AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI - Elçin | Xəzər jurnalı\nAZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATI - Elçin\nBu romanın qəhrəmanlarının bir qismi tarixi şəxsiyyətlərdir, ancaq onlarla bağlı hər bir epizodda və ümumiyyətlə, romanın hər səhifəsində tarixi dəqiqlik axtarmaq lazım deyil, həmin tarixi şəxsiyyətlər bu romanda artıq “müəllifin qəhrəmanlarıdır” – müəllifin gördüyü, onun qiymətləndirdiyi knyaz Pavel Dmitriyeviç Sisianov, yaxud da gənc şahzadə və vəliəhd Abbas Mirzə Qacardır.\nBu əsərdəki tarixi kolorit – tarixi faktlarla tanış olduqca, müəllifin hiss etdiklərinin, onun düşüncələrinin ifadəsidir və buradakı tarixi qəhrəmanlar da müəllif üçün qeyri-tarixi qəhrəmanlar səviyyəsində “özününküdür”.\nTarixçilər bu romandakı isimlərin hamısı ilə, buradakı məktublarla, ayrı-ayrı tarixi epizod və məqamlarla bağlı arxivlərdə axtarışlar aparmasınlar, çünki heç nə tapmayacaqlar. Romanda, olsun ki, tarix ilə üst-üstə düşməyən detal və ştrixlərə də fikir verməsinlər və bu baxımdan müəllifin təskinliyi ondadır ki, burada tarixlə üst-üstə düşən və müəllifin fikrincə, tarixilik baxımından əhəmiyyətli olan məqamlar da, güman ki, az deyil.\nMüəllif bu romanı İlyas Əfəndiyevin xatirəsinə həsr edir\nB A Ş\nBir də bu dünyaya gəlməyə tövbə.\nBu romanın qəhrəmanlarının bir qismi tarixi şəxsiyyətlərdir, ancaq onlarla bağlı hər bir epizodda və ümumiyyətlə, romanın hər səhifəsində tarixi dəqiqlik axtarmaq lazım deyil, həmin tarixi şəxsiyyətlər bu romanda artıq “müəllifin qəhrəmanlarıdır” – müəllifin gördüyü, onun qiymətləndirdiyi knyaz Pavel Dmitriyeviç Sisianov, yaxud da gənc şahzadə və vəliəhd Abbas Mirzə Qacardır.\nBu əsərdəki tarixi kolorit – tarixi faktlarla tanış olduqca, müəllifin hiss etdiklərinin, onun düşüncələrinin ifadəsidir və buradakı tarixi qəhrəmanlar da müəllif üçün qeyri-tarixi qəhrəmanlar səviyyəsində “özününküdür”.\nKnyaz Sisianov keçən ilin – 1804-cü ilin mayında, o vaxt ki, bu qan sevən vampir torpaq gül-çiçəklə bəzənib-düzənmişdi və knyaz Sisianov 20 minlik orduyla İrəvan xanlığına hücum etməyə hazırlaşırdı, qan tökülməsin deyə sonuncu dəfə İrəvan xanı Məhəmməd xana məktub yazaraq təslim olmasını tələb etmişdi: “Yaradana and içirəm ki, günəş geri fırlana bilər, Xəzər dənizinin suyu buxarlanıb yox ola bilər, ancaq mənim hücumumun qarşısını heç nə ala bilməz.”\nVə knyaz Sisianov, həqiqətən, hücum etdi, İrəvan qalasını mühasirəyə aldı və bu mühasirə üç ay davam etdi, ancaq bütün təslim tələblərini rədd edən Məhəmməd xan şəhər sakinləri ilə birlikdə bu mühasirənin məşəqqətinə dözdü – İrəvan qalasını fəth etmək mümkün olmadı. Məhəmməd xan knyazın təhqirlərlə dolu qəzəbli məktublarına təhqirlə yox, təmkinlə cavab verirdi, ancaq qalanı ala bilməyən Sisianov özünü məğlub yox, təhqir olunmuş hiss edirdi və İrəvan yürüşündə taleyi də elə bil knyazdan küsmüşdü – bir tərəfdən bu yerlərdə görünməmiş istilər başlayaraq, soldatlara əziyyət verirdi və ərzaq gətirən araba karvanları da gecikir, ərzaq xarab olurdu, o biri tərəfdən də bəd xəbərlər bir-birini əvəz edirdi: Abbas Mirzə İrəvanın yaxınlığında yeni hərbi qərargah qururdu və knyaz Sisianov buna imkan verməmək üçün, öz qoşunlarının bir hissəsini general-mayor Portnyaginin komandanlığı ilə yeni qurulan o qərargaha hücüm etməyə göndərdi, ancaq Abbas Mirzə onların qarşısına çıxıb, qələbə çaldı və Portnyagin geri çəkildi; Abbas Mirzə knyaz Sisianovun qoşunlarının tərkibində olan gürcü süvari dəstələrini gecə ikən mühasirəyə alıb, onların hamısını əsir götürdü və Tehrana göndərdi; yenə Abbas Mirzənin qoşunları gözlənilmədən İrəvanın yüz verstliyindəki rus gözətçi postuna hücum etdi, post rəisi mayor Montrezoru da, onun bütün dəstəsini də qətlə yetirdi. Bütün bunlara layiqincə cavab verə bilmədiyi üçün, knyaz Sisianov təhqir hissinin yükü altında, sentyabr ayında geri çəkilməyə məcbur oldu. Knyaz heç vaxt heç nəyi əlahəzrət imperatordan gizlətmirdi və bu dəfə də əlahəzrətə yazdığı məktubda heç nəyi gizlətmədi: “Özümə baxanda ürəyim ağrıyır. Mən 30 illik xidmətim ərzində ilk dəfədir ki, mühasirəyə alınmış şəhəri zəbt etmədən qoşunları geri çəkdim.”\nKnyaz qeyri-şüuri əlini sinəsində, ürəyinin üstündə gəzdirdi – nə olsun? İndi bu gecə vaxtı bütün bunları xatırlamağın nə mənası var? Hər kiçik büdrəmədən sonra günəş geriyə fırlanacaqdısa, onda dünya gərək çoxdan tar-mar olaydı – günəş isə əvvəlki kimi səhər çıxır, axşam batır.\nBu nə uşaq fikirləridir belə? Güllələr, qəlpələr ona görə səndən yan keçib, qılınclar ona görə sənə aman verib, sən 50-ni ona görə keçmisən ki, indi səni soyuq tər bassın və bu cürə boş-boş fikirlərə qapılasan?\nAncaq yataq otağını bürümüş qaranlıq içində o, ürəyinin dərinində hiss edirdi ki, İrəvan uğursuzluğu bir bəhanədir, onu gecənin yarısı yuxudan oyadan, onu darıxdıran, ürəyini sıxan bu deyil… Bəs nədir?\nVə bu dəfə knyaz Sisianov fikrində yox, pıçıltı ilə:\n– Bəsdir! – dedi və elə o andaca özü özünə istehza etdi: gecənin yarısı özü özünə – komandan soldata – əmr edir.\n“Təklikdəndi…” – qəflətən ağlına gələn bu fikir özü ilə soyuq bir tər gətirdi.\nKnyaz Sisianov heç vaxt özünü tək hiss etməmişdi, tənhalıq hissi ona tamam yad idi və birdən-birə bu “təklikdəndi…” əhvali-ruhiyyəsi onu əməlli-başlı diksindirdi. Bu nə ovqatdır belə? Bu nə sentimentallıqdır? O, həmin anlarda, hətta çox uzaqlarda qalmış “Yuliya”nı xatırladı, 19 yaşında fransız dilindən tərcümə etdiyi “Yuliya, yaxud Xoşbəxt peşimançılıq” povestini və bu nə xatırlamalardır belə, indi özü – 51 yaşlı infanteriya generalı, əslində bütün Qafqazın hakimi Yuliya sentimentallığına qapılıb? Knyaz yeniyetmə, ilk gənclik çağlarında şeirlər yazırdı və birdən-birə o, həmin şeirləri xatırlamaq, yadına salmaq istədi, ancaq o şeirlərdən heç biri, hətta bir misrası da onun yadına düşmədi. O, hiss etdi ki, bu fikirlər, bu əhvali-ruhiyyə onu heç vəchlə görmək və düşünmək istəmədiyi bir uzaqlığa aparacaq və o qaranlıq içində knyazın saat kimi işləyən beyni həmin uzaqlığa getməmək üçün – batan saman çöpündən yapışan kimi – yenə İrəvan xanlığını onun yadına saldı.\nİrəvan yürüşünün uğursuzluğu, əslində kiçik bir dərs idi və knyaz Sisianov dərsləri gizlətmədiyi kimi, onlardan nəticə çıxarmağı da bacarırdı. İndi Bakı yürüşünə hazırlıq gedirdi və Bakını zəbt edəcəyinə knyazın heç bir şübhəsi yox idi. Lap yaxınlarda – Bakıdan sonra növbə İrəvan xanlığına da çatacaqdı və bu dəfə İrəvan da Derjavanın tərkibinə daxil ediləcəkdi – knyaz Sisianovun buna da şübhəsi yox idi. Cənubi Qafqaz da bütün Qafqaz kimi əbədi olaraq Derjavanın bir guşəsinə çevriləcəkdi və rus soldatının bu torpağa tökülən qanı əbəs axıdılmış olmayacaqdı.\nBəli, o, – knyaz Sisianov – Böyük Rusiyanı Zaqafqaziyaya qılıncla gətirirdi, ancaq vaxt gələcək, bu yerlər başqa bir Rusiyanı da tanıyacaq – maarifçi Rusiyanı. Rusiya Avropa mədəniyyətini və maarifini özü əxz edə-edə, özündən keçirib, bu yerlərə də gətirəcək və əlbəttə, o zaman xəncərlərini bellərindən açıb, boyunlarına bant bağlamış Cənubi Qafqaz aborigenlərinin heç ağlına da gəlməyəcək ki, şəstlə əyinlərində gəzdirdikləri o frakları Zaqafqaziyaya knyaz Sisianovun qılıncı gətirib.\nKnyaz Sisianov əlini çarpayının yanındakı dolabçanın üstündə gəzdirdi, kiçik zınqrovu tapıb silkələdi.\nDərhal qapı açıldı və növbətçi zabit içəri girdi:\n– Eşidirəm, alihəzrət!\nArakəsmədə yanan kerosin lampasının zəif işığı açıq qapıdan yataq otağına düşdü və elə bil kerosin lampasının bu zəif işığı knyazın içinə dolmuş o təlaş qarışıq nigarançılığı bir az əridib yumşaltdı.\n– Mənə su gətirin.\nNövbətçi zabit su gətirdi və knyaz çarpayıda oturub suyu içərək, fincanı farağat dayanmış növbətçiyə qaytardı:\n– Gedə bilərsiz.\nNövbətçi zabit yataq otağından çıxıb qapını bağladı və yataq otağına yenə də elə o yuxudakı kimi bir qaranlıq çökdü.\nVə birdən-birə o qaranlıq içində çariça Mariya knyaz Sisianova baxıb gülümsədi.\nKnyaz təsəvvüfdən uzaq, mistikanı nəinki qəbul etməyən, bununla, ümumiyyətlə, maraqlanmayan, xurafata tamam yad bir adam idi və Peterburq, Moskva kübarlarının, hətta bədbəxt Pavelin də mistikaya inamı onu qıcıqlandırırdı, daxilən əsəbiləşdirirdi, bu insanların ilk növbədə öz taleləri ilə bu qədər maraqlanmasını o, Rusiyanın taleyinə biganəlik kimi qiymətləndirirdi.\nHəmin gecəyarısı knyaz Sisianovun gözlərinin qabağında birdən-birə üç dənə 4 rəqəmi peyda oldu: 444 – Pavelin imperatorluğu düz 4 il, 4 ay, 4 gün çəkdi – bu 4-lər, elə bil şifrələnmiş bir tale yazısı idi və Pavel bu tale yazısını düz 34 il gözlədi – o, 34 il əvvəl taxta çıxmalı idi. Deyilənə görə ülyahəzrət Yekaterina vəsiyyətnamə yazıb, nəvəsi Aleksandrı vəliəhd seçmişdi, ancaq imperatriçə ölüm ayağında olanda Pavel özü o vəsiyyətnaməni tapıb yandırmışdı.\n– Lənət şeytana! – pıçıldadı, indi də saray dedi-qodularına uyur? Deyilənə görə… Deyilənə görə… Bu obıvatel əhvali-ruhiyyəsi nə vaxtdan səni ələ alıb, alihəzrət Baş komandan?\nVə elə özü özünə lağ etdiyi həmin məqamda birdən-birə knyaz Sisianova elə gəldi ki, o 444-ü ona çariça Mariya göstərir.\nBu dəfə knyaz içindən qalxan bir qəzəblə:\n– Bu nədi belə? – pıçıldadı.\nO – knyaz Pavel Dimitriyeviç Sisianov! – Kimsəsiz qoca kaftara dönmüşdü, nədir?\nBu nə qarabasmalardı belə?!\nGeneral Lazarev kimi bir soldatı xatırlayıb fəxr etməkdənsə, Mariya kimi bir ifritə onun gözlərinin qabağına gəlib, onu qorxutmaq istəyir?\nKnyaz Sisianov bütün ehtirası ilə özü özünə qəzəbləndi və o gecəyarısı birdən-birə onun içinə dolmuş həmin tənhalıq hissiyatı da, şübhələr də, bir ərəfə təlaşına qarışmış nigarançılıq da elə bil onun qeyzindən qorxub, bircə anın içində yox olub getdi.\nGeneral-mayor Lazarev imperiyanın ləyaqətli bir soldatı idi və şərəfli bir soldat ömrü yaşayaraq Zaqafqaziya riyakarlığının qurbanı oldu.\nİki il bundan əvvəl – 1803-cü il yenicə başlamışdı – gürcü şahzadələrinin çoxunun Gürcüstandan uzaqlaşdırılmasında, Rusiyaya köçürülməsində xüsusi xidmətləri olan general Lazarev – Tiflis polismeysteri general-mayor İvan Petroviç Lazarev – Tiflisdə yaratdığı məxfi kəşfiyyat şəbəkəsinin məlumatına əsasən, Baş komandana məruzə etdi ki, bir dəstə gürcü zadəganı Baqrationları taxtda oturtmaq üçün çevriliş hazırlayır və bu çevrilişi hazırlayanlar arasında knyaz Sisianova qohumluqları çatan bir neçə Sisişvili knyazları da var. General Lazarev Baş komandanın hüzurunda onların da adını bir-bir sadalamaqdan çəkinən zabit deyildi və belə də etdi – Baş komandana qohumluqları çatan knyazların da adlarını bir-bir sadaladı. Onun, yəni general Lazarevin belə bir qırmızılığı, sərtliyi və düzlüyü knyaz Sisianovun xoşuna gəlirdi və o, general-mayorun bu cəhətlərini yüksək qiymətləndirir, ona aşkar bir hörmətlə yanaşırdı.\nKnyaz hərtərəfli yoxlama apartdırdıqdan sonra general Lazarevin məlumatı təsdiqini tapdı və gürcü zadəganlarının satqınlığından qeyzə gəlmiş Sisianov xüsusi bir amansızlıqla həmin sui-qəsdçi gürcü zadəganlarını Sisiaşvili knyazları ilə birlikdə darmadağın etdi. Qaça bilənlər öz arzularını da özləri ilə apararaq, qaçıb canlarını qurtardı, qaça bilməyən özündən müştəbeh, əda ilə oturub, əda ilə duran gürcü knyazları isə Baş komandanın əmri ilə adi oğrular, frıldaqçılar kimi Misxet həbsxanasına salındılar.\nBu hadisədən sonra knyaz Sisianov bir daha əmin oldu ki, gürcü çarlarının bütün qohum-əqrabası Qafqazdan sürgün olunmasa, Gürcüstanda əmin-amanlıq olmayacaq və Gürcüstanın bölgələrində çarlıq iddiasında olanların qarşısını almaq başqa cür mümkün deyil. Əlahəzrət imperator Aleksandrı inandırmaq lazım idi ki, Gürcüstanda çar nəslinin butün nümayəndələrini burada yaşamaq hüququndan məhrum etməyə icazə versin və knyaz Sisianov bütün qətiyyəti ilə əlahəzrətin özünə müraciət etdi və buna nail oldu.\nƏlahəzrət imperator razılıq verdikdən sonra, knyaz Sisianovun əmri və biləvasitə nəzarəti ilə hələ də Gürcüstanda qalmış şahzadələrin, çar ailələrinə mənsub olanların hamısı köçürülməyə başladı. Köçmək istəməyən, ən çox müqavimət göstərən isə knyaz Sisianovun yaxın qohumu çariça Mariya idi və ifritə Mariyanın övladları ilə birlikdə Rusiyaya göndərilməsini knyaz şəxsən general Lazarevin özünə tapşırdı.\nHayıf Lazarevdən, ona yaraşmayan ucuz bir ölümlə öldü, o cür soldat bir Baba-Yaqanın1 qurbanı oldu.\nBelə-belə işlər, Babua Arçil…\nVə knyaz Sisianov birdən-birə Babua Arçili xatırladı.\n… Görünən o məkanda, Kaspi dənizinin sahili ilə asta-asta bir atlı gedirdi.\nVə O, əlbəttə, Panteranı tanıdı.\nVə Panteranın belində oturmuş gənc bir azərbaycanlı bəy atın boynunu tumarlayırdı, hərdən Panteranın yalını qaşıyırdı və Panteranın bütün daxilindən gələn zərif bir xoşbəxtlik dalğa-dalğa ətrafa yayılırdı.\nO anlarda Pantera görünən o məkanda atların ən xoşbəxti idi…\nTiflis polismeysteri, general-mayor Lazarev İvan Petroviçin babaları keçən əsrin əvvəllərində Kazan quberniyasına köçüb-gəlmiş kasıb Polşa zadəganlarından idi və o, knyaz Sisianovdan üç il əvvəl – 1799-cu ildə Kaxetiyaya göndərilmişdi.\nQocalıb əldən düşmüş Kaxetiya çarı XII Georgi Cənubdan Qacarların, Şimaldan isə Dağıstan hakimlərinin hücumlarının qarşısını almaq üçün, belə bir xahişlə imperator Pavelə müraciət etdi ki, Rusiya ona hərbi yardım göstərsin və o vaxt Mazdokda hərbi qulluqda olan, yenicə general-mayor rütbəsi almış Lazarev imperatorun göstərişiylə öz alayı ilə birlikdə Zaqafqaziyaya yola düşdü, düz 36 gün müddətində qarlı-çovğunlu Qafqaz dağlarını aşa-aşa Tiflisə gəlib çıxdıqda isə məlum oldu ki, Kaxetiyadakı hərc-mərcliyin səbəbi Osmanlıların, Qacarların hərbi yürüşlərinin, ləzgilərin, avarların qəfil hücumlarının qorxusu ilə yanaşı, həm də çarın taxtına sahib olmaq istəyən gürcü şahzadələrinin hakimiyyət uğrunda bir-birləri ilə apardıqları mübarizə, bir-birlərinə qarşı qurduqları fitnə-fəsaddır.\nArvadbaz Georginin müxtəlif arvadlardan böyük oğlanları var idi və o, yəni səhhəti kimi iradəsi də zəif olan XII Georgi heç vəchlə oğlanlarının öhdəsindən gələ bilmirdi, onların qorxusundan heç birini vəliəhd də elan edə bilmirdi.\nBir neçə il bundan əvvəl general Lazarevin həyatında yarası heç vaxt sağalmayacaq bir faciə baş vermişdi – qısa bir zamanda tamamilə gözlənilmədən on altı yaşlı qızı Tatyana və bir il keçməmiş, bu faciə ilə heç cürə barışa bilməyən arvadı Zoxra vəfat etdi. Mənşəcə xaç suyuna çəkilmiş Kazan tatarlarından olan Zoxranın vəfatından sonra tamam tək qalmış İvan Petroviç əvvəlkindən də artıq dərəcədə öz hərbi xidmətinə bağlandı və onun bütün arzu və istəkləri də, hüsn-rəğbəti də, düşüncələri də elə ordu ilə bağlı idi.\nAlayını Tiflisdə yerləşdirən general Lazarev ilk növbədə gürcü şahzadələri zərərsizləşdirməklə, onları bir-bir ya zor gücünə, ya da şirin dillə Rusiyaya göndərməklə məşğul oldu və bu çətin işdə o, öz alayının gücündən, imperiyanın adından çox, şəxsi nüfuzundan istifadə edirdi – bu nüfuzu isə Lazarev artıq qazanmışdı – Qafqazda nüfuz qazanmaq isə, əlbəttə, zarafat iş deyildi.\nMəsələ burasında idi ki, Lazarev Tiflisə gəldikdən bir müddət sonra – artıq yeni yüzillik: XIX əsr başlamışdı, 1800-cü il idi, – Avarlı Ömər xan on beş minlik bir dəstə, – əslində, ordu ilə Gürcüstanın sərhədlərini aşdı və bu xəbər çar da, bir-birinə düşmən olan şahzadələr də başda olmaqla kənd camaatından tutmuş adlı-sanlı knyazlaracan Kaxetiyanı dəhşətə gətirmişdi. Ömər xan təkcə avarların arasında yox, bütün Dağıstanda böyük nüfuz sahibi idi və bu adlı-sanlı cəsur adam Cənubi Qafqazda da məşhur idi, onun cəsarəti və amansızlığı haqqında əfsanələr gəzirdi, aşıqların qoşduğu “Avarlı Ömər xan” dastanı bir tərəfdən bu hakimin igidliyinə heyranlıq hissi yaradırdı, o biri tərəfdən də insanları vahiməyə salırdı.\nÖmər xanın və onun sağ əli olan İsgəndər bəyin nəhəng bir dəstə ilə Kaxetiyaya yürüşü, həqiqətən, böyük bir fəlakətdən xəbər verirdi və bu, general Lazarev üçün ağır bir sınaq, eyni zamanda şəxsi nüfuz qazanmaq, imperiyanın adını ucaltmaq üçün də bir fürsət idi. General bu sınaqdan çıxmaqdan çəkinmədi və Şimaldan göndərilmiş yeni qüvvələrlə birlikdə – artileriya ilə təchiz olunmuş yeddi batalyon idi – Tiflisdən çıxaraq İora çayının sahilində Ömər xanı qarşıladı. Həmin vuruşda gürcü şahzadələri Baqratın və İoannın atlıları da generala köməyə gəlmişdilər və qılıncdan, güllədən qorxmayan Lazarevin çevik, qətiyyətli komandanlığı ilə rus topları və rus qoşunları Ömər xanı məğlub etdi, xan özü yaralanıb Dağıstana qayıtdı, İsgəndər bəy isə əsir düşdü.\nBu qələbəyə görə general-mayor Lazarev Müqəddəs İerusəlimli İoann ordeninin komandor xaçı ilə təltif olundu, gürcülər isə ona xüsusi hörmət və ehtiram əlaməti olaraq, İsgəndər bəyin başını kəsib torbaya qoydular və o torbanı Lazarevin yaşadığı evə gətirib, generalın qarşısında açaraq, İsgəndər bəyin başını onun ayaqlarının altına atdılar. Lazarev İsgəndər bəyin saçlarından yapışıb, başı yuxarı qaldırdı və ikinci mərtəbədəki eyvana çıxıb, bu başı küçəyə yığışmış gürcülərin sidqi-ürəkdən gələn alqış sədaları altında onlara göstərdi.\nGeneral-mayor Lazarevin qazandığı nüfuz beləcə təsdiq olundu.\nVə həmin vaxtdan sonra, hətta çariça Mariya da bəzən öz iqamətgahında general Lazarevi qəbul edir, fikirlərini, təkliflərini biləvasitə özü ona çatdırırdı və XII Georginin arvadının – həm də bu, Mariya idi! – belə bir iltifatı bir tərəfdən Mariyanın düşmənlərinin Lazarevə bəslədikləri kin-küdurəti daha da artırırdı, o biri tərəfdən ona Mariyanın tərəfdarlarının daha artıq hörmətini qazandırırdı, bir tərəfdən də general Lazarevin çariça Mariya ilə görüşlərində xüsusi bir əhvali-ruhiyyə yaratdı. General Lazarev Cənubi Qafqaza gəldiyi vaxtdan etibarən və ümumiyyətlə, – hər şeyi adı ilə demək lazımdır – çariça Mariya ilə görüşlər onun son illərdəki həyatında ən xoş anlar olurdu.\nSərt, tərs və gözəl çariça Mariyanın 40 yaşı hələ tamam olmamışdı, ancaq bu qadında elə bir təbii zəhm var idi ki, onun ən qatı düşmənləri – Georginin başqa arvadlarından olan şahzadələr belə, bəzən Mariyanın qarşısında özlərini itirirdilər, onun qurduğu hörümçək toruna düşməkdən qorxurdular.\nGeneral Lazarev gecələr yuxuya getməzdən əvvəl Tatyananı da, Zoxranı da, demək olar ki, hər gün xatırlayırdı və o, tamamilə əmin idi ki, onların ikisi də haqq dünyasında mələklərlə bir yerdədirlər, çünki onların ikisi də mələklər kimi tərtəmiz, pak idi, ancaq çariça Mariyanı ilk dəfə görəndən sonrakı gecə general Lazarevin fikrindən keçdi ki, hərgah Zoxranın yerində çariça Mariya olsaydı, onu, yəni general Lazarevi tək qoyub getməzdi. Hətta o məqamda general Lazarevin ürəyindən az qala cismani bir hissiyyat da keçdi ki, Zoxranın onu tək qoyub mələklərin yanına uçmasında bir eqoizm, hətta bir xəyanət çaları var və elə həmin anda da general Lazarev bu hissiyyatın nə qədər ədalətsiz olduğunu düşündü, özü özünün o hissiyyatından sarsıldı. Çariça Mariya Tatyananın ölümünə dözərdi və general Lazarevi tək qoymazdı, Zoxra isə dözmədi və qızının ardınca göylərə uçdu – bu, onun vəfası, yoxsa tək qoyduğu general Lazarevə vəfasızlığı idi? – əlbəttə, vəfası idi, ancaq çariça Mariya da elə ilk görüşdən general Lazarevin fikrində və hissiyyatında elə bir qadın idi ki, o, Tatyananın ölümünə dözsəydi və general Lazarevi tək qoyub getməsəydi – bu da vəfasızlığın yox, böyük və məğrur bir vəfanın göstəricisi olardı.\nÇariça Mariya on doqquz yaşlı oğlu Cəbrayılın və on yeddi yaşlı qızı Tamaranın Rusiyaya göndərilməsinə heç vəchlə razılıq vermirdi və Cəbrayılı Kaxetiya taxtına oturtmaq istəyirdi. Lazarev Cəbrayılın da, Tamaranın da Sankt-Peterburqda şahzadə titulunu saxlayacaqlarını, onların təhsil alacaqlarını, onlara təhkimli kəndlilərlə birlikdə torpaq bağışlanacağını nə qədər təkrar etsə də, bunun əhəmiyyəti yox idi, çariça Mariyanı yola gətirmək mümkün deyildi, çünki bir tərəfdən onun gürcü kübar cəmiyyətindəki mövqeyi elə idi ki, zor işlətmək bu cəmiyyətdə onsuz da zəif olan Rusiyaya meyli daha da zəiflədə bilərdi, o biri tərəfdən isə general Lazarev çariça Mariya ilə heç vəchlə güc dilində danışmaq iqtidarında deyildi və çariça Mariya bunu bilirdi.\nXII İrakli 1800-cü ilin dekabrında vəfat etdikdən sonra, o vaxt ki şahzadələrin Kaxetiya tacı uğrunda ölüm-dirim mübarizəsi başladı, o vaxt ki bu şahzadələri dəstəkləyən müxtəlif qüvvələrin ədavəti bir-birinə qarışdı, bu hadisələri diqqətlə izləyən Osmanlı imperiyası və Qacarlar da Zaqafqaziyada öz mövqelərini gücləndirmək fürsətindən istifadə etməyə başladı, onda çariça Mariyanın istəyi – Kaxetiya tacı Cəbrayılın olmalıdır! – daha da şiddətləndi, qarşısı alınmaz bir alova çevrildi.\nGeneral Lazarev qoşunların gücündən, özünün nüfuzundan istifadə edərək, heç bir şahzadənin taxtı ələ keçirməsinə imkan vermədi və imperator Pavelin qərarını gözlədi. Ali qərar isə belə oldu ki, Gürcüstan Rusiyaya birləşdirilir və general Lazarev bu manifesti bütün gürcü kilsələrində, azərbaycanlı məscidlərində oxutdurdu. Gürcü şahzadələri bu manifesti aşkar bir kin-küdurətlə qarşıladılar və yenə də bir-birinə qarşı fitnə-fəsadlarını davam etdirdilər, çariça Mariya isə həmin inadla nə edirdisə – hansı vasitəyə əl atırdı, hansı intriqanı qururdu – hətta gürcü cəmiyyətinin bütün təbəqələrində muzdlu və muzdsuz xəbərçiləri olan general Lazarev belə, bunun yarısından çoxunu bilmirdi.\nİki il bu cür çaxnaşma içində keçdi, nəhayət, keçən ilin – 1802-ci ilin avqustunda əlahəzrət imperator Aleksandr knyaz Pavel Dmitriyeviç Sisianovu Baş komandan təyin etdi və elə ilk görüşdən general Lazarevlə knyaz arasında işgüzar bir münasibət yarandı – onların hər ikisi xidmət adamı idi. Baş komandan nəinki yalnız şahzadələri, ümumiyyətlə, çar nəsillərinə mənsub olanların hamısını Gürcüstandan təmizləməyə başladı və çariça Mariyanın inadını, tərsliyini görüb, 1803-cü il aprel ayının 17-də axşam general Lazarevi öz hüzuruna çağırtdırdı.\nHəmin aprel axşamı yazın gəlişi Tiflisdə əməlli-başlı hiss olunurdu, knyaz Sisianov kabinetinin pəncərələrini taybatay açmışdı və otaqda bir yaz qoxusu var idi. Gün xeyli uzansa da, kabinetə yavaş-yavaş alaqaranlıq çökürdü, ancaq knyaz kerosin lampalarını hələ yandırmamışdı – yanan kerosin lampalarının iyi otağa dolmuş bu yaz qoxusuna tamam yad bir şey idi.\nÜstü cürbəcür məlumatlarla, raportlarla, danoslarla dolu böyük yazı mizinin arxasında oturmuş knyaz Sisianov qarşısında farağat dayanmış general Lazarevə baxaraq, ayağa qalxıb onunla üzbəüz dayandı: bu general-mayor imperiyaya və əlahəzrətə sadiq olan əsl rus soldatı idi və onların ikisində də bir-birinə qarşılıqlı hüsn-rəğbət var idi. General Lazarev o azsaylı yüksəkrütbəli hərbçilərdən biri idi ki, daha da yüksək rütbəyə nail olmaq xətrinə yox, vətənin və imperiyanın mənafeyi naminə fəaliyyət göstərirdi, onda yalançı heç nə yox idi və knyaz Sisianov məhz bu cür rus generalları ilə fəxr edirdi. O, qarşısında farağat dayanmış bu nisbətən cavan general-mayora baxa-baxa iyirmi il bundan əvvəli xatırladı – xəyal onu o vaxtlara apardı ki, polkovnik Sisianov Sankt-Peterburq qrenader alayının komandiri idi, bəzən Baş komandan feldmarşal qraf Saltıkovla1 beləcə üzbəüz dayanırdılar və hər ikisinin də bir-birinə daxili bir hüsn-rəğbəti var idi. Sadəcə olaraq bu gün feldmarşal Saltıkov qismində o özü, polkovnik Sisianov qismində isə Lazarev idi.\n– General, – dedi – mənim heç kimin nazı ilə oynamaq fikrim yoxdur! O cümlədən də çariça Mariyanın. Sabah səhər tezdən Mariyanın özünü də, övladlarını da Tiflisdən çıxararaq, Peterburqa yola salmağı sizə tapşırıram.\nBaş komandanın əmri general Lazarev üçün gözlənilməz olmadı – o, əmin idi ki, Baş komandan təbiətli bir adam uzun müddət çariça Mariyanın hikkəsinə dözməyəcək, əvvəl-axır buna son qoyulacaq və Baş komandanın nəinki Mariyanın övladlarını, əmin-amanlıq naminə Mariyanın özünü də Rusiyaya göndərəcək. General bunu da bilirdi ki, çariça Mariya, əslində knyaz Sisianovun yaxın qohumudur və knyaz Sisianovun bu cür yaxın və uzaq qohumları, eləcə də, qohum olmayıb, özlərini onun qohumu kimi qələmə verən gürcü zadəganlarından tutmuş, Tiflis lotularınacan yalançı qohumları az deyildi, ancaq Baş komandan üçün bütün bunların nə bir mənası, nə də bir əhəmiyyəti var idi. Sisianov Derjavaya düşmən münasibəti bəsləyən Sisişvili knyazlarının başına elə bir oyun açdı ki, verilən cəzalar, hətta bu əməliyyatın ən aktiv iştirakçısı olan general Lazarevə də həddən artıq sərt göründü və onun raport yazaraq, öz səlahiyyətləri daxilində bəzi yumşaldıcı təkliflərini Baş komandana təqdim etdikdən sonra da knyaz Sisianov bu təklifləri qəbul etmədi.\nVə knyaz Sisianov Baş komandan gəldikdən sonra, general Lazarev daima çariça Mariya ilə bağlı belə bir əmr gözləyirdi və o, bu barədə fikirləşəndə əməlli-başlı həyəcanlanırdı, hətta hərdən gecələr onun təsəvvüründə belə qorxunc bir mənzərə yaranırdı ki, çariça Mariyanın saçlarından tutub sürüyə-sürüyə onu konvoylara təhvil verir – belə anlarda qorxunun-hürkünün nə olduğunu bilməyən bu rus generalının həyəcandan bütün bədəni titrəyirdi. Ancaq buna baxmayaraq, general Lazarev əldə etdiyi bütün məxfi məlumatlar kimi, çariça Mariyanın Rusiya əleyhinə fəaliyyəti ilə bağlı gizli məlumatları da Baş komandana məruzə edirdi – bu, İvan Petroviçin şəxsi istəyindən asılı olmayaraq,Tiflis polismeysteri general Lazarevin dövlət qarşısında borcu idi. Həmin günlərdə general Lazarevin qulağına çatmışdı ki, Mariya övladları ilə birlikdə İstanbula qaçmaq üçün gizli hazırlıq görür və Kaxetiyanı yenidən Rusiyanın tərkibindən çıxarıb, Cəbrayılı taxtda oturtmaq uğrunda mübarizəsini İstanbulda davam etdirmək istəyir, ancaq bu məlumatı hələ tam dəqiqləşdirmədiyi üçün, hələ Baş komandana məruzə etməmişdi.\n1803-cü ilin həmin 17 aprel axşamı knyaz Sisianov:\n– Əmri yerinə yetirin və sabah nahara qədər mənə məruzə edin! – dedi.\n– Oldu, alihəzrət! – dedi və onun tələffüzündəki həmişəki qətiyyət əmrin yerinə yetiriləcəyinə zərrə qədər də şübhə yeri qoymadı.\nHəmin anda knyaz Sisianovun fikrindən keçdi ki, kaş, onun bütün generalları hündürboylu, yerində durmayan uzun sarışın saçları tez-tez ağ bənizinə tökülən, göy gözlərinin baxışları həmişə aydın olan bu əsl hərb adamı kimi cəsarətli, dəqiq və qətiyyətli olaydılar, ancaq knyaz Sisianov fikrindən keçən hər sözü deyən adam deyildi və yalnız:\n– Gedə bilərsiz!– dedi.\nGeneral-mayor Lazarev xüsusən o vaxtdan ki arvadından və qızından sonra tək qaldı, səhərlər elə yuxuda ikən təhtəlşüur olaraq, quşların səsini gözləyirdi və elə ki eşikdəki ağaclardan – Tiflis isə yaşıl şəhər idi – quşların səsi eşidilirdi, o, gözlərini açırdı və gözlərini açan kimi də cəld ayağa qalxırdı. 1802-ci ilin o 18 aprel günündə də sübh tezdən quşların səsi yataq otağını bürüdü və bir-birinə qarışmış bu cürbəcür Tiflis quşlarının səsi gözəl bir yaz səhərinin açılmasından, gözəl bir yaz gününün başlanmasından xəbər verirdi.\nAncaq o gözəl yaz günü general Lazarev çariça Mariyanı sürgünə göndərməli idi.\nİki gündən sonra general Lazarevin 40 yaşı tamam olacaqdı və 40 yaş artıq yaşanmış ömür barədə özü özünə hesabat vermək dövrü idi – general belə fikirləşirdi, ancaq özü özünə hesabat verməyə onun nə vaxtı, nə həvəsi, nə də əhvali-ruhiyyəsi var idi – o, Mariyanı sürgünə göndərməli idi.\nLazarev Baş komandanın əmrini vaxtında yerinə yetirmək üçün, hələ gecə düşməmiş nəzarət üçün çariça Mariyanın iqamətgahına iki zabit göndərmiş, iqamətgahı mühasirəyə aldırmış, çariçanın özü, övladları və qulluqçuları üçün faytonlar hazırlatmış, onları müşayiət edəcək zabitləri müəyyənləşdirmiş, konvoyu şəxsən özü yoxlamışdı. Baş komandanın əmri var idi, Derjavanın maraqları naminə verilmiş bu əmr nəyin bahasına olursa-olsun, nahara qədər yerinə yetirilməli idi və general Lazarev bilirdi ki, belə də olacaq və nahara qədər əmrin yerinə yetirildiyi barədə Baş komandana məruzə edəcək.\nBu əmr general Lazarevin bütün içində bir sıxıntı və pərişanlıq yaratmışdı, ancaq onun heç fikrindən də keçə bilməzdi ki, verilmiş əmr yerinə yetirilməsin və əlbəttə, o, bir bəhanə tapıb, özünü kənara çəkə bilərdi, misal üçün, özünü xəstəliyə vura bilərdi, Baş komandan da bu işi “Qəssab” podpolkovnik Serebryakov kimi birinə tapşırardı, həmin adam da, misal üçün, elə həmin podpolkovnik Serebryakov məmnuniyyətlə bu işin öhdəsindən gələrdi, lap çariça Mariyanın saçlarından tutub sürüyə də bilərdi, ancaq general Lazarev bunu – özünü yalandan xəstəliyə vurmağı, öz soldat borcuna xəyanət etməyi – heç vaxt özünə bağışlaya bilməzdi. O, əmr almışdı və əmr yerinə yetirilməli idi və yerinə də yetiriləcəkdi, qoy general Lazarevin xəyalındakı Mariya daima ona nifrət etsin, qoy general Lazarev daima əzab çəksin – əmr yerinə yetirilməli idi, Lazarev soldat idi – rus soldatı – və soldat əmri yerinə yetirməlidir.\nVə həmin yaz səhəri general Lazarev özü çariça Mariyanın iqamətgahına getdi.\nÇariça Mariya rəsmi əlbisəsi əynində taxtda uzanıb, üstünə yüngülcə şal salmışdı və general Lazarev içəri girib həmişəki kimi başı ilə təzim etdikdə, ani olaraq fikrindən keçirdi ki, bu zəhmli, zabitəli və gözəl qadını uzandığı o taxtdan qaldırıb Peterburqa yola salmaq – indiyə kimi həyatında heç vaxt almadığı qəmli, kədərli bir əmrdir.\nŞahzadə Cəbrayıl da, bacısı prinses Tamara da otağın ortasındakı yumşaq kürsülərdə oturmuşdular, iki zabit isə onların yanında ayaq üstə durmuşdu.\nYerindən qalxmayan çariça Mariya general Lazarevə ağzını açmağa macal vermədi və gürcü ləhcəsi ilə təmiz bildiyi rus dilində:\n– General, siz məni zorla Peterburqa aparmaq istəyirsiz, hə? – soruşdu.\n– Ülyahəzrət… – dedi.\nAncaq çariça Mariya onun sözünü kəsdi:\n– Gözümün içinə baxın, general!..\nGeneral Lazarev çariçanın gözlərinə baxdı və o anlarda çariçanın ala gözlərində hüdudsuz bir qəzəblə bərabər elə bil çox dərinlərdə, o qəzəbin ən alt qatında bir məhəbbət də gizlənmişdi. General Lazarev özünü ələ alıb:\n– Ülyahəzrət, – dedi. – Baş komandanın əmri belədir.\nÇariça Mariya başını mütəkkədən qaldırıb, qəzəb və nifrətdən titrəyən bir səslə:\n– Onun babaları bizim təkcə qohumlarımız olmayıblar, – dedi. – Onlar həm də bizim nökərlərimiz olublar, eşidirsiz, general! Nökərlərimiz olublar! İndi mən onun əmrinə tabe olmalıyam? Hə, general?\nGeneral Lazarev gözlərini çariçanın gözlərindən yayındıraraq:\n– Siz əmrə tabe olmalısınız, ülyahəzrət! – dedi və onun bu sözləri çariça Mariyanın da, onun övladlarının da məhkumluğunu tamam gerçəkləşdirdi.\nÇariça Mariyanın başı, elə bil bir anlıq halsızlıqdan mütəkkənin üstünə düşdü.\nOtağa sükut çökdü.\nSükutu Mariyanın özü pozdu:\n– Sizin Baş komandan öz millətini satmış bir xaindir! Siz Rusiyanı xainlərin qılıncı sayəsində saxlaya biləcəksiniz? – Yenə qısa bir sükutdan sonra: – Hə, general? Xahiş edirəm mənim sualıma cavab verəsiniz! – dedi. – Mən sıradan bir nəfər yox, çariça Mariyayam!\n– Ülyahəzrət, – dedi – mən sizin bu tipli sözlərinizi məqbul hesab etmirəm.\nÇariça Mariya bu dəfə mülayim və həzin bir səslə:\n– Ancaq mənim də, övladlarımın da bütün gecəni iki rus zabitinin nəzarəti altında keçirməyimizi məqbul sayırsız, hə? – soruşdu.\nGeneral Lazarev cavab vermədi.\n– Cənab Lazarev, lazım deyil, cavab verməyin. – dedi. – Mən hər şeyi başa düşürəm. Ancaq sizə, mən rus generalına yox, rus dvoryanına müraciət edirəm. Siz övladları ilə birlikdə çariça Mariyanın da Rusiyaya sürgün edilməsi ilə bağlı nə fikirləşirsiz?\n– Mən əmri yerinə yetirməliyəm, ülyahəzrət…\n– Axı mən dedim ki, rus generalına yox, rus dvoryanına müraciət edirəm!.. – Və çariça Mariya, elə bil ani bir şaşqınlıqdan sonra, xüsusi bir vurğu ilə – Mən sizə, eşidirsiniz, sizə müraciət edirəm!.. – dedi.\nSükut çökdü və general Lazarev, nəhayət, o sükutu pozdu:\n– Mən eyni adamam, ülyahəzrət…\nÇariça Mariya çığırdı:\n– Yox, siz eyni adam deyilsiniz! – və qəfil bir ehtirasla: – Bəs mən o əmrə tabe olmasam? – soruşdu.\n– Ülyahəzrət, – dedi. – İnanın mənə, sizin inadınızın və… – General bir an susdu. – Və… mübarizənizin heç bir perspektivi yoxdur. Peterburqa getməyiniz sizin üçün də, övladlarınız üçün də ən xeyirli variantdır. Sizin də, övladlarınızın da titulları saxlanacaq. Siz əlahəzrət imperator Aleksandrın şəxsi himayəsi altında yaşayacaqsınız. Siz…\nMariya generalın sözlərini yarımçıq kəsdi:\n– Siz məni tovlamağa çalışmayın, cənab Lazarev!\n– Ülyahəzrət, – dedi. – Sizdən çox xahiş edirəm, artıq dərəcədə xahiş edirəm, məni məcbur etməyin ki… – O, sözlərini davam etdirmədi – bütün hikkəsinə, təkəbbürünə baxmayaraq, onun – rus generalının – qarşısındakı, əslində, köməksiz, məhkum və… sevimli bir qadın idi – Lazarev sözünü davam etdirməyi özünə rəva bilmədi.\nGeneral Lazarevin sözlərini çariça Mariya özü davam etdirdi:\n– Sizi məcbur etməyim ki, məni zorla küçəyə atasınız, hə, general?\nBu dəfə general Lazarevin tələsik:\n– Ülyahəzrət, xahiş edirəm yığışasınız! – dedi. – Faytonlar sizi gözləyir. Mən özüm sizi ötürəcəyəm.\nVə general Lazarev otaqdan çıxdı.\nOnun üçün Avarlı Ömər xanla ölüm-dirim vuruşuna girişmək, bu məhkum qadının məsələsini həll etməkdən asan və qat-qat şərəfli bir iş idi, ancaq əmr verilirsə, o əmr qeydsiz-şərtsiz yerinə yetirilməlidir. Dünən axşam bu əmri aldıqdan sonra general Lazarevin tez-tez fikrindən keçən yeganə təskinlik bu idi ki, Peterburqa köçmək və orada yaşamaq, həqiqətən, Çariça Mariya üçün ən yaxşı seçim idi, çünki Mariya, hətta övladları ilə birlikdə İstanbula qaça bilsəydi belə, heç nəyə nail ola bilməyəcəkdi və o ocaqda ki onu özü alovlandıracaqdı, özü də həmin ocaqda yanacaqdı – tarix boyu bu cür İstanbula qaçan böyüklü-kiçikli cürbəcür taxtdan salınmış, yaxud da taxta çıxmaq istəyən, taxt uğrunda mübarizə aparan şahlar, şahzadələr, hakimlər, sui-qəsdçilər çox olmuşdu.\nÇariça Mariyanın iqamətgahı ikimərtəbəli bir bina idi və onun otağı da ikinci mərtəbədə idi. General Lazarev tamam pəjmürdə bir vəziyyətdə asta-asta taxta pilləkənləri enərkən, çariçanın otağında hay-küy düşdü və o, cəld geri dönüb, iti addımlarla yenidən yuxarı qalxdı.\nGeneral otağa girəndə şahzadə Cəbrayıl bir tərəfdən, prinses Tamara o biri tərəfdən, hərəsinin də əlində bir xəncər zabitlərin üstünə hücum çəkmişdi və xəncərlərin zərbələrini saxlamaqdan əlləri kəsilmiş, qana bulaşmış zabitlər bu gənc şahzadələrin ehtiraslı həmlələrinin qarşısını güclə alırdı.\n– Qurtarın! – qışqırdı. – Qurtarın bu oyunu, qurtarın! – və onun bu çılğın səsi bacı-qardaşa təsir etdi, onlar əl saxlayıb, hələ də taxtda uzanmış analarına baxdılar.\nGeneral Lazarev bu dəfə çariça Mariyanın üstünə qışqıraraq təkrar etdi:\n– Ülyahəzrət, qurtarın bu oyunu! Bunun axırı sizin üçün yaxşı olmayacaq!\nElə həmin anlarda da çariça Mariya, elə bil bütün bu müqavimətin tamam mənasız bir iş olduğunu başa düşərək, gülümsədi:\n– Aydındır, general!.. Aydındır!.. – Və gözlərini Lazarevin gözlərinə zilləyib, bir neçə anlıq sükutdan sonra sağ əlini şalın altından çıxararaq ona tərəf uzatdı: – Əlvida, general…\nÇariça Mariyadan bu sözləri eşidən general Lazarev dərindən köks ötürdü, sonra taxta yaxınlaşıb başını aşağı əydi ki, çariçanın əlindən öpsün və bu vaxt Mariya ani bir cəldliklə sol əli ilə şalın altında tutduğu xəncəri çıxarıb düz generalın sinəsinə soxdu.\nGeneral Lazarev belini dikəldib bir addım geri çəkilərək, əlini köksündəki xəncərə tərəf apardı, ancaq xəncərin dəstəyindən tuta bilmədi, dizləri üstə yerə çökərək:\n– Mariya… – pıçıldadı və ani olaraq, general Lazarevin fikrindən keçdi ki, Mariya onu Zoxra ilə Tatyananın yanına göndərir, sonra qana bulaşmış əlini köksündən çəkib baxdı və bunu da fikrindən keçirməyə macal tapdı ki, mələklər onu yaxına buraxmayacaqlar, çünki onun əli qanlıdır.\nGeneralın sinəsindən fışqıran qan yerə salınmış məşhur “Hacı Muxtar xalçası”nın üstünə axırdı.\nVə general-mayor İvan Petroviç Lazarev artıq haqq dünyasına köçmüşdü…\n…Bir göz qırpımında bütün Tiflisə yayılan bu xəbər knyaz Sisianovu qeyzə gətirdi və o əmr etdi ki, çariça Mariya da, onun övladları da həbs edilərək, Misxet həbsxanasına salınsınlar, orada Tiflis oğruları, caniləri ilə onlar arasında da heç bir fərq qoyulmasın. Bir müddətdən sonra çariça Mariya övladları ilə birlikdə Rusiyaya göndərildi və bu dəhşətli hadisədən sonra hələ də sakitləşə bilməyən knyaz Sisianov şəxsən özü müşayiətçilərə tapşırdı ki, Mariya ilə də, onun övladları ilə də adi cinayətkarlar kimi rəftar etsinlər. Hələ də hiddəti keçməyən knyaz Sisianov hadisə barədə Sankt-Peterburqa ixlaskar raport yazdı və çariça Mariyanı cəzalandırmağı tələb etdi. Knyazın təklifi ilə çariça Mariya Rusiyaya gələn kimi, Voronejdəki Belqorod qadın monastırına göndərildi.\nGeneral Lazarev isə Baş komandanın əmri və iştirakı ilə böyük əsgəri ehtiramla Tiflisin Sion kilsəsində dəfn olundu.\n… ONUN yaddaşında elə bir oyanış baş vermişdi ki, görünən həmin məkanla bağlı xatirələr, elə bil bir-birini qovurdu və bütün bu qovhaqovu saxlamaq ONUN şəffaf və çəkisiz varlığından asılı deyildi.\nONU çəkən, ONU aparmaq istəyən qüvvəyə sarı uçmaq ehtirası ONUN bütün hisslərinə hakim idi, ancaq o xatirələr imkan vermirdi və görünən o məkanda bir-birini əvəz edən epizodlar heç bir sərhəd tanımırdı, keçmiş ilə gələcək, yaxın ilə uzaq, doğma ilə yad – hamısı bir-birinə qarışmışdı.\nVə sürətlə bir-birini əvəz edən o epizodlar eyni sürətlə də informasiyalar yayırdı və o informasiyalar dalğa-dalğa ONUN şəffaf və çəkisiz varlığını bürüyürdü.\nBax bu, Sankt-Peterburqdakı doğma Müqəddəs Anna İkonalı Vladimir Kilsəsi idi və dən düşmüş qıvrım saçları yana daranmış, Avropa libası geyib, boynundan xaç asmış o yaşlı kişi kilsədə şam yandırıb, dua edir və xaç çevirirdi.\nVə O, görünən həmin məkanda Bakı xanlığının dilmancı Şərif bəyi dərhal tanıdı.\nGörünən o məkanda nə qədər zaman keçmişdi?\nBunu O bilmirdi və bu ONU maraqlandırmırdı, çünki bunun heç bir mənası yox idi və O, artıq dəqiq bilirdi ki, pravoslavlığı qəbul edib, Mixail adını almış Mixail Şərif bəy Peterburq Universitetinin şərqşünaslıq kafedrasının müdiri, professordur.\nVə O, şam yandırıb, xaç çəkə-çəkə dua edən professor Mixail Şərif bəyin Yaradandan nə istədiyinin fərqində deyildi, çünkü bu ONU qətiyyən maraqandırmırdı.\nHəmin dəm ONUN şəffaf və çəkisiz varlığı qapqara qıvrımsaçlı dilmanc Şərif bəyin Qoşa Qala Qapısı ağzında atdan sürüşərək yerə sərilən knyaz Sisianova – ONA – müraciətlə, dəhşət dolu bir həyəcanla: “– Knyaz!.. Knyaz!..” – deyə, elə bil uzaqlardan gələn çığırtısını eşidirdi və dilmancın o dəhşət dolu həyəcanı ONUN şəffaf və çəkisiz varlığına qətiyyən təsir etmirdi.\nGörünən o məkandakı həyəcanlar ONUN üçün artıq tamam mənasızlaşmışdı və Dilmanc Şərif bəyin o çığırtısındakı dəhşətli həyəcan əridi və get-gedə, elə bil bu, artıq Babua Arçilin səsi idi…\nBabua həmişəki mehriban səsi ilə ONU səsləyirdi, ancaq Babuanın səsindəki o mehribanlığın da artıq ONUN üçün heç bir mənası və əhəmiyyəti yox idi…\nMilad tarixi ilə 1806-cı il fevral ayının 8-də, hicri ilə 1220-ci il şubat ayının 2-də Sərdar Sisianovun qətli ilə bağlı keçirdiyi məşvərətdən dərhal sonra Hüseynqulu xanı ruhlandıran, birdən-birə ona vəhy gətirən və onun dalbadal – elə bil Balaxanı torpağında quyudan neft fışqırırdı – nəzirələr yazmağa başladığı şeirlər bunlar idi:\nQarabağ xanı İbrahim Xəlil xanın vəziri, Vaqif təxəllüslü Molla Pənahın şeiri:\nXah sultan, xah dərvişü gəda bilittifaq,\nÖzlərin qılmış giriftari-qəmü dərdü fəraq,\nCifeyi-dünyayədir hər ehtiyacü iştiyaq,\nMunca kim, etdim tamaşa, sözlərə asdım qulaq,\nKizbü böhtandan səvayı bir hekayət görmədim.\nHər sədavü səs ki, dünyaya dolub əksər əqəl,\nCümlə məkrü alü fənnü fitnədir, cəngü cədəl,\nDirhəmü dinar üçündür hər şeyə yapışsa əl,\nMüqtədilərdə itaət, müqtədalərdə əməl,\nBəndələrdə simü bəylərdə ədalət görmədim.\nAlimü cahil, müridü mürşidü şagirdü pir,\nNəfsi-əmmarə əlində sərbəsər olmuş əsir,\nHəqqi batil eyləmişlər, işlənir cürmi-kəbir,\nŞeyxlər şəyyad, abidlər abusən qəmtərir,\nHiç kəsdə həqqə layiq bir ibadət görmədim.\nHər kişi hər şey ki, sevdi, onu behtər istədi,\nKimi təxti, kimi taci, kimi əfsər istədi.\nPadşahlar dəmbədəm təsxiri-kişvər istədi,\nEşqə həm çox kimsə düşdü vəsli-dilbər istədi,\nHeç birində aqibət, bir zövqü rahət görmədim.\nMən özüm çox kuzəkarı kimyagər eylədim,\nSikkələndirdim qübari-tirəni zər eylədim,\nQara daşı döndərib yaquti-əhmər eylədim,\nDaneyi xərmöhrəni dürrə bərabər eylədim,\nQədrü qiymət istəyib, qeyr əz xəsarət görmədim.\nEyləyən viranə Cəmşidi-Cəmin eyvanını,\nYola salmış, bil ki, bəzmi-işrətin çəndanını,\nKim qalıbdır ki, onun qəm tökməyibdir qanını,\nDönə-dönə imtahan etdim fələk dövranını,\nOnda mən bərəkslikdən özgə adət görmədim.\nGün kimi bir şəxsə gündə xeyr versən səd həzar,\nZərrəcə etməz ədayi-şükri-nemət aşikar,\nQalmayıbdır qeyrəti şərmü həya, namusü ar,\nDedilər ki, etibarü etiqad aləmdə var,\nOndan ötrü mən də çox gəzdim, nəhayət, görmədim.\nMüxtəsər kim, belə dünyadən gərək etmək həzər,\nOndan ötrü kim, deyildir öz yerində xeyrü şər,\nAlilər xaki-məzəllətdə, dənilər mötəbər,\nSahibi-zərdə kərəm yoxdur, kərəm əhlində zər,\nİşlənən işlərdə ehkamü ləyaqət görmədim.\nDövlətü iqbalü malın axırın gördüm tamam,\nHəşmətü cahü cəlalın axırın gördüm tamam,\nZülfü ruyü xəttü xalın axırın gördüm tamam,\nHəmdəmi-sahibcəmalın axırın gördüm tamam,\nBaşədək bir hüsnü-surət, qəddü qamət görmədim.\nYa imam-əl-insü vəlcinnü şahənşahi-ümur,\nGetdi din əldən, bu gündən böylə sən eylə zühur,\nQoyma kim, şeytani-məlun eyləyə imanə zur,\nŞöleyi-hüsnünlə bəxş et tazədən dünyayə nur\nKim, şəriət məşəlində istiqamət görmədim.\nBaş ağardı, ruzigarım oldu gün-gündən siyah,\nEtmədim, səd heyf kim, bir mahi rüxsarə nigah,\nQədr bilməz həmdəm ilə eylədim ömrü təbah,\nVaqifə, ya rəbbəna, öz lütfünü eylə pənah,\nSəndən özgə kimsədə lütfü inayət görmədim.\nSəfəvi hökmdarı 2-ci Şah Abbasın sarayında məlik-üş-şüəra mənsəbinə yüksəlmiş Saib Təbrizi təxəllüslü Mirzə Məhəmməd Əlinin şeiri:\nTutulmuş könlümü cam ilə şadan eyləmək olmaz,\nӘl ilə püstənin ağzını xəndan eyləmək olmaz.\nNə sözdür bu ki, olsun sahibnəzər zühad,\nQara toprağı hərgiz abi-heyvan eyləmək olmaz.\nBulut qılan kimi cövlan urar da ildırım tiği,\nKönül pərdələrində eşqi pünhan eyləmək olmaz.\nQılıc gər içsə aləm qanını, sirabılıq bilməz,\nSəni üşşaq qətlindən peşiman eyləmək olmaz.\nMənim göz yaşımı çıxgil, fələklərdən təmaşa qıl,\nHübabi qəsrilər içində tufan eyləmək olmaz.\nMəni-Məcnuni aqil eyləmək mümkün degil, naseh,\nSöz ilən müşgi-nabi, qan ki, bir qan eyləmək olmaz.\nXətadan keçdi, ceyran qanını müşk eylədi Saib,\nDemə, üsyanı taət, küfri iman eyləmək olmaz.\nSəfəvilər dövətini yaratmış və Səfəvilər sülaləsinin əsasını qoymuş, Xətai təxəllüslü Şah İsmayılın şeiri:\nƏrənlərin ərkanına, yoluna,\nTa əzəldən talib oldum, ərənlər.\nCan ilə könüldən durdum, düşündüm,\nBu gün mürşüdümü buldum, ərənlər.\nCan ilə könüldən gəzdim, aradım,\nHəqqin didarını görmək muradım,\nDidar ilə məhəbbətdir tələbim,\nYa bu gün, ya yarın öldüm, ərənlər.\nKeçmişəm sərimdən, qorxmam ölümdən,\nMünkir bilməz övliyanın halindən,\nYəzid oğlu bir xarici əlindən\nÇox dəmdir didardan qaldım, ərənlər.\nSən haqqı yabanda arama, sağın,\nUyduysan qəlbinə, həq sana yaxın,\nAdəmə xor baxma, kəndini saqın,\nCümləsin adəmdə buldum, ərənlər.\nŞah Xətayiyəm, ərz edəyim halimi,\nXərc edəyim əldə olan varimi,\nSürə-sürə şaha gedəm yüzimi,\nMürvət qəbul eylə, gəldim, ərənlər.\nŞah İsmayılın müasiri, yalnız anadan olduğu Qarabağda deyil, hətta yalnız Azərbaycanda da deyil, Arazın o tayından tutmuş, Anadoluyacan bütün bu diyarlarda məşhur olan Aşıq Qurbaninin şeiri:\nBaşı çənli, qarlı dağlar, qal indi!\nİçən ölməz dərdə dərman suyundan,\nAxar sular, tər bulaqlar, qal indi!\nBivəfasan, mən görmədim vəfanı,\nÇox çəkmişəm sənin cövrü cəfanı,\nMəndən sonra rəqib sürər səfanı,\nFərş döşəli ağ otaqlar, qal indi!\nİlqarsızsan, vəfan yoxdu dünyada,\nDostunun sirrini verirsən yada,\nŞamamanı dərdirirsən xoryada,\nSəbzə bostan, sarı dağlar, qal indi!\nQurbaniyəm, yəqin oldu sözlərim,\nEşq əlindən kabab istər gözlərim,\nQan tökürsən qürbət eldə, gözlərim,\nAğla, canan deyib ağla, qal indi.\n… Görünən o məkanda köhnə, təzə – minlərlə qəbirstanlıqlar bir-birini əvəz edirdi, elə bil o məqamda görünən o məkan ancaq qəbiristanlıqlardan ibarət idi.\nVə o qəbiristanlıqların hansındasa keşiş xaç çevirirdi, o birində molla “Yasin”, bir başqasında da ravvin “El male rahamim” oxuyurdu və bütün bunlar ONA tamam mənasız görünürdü.\nONUN o şəffaf və çəkisiz varlığında elə bir hissiyyat yaranırdı ki, insan görünən o məkanda ana bətnindən çıxdıqdan sonra özü də bilmədən, dərk etmədən təhtəlşüur olaraq, əslində yalnız ölümə can atır, çünki insanı görünən o məkandakı mənasızlıqdan – bir-birini əvəz edən o xatirələrdəki, epizodlardakı mənasız mübarizələrdən, mənasız arzu və istəklərdən, mənasız xoşbəxtlik və mənasız bədbəxtlikdən, mənasız sevinc və mənasız iztirablardan yalnız ölüm xilas edəcək.\nAncaq görünən o məkan bu dərəcədə mənasızlıqdan ibarətdirsə, onda O, nə üçün orada idi və nə üçün indi də burada – harada? – belə bir şəffaflıq və çəkisizlik idilliyası içində idi?\nNə üçün O, yox idi, ancaq eyni zamanda var idi?..\n… Və ONUN o şəffaf və çəkisiz varlığı qətiyyən tərəddüd etmədən tamam əmin idi ki, bir-birini əvəz edən o xatirələrdəki, epizodlardakı insanları da vaxtı yetişəndə belə bir şəffaflıq və çəkisizlik gözləyir.\n… Ancaq bunun mənası nə idi?\nNə üçün əvvəl ora idi, sonra da buradır (haradır?)?..\nVə 1806-cı ilin həmin fevral səhəri sübh tezdən Hacı Muxtar bəy həyətdəki itlərin hürüşməsinə ayılıb, dərhal da Hürü Bəyim xanım ayılmasın deyə, səssiz ayağa qalxdı: pis zəmanə idi – bir tərəfdən rus soldatları, o biri tərəfdən sərbazlar, bir tərəfdən də öz düşmənlərinin girəvə axtarması – və zəmanənin xofu, hətta Hacı Muxtar bəy kimi bir kişinin də içini nigarançılıqla doldurmuşdu. Onsuz da həmişə sərhesab olan Hacı yataq otağında da saxladığı dolu tüfənglərdən birini əlinə alıb, elə tuman-köynəklə ikinci mərtəbədəki şüşəbəndə çıxmaq istəyəndə Hürü Bəyim xanım yuxulu-yuxulu deyindi:\n– Ay Allah!... Yenə nə olub?.\n– Yat… – dedi və o, şüşəbəndə çıxanda silahlı nökər-naiblər artıq darvazanın qabağına yığışıb, gələnlərin kim olduğunu və nə istədiyini soruşurdu.\n– Hacı evdədir?\nHacı Muxtar bəy səsindən o saat Mahmud bəyi tanıdı və tələsik şüşəbəndin pəncərəsini açıb həyətə səsləndi:\n– Açın! Ay uşaq, darvazanı açın!\nHəyətdəki itlər Hacı Muxtar bəyin səsini eşidən kimi, hürüşlərini kəsib mırıldamağa başladılar və eşikağası Həmdulla da sübh tezdən gələn qonaqların Hacıya məhrəm adamlar olduğunu başa düşüb tələsik nökərlərə qışqırdı:\n– Tez olun! Tez! Tez açın!\nNökərlər darvazanın yoğun dəmir cəftəsini çəkdilər və Hacı Muxtar bəyin mülkünün darvaza qapıları taybatay açıldı.\nMahmud bəy atdan sıçrayıb yerə atıldı və cəld geyinib, onları qarşılamağa çıxan Hacı Muxtar bəyin əlindən öpdü, sonra onlar sidqi-ürəkdən qucaqlaşdılar və Mahmud bəy açıq-aşkar bir ehtiramla, eyni zamanda ərkiyanə:\n– Əmi, – dedi, Hacı Muxtar bəyə belə müraciət edirdi. – Səhərin gözü açılmamış səni yuxudan etdik!..\nHacı Muxtar bəy:\n– Bu nə sözdü, oğlum? – dedi və atdan enən Molla Müzəffər Ağanı görəndə, cəld ona yaxınlaşdı: – Xoş gəlmisən, Ağa! Bizə şərəf vermisən! – deyə özü Ağanın atdan enməyinə kömək etdi, sonra onları müşayiət edən atlılara səsləndi: – Hamınız xoş gəlmisiniz! Enin aşağı, enin! – Sonra da nökərlərə: – Ay uşaq, qonaqlarla məşğul olun! – dedi, bu isə o deyən söz idi ki, atları tövləyə aparıb rahatlayın, su, sabun, məhrəba hazırlayıb, qonaqların əl-üzlərini yumasına kömək edin, ocaqları qalayın, qoyunların arasından tez bir erkək seçib kəsin, manqalları yandırın, təndirə od salın…\nVə elə bu vaxt uzaqlardan azan sədaları gəldi və Molla Müzəffər Ağaya elə gəldi ki, elə bil o azan səsi onun bütün içinə doldu və özüylə bir paklıq gətirdi, Ağa başını səs gələn tərəfə çevirib, dodaqaltı dua oxudu.\nGünün hansı saatı olursa, olsun, vaxtlı-vaxtsız, Hacı Muxtar bəyin qonaqları gələndə dərhal bişir-düşür edəcəklərini yaxşı bilən qulluqçu qızlar, qadınlar həyətdəki səs-küyə oyanıb, birinci mərtəbədəki otaqlarında Bakıdan gətirilmiş nöyüt çıraqlarını yandırdılar və o soyuq qış alatoranında nöyüt çıraqlarının pəncərələrdən düşən işığı mırıltılarını da kəsərək, həyətdə sakitcə dayanmış itlərin birdən-birə peyda olmuş bu məhrəm qonaqlara zillənmiş gözlərinin işıltısını daha da artırdı.\n– Səfərimiz Arazın o tayınadı, əmi… Xanın tapşırığıdır… – dedi. – Axşam qaranlıq düşəndə yenə yola çıxmalıyıq.\n– Axşama hələ çox qalıb… – dedi. – Keçin içəri.\nHacı Muxtar Molla Müzəffər Ağanı, atlıların da arasında Bakıda, Hüseynqulu xanın sarayında bir neçə dəfə görüb, yaddaşında saxladığı Lal Qafaroğlunu görəndə başa düşmüşdü ki, qonaqlarının səfəri adi səfər deyil və orası da Hacının iti gözlərindən yayınmadı ki, Mahmud bəy atdan enəndən bəri yüyəni əlindən buraxmırdı, nökərlərdən biri yaxınlaşıb atı aparmaq üçün yüyəni almaq istəyəndə Mahmud bəy:\n– Dur. – dedi və atın yəhərinə bağladığı torbanın ipini özü açıb, torbanı da özü götürdü.\nNökər o torbanı yəhərdən bəyin özünün açıb götürməsinə, özünün əlində tutub saxlamasına təəccüb etdi və Hacı Muxtar bəyin hüzurunda artıq söz danışmağın düşər-düşməz olduğunu yaxşı bildiyi üçün, heç nə demədi, Mahmud bəyin atını da başqa atlar kimi, həyətin aşağı başındakı tövləyə apardı.\nMahmud bəy, Molla Müzəffər Ağa və Lal Qafaroğlu Hacının müşayiəti ilə malikanənin ikinci mərtəbəsindəki qonaq otağına qalxdılar və döşəməyə sərilmiş xalçaların üzərinə düzülmüş üzü zərxara döşəkçələrdə bardaş qurub əyləşdilər.\nMahmud bəy Hacı Muxtarın Muğan xalçalarını harda görsə, aydın məsələdir ki, tanıyırdı və hər dəfə də bu xalçaların naxışları, o rənglər onun ürəyində bir coşqunluq dalğası yaradırdı və bu coşqunluq onu başa düşməyən bu nadan və cahil dünyaya, elə bil bir ümid işartısı gətirirdi. Hacı Muxtar bəyin on mindən artıq cins qoyun sürüləri Muğan düzlərində otlayırdı və bu qoyunların yunundan onun emalatxanalarında toxunan xalçalar yalnız Azərbaycanda, Gürcüstanda, hətta yalnız İranda-Turanda yox, dünyanın bir çox məmləkətlərində “Hacı Muxtar xalçası” kimi məşhur idi. Bu xalçalar xanların, şahların saraylarını bəzəyirdi və əliaçıqlığı ilə məşhur olan Hacının Mahmud bəyə bəxşiş göndərdiyi xalçalar onun da Bakıdakı mülkünün, Şüvəlandakı bağının yaraşığı idi.\nQonaq otağına girəndə də Mahmud bəyin o torbanı əlində saxlaması, bardaş qurub oturanda da o torbanı öz yanına qoyması, görünür, şan-şərafət sahibi, dövlətmənd bir şəxs olan Hacı Muxtarı bir az pərt etmişdi: o torba ləl-cəvahirat ilə dolu olsa da, Hacı Muxtarın evində onu əlindən buraxmamaq açıq-aşkar bir hörmətsizlik idi.\nHacı Muxtar bəy Mahmud bəyin atası rəhmətlik Şamil bəylə uzun illərin dostu, Mahmudun özünün isə kirvəsi idi və onların dostluğu bu qorxulu və namərd zəmanənin sınağından çıxmış bir dostluq idi. Hacının Hüseynqulu xanla da mehriban münasibəti var idi və Hüseynqulu xanın Şirvanda güvəndiyi, pənah apara biləcəyi iki-üç nəfər vardısa, onlardan biri də Hacı Muxtar bəy idi.\nSünnət vaxtı üç-dörd yaşlı Mahmudun Hacı Muxtarın qucağında, Dağıstandan dəvət olunmuş məşhur Dəllək Usta Osmanın ülgücünü görəndə çığırıq qoparıb ağlamağı, o vaxtdan iyirmi yeddi-iyirmi səkkiz il keçsə də həmişə Hacının yaddaşında idi və ən gər\nTƏDQİQAT - Nizami Cəfərov\nNOBEL KÜRSÜSÜ - Nadin Qordimer


XİN BAŞÇISI: “Aİ İLƏ İMZALANACAQ SAZİŞİN ÖLKƏMİZİ MİLLİ MƏNAFELƏRİNƏ UYĞUN OLMASI MÜTLƏQDİR” | CBC.AZ\nXİN BAŞÇISI: “Aİ İLƏ İMZALANACAQ SAZİŞİN ÖLKƏMİZİ MİLLİ MƏNAFELƏRİNƏ UYĞUN OLMASI MÜTLƏQDİR”\nDec 30 2019 12:04\n“Azərbaycanla Avropa İttifaqı (Aİ) bərabərhüquqlu, qarşılıqlı hörmət və etimada əsaslanan tərəfdaşlıq münasibətlərini bölüşürlər”.\nOnun sözlərinə görə, Aİ rəsmilərinin çoxsaylı bəyanatlarında, eləcə də Avropa Parlamentinin qəbul etdiyi qətnamələrdə Azərbaycanın müstəqilliyi, suverenliyi və ərazi bütövlüyünə birmənalı dəstək ifadə olunur və Azərbaycan İttifaqın etibarlı və mühüm tərəfdaşı kimi qiymətləndirilir.\n“Məlum olduğu kimi, Avropa İttifaqı ilə Azərbaycan Respublikası arasında tərəfdaşlıq və əməkdaşlıq haqqında Saziş 1999-cu ildə qüvvəyə minib və son 20 il ərzində Azərbaycanda bir çox dəyişikliklər baş verib, Azərbaycan regionda və dünyada vacib geosiyasi oyunçulardan birinə çevrilib, ölkəmiz bir sıra dünya və regional səviyyəli əhəmiyyətli nəqliyyat, enerji, mədəni və siyasi layihələrin təşəbbüskarı və icraçısı olub. Vətəndaşların sosial rifahının yüksəldilməsi, ədliyyə, sosial və dövlət idarəçiliyi sahəsində uğurlu islahatlar aparılır. Azərbaycan hazırda bölgədə iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi üçün ən iri investorlardan birinə çevrilib və Şərq Tərəfdaşlığı ölkələri arasında Aİ-yə ən çox sərmayə qoymuş ölkəyə çevrilib. Ölkəmiz Avropanın iqtisadi böhran içində boğulduğu zaman “Cənubi Qaz Dəhlizi” layihəsi vasitəsilə yalnız Yunanıstanda beş min yeni iş yerinin yaranmasına dəstək verib, 15 mlrd. avro miqdarında Avropaya sərmayə qoyub. 2020-ci ilin ilk yarısında Avropanın enerji təhlükəsizliyində vacib rol oynayan “TAP” layihəsi vasitəsilə Avropaya ilk Azərbaycan qazının nəql edilməsi nəzərdə tutulub. Ölkəmiz 1990-cı illərdə Aİ-nin yatırımına ehtiyac olan diyardan hazırda Avropanın inkişafına real dəstək verən dövlətə çevrilib. Bir sözlə, Azərbaycan Aİ ilə münasibətlərdə keyfiyyətcə yeni vəziyyət yaranıb.\nMəhz bu səbəblərə görə Azərbaycan Aİ ilə münasibətlərin inkişaf etidirilməsi və genişləndirilməsi üçün xüsusi, bərabərlik və qarşılıqlı hörmət prinsiplərinə əsaslanan yol seçib, “Strateji tərəfdaşlıq Saziş” layihəsi üzrə danışıqların aparılmasını təklif edib. Brüssel də bu təklifi qəbul edib. Beləliklə, siyasi və iqtisadi münasibətlərin Tərəflər arasında əməkdaşlıq çərçivəsinin genişlənməsi, enerji sahəsində strateji səviyyədə tərəfdaşlığın həyata keçirilməsi, həmçinin artıq 9 Aİ üzv dövləti ilə strateji mahiyyətli sənədlərin imzalanması yeni və hərtərəfli sazişin işlənib hazırlanması ehtiyacını labüd etdi. 2017-ci ilin fevral ayından Azərbaycan tərəfi təqdim etdiyi layihəyə əsasən Aİ ilə yeni sənəd üzrə danışıqlara başlandı.\n3 ildən az müddət ərzində böyük həcmli layihə üzrə çoxsaylı danışıqlar raundu keçirilib, sənədin əksər hissəsi razılaşdırılıb. Tərəflər danışıqların yekunlaşması və sənədin paraflanması və imzalanması ilə bağlı heç vaxt hər hansı tarix məhdudiyyətlərini nəzərdə tutmayıblar. Bizim üçün danışıqlarda kəmiyyət və vaxt məhdudiyyətləri deyil, keyfiyyət önəmlidir. Şablon yanaşmadan uzaq, reallıqlara söykənən və hər iki tərəfi qane edən yanaşma müsbət nəticənin əldə olunmasında mühüm amillərdən biridir. Azərbaycan tərəfi Avropa Komissiyasının yeni rəhbər heyəti ilə bu istiqamətdə işləməyə davam edəcək. Azərbaycan keyfiyyətli sazişin tərəfdarıdır və onun ölkəmizin milli mənafelərinə uyğun olması mütləqdir”, - deyə E. Məmmədyarov vurğulayıb.


marie antoinette sözaltı sözlük\n1. (bax: mariya antuanetta)\nAvstriya imperatoru birinci franzın kiçik qızı. Sonradan fransa kralı 16-cı lyudovikin arvadı və fransa kraliçası.\nFransada ilk vaxtlar daha çox neqativ formada tanınıb. Deyilənə görə büdcədən əyləncəyə sərf elədiyi pulun həddi hesabı olmayıb. Ona deyəndə ki, xalq çörək tapmır, sonradan məşhur olacaq cavabını verib. "çörək tapmırlar getsinlər tort yesinlər".\nFransa inqilabı zamanı əri lyudovikin edamından bir müddət sonra məhkəmə mariya üçün də edam qərarı çıxardıb. Deyilənə görə edama aparılarkən kraliça həyəcandan cəlladın ayağını taptalayıb. Amma cəllada tərəf dönərək "üzr istəyirəm mösyö bilərəkdən etmədim" deyib.\nMariya antuanettanın mozartla olan görüşü də kifayət qədər məşhurdur. Mariya hələ 7 yaşlı avstriya şahzadəsi ikən, 6 yaşlı mozart avstriya sarayına konsert verməyə gəlir. Sarayı gəzərkən balaca mozart yıxılır. Mariya onu əlindən tutub qaldırır. Mozart ona təşəkkür edib, onunla evlənəcəyinə söz verir. Mariya buna yalnız gülüşlə cavab verir. Sonradan bunu məzəli əhvalat kimi anasına danışır. Anası mozartı yanına çağırıb nəyə görə qızı ilə evlənmək istədiyini soruşur. Mozart da cavabında "çünki, ona bir təşəkkür borcum var" deyir.\n12.09.2015 10:54, Freethinker\n2. Evləndirildiyində sadəcə 14-15 yaşı varmış. Məşhur "çörək tapmırlarsa tort yesinlər" sözlərini dediyinə aid heç bir dəlil yoxdur. Gilyotinlə edam olunmuşdur.\nStefan Zveyqin marie antoinette haqqında eyni adlı əsəridir eyni zamanda.\n03.11.2016 14:10, big mother


Reza Deqatinin Əfqanıstanda çəkdiyi fotoşəkillər sərgilənib – Bakıda | SENET.AZ\nBuradasınız: Ana səhifə / İncəsənət / Reza Deqatinin Əfqanıstanda çəkdiyi fotoşəkillər sərgilənib – Bakıda\nReza Deqatinin Əfqanıstanda çəkdiyi fotoşəkillər sərgilənib – Bakıda\nİyunun 14-də “Peace be upon you – Salam Aleykum” layihəsi çərçivəsində Maqsud İbrahimbəyov adına Mədəniyyət Mərkəzində dünya şöhrətli fotoqraf Reza Deqatinin Əfqanıstan seriasından olan fotoşəkillərinin təqdimatı keçirilib.\nAZƏRTAC xəbər verir ki, Maqsud İbrahimbəyov Yaradıcılıq Mərkəzinin direktoru Anna İbrahimbəyova rəhbərlik etdiyi mərkəz haqqında iştirakçılara məlumat verib və keçirilən tədbirin əhəmiyyətini yüksək qiymətləndirib.\nTədbirdə Latviyanın ölkəmizdəki səfiri Daynis Qarançs, Latviyanın keçmiş müdafiə naziri Raimons Bergmanis və başqaları çıxış edərək vaxtı ilə Əfqanıstanda baş verən hadisələrdən söhbət açaraq bu hadisələrin dünyaya çatdırılmasında Reza Deqatinin böyük xidmətlərini qeyd ediblər.\nTədbirdə çıxış edən Reza Deqati peşəkar karyerasını 40 il bundan əvvəl başladığını və ötən müddət ərzində dünyada gedən hərbi toqquşmalarda gördüklərini lentə köçürdüyünü bildirib. Tədbir zamanı fotoqraf Əfqanıstanda olarkən çəkdikləri fotoları nümayiş etdirib və hər biri haqqında məlumat verib.\nBildirib ki, o, Əfqanıstanda hərbi əməliyyatlar zamanı orada gedən prosesləri, insanların hansı şəraitdə yaşadığını lentin yaddaşına köçürüb. Qeyd edib ki, ən çox qadın və uşaqların düşdükləri durumu dünyaya çatdırmağa çalışıb: “Mən heç bir millətin əfqan xalqı kimi iztirab çəkdiyini görmədim. Qışın soyuğunda ayaqyalın uşağı kadra almaq məni çox kədərləndirdi”.\nSonra tədqiqatçı Fuad Axundov Qarabağın tanınmış şəxsiyyətləri haqqında məlumat verib.\nƏvvəlki yazı Dənizkənarı Milli Parkda sərgi


Məktəblərdəki şagird sıxlığı necə aradan qaldırılacaq? | Online ictimai-siyasi qəzet\nMəktəblərdəki şagird sıxlığı necə aradan qaldırılacaq?\nTarix: 10.07.2018 | Saat: 18:15:00\nYeni dərs ilindən sıxlıq müşahidə edilən təhsil müəssisələrində uşaqların, ilk növbədə, ərazi prinsipi üzrə qəbuluna ciddi diqqət yetiriləcək\n"Bu gün ölkə üzrə müəyyən məktəblərdə, xüsusən Bakının 32 məktəbində şagird sıxlığı müşahidə olunur". Bunu təhsil nazirinin müavini, Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinin (BŞTİ) müdirinin vəzifəsini müvəqqəti icra edən Məhəbbət Vəliyeva deyib.\nO bildirib ki, "Təhsil haqqında" qanuna edilmiş dəyişiklik təqvim ili ərzində 6 yaşı tamam olmuş uşaqların təhsil hüququnu tanıyır: "Altı yaşı tamam olacaq uşaqlar üçün lazımi şəraiti yaratmaq borcumuzdur. Təbii ki, bu, müəyyən ərazilərdə az sayda sıxlıqla nəticələnə bilər. Ötən dərs ilində elə məktəblər var ki, ora ərazi prinsipi tətbiq olunmadı. Sıxlıq müşahidə edilən məktəblərdə uşaqlar, ilk növbədə, ərazi prinsipi üzrə qəbul olunacaq. Növbəti dərs ilində bu məsələ ciddi diqqət mərkəzində olacaq".\nQeyd edək ki, ölkə prezidenti İlham Əliyevin bir neçə gün öncə imzaladığı “Təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununda dəyişikliklər edilməsi barədə” fərmana əsasən, 6 yaşı sentyabrın 16-dan dekabrın 31-dək tamam olacaq uşaqlar ümumi təhsil müəssisələrinin I sinfinə müsabiqəsiz qəbul ediləcək. Eyni zamanda, dəyişikliyə əsasən, valideynlərin və ya digər qanuni nümayəndələrin müraciəti ilə hər təqvim ilinin sonunadək 6 yaşı tamam olan uşaqlar da məktəbə qəbul edilirlər.\nYeri gəlmişkən, ümumilikdə, Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinin tabeliyindəki ümumi təhsil müəssisələrinə 2018-2019-cu tədris ili üzrə 2 406 nəfər 6 yaşı tamam olmayan uşaq üçün müraciət daxil olub. Həmin uşaqların valideynləri artıq mektebeqebul.edu.az elektron sistemi vasitəsilə şəxsi kabinetə daxil olaraq məktəb seçimi edə bilərlər. İndiyədək isə xüsusi istedada malik uşaqların vaxtından əvvəl I sinfə qəbulu iyun-iyul ayları ərzində müsahibə üsulu ilə aparılırdı.\nXatırladaq ki, statistik məlumatlara görə, hazırda respublikamızda orta məktəblərin 28,4 faizi 2 və ya 3 növbəli işləyir. Belə ki, ölkədəki 4 394 dövlət orta məktəblərinin 3 144-ü (71,6 faizi) 1 növbə, 1 250-i (28,4 faizi) 2 və ya 3 növbə üzrə dərs keçir. Ümumilikdə ölkədəki 1 milyon 503 şagirdin 1 milyon 279 mini 1 növbəli, 223 min 200 nəfəri 2 və ya 3 növbəli məktəblərdə oxuyur. Ölkədəki şagirdlərin 85,2 faizi 1 növbəli, 14,8 faizi 2 və ya 3 növbəli dərs keçilən orta məktəblərdə oxuyur. Yəni, bu o deməkdir ki, respublikanın ümumi təhsil müəssisələrində mövcud olan sıxlıq tam aradan qaldırılmayıb. Bu sıxlıq isə daha çox paytaxtın təhsil müəssisələrində müşahidə edilir.\nMəlumat üçün bildirək ki, Nazirlər Kabinetinin 13 yanvar 2011-ci il tarixli, 5 nömrəli qərarı ilə təsdiq olunmuş “Ümumtəhsil məktəbinin Nümunəvi Nizamnaməsi”nə əsasən, ümumtəhsil məktəblərində siniflər şagirdlərin sayı 20 nəfər olmaqla formalaşır. Zəruri hallarda mövcud qanunvericiliyin tələbləri gözlənilməklə, siniflər şagirdlərin sayının 20 nəfərdən az olmasıyla təşkil oluna bilər.\nMövzu ilə bağlı fikirlərini bildirən təhsil eksperti Məlahət Mürşüdlü hesab edir ki, məktəblərdə şagird sıxlığının azaldılması üçün müxtəlif yollar mövcuddur: “Etiraf edək ki, yaxşı ibtidai sinif müəllimi, savadlı fənn müəllimi axtarışında olan valideynlər hətta Bakıətrafı qəsəbələrdən və digər yerlərdən öz uşaqlarını mərkəzdə yerləşən məktəblərə gətirirlər. Bu da siniflərdə sıxlıq yaradır. Hazırda elə ibtidai siniflər var ki, 40-45 şagird təhsil alır və burada müəllim üçün təlimin keyfiyyətindən söhbət gedə bilməz. Şagird sıxlığının aradan qaldırılması üçün əvvəllər belə bir qayda var idi ki, hər bir şagird yaşadığı ərazidə mövcud olan məktəbdə təhsil almalıdır. Başqa ərazilərdə olan məktəbə getməməlidir. Bu qaydaya ciddi şəkildə riayət olunurdu. Məsələn, Türkiyədə belə bir qayda var və bu, sıxlığın qarşısını alır. Uşaq yaşadığı ərazidə olan məktəbdə təhsil almalıdır. Başqa məktəblərə getmək imkanları məhduddur. İlk növbədə, bunu həyata keçirmək olar. Digər tərəfdən, Bakı ətrafında yerləşən məktəblərdə təlim-tərbiyə prosesinin keyfiyyəti qaldırılmalı, müəllim kadrların təkmilləşdirilməsinə diqqət artırılmalıdır. Yəni, valideynlər düşünürlər ki, mərkəzi məktəblərdə ən savadlı, peşəkar müəllimlər çalışırlar. Ona görə də sıxlıq baş verir. Bunlardan istifadə etməklə sıxlığın qarşısını müəyyən qədər almaq olar”.\nMəsələyə münasibət bildirən təhsil eksperti Nadir İsrafilovun sözlərinə görə, problemi aradan qaldırmaq düşündüyümüz qədər də asan iş deyil. Ekspert bildirir ki, məsələnin həlli üçün yeni siniflərin və korpusların yaradılmasına ehtiyac var. Bunun üçün isə maddi məsələlər müzakirə edilməli və ümumi məxrəcə gəlmək lazımdır: "Məlum olduğu kimi, sovet dönəmində mikroərazi prinsipi qüvvədə idi. Hətta elə bir vəziyyət yaranmışdı ki, müəllimlər, sinif rəhbərləri qapı-qapı gəzib, uşaqların cəlb olunmasına diqqət yetirirdi. Müstəqillik qazandıqdan sonra şagirdlər, valideynlər və müəllimlər bərabərhüquqlu subyekt kimi formalaşdılar. Onlar sinif və məktəb seçməkdə müstəqil oldular. Mikroərazi prinsipi gündəmdən çıxarıldı və bu, bir sıra problemlər yaratdı. Hər kəs çalışdı ki, uşaqlarını ad çıxaran, nüfuzlu hesab edilən məktəblərə qoysun. Beləliklə, bu hal Bakı şəhərinin mərkəzi məktəblərində sıxlıq yaratdı. Bundan sonra mikroərazi prinsipi yenidən gündəmə gəldi. Hazırda uşaqlar məktəbə mikroərazi üzrə götürülür”.\nN.İsrafilov deyir ki, təhsil qanununa əsasən, bir sinif 20 nəfərlə komplektləşdirilməlidir. Amma buna baxmayaraq, 30-40 nəfər şagirdi olan siniflər var: "Təbii ki, bu istiqamətdə müəyyən işlər görülür. Lakin məktəblərin və yeni korpusların tikintisi sıxlıq məsələsini aradan götürmür. Bizdə ibtidai təhsil 4 illikdi, amma Almaniya, Fransa və s. kimi ölkələrdə ibtidai təhsil 6 illik olaraq müəyyənləşdirilir. Fikrimcə, 12 illik təhsilə keçid zamanı ibtidai təhsili 1 il artırmaq yaxşı olardı və imkan daxilində ibtidai siniflərdə şagird sıxlığını 15-16 nəfər olaraq formalaşdırmaq lazımdır. Çünki ibtidai təhsil təməl pilləsidir. Biz uşaqlara nə öyrədiriksə, ibtidai təhsildə öyrədirik. Çox təəssüf ki, bizdə 1 və 2-ci siniflərdə 30-40 şagird oxuyur. Belə olduğu halda həmin uşaqların təməli zəif olur. Çalışmaq lazımdır ki, ibtidai siniflərdə şagirdlərin sayı minimum olsun.\nHazırda bizdə "yaxşı məktəb” və "yaxşı müəllim” anlayışı var. Hər kəs çalışır ki, uşağını yaxşı müəllim kimi ad qazanmış şəxsin sinfinə qoysun. Ona görə də siniflərdə sıxlıq əmələ gəlir. Çalışmalıyıq ki, maddiyat hesabına bu sıxlığı aradan qaldıraq. Hazırda təhsilə ayrılan vəsait ilbəil artırılır. Bu vəsaiti tənzimləmək üçün ibtidai siniflərdə az uşaq hesabına daha çox sinif açmaq lazımdır.Çünki ibtidai sinif fərdi yanaşma tələb edir, əgər fərdi yanaşma olmazsa sonradan həmin uşaqların əlavə bilik əldə etmək imkanları çətinləşir”.


عنْ أبي هريرة قال: قالَ رسولُ اللَّه صَلّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّم:" أَكْثِرُوا ذِكْرَ هَاذِمِ اللَّذَّاتِ" يَعني المَوْتَ\nƏbu Hüreyrə (r.a)-dan rəvayət olunduğuna görə Rəsulullah (s.ə.s) belə buyurmuşdur: “Ağızların dadını qaçıran (ləzzətləri yox edən) ölümü çox-çox xatırlayın!” (Əhməd b. Hənbəl, Müsnəd, XIII, 301; Tirmizi, Zöhd, 4)\nÖlüm, hər bir canlının qarşılaşacağı danılmaz bir həqiqətdir. Danılmaz olduğu qədər də insanların ən çox unutduqları bir gerçəkdir. Hər insan bir gün öləcəyini bildiyi halda heç ölməyəcəkmiş kimi həyatına davam edir. Fəqət İslam dini həm Quranın həm də Rəsulullah (s.ə.s)-in bizə bildirdiyi mesajlarla ölümün davamlı olaraq xatırlanmasını və hər an öləcəkmiş kimi bir həyat yaşamağı tövsiyə etmişdir. Qurani-Kərimdə: “Hər canlı ölümü dadacaqdır” (Ənbiya 21/35) ayəsi bunun açıq bir təsdiqidir. Allah Rəsulu (s.ə.s) də yuxarıda qeyd etdiyimiz hədisi-şərifində hər nəfsin ölümü tez-tez xatırlamasını tövsiyə etmişdir. Çünki insan oğlu həyatı heç ölməyəcəkmiş kimi yaşayaraq həyatın faniliyinə aldanmaqdadır. Fani (keçici) olana aldanan baqi (qalıcı) olanı qazana bilməz.\nHədisdə diqqəti çəkən məqamlardan biri, ölümün "ləzzətləri yox edən" şəklində vəsf edilməsidir. Ölümünü gözlərinin önündə canlandırmağı bacaran insanın dünya həyatının keçici ləzzətlərinə qarşı istəyi azalar. Dünyadakı bütün nemətlərin axirət günündə bir-bir hesabının veriləcəyini düşünürək nəfsinin arzuladığı dünyadakı ən ülvi şeylərdən belə üz çevirər. İnsanın ölümünü tez-tez xatırlaması və ölümünü təfəkkür etməsi insanı xətalardan da uzaq tutar. Xeyir və şər adına işləyəcəyi hər əməlin axirətdə bir qarşılığının olduğunu düşünərək atdığı hər addımı axirət hesabına görə atar. Ölümü təfəkkür etməyin ən önəmli faydalarından biri də, insanı psixoloji olaraq ölümə hazırlamasıdır. Çünki insanların bir çoxu dünyadakı faniliyin həqiqətini gerçək anlamda dərk etməzlər. Ölməyəcəkmiş kimi yaşayan belə insanların ölümün yaxınlaşan addımlarını hiss etdikləri zaman keçirdikləri psixoloji sarsıntılar çox vaxt ölümdən öncəki günlərdə ağlınitməsiylə belə nəticələnə bilməkdədir. Lakin ölüm döşəyinə düşmədən bu ölüm karvanında bir gün sıranın onada gələcəyini düşünən bir insan, ölümü də soyuqqanlılıqla qarşılayacaqdır. Çünki ölüm ona görə qaçışı olmayan bir qədər, dünya həyatının son mərhələsi və axirətə açılan yeni qapıdır.\nİnsan ölümü təfəkkür edərək həyatını axirətə görə tənzim edərkən dünya həyatından da tamamilə əl-ətək çəkməməlidir. Çünki Allah dünyadakı nemətləri insanların Onun rizasına uyğun olaraq istifadə etmələri üçün yaratmışdır. Düzgün istifadə olunan bir nemət insana savab, yanlış istifadə olunan bir nemət də insana günah qazandırar.


'Mardan Palace' hotelinin borc sebebinden suyu kesilib - Azadliq Xeber\n'Mardan Palace' hotelinin borc sebebinden suyu kesilib\n'Mardan Palace' hotelinin borc səbəbindən suyu kəsilib\n18 Oktyabr, 2017 09:44 xeber – 2010-cu ildə dünyanın ən lyuks hoteli seçilən “Mardan Palace”in (Türkiyə) suyu 2 mln. türk lirəsi (540,5 min ABŞ dolları) borcunun olması səbəbindən kəslib. “Report” “Haberler” saytına istinadən xəbər verir ki, daha əvvəl də borc səbəbindən hotelə elektrik enerjisinin verilişi kəsilib. Lakin daha sonra “AKEDAŞ” Antalya elektrik idarəsinə olan borcun restrukturizasiyası nəticəsində elektrik təchizatı bərpa edilib.\nXatırladaq ki, “Mardan Palace” hoteli avqust ayından etibarən rezervasiyaları qəbul etmir. Hotelin həm öz internet səhifəsində, həm də əlaqəli olduğu internet səhifələrində “satışa bağlı” olduğu bildirilir.\nQeyd edək ki, Azərbaycan əsilli iş adamı Telman İsmayılova məxsus Antalyadakı “Mardan Palace” hoteli bir müddət əvvəl banklara olan borcları səbəbindən satışa çıxarılıb. Daha sonra qarşılıqlı anlaşma nəticəsində məhkəmə satış qərarını ləğv edib.


Wilting Lantana Bitkilərində Giderme - Lantana Bitkisinin Niyə Droping - Məlumat\nLantana Bitkisinin Solması: Bir Lantana Bushu Ölərsə Nə Edilməlidir\nLantana bitkiləri sərt çiçəkli illik və ya çoxillikdir. İsti, günəşli yerlərdə inkişaf edirlər və qurulduqdan sonra quraqlığa davamlıdırlar. Solma lantana bitkilərinin əldə etdiklərindən bir az daha çox nəmə ehtiyac ola bilər və ya bunun başqa bir səbəbi ola bilər. Lantana kolunuz ölürsə, hər hansı bir böcək və ya xəstəlik problemini istisna etmək üçün torpağı yoxlamaq və bitkiyə yaxşı baxmaq vacibdir. Lantanlar tam mövsümün gözəl çiçəklərinə sahib elastik bitkilərdir, lakin ən sərt nümunələr belə zərərvericilərə və xəstəliklərə və ya sadəcə mədəni uyğunsuzluqlara qurban ola bilər.\nMənim Lantanam ölür?\nLantana bitkiləri, böyüdükcə bir neçə rəng dəyişikliyinə məruz qalan rəngli çiçəkləri olan günəşi sevən bitkilərdir. Bitkilərin çoxu eyni zamanda çox miqdarda zəhərli ola bilən mavi-qara ətli meyvələr də istehsal edirlər. Lantana bitkiniz yıxılıbsa, "Mənim lantanam ölür?" Deyə düşünə bilərsiniz. Əksər hallarda səbəbi çıxarmaq asandır və bitkinin yenidən yoluna qayıtması biraz vaxt və TLC çəkməlidir.\nXəstə bitkinin nəyin səhv olduğunu demək çox vaxt çətin ola bilər. Lantana bitkiləri üçün uyğun vəziyyət tam günəşdə, yaxşı qurudulmuş, üzvi zəngin torpaqda və orta rütubətdədir. Sönən lantana bitkiləri onlara verdiyinizdən biraz daha çox suya ehtiyac duya bilər. Yetkinləşdikdən sonra quraqlığa dözümlü olsalar da, yayda həftədə bir dəfə bitki dibindən dərin suvarma tələb edirlər.\nKonteyner bitkilərində artıq suyun süzülməsi üçün yaxşı drenaj delikləri olmalıdır. Yaxşı bir drenaj olmadığı təqdirdə, kök çürükləri tez-tez olur və lantana bitkisinin solmasına səbəb ola bilər. Bitki bir az zirvəyə baxsa da, yaxşı suvarma praktikaları və böyüdükləri mühit yaxşı tökülməsə, torpaq dəyişikliyi ilə xilas ola bilər.\nLantana Bitkisinin Solma Səbəbləri\nAğ sinələr lantanada yayılmış zərərvericilərdir. Yarpaqlarda dumanlı küf meydana gəlməsini təşviq edən bal bağırsağı adlanan yapışqan bir maddə buraxırlar. Bitkinin yarpaqları yapışqansa və ya üzərində qara rəngli boz göbələk böyüməsi varsa, bu, solma səbəbi ola bilər. Yarpaqlar təmiz yuyulmalı və bu uçan zərərvericilərin qarşısını almaq üçün bağçılıq sabunu ilə püskürtülməlidir. Ardıcıl tətbiq və təmiz su partlayışları ilə bitki sürətlə özünə qayıtmalıdır.\nYarpaq mədənçiləri də lantananın yaygın bir zərərvericisidir. Sürfələr yarpaqlar içərisində yaşayır və bəslənir, yarpaq sağlamlığını azaldır və lantana bitkinizin niyə aşağı düşdüyünə görə ola bilər.\nLantana krujeva böcəyi, bitkilərin rəng dəyişməsinə və solmasına və ya düşməsinə səbəb olan yarpaqlarına zərər verən başqa bir böcək zərərvericisidir. Bir çox faydalı böcək krujeva böcəyi zərərvericiləri ilə qidalanır. Böcək öldürücü sabun və neem yağı spreyləri də kömək edə bilər.\nXəstəliklər ümumiyyətlə göbələkdir. Həddindən artıq nəm və isti temperatur spor əmələ gəlməsini təşviq edir. Yaygın bir dekorativ göbələk xəstəliyi olan Botrytis blight, azalma, rəng dəyişikliyinə səbəb olur və lantana kolunun ölməkdə olduğu kimi görünə bilər. Yoluxmuş toxuma budayın və yerüstü suvarmadan çəkinin.\nPas göbələyi də problem ola bilər.\nKonteyner bitkiləri yenidən yerləşdirildikdə tez-tez bərpa olunur. Drenaj deşikləri olan yaxşı bir saxsı torpaq və konteyner seçin. Bəzən bitkilərin torpaqla təmasda yaxşı bir kökü olmur və kifayət qədər qidalanma və ya nəm almır. Kökləri yumşaq bir şəkildə yaydırın və ətrafındakı torpaqları sıxın. Yenidən yerləşdirildikdən sonra su.\nYerdəki bitkilər də əkilə bilər. Torpağın qida səviyyələrini yoxlayın və ərazi gildəysə və bitkilərin kökünə qədər şokoladdan daha çox gölməçə yaratmağa meyllidirsə, drenaj üçün tənzimləyin. Ümumiyyətlə, torpağa yaxşı miqdarda yaxşı çürümüş kompost və ya yarpaq zibilində işləsəniz, lantananı bəsləmək üçün təbii qidalar əlavə edilərkən drenaj yaxşılaşacaqdır.\nDəmir çatışmazlığı, kalium, kalsium və ya fosfor çatışmazlığı yarpağın asılmasına səbəb ola bilər. Torpağı sınayın və qida çatışmazlığını dəyişdirmək üçün uyğun bir gübrədən istifadə edin. Torpaq yaxşı səviyyədə olduqda, su ilə təmin edin və bitkiyə baxın. Əksər hallarda, qida səviyyəsi düzəldilmişsə, bitki tez bərpa olunur.\nLantananı Phoenixdə nə qədər sulamalıyam?\nSiz almaq lazımdır su təxminən iki fut aşağı torpağa sızmaq. Bunun üçün həftədə iki dəfə bir saat yarım-iki saat damla suvarma lazımdır. Və ya bu bitkilərin üzərinə həftədə bir və ya iki dəfə bir hortum aça bilərsiniz.\nEynilə, lantananı qazanda nə qədər sulayırsınız? Qayğı Qablarda Lantana. Lantana kifayət qədər quraqlığa dözümlüdür, lakin bir santimetrdən faydalanır su bitki qurulduqdan sonra həftədə. Etmə su torpağın üstü quruyana qədər və heç vaxt su altında qalmayınca lantana çürüməyə həssasdır. Su bitkilərin quru qalması üçün bitkinin dibində.\nNəticə etibarilə Lantana nə qədər suvarmalıyam?\nSu yeni əkilmişdir lantana mütəmadi olaraq üçün sağlam kök inkişafını təmin edin. Qurulan bitkilər quraqlığa dözümlü olsalar da, ən yaxşı şounu təqdim edirlər nə vaxt təxminən bir qarış götürürlər su həftədə ya yağış, ya da suvarma yolu ilə. Daimi suvarma davamlı böyümə və daha çox sayda tam ölçülü çiçəklər.\nLantana suyunu aça bilərsən?\nLantana müstəsna quraqlığa dözümlü kollardır. Dedi ki, olacaq müəyyən bir suyun qurulmasını tələb edir. Bir çox digər çoxillik bitkilərdə olduğu kimi et davamlı nəmli torpaq kimi deyil bacarmaq kök çürüməsinə və digər bitki xəstəliklərinə səbəb olur. Buna görə ehtiyatlı olun sualtı onlar!\nİlan bitkisi ətli olur, yəni rezin, qalın yarpaqları nəmi olduqca yaxşı saxlayır. Əksər sulu meyvələrin tipik bir ev bitkisindən daha az suvarma ehtiyacı var və ilan bitkisi istisna deyil, normal olaraq Qərbi Afrika tropiklərinin isti və quru bölgələrində inkişaf edir.\nBu o deməkdir suyun aşması asan ola bilər və kök çürüməsinə həssas olur çox nəm alsalar.\nƏvvəlcə ilan bitkinizi əvvəlki şöhrətinə qaytarmaq üçün torpağının tamamilə qurumasına icazə verin. Yalnız quru səth olmadığından əmin olmaq üçün barmağınızı torpağın içərisinə batırın.\nO andan etibarən bitkinin arasında tamamilə qurumasına icazə verin hamısı suvarma, ən azı üst üç düym torpaq tamamilə quruyur.\nHər hansı bir potensial kök göbələyini öldürmək üçün təxminən üç ay ərzində yalnız% 3 hidrogen peroksidlə su verin. Ağır kök çürük hallarda, bitkini yenidən düzəltməyinizə ehtiyacınız ola bilər (ucuna aşağıya baxın), hər hansı bir düyünlü və ya ölü kökləri çıxarın.\nÜmumiyyətlə ilan bitkiləri daha çox işıq və ya istilik alan bitkilərin daha tez-tez suvarılmasına ehtiyac duyarkən yalnız iki-dörd həftədə bir suvarma tələb olunur. Qış aylarında daha az suvarıla bilər, yalnız yarpaqlar bir az solmuş görünəndə su tələb edir.\nSuvarma, ev bitkilərinə baxarkən mənimsəməyin ən çətin bacarıqlarından biri ola bilər. Ev bitkilərini nə vaxt suvaracağınızı necə izah edəcəyinizi göstərəcək bir məqalə yazdım.\nBotrytis Blight müəyyən edilir\nBotrytis blight göbələyi yarpaqlarda və çiçəklərdə boz-qəhvəyi ləkələrə səbəb olur. Rənglənmiş və ya ləkələnmiş qönçələr çürüyə bilər, yarpaqlar sola bilər, rəng dəyişə bilər, çürüyə və düşə bilər. Göbələk də budaqların yenidən ölməsinə və çiçəklərin çiçəklənməməsinə səbəb ola bilər. Botrytis blight nəmli şərtlərlə gətirilir. Lantanalarda botrytis yarasını nəzarət etmək üçün xəstə bitki hissələrini budayın və yerə düşmüş xəstəlik hissələrini təmizləyin. Hava sirkulyasiyasını artırmaq və lantana yarpaqlarını suvarsanız quru vəziyyətdə saxlamaq üçün bitkini budayın.\n3 - Dəstək təmin edin\nBəzən bitkinizin dik vəziyyətdə qalması üçün bir az kömək lazımdır. Bitkiləriniz sallanmağa başladıqda, lakin yarpaqları və gövdələri hələ də möhkəm olduqda, yəqin ki, özü üçün çox ağırlaşır.\nTorpağa möhkəm yapışmış bir çubuq və ya çubuq, sadə bir həll yolu ola bilər, baxmayaraq ki köklərdən bıçaqlanma riski var.\nQazanın xaricində bir dəstək yapışdırmaq, bitkiləriniz üçün daha yaxşı ola biləcək başqa bir seçim ola bilər. Bitki yumşaq bir şəkildə artırmaq və paya əlavə etmək üçün yumşaq bir ipdən və ya bağçılıq bağlarından istifadə edin.\nTranspirasiya necə işləyir\nÜst səthində su keçirməyən kutikula membranı ilə örtülmüş yarpaqlar, alt hissələrindəki stomatlar və ya məsamələr vasitəsilə suyu boşaldır və ya buxarlandırır. Stomatlar suyu boşaltmaq üçün aça bilər və qorumaq üçün yaxın ola bilər. Stomatlar açıq olduqda, yarpaqlar köklərdən bitki toxumaları vasitəsilə su çəkir. Evapotranpirasiya nəticəsində əmilən bitki həm toxumaları soyuyur, həm də köklər tərəfindən əmilən qidaların bitki hüceyrələrinə paylanmasını təmin edir. Fotosintez üçün vacib olan yarpaqların karbondioksidi udması üçün su buxarı lazımdır. Transpirasiya, temperatur orta olduqda belə, müntəzəm bir öz-özünə qidalanma davranışı olaraq meydana gəlir. Ümumiyyətlə günəş işığı səbəb olsa da, yüksək temperaturlu səhra iqlimindəki bəzi bitkilərin stomatları yalnız hava sərin olduqda açılır.\nCrotonumdakı yarpaqlar niyə axsayır və sallanır?\nCrotons torpaqlarının davamlı nəm qalmasını üstün tuturlar. Bitkinizin üzərində və ya suyun altında olmadığınızdan əmin olun. Ardıcıl suvarma cədvəlinə əməl edin - torpağın üstü 2 ”-3” quru olduqda su.\nƏgər təsadüfən Croton torpağınızın tamamilə qurumasına icazə versəniz, yarpaqların axsaydığını, düşdüyünü və düşdüyünü görə bilərsiniz. Torpaq qazandan son dərəcə qurudursa, yaxşı bir islatmaq qaydasındadır.\nBitkini necə islatmaq olar:\nBitkinizi boşqab olmadan lavaboya və ya çəlləkə qoyun. Hövzənizi təxminən 3-4 ″ su ilə doldurun. Suyun isti olmadığına əmin olun!\nZavodunuzun qazanın dibindəki drenaj çuxurundan ən az 45 dəqiqə su çəkməsinə icazə verin.\nBitkiniz nəmləndikdən sonra torpağın üst hissəsini hiss edin - su torpağın üstünə 2-3 ”çatdı?\nBütün torpaqlar doymuş kimi hiss olunmursa, doymuşluğu sürətləndirməyə kömək etmək üçün Crotonunuzu torpağın yuxarı hissəsindən azca sulayın.\nBitkinizin torpağı bərabər dərəcədə nəm olduqda, lavabonu / çəlləyi boşaltın və bitkinin yaxşıca boşaldığı müddətdə istirahət etməsinə icazə verin. Bitki yenidən nəlbəki üzərinə qoyun və lazımi yerə qayıdın.\nUnutmayın ki, torpaq sümükdən quruyaraq doymuş vəziyyətə gəldikdə, Croton üçün stres yarada bilər və yarpaqların tökülməsinə səbəb ola bilər. Tənzimləmək üçün bir az vaxt verin.\nCrotonunuz tropik bir bitkidir, buna görə daha nəmli mühitlərdə inkişaf edəcəkdir. Yarpaqları müntəzəm olaraq dumanlandıraraq, çınqıl qabından istifadə edərək və ya bir nəmləndiricini yaxınlığında gəzdirərək bitki ətrafınızdakı rütubəti artırın.\nNəhayət, ilk lantanımı parçaladım və satın aldım! Həyətimə nə qədər rəng qatdığına görə həyəcanlandım! Bataqlıqda yaşayırıq və hamısı çiçək açmağı dayandırıb əvəzinə giləmeyvə istehsal edənə qədər çox gözəl idi. 4 iyul gecəmdə heç kim mənim bütün zəhmətimi və inanılmaz (və ya rəsmi) bitkilərimi görə bilmədiyi zaman məyus olduğumu sizə deyə bilmərəm! Bunlar Bandana Albalı, Albalı Sunrise və Ham və Yumurta. Təklifiniz və ya faydalı məlumatınız varmı? Bitkini budamaq, bütün giləmeyvələri kəsmək və sadəcə böyümək mövsümünü bağladıqları üçün tərk etmək üçün oxudum. Səhv etdim və mütləq bir sərvətini yüksək istismar müəssisəsinə sərf etdim, yoxsa bir həll yolu varmı? -\nBu cavabı bəyənməyəcəksiniz, ancaq lantananın ölümünə səbəb olmaq və toxumların qarşısını almaq daha çox çiçəklənməyə təşviq edəcəkdir. İndi çiçəklər olmasaydı, hər şeyi bir neçə düym geri düzəldərdim və yenidən böyüməsinə icazə verərdim. Bu, hər "budağı" kəsməyə çalışmaqdan daha asandır. Mövsümünüz kifayət qədər uzundursa, başqa bir çiçək dəsti ala bilərsiniz.\nVideoya baxın: Soğuktan etkilenen ve Donmuş Çiçekler nasıl kurtarılır\nLantana Bitkisinin Solması: Bir Lantana Bushu Ölərsə Nə Edilməlidir...


Beyləqanda “Gömrük və gənc nəsil” mövzusunda şagirdlər ilə görüş keçirilib - AZƏRTAC – Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi\nBeyləqanda “Gömrük və gənc nəsil” mövzusunda şagirdlər ilə görüş keçirilib\nBeyləqan rayonu ərazisində məcburi köçkünlər üçün salınmış qəsəbədə yerləşən Xocavənd rayonu Tuğ kənd 1 saylı tam orta məktəbində “Gömrük və gənc nəsil” mövzusunda görüş keçirilib.\nDövlət Gömrük Komitəsinin mətbuat xidmətindən AZƏRTAC-a bildirilib ki, tədbirdə gömrük əməkdaşları və məktəbin şagirdləri iştirak ediblər.\nXudafərin Gömrük İdarəsinin təşkilatçılığı ilə baş tutan görüşdə Azərbaycan Gömrük Xidmətinin yaranma tarixi, ölkənin idxal-ixrac əməliyyatları, qaçaqmalçılıq və gömrük hüquqpozmaları ilə mübarizə məsələləri barədə məktəblilərə bilgi verilib. Qeyd edilib ki, ümummilli lider Heydər Əliyev Azərbaycan dövlətinin iqtisadi təhlükəsizliyinin qorunması və daha da möhkəmləndirilməsinin əsas istiqamətlərindən birini yüksək səviyyəli gömrük xidmətinin yaradılmasında görüb. Məhz onun uzaqgörən siyasəti, gömrük sisteminin formalaşması üçün verdiyi dəyərli tövsiyələri və bu qurumun daha da modernləşməsinə yönələn iqtisadi siyasəti nəticəsində hazırda Azərbaycanda dünya standartlarına uyğun gömrük xidməti formalaşıb.\nGömrük əməkdaşları həmçinin Azərbaycan Gömrük Xidmətinin bu gün mükəmməl hüquqi bazaya, inkişaf etmiş infrastruktura malik olmaqla ölkədə fiskal siyasəti həyata keçirməsi, quru, hava və dəniz yollarında respublikanın iqtisadi mənafeyini və təhlükəsizliyini necə qorumasından söhbət açıblar.\nVurğulanıb ki, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkəmizin davamlı və dayanıqlı sosial-iqtisadi inkişafının təmin edilməsi, dövlət idarəçiliyinin müasir prinsiplər əsasında həyata keçirilməsi üçün mühüm tədbirlər görülüb. Dövlət başçısı hər bir sahədə olduğu kimi, gömrük sisteminin də bütün istiqamətlər üzrə daha da təkmilləşdirilməsi işini daim diqqət mərkəzində saxlayır və müvafiq işlərin həyata keçirilməsi davam etdirilir.\nTədbirin sonunda bu kimi görüşlərin şagirdlərin dünyagörüşünün formalaşmasında, onların intellektual səviyyəsinin yüksəldilməsində mühüm rol oynadığı bildirilib.\nAZERTAG.AZ :Beyləqanda “Gömrük və gənc nəsil” mövzusunda şagirdlər ilə görüş keçirilib


Tahir Kərimov Salyandakı villasını neçiyə satır? Saakaşvilinin xanımı siyasi mübarizəni dayandırd Binəqədinin hazırkı durumu belədir – FOTOL Xorvatiyanın cazibədar prezidenti Bakıda Putin 30 hərbi gəmini Suriya sahillərinə göndərd Bakıdakı özəl klinikaların məmur sahibləri… Füzuli: icra başçısı torpaqları kimlərə peşkəş e “Akif Çovdarova qarşı açılan cinayət işində 15 n “Aqil Nəzərli bizə Allahın suyunu da vermi Daş bazarında vəziyyət necədir? – Video Eldar Mahmudov deputatı necə “yükləyibmiş”? Səs “İlhamə qaça bilməsə də hərəkət edəcək…”\n02 İyun 2015 / 12:03 / Baxış sayı: 80 Xalq artisti, Primodonna adlandırılan sənətçi İlhamə Quliyevanın Avropa Oyunlarının məşəl daşıyanlarından biri olması barədə xəbər son günlər mətbuatda geniş müzakirəyə səbəb olub. Bu məsələyə Bakı-2015 Avropa Oyunları Əməliyyat Komitəsindən də (BEGOC) münasibət bildirilib.\nBakı-2015 Avropa Oyunları Əməliyyat Komitəsinin baş icraçı direktoru Azad Rəhimov jurnalistlərin suallarına cavabında bildirib ki, İlhamə xanım Azərbaycanın çox hörmətli müğənnilərindən biridir və onun məşəl daşıması müsbət haldır.\n“İlhamə xanım məşəli Bakıda daşıyacaq 150 məşaldardan biridir. Qaça bilməsə də hərəkət edəcək. Ola bilər ki, primadonna 20-30 metr məşəli daşıdıqdan sonra estafeti digər məşəldara verəcək” – deyə A.Rəhimov söyləyib.


Qarabağlar türbəsini inşa etdirən qadın kim olub – "Nuhçıxan" İnformasiya Agentliyi\n17 Noyabr 2018, Şənbə, 00:08\nNaxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2016-cı il 4 iyul tarixli Sərəncamına əsasən bərpa olunan Kəngərli rayonundakı Qarabağlar Türbə Kompleksinin açılış mərasimində iştirak edən Ali Məclisin Sədri cənab Vasif Talıbov çıxışında türbə kompleksi haqqında tədqiqatların davam etdirilməsini, yeni məlumatlar əldə olunmasını və geniş ictimaiyyətə çatdırılmasını tədqiqatçılar qarşısında mühüm bir vəzifə kimi qoymuşdur.\nÇıxışında “Bu gün biz abidələri təkcə mədəni irsimiz kimi yox, həm də dövlətçilik tariximizin bir hissəsi kimi öyrənməliyik” tövsiyəsi ilə tarix-mədəniyyət abidələrinin tədqiqində yeni istiqamət müəyyənləşdirən Ali Məclisin Sədri demişdir: “Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsi Mədəniyyət Nazirliyi ilə birlikdə Qarabağlar Türbə Kompleksində tədqiqat işlərini daha da genişləndirməli, tarixi materiallar toplanmalı, yeni elmi yanaşmalar ortaya qoyulmalı, bura eksponatlarla daha da zənginləşdirilməlidir”. Həmçinin qeyd olunmuşdur ki, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri yanında Bilik Fondu “Qarabağlar Türbə Kompleksi” kitabının nəşrini başa çatdırmalı, abidənin tanıdılması istiqamətində tədbirlər görülməli, maarifləndirmə işi aparılmalıdır.\nAli Məclis Sədrinin qarşıya qoyduğu bu vəzifələrin uğurlu həllinə nail olmaq üçün alimlərimiz Qarabağlar Türbə Kompleksi ilə əlaqədar tədqiqatları genişləndirməli və onun haqqında xalqımıza yeni, hərtərəfli və obyektiv məlumatlar çatdırmalıdır. Elmi ictimaiyyət və əhali arasında kompleksin özəyini təşkil edən türbəni inşa etdirən qadın haqqında müxtəlif fikirlər olduğu üçün biz, ilk olaraq, onun haqqında fikirlərimizi geniş oxucu auditoriyasına çatdırmaq istərdik.\nXII-XIV əsrlərdə indiki Kəngərli rayonunun Qarabağlar kəndində inşa edilən və yerləşdiyi yaşayış məskəninin adı ilə şərti olaraq Qarabağlar Türbə Kompleksi adlandırılan bu abidə XIX yüzilliyin 30-cu illərindən tədqiqatçıların diqqətini cəlb edib. Həmin vaxtdan başlanan tədqiqatlar XX yüzillikdə və XXI yüzilliyin əvvəllərində də davam etdirilib, abidə müxtəlif tədqiqatçılar tərəfindən memarlıq və epiqrafik baxımdan dəfələrlə tədqiq olunub. Abidəni tədqiq edən memarlar onun memarlıq quruluşu haqqında yekdil fikirdə olsalar da, kompleksə daxil olan abidələrin üzərində qalan kitabələr, onların məzmunu haqqında müxtəlif fikirlər söylənir. Başqa sözlə desək, çox hissəsinin dağılması səbəbindən bu kitabələri hərə bir cür oxuduğu üçün, nəticədə, türbə kompleksin təyinatı, sifarişçisi, kimin şərəfinə inşa edilməsi və sair haqqında ziddiyyətli fikirlər yaranıb. Bu da, öz növbəsində, tədqiqatçılar, xüsusilə epiqrafika ilə məşğul olmayan alimlər arasında fikir ayrılığına gətirib çıxarıb, yanlış nəticələrin yaranmasına səbəb olub. Bu, özünü ən çox kompleksə daxil olan və giriş qapısı rolunu oynayan qoşa minarəli baştağın üzərində yarımdağılmış vəziyyətdə qalan və kompleksə daxil olan türbəni inşa etdirən şəxsin – qadının adı ilə bağlı olan kitabədə göstərir.\nQarabağlar Türbə Kompleksinə daxil olan qoşa minarəli baştağın üzərindəki kitabə dağılmış, zəmanəmizədək çox az hissəsi qalmışdır. Müxtəlif vaxtlarda tədqiqatçılar tərəfindən öyrənilmiş həmin kitabəni və kitabədə adı qeyd olunan qadının adını hər tədqiqatçı bir cür oxuyub. Həmin qadının adını İsa Əzimbəyov (Məddah) Quzey xatın, Mirbağır Mirheydərzadə və Məhəmməd Rəsizadə Kevzi xatın, Konstantin Smirnov Kuzi xatın kimi oxuyub.\nKitabənin ən mükəmməl oxunuşunu tarix üzrə fəlsəfə doktoru Əjdər Ələsgərzadə həyata keçirib, orada adı xatırlanan qadının Cahan Qudi xatın olduğunu müəyyən edib. Alim 1947-ci ildə nəşr etdirdiyi məqaləsində kitabənin mətnini “Bu binanın tikilməsini … Cahan Qudi xatın əmr etdi” kimi təqdim edib. Əjdər Ələsgərzadədən, təxminən, 50 il sonra kitabəni tədqiq edən AMEA-nın müxbir üzvü Məşədixanım Nemətin 2001-ci ildə elmi dövriyyəyə daxil etdiyi monoqrafiyasında verdiyi məlumatdan aydın olur ki, kitabənin mətni Əjdər Ələsgərzadədə olduğu kimidir. Biz də əksər hissəsi dağılsa da, qalan hissəsi çox aydın şəkildə oxunan kitabəni bir neçə dəfə yerində tədqiq edən bir tədqiqatçı kimi deyə bilərik ki, kitabənin Əjdər Ələsgərzadə və Məşədixanım Nemət tərəfindən həyata keçirilən oxunuşu düzgündür və orada xatırlanan qadının adı Qudi xatındır.\nQeyd etmək lazımdır ki, bəzi tarixi və memarlıq ədəbiyyatlarında da bu kitabədə özünə yer alan qadının adı ilə əlaqədar məlumat verilib və həmin qadının Elxani hökmdarı Hülakü xanın oğlu Abaqa xanın arvadı Qoday xatın olması fikri irəli sürülüb. Düşünürük ki, burada bir məsələyə aydınlıq gətirməkdə fayda vardır. Bu da Qudi xatının kimliyi məsələsidir. Bəzi tədqiqatçılar bu qadının Elxani hökmdarlarından Abaqa xanın arvadı Koday və ya Qoday xatın olması fikrindədir. Ancaq XIII-XIV əsrlərdə yaşayıb, Elxanilər sarayında həkim və vəzir işləmiş Fəzlullah Rəşidəddinin “Cami ət-Təvarix” (“Tarixlər toplusu”) əsərində Abaqa xanın arvadları haqqında verdiyi məlumatlardan görünür ki, onun Koday və ya Qoday xatın adlı arvadı olmayıb. Ona görə də bu fikirlə razılaşmaq olmaz. Bizcə, qaynaqlarda Kutuy, bəzən də Quti xatın adı ilə xatırlanan qadın Abaqa xanın deyil, Elxanilər dövlətinin banisi Hülakü xanın arvadı, Abaqa xanın isə analığı olub. Bu fikri bizə qədər gəlib çatmış qaynaqlar da təsdiq edir. Fəzlullah Rəşidəddinin yazdığına görə, Hülakülər (Elxanilər) dövlətinin banisi Hülakü xanın arvadlarından birinin adı Kutuy xatın olub. Fəzlullah Rəşidəddinin adıçəkilən əsərinin ikinci cildində bəzən “Quti xatın” kimi xatırladığı, sarayda böyük nüfuza malik olan Kutuy xatın ağlı və bacarığı sayəsində oğlu Sultan Əhmədin iki il iki ay on üç gün davam edən hakimiyyəti dövründə (1282-1284-cü illər) dövlətin idarə olunmasında iştirak edib. Fikrimizcə, qoşa minarəli baştağın kitabəsində adıçəkilən Qudi xatın mənbələrdə Kuti və ya Kutuy xatın şəklində xatırlanan qadınla eyni şəxsdir.\nKitabədə tarix qalmayıb. Ancaq minarələri tədqiq edən memarlar onların XII əsrdə inşa edilməsi fikrindədirlər. Akademik Əbdülvahab Salamzadə və sənətşünaslıq doktoru Kamil Məmmədzadənin fikrincə, bu minarələri birləşdirən baştağ isə sonralar, XIV əsrdə tikilib. Bu fikri baştağın üzərindəki kitabədə Hülakü xanın arvadı Qudi xatının adının qeyd edilməsi də təsdiq edir. Bu qeydə əsasən də aydın olur ki, qoşa minarələri birləşdirən baştağ həmin qadının yaşının qocalıq dövrünə təsadüf edən XIV əsrin 30-cu illərində inşa edilib.\nBir məsələnin üstündə xüsusi dayanmaq istərdik. Müasir dövrdə mövcud ədəbiyyat materiallarından istifadə edərək Qarabağlar Türbə Kompleksi haqqında məqalə hazırlayan bəzi müəlliflər Qarabağlar türbəsinin Qudi xatının şərəfinə inşa edildiyini yazırlar. Halbuki kitabədən çox aydın şəkildə məlum olur ki, türbə Qudi xatının şərəfinə yox, onun əmri ilə tikilib. Bu iki fikrin arasında isə çox fərq vardır. Abidə kiminsə şərəfinə tikildikdə o, həmin adamın qəbri üzərində inşa olunurdu. Bunun ən gözəl nümunəsini Əcəmi Naxçıvaninin Naxçıvan şəhərində 1162-ci ildə inşa etdiyi Yusif Küseyr oğlu və 1186-cı ildə ucaltdığı Möminə xatın türbəsinin timsalında görürük. Hər iki abidənin kitabəsindən aydın olur ki, bu türbələr Yusif Küseyr oğlunun və Möminə xatının xatirəsinə – şərəfinə inşa etdirilib. Ona görə də birinci tarixi abidə elmi ədəbiyyatda Yusif Küseyr oğlu, digəri isə Möminə xatın türbəsi adlandırılır. Bəzən əhali arasında Möminə xatın türbəsinə “Atabəylər türbəsi” də deyilir. Bu isə əhalinin fikrincə, türbənin sərdabəsində Möminə xatından sonra əri Şəmsəddin Eldənizin və oğlu, Azərbaycan Atabəyləri dövlətinin ikinci hökmdarı Atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvanın da dəfn olunması, həmçinin abidənin Atabəy hökmdarlarının əmri əsasında inşa edilməsi ilə əlaqədardır.\nMəsələyə bu baxımdan yanaşdıqda aydın olur ki, Qarabağlar türbəsinin Hülakülər dövlətinin banisi Hülakü xanın arvadı Qudi xatının şərəfinə inşa edilməsi fikri yanlışdır. Çünki Qudi xatın bu türbənin sərdabəsində dəfn olunmayıb, onun kiminsə şərəfinə tikilməsini əmr edib. Təəssüf ki, kitabənin çox hissəsi dağılaraq məhv olduğu üçün bu məsələni, yəni türbənin kimin şərəfinə inşa etdirilməsini müəyyən etmək mümkün olmayıb. Həmçinin burada bir fikri də vurğulamaq lazımdır ki, bəzən şifahi danışıqlarda, hətta nəşr olunan kitab və məqalələrdə Qarabağlar türbəsi “Qudi xatın türbəsi” adlandırılır. Yuxarıda verdiyimiz izahdan göründüyü kimi, türbənin belə adlandırılması onun tikilməsini əmr edən qadının adı ilə əlaqədardır.\nBütün bu deyilənləri ümumiləşdirərək belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, Qarabağlar Türbə Kompleksinə daxil olan qoşa minarəli baştağın üzərində “Bu binanın tikilməsini… Cahan Qudi xatın əmr etdi” sözləri yazılıb. Kitabədən aydın olur ki, kompleksin özəyini təşkil edən və Azərbaycan memarlığının ən gözəl nümunələrindən olan türbə Elxani hökmdarı Hülakü xanın arvadı Qudi xatının şərəfinə deyil, onun əmri ilə inşa edilib. Ona görə də kitabənin əsas hissəsinin dağılması səbəbindən abidənin kimin şərəfinə inşa edildiyini aydınlaşdırmaq mümkün olmadığı üçün onun yerləşdiyi yaşayış məskəninin adı ilə Qarabağlar türbəsi, kompleksin isə Qarabağlar Türbə Kompleksi adlandırılması daha məqsədəuyğundur.\nAMEA Naxçıvan Bölməsi Tarix, Etnoqrafiya və Arxeologiya İnstitutunun direktoru, AMEA-nın müxbir üzvü\nTanınmış müğənnilər Naxçıvanda konsert verəcək\nDünya Bankı Qrupu Azərbaycanda nağdsız ödənişləri dəstəkləyəcək layihəyə Naxçıvandan başlayacaq


Kamran Ağayev: “Hələ Azərbaycana qayıtmağı düşünmürəm”\n09 Noyabr 2015 13:35\n09 Noyabr, 2015 Futbol Manşet Müsahibə Xəbər lenti 467 Baxış\nSportpress.az Azərbaycan yığmasının və Türkiyənin “Karşıyaka” klubunun qapıçısı Kamran Ağayevin müsahibəsini təqdim edir.\n- “Karşıyaka”nın heyətində keçirdiyiniz ilk derbi matçı barədə nə deyə bilərsiniz?\n– Çətin oyun alındı. “Göztəpə”nin azlıqda qalması vəziyyəti daha da çətinləşdirdi. Çünki 25-ci dəqiqədən sonra onlar tam olaraq müdafiəyə çəkildilər və əks-hücumlara bel bağlamağa başladılar. Amma son dəqiqələrdə də olsa, qələbəni təmin edə bildik.\n- Siz də qapınızı toxunulmaz saxlamağı bacardınız…\n– Bu, sevindirici olsa da, vacib deyil. Əsas komandanın qələbə qazanmasıdır. Mən hər oyunda 9 qol da buraxmağa razıyam, amma bir şərtlə ki, mənim komandam ondan artığını vurub, qələbə qazansın. Çünki mən komandanın üzvüyəm və özüm üçün oynamıram.\n- Bu qələbə sizin turnir cədvəlindəki mövqeyinizi elə də yaxşılaşdırmadı…\n– Turnir cədvəlində komandaların xal ehtiyatları arasında ciddi fərq olmadığını nəzərə alsaq, vəziyyət heç də pis deyil. Düzdür, mövsümə o qədər də yaxşı başlamadıq. Amma qarşıdakı turlarda hər şeyi yaxşıya doğru dəyişə bilərik. Derbidəki qələbədən sonra komandadakı ab-hava da yaxşılaşıb.\n- İstanbul derbilərindən sonra ən prinsipiallardan sayılan İzmir derbisi barədə nə deyə bilərsiniz?\n– Mən özümü burada kənar hiss etmirəm. Belə derbilərə alışmışam. Çünki “Neftçi” ilə “Xəzər Lənkəran” arasındakı derbilərdə dəfələrlə iştirak etmişəm. Ona görə də bu derbiyə də asanlıqla alışdım.\n- “Neftçi”yə keçəcəyinizə dair xəbərlər yayılıb…\n– Düzünü desəm, hələ qayıtmaq barədə düşünmürəm. “Karşıyaka”nın futbolçusuyam. Burada indi çempionat gedir. Gələcəkdə isə hər şey ola bilər.\n- Deməli, sizinlə maraqlanan var?\n– Bu işlərlə menecerim məşğul olur. Mənə burada yaxşıdır. Azərbaycanın pis olduğunu demirəm. Sadəcə, Türkiyədə oynamaq istəyirəm.\n- Moldova ilə yoxlama oyunu keçirəcək Azərbaycan yığmasına nə vaxt qoşulmağı planlaşdırırsınız?\n– Ayın 10-da. Təəssüf ki, seçmə mərhələni məğlub başa vurduq. Halbuki, qələbə ilə də bitirə bilərdik. Moldova ilə oyun yaxşı şansdır.\nAzərbaycan millisi Kamran Ağayev\nNazim Süleymanov: Öz adımdan xalqımızdan üzr istəyirəm\n11 Noyabr, 2015 385 Baxış\n10 Noyabr, 2015 365 Baxış\n09 Noyabr, 2015 315 Baxış\nRobert Prosineçki: “Bu, ən pis oyunumuz idi”\n14 Oktyabr, 2015 291 Baxış\n14 Oktyabr, 2015 446 Baxış\nRobert Prosineçki: “Serbiya ilə oyunda biləcəyəm ki, hansı səviyyədəyik”\n13 May, 2015 313 Baxış


Azərbaycanın İqtisadi İnkişaf Nazirliyi və "RusAl" danışıqların növbəti raundunu keçirib\nAzərbaycanın İqtisadi İnkişaf Nazirliyi və "RusAl" danışıqların növbəti raundunu keçirib\nBiznes və iqtisadiyyat xəbərləri 10 Avqust 2006 16:43 (UTC+04:00)\nİqtisadi İnkişaf Nazirliyində Azərbaycanda alüminium istehsalı üzrə zavodun tikintisi layihəsi üzrə "Rus Alüminiy" ASC-nin nümayəndə heyəti ilə danışıqların növbəti raundu keçirilib. İqtisadi inkişaf naziri Heydər Babayevin Trend ə verdiyi məlumata görə, enerji daşıyıcılarının qiymətləri dəqiqləşdirilib. "Biz bu gün Azərbaycanda mövcud olan tariflərə pul buraxmayacağımızı deyərək, Azərbaycan hökümətinin prinsipial mövqeyini bildirdik", - deyə nazir qeyd edib.\nOnun sözlərinə görə, görüşdə bir çox digər məsələlər də müzakirə edilib, lakin danışıqlar hələ davam etdiriləcək. Bu yaxınlarda "RusAl" öz məktubunda həm qaz, həm də elektrik enerjisi üzrə güzəştlər, həmçinin Gəncə giltorpaq zavodundan 100% giltorpaqla təmin edilmə ilə bağlı tələblərindən Azərbaycan tərəfinin imtina etməsi ilə razılaşıb.\nZavodun tikintisi üçün hökümət artıq "RusAl"a Gəncədə sahə ayırmağa hazır olduğunu bildirib. Azərbaycanda yeni alüminium zavodunun yaradılması layihəsinə görə, onun gücü ildə 300 min ton təşkil edəcək. Zavodun işinin təmin edilməsi, infrastrukturun genişləndirilməsi üçün və elektrik stansiyasının tikintisində sərmayələrin ümumi həcmi 1 mlrd. ABŞ dollarını ötəcək.


Layihənin həyata keçirilməsi 3(üç) kompleksdə nəzərdə tutulmuşdur (3 tikinti mərhələsi).\n3 ədəd yolötürücü, körpüyə yanaşma yolları və ümumi uzunluğu 1286 m olan, Ziya Bünyadov prospektini Heydər Əliyev prospekti ilə və “Hava Limanı – H. Əliyev prospekti” avtomobil yolu ilə birləşdirən yollardan ibarət qovşağın tikintisinin I mərhələsi müvəffəqiyyətlə başa çatdırılmış və 2008-ci ilin sentyabr ayında istismara verilmişdir. Azərbaycan Respublikası Nəqliyyat Nazirliyinin dəvəti ilə Moskvanın İMİDİS institutunun mütəxəssisləri yolötürücünü sınaqlardan keçirmiş və konstruksiyanın yüksək keyfiyyətini və etibarlığını qeyd etmişdilər.\nUzunluğu L = 56,0 m olan, parobolik metal tağlardan asılmış yolötürücüdən, o cümlədən, 4 (dörd) ayrı tikilmiş yolötürücülərdən, ümumi uzunluğu 1194 m olan, Heydər Əliyev, Ziya Bünyadov, Qara Qarayev prospektlərini Hava Limanına və Bakıxanov qəsəbəsi istiqamətindəki yollara birləşdirən yanaşmalardan ibarət qovşağın tikintisinin II mərhələsi başa çatdırılmışdır.\nKörpü hava limanından 8-ci km, Əhmədli, Günəşli yaşayış massivləri və Zığ dairəsi – Hava limanı magistral avtomobil yolu istiqamətində hərəkət edən nəqliyyat vasitələrinin sərbəst, maneəsiz hərəkətini təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.