uzlaştığı bir mühit lazımlıdır. Qloballaşma, dövlət suverenliyinin artıq bölünməz olmadığını və beynəlxalq orqanlarla bölüşə biləcəyini müdafiə edir. Suverenlik anlayışı yenidən konfiqurasiya, suverenliyin tək müstəqil bir dövlətin mərkəzi nüfuza aid olduğu yanaşmasından uzaqlaşıb və monolit suverenlik anlayışı qeyd edilir. “Beynəlxalq birliyin” insan hüquqlarının qorunması üçün dövlət suverenliyini heçə sayma haqqı irəli sürülür, “yeni” suverenliyin “qlobal” və “qismən” olmaq üzrə müxtəlif səviyyələrdə və mərkəzləri təyin olunur. Suverenlik anlayışına dair yeni proqram ana suverenlik anlayışını beynəlxalq mərkəzlərə keçirib “qlobal” səviyyədə tərif edərək, dünya səviyyəsində suverenlik səlahiyyətinin icrası üçün yerli suverenliklə bərabər ehtiyac duyulası “qismən” suverenliyin qlobal suverenliyə yoldaşlıq etməsiylə nəticələnir. Suverenliyin müəyyən sərhədlərə və bölgələrə sabitlənməkdən xilas olması və zamana və məkana uyğun olaraq düşünülməsi naminə müdafiə strategiyası, suverenliyin dövlətlərdən şəhərlərə və xüsusi birliklərə doğru yayılmasını və regional, milli və yerli suverenliklərin qlobal suverenliyə tabe olunmasını tələb edir. Xalq-dövlətlərin bundan sonrakı funksiyası ancaq qlobal suverenliyin gətirdiyi əmrləri yerli bazarda həyata keçirməkdir. Peter Evansa görə, qloballaşmanın əsası milli sərhədləri aşan əməliyyat və təşkilati əlaqələridir. Görüldüyü üzrə, informasiya texnologiyasındakı yayılma və çoxmillətli şirkətlər arasında güclü bir əlaqə var. Əlavə olaraq, bunların inkişafı qloballaşmanın üçüncü xüsusiyyətini məcburi hala gətirməkdədir. Dövlətlərin nizamsızlığı (deregulatory) rolu. Bu faktor öz içində həddindən artıq bir vəziyyəti də saxlamaqdadır. Stepen Holmesin ifadəsiylə “destatizotion” yəni dövlətsizləşmə. İyirmi əsrin demokratiyasında, bazar qərar mexanizmlərinin üzərində çox zaman müdaxiləçi rol oynayan siyasi-inzibati qərar sahələri daralacaq, milli dövlətin funksiyaları yenidən nəzərdən keçiriləcəkdir. Bu məzmunda səlahiyyətlərin bir qismi bu gün mövcud olan və yeni qurulmaqda olan və ya qurulması düşünülən beynəlxalq təşkilatlara buraxılacaq, bir qisimi isə dövrün gətirəcəyi yerli idarəetmə vahidlərinə tərk ediləcəkdir. Hər iki inkişaf da demokratiyanın yayılması və iştirakçı demokratiyanın dəstəklədiyi tətbiq konkret təşkilatlar və qaydaları tələb edir. Qloballaşma faktı ilə müzakirəyə açılan əhəmiyyətli mövzulardan biri də demokratikləşmə anlayışıdır. Qloballaşma faktının qarşıya qoyduğu demokratiya anlayışı bazar demokratiyasıdır. Əslində başqa sözlə, liberal demokratiya analyışı olub müzakirələr bu faktiki və nəzəri həqiqət üzərində yüksəlməkdədir. Dövlətin iqtisadiyyat sahəsində birbaşa istehsalçı, paylayıcı və tənzimləyici olmaqdan çıxarılması ilə dövlətin ənənəvi vəzifə sahələrinə çəkilməsinin təmin ediləcəyi deyilməkdədir. Soruşulması lazım olan sual dövlətin suverenlik haqqını kimə təhvil verdiyi, bu hakimiyyətdən necə və kimin üçün istifadə ediləcəyidir. Qloballaşma faktının rəhbərlik texnikası olan idarəçilik modelində görüldüyü kimi suverenlik səlahiyyətinin milli və beynəlxalq faktorlara dövrü və bu faktorların sərmayənin də əlavə edilməsi ilə birlikdə bilvasitə olaraq qloballaşma faktının bazar demokratiyasının nəticədə kimin işinə gəldiyini açıqca ortaya çıxarmaqdadır. Nəticədə qloballaşma ilə demokratiyaya və milli müstəqilliyə böyük bir zərbə vurulmaqdadır. Göstərilən müddətdə beynəlxalq sərmayənin iqtidarı güclənərkən, işçilərin təşkilatları olan həmkarlar ittifaqları zəiflədilərək həyat şərtləri daha da ağırlaşdırılmaqdadır. Qloballaşma irəlilədikcə, inkişaf etməkdə olan ölkələrin inkişafı da çətinləşməkdədir. Çünki, regional inteqrasiya müqavilələrinin və çoxtərəfli müqavilələrin inkişaf etməkdə olan ölkələrə təklif etdiyi qaydalar, inkişaf siyasəti islahatlarını çətinləşdirməkdədir. Qloballaşmanın gündəmə gətirdiyi köklü dəyişikliklər səbəbiylə, beynəlxalq sistem artıq yalnız dövlətlərdən və onların arasındakı əlaqələrdən ibarət olan bir quruluş olmaqdan çıxaraq, güc və fəaliyyətləri getdikcə artmaqda olan yeni qlobal faktorları əhatə edən bir struktur vahidinə çevrilməkdədir. Yeni qlobal aktyorlar üçün də qlobal biznes, bu müəssisələrin aralarındakı qruplaşmaların, dövlətlərarası təşkilatlar və qeyri-hökumət təşkilatları kimi bəzi qeyri-hökumət vahidlərini ön plana çıxmaqdadır. Bütün bu inkişaflara qarşı bu günki dünya sisteminin hələ ən təyinedici və suveren vahid milli dövlət konsepsiyasıdır.\n6. Qloballaşan dünyada Azərbaycanın iqtisadiyyatı və siyasəti\nAzərbaycan iqtisadiyyatı dedikdə bu termin altında Azərbaycan xalqının, əhalisinin maddi rifahı, güzəranı, dövlətin gəliri, çıxarı, xariclə əlaqələri, onun gücü, əhalinin iqtisadi baxımdan təhlükəsizliyi başa düşülür. Hazırki dövrdə iqtisadiyyat dedikdə çoxları sadəcə bir şey düşünürlər: istehsal üsullarının fərqləndirilməsi xüsusiyyəti. Keçmişdə iqtisadiyyat dedikdə bu anlaşılırdı. Ancaq indi müasir dövrdür. İqtisadiyyat geniş anlayışa çevrilmişdir. Bu gün Azərbaycan iqtisadiyyatı dedikdə onun xalqının maddi rifahı, ordusu, taktikası başa düşülür. Məhz bu səbəbdəndir ki, ulu öndər Heydər Əliyev demişdir: “İqtisadiyyatı güclü olan dövlət hər şeyə qadirdir”. İlk baxışda bu anlayış təkcə Azərbaycan adlanan məkanı təmsil etmir. Çox dərinə getmədən sadəcə bunu söyləyə bilərik ki, Azərbaycan nefti 1994-cü ildə imzalanan “Əsrin müqaviləsi”nin iştirakçısı olan ölkələrin iqtisadiyyatının inkişafında mühüm rol oynayır. Odur ki, iqtisadiyyatımız ölkəmizin sütunu olmaqla yanaşı, dərindən düşündükdə, həm də ümumilikdə, dünya iqtisadiyyatının bir hissəni təşkil edir.\nDövlət müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan Respublikası 1993-cü ildən başlayaraq iqtisadi sahədə öz suveren hüquqlarını gerçəkləşdirməyə və müstəqil siyasət aparmağa başlamışdır. Bu siyasətin başlıca istiqamətlərini müxtəlif mülkiyyət formaları əsasında yaradılan iqtisadi sistem, bazar iqtisadiyyatına keçid və dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya təşkil etmişdir. Müstəqillik dövründən bu günə kimi ölkədə mövcud iqtisadi inkişafı iki əsas mərhələyə bölmək olar. Birincisi, 1991-1995-ci illəri əhatə edən iqtisadi xaos və ya tənəzzül dövrü. İkincisi, 1996-cı ildən başlayaraq davam edən makroiqtisadi sabitlik və dinamik iqtisadi inkişaf dövrü. Ən böyük nailiyyət isə ondan ibarətdir ki, bu dövrdə ölkəmizdə aparılan müstəqil dövlət quruculuğu prosesində iqtisadi islahatların və inkişafın mahiyyət etibarı ilə yeni bir model – Azərbaycan modeli yaranmışdır.\nNeft-qaz sektoru iqtisadiyyatın digər sahələrinin inkişafında lokomotiv rolunu oynadı. Düşünülmüş iqtisadi siyasət nəticəsində makroiqtisadi sabitliyə nail olundu və davamlı iqtisadi artımın əsası qoyuldu, iqtisadiyyatın bütün sahələrində islahatlara başlandı, əhalinin həyat səviyyəsinin yaxşılaşdırılması istiqamətində ciddi addımlar atıldı. İqtisadiyyatda mülkiyyətin çoxnövlülüyü təmin olunması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər davamlı iqtisadi inkişafa öz müsbət nəticəsini vermişdir. Belə ki, özəlləşdirməyə başlayan zaman özəl sektorun ÜDM-də payı faktiki olaraq 10 faizdən az olmasına baxmayaraq hazırda onun xüsusi çəkisi 85 faizə çatmışdır. 1995-2003-cü illər ərzində ümumi daxili məhsul 90,1 faiz, dövlət büdcəsinin gəlirləri 3 dəfə, ölkənin valyuta ehtiyatları 85 dəfə, sənaye məhsulunun həcmi 25,2 faiz, kənd təsərrüfatı istehsalının həcmi 53,9 faiz, xarici ticarət dövriyyəsi 4 dəfə, iqtisadiyyatda məşğul olanların orta aylıq real əmək haqqı 5,6 dəfə artdı, inflyasiya səviyyəsi 2-3 faizə qədər endirildi, bütün maliyyə mənbələri hesabına iqtisadiyyata yönəlmiş investisiyaların ümumi həcmi 20 milyard ABŞ dollarını keçdi.\nXüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, dövlət başçımızın regionlarımızın sosial-iqtisadi inkişafına dair dövlət proqramları regionların davamlı inkişafı, sosial infrastrukturun yenidən qurulması, milli iqtisadiyyatın neft amilindən asılılığının qeyri-neft sektorunun tərəqqisi hesabına aradan qaldırılması üçün geniş imkanlar açmışdır. Regional inkişaf proqramlarının icrasının başlanmasından, yəni 2004-cü ilin fevralından bu günə qədər ölkəmizdə bir milyondan çox iş yeri açılmışdır. Yeni iş yerlərinin açılması, müasir standartlara cavab verən müəssisələrin işə salınması nəticəsində ölkə daxilində istehsal olunan malların sayını artırmış, ixracdan asılılığı azaltmışdır. Halbuki, həmin dövrdə Rusiyada işsizlik son həddə çatmışdı.\nQlobal maliyyə-iqtisadi böhranı nəticəsində dünyanın aparıcı ölkələrində baş vermiş kəskin ressesiyaya baxmayaraq, Azərbaycanda makroiqtisadi sabitlik, iqtisadi artım, yoxsulluq səviyyəsinin azalması və əhalinin maddi rifah halının yüksəlməsi 2009-cu ildə də davam etmişdir. real artım tempi 12,8 faiz, nəqliyyatda 9,3 faiz, rabitədə 13,1 faiz, ticarətdə 9,9 faiz təşkil etmişdir.\nNövbəti mərhələnin əsas məqsədlərini makroiqtisadi sabitliyin qorunub saxlanılması və iqtisadi inkişafın dayanıqlılığının təmin edilməsi təşkil edəcəkdir. Eyni zamanda, iqtisadi artımın keyfiyyətinin prioritetliyinin təmin edilməsi nəzərdə tutulur. Bu məqsədlə iqtisadiyyatın diversifikasiyası genişləndirilməklə neft sektorundan asılılıq minimuma endiriləcək, innovativ iqtisadiyyata keçid təmin ediləcək, aqrar sektorun inkişafında intensiv üsullara üstünlük veriləcək və iqtisadiyyatın klasterlər üzrə inkişafına nail olunacaqdır. Həmçinin ölkənin enerji, ərzaq və ekoloji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi üçün sistemli tədbirlər davam etdiriləcəkdir.\nQeyri-neft sektorunun sürətli yüksəlişi həm də daxili investisiyaların həcminin artımında özünü göstərir. Bir sıra dövlətlərin təcrübəsində uğurla sınaqdan çıxmış, özünü doğrultmuş bu iqtisadi strategiya neftdən əldə olunan gəlirlərin qeyri-neft sektoruna, istehsal sahibkarlığının inkişafına yönəldilməsini, özəl sektorun ümumi daxili məhsulda xüsusi çəkisinin artırılmasını nəzərdə tutur. İqtisadiyyatın bütün sahələrinin inkişafı həm də makroiqtisadi sabitliyin qorunub saxlanılması və maliyyə təhlükəsizliyinin təmini baxımından vacib əhəmiyyət kəsb edir.\nSon illər qeyri-neft sektorundakı artım tempi təxminən 10 dəfəyə yaxın olub ki, bu da qeyri-neft sektorundakı artıma görə digər MDB ölkələri ilə müqayisədə xeyli çoxdur. Bu iqtisadiyyatın dayanıqlığı baxımından olduqca əhəmiyyətlidir. Bu, eyni zamanda, ÜDM-də qeyri neft sektorunun payının 56 faizə yüksəlməsinə gətirib çıxarıb. Neft sektorundan asılılığın aradan qaldırılması baxımından bu, olduqca əhəmiyyətlidir. Bütövlükdə son 10 ili birinci və ikinci beş illiklər kimi qiymətləndirmək daha düzgün olar.\nSon illər ÜDM-də, dövlət büdcəsinin gəlirlər hissəsinin formalaşmasında qeyri-neft sektorunun payında artım var. Bu baxımdan ikinci beşillik iqtisadiyyatın şaxələnməsi ilə, eyni zamanda, qeyri-neft sektorundakı artım hesabına iqtisadi artımdakı dayanıqlalığın qorunması illəri kimi xarakterizə edilə bilər. Azərbaycanın yeni inkişaf mərhələsinə uyğun olaraq sənayenin təşkilinin ən müasir formalarının tətbiqinin genişləndirilməsi də sənayeləşmə siyasətinin prioritetlərindəndir. Azərbaycanda müasir sənaye komplekslərinin və texnoparkların, o cümlədən Sumqayıt kimya sənaye və Balaxanı sənaye parklarının yaradılması qeyri-neft sektorunun və xüsusilə də qeyri-neft sənayesinin inkişafını sürətləndirəcək, yerli və xarici investisiyaları stimullaşdıracaq, müasir texnoloji sahələrin inkişafına, yeni rəqabət qabiliyyətli məhsul istehsalına təkan verəcək və iqtisadiyyatın modernləşməsinə və innovativ iqtisadiyyatın formalaşmasına, qeyri-neft ixracının artırılmasına öz müsbət töhfəsini verəcəkdir.\nH.Ə.Əliyev ,“Azərbaycan XXI əsrin və üçüncü minilliyin ayrıcında”,Bakı-2001\nR.Mehdiyev ,“Gələcəyin strategiyasını müəyyənləşdirərkən: modernləşmə xətti”, Bakı-2008.\nPolitologiya izahlı lüğəti-Qloballaşma,Bakı-2007\nDirçəliş-XXI əsr.,Bakı -2000\nQloballaşan dünyada Azərbaycanın iqtisadiyyatı və siyasəti Xalq qəzeti\nSivil İnkişaf Mərkəzi ,“Qloballaşmaya doğru”(məqalələr toplusu), Bakı- 2006\nFərat Bayar, “Küreselleşme kavramı və küreselleşme süresinde”, Türkiyə\nHolm H., Sorencen G. Whose world order: Uneven globalization and the end of the Cold War. – Boulder: Westiview Press, 1995, p.1\nПрактика глобализации: игры и правила новой эпохи. Под редакцией Делягина М.Г. – Москва: Инфра, 2000, стр. 138-139\nHolton R.C. Globalization and the nation-state. – Hong Kong, 1998\nDunning C.H. The Globalization of Business. –London: Routledge


Beynəlxalq Sosial Təminat Assosiasiyası 1927-ci il oktyabr ayının 4-də Brüssel şəhərində təsis edilmişdir.\nÜzvləri, sosial müdafiənin bir və ya bir neçə sahəsində inzibati idarəetməni həyata keçirən müxtəlif dövlətlərin hökumət orqanları, agentlikləri, müəssiələr və digər institutlar olan Beynəlxalq Sosial Təminat Assosiasiyasının məqsədi sosial ədalətlilik prinsipi əsasında, sosial müdafiə sahəsindəki texniki və inzibati iş üsullarının təkmilləşdirilməsi hesabına əhalinin sosial-iqtisadi həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması üçün sosial müdafiənin bütün dünyada əlaqələndirilməsi və onun inkişafına yönələn beynəlxalq səviyyəli əməkdaşlığın həyata keçirilməsini təmin etməkdir.\nYəni, əhalinin sosial müdafiəsinə dair dünya siyasətinin tətbiqi, onun milli, regional və beynəlxalq iqtisadiyyata adoptasiyası; sosial müdafiə sisteminin təkmilləşdirilməsi; sosial müdafiənin beynəlxalq metodlarının qloballaşdırılması məqsədi ilə müxtəlif dövlətlərdə əhalinin sosial müdafiəsi inzibati institutlarının yaradılması və dəstəklənməsi; əhalinin sosial müdafiəsi milli və regional instituları arasında əlaqələrin yaradılması; əhalinin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi üçün dövlətlər tərəfindən həyata keçirilən tədbirlərin inkişaf və effektliliyinin təhlili; sosial sistemlərin tətbiq olunması üçün strateji planların hazırlanması; əhalinin sosial müdafiəsi üzrə menecerlərin hazırlanması; əhalinin sosial müdafiəsinin vahid prinsiplərinin işlənib hazırlanması üçün milli, regional və beynəlxalq təşkilatlar arasında görüşlərin keçirilməsi; yeni sosial terminlərin işlənməsi; qloballaşdırma və dövlət hüquq sistemlərinə sosial müdafiənin beynəlxalq prinsiplərinin tətbiq edilməsi üçün forumların, elmi seminarların və konfransların keçirilməsi; sosial müdafiə sahəsində konseptual beynəlxalq qanunvericiliyin işlənməsi və təhlili; sosial təminat mexanizmlərinin formalaşdırılması (sosial sığorta, sosial yardım, sosial xidmət); statistik tədqiqatların aparılması və s.\nMəqsədlərə nail olunması üçün BSTA beynəlxalq konfransların keçirilməsini, sosial müdafiəyə dair informasiyaların toplanaraq üzvlər arasında yayılmasını, təlimatandırma və qarşılıqlı texniki kömək hesabına üzvləri arasında təcrübənin və informasiya mübadiləsinin həyata keçirməsini təşkil edir, sosial müdafiə sahəsində tədqiqatların aparılmasını stimullaşdırır, Beynəlxalq Əmək Təşkilatı və sosial müdafiə sahəsində fəaliyyət göstərən digər qurumlarla əməkdaşlıq edir, Baş Assambleya, Şura və ya Büronun qərarlarına uyğun olaraq fəaliyyət göstərir.\nAssosiasiyanın fəaliyyət istiqamətlərini aşağıdakı kimi qruplaşdırdımaq olar: sosial müdafiə, aktuar (sığorta) və statistik problemlər, araşdırma və tədqiqatlar, inzibati idarəetmə məsələləri, informasiya texnologiyaları, təlim və treninqlər.\nMənzil- qərargahı Cenevrə şəhərində yerləşən Assosiasiyanın hazırda dünyanın 152 ölkəsindən 333 üzvü vardır.\nAli orqanları Baş Assambleya, Şura, Büro, və Nəzarət Komissiyası olan BSTA-nın vəzifəli şəxsləri Prezident, Vitse- Prezident, Xəzinədar və Baş katib hesab olunurlar.\nTamhüquqlu üzvlərin nümayəndələrindən ibarət olan Baş Assambleya Assosiasiyanın ən ali orqanıdır və o, əlahiddə səlahiyyətlərə malikdir. Baş Assambleya bir qayda olaraq hər üç ildən bir Prezident tərəfindən çağırılır.\nHazırda Assosiasiyada Prezident vəzifəsini – xanım Errol Frank Stuve (Niderland), Vitse- Prezident vəzifəsini - c-b Fidel Ferreras Alonso (İspaniya), Xəzinədar vəzifəsini – c-b Filip Konus (İsveçrə), Baş Katib vəzifəsini – c-b Hans-Horst Konkolevski (Danimarka) icra edirlər.\n12045 - dəfə oxunulub


Yəmən müharibəsi: Xaşuqcinin qətli tərəfləri danışıq masasına yaxınlaşdırır (Təhlil)\n06 December 2018 - 17:39\nYəmən müharibəsi:Xaşuqcinin qətli tərəfləri danışıq masasına yaxınlaşdırır (Təhlil)\nYəməndə davam edən fəlakətli müharibədə döyüşən tərəflər bir neçə uğursuz cəhddən sonra Birləşmiş Ştatlar və Qərbin qüdrətli dövlətlərinin təzyiqləri altında BMT-nin vasitəçiliyi ilə İsveçdə məsləhətlşmələrə başlayır. Lakin diplomatlar tərəflərin ciddi komromislərə hazır olmadığı və gərginliyin azaldılması məsələsini diqqət mərkəzində saxlamadığı ilə bağlı xəbərdarlıq edir.\nÇərşənbə axşamı günü Yəmənin Səudiyyə Ərəbistanının dəstəklədiyi beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən tanınan hökuməti və İranın dəstəklədiyi Husi üsyançıları məsləhətləşmələrin çərşənbə günü başlamasından öncə məhbus mübadiləsinə razı olub. Döyüşən tərəflərin hər birinin təxminən 1500 məhbusu dəyişdirəcəyi gözlənilir.\n“Bu, qarşılıqlı etibarın yaradılması istiqamətində ilk düzgün addımlardan biridir” – deyə, Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsinin sözçüsü Mirella Hodeyb bildirib. Təşkilat 12 milyon insanın aclıq fəlakəti ilə qarşılaşdığı ölkədə dözülməz şəraitlə bağlı xəbərdarlıq edən bir neçə beynəlxalq qrupdan biridir.\nYəmənə iki həftə bundan əvvəl səfər edən Dünya Ərzaq Proqramının direktoru Devid Besli ölkədəki vəziyyəti “dünyada ən dəhşətli humanitar fəlakət” adlandırıb.\nMüharibə nəticəsində 10 mindən, aclıq nəticəsində isə 50 mindən çox insan ölüb. Ölkədə qidasızlıqdan gündə 130 uşaq ölür. Səudiyyə Ərəbistanının başçılıq etdiyi koalisiyanın hava hücumları məktəblər, xəstəxanalar və yaşayış yerlərinə zərbələr endirib. Husi üsyançıları buna Səudiyyə Ərəbistanının şəhərlərinə uzun mənzilli raketlər atmaqla cavab verib.\nYəməndə dörd ildir davam edən müharibədə Səudiyyə Ərəbistanının və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin dəstəklədiyi beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən tanınan hökumət və İran tərəfindən dəstəklənən şiə qruplaşması olan Husi üsyançıları qarşı-qarşıya qoyulub. Müharibə nəticəsində ölkə iqtisadiyyatı çöküb və əhalinin yarıdan çoxu humanitar yardımdan asılı vəziyyətə düşüb.\nMüşahidəçilər xəbərdarlıq edir ki, diplomatik həll yolu yalnız aclığa son qoyulmasına gətirib çıxara bilər. BMT-nin Yəmən üzrə xüsusi nümayəndəsi Martin Qriffits aylardır diplomatik həll yolunun tapılması üçün səy göstərir. O, hökumət nümayəndələri və paytaxt Sənaya nəzarət edən Huti üsyançıları ilə danışıqlar aparıb.\n“Tərəflər yəmənlilər qarşısında bu imkandan istifadə etməyə borcludurlar. Biz bu prosesin asan olacağı ilə bağlı illüziyalara qapılmırıq, lakin biz bu zəruri və mühüm ilk addımı alqışlayırıq” – deyə, ABŞ Dövlət Departamentinin bəyanatında bildirilir.\nUNİCEF təşkilatının Yaxın Şərq və Şimali Afrika üzrə regional direktoru Geert Kappeler keçən həftə Yəmənə səfər edib. O deyir ki, Yəməndə 2 min 700-dən çox uşaq müharibədə döyüşlərə cəlb olunub. Onun sözlərinə görə, 6 min 700-dən çox uşaq ya öldürülüb, ya da ağır yaralanıb, bir milyondan çox uşaq isə məcburi köçkün olub.\n“Yəməndə bu gün 7 milyon uşaq hər gecə yatmağa ac gedir. Hər gün 400 mindən uşaq həyat üçün təhlükəli, ciddi qida çatışmazlığı ilə qarşılaşır və hər an ölə bilər. 2 milyondan çox uşaq məktəbə getmir. Məktəbə gedənlərin çoxu dolu sinif otaqlarında aşağı keyfiyyətli təhsil alır. Bu rəqəmlər və bunun arxasındakı əhvalatlar həqiqətən əhəmiyyətlidirmi?” – deyə, Geert Kappeler bildirib.\nBritaniyanın keçmiş xarici işlər naziri, hazırda isə Beynəlxalq Xilasetmə Komitəsinin rəhbəri olan Devid Miliband xəbərdarlıq edib ki, müharibə dayandırılmasa, milyonlarla insan aclıq çəkməyə davam edəcək. O deyib ki, məhbusların mübadiləsi və hökumətin yaralı Huti döyüşçülərinin müalicəsi üçün Yəməndən xaricə çıxarılmasına razılıq verməsi kimi etibar yaratmaq məqsədilə atılan addımlar “çox kiçik inkişafdan” xəbər verir.\nO, tərəflər arasında inamın olmaması ilə bağlı xəbərdarlıq edib. “Tərəflər döyüşlər nəticəsində bölünüb və müharibə iqtisadiyyatı o deməkdir ki, hamı itki vermiri” -deyə, Miliband bildirib. “Təhlükə ondan ibarətdir ki, belə cüzi addımlar döyüşən tərəflərin barışmazlığı ilə müşayiət edilir. Bu, xaricdən gələcəkdə də təzyiqlərin artırılmasının əhəmiyyəti məsələsini qaldırır”, o əlavə edib.\nHusilər ölkənin qərb bölgələrində güclü mövqeyə malikdir. Son həftələr Səudiyyə Ərəbistanının başçılıq etdiyi koalisiyanın quru qüvvələri üsyançıların nəzarətində olan Hodeydaya yaxınlaşıb. Koalisiyanın dənizdə blokadanı saxlaması humanitar vəziyyətin daha da pisləşməsinə gətirib çıxarır. Yəmənə gətirilən idxalın dörddə üçü Hodeyda limanı vasitəsilə ölkəyə daxil olur.\nYəməndə müharibəyə son qoyulması istiqamətində danışıqlar oktyabr ayında səudiyyəli dissident jurnalist Camal Xaşuqcinin Səudiyyə Ərəbistanının İstanbuldakı konsulluğunda qətlə yetirilməsindən sonra intensivləşməyə başlayıb. Jurnalistin ölümü beynəlxalq səviyyədə hiddətlə qarşılanmış və Mərkəzi Kəşfiyyat Agentliyinin qətlin Səudiyyə Ərəbistanının de-fakto lideri olan vəliəhd Məhəmməd bin Salmanla bağlı olduğuna dair nəticə çıxarmasından sonra beynəlxalq ictimaiyyət Yəməndə müharibəyə son qoymaq üçün danışıqlara dəstəyi artırmağa nail olmuşdur.\nDiplomatlar keçən ay bildirib ki, Səudiyyə Ərəbistanının Yəməndə hərbi əməliyyatlarına nəzarət edən vəliəhd Xaşuqcinin qətlindən sonra imicini yaxşılaşdırmağın bir yolu kimi Ər-Riyadın hərbi müdaxiləsinə son qoymağa razı ola bilər. Britaniyanın xarici işlər naziri Ceremi Hant keçən ay BBC-yə müsahibəsində deyib ki, Xaşuqcinin ölümü Qərb qüdrətlərinin Səudiyyə Ərəbistanına təzyiqləri gücləndirməsinə kömək edib. “Biz onlardan nəsə etmələrini istəyə bilmək kimi bir mövqedəyik” – deyə, o bildirib.\nXaşuqcinin qətlindən sonra ABŞ Yəməndə atəşkəsə çağırıb və koalisiyanın dəstəklədiyi hökumət qüvvələrinə logistik dəstəyi azaldıb. İran bütün tərəfləri “konstruktiv və məsuliyyətli şəkildə danışıqlarda iştirak etməyə” çağırıb.\nKeçən həftə ABŞ-ın 63 senatoru Amerikanın Səudiyyə Ərəbistanının Yəməndə dəstəklədiyi qüvvələrə yardımını dayandırması ilə bağlı müzakirələrin davam etdirilməsinə səs verib. ABŞ senatorlarından ibarət qrup Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin rəhbəri Cina Haspelin ABŞ təhqiqatçılarının Xaşuqcinin oktyabrın 2-də qətli ilə bağlı topladığı dəlillərlə bağlı Xarici Əlaqələr komitəsinin üzvlərini məlumatlandırdığı dinləmədən sonra qətlin vəliəhd tərəfindən əmr edildiyinə əmin olduqlarını deyərək, Səudiyyə Ərəbistanına qarşı sanksiyaların tətbiq edilməsinə söz verib.


Rektor vətəndaşları onlayn qəbul edib - AZƏRTAC – Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi\nAzərbaycan Texniki Universitetinin (AzTU) rektoru Vilayət Vəliyev vətəndaşları onlayn qəbul edib.\nAzTU-dan AZƏRTAC-a bildirilib ki, qəbulda universitet əməkdaşları, tələbələr, valideynlər və digər şəxslərin müraciətlərinə baxılıb.\nGörüşdə onlayn dərslərin gedişi, imtahanlara hazırlıq, magistr dissertasiya işlərinin müdafiəsi, kəsiri olan tələbələrin problemlərinin həlli, təhsil haqlarının ödənilməsi və işə qəbulla bağlı suallar cavablandırılıb.\nQəbulda iştirak etmək istəyən şəxs ən geci bir gün əvvəldən AzTU-nun rəsmi saytının “Onlayn qəbul” bölməsində qeydiyyatdan keçib, elektron kabinetin üzərindən müraciət etməlidir. Yalnız bu halda vətəndaşa qəbulda iştirakın tarixi (gün və saat), həmçinin onlayn qoşulmaq üçün link göndərilir.\nAZERTAG.AZ :Rektor vətəndaşları onlayn qəbul edib\nAzTU-nun məzunları “Nitel Texnoloji Mühəndislik A.Ş İstanbul- Bakü”də işə qəbul olunublar\nAzTU "Sumqayıt Texnologiya Data Mərkəzi" ilə birgə elmi-tədqiqatlar aparacaq\nAzərbaycan Texniki Universiteti: 5500 tələbə və 385 müəllim onlayn dərslərdə iştirak edib


Regionlarımızın davamlı inkişafını daha da stimullaşdıracaq yanaşmalar dəyərləndirilməlidir » shirvaninsesi.info.az\nshirvaninsesi.info.az » son » Regionlarımızın davamlı inkişafını daha da stimullaşdıracaq yanaşmalar dəyərləndirilməlidir\n2020-ci ildə bütün dünyada tüğyan edən COVİD-19 koronavirusu ÜST tərəfindən pandemiya elan edildikdən sonra Azərbaycan hökumətinin bu istiqamətdə apardığı uğurlu mübarizədə insan amili əsas götürülərək əhalinin sağlamlığının və təhlükəsizliyinin qorunması prioritet istiqamətlərdən olmuşdur.\nNəzərdən keçirilə biləcək mexanizmlərdən biri “Əraziyə Əsaslanan İnkişaf” (ƏƏİ) yanaşmasıdır. Dörd əsas xüsusiyyətə malik olan ƏƏİ modeli ilk növbədə yerli problemləri daha geniş perspektivdən dəyərləndirib, müxtəlif sektorlararası tədbirləri (təhsil, gənclər, məşğulluq, iqtisadiyyat və s.) inteqrə edərək vahid yanaşma təklif edir. Bu vahid yanaşma tərtib edilərkən bütün əhali qruplarının (yaşlılar, gənclər, qadınlar, əlilliyi olan və s.) ehtiyacları öyrənilir və nəzərə alınır, bu isə vahid yanaşmanın əhatəliyini, başqa sözlə ifadə etsək inklüzivliyini təmin edir. Digər tərəfdən inkişaf ehtiyaclarının daha dərindən öyrənilməsi və onun əsasında tərtib olunacaq tədbirlər planının daha yaxşı nəticə verməsi məqsədilə hədəf seçilən ərazilərdə yaşayan əhalinin prosesdə iştirakına və proses üzərində məsuliyyəti mənimsəmələrinə böyük önəm verilir. Nəticə etibarı ilə qurulacaq vahid yanaşmanın tərkib hissəsini yerli şəraitə uyğunlaşdırılmış həll yolları təşkil edəcəkdir.\nÖlkəmizdə sistemli şəkildə bu yanaşmanın tətbiq olunması xüsusilə kənd yerlərində davamlı inkişafı təmin etməklə regionlarımızın sosial-iqtisadi inkişafı üzrə Dövlət Proqramının nəticəliyini daha da artıracaqdır.\nBu məqsədlə ilkin addım kimi bir və yaxud ortaq inkişaf problemləri və ehtiyacları olan bir neçə rayon hədəflənməli, bu bölgədə yerli və beynəlxalq mütəxəssislər tərəfindən qiymətləndirilmə aparılmalıdır. Nəticədə hədəflənmiş ərazinin davamlı inkişafı üçün tövsiyyələr toplusu hazırlanmalı və ölkə rəhbərliyinə təqdim edilməlidir. Qiymətləndirmə ərazinin inkişaf modelinin müəyyənləşdirilməsinə və bu modelin əsaslandırılmasına xidmət etməlidir.\nSonda onu da vurğulamaq istərdim ki, yuxarıda qeyd etdiyim istiqamət üzrə tədbirlərin uğurlu icrası ölkəmizin 2015-ci ildə BMT tərəfindən qəbul edilmiş 17 Davamlı İnkişaf Məqsədinə çatması üçün yeni əsaslar yaradacaqdır. Eyni zamanda bu məqsədlərə və onların 169 hədəfinə doğru irəliləyişi ölçmək üçün istifadə olunan indikatorlar təklif edilən ƏƏİ modelinin qiymətləndirmə bazasını təşkil etməlidir.\nMüəllif: Anar | 9-09-2020, 09:03\nAzərbaycan BMT Baş Assambleyasının 75-ci yubiley sessiyasına hazırlığa başl ...\nQanunverici hakimiyyət narkotizmlə mübarizədə yeni çağırışlara hazırdır\nKORRUPSİYA VƏ RÜŞVƏTXORLUĞA QARŞI MÜBARİZƏNİN GÜCLƏNDİRİLMƏSİ REGİONAL İNKİ ...\n“Rəqəmsallaşmanın sürətlə artacağı postpandemiya dövründə əhalinin həssas q ...


Tələbələrdən təhsil haqqı tələb edilməsinə MÜNASİBƏT | Busaat.az – Bu saata olan xəbərlər\n23 May 2020 - 11:51 625\nTələbələrdən təhsil haqqı tələb edilməsinə MÜNASİBƏT\nBusaat.az-ın məlumatına görə, C.Bayramov deyib ki, pandemiya dövründə tələbələrin məsafədən bilik əldə etməsi üçün bütün işlər ali təhsil müəssisəsinin işçiləri tərəfindən görülüb. Məktəblər tərəfindən qısa müddətdə məzmunun çatdırılması üçün elektron xidmətlər göstərilib:\n“Ona görə də təhsil haqqının tələb edilməsini normal qəbul etməliyik. Bu işlərin hamısını məktəblərin professor-müəllim heyəti, orada çalışan texniki heyət təqdim edib. Bir çox hallarda onlar üçün məsafədən məzmunun təqdim edilməsi ənənəvi formada təqdim edilmədən daha çətin olur. Çünki ənənəvi formada məzmunun təqdim edilməsi onların uzun illər ərzində öyrəşdikləri ünsiyyət formatıdır. Amma onlayn fomada məzmunun çatdırılmasının özünün özəlllikləri, standartları var.\nBu halda məzmun yığcam təqdim edilməli, interaktivlik formatı olmalıdır. Bu işlər davamlı olaraq görülüb. Əgər bu işlər görülməsəydi, 100 minlərlə tələbəmiz onlayn dərslərə cəlb edilə bilməzdi. Mən deyə bilmərəm ki, ali məktəblərdə çalışan insanların iş həcmi azalıb. Əksinə bu iş onlar üçün daha mürəkkəb olub. Çünki onlar öyrəşdikləri formatdan daha fərqli formatda fəaliyyət göstərirlər”.\nQeyd edək ki, pandemiya ilə əlaqədar Azərbaycanda martın 3-dən ölkənin bütün təhsil müəssisələrində təlim-tədris prosesi dayandırılıb.\n08 Avq 2020 - 09:15


Təhsil alacağınız xarici ölkəyə adaptasiya üçün bir neçə kiçik qayda | CELT Colleges\nXaricdə təhsil almaq həyatınız boyu qəbul edəcəyiniz qərarlar arasında ən ciddilərindən biridir. Təhsil almaq üçün xaricə gedərkən, ilk növbədə, bir qədər təmkinli olmaq lazımdır. Doğrudur, siz dilini, mədəniyyətini bilmədiyiniz yad bir ölkəyə düşmüsünüz lakin unutmayın ki, bu kifayət qədər normaldır və bir müddət sonra keçib gedəcək. Burada hər hansı bir problemlə üzləşdiyiniz anda yaxud da sadəcə olaraq danışmağa ehtiyac hiss etdiyiniz zaman əlaqə saxlaya biləcəyiniz insanlar var. Bu alınmırsa onda hər universitetdə mövcud olan xarici tələbələrdən ibarət qruplar sizin köməyinizə çatacaq. Siz onlarla birlikdə hərəkət edərək yaxud da istəyinizdən asılı olaraq özünüz tək düşdüyünüz şəhəri araşdıra bilərsiniz. Diqqət edilməsi vacib olan nüanslardan biri də sizi nəyin sakitləşdirdiyini bilərək onunla özünüzü məşğul etməyə çalışmaqdır.\nƏlbəttə ki, xaricdə olduğunuz müddətdə ən çox diqqəti təhsiliniz üzərində cəmləməlisiniz. Bununla yanaşı öz müəllim və pedaqoji məsləhətçilərinizlə əlaqə yaratmağı da unutmaq olmaz. Yerli müəllimlər sizin onların mədəniyyəti və adət-ənənələri ilə maraqlanmağınızı çox müsbət qarşılayacaqlar. Dadlı yemək, gəzmək yaxud da, vaxt keçirmək üçün maraqlı yerlər haqqında məsləhət almaqdan da çəkinməmək lazımdır.\nTəcrübəyə əsasən, xarici ölkədəkilərlə qaynayıb-qarışmaq hər zaman yaxşıdır. Bir çox ölkələrdə xaricdən gələnləri ayırmaq çox asan olur. Bunun üçün getməzdən öncə ölkədə qonaqlara qarşı necə rəftar edildiyini məqalələrdən oxumağınız sizin üçün faydalı olacaq. O ölkə üçün xarakterik olmayan bütün kənar şeyləri atın. Bu həm yerli sakinlər tərəfindən qəribə qarşılanmağınızın qarşısını alacaq və həm də yükünüzü yüngülləşdirəcək.\nÖlkəyə ilk ayaq basdığınız zaman o dildə yalnız bir söz bilmiş olsanız belə, əmin olun ki, geri qayıdanda sərbəst danışmağı öyrənmiş olacaqsınız. Bunun üçün bir çox hallarda tələbələr getməzdən əvvəl bir müddətlik dil kursu keçirlər. Bu onları dilin əsas bazası ilə tanış edir. Orda olduğunuz müddətdə isə səhvlərə yol verməkdən qorxmadan dili maksimum dərəcədə istifadə etməyə çalışın. Bu sizə sürətlə adaptasiya olmağa kömək edəcək. Özünüzlə kiçik bir cib lüğəti gəzdirməyiniz işinizi bir qədər də asanlaşdıracaq. Və unutmayın ki hər dəfə yeni bir söz öyrəndikcə özünüz də özünüzdəki irəliləyişə sevinəcəksiniz. Bilmədiyiniz söz olduqda sakitliyinizi qorumağa özünüzü itirməməyə çalışın əksinə qazandığınız təcrübədən zövq alın.\nBunlardan əlavə olduğunuz ölkənin mədəniyyətini öyrənməyə həssaslıqla yanaşın. Öz içinizə qapanıb qalmamağa, ətrafınızdaki yenilikləri də öyrənməyə çalışın. Buna şəhəri gəzintiyə çıxmaqla başlaya bilərsiniz, yox əgər bunu tək etmək istəmirsinizsə, öz şəhər turunuza dostlarınızı da dəvət edə bilərsiniz. Dostlarınız həmvətənlərinizdirsə yaxşı olardı ki, onlarla getdiyiniz ölkənin dilində danışmağı şərt kəsəsiniz. Alternativ variant olaraq isə yerli sakinlərlə dost ola bilərsiniz. Yeni kəşflər zamanı qeyd kitabçasının olmağı isə işlək metoddur. Bu kiçik dəftərə siz yaxınlarınızla bölüşmək üçün xatirələrinizi yaza ya da ki daha sonra ətraflı araşdırmaq üçün qeydlər apara bilərsiniz.\nÇalışın elə getdiyiniz ilk gündən ölkəni kəşf edin və heç bir halda dəyişikliklərdən qorxmayın.\nTuran Sadiqli says:\nSalam,men Amerikada kompyuter muhendisliyi oxumaq isteyirem.\nBunun ucun SAT imtahanindan ne qeder bal yigmaliyam?(yaxsi universtete dusmek ucun)\nyaxsi bal yigaraq qebul olsam odenissiz oxumaq olur?\nSalam. Ödənişsiz deyə bir şey yoxdur.\nSalam. Men Sizden bir meslehet almaq isteyirem.Menim qizim 10-cu sinifde oxuyur. Turkiye de Dovlet Universitetlerinde Tibbb uzre tehsil almaq isteyir. Xahish edirem mene tibb uzre Dovlet Ali mektebleri ucun tehsil haqqlarini yazasiniz. Hal hazirda ingilis dilinde Toefl-le hazirlashir. Qiymetleri bilsek SAT hazirlashar. Evvelceden Cox sag olun\nSalam. Dövlətlərdə təhsil haqqı 2000 manatdan başlayır ama 4000 manatı keçmir çox vaxtı. ama bu dəyişədə də bilər. və ya burslu olsa pulsuz da olar. Ama buna gücünüz yetirsə rahat hazırlaşa bilər


Bu gün, oktyabrın 28-də saat 18.30-da AzTV-də Agentlik sədri ilə şəhid uşaqlarının birgə keçirdikləri maraqlı, yaddaqalan bir gün haqqında veriliş yayımlanacaq.\nOnlar Şamaxıya səfər ediblər. Uşaqlar Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası, Pirqulu adlanan dağ-meşə massivindəki Safari Parkla tanış olublar.\n“Tut əlimdən” layihəsinin məqsədi şəhidlərimizin bizə əmanətləri olan övladlarının həmişə qayğı əhatəsində olduqları mesajını cəmiyyətə çatdırmaqdır. Layihəyə qoşulan rəhbər vəzifəli və ya yaxud tanınmış şəxslər bir gününü şəhid övladları ilə keçirərək, onların asudə vaxtının mənalı keçməsinə dəstək olur, qayğılarını bölüşür.\nBu xəbər 271 dəfə oxunub


п»ї DataLife Engine > Г‡ap variantД± > вЂњBu damДџanД±n altД±ndan necЙ™ Г§Д±xacaДџam?вЂќ - TЙ™ranЙ™\nDataLife Engine > Ећou, MANЕћET > вЂњBu damДџanД±n altД±ndan necЙ™ Г§Д±xacaДџam?вЂќ - TЙ™ranЙ™\nвЂњBu damДџanД±n altД±ndan necЙ™ Г§Д±xacaДџam?вЂќ - TЙ™ranЙ™\n31-10-2018, 14:23. YerlЙ™Еџdirdi: sefa\nД°nsan alverindЙ™ tЙ™qsirlЙ™ndirilЙ™n vЙ™ Г¶tЙ™n gГјn hЙ™bs olunan tanД±nmД±Еџ prodГјser TЙ™ranЙ™ SЙ™mЙ™dovanД±n bir neГ§Й™ ay bundan Й™vvЙ™l verdiyi mГјsahibЙ™ ortaya Г§Д±xД±b. вЂњQafqazinfoвЂќ xЙ™bЙ™r verir ki, o, ilk dЙ™fЙ™ CVN TV-yЙ™ mГјsahibЙ™sindЙ™ adД±nД±n qadД±n alverindЙ™ hallanmasД±na mГјnasibЙ™t bildirib:\nвЂњBu barЙ™dЙ™ heГ§ vaxt danД±ЕџmamД±Еџam, zaman hЙ™r Еџeyin dЙ™rmanД±dД±r. TЙ™nha anayam, qД±z Г¶vladД± bГ¶yГјdГјrЙ™m. HeГ§ vaxt sД±nmamД±Еџam, aДџlamamД±Еџam. MЙ™tbuatda xЙ™bЙ™rlЙ™ri oxuyanda Г§Г¶kdГјm. Anam gЙ™lib Г§iynimdЙ™n tutub dedi ki, sЙ™n nЙ™lЙ™rin Г¶hdЙ™sindЙ™n gЙ™lmisЙ™n. SГ¶ylЙ™dim ki, mЙ™n bu damДџanД±n altД±ndan necЙ™ Г§Д±xacam? Anam cavab verdi ki, sЙ™n mГ¶hkЙ™m olmusan, yenЙ™ belЙ™ qalacaqsan. Bu damДџa deyil, hЙ™yatД±n sД±naДџД±dД±r. SevinЙ™nlЙ™r bu iЕџlЙ™ mЙ™ЕџДџul olanlardД±r ki, tЙ™k bizim yox, TЙ™ranЙ™nin dЙ™ adД± belЙ™ ЕџeylЙ™rdЙ™ hallanД±rвЂќ.\nQeyd edЙ™k ki, Г¶tЙ™n gГјn NЙ™rimanov rayon MЙ™hkЙ™mЙ™sindЙ™ hakim RЙ™Еџad Abdulovun sЙ™drliyi ilЙ™ keГ§irilЙ™n prosesdЙ™ hГ¶km oxunub. HГ¶kmЙ™ Й™sasЙ™n, T. SЙ™mЙ™dova 1 il mГјddЙ™tinЙ™ azadlД±qdan mЙ™hrum edilib. O, mЙ™hkЙ™mЙ™ iclas zalД±nda hЙ™bs olunub, BakД± Д°stintaq TЙ™cridxanasД±na kГ¶Г§ГјrГјlГјb.


Ermənilər Talışı boşaltdı |\n“Qafqazinfo” xəbər verir ki, anspress-in məlumatına görə, artıq 90 erməni ailə Talış kəndindəki evlərini tərk edib. Bu haqda Talış kəndindəki erməni icmasının əlaqələndiricisi Slava Bayunst bildirib. “Aprel müharibəsindən sonra Talış kəndində yaşayan 90 ailə, yəni 370 insan Ermənistanda sığınmaq üçün evlər axtarıb. Onlar problemin həlli üçün hətta hökumətə məktub da göndəriblər”.\nSlava Bayunts eyni zamanda vurğulayıb ki, ailələr Ermənistanın baş naziri və ərazi idarəetmə nazirliklərinə müraciət ediblər. O, hazırda yataqxanalarda da yerlərin olmadığını və bunun suriyalı ermənilərin axını ilə bağlı olduğunu söyləyib.\nErməni idmançı Rəsul Çunayevi qucaqlayıb təbrik etdi – VİDEO\nHakimiyyət Qazaxıstana 250 milyon dollar “atıb”


Ukraynalı deputat Rusiyanın adının dəyişdirilməsini təklif etdi, Dövlət Dumasında mərəkə qopdu - Hürriyyət\nEv Dünya Ukraynalı deputat Rusiyanın adının dəyişdirilməsini təklif etdi, Dövlət Dumasında mərəkə qopdu\nUkraynalı deputat Rusiyanın adının dəyişdirilməsini təklif etdi, Dövlət Dumasında mərəkə qopdu\n17:14 - 01 Oktyabr, 2020\nUkrayna deputatı, hakim “Xalqın xidmətçisi” partiyasının üzvü Nikita Poturayev bundan sonra Rusiyanın rəsmi sənədlərdə “Moskoviya” adlandırılmasını təklif edib.\nMusavat.com Ukrayna mediasına istinadən xəbər verir ki, deputat bu fikrini “Ukrayna24” kanalında “Hard s Vlaşşenko” proqramında paylaşıb. Onun sözlərinə görə, hər bir ölkə başqa dövlətləri istədiyi kimi adlandıra bilir.\n“Biz də Rusiyanı Moskoviya kimi göstərə bilərik. Bizə kim mane olur? Onsuz da bu ölkə uzun müddət ya “Moskoviya”, ya da “Tatariya” deyə tanınıb. Gəlin onlara tarixlərini xatırlamağa kömək edək”,-deyə proqramda bu cümlə səslənib.\nNikita Poturayev bununla bağlı bir çox nümunələrin olduğunu da deyib.\n“Məsələn, fransızlar Almaniyanı ruslardan fərqli olaraq (Germaniya-red.) “Allemany” adlandırır, biz ukraynalılar isə onu “Nimeççina” olaraq bilirik. Dünya dağılmır ki”,-deyə deputat öz fikrində israr edib.\nN.Poturayev Rusiyanın adının “Moskoviya” olaraq dəyişdirilməsinin onu alçaltmadığını deyib.\n“Bu ölkə ancaq I Pyotrun vaxtında “Rusiya imperiyası” adlanmağa başlayıb. Buna qədər isə o, sədəcə Moskva çarlığı olub”,-deyə ukraynalı deputat söyləyib.\nRusiya parlamentinin deputatları ukraynalı həmkarının təklifinə sərt təpki göstəriblər.\nDövlət Dumasının vitse-spikeri İqor Lebedev hətta N.Poturayevə həqarət dolu ifadələrlə öz ölkəsinin problemləri ilə məşğul olmağa çağırıb.\n“Heç kim Ali Radanın deputatına başqa ölkəni yenidən adlandırmaq hüququ vermir. Bu adam getsin özünün “Xoxlandiyası”nı (rusların ukraynalıları həqarətlə təsvir etdiyi “xoxol” sözündən götürülüb-red.) necə istəyir, adlandırsın”,-deyə İqor Lebedev məsələyə bu cür reaksiya verib.\nRusiya Dövlət Dumasının işğal olunmuş Krım ərazisindən “seçilən” “deputatı”, kollaborasionist siyasətçi Ruslan Balbek isə N.Poturayevi əxlaqsız adlandırıb.\nƏvvəlki məqaləErmənilərin döyüş meydanında qoyub qaçdığı silah-sursat və texnikalar\nNövbəti məqalədəRusiyalı hərbi ekspertlər: “Hazırda Azərbaycan Ordusunu uğurlar müşayiət edir”


Livan Prezidenti Mişel Aun və ötən gün istefa verən Baş Nazir Həsən Diab Beyrut limanında partlaya bilən təhlükəli yüklərin olması ilə bağlı hələ iyul ayında ölkənin xüsusi xidmət orqanları tərəfindən məlumatlandırılıblar.\nAPA-nın xəbərinə görə, bu barədə “Reuters” Livanın güc strukturlarına istinadən məlumat yayıb.\nMəlumat da liman ərazisində 2.7 min ton ağırlığında ammonium nitrat duzu olmasının paytaxt üçün təhlükə yarada biləcəyi bildirilib. İyulun 20-də Prezident və Baş Nazirə komissiya tərəfindən göndərilən məktubda təhlükəli yüklərin limandan çıxarılmasının vacibliyindən danışılıb. Bu maddənin oğurlanacağı təqdirdə terror hücumu məqsədi ilə istifadə edilə biləcəyi də istisna edilməyib.\nBeyrut limanının direktoru və gömrük xidmətinin rəhbəri Bədri Daxer isə avqustun 5-də açıqlayıb ki, Livan gömrüyü və İctimai Təhlükəsizlik Baş İdarəsi limanın ərazisindən təhlükəli yüklərin çıxarılması üçün müraciət edib, lakin onların bu müraciəti 6 il ərzində cavabsız qalıb.\nXatırladaq ki, avqustun 4-də Beyrut limanında baş vermiş güclü partlayış nəticəsində 160-a yaxın şəxs ölüb, 6 mindən çox insan xəsarət alıb.


Biz texnologiyalar vasitəsilə ölümsüzlüyü əldə edə biləcəyikmi? » Windows-az.com - Pulsuz proqramlar, dərsliklər, yükləmələr, əməliyyat sistemləri, oyunlar və əyləncə\nBaş səhifə » Digərləri » Xəbərlər » Biz texnologiyalar vasitəsilə ölümsüzlüyü əldə edə biləcəyikmi?\nBiz texnologiyalar vasitəsilə ölümsüzlüyü əldə edə biləcəyikmi?\nMIT Media Lab-ın (Massaçusets Texnologiya İnstitutunun Media Laboratoriyası) direktoru və vençur investor Joi Ito Wired saytı üçün transhumanistlər barədə maraqlı məqalə yazıb. Həmin məqalənin tərcüməsini sizlərə təqdim edirik. Qeyd etmək lazımdır ki, transhumanizm cərəyanını dəstəkləyən transhumanistlər inanırlar ki, tenologiyaların inkişafı insanları ölümsüz edəcək. İnsanlar hələ keçmiş dövrlərdən ölümsüzlüyü arzulayırlar. Qədim Yunan mifologiyasında belə bir mif var: Zevs ilahə Eos-un ölümlü sevgilisi Tifona ölümsüzlük bəxş edir. Lakin Eos Tifon üçün sonsuz cavanlığın bəxş edilməsini Zevs-dən xahiş etməyi unudur. Buna görə də Tifon artıq ölümsüz qocaya çevriləndə o, ölümü arzulayır. İndi isə mən hər dəfə insan həyatının uzadılması barəsində eşidəndə çaşqınlıq içərisində qalır və qıcıqlanıram.\nÖlümsüzlük haqqında danışanda biz nəyi nəzərdə tuturuq? Sonsuz cavanlıq, sonsuz həyat və ya insan beyninin 2000 il üçün dondurulması? İndiki zamanımızda sonsuz həyat ideyasının tərəfdarları inanırlar ki, texnoloji inkişaf sayəsində insanlar ölümsüz ola biləcəklər. Transhumanizmin müasir cərəyanı müxtəlif sual və əqidələri əhatə edir. Lakin onun mərkəzində olan məsələ ölümsüzlükdür. Transhumanistlər əmindirlər ki, texnologiyalar sayəsində insanlar qocalıq və xəstəliklərin ucbatından ölməyəcəklər. Ölüm səbəbləri isə bədbəxt hadisələr və insanın özünə bilərəkdən fiziki xəsarət yetirməsi olacaq. Elm irəliləyir və əvvəllər fantastika kimi görünən şeylər artıq reallığa çevrilməyə başlayır.\nTranshumanizmin cəmiyyətdəki rolu dəyişir. Bir vaxtlar fantastik səslənmiş bu mədəniyyət artıq pul və texnologiyalar ilə zəngin olan Silikon Vadisi sakinlərinin “mümkün olan məqsəd”lərinə çevrilir. Transhumanizm ideyaları hələ 1960-cı illərdə yaranıblar və yazıçı-futuroloqlar tərəfindən geniş yayılıblar. Sənaye inqilabı ilə müqayisədə yeni kompüter texnologiyalarının inkişaflarının daha irimiqyaslı mərhələyə keçid etdikləri bir vaxtda filosof Max More transhumanizmi elmi üsullar sayəsində insanın daha üst insana çerilmə cəhdi adlandırmışdı. O, “ekstropiya” adlı özünün transhumanizm variantını fikirləşmişdi. Tom Morrow ilə birlikdə o, onun kimi düşünən hər kəsi bir araya toplayan Ekstropiya İnstitutunu yaratmışdı.\nİnstitutun üzvləri süni zəka, krionika (insan bədəninin dondurulması), nanotexnologiyalar və kriptoanarxizm (konfidensiallığın və özəl azadlığın qorunması üçün güclü kriptoqrafiyadan istifadə məntiqini təbliğ edən fəlsəfi cərəyan) kimi mövzuları müzakirə edirdilər. Onlardan bəziləri transhumanizm cərəyanına qoşularaq Humanity+ təşkilatını yaratdılar. Texnoloji inqilabın inkişafı müddəti ərzində ekstropiya və transhumanizm cərəyanlarının tərəfdarları ölümsüzlüyün əldə olunması üçün texnologiyalar ilə aktiv təcrübələr aparmağa başladılar. Məsələn Timothy Leary öz beyninin dondurulması üçün qeyri-kommersiya təşkilatı Alcor-a müraciət etmişdi. Lakin o öz həyatının son günlərini yaşayan zaman onun evinə gəlmiş və özləri ilə bütün krionika ləvazimatlarını gətirmiş təşkilat üzvlərini görəndən sonra qorxmuş və fikrindən daşınmışdı. Leary xahiş etmişdi ki, onun ölümündən sonra külünü kosmosa göndərsinlər.\nHəmin vaxtdan bəri ölümdən sonra krionika üsulunu dəstəkləyən transhumanistlər ilə söhbət edərkən mən bu cür fikirləşirəm: Həqiqətənmi sizlərdən çoxu buna razı olacaq? Harvard Universitetindən olan genetik George Church-ün fikrincə biomühəndislik sahəsindəki inqilabi ixtiralar o qədər sürətlə inkişaf edir ki, onların gələcəkdə necə olacaqlarını təsəvvür etmək qeyri-mümkündür. Məsələn genomun redaktə olunması üçün nəzərdə tutulmuş CRISPR (hüceyrəyə daxil olaraq onun dəyişilməsi lazım olan konkret bir hissəni taparaq yeni genetik kodun yazılması imkanını verən texnologiya) texnologiyasının yaranması tamamilə gözlənilməz oldu. Əvvəllər mütəxəssislər bu cür texnologiyanın varlığını qeyri-mümkün hesab edirdilər. İndiki zamanda ölümsüzlük və sonsuz cavanlıq da qeyri-mümkün şeylər kimi qəbul olunurlar.\nHal hazırda George Church itlər üzərində genetik terapiya sayəsində cavanlaşdırma özəlliyini test edir. Daha öncədən bu test laboratoriya siçanlarında uğurlu effekt vermişdi. Onun fikincə bu, ölümsüzlüyün sirini açmaqda istifadə olunan 9 məşhur üsul arasında ən çox ümid verənlərdən biridir. Chruch-ün tədqiqatları ən vacib ixtiralardan biridir. Həmin tədqiqatlar nə vaxtsa bizim qocalıq prosesini anlayaraq onu dayandırmaq bacarığımızın olacağına ümid verirlər. Mən inanıram ki, insanlıq həyat davamlılığının uzadılmasına və ya bu anlayışdan ümumiyyətlə imtina edilməsinə nail ola biləcək.\nLakin unutmaq lazım deyil ki, cəmiyyət heç də həmişə bu cür inqilabi texnoloji ixtiraları qəbul etmir. Əsasən də əgər həmin ixtiralar insan sağlamlığı və həyatını əhatə edirsə. Transhumanistlər hər zaman öz düşmənlərinə sübutlar vasitəsilə etiraz edirlər. Onlar belə bir sadə sübutu təqdim edirlər: Siz hər zaman aspirin qəbul edəndə və ya tibbi əməliyyat keçirdəndə öz həyatınıza müdaxilə edərək onu uzadırsınız. Onların fikrincə ölümsüzlüyün əldə olunması üçün olan bütün səylər bir çox müasir tibbi proseslər ilə eyni məntiqə sahibdirlər. Bununla belə əgər insanlar ölümsüz olsalar, bu, neqativ nəticələrə gətirib çıxara bilər.\nBir fikirləşin ki, həmin vaxtda diktatorlar ömürlük hakimiyyətdə qala bilərlər. Professorların heç zaman təqaüdə getməyəcəkləri universitetlər necə çalışacaqlar? Yer kürəsinin insan sayı nə dərəcədə artacaq? Kimlər ölümsüz olmaq haqqına sahib olacaq? Yalnız varlı insanlar? Sonsuzadək çalışmaq üçün kasıb insanlar məcburi şəkildə ölümsüzlük əldə edəcəklərmi? Heç şübhəsiz ki, ölümsüzlük bir çox sosial və fəlsəfi əsasları məhv edəcək. Mən düşünürəm ki, biz yaxın zamanda öz ağlımızı kompüterə yükləyə biləcəyik. Lakin mən ona da inanıram ki, yaxın zamanda insan anlayışının özünü sual altına qoyacaq dəyişikliklər baş verəcək. Filosof Nikola Danaylov özünün “Tranhumanistin Manifesti” yazısında bu cümləni işlətmişdir: “Biz, insanların, heyvanların, istənilən süni zəkanın, dıyişilmiş həyat formasının və digər canlıların da daxil olmaqla kainatda olan bütün şüur təzahülərinin hüquq və azadlıqlarına hörmətlə yanaşmalıyıq”. Mənə elə gəlir ki, bu çox düzgün və proqressiv fikirdir.\nBölmə Digərləri / Xəbərlər\nRəsmi sayt https://technote.az\nMTİ Azərbaycan startaplarına mentor dəstəyi göstərəcək\nBlock.one blockchain startapı ən böyük ICO keçirdərək 4 milyard dollar investisiya ala bilər\nİnternet insan tanışlıqlarını və münasibətlərini necə dəyişdi?\nŞimali Koreyada iPhone və iPad satışlarına qadağa qoyula bilər: Səbəb nədir?


Leyla Yunusun yalanı - ifşa edildi - ATV.AZ\nLeyla Yunusun yalanı - ifşa edildi\n20.10.2014 13:05 512 dəfə oxunub\nLeyla Yunusova diqqəti kənardan özünə cəlb etmək istəyir.\nBunu ATVxəbər.az-a açıqlamasında Ədliyyə Nazirliyi Penitensiar Xidmət rəisinin müavini, ədliyyə general-mayoru Hüseyn Əlixanov deyib.\nO, qəti şəkildə bildirib ki, Penitensiar xidmət müəssisələrində saxlanılan hər hansı hüquq müdafiəçisinə, o cümlədən – Leyla və Arif Yunusovlara heç bir fərq qoyulmayıb. Onlara da digər təqsirləndirilən şəxslər və məhkumlar kimi eyni şərait yaradılıb: “Əksinə, onlar müəyyən şikayət verdikdə və ya həkimlərə müraciət etdikdə dərhal tibb komissiyası, habelə digər hüquq müdafiə təşkilatları, İctimai Komitənin, Ombudsman Aparatının nümayəndələri yerində gedib məsələ ilə bağlı yoxlama aparıblar. Lakin Leyla Yunusovanın yazdıqlarının demək olar ki, heç biri təsdiq olunmayıb. Sizə birmənalı olaraq deyirəm ki, o özü ətrafında fikir yaratmaq, beynəlxalq təşkilatların yanında özünə nüfuz qazanmaq, bu yolla nəyəsə nail olmaq istəyir. Onun bütün şikayət və müraciətlərinin hamısı məhz bununla bağlıdır. Leyla Yunusova ilk növbədə qadındır və heç kəs onunla yolverilməz qaydada rəftar edə bilməz”.\nH.Əlixanov qeyd edib ki, Leyla Yunusova bu yaxınlarda guya onu döydüklərini, nəticədə xəsarət aldığını bildirib. Araşdırmalardan sonra məlum olub ki, bu məlumat tamamilə yalandır: “Bununla bağlı xidməti araşdırma aparılıb, məsələ yoxlanılıb. Tibbi komissiya tərəfindən baxış və müayinələr keçirilib. Beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri də orada iştirak edərək baxıb yoxlayıblar. Heç bir şey aşkar edilməyib. Səhhətində də heç bir problem yoxdur. Hazırda o müxtəlif qanunsuz tələblər irəli sürür. Əlbəttə ki, biz dövlət orqanı olaraq onları yerinə yetirə bilmərik. Leyla Yunusova diqqəti kənardan özünə cəlb etmək istəyir. Yəqin ki, bu yolla o, beynəlxalq təşkilatların mükafatlarına, medal və ordenlərinə layiq görülmək istəyir. Bütün bunları da yalnız bu məqsədlə edir”.\nÇində koronavirusdan ölənlərin sayı 1700-ü ötüb - 66 mindən çox insan virusa yoluxub\n7 məntəqənin nəticələri ləğv edildi - MSK 384 videogörüntünü araşdırır


Elnur Allaverdiyev: “Çatışmazlıqların aradan qaldırılmasına çalışacağıq” - FOTO\nElnur Allaverdiyev: “Çatışmazlıqların aradan qaldırılmasına çalışacağıq” - FOTO\n“Seçicilərimizə verdiyimiz sözlərdən biri də bu idi ki, Bayır şəhərin qaranlıq küçələrinin yenidən işıqlandırılmasına nail olacağıq. Söz verilibsə, gərək yerinə yetirilə!”\nBAKU.WS xəbər verir ki, bunu Milli Məclisin deputatı, İqtisadi siyasət, sənaye və sahibkarlıq komitəsinin üzvü Elnur Allaverdiyev deyib:\n“Zülfi Adıgözəlov küçəsindən başladıq. Yaşlı sakinlərin dediyinə görə, 40 ilə yaxındır ki, gecələr Z.Adıgözəlov küçəsini zülmət bürüyürdü. Seçkidən dərhal sonra hərəkətə keçdik. Yasamal Rayon İcra Hakimiyyətinə və “Azərişıq” ASC-yə müraciət etdik. Küçəyə mütəxəssislər göndərildi, tədbirlər planı hazırlandı, 15 işıq sütununa yeni LED çıraqlar quraşdırıldı və budur - küçə axşamlar və gecələr də səhərlər kimi aydın, işıqlıdır”.\nZ.Adıgözəlov, 122 ünvanında yaşayan 76 yaşlı Salamov Rafiq deyir:\n“İnanmayacaqsınız, amma bu küçə ömrümün yarısı qədər qaranlıq olub. İndi isə belə işıqlıdır. İnanmağım gəlmir”.\n69 yaşlı Mərdan dayı da görülən işlərdən çox razıdır:\n“Yayda havalar isti keçir, evdə otura bilmirəm. Küçəyə də çıxmaq olmurdu, hər yer qaranlıq idi. Zəhməti keçənlər sağ olsun, axşamlar çöldə rahat oturacağıq”.\n“Dostlar, Bayır şəhərin əsrarəngiz, köhnə Bakını yaddaşlarımızda yaşadan aurası var. Gecə işıqlı küçə bu ecazkarlığa əlavə rəng qatır. Dövlətimizin dəstəyi ilə seçicilərimizlə birlikdə problemləri bir-bir həll edəcək, çatışmazlıqların aradan qaldırılmasına çalışacağıq. Biz birlikdə güclüyük”, - deyə E.Allahverdiyev bildirib.\nİlham Əliyev Bakıda yeni kompleksin açılışında - FOTO Tovuzda “ASAN Həyat” kompleksi istifadəyə verildi - FOTO (YENİLƏNİB) İlham Əliyevdən YENİ VACİB QƏRAR Bakı Abadlıq Xidməti MMC milyonlarla dolları göyə sovurur Aydın Mirzəzadə ilə "İşdən sonra": Ən bəyənmədiyim iş mətbəxdə biş-düş etməkdir” (FOTO)


Avropa Parlamentində keçirilən simpoziumda Azərbaycanın mədəniyyət diplomatiyası sahəsində əldə etdiyi uğurlardan danışılmışdır – "Insan Hüquqları XXI əsr – Azərbaycan" Fondu\nAvropa Parlamentində keçirilən simpoziumda Azərbaycanın mədəniyyət diplomatiyası sahəsində əldə etdiyi uğurlardan danışılmışdır\nMayın 22-də Azərbaycanın Belçikadakı səfiri Fuad İsgəndərov Avropa Parlamentində Mədəniyyət Diplomatiyası İnstitutunun təşkilatçılığı ilə keçirilən “Avropa İttifaqında mədəniyyət diplomatiyası” mövzusunda beynəlxalq simpoziumda çıxış etmişdir.\nF.İsgəndərov simpoziumun gündəliyinə “Mədəniyyət diplomatiyasında Azərbaycan təcrübəsi və Azərbaycanın mədəniyyət diplomatiyası vasitəsilə qlobal inteqrasiyası” adlı mövzunun salındığına görə təşkilatçılara təşəkkür etmişdir. O, ölkəmizin tarixən sivilizasiyaların qovuşuğunda yerləşdiyini və bu coğrafi şəraitin Azərbaycanın zəngin mədəni-mənəvi irsə və tolerantlıq ənənələrinə malik olmasına gətirib çıxardığını diqqətə çatdırmışdır.\nSəfir son illər Azərbaycanın mədəniyyət diplomatiyası sahəsində əldə etdiyi uğurlar, ölkəmizin ev sahibliyi ilə keçirilən beynəlxalq forum və konfranslar barədə məlumat vermişdir. O, Azərbaycanın birinci xanımı, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, UNESCO-nun və ISESCO-nun xoşməramlı səfiri Mehriban Əliyevanın himayəsi ilə ölkəmizin çoxsaylı tədbirlərə ev sahibliyi etdiyini, eyni zamanda, Avropada müxtəlif layihələr vasitəsilə mədəniyyətlərarası diplomatiyaya töhfəsini verdiyini vurğulamışdır.\nSəfir F.İsgəndərov Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin mayın 15-də Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin yaradılması ilə bağlı Fərman imzalamasının dövlət başçısının ölkəmizin mədəniyyət diplomatiyasına, mədəniyyətlərarası əlaqələrə nə qədər əhəmiyyət verməsinin bariz nümunəsi olduğunu qeyd etmişdir.\nSonda səfir tədbir iştirakçılarının suallarını cavablandırmışdır.\nSimpozium yerli və xarici KİV-lər tərəfindən geniş işıqlandırılmışdır.\nPrevious Post:Oqtay Əsədov: “Ümid edirəm ki, AŞPA Azərbaycanın prinsipial mövqeyini anlayışla qarşılayacaq”\nNext Post:Bakıda Azərbaycan-Rusiya sərhədlərinin demarkasiyası üzrə komissiyanın ikinci iclası keçirilmişdir


Təsiredici maddə: 1 çay qaşığı (5ml) miqdarında preparatın tərkibində 200 mq sulfametoksazol, 40 mq trimetoprim vardır.\nKöməkçi maddələr: metilparaben, natrium saxarinat, natrium karboksimetilsellüloza, avisel, şəkər, qliserin, banan tinkturası, distillə suyu.\nGeniş təsir spektrli antibakterial preparat.\n"Baktin-AF" güclü antibakterial aktivliyə malik kombinə olunmuş preparatdır. Tərkibində iki tesiredici maddə: sulfanilamid qrupundan olan sulfametoksazol və diaminopirimidin törəməsi olan trimetoprim saxlayır. Hər iki maddənin birgə təsiri "Baktin-AF"-də qrammüsbət və qrammənfi mikroorqanizmlərə qarşı güclü bakterisid aktivlik yaradır. Preparat stafilokokklara, pnevmokokklara, streptokklara, bağırsaq çöplərinə, salmonellaya, şigellaya, dizenteriya çöplərinə, meninqokokklara, qonokokklara və s. mikroblara qarşı effektli təsir göstərir. Göy irin çöplərinə, mikoplazmaya və vərəm çöplərinə təsir göstərmir.\nYuxarı və aşağı tənəffüs yollarının bakterial infeksiyalarında (kəskin və xroniki bronxit, pnevmoniya, tonzillit, faringit); mədə-bağırsaq infeksiyalarında, enteritdə, həmçinin qarın yatalağında və paratifoid qıcolmalarda; sidik-cinsiyyət yollarının infeksiyalarında (pielonefrit, pielit, kəskin və xroniki sistit, uretrit); öd kisəsinin iltihabında; dərinin və yumşaq toxumaların infeksiyalarında; orta qulağın infeksiyasında və preparata həssas olan digər mikrobların yaratdığı infeksiyalar zamanı istifadə olunur.\nSulfanilamid preparatına qarşı həssaslıq olduqda, qanyaradıcı sistemin xəstəliklərində, böyrək və qaraciyər funksiyasının pozğunluqlarında, hamiləlik zamanı təyin etmək olmaz.\n"Baktin-AF"-lə uzun müddət müalicə apardıqda mütəmadi olaraq qanın tərkibi yoxlanmalıdır.\n1 yaşına qədər olan uşaqlara həkimin təyinatına uyğun verilir. 1 yaşından 5 yaşına qədər olan uşaqlara 1 çay qaşığı gündə iki dəfə (12 saatdan bir) yemekdən sonra təyin edilir.\n6 yaşından 12 yaşına qədər olan uşaqlara 2 çay qaşığı gündə iki dəfə (12 saatdan bir) yeməkdən sonra təyin edilir, 12 yaşdan yuxarı uşaqlara və böyüklərə gündə 2 dəfə, hər dəfə 2-4 çay qaşığı yeməkdən sonra təyin edilir və ya həkimin göstərişi ilə qəbul edilir.\nQanın tərkibinin dəyişilməsi – aqranulositoz, anemiya, leykopeniya, dəri allergik reaksiyaları, ürəkbulanma, qusma, baş ağrıları müşahidə oluna bilər.\nTünd rəngli şüşə flakonlarda 60 ml suspenziya içlik vərəqə ilə birgə karton qutuya yerləşdirilir.\n25°C-dən aşağı temperatur şəraitində, quru, qaranlıq və uşaqların əli çatmayan yerdə saxlanmalıdır.\nAptekdən buraxılış şərti\nHəkim resepti ilə buraxılır!


Sevgilisi ilə plan qurub 81 yaşlı həyat yoldaşını öldürtdü - VİDEO\n14:23 15 Mart 2018\nAnkaranın Poladlı rayonu Atasoy Küçəsindəki evindən çıxan 81 yaşlı Ziyaətdin A.-nı 20 İyul 2013-də nömrəsi müəyyən edilməyən bir avtomobil vuraraq qaçıb.\nMetbuat.az türk mediasına istinadən bildirir ki, vətəndaşların qəzanı görüb nümayəndələrə xəbər verməsi ilə xəstəxanaya qaldırılan Ziyaətdin A. bütün müdaxilələrə baxmayaraq xilas edilə bilməyib. Qəza ilə əlaqədar geniş miqyaslı istintaq başladan respublika prokuroru, hadisə şahidlərinin ifadələrinə müraciət edib. Hadisəni görən Yaqub Y. adlı vətəndaş, özündən 100 metr məsafə uzaqda bir maşının üzərində Ziyaətdin A.-nı gördüyünü, Ziyaətdin A-nın maşının kapotu üzərində can verməsini və qəzaya uğrayan avtomobilin əyləc etmədiyini deyib.\nRespublika prokuroru, vurub qaçan avtomobilin müəyyən edilməsi üçün hadisə yeri və ətrafındakı təhlükəsizlik kameralarını araşdırıb. Kamera qeydlərini izləyən prokuror Ziyaətdin A-ya vuran maşının qəzanın olduğu yolda dayanmış şəkildə gözlədiyini, Ziyaətdin A. yola çıxandan sonra avtomobil içindəki şəxsin telefonla danışıb hərəkət etdiyini və şəxsi vurduğunu müəyyən edib. Şəhər polisinin kamera qeydlərindən alınan görüntülər ilə şəxsin ölümünə səbəb olan adamın Səadətdin Ö. olduğu müəyyənləşdirilib. Səadətdin Ö. adını araşdıran prokuror Səadətdin Ö. ilə Ziyaətdin A-nın xanımının 2009-cu ildən əlaqələrinin olduğu, 2-3 il ikilinin eyni evdə yaşadığı, Səadətdin Ö.-nün uşaqlarının hələ də birlikdə olduqlarını bildikləri, 2011-ci ildə Ziyaətdin A. ilə evlənməsinə baxmayaraq görüşməyə davam etdiklərini öyrənib. Xanımın daha əvvəl də başqa şəxsləri evlənmək məqsədilə aldatdığı, buna dair Adıyaman və Antalyada cinayət işlərinin olduğu müəyyənləşdirilib.\nİddianamədə, "Şübhəlilərin əvvəldən etibarən fikir və əməl birliyi içində hərəkət edərək, Ziyaətdin A.-nı öldürdükləri, bu ölüm sonunda Ziyaətdin A-ya məxsus mallardan və maaşdan pay almaq istədikləri, ifadələrində qəza hadisəsini, telefon danışıqlarını, telefon xətlərini özlərinin istifadə etdiklərini qəbul etdikləri, ancaq cinayətdən xilas olmaq üçün qəsdən qətl hadisəsini inkar etdikləri məlum olmuşdur" deyilib.\nqətl cinayət hadisə avtomobil


Əslində şəhər folklorunun mövcudluğu sənayeləşmə və texnolojiləşmənin dərinləşməsi şəraitində belə folklorun kəsilməzliyini, fasiləsizliyini sübut edən ən mühüm faktorlardandır. Kənd həyatından şəhər həyatına keçid, sadəcə olaraq, yaşayışın formasının (məkani-coğrafi) və məzmununun (şəhərin həyat tərzi ilə müəyyənləşən fəlsəfə) dəyişməsidir ki, bu da heç bir halda, insan mövcudluğu ilə birbaşa bağlı olan folklor yaradıcılığının bitməsi, tükənməsi və öləziməsi kimi xarakterizə oluna bilməz. Ən yaxşı halda, kəndə məxsus hansısa adət-ənənələrin, inanc və mərasimlərin arxa plana keçməsindən, müəyyən janr və formalarda təzahür edən təfəkkürün yeni situasiyaya müvafiq olaraq başqa şəkildə ortaya çıxmasından, üstəlik də yeni ənənələrin formalaşmasından və yayılmasından danışmaq mümkündür. Çünki kənd həyatından şəhər həyatına keçid, sadəcə olaraq, demoqrafik prosesin kənddən şəhərə doğru istiqamət¬lənməsi — insan miqrasiyası (bir yerdən başqa yerə doğru hərəkəti) ilə əla-qədar olaraq məskunlaşmanın xarakterinin dəyişməsidir ki, bunun da davamı şəhərin mədəni mərkəz kimi formalaşması, daha əlverişli infrastrukturun qurulması və bir sıra digər faktorların təsiri ilə urbanizasiya proseslərinin getməsi ilə xarakterizə olunur.\nBir qədər əvvəldə də vurğuladığımız kimi, kənd və şəhər mühitləri arasında ən mühüm fərqliliklərindən biri burada yaşayan əhalinin tərkibi - qruplara ayrılma imkanları ilə bağlıdır. S.Y.Neklyudov yazır ki, “Şəhər ənənəsi monolit deyil... Əgər kənd folkloru nisbətən bircinslidirsə, şəhərdə tələbələr, şagirdlər, professional və ya həvəskar qrupların nümayəndələri (tibb işçiləri, kompüterçilər, filatelistlər (poçt və s. markalarını, habelə müxtəlif ölkələrin kağız pullarını toplayıb kolleksiya düzəldənlər, futbol azarkeşləri) və s. üçün folklor müxtəlifdir; şəhər folkloru əsasən alt mədəniyyət qrupları çərçivəsində mövcud olur”. Burada müəllifin diqqət yetirdiyi məsələ subkultural gerçəkliklə bağlıdır ki, bu da şəhər mühiti və şəhər mədəniyyətini xarakterizə edən ən mühüm keyfiyyətdir. Şəhər mühitinin bir sıra parametrlər (dil, din, etnik mənşə, peşə, ixtisas və s.) üzrə fərqləndirilə biləcək kontingenti özünəməxsus, lokal çərçivəli alt mədəni qrupları təşkil edir ki, bu da birbaşa olaraq həmin sosial qruplara məxsus folklor yaradıcılığını da formalaşdırır. Şəhər mühitinin çoxçalarlığı və yaxud da bircinsli, monolit olmaması bu mühitdə meydana çıxan folklor janrlarında, süjet və motivlərdə də özünü göstərir. Həmçinin şəhər mühitinin və anoloji olaraq şəhər folklorunun çoxsaylı subkultural qruplardan təşkil olunması onun transformasiya olunduğu yeni mühitin - sosiotexnoloji və ya texnokulturoloji aləmin xarakterini, münasibətlər şəbəkəsini də müəyyənləşdirib. İnternet də çoxsaylı fərdlərin, qrup və cəmiyyətlərin şəbəkəsindən təşkil olunmuş yeni folklor mühitini və ya məkanını meydana çıxarıb ki, bu da kommunikasiyanın imkanlarına, texnoloji çərçivənin spesifikasına müvafiq yeni nəsil folklor nümunələrinin ortaya çıxmasına şərait yaradıb. Bu, eyni zamanda yeni folklor model və mexanizmlərini, dil və üslub, forma və məzmun, növ və janr texnologiyalarını or¬taya qoyub.\nƏslində, hazırkı şəraitdə - informasiya-kommunikasiya texnolo¬giyalarının sürətli inkişafı zəminində internetdə folklor proseslərinin getməsi, konkret olaraq virtual folklor nümunələrinin meydana çıxması, folklorun prosesual təbiətinin, fasiləsizlik və kəsilməzlik xarakterinin, bütün situasiya və şərtlərə müvafiq olaraq aktuallaşmaq imkanlarının bariz göstəricisidir. Artıq coğrafi olaraq kənddən şəhərə doğru istiqamətlənən insan həyatı, rəqəmsal texnologi¬yalar əsasında qurulan infomühitə transmissiya olunub. Bu gün virtual dünyanın sakinlərinə çevrilən insanlar ünsiyyət və münasibət ehtiyaclarını, emosional-psixoloji istəklərini, özünüifadə və özünüreallaşdırma tələbatlarını virtual kommunikasiya mühitində reallaşdırırlar ki, bu da müvafiq olaraq virtual folklor faktlarının meydana gəlməsini təmin edir.\nTəbii ki, şəhər mühitinin subkultural spesifikası, çoxçalarlı təbiəti onun özünəməxsus adət və ənənələrinin yaranmasına gətirib çıxarıb. S.Y.Neklyudov bu haqda yazır: “Buna baxmayaraq müasir şəhərdə yalnız lokal deyil, ümumxalq lətifələri, şəhər folklor-mərasim aktlarının ümumxalq modelləri - doğum, toy və yaxud yas kimi yeni və yenilənmiş rituallar mövcuddur”. Göründüyü kimi, alimin burada vurğulamaq istədiyi məqam şəhər mühitinə məxsus müəyyən davranışların, hərəkət və aktların lokal çərçivədən çıxaraq ümumxalq səciyyə daşıması, başqa sözlə desək, ənənəyə çevrilməsidir ki, bu da bir sıra ritual və mərasimlərdə özünü göstərir. Belə ki, “şəhər toylarında müşahidə olunan “Naməlum əsgərin qəbri üzərinə gül qoyulması, maşının radiatoru üzərinə “bantik” və “kukla” qoymaqla şəhərin müəyyən obyektlərinə (heykəl, tikili və s.) getmək və hökmən onların fonunda şəkil çəkdirmək” və s. kimi adətlər məhz şəhər mühiti üçün xarakterik olan detallardır. Doğrudur, kənd mühiti üçün də qəlibləşib, daşlaşıb, arxasında dərin inanc sistemi (inama və qorxuya əsaslanan) dayanan doğum, toy və yas mərasimləri və onlarla bağlı adət və ənənələr mövcuddur, lakin şəhər mühitində müşahidə olunan davranış və qaydalar yeni məzmun və hadisələrlə müşayiət olunur.\nŞəhər mühitinin özünəməxsus cəhətlərini ümumiləşdirərək S.Y.Neklyudov yazır: “Müasir şəhər mühiti müxtəlif ideoloji, estetik və dəyər oriyentirlərin¬dən təşkil olunmuş çoxsaylı qatlardan, müxtəlif xanalardan ibarət olmaqla heterogen və heteromorfdur”. Kənd mühiti və kənd əhalisi ilə müqayisədə şəhərin həm etnik, həm regional mənsubiyyət baxımından rəngarəng olması, eləcə də bir sıra digər parametrlərə görə (məsələn, peşə, əqidə və s.) fərqlənməsi son nəticədə bütün bu deyilən və deyilməyən faktorların çulğalaşmasından do¬ğan folklor mədəniyyətini meydana gətirir ki, onun da tərkibi çoxsaylı qatlardan təşkil olunur. Odur ki, şəhər folklorunu, həmçinin müvafiq olaraq, internet folklorunu regional, etnik parametrlər üzrə müəyyənləşdirərək təhlil etmək bir qədər çətindir. Bütün digər parametrlərindən asılı olmayaraq internet mühitinə daxil olan fərd artıq həmin dünyanın sakini olmağa və həmin reallığa uyğunlaş¬mağa başlayır ki, bu da gerçəkliyin qavranılması və ifadəsində, eyni zamanda bütün münasibət və reaksiyalarda özünü göstərmiş olur. Həmçinin virtual mü¬hitin verdiyi imkanlar hesabına məxfiliyin və maskalanmanın ən yüksək səviy¬yədə mümkünlüyü şəraitində bir sıra mənsubiyyətlər (etnik, regional, dini, peşə) arxa plana keçir və ya şüuri şəkildə keçirilir. Təbii ki, bu da özünüifadənin, daha doğrusu, gerçəkliyə (real və ya virtual) münasibətin hər faktında özünü göstərmiş olur. Bu cəhət şəhər mühitinə də məxsusdur ki, burada da ümumşəhər mədəniyyətinin daşıyıcılığı hesabına bir sıra spesifikalar ikinci plana keçmiş olur. Bu mühitdə fərd özünüifadə və davranışlarında daha çox sərbəstlik qazanır ki, bu da bir sıra psixoloji bariyerlərdən qurtulma və s. ilə müşayiət olunur. Bu baxımdan şəhər mühiti ilə virtual mühit, müvafiq olaraq şəhər folkloru ilə internet folkloru arasında kifayət qədər ortaqlıq mövcuddur.\nMüasir şəhər əhalisinin maraq və tələbatının ödənilməsində iştirak edən mənbələri barədə S.Y.Neklyudov qeyd edir ki, “Məsələ təkcə subkulturalara parçalanmaqda deyil, kənd folklorundan fərqli olaraq şəhər folkloru ideoloji cəhətdən də marginaldır. Müasir şəhər əhalisinin ideoloji tələbatını folklorun müvafiq funksiyalarını sıxışdırmaqla digər vasitələr - televiziya, radio, jurnal, qəzet və kütləvi ədəbiyyat” həyata keçirir.\nTəbii ki, subkultural parçalanma ilə bərabər, şəhər folklorunun ideoloji mənbələri də müxtəlifdir. Yəni şəhər əhalisinin dünyagörüşünün, həyata baxışı¬nın və yaxud da həyat tərzinin formalaşmasında onun təmasda olduğu infor¬masiya mənbələri mühüm rol oynayır. Belə ki, şəhər mühitinin bir çox digər spesifik cəhətləri ilə bərabər, informasiya qaynaqları, yəni folklor mexanizmlə¬rinin məzmun, mövzu mənbələri də fərqlidir. Şəhərdəki informasiya, məlumat daşıyıcıları və ya ötürücüləri insanlardan, fərdlərdən daha çox kütləvi informa¬siya vasitələridir (KİV). Lakin müasir folklor proseslərinin gedişi, informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının sürətlə yayılması şəraitində yeni folklor mexanizmlərinin formalaşması KİV-in “folklorun müvafiq funksiyalarını sıxışdır”ması kimi deyil, əksinə, yeni, tamamilə fərqli yaradıcılıq proseslərinin mey¬dana çıxmasına rəvac verib. Düşünürük ki, media, xüsusi ilə sosial media vasitəsi kimi internet və buradakı şəbəkələr, folklorun heç bir funksiyasını sı¬xışdırmır. Çünki “... şəhərlər və texnologiya folkloru sıxışdırmadı, əksinə öz ağuşuna aldı”. Buradakı proseslər fərqli, lakin folklor mexanizmləri əsasında cərəyan edir. Deməli, müasir şəraitdə - İKT-nin verdiyi imkanlar hesabına, ənənəvi, üz-üzə, real folklor proseslərinin aktuallaşdığı mü¬hitlərə alternativlər meydana gəlməkdədir. Kompüter, mobil texnologiyalar və internet, əslində, insanın ən ümumi mənada desək, özünüifadəsinin yeni vasitə¬ləri və məkanlarıdır. Bu prosesi KİV-in folkloru sıxışdırması kimi deyil, alter¬nativ informasiya mənbələr təklif etməsi kimi qəbul etmək, bizcə, daha doğru olardı. Çünki müasir dövrdə informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının çox sürətlə yayıldığı, İnternetin, virtual aləmin sərhədlərinin genişləndiyi, sosial medianın təsir imkanlarının artdığı bir vaxtda folklorun hər hansı bir şəkildə zəifləməsindən, arxa plana keçməsindən danışmaq absurddur.\nBeləliklə, kənddən şəhərə, şəhərdən isə virtual dünyaya “köç” edən müasir insanın folklor yaradıcılığı, əvvəlki dövrlərlə müqayisədə, yeni texno¬logiyaların köməyi ilə daha sürətlə və geniş yayılmaqda, dil, üslub, forma və məzmun baxımından yeni keyfiyyətlər qazanmaqda, bir sözlə, insanın ger¬çəkliyi duyması, dərk etməsi və qavramasında mühüm rol oynamaqdadır.\nXalq Cəbhəsi.- 2019.- 30 yanvar.- S.14.