Osman Gündüz: İşıq dirəkləri ilə fiber optik internet ?\nBakı kəndlərində müşahidə olunur ki, genişzolaqlı internet çəkilkşi üçün elektrik dirəklərindən istifadəyə başlanıb.\nDüşünürəm ki, əgər dirəklər müasir və dayanıqlı olarsa, naqillər də keyfiyyətli və standarta cavab verərsə bu məsələdə ciddi uğur qazanmaq olar.\nHazırda elə fiber optik kabellər var ki, onlar da daha keyfiyyətli və daha dayanıqlıdır.\nAmma, təbii ki, kənd və qəsəbələrdəki bəzi sıradan çıxmış və ömrünü tamamlamış dirəklər üzərindəki internetin dayanıqlığından danışmaq doğru olmazdı.\nÜmumiyyətlə, müşahidələr göstərir ki , nazir Rəşad Nəbiyevin bütün ölkə üzə "2 ilə internet problemi həll olacaq" mesajından sonra ciddi addımlar atılır.\nRegionlarda və Bakı ətrafı kəndlərdə Aztelekom və Baktelecom-un çoxsaylı briqadaları çalışır.\nRİNN-nin bu prosesi sürətləndirmək üçün həyata keçirdiyi daha bir yenilik isə regionlarda GPON xətlərin yerin altı ilə deyil, yerin üstü ilə xüsusi dəmir dirəklər vasitəsilə aparmasından ibarətdir.\nƏnənəvi yanaşmalardan fərqli olan bu üsul da , düşünürəm ki, fiberoptik xətlərin çəkiliş proseslərini xeyli sürətləndirəcək.\nXatırladıram ki, Nazirlik eyni zamanda mobil infrastrukturdan , mobil operatorların baza stansiyalarından da istifadə etməklə geniş zolaqlı internetə əlçatanlığı artıqmaq niyyətindədir və bu istiqamətdə LTE texnologiyası ilə internetə əlçatanlıq artırılır.\nMəlumat üçün bildirirəm ki, 7-8 il öncə ölkə üzrə bu işi gerçəkləşdirmk üçün "Hər evə optika" dövlət proqramı hazırlanmış və Neft Fondundan 0.5 milyard manat dövlət vəsaiti ayrılmış və 5 il vaxt nəzərdə tutulmuşdu.\nİşin həcmi çox böyük idi.\nBu baxımdan, səmimi olaraq qeyd edim ki, yeni nazirin "2 ilə hər evə optika" açıqlaması da müəyyən qədər real görsənmirdi.\nAmma görünən odur ki, Nazirlik dediyində israrlıdır.\nArtıq bütün ölkə üzrə normal, dayanıqlı və keyfiyyətli internet infrastrukturu üçün yeni yanaşmalar, yeni prinsiplər tətbiq edilir.\nHəmçinin, yalnız Aztelekom və Baktelekom resurslarından deyil, "dövlət- özəl tərəfdaşlığı" çərçivəsində özəl operatorların da resurslarından da istifadə edilir.\nÖzəl operatorlar dövlətə məxsus rabitə resurslarından istifadə edə bilirlər.\nAdı çəkilən qurunmların da yenidən qurulması, regional idarəetməyə keçid , koporativ idarəetməyə hazırlıqa bağlı sürətli işlər aparılır. Prosesə xarici qurumlar da cəlb edilib.\nBeləliklə, RİNN tərəfindən atılan addımlara əsasən ümid etmək olar ki, yaxın 2 ilə, 2023-cü ilin sonunadək bütün ölkə üzrə keyfiyyətli internetə əlçatanlıq problemi nəhayət ki öz həllini tapacaq.\nYeri gəlmişkən, ölkə üzrə qurulacaq nəhəng dövlət internet infrastrukturunun, həmçinin son nöqtəyə veriləcək internetin gələcək idarəetməsinin, istifadəsinin necə olacağı, dövlət yoxsa özəl səviyyədə olacağı ilə bağlı rəsmi açıqlamalar hələlik yoxdur.


Bakı Biznes və Kooperasiya Kolleci Ugurlu iqtisadi siyasət\nYüklə 22.26 Kb.\nölçüsü 22.26 Kb.\nUgurlu iqtisadi siyasət.\nAzərbaycan mənim ürəyimdir, Azərbaycan mənim vətənimdir, Azərbaycan mənim həyatımdır. Həyatım boyu vətənimə, ölkəmə, xalqıma xidmət etmişəm. Mən bəxtəvərəm ki, xalqıma etdiyim xidmətlərim qiymətləndirilibdir.Heydər Əliyev.\nHamıya məlumdur ki, ölkəni ağır vəziyyətdən 1993 cü ildə xalqın istəyi ilə yenidən hakimmiyyətə qayıdan ümummilli lider Heydər Əliyev çıxardı. Azərbaycan Resbublikasının Prezidenti İlham Əliyevin qeyd etdiyi kimi:” Belə bir cətin dövrdə xalqımızın müdrikliyi bir daha özünü göstərdi. Xalqın tələbi ilə ümummilli liderimiz Heydər Əliyev Azərbaycana qayıtdı, xalq onu Prezident seçdi və ondan sonra öıkəmizin inkişaf dövrü başladı. Bir sözlə, Azərbaycan inkişaf yoluna qədəm qoydu.”\nAzərbaycan xalqı öz tarixi taleyinin çox məsul və şərəfli bir dövrünü yaşayır. Milli müstəqilliyini qazanmış ölkə, cəmiyyət həyatının bütün sahələrində bir-birinin ardınca qazandığı böyük ugurlarla dünyəvi sivil dövlət yaratmaq yolunda inamla irəlliləyir.\nDövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra ümümmilli lider Heyder Əliyevin uzaqgörən siyasəti və gərgin fəaliyyəti nəticəsində, ağır ilkin şərtlərə baxmayaraq,ölkəmizin sosial-iqtisadi inkişafı və dünya təsərrüfat sisteminə inteqrasiyası sahəsində çox böyük nailiyyətlər əldə olunmuşdur. Ən böyük nailiyyət ondan ibarətdir ki,bu dövrdə ölkəmizdə apalılan müstəqil dövlət quruculuğu prosesində iqtisadi islahatların və inkişafın mahiyyət etibarı ilə yeni bir modeli-Azərbaycan modelı yaranmışdır. Beləliklə, Heydər Əliyev strategiyasının həyata kecirilməsi nətıcəsində müstəqilliyin ilk illərində baş vermiş tənəzzülün qarşısı uğurla alındı.\nAzərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev tətəfindən uğurla davam etdirilən və yeni çalarlarla zənginləşdirilmış sosial-iqtisadi siyasətin strateji məqsədləri sərbəst bazar münasibətlərinə və dünya təsərrüfat sisteminə inteqrasiyasının təmin olunmasıdır.\nMüstəqillik dövründən bu günə kimi ölkədə mövcud iqtisadi inkişafı 2 əsas mərhələyə ayırmaq olar. Birincisi, 1991-1995-ci illəri əhatə edən iqtisadi xaos və ya tənəzzül dövrü. İkincisi, 1996-cı ildən başlayaraq davam edən manroiqtisadi sabitlik və dinamik iqtisadi inkişaf dövrü.\nAzərbaycan Respublikasının tələb olunan səviyyədə hərtərəfli kompleks iqtisadi inkişafı ücün ölkənin həm çoxlu təbii sərvətləri, həm də onlardan səmərəli istifadə etmək məqsədilə əvvəlki inkişaf mərhələlərində yaranmış böyük istehsal potensialı var. Bu potensialı təmsil edən yüzlərlə müəssisə və təsərrüfat obyektləri müasir tələblər səviyyəsində yeni texnika və texnalogiyalar əsasında beynəlxalq ölçülərə uyğun şəkildə yenidən qurulmuşdur. Nəzərə alınmalı belə bir hal da çox əhəmiyyətlidir ki, iqtisadiyyatın əksər həlledici sahələrini əhatə edən respublikada xeyli miqdar yüksək ixtisaslı kadr potensialı, müxtəlif peşə sahələri üzrə mütəxəssislər və güclü elmi-texniki baza vardır. Həmin amillər müvafiq istehsal sahələrinin yeni güclə çox faydalı işlənməsini daha surətli və azxərcli həyata kecirməyə əlverişli şərait yaradır. Azərbaycan iqtisadiyyatının inkişafına xarici iş adamlarının investisiya qoyması ücün əlverişli mühit yaradılmışdır.\nMüstəqil Azərbaycan Respublikasının yeni tarixinə qızıl hərflərlə həkk olunmuş 20 sentyabr 1994-cü il bugünki və gələcək nəsillərin yaddaşında əbədi yaşayacaqdır. Əsrin müqaviləsi adı ilə indi bütün dünyada tanınmış bu müqavilənin imzalanması və onun gercəkləşməsi müstəqil Azərbaycanın iqtisadi inkişaf konsepsiyasını təşkil edən və Heydər Əliyev tərəfindən işlənib hazırlanmış yeni neft strategiyasının həyata keçirilməsinin parlaq təzahürüdür.\n1999-cu il dekabrın 29-da ümummilli lider Heydər Əliyev “Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun yaradılması haqqında “fərman imzalamışdır. Neft Fondunun yaradılması fəlsəfəsinin əsas layihəsini Azərbaycan xalqına Tanrı tərəfindən bəxş edilmiş neft sərvətlərinin nəsillər arasında ədalətlı bölüşdürülməsinin təmin olunması təşkil edir. Fondun qarşısında qoyulan əsas məqsədlərdən biri neft gəlirlərinin gələcək nəsillər ücün toplanaraq artırılmasıdır. Digəri isə bu gəlirlərin ölkəmizin cari sosial ehtiyaclarını iqtisadi tərəqqi və inkişaf tələblərini nəzərə almaqla, bugünki nəsillər ücün istifadə edilməsidir.\nUlu öndərimiz Heydər Əliyevin qərarı əsasında Neft Fondundan ilk vəsait Azərbaycan xalqının ən agır şəraitdə yaşayan və ən həssas sosial təbəqəsi olan qaçqın və məcburi köçgünlərin sosial-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması ilə bağlı tədbirlərin maliyyələşdirilməsinə istiqamətləndirilmişdir.\nİqtisadiyyatın və əhalinin enerji daşıyıcılarına olan təlabatın ödənilməsi istiqamətində də, əhəmiyyətli işlər görülməkdədir. Azərbaycan Resbublikasının Prezidenti İlham Əliyevin bu sahəyə xüsusi diqqətinin nümunəsi kimi ölkənin enerji təhlükəsizliyinin təmin edilməsi və enerji daşıyıcılarına artan təlabatların ödənilməsinin təmin edilməsi məqsədilə Sənaye və Energetika Nazirliyi tərəfindən hazirlanmış və Azərbaycan Resbublikası Prezidentinin 14 ferval 2004-cü il tarixli Fərmanı ilə təsdiq edilmış “Azərbaycan Resbublikasının yanacaq-enerji kompleksinin inkişafı (2005-2015-çi illər) üzrə Dövlət Proqramını göstərmək olar.\nArtıq bölmədəki islahatlar öz radikallığı və sürəti ilə Azərbaycan iqtisadiyyatının digər sahələrində aparılan islahatlardan fərqlənmişdir. Bununla da o, ölkədə özəl mülkiyyətin formalaşmasında və sahibkarlıgın inkişafında xüsusi rol oynamışdır. Azərbaycan sənaye aqrar respublikasıdır. Azərbaycanın cox sahəli iqtisadiyyatı zəngin və müxtəlif növ faydalı qazıntılardan istifadədən əlavə,sənaye mənimsənilməsinə dəmir, sink, molibden filizi, duz, daş, tərkibində yod, brom olan buruq suları, gips, əhəng habelə hidroenergetika ehtiyatları cəlb edilmışdir.\nResbublikanın kənd təsərrüfatı tərəvəz, meyvə, pambıq, tütünvə, qoyunculuq sahəsində ixtisaslaşır. Azərbaycan xeyli dərəcədə əmək ehtiyatlarına da malikdir. Bu da bir cox halda əhalinin təbii artımı ilə izah olunur. Beynəlxalq əmək bölgəsində azərbaycan neftin hasilatı və emalı, qara və əlvan metallurgiya, tikinti materiallarının istehsalı, meşə və yeyinti sənayesi ərazisi kimi fərqlənir. Bütün ağır sənaye sahələri respublika iqtisadiyyatının mühüm hissəsidir.\nRespublikada stabilləşdirmə proqramı, Azərbaycan iqtisadiyyatının stabil inkişaf yoluna çixarilması ücün zəruri olan struktur və sahələr üzrə islahatlar həyata keçirilir. Bütün bu və digər təkliflər, şübhəsiz ki, sahibkarlığın inkişafına kömək edir. Bu da öz növbəsində respublikanın inkişafına təkan verir.\nQlobal böhranın mənfi əsirlərindən sığortalanaraq sosial-iqtisadı modernləşmənin yeni mərhələsinə uğurla transformasiya edən Azərbaycan regionda nüfuzlu dövlətlərdən birinə çevrilmişdir. O, ilk növbədə elmi əsaslar üzərində irəli sürülmüş milli iqtisadi inkişaf modelinə əsaslanır. Bu model öz unikalığı ilə Azərbaycana hər bir mərhələdə dinamik inkişaf yaradır. 2008, 2009, 2010-cu illər dünyada iqtisadi böhran kimi yadda qaldı. Ən böyük bir iqtisadi potensiala malik olan dövlətlərdə iqtisadi böhran özünü göstərdi. Lakin bizim ölkəmizə bu təsir etmədi. Artıq dünya iqtisadi böhrandan cıxma mərhələsindədir. Eyni zamanda bizim əsas strateji məhsulumuz olan neftin qiyməti dünya bazarında artır. Artıq dünyada Azərbaycanın iqtisadi modeli formalaşıb. Azərbaycanın özünün iqtisadi texnalogiyası və iqtisadi metodologiyası var. Prezident İlham Əliyev tərəfindən orta və xırda sahibkarlıqlara olan diqqət, qayğı ona gətirib çıxaracaq ki, bu il bizim iqtisadi artımımız daha da yüksələcək.\nÖlkə iqtisadiyyatının iqtisadi artımını təmin etmək məqsədilə Azərbaycanda bundan sonra makroiqtisadi sabitlik qorunub saxlanacaq. Energetika,ekoloji və ərzaq təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi üzrə sistemli tədbirlər görüləcəkdir.\n2009-2010-cu illərdə dünyada hökm sürən maliyyə böhranına baxmayaraq, Azərbaycanda iqtisadiyyat inkişaf edib. Son 2 il ərzində ölkə iqtisadiyyatı 15% artıb. Bunu 01.03.2011-ci il tarixdə Bakı Biznes Mərkəzində regionların 2009-2013-cü illərdə sosial-iqtisadi inkişafi Dövlət Proqramının icrasının ikinci ilinin yekunlarında həsr olunmuş konfransda prezident İlham Əliyev demişdir: İlham Əliyev deyib ki, Azərbaycan Qarşıda duran bütün vəzifələri ugurla yerinə yetirəcək.\n“Biz dövlət və özəl sektorun inkişafı ilə xarici ölkələrə daha cox sərmayə qoya bilərik. Bu, Azərbaycanın beynəlxalq əməkdaşlığını daha da genişləndirəcək. Ötən il Azərbaycan iqtisadiyyatına 15.4 milyard dollar sərmayə qoyulub. Son 6-7 ildə öıkədə 2 mindən çox məktəb, 400 mindən artıq səhiyyə ocağı tikilərək istifadəyə verilib”.\nPrezident regionların sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramının icrasının ikincı ilinin yekunlarını yüksək qiymətləndirib. Azərbaycanın dünyada ən surətlə inkişaf edən ölkə olduğunu vurğulayıb.\n“Azərbaycan iqtisadiyyatı iştirakcılarının 86%-ni özəl sektor təşkil edir. Bu da ölkə rəhbərliyinin liberal iqtisadiyyata sadiqliyinə dəlalət edir”.\nAzərbaycan iqtisadiyyatinda dövlət və özəl sektorun pioritetinə üstünlük verir. Cünki bu yanaşma daha səmərəlidir. 20 aparıcı sənaye dövləti liderlərinin gürüşündə məhz bu yanaşma nümayiş olunub. “Hec kim özəl sektorun rolunu inkar etmir. Maliyyə böhranının aradan qaldırılmasında dövlətin rolu danılmazdır. Dövlət tərəfindən tənzimlənmə olmasa sabit inkişaf ola bilməz”. 2012-ci ildə “Eurovision”mahnı müsabiqəsinin Azərbaycanda kecirilməsi ölkə iqtisadiyyatının inkişafını daha da sürətləndirəcək. Bu il növbədə turizm sahəsinin canlanmasına səbəb olacaq. Turizm ili çərçivəsində iri infrastruktur layihələrin həyata kecirilməsi, o cümlədən 2011-2013cü illərdə Bakı şəhəri və ətraf qəsəbələrin sosial-iqtisadi inkışafi üzrə dövlət proqramının qəbul edilməsi də bu işə öz töhfəsini verəcək. Möhtəşəm tədbir iqtisadiyyatın digər sahələrinə də müsbət təsir edəcək. Mütəxəssislər hesaab edir ki, ”Eurovision”müsabiqəsi Azərbaycana investisiya axınına da təkan verə bilər.\nBeləliklə, iqtisadiyyatın bütün sahələrində aparılan islahatların qısa zaman ərzində verdiyi çoxsaylı müsbət nəticələr bir daha Azərbaycan Respublikasının rəhbərliyinin əzmlə həyata kecirdiyi iqtisadi siyasətin düzgünlüyünü sübüt edir.


Qala divarlarının qarşısında restoran tikilir - Rəsmi açıqlama\n“İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsi Kiçik Qala küçəsində Qala divarlarının qarşısındakı tikinti işləri bağlı yayılan məlumatlara aydınlıq gətirib.\nREAL “Qafqazinfo”ya istinadla xəbər verir ki, qurum açıqlamada ötən ilin sonundan etibarən abidələrə heç bir zərər yetirməyən kafe-terrasların genişləndirilməsi layihəsinin həyata keçirildiyini bildirib.\nQeyd olunub ki, layihə işləri qətiyyən tikinti mahiyyəti kəsb etməyərək, sadəcə şüşə və yüngül metal materialdan ibarət birmərtəbəli şüşəli qapalı və üzərində açıq yaz-yay kafe-terraslarının yaradılmasını nəzərdə tutur:\n“Bu üslubda təmir-bərpa işləri Qala divarlarına heç bir zərər vurmamaqla yanaşı nə İçərişəhərin, nə də Qala divarının dayanıqlığına və görünüşünə xələl gətirir. İstənilən miqyasda konstruksiya işləri həm daxili, həm zahiri baxımdan İçərişəhərin ənənəvi memarlıq üslubuna uyğunlaşdırılır və yalnız İdarə tərəfindən təsdiqləndikdən sonra həyata keçirilir.\nQeyd edək ki, həmin layihəyə aid məlumatlar 2018-ci ilin noyabr ayından etibarən İdarənin rəsmi veb-səhifəsində mövcuddur”.


Səlim Müslümov: “Prezident mənə ciddi və təcili tapşırıq verib”\n19 Dekabr 2013 08:27 (UTC+04:00)\nAzNews.az Əmək və əhalinin sosial müdafiəsi naziri Səlim Müslümovun "Yeni Müsavat"a müsahibəsini təqdim edir:\n- Bu gün nazirliyimizin ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsi bununla bağlı press-reliz yaydı.\nBiz də gördük ki, ağızlarına gələni yazırlar. Kimə nə təzyiq oluna bilər? Nə qəribə şeydir bu? Heç kim bununla bağlı məndən nəsə xahiş də etməyib.\n- Ola bilər, hər şey mümkündür. Kim nə yayır yaysın. Cənab prezidentin tapşırığı var ki, bu sahədə şəffaf və təmiz mühit olmalıdır. Mənə ciddi və təcili tapşırıq verib. Yəni nə edirsən et, kimi istəyirsən dəyiş, amma orda təcili şəffaflığı təmin elə.\nMəni bu vəzifəyə təyin edəndə dövlət başçısının verdiyi tövsiyələrin içərisində əsas bu olub ki, nazirlik şəffaf və təmiz olmalıdır. Birinci növbədə də mənə əsasən bu sahələrlə bağlı şikayətlər gəlir.\nMənə də heç kim təzyiq-filan eləmir və eləyə də bilməz. Çünki dövlətin başçısının tapşırığı, iradəsi olan yerdə kim nə təzyiq edə bilər?!\n- Mütləq şəkildə. Dünyanın ayrı-ayrı ölkələrində nə formadadırsa o cür. Şəffaflıq necə yaradıla bilər? Elə bir sistem olmalıdır ki, məmurdan heç nə asılı olmasın. Yəni, insanların müraciətləri avtomatik qeydiyyatdan keçməlidir.\nOndan sonra onların müraciəti əsasında yoxlamaları elə adamlar aparmalıdırlar ki, tamam regional mərkəzlər və şəxslərin yardımı olmasın. Belə fikirlər səsləndi. Yəni onlar heç o adamları tanımasın, adicə o formaları aparıb doldutdursunlar, sonra da o mərkəz həmin formalara baxsın, ayrı-ayrı orqanların məlumatları əsasında bunu ümumiləşdirsin, ya razılıq, ya da rədd cavabı versin. Bu zaman da məmurlarla insanların kontaktının heç bir əhəmiyyəti olmaz. Ya da heç bir kontakt olmaz.\nBayaqdan tədbirdə 2 saat yarımdır ki, beyin fırtınası yolu ilə müzakirələr aparırdıq. Nəticədə ortaya belə bir mənzərə çıxdı. İndi onun ilk konturlarını da mən sizə dedim. Yəqin ki, belə bir şey tətbiq olunacaq. Hələlik belə bir şey formalaşdı. İndi bizim mütəxəssislər onu işləyib, hazırlayıb verəcəklər.\n- İndi biz əmr vermişik, işçi qruplar yaratmışıq. Ölkənin bütün rayonlarında olan işçi qruplar hazırda bizdə olan 20 minə yaxın müraciətin üzərində işləyir. Onun 2300-ü birinci qrup, dializ xəstələri və onkoloji xəstələr idi. Hansılar ki, yoxlanmağa ehtiyacı yox idi və dərhal qrupları verilməlidir, bunlar gedib pensiya və müavinətlərini almalıdılar.\nBiz bunları bir gün ərzində həll etdik. Yerdə qalan 17700 nəfərin - iki və üçüncü qrup əlil olanların hamısını həmin işçi qrupları yerlərdə əyani müayinədən keçirirlər. Bunun üçün iki həftə vaxt verilib. Hətta bazar günlərində də işləyirlər. Onun hamısını müəyyənləşdirəndən sonra biz yeni ildə əvvəllər qrup almış şəxsləri - söhbət ikinci və üçüncü qruplardan gedir, çünki inanmıram birinci qruplarda nəsə belə söhbət olsun, çünki birinci qrupda adətən iş qabiliyyəti olmur - əyani müayinə yolu ilə bu qruplar yoxlayacaq.\nBilirsiz, burda nə etsək də, ortada insan faktoru var. Amma burdan gedən işçi qrupu təbii ki, orda heç kimi tanımır. Məsələn, tutaq ki, Gədəbəyə gedənlər Saatlı və Bakıdan olan həkimlərdir. Onların cəmi 10 gün vaxtları olur, həmin vaxta da hamını müayinədən keçirməlidilər. Sonra başqa mexanizmlər fikirləşəcəyik.\nSabah (bu gün-red.) günün ikinci yarısında yenə Dünya Bankının mütəxəssisləri və digər şəxslərlə birlikdə biz həmin sahə üzrə hansı mexanizmi qoymaq olar ki, şəffaf sistem qurulsun, onu müzakirə edəcəyik.\n- Vallah, mən o addımı bilmirəm. Amma ləğv etməyinə biz edəcəyik. Ləğv eləmək o demək deyil ki, bu, son nəticədir. Çünki məhkəmələr var. İnsanlar məhkəmələrə müraciət edə bilərlər. Həqiqətən də özlərinin bu dərəcəni almalı olduqlarını sübut edə bilərlər. Bu, sadə bir proses deyil.\nOna görə də biz dərhal hansısa müraciətə görə addımlar atıb adamlara nəsə cəza tədbiri görməyi doğru saymırıq. Bu, sonrakı prosesdir. İlk öncə öz işimizi görməliyik, hüququ olmayan adamlara, əlillik qrupunun verilməsi nəticəsində dövlətin büdcəsindən pulların getməsinin qarşını almalıyıq.\nArtıq sonrakı prosesdir ki, onlar məhkəməyə müraciət edəcəklərmi, məhkəmə kimə necə baxacaq, necə qərar qəbul edəcək. Ona görə də əsas mərhələni həll edəndən sonra biz digər məsələlər barədə hansısa qərar qəbul edə bilərik.\n- Keçmiş həmkarınız Füzili Ələkbərovla hər hansı əlaqəniz varmı? Vəzifəni təhvil alandan sonra heç onunla görüşmüsüzmü? El dili ilə desək, ondan "halallıq" aldınızmı?\n- Yox, əlbəttə burda heç bir problem görmürəm. Neçə dəfələrlə telefonla danışmışıq. İşdi, insandı, neçə ildi işləyir, işi bacardığı nöqtəyə qoyur. Nə qədər bacarırsa, o qədər reallaşdırır. Hansısa səhvlər də ola bilər, müvəffəqiyyətlər də. Bizim Füzuli müəllimlə hər hansı incikliyimiz olmayıb. Bir yerdə işləmişik, bir yerdə oturub durmuşuq.\nTelefonla da danışmışam, müəyyən məsələləri də müzakirə eləmişik. Heç bir problemimiz olmayıb. Mətbuatda oxuyuram, boş-boş şeylər yazırlar ki, guya kompromat toplayır. Belə şeylərə ehtiyac yoxdu, onları yığışdırmaq lazımdır.\nAçığı, "Yeni Müsavat"da mən bu cür yazılara rast gəlməmişəm. Bizim ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsi mediada bu mövzuda çıxan yazıların xülasəsini mənə verir, oxuyuram. Özüm də axşamlar çox yorğun olmayanda mətbuatı izləyirəm, saytlara, qəzetlərə baxıram. Bir neçə gün öncə görürəm yazıblar ki, Səlim Müslümova təzyiq olur. Amma bunlar yanlışdır, kim yayır, bilmirəm.


Yerleşdirdi: *_*M_O_N_I_K_A*_*(22.01.2013 / 18:55)\nOxunmuş: 19221 | | Like: 0\nElvis Aaron Presli (ing. Elvis Aaron Presley 8 yanvar 1935 – 16 avqust 1977) — amerikalı müğənni və aktyor. Ölümündən otuz ildən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq Elvis Presli bu gün də dünyanın ən məşhur və tanınmış müğənniləri sırasındadır. Müğənni kimi onun rekordlarını (kasset satışı, pərəstişkar kütləsi və s.) hətta indi də dünyanın ən tanınmış estrada müğənniləri yalnız özlərinin ən şirin yuxularında "təzələyə" bilirlər. O, bütün dünyada bu gün də "rok-n-rollun kralı" kimi yad edilir.Mündəricat\n5.3 "Bitlz" ilə görüş\nElvis Presli 1935-ci il yanvar ayının 8-də ABŞ-ın Missisipi ştatının Tyüpelo şəhərində, Vernon və Qlədis Preslilərin ailəsində anadan olub (Elvis valideynlərinin hələ anadan olmadan Cess Qaron adı verdikləri əkiz qardaşını doğulduğu gün itirib). Preslilər ailəsi kasıbçılıq içində yaşayıb. Ailənin vəziyyəti gələcək müğənninin atası 1938-ci ildə saxta çek düzəltməkdə ittiham edilərək həbs olunandan sonra daha da ağırlaşıb (atası iki il həbsxanada yatıb). Uşaqlıqdan musiqi və din Elvisin ruhuna hakim kəsilib, kilsəyə baş çəkmək və kilsə xorunda oxumaq onun üçün yerinə yetirilməsi vacib həyati qanunlardan biri olub. Anası oğlunun davranışlarına ömrü boyu xüsusi diqqət yetirib və böyüklərə hörmət etməyin vacib olduğunu bir növ qanun kimi onun beyninə yeridib. Elvis 42 illik həyatında bu qanunu heç vaxt pozmayıb.\n11 yaşı tamam olan gün gələcək "rok-n-roll kralı" gitara "hədiyyə" alıb. Dırnaqarası hədiyyə ona görə ki, bu gitaraya görə o öz velosipedi ilə vidalaşmalı olub. Yəqin elə həmin gün dünyada velosipedini itirən bir uşaq "ölüb", əvəzində isə bəşər tarixinin ən dahi müğənnilərindən biri – Elvis Presli dünyaya gəlib. Bu hədiyyəni alandan cəmi bir neçə ay sonra Elvis hər il keçirilən əyalət musiqi yarışmasında "Old Shep" (Qoca çoban) xalq mahnısının ifasına görə mükafata layiq görülüb.\n1948-ci ilin sentyabrında Preslilər ailəsi ailə başçısının – Elvisin atasının tezliklə özünə iş tapacağı ümidilə Memfisə (Tennessi ştatı) köçür. Məhz Memfisdə Elvis müasir musiqi ilə daha dərindən maraqlanmağa başlayır, radioda kantrini, ənənəvi estradanı, eləcə də zənci musiqisini (blüz, buqi-vuqi, ritm ənd blüz) dinləyir. O, həm də Memfisin Bil-strit məhəllələrinə tez-tez baş çəkir, burada qaradərili blüzmenlərin ifasına qulaq asır (təsadüfi deyil ki, Bi Bi Kinq Preslini hələ yeniyetməlik dövründən tanıyırdı), zəncilərin mağazalarından geyimlər alır. Hətta sonralar da onun geyimində zənci geyim üslubu açıq-aydın nəzərə çarpırdı.\n1953-cü ildə məktəbi bitirən 18 yaşlı Elvis işə düzəlir və yük maşını sürücüsü işləməyə başlayır. Məhz bu dövrdə o, Sem Fillipsə məxsus səsyazma studiyasına baş çəkmək və gitarasının müşayiəti ilə cəmi səkkiz dollara bir neçə mahnı yazdırmaq qərarına gəlir. Bir nüsxədə, valın iki üzünə yazılmış "My Happiness" və "Thats When My Heartache Begins" mahnıları Elvisin anasına ad günü hədiyyəsi olur. Bu vaxt o, artıq musiqiçi olacağına qəti əmin idi. Sadəcə hansı janrda oxuyacağını – qospel və ya kilsə himnləri, yoxsa kantri ifa edəcəyini özü üçün hələ müəyyənləşdirməmişdi. Elvis buna qədər hətta klubda və bir neçə konsertdə də çıxış etmişdi. Fillipsin studiyasının katibi Preslinin ona maraqlı görünən göstəricilərini özü üçün qeyd edir ("İfanız hansı müğənninin ifasına daha yaxındır" sualına Presli o vaxt "Elə bir müğənni yoxdur!" cavabını verir). Elvis Fillips firmasına (firmanın o dövrdə əsasən zənci musiqisi yazan öz Sun Records studiyası vardı) müğənni lazım olduqda ona zəng etmələrini xahiş edir. Bundan sonra o iş alacağı ümidilə dəfələrlə studiyanın qapısının önündə durur (1954-cü ildə Elvis özü üçün daha bir val yazdırır).\nSun Recordsda yazdırdığı vallar (1954-1955)\n"That’s All Right"\n1954-cü ilin iyununda Sem Fillips Sun Records üçün bir neçə mahnı yazmaq fikrinə düşür. Bu məqsədlə o, tanıdığı gitaraçı Skotti Muru və kontrabasçı Bill Bleyki studiyaya dəvət edir. Vokalçı axtararkən Sem öz katibinin məsləhəti ilə Elvis Preslini sınaqdan keçirmək qərarına gəlir. Əvvəlcə ürəkaçan heç bir şey alınmır. Bununla belə studiyada beş həftə ərzində məşqlər davam edir. İyulun 5-də musiqiçilər "I Love You Because" balladısının yazılışından sonrakı fasilə zamanı "Thats All Right (Mama)" mahnısını ifa etməyə başlayırlar. Bu, Artur Krudapın blüz stilində kompozisiyası idi. Amma Presli, Mur və Blek onu tamamilə fərqli bir ritmdə ifa edirlər. Studiyada olan Fillips mahnını eşidər-eşitməz musiqiçilərdən ifa etdikləri bu mahnının nə mahnı olduğunu soruşur. Musiqiçilər heç özləri də nə ifa etdiklərini bilmədiklərini boyunlarına alırlar. Fillips onların mahnını yenidən ifa etmələrini istəyir və onu vala yazır. Bunun ardınca eynilə bu cür ifada Bill Monronun "Blue Moon Of Kentucky" hiti vala köçürülür. Bununla da Sem Fillipsin və Preslinin özünün dayanmadan axtardıqları həmin musiqi yaranır.\nİlk sinqllar və çıxışlar"I Forgot To Remember To Forgot"\n"Thats All Right" (arxa tərəfində "Blue Moon Of Kentucky") sinqlı 1954-cü il iyulun 19-da işıq üzü gördü və Memfis radiolarında ardıcıl səsləndirilməsi sayəsində iyirmi min nüsxəylə satıldı. İlk sinqlın formulasına uyğun (bir üzündə blüz, digər üzündə kantri) bir il ərzində "Good Rockin Tonight / I Dont Care If The Sun Dont Shine" (sentyabr, 1954), "Milkcow Blues Boogie / You Are A Heartbreaker" (yanvar, 1955), "Baby, Lets Play House / I Am Left, You Are Right, She Is Gone" (aprel, 1955), "I Forgot To Remember To Forgot / Mystery Train" (avqust, 1955) sinqlları işıq üzü gördü. Bütün bu mahnılar müğənninin istedadını birmənalı şəkildə təsdiq etməklə yanaşı, öz inkişafına görə Elvis Preslinin məhz Sun Recordsdakı işlərinə borclu olan rok-n-rollun klassik nümunələrinə çevrildilər. Qeyd etmək lazımdır ki, müğənninin ilk vallarındakı mahnılar rok-n-roll adlandırılmırdı (bu termin o dövrdə nadir hallarda işlədilirdi). Onlar kantrinin yeni növü kimi qiymətləndirilirdi. Bu səbəbdən Elvis Presliyə o illərdə "Hillbilli Kət" ("Hillbilly Cat". "Hillbilli" – kantrinin köhnəlmiş adlarından biri) ləqəbi verilmişdi. Preslinin ilk dövrlərdə oxuduğu mahnılar o dövrün radio dinləyicilərində çaşqınlıq yaratmışdı. Onlar mahnını ağ dərili müğənninin və ya zəncinin oxuduğunu müəyyən edə bilmirdilər (o zamanlar irqi ayrıseçkilik Amerikanın Cənub ştatlarında adi həyat norması idi). Mahnının janrı da anlaşılmaz idi (kütləvi mahnılar əsrin əvvəlindən aydın tərzdə kateqoriyalara bölünmüşdü). Məhz Amerika mədəniyyətinin bütün elementlərinin bu cür sintezi Elvis Preslinin böyük xidmətlərindən sayılır.\n1954-cü ildən Presli, Mur və Bləkin (afişalarda onlar birlikdə "Blue Moon Boys" adlanırdılar) ilk birgə çıxışları başlayır. Həmin ilin sentyabrında Neşvill şəhərində məşhur "Grand Ole Opry" radio konsertindəki uğursuzluğa baxmayaraq "Blue Moon Boys"un çıxışları uğurla, yüksələn xətt üzrə davam edirdi. Onlar Cənuba, xüsusilə də Texas ştatına tez-tez qastrol səfərlərinə yollanırdılar. Hərdən Sun Recordsun parlamaqda olan ulduzları Conni Keş və Karl Perkins də onlara qoşulurdular. 1954-cü ilin oktyabrından musiqiçilər "Louisiana Hayride" şənbə radio konsertlərinin daimi iştirakçısına çevrilirlər. Məhz bu zaman Preslinin dayanmadan ombasını yırğalayıb emosional tərzdə əl-qol atması və bədən hərəkətləri etməsindən ibarət səciyyəvi xoreoqrafik səhnə davranışı yaranır. Bu davranış kütləni hədsiz dərəcədə coşdururdu.\nBu çıxışlar, eləcə də yeni sinqllar müğənninin şöhrətinin əvvəlcə bu bölgədə, 1955-ci ildə isə bütün ölkədə artmasına səbəb olur ("I Forgot To Remember To Forget" sinqlı "Billbord" jurnalının kantri kateqoriyası üzrə keçirilən hit-paradında 1-ci yeri tutur). Preslinin uğuru o vaxt kantri ulduzu Henk Snounu himayə edən işbaz cənublu polkovnik Tom Parkerin diqqətini cəlb edir. Parker işlərini idarə etmək üçün 1955-ci ilin avqustunda müğənni ilə müqavilə imzalamamışdan əvvəl, təxminən bir il ərzində Preslinin fəaliyyətini diqqətlə izləyir (düzdür, müqavilə imzalanandan sonra da Preslinin əvvəlki impresariosu Bob Nil bir il formal olaraq onun meneceri sayılır). Parker Sun Recordsun imkanlarının məhdud olduğunu yaxşı anlayırdı və bu səbəbdən daha iri şirkətlərə çıxış axtarırdı. Nəhayət, "RCA Records" müğənni ilə maraqlanmağa başlayır və 1955-ci il noyabrın 20-də Presli ilə müqavilə imzalayır ("RCA" cəld tərpənib Preslinin buna qədər yazdırdığı bütün mahnıların kataloqunu Sun Recordsdan 40 000 dollara alır. Bu pulun 5 000 dolları şəxsən Presliyə çatır).\nRok-n-rollun kralı (1956)\nTeleviziya çıxışları və yeni mahnılar"I Want You, I Need You, I Love You"\n1956-cı il Elvis Presliyə təkcə Amerikada deyil, həm də bütün dünyada şöhrət qazandırmaqla onun taleyində dönüş ilinə çevrildi. Preslinin "RCA"-da yazdırdığı ilk sinqlı duyğusal blüz kompozisiyası "Heartbreak Hotel" oldu. Mahnının buna qədər Sun Recordsda yazılan mahnılarla heç bir oxşarlığı yox idi. Bu, əvvəlcə "RCA" rəhbərliyini narahat edirdi. Amma onların əndişələri əbəs idi: sinql hit-paradda 1-ci yeri tutdu və milyon nüsxədən çox satıldı. Bunun ardınca "Blue Suede Shoes" və "I Want You, I Need You, I Love You" sinqlları və səsyazma tarixində ilk dəfə olaraq satışda milyon nüsxə həddini aşan "Elvis Presley" albomu işıq üzü gördü. Elə Amerikanı şoka salan və müğənniyə minlərlə amerikalı yeniyetmənin sevgisini qazandıran televiziya çıxışları da bu dövrə təsadüf edir. Gənc Elvisin musiqisi, geyim tərzi, səhnə hərəkətləri və özünü aparması – bütün bunlar adi kantri ifaçılarının, eləcə də Sinatra kimi estrada müğənnilərinin musiqisinə, davranışlarına bənzəmirdi. Bu vaxt Preslidə vulqarlıq, istedadsızlıq görən yaşlı nəsil böyük hay-küy qopardı (xüsusilə, Milton Berlin Elvisin 1956-cı ilin iyununda ilk dəfə "Hound Dog" mahnısını oxuduğu teleşousu neqativ reaksiya doğurdu). Bu, Elvisin üsyançı imicini formalaşdırdı. Halbuki müğənni özünü heç vaxt üsyançı saymırdı və onun bütün hərəkətləri təbii idi. O, necə varsa eləydi. Buna görə də o sevilirdi. Buna misal kimi əvvəlcə Presliyə onun şousunda yer olmadığını, sonralar isə müğənnini bir neçə veriliş dalbadal dəvət edib canlı efirdə Elvis Preslinin "doğrudan da alicənab birisi olduğunu" söyləyən televiziya aparıcısı Ed Sallivanı göstərmək olar.\n1956-cı ilin yayında "Hound Dog / Dont Be Cruel" sinqlı, payızında isə müğənninin ikinci albomu – "Elvis" işıq üzü görür və onların hər ikisi hit-paradda 1-ci yeri tutur. Bu dövrdə artıq xaricdə vallar buraxan Presli dünya şöhrəti qazanmışdı (Presli həmişə ən stabil uğurları Böyük Britaniyada və Almaniyada qazanıb). Oktyabrda Amerikanın "Varyete" jurnalı Preslini "rok-n-rollun kralı" elan edir. Bu vaxtdan etibarən polkovnik Tom Parker Elvis Preslinin yeganə impresariosu olur.\nPolkovnik Tom Parker\nParker şou-biznesdə kifayət qədər hörmətli və ciddi adamlardan idi. Özünün əvvəlcə ən əsas, sonralar isə yeganə müştərisi – Elvis Presli üçün o bütün danışıqlardan maksimum xeyir əldə etməyə çalışırdı və çox vaxt razılaşmalardan əldə olunan qazancın həcminə görə rekordlara imza atırdı. Presli ilə polkovnik arasında imzalanan müqaviləyə əsasən qazancın 50%-i şəxsən Elvisə çatır, 50%-i isə Parkerin kontorunun hesabına köçürülürdü. Polkovnik Preslinin musiqilərinə və şəxsi həyatına qarışmırdı. Onun təsərrüfat fəaliyyətinə heç bir məhdudiyyət qoyulmamışdı. Bəzi iddialara görə Presli Parkerin maliyyə işlərinə nəzarət etmədiyinə görə milyonlar itirirmiş. Bundan başqa gəlirin böyük hissəsindən vergi verilmirmiş. Müğənninin vəfatından sonra onun varislərinin bununla bağlı xeyli problemləri yaranmışdı. Tom Parker tarixdə ilk dəfə üzərinə Elvis Preslinin portretləri həkk olunan və ya sadəcə adı yazılan qələmləri, gitaraları, saatları, təqvimləri, geyimləri lisenziyalaşdırmaqla populyar musiqi ifaçısı atributikasının kütləvi istehsalına başlamışdır.\nÇox illər sonra məlum olmuşdur ki, Tom Parker 1920-ci illərin sonlarında Hollandiyadan ABŞ-a qeyri-qanuni yollarla gəlmiş, əsl adı Andreas Kornelius van Kuyk olan mühacir imiş, polkovnik rütbəsini isə o, 1948-ci ildə "almışdır". Elvisin sağlığında bu faktlar heç vaxt açıqlanmamışdı.\nKinodebüt və ordu (1956-1959)\nElvis Preslinin musiqidəki uğurları onun qarşısında Hollivudun yollarını açırdı. Tom Parker yubanmadan bu fürsətdən istifadə edib 20th Century Fox və Paramount studiyaları ilə müqavilələr imzalayır. Preslinin iştirakı ilə çəkilən ilk film, premyerası 1956-cı ilin 15 noyabrında baş tutan "Məni Nəvazişlə Sev" olur. Bu filmdə Presli ikinci dərəcəli rol oynayırdı və yalnız dörd qısa mahnı ifa edirdi. Amma film nümayiş olunan həftə milyonlarla tamaşaçı məhz ona tamaşa etmək üçün kinoteatrlara axışırdı. Elvisin çoxdankı aktyor olmaq arzusu axır ki, gerçəkləşir. 1957-ci ildə nümayiş olunan kimi kommersiya uğuru qazanan daha iki film – "Səni Sevmək" və "Həbsxana Taleyi" ekranlara çıxır.\nDaxilən Presli öz bütləri – Ceyms Din və Marlon Brandonun dramatik rollarına bənzər rollarda çəkilməyə can atırdı. Amma bir musiqiçi kimi onun uğurları kinostudiyalara ona qəhrəmanın mahnı oxuduğu, bununla da pərəstişkarlarının arzularını gerçəkləşdirdiyi filmlərdə daha "yüngül" rollar verməyə vadar edirdi. Preslinin dördüncü – "Kinq Kreol" (1958) filmi onun öz artistlik qabiliyyətini nümayiş etdirə bildiyi ən uğurlu filmlərindən sayılır. Əvvəlcə onun bu filmdəki rolu Ceyms Din üçün nəzərdə tutulmuşdu. Preslinin ilk filmlərinin mahnıları yüksək keyfiyyətə malik idi və onun səsyazma studiyalarında yazdırdığı mahnılardan heç nəylə geri qalmırdı. 1957-1959-cu illərdə paralel olaraq müğənninin hit-paradlarda 1-ci yerləri tutan sinqlları: "Too Much", "All Shook Up", "Dont", "A Big Hunk O Love" və s. işıq üzü görürdü.\nOrdu və "Memfis mafiyası"\n1958-ci il mart ayının 24-də Elvis Presli 1956-cı ildən müğənnini öz sıralarına cəlb etməyə çalışan ABŞ ordusunda hərbi xidmətə çağrılır. Preslinin hərbi xidmətə yollanması xəbəri ölkə gəncləri arasında etirazlar doğurur: ordunun və prezidentin ünvanına müğənninin hərbi xidmətdən azad olunması tələbləri olan məktublar göndərilir. Amma bu qarşılıqlı xeyir gətirən bir iş idi: Presli bununla ölkənin daha geniş təbəqələri arasında öz şöhrətini artıra (halbuki o daxilən karyerasının tamamlanacağına görə narahatlıq keçirirdi), ordu isə hərbi xidmətin nüfuzunu yüksəltməklə öz sıralarına yeni-yeni gənclər cəlb edə bilərdi. 1958-ci ilin sonlarında Preslini Qərbi Almaniyaya, Frankfurt yaxınlığındakı Fridberq şəhərinə yollayırlar. Ancaq bundan əvvəl müğənninin şəxsi həyatında faciə baş verir: avqust ayının 14-də Memfisdə onun anası vəfat edir.\nOrduda Presli digər sıravi əsgərlərlə birlikdə adi vəzifələri yerinə yetirirdi. Bununla belə özünün boş vaxtlarını o, başqa əsgərlərdən fərqli olaraq daha "maraqlı" keçirirdi: Parisin kabarelərinə baş çəkir, İtaliyaya səfər edir, avtomobillər alırdı (bu dövrdə o, yalnız bir dəfə 1958-ci ilin iyununda səsyazma studiyasında mahnı yazdırır). Presli Amerikadan bura gətirdiyi dostları ilə ayrı otaqda qalırdı. Sonralar dostlardan və qohumlardan ibarət bu ayrılmaz kampaniya mətbuatda "Memfis mafiyası" adlandırılır. "Mafiyanın" bəzi üzvləri Elvisi hələ məktəb illərindən, bəziləri isə orduda xidmət keçdiyi dövrlərdən tanıyırdılar. Get-gedə "Memfis mafiyası"nın özəyi formalaşırdı və bu "mafiya"ya vaxtaşırı yeni-yeni üzvlər qəbul olunurdu. Onlar sonrakı həyatı boyu gecə və gündüz Preslinin yanında olmuş, müxtəlif funksiyalar – cangüdən, lakey, konsert promouteri, musiqiçi və ən nəhayət sadəcə, müğənninin onlarsız keçinə bilmədiyi dostları vəzifələrini yerinə yetirmişlər. Məhz bu dostları Almaniyadakı məclislərdən birində Elvisi sonralar onun həyatında vacib yerlərdən birini tutacaq 14 yaşlı Prissilla Bulye ilə tanış etmişlər.\nKino sənayesinin girovu (1960-1968)\nHərbi xidmətdən sonra\n1960-cı il mart ayının 3-də Elvis Presli Amerikaya qayıdır və ordudan təlxis edilir. Bunun ardınca dərhal studiyada mahnılar yazdırmağa başlayır – 1958-ci ilin iyunundan o heç bir mahnı yazdırmamışdı. Bu fəaliyyətinin nəticəsi onun bir ay sonra işıq üzü görən, hit-paradda 2-ci yer tutan və ən yaxşı albomlarından biri sayılan "Elvis Is Back" albomu olur. Avropadan Elvis özü ilə birgə ingilis dilində oxuduğu neopolitan mahnıları gətirir ("O Sole Mio", "Sorrento", "La Paloma"). 1960-cı il ərzində hit-paradlarda birinci yerə yüksələn "Stuck On You", "İts Now Or Never" ("O Sole Mio") və "Are You Lonesome Tonight" sinqlları dinləyicilərin ixtiyarına verilir. Bu rok-n-roll deyildi; Frenk Sinatranın televiziya verilişində çıxış etməklə öz pərəstişkarlarını şoka salan Preslinin təkcə musiqisinin deyil, imicinin də dəyişdiyi hamıya aydın olur. Indi onun mahnıları rok-n-roll sevənlərdən daha çox adi estrada dinləyicilərinə ünvanlanmışdı. Bundan başqa Tom Parkerin planına görə Presli sonrakı fəaliyyətini daha gəlirli sahə olan kinoya istiqamətləndirməli idi. Parkerin bu planı həyata keçirilir. Presli konsertlərdə çıxışlarına ara verir. Amma kino sayəsində onu ildə bir neçə dəfə bütün dünyada milyonlarla insan görə bilərdi.\nHərbi xidmətdən geri döndükdən sonra Preslinin çəkildiyi ilk film amerikalı çağırışçı-tankçının Almaniyada hərbi xidmət keçməsindən bəhs edən "Əsgər Blüzü" filmi olur. Mənfi rəylərə baxmayaraq bu film 1960-cı ildə ən çox gəlir gətirən filmlərdən birinə çevrilir. Filmin 12 mahnıdan ibarət musiqi müşayəti də böyük uğur qazanır. Filmin qazandığı uğur Parkerdə və Preslinin özündə seçilən yolun düzgün olduğuna əminlik yaradır. Bunun ardınca kinostudiyanın Preslini adi bədii kino formatına sığışdırmaq cəhdləri olan "Şölələnən Ulduz" və "Wild In The Country" filmləri ekranlara çıxır (bu səbəbdən filmlərin heç birində demək olar ki, mahnı səslənmir). Amma bu filmləri kommersiya iflası gözləyirdi. Bundan sonra yenidən musiqili-komediya janrına qayıtmaq qərara alınır. Bunun nəticəsi keçən əsrin 60-cı illərində ABŞ-da ən çox gəlir gətirən və Preslinin sonrakı kino fəaliyyətini birdəfəlik müəyyənləşdirən "Mavi Havay" (1961) filmi olur.\n"Mavi Havay"ın uğuru Preslinin müğənnilik fəaliyyətinə də təsir edir: o hollivud musiqisi olmayan mahnılar yazdırmağa demək olar ki, son qoyur: 1960-1968-ci illər ərzində onun adi mahnılardan ibarət cəmi 5 albomu işıq üzü görür (onlardan ikisi qospel mahnıları idi). Əksinə, kinolarda ifa etdiyi mahnılardan ibarət albomların sayı isə 20-yə çatır.\nFilmlərdəki müəyyən səhnələrə uyğunlaşdırıldıqlarına görə Elvis Preslinin keçən əsrin 60-cı illərdə ifa etdiyi kino mahnılarının əksəriyyəti stilistik baxımdan məhdudlaşdırılıb. Filmlərin süjeti Preslinin 10-12 mahnı oxuya bilməsi üçün müvafiq qaydada qurulurdu; bununla bərabər müğənniyə ekzotik rollar verilirdi: o gah idmançı-avtosürücü, gah hindu, gah girov götürülmüş ərəb, gah dəbdə olan fotoqraf, gah tankçı, gah boksçu, gah kovboy və s. rollarını oynayırdı. Peşəkar kino aktyorlar və kino aktrisalar bir qayda olaraq məşhurluqda Preslidən geri qalırdılar. Filmlərin ssenariləri xüsusi olaraq müğənni üçün yazılırdı. Bunula belə bəzi filmlərdə Presliylə yanaşı Hollivudun tanınmış ulduzları – Çarlz Bronson, Ann-Marqaret, Nensi Sinatra, Ursula Andress, Ancela Lansberi, Meri Tayler-Mur rol alırdılar. Hətta Kurt Rassel də hələ uşaq olarkən Preslinin filmlərindən birində kiçik epizodda gözə dəyir. Preslinin filmlərində adətən qəhrəmanı qızlar əhatə edirdi, eyni zamanda uşaqların çəkildiyi səhnələr filmlərə daxil edilirdi. Bu kinolar bütün ailənin tamaşa etməsi üçün nəzərdə tutulan filmlər kateqoriyasından idi.\n1963-cü ilin martında Preslinin malikanəsinə – Qreyslendə Prissilla Bulyeni gətirirlər. Prissilla ilə Presli Almaniyanı tərk etdiyi vaxtdan müntəzəm olaraq əlaqə saxlayırdı. Onların hər ikisinin valideynlərinin razılaşmasına əsasən gündəlik olaraq şəxsi katolik məktəbinə gedəcəyinə maneəçilik törədilməməsi şərtiylə 17 yaşlı Prissillanın Qreyslenddə qalmasına razılıq verilir. Bu vaxt müxtəlif filmlərdə çəkilən Presli bütün vaxtını Hollivudda və "Memfis mafiyası" ilə birgə təşkil etdiyi eyş-işrət məclislərində keçirir. 1966-cı ilin sonlarında Presli valideynlərinin və polkovnikin təzyiqi nəticəsində axır ki, Prissillaya evlənmək təklif edir. Toy 1967-ci il may ayının 1-də olur. İlk dövrlər Presli ailə həyatından böyük zövq alır. Amma bu, çox çəkmir. 1968-ci ilin fevralında qızı Liza-Mari dünyaya gələndən sonra o, Prissilladan uzaqlaşmağa başlayır və çox keçmir ki, öz əvvəlki həyat tərzinə qayıdır.\n"Bitlz" ilə görüş\nKeçən əsrin 60-cı illərinin sonunda "bitlomaniya" da Amerika yaşam tərzinin bir hissəsinə çevrilir. 1964-cü ilin əvvəllərində Amerikaya ilk gəlişləri zamanı Presli canlı yayıma teleqram göndərməklə "Bitlz"ı salamlayır. Həmin vaxtdan "liverpullu dördlüyü" və onların gəncliyinin bütünü görüşdürmək üçün çoxlu cəhdlər edilir. Nəhayət, 1965-ci il avqust ayının 27-də Preslinin Kaliforniyadakı evində onların görüşü baş tutur. Tədbir məxfi şəraitdə keçirilir: nə bir şəkil çəkməyə, nə hər hansısa məlumat yaymağa icazə verilir. Musiqiçilər bir-birlərinə hədiyyələr bağışlayandan sonra başları gitara çalmağa qarışır (o dövrdə Preslinin bas-gitaradan əməlli-başlı baş çıxara bilməsi "Bitlz" qrupunun üzvlərinin təəccübünə səbəb olur).\nPresli ilə görüş "Bitlz"da dərin təəssürat oyadır. Səmimi marağına və qonaqpərvərliyinə baxmayaraq Presli bu görüşlə bağlı qarışıq hisslər keçirir: bununla belə məhz "Bitlz" Presli musiqisinin öz əvvəlki şöhrətini itirməsinin qeyri-ixtiyari səbəbkarı olur. Sonralar Presli Amerika əleyhinə olan hər şeyin mənbəyi kimi baxdığı hippi mədəniyyətinə və onun musiqisinə olan nifrətini "Bitlz"ın üzərinə yönəldir (ancaq bu ona öz konsertlərində "Bitlz"ın mahnılarını ifa etməyə mane olmur).\nKino karyerasının sonu\n1968-ci ilin əvvəllərində Tom Parkerin ağlına Preslinin televiziyada çıxışlarını təşkil etmək ideyası gəldi; layihə bir neçə ənənəvi mahnı ifa edəcək müğənni ilə birlikdə keçirilən bayram axşamı kimi nəzərdə tutulurdu. Amma Parkerin bu ssenarisi gerçəkləşdirilməmiş qaldı. NBC prodüsseri Stiv Binder Preslidə "White Christmas" ifa etməkdən daha çox nə isə daha radikal və maraqlı bir şey nümayiş etdirmək istəyinin olduğunu dərhal sezdi. Nəticədə bir neçə fraqmentdən – cem-seyşndan, səhnə çıxışlarından və teatr quruluşlarından ibarət rəngarəng şou düzənləndi. Skotti Mur da daxil olmaqla köhnə dostları ilə birlikdə verdiyi cem-seyşn Preslidə kütlə qarşısında "canlı" çıxış etmək həvəsi oyatdı və onu öz musiqisinin başlanğıc nöqtəsinə – blüzlara və rok-n-rolla qaytardı. Çəkilişlər 1968-ci ilin 27-30 iyununda aparılırdı. "Rok-n-roll parşahı"nın imicinə tamamilə uyğun gələn qara dəridən paltar geyinmiş müğənni özünün köhnə hitlərini ("Heartbreak Hotel", "Blue Suede Shoes", "All Shook Up", yeni kompozisiyalarını ("Guitar Man", "Big Boss Man", "Memories") və s. ifa etdi. Şounun kuliminasiya nöqtəsi sosial çağırış pafosuyla zəngin "If I Can Dream" adlı sonuncu mahnı oldu (mahnının elə həmin il işıq üzü görən sinqlı milyon nüsxəylə satıldı). Bu üslub Presli üçün səciyyəvi deyildi. Şou 1968-ci il dekabrın 3-də NBC kanalı ilə nümayiş etdirildi, tənqidçilər tərəfindən xeyli tərifə layiq görüldü və o dövrdə "rok-n-roll padşahı"nın üstündən artıq xətt çəkmiş geniş kütlənin diqqətini yenidən ona yönəltdi. Müğənni 1966-cı ilin sonundan get-gedə ona daha az gəlir gətirən filmlərdə çəkilməyə də davam edirdi. Amma bu filmlərdə o, mahnı oxumağa demək olar ki, tamamilə son qoymuşdu. Preslinin kino karyerası boyu çəkildiyi 31-ci və sonuncu bədii filmi "Xarakterin Dəyişməsi" (1969) filmi oldu. Bu filmdə o, şəhərin kasıb məhlələrində işləyən həkim rolunu oynayırdı. Rol heç də komedik rol deyildi. 1969-cu ildə Presli birdəfəlik Hollivuddan Memfisdəki malikanəsinə – Qreyslendə geri dönür.\nNBC-dəki teleşou Presliyə yeni musiqi formatı axtarışlarındakı inamını özünə qaytarır. 1969-cu ilin bütün qışını o prodüsser Çips Moman ilə birlikdə Memfisdəki "American Studios"da mahnılar yazdırır. Bunun nəticəsi kimi elə həmin il onun iki albomu – "From Elvis In Memphis" və "Back In Memphis" işıq üzü görür. Bu albomlar müğənninin ömrü boyu yazdırdığı albomların ən yaxşılarından sayılır. Musiqidə inqilaba səbəb olmasalar da, tənqidçilər bu iki albomu ifa yeniliyinə görə Preslinin Sun Recordsda yazdırdığı vallarla müqayisə edirlər. Bunu yeni sinqlların 1969-cu ilin hit-paradlarında yüksək yerlər tutması bir daha sübut edir ("In The Ghetto", "Suspicious Minds" və "Dont Cry").\nKonsert fəaliyyətinin başlanması (1969-1973)\nLas-Veqas"Cant Help Falling In Love"\nNBC-də nümayiş etdirilən şoudan sonra Preslinin yenidən kütlə qarşısında çıxışlara başlaması qərara alındı. Müğənni hətta dünya turnesinə çıxacağını da elan etdi. Konsert poliqonu kimi keçən əsrin 60-cı illərində təkcə qumarxanaları ilə deyil, həm də musiqi biznesinin mərkəzi olaraq tanınan Las-Veqas seçilir. Burada müğənnilər bir qayda olaraq mehmanxanalarla bir aylıq cıxış müqavilələri imzalayırdılar.\nLas-Veqasda Preslinin tez-tez baş çəkdiyi əyləncə gecələri təşkil olunurdu. "Yaşasın Las-Veqas" (1964) filminin çəkilişləri də burada aparılırdı. Tom Parker Las-Veqasın bütün iri iş adamlarını tanıyırdı. Bir sözlə ilk konsertlərin keçirilməsi üçün Las-Veqasdan yaxşı yer ola bilməzdi. Üstəlik, Preslinin qarşısında 1960-cı illərdə Las-Veqasın mehmanxanalarında çıxış edən və çox uğurlu bir şəkildə səslənmələri estrada orkestrinin iştirakı ilə daha da zənginləşdirilən rok-n-roll ilə ənənəvi pop-balladaların sintezini yaratmış britaniyalı Tom Cons kimi nümunə vardı. Presli də özü üçün məhz bu formatı seçmişdi.\n1969-cu il iyul ayının 31-də müğənni Las-Veqasın "İnternasional" mehmanxanasında geniş kütlə qarşısında 8 il davam edəcək konsertlər silsiləsindən olan ilk konsertinin açılışını edir. Mövsümi müqavilənin şərtlərinə əsasən Presli bu mehmanxanada hər ilin avqust və fevral aylarında gündə iki konsert verməklə 5 il ərzində çıxış etməliydi (müqavilə müddəti sanralar uzadılmışdı). Onun bu çıxışı haqda mətbuatda çoxlu sayda müsbət fikirlər söylənilir və bunun ardınca konsertin musiqi albomları işıq üzü görür ("Elvis In Person At The International Hotel" (1969), "On Stage" (1970)).\nÇox keçmir ki, Presli öz səhnə obrazını tapır. 1970-ci il fevral ayının yeni mövsümündə o şəxsi modelyerinin tikdiyi gözqamaşdıran ağ kostyum-kombinezonda səhnəyə çıxır. Hər mövsümdə və konsertdə Elvis üçün bəzən strazlarla bəzədilən və ya qızılı iplərlə ilmələnən müxtəlif rəngli, biçimli çoxlu sayda yeni kostyum hazırlanırdı. Bununla belə Elvisin məhz 1970-ci ilin fevral ayındakı imici indinin özündə də onun ən çox tanınan və təqlid edilən obrazıdır. Dördüncü mövsümdən etibarən (1971-ci ilin fevralından) Preslinin bütün konsertləri Rixard Ştrausun özünün "Zərdüşt belə demişdir" musiqili poemasına yazdığı üverturası ilə açılır "Mavi Havay" filmindən olan "Cant Help Falling In Love" mahnısı ilə tamamlanırdı (hələ 1969-cu ildən). Sonuncu misraları oxuyan kimi müğənni barabanın və trubaların qulaqbatırıcı sədaları altında tələm-tələsik səhnəni tərk edir və dərhal çıxıb gedirdi. Yarım dəqiqədən sonra konferansye elan edirdi: "Elvis elə indicə binanı tərk etdi". Bu formula Presli tərəfindən demək olar ki, ayinə çevrilmişdi. Və o, özünün 1969-1977-ci illər arasındakı konsert fəaliyyəti dövründə həmişə bu ayinə əməl etmişdir.\n1970-ci ilin yayında Presli haqqında ilk sənədli filmin ("Məsələ Bu Cür İdi" – "Thats The Way It Is") çəkilişləri gedir. Film elə həmin ilin noyabrında kinoteatrlarda nümayiş etdirilir. Tamaşaçılar Preslinin necə yeni mahnılar yazdığının, məşq etdiyinin, Las-Veqas səhnəsində oxuduğunun şahidi olurlar. Həmin ilin yayında yazılan və filmdə yazılma prosesinin müəyyən hissələri nümayiş etdirilən mahnılar müğənninin sonrakı albomlarına ("Thats The Way It Is" (1970), "Elvis Country" (1971)) daxil edilir. Bunlar əsasən pop-balladalar və kantri-hitlər idi. 1971-ci ilin mart-iyun aylarında yazılan və 1971-1973-cü illərdə işıq üzü görən albomlarda ("Wonderful World Of Christmas", "He Touched Me", "Elvis Now", "Elvis") yer alan mahnıları yazdırdıqdan sonra Preslinin səsyazma studiyalarında fasiləsiz fəaliyyətinə demək olar ki, tamamilə son qoyulur. Həmin dövrdən etibarən o, dubllardan minimum istifadə etməklə yalnız xırda-para musiqi parçaları yazdırır. Müğənni artıq konsertlərində yazılan mahnılarını birbaşa albomlarına daxil etməyə başlayır. Bu Presli yaradıcılığının aparıcı istiqamətinə çevrilir. "Burning Love" (1972) Preslinin sağlığında Amerika hit-paradının yüksək yerlərindən birini (2-ci yer) tutan sonuncu sinqlı olur. Presli Böyük Britaniyada Amerikadakından daha stabil uğurlar qazanır. Onun sinqlları burda çox vaxt ABŞ-da tutduqları yerdən daya yüksək pillələrə qalxırlar.\n1972-ci ilin noyabrında həmin ilin yazında Amerika turnesi zamanı çəkilən "Elvis qastrollarda" adlı yeni sənədli film ekranlara çıxdı. Film prokata buraxıldığı ilk həftədə yarım milyon dollar gəlir gətirdi və "Qızıl qlobus" mükafatına təqdim edildi. Bundan sonra Presli dəfələrlə bəyan etdiyi kimi yenə də dünya turnesinə çıxmaq fikrinin olduğunu açıqladı. Amma bu plan gerçəkləşdirilməmiş qaldı (bəzi iddialara görə bu planın baş tutmamasına Preslinin impresariosunun dolaşıq mühacir statusuna görə xarici pasport ala bilməməsi səbəb olub.).\nBununla belə Havayda misli görünməmiş bir şou – "Aloha From Hawaii" hazırlandı. 1973-cü ilin 14 yanvarında Honoluludakı konsertin peyk vasitəsilə yayımı təxmini hesablamalara görə bütün dünyada bir milyarddan çox tamaşaçını ekran qarşısına topladı. Texniki məsələlər ucbatından müğənninin Honoluludakı çıxışı ABŞ-ın özündə yalnız aprel ayında nümayiş etdirildi. Mayda isə konsertin iki alboma köçürülmüş video yazısı amerika hit-paradında 1-ci yeri tutdu (bu, müğənninin sağlığında amerika hit-paradında tutduğu sonuncu birinci yer idi).\nHavaydakı hazırlıq konsertinin və əsas konsertin biletlərində qiymət göstərilməmişdi – hər bir tamaşaçı bileti özü istədiyi qiymətə ala bilərdi; Presli konsertdən qazandığı pulu Honoluludakı Kui Linin Xərçənglə Mübarizə Fondunun hesabına köçürdü. Sağlığında Preslinin xeyriyyəçilik fəaliyyəti demək olar ki, işıqlandırılmırdı. Bununla belə o hər il Memfisin 50 xeyriyyə çəmiyyətinə min dollar həcmində çek göndərirdi; xeyriyyə konsertləri təşkil edirdi, dostlarının, qohumlarının, bəzən isə heç tanımadığı adamların borclarını ödəyirdi. Xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə məşğul olmaqla yanaşı Presli hədiyyələr bağışlamağı da sevirdi: onun dostlarının demək olar ki, hamısı ondan avtomobil hədiyyə almışdılar (hətta bir dəfə o 14 limuzin alıb onları dərhal paylamışdı; bir neçə dəfə o heç tanımadığı adamlara avtomobil hədiyyə etmişdi). Elvis eləcə də mənzillər alıb hədiyyə edir, dostlarının toy məclislərinin xərclərini boynuna götürür, kommunal və s. borclarını ödəyirdi. Konsertlərinin birində o barmağından dəyəri təxminən yeddi min dollar olan üzüyünü çıxarıb onu tamaşaçılar arasından tanımadığı bir nəfərə bağışlamışdı. Dostları ilə birgə o dəfələrlə gecə yarısı avtosalonlarda, zərgərlik mağazalarında peyda olurdu; bəzən hansısa kinoteatrı və ya attraksion parkını bütün gecəlik özü və "Memfis mafiyası" üçün bağlatdırırdı.\nÖmrünün son illəri (1973-1977)\nSağlamlığı ilə bağlı yaranan problemlər\nHavaydakı konsertindən bir neçə həftə sonra Presli Las-Veqasda 8 il dalbadal verdiyi konsertlər silsiləsini davam etdirir. Amma bu vaxt ilk dəfə müğənni bir sıra konsertlərini təxirə salmalı olur. Sağlamlığı ilə bağlı illərlə üst-üstə yığılan problemlər özünü büruzə verməyə başlayır. Neçə il idi ki, Presli həkimlərin ona yazdığı dərmanlardan asılı vəziyyətə düşmüşdü. Bu dərmanlar onun üçün artıq narkotikə çevrilmişdi. Hər şey orduda olduğu dövrlərdən başlamışdı. Musiqiçi və onun ətrafındakılar gecələr yuxularını dağıtmaqdan ötrü dərman qəbul edirdilər. Sonra əksinə, o, yuxuya getmək üçün dərman qəbul etməyə başlayır. Asılılıq Presli ordudan eyş-işrət məclisləri, gecə həyatı ilə məşhur olan Hollivuda qayıdandan sonra daha da güclənir. Hollivudda Elvis həm də filmlərdə çəkilmək, konsertlərdə çıxış etmək üçün formasını qoruyub saxlamaqdan ötrü çəki azaldan dərmanlar qəbul edir. Las-Veqasdakı çıxışlarının sıx qrafiki də ona (günorta və gecəyarısı olmaqla 4 həftə ərzində gündə iki konsert) təbii şəkildə yorğunluğunu çıxarmağa imkan vermir: o, çıxışlardakı coşğudan sonra özünə gəlmək, bunun ardınca yenidən gümrahlaşmaq üçün dərman qəbul etməli olur.\nBütün bunların nəticəsi olaraq Presli 70-ci illərin əvvəllərində artıq tamamilə dərmanlardan asılı vəziyyətə düşmüşdü. Müğənninin orqanizmi get-gedə bu "dərman hücumu" qarşısında aciz qalırdı. Üstəlik, 1970-ci ilin martında Elvisin sol gözündə qlaukoma da aşkar edilmişdi (ona görə o, qara şüşəli eynək taxırdı). Onun bu dövrdə mədəsi ilə də bağlı problemləri vardı. Xəstəlikləri üzündən Preslinin konsertləri tez-tez təxirə salınır (xüsusilə də Las-Veqasdakı üzücü mövsümdən sonrakı konsertlər); 1973-cü ilin oktyabrında Presli ilk dəfə xəstəxanaya düşür və burada orqanizminin təmizlənməsi üçün üzün müddətli kurs keçir; 1975-1977-ci iilərdə müğənni daha bir neçə dəfə xəstəxanada müalicə almalı olur. Onu qeyd etmək lazımdır ki, müğənni özü bu dərmanları narkotik saymırdı. Belə ki, onlar onu müalicə edən həkimlərin reseptləri əsasında ona verilirdi. Bu səbəbdən Presli problemin müşküllüyünü anlaya və onu həll etməyə çalışa bilməzdi. Bunun əvəzində o, qəbul etdiyi dərmanları qarışdırıb və ya dozasını çox edib özünə ziyan vurmamaq üçün onların tibbi xarakteristikasını diqqətlə öyrənməyə üstünlük verirdi.\nDərmanlarla bu cür yüklənmə Preslinin gündəlik həyatına öz təsirini göstərir: onda hər şeydən şübhələnmə hissi güclənir: malikanəsinin otaqlarında ona hər an mühafizəçilərlə əlaqə yaratmaq imkanı verən "Intercom" telekommunikasiya sistemi, eləcə də bütün mülk boyu izləmə kameraları quraşdırılır. Bundan başqa müğənninin rejimi tamamilə dəyişir. Qreyslenddəki və qaldığı mehmanxanalardakı otaqlar həmişə alaqaranlıq olur, kondisionerlər vasitəsilə yataq otağında daim hava onun dözə bildiyi ən son həddə qədər soyudulur (mehmanxana nömrələrinin otaqlarının pəncərələrinə də günəş işiği və isti hava keçməsin deyə folqa yapışdırılır). Presli səhərlər yuxuya gedir, günün ikinci yarısında oyanırdı. Onun yaxın ətrafının – "Memfis mafiyası"nın da gündəlik rejimi eynən bu cür idi (2006-cı ildə Qreyslenddə Preslinin gecə həyatına həsr olunan "Elvis After Dark" sərgisi keçirilmişdir).\nKeçən əsrin 70-ci illərində Presli asudə vaxtlarını özünün "Qreyslend" malikanəsində keçirirdi\nQızı anadan olandan sonra Presli Prissilladan ayrılıb öz əvvəlki həyat tərzinə qayıdır. 1970-ci ilin noyabrında müğənni ilk dəfə jurnalistlərə ailəsindəki çətinliklərdən bəhs edir. Bundan bir il sonra isə Prissilla öz karate müəllimi ilə birgə yaşamağı tərciyə etdiyini bildirir. Onların boşanması rəsmən 1972-ci ilin iyulunda qanuniləşdirilir və 1973-cü ilin oktyabrında yekun həllini tapır. Liza-Mari anası ilə birgə qalır, amma tez-tez bir neçə həftəlik Qreyslendə gəlir. Keçmiş ərinin soyadını özündə saxlayan Prissilla moda dünyasına baş vurur, sonralar isə aktrisa olur (onun ən məşhur rolları "Dallas" serialında və "Lüt Tapança" filmində oynadığı rollardır). Prissillaya marağını itirməsinə baxmayaraq boşanma faktının özü Preslini əzir və o özünü xəyanət qurbanı kimi hiss etməyə başlayır. Onun bu depressiyası o dövrdə ayrılıq mövzusunda yazdırdığı balladalarda ("Always On Mind", "Separate Ways", "Take Good Care Of Her" və s.) hiss olunur.\n1972-ci ilin iyulundan Preslinin həyatında yeni rəfiqəsi – Linda Tompson peyda olur. Linda elə həmin ilin sentyabrında Qreyslendə köçür və Preslinin saysız-hesabsız xəyanətlərinə baxmayaraq 1976-cı ilə qədər ondan ayrılmır. 1976-cı ildən ömrünün sonuna qədər müğənninin rəfiqəsi Cincer Olden olur.\nBütün bu problemlərə baxmayaraq Elvis yorulmadan səhnədə çıxışlarını davam etdirirdi: 1969-1977-ci illər ərzində o, ABŞ-da təxminən 1100 konsert vermişdir. Onun Las-Veqasdakı mövsümi şouları əvvəlki tempini itirməmişdi. Amma görünür, bu şoular ilk iki-üç ildən sonra müğənninin özü üçün maraqsızlaşmışdı. Bu, özünü onun Las-Veqasdakı sonrakı çıxışları zamanı aydın büruzə verirdi. Presli tez-tələsik bir-iki yeni mahnı əlavə etdiyi və əsasən köhnə hitlərindən ibarət repertuarını oxuyurdu. Bununla belə o get-gedə böyük həvəslə bu konsertlərində müxtəlif səciyyəli monoloqlar (brilliant almasıyla bağlı hekayətdən tutmuş İncil haqqındakı mühakimələrinə qədər) söyləyirdi. Konsertlərin keyfiyyəti bütünlüklə müğənninin əhval-ruhiyyəsindən asılı olurdu. 1976-cı ildə Las-Veqasda bağlanan mövsümi müqavilə pozulur (bundan sonra Presli burada təkcə bir dəfə – 1976-cı ilin dekabrında könüllü əsaslarla çıxış edir). Preslinin mahnıları get-gedə hit-paradlarda daha az-az yer almasına baxmayaraq, onun konsertlərində həmişə anşlaq olurdu. Bu səbəbdən mətbuatda tez-tez onun çıxışları haqda mənfi rəylər yazılsa da, onun istənilən turnesi uğurla başa çatırdı. Bunun nəticəsində Presli maddi və psixoloji baxımdan bir-birini əvəz edən qastrol səfərlərindən tamamilə asılı vəziyyətə düşmüşdü. Bu qastrollar isə çox vaxt onun dincəlmək imkanlarını əlindən alırdı.\nKeçən əsrin 70-ci illərinin ortalarında "RCA"da Preslinin studiya səsyazmalarından "soyuduğu" aydın oldu. 1969-1971-ci illərdəki davamlı studiya səsyazmalarından sonra müğənni yeni mahnıların yazılması ardıcıllığını kəskin azaltdı. Onun səsyazma studiyalarındakı sessiyalarının vaxtı da minimuma endirildi: Elvis yalnız kiçik bir qrupun müşayəti ilə oxuyurdu (orkestrin çalğısı sonradan mahnının üzərinə yazılırdı), dublların sayı minimum idi, müğənni mahnı yazılışını yarıda kəsmək üçün əlinə düşən ən kiçik bəhanədən istifadə edirdi.\nBütün bunlar "RCA"nı müğənnini marketləşdirmək üçün yeni yollar axtarmağa vadar etdi. Məcmuələrin, konsertlərin, val kolleksiyalarının buna qədər səciyyəvi olmayan çoxsaylı istehsalına başlanıldı. Yeni studiya mahnı yazıları ard-arda taxçalara düzülmüş qalırdı və onlar yalnız Preslinin yeni nəsə yazdırmaq istədiyi məlum olanda və ya yeni valların qıtlığı açıq-aydın hiss ediləndə yada düşürdü. 1973-1975-ci illərdə əsasən pop-balladalardan və kantri üslubunda mahnılardan ibarət olan "Raised On Rock" (1973), "Good Times" (1974), "Promised Land" (1975), "Today" (1975) albomları işıq üzü görür.\nNəhayət, 1976-cı ilin fevralında "RCA" Preslinin evdən çıxmadan mahnı yazdıra bilməsi üçün öz daşınan studiyasını Qreyslendə gətirir (bu vaxtacan artıq onun albomlarından biri "Raised On Rock" anoloji şəkildə müğənninin Kaliforniyadakı evində yazılmışdı). Bunun nəticəsi olaraq yeni sinqllara çevrilən və gurultulu adla adlandırılan "From Elvis Presley Boulevard, Memphis, Tennessee (Recorded Live)" (1976-cı ildə Qreyslendin üstündə yerləşdiyi şossenin bir hissəsinin adı dəyişdirilib Elvis Preslinin Bulvarı qoyulmuşdu) albomuna daxil edilən 12 mahnı araya-ərsəyə gəldi. Amma bu uğurlu təcrübəni müntəzəm hala çevirmək mümkün olmadı: Qreyslenddə oktyabr ayında yenə bu cür mahnı yazılışına cəmi dörd mahnı yazılandan sonra son qoyuldu.\n1977-ci ilin qışında Elvis Presli bütün Amerika boyu silsilə qastrollarda olur. Apreldə xəstəxanaya düşdüyünə görə onun qastrollarına gözlənilmədən ara verilir. Memfis xəstəxanasını tərk edəndən sonra Presli yenidən bir-birinin ardınca mini-turnelərə çıxır. Məhz bu dövrdə Tom Parker "Si-Bi-Es" ilə müğənninin konsert proqramlarından hazırlanan yeni teleşounun çəkilişlərilə bağlı danışıqlar aparır. İlk sınaq çəkilişlərini edən rejissorları Preslinin çıxışları heyrətləndirir: onlar öz qarşılarında ləng hərəkət edən, əsasən laqeyid-laqeyid oxuyan, üzündən xəstə olduğu dərhal duyulan bir müğənni görürlər. Bununla belə çəkilişlərin 1977-ci il iyun ayının 19-da Omahada aparılması qərara alınır. Çıxış çox sönük olur və kütləvi teleşoya az uyğun gəlir. Amma bunu iyunun 21-də Rapid-Sitidə olan ikinci konsert az-çox kompensasiya edir. Bu konsertdə Preslinin yaxşı-əhval ruhiyyədə olduğu, enerjisinin aşıb-daşdığı dərhal nəzərə çarpırdı. Bəlkə də, Presli bu konsertlərdən bir müddət sonra vəfat etməsəydi, onun bu çıxışları heç vaxt nümayiş etdirilməyəcəkdi: "Elvis konsertdə" teleşousu 1977-ci ilin oktyabrında televiziyada yayımlanandan sonra Preslinin şirkəti "rok-n-roll padşahı"nın imicinə KİV tərəfindən zərbə vurula biləcəyini əsas gətirərək bu çəkilişlərin videoya köçürülməsinə qarşı olduğunu dəfələrlə bəyan edib.\nPresli iyunun 26-da İndianapolisdəki çıxışını bitirib Qreyslendə qayıdır. Burada o həmişəki kimi boş-bekar vaxt keçirib avqustun 17-nə təyin olunan yeni qastrol səfəri ərəfəsində dincini alır. Ömrünün son aylarında mühafizəçiləri Red və Sonni Vestlərin və Devid Qeblerin birgə yazdıqları, 1977-ci ili iyulunda işıq üzü görən "Nə olub, Elvis?" kitabının nəşrindən sonra Preslinin əhval-ruhiyyəsi həmişə pis olub. Presli onları kitab nəşr olunmamışdan bir il qabaq işdən qovubmuş (Red və Sonni Vestlər Preslinin onu hələ məktəb illərindən tanıyan ən köhnə və yaxın dostları idilər; onların işdən çıxarılmasına səbəb müğənninin oğlunun hesabına həddən artıq çox adamın çörək yediyini düşünən atası olub). Kitabda "rok-n-roll padşahı"nın onun bütün dünyada milyonlarla pərəstişkarını şoka salan gündəlik həyatının təfərrüatları yer almışdı (burada indiyə qədər camaatdan gizli saxlanılan – Preslinin mehmanxanalarda təşkil etdiyi aqressiv eyş-işrət məclislərindən, narkotik maddələrdən asılılığından, xəstəcəsinə hər şeydən şübhələnməyindən və s. söz açılırdı). Elvis bunu özünə qarşı xəyanət hesab edib depressiyaya düşür.\nMüğənninin "Graceland" də yerləşən məzarı\n1977-ci il avqustun 15-i Presli həmişəki kimi malikanəsinə gecə yarıdan xeyli keçmiş qayıtdı. Bu dəfə o, diş həkiminin yanından evə geri dönürdü. Gecəni iki gündən sonra nəzərdə tutulan qastrol səfəri, mühafizəçilərinin yazdıqları kitab, yeni rəfiqəsi – Cincer Olden ilə nişan mərasiminin təşkiliylə bağlı müzakirələr aparmaqla keçirdi. Səhərə yaxın Elvis yuxuya getmək üçün sakitləşdirici dərmanlar içdi. Amma görünür, bu ona bəs etməmişdi. Bir neçə saat sonra hələ də yata bilmədiyini görən müğənni yenə yuxu dərmanı qəbul edir. Ömründə sonuncu dəfə... Bundan sonra o təmtəraqlı vanna otağında əlinə kitab alıb oxumağa başlayır. Avqustun 16-sı günorta saat 2-yə yaxın yuxudan ayılan Olden Elvisi yanında tapmır. Vanna otağına yollanan Cincer Preslinin döşəməyə sərilib nəfəs almadığını görür. Dərhal "təcili yardım" çağırılır. Elvisi reanimasiyaya çatdırırlar. Amma bütün bunların əbəs olduğunu hamı əvvəlcədən bilir. Günorta saat dörddə müğənninin vəfat etdiyi rəsmən elan olunur. Səbəb kimi ürək çatışmamazlığı göstərilir. Amma sonrakı müayinələr onun vəfatına məhz müxtəlif dərman preparatlarını qarışdırıb içməsinin səbəb olduğunu üzə çıxarır. Bununla belə müayinə yarıgizli surətdə aparıldığından sonralar Elvisin ölümünün müxtəlif versiyaları meydana gəlir. Bu versiyalardan biri Preslinin ölümünün "oyun" olduğu, onun heç də vəfat etmədiyi ilə bağlıydı. Elvis Preslinin ölüm xəbəri yayılandan sonra Qreyslendin hasarları qarşısına onun minlərlə pərəstişkarı toplaşmağa başlayır.\n"Rok-n-roll padşahı" avqustun 18-i qəbiristanlıqda dəfn olunur. Amma dəfndən bir neçə ay keçmiş müğənninin bir dəstə pərəstişkarı öz kumirlərinin həqiqətən öldüyünə əmin olmaq üçün onun qəbrini "açmağa" cəhd göstərirlər. Bu hadisədən sonra Elvisin qəbri Qreyslendə köçürülür.\nÖlümdən sonra gələn şöhrət\nElvis Presli artıq 30 ildən çoxdur ki, dünya musiqisinin ən məşhur şəxsiyyətlərindən biri olaraq qalır. Amerikada onun şöhrəti bu gün də prezidentlərin və idmançıların şöhrətinə bərabər tutulur. Onunla bağlı zarafatlar, assosiasiyalar, eyhamlar, açıq parodiyalar və s. Amerika əyləncə sənayesinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Preslinin həyatıyla birbaşa və ya dolayısıyla əlaqəli olan çoxlu sayda bədii filmlər və televiziya filmləri çəkilib, saysız-hesabsız kitab çap edilib (ensiklopediyalar və kulinariya kitabları da daxil olmaqla). Bütün dünyada Preslinin təqlidçilərinin sayı günü-gündən çoxalır (özü də onlar, əsasən Preslinin daha çox tanınan obrazını – keçən əsrin 70-ci illərinin Preslisini təqlid edirlər). Onun malikanəsi – Qreyslend ABŞ-da Ağ Evdən sonra insanların ən çox görməyə can atdıqları yerdir (ildə 600 min adam burada olur).\nElvis Preslinin kassetlərinin və disklərinin istehsalı və satışı illər keçsə də azalmaq bilmir. Vaxtaşırı Preslini hit-paradların zirvəsinə yüksəldən iri miqyaslı marketinq kampaniyaları keçirilir (DVD-ləri və ya yeni sinqlları işıq üzü görür). 2002-ci ildən Preslinin mahnılarının rəqs remiksləri ("A Little Less Conversation" (2002; remiks Junkie XL), "Rubberneckin" (2004; remiks Pol Okenfold)) "rəsmi" şəkildə buraxılır. 1999-cu ildə BMG yalnız Preslinin musiqi məhsullarının istehsalı üzrə ixtisaslaşan yeni leybl – Follow That Dream təsis edib.\nPresliylə bağlı bütün məsələlərə Elvis Presley Enterprises şirkəti rəhbərlik edir. "Elvis" və "Elvis Presli" adlarının kommersiya məqsədi ilə istifadə etmə hüquqları bu şirkətə məxsusdur. Şirkət qismən Prissillanın və Liza-Mari Preslinin nəzarəti altındadır. Liza-Mari Presli də müğənnidir və onun iki albomu işıq üzü görüb.\nPreslinin ölümündən dərhal sonra onun sağ olması ilə bağlı şaiələr yayılır. Onun dəfnindən bir ay keçmiş qəbrinin üstünün açılmasına cəhd göstərilir. Bir neçə pərəstişkarı müğənninin həqiqətən də öldüyünə əmin olmaq üçün qəbri açmaq istəyir. Keçən əsrin 80-ci illərinin sonunda mətbuatda Preslinin ölümündən sonrakı "həyatı" ilə bağlı məqalələr dərc olunur: bu məqalələrdə müğənninin onun canını boğazına yığan şou-biznes aləmindən ayrılmaq və ruhi həyat yaşamaq (Presli doğrudan da ömrünün son illərində ruhi rahatlıq axtarışında olub) üçün qəsdən özünü "öldürdüyü" qeyd edilir; digər bir versiyaya görə Presli narkotik asılılıqdan yaxa qurtarmaqdan, uzun müddətli müalicə almaqdan ötrü səhnədən uzaqlaşıb, amma vaxtı əlindən buraxıb və bu səbəbdən səhnəyə qayıda bilməyib. 1977-ci ildəki yalançı ölümlə bağlı bu fikir aşağıdakı bir neçə fakta əsaslanır: ölümün səbəblərinin tibbi tədqiqinin gizli saxlanılması; müğənninin meyitinin şəklinin olmaması; baş daşına onun ikinci adının dəyişilmiş şəkildə həkk olunması (iddiaya görə Presli bununla ölmədiyinə işarə vurub); və əlbəttə ki, milyonlarla pərəstişkarın kumirlərinin belə vaxtından əvvəl gözlənilməz ölümünü psixoloji cəhətdən qəbul etməməsi istəyi. Bu fikrin möhkəmlənməsinə Preslini müxtəlif dövrlərdə planetin müxtəlif yerlərində gördüklərini iddia edən insanların dedikləri də səbəb olub. Zaman keçdikcə müğənninin "ölümdən sonrakı həyatı" ilə bağlı belə fikirlər, çox vaxt ironik çalar daşısa belə, Presli mifologiyasının ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilib. 1991-ci ildə Los-Anceles qəzetlərindən biri "sağ" Presli ilə görüş haqqında qalmaqala səbəb olan yazı dərc edib. 2006-cı ildə Amerika KİV-lərində guya 1977-ci yox, keçən əsrin 90-cı illərində vəfat edən Preslinin "gizli həyatı"ndan bəhs edən hekayət çap olunub.\nDünya boyu Preslinin milliyard nüsxədən çox valları (kasset və diskləri) satılıb (alışın 60%-dən çoxu Amerikanın payına düşür). Onu bu baxımdan yalnız "Bitlz" arxada qoya bilib.


Aleksandr Sumarokov — Vikipediya\n14 (25) noyabr 1717\nLappeenranta[d], County of Viborg and Nyslott[d], İsveç\n1 (12) oktyabr 1777 (59 yaşında)\nBirinci Peterburq kadet korpusu[d] (1740)\ndramaturq, şair, librettoçu, yazıçı, ədəbiyyat tənqidçisi, satirist, impressionist[d]\nAleksandr Petroviç Sumarokov(rus. Алекса́ндр Петро́вич Сумаро́ков; 14  noyabr 1717, Lappeenranta[d], County of Viborg and Nyslott[d] – 1  oktyabr 1777, Moskva) — rus şairi.\n1717-ci il noyabrın 25-də Finlandiyanın şərq quberniyalarından biri olan, tarix boyu Lappenranta və Vilmanstrand adlanan şəhərdə dünyaya göz açmış Aleksandr Petroviç Sumarokov qədim əsilzadə soyuna mənsub idi. Atası Pyotr Pankratyeviç I Pyotrun qoşunlarında zabit olmuş, sonra mülki xidmətə keçərək, Peterburqda yaşayırdı. Ailədə Aleksandrdan başqa onun daha iki oğlu və üç qızı vardı.\nSumarokovun uşaqlığı Moskvada keçmişdi. Hələ uşaq ikən Aleksandrda ədəbiyyata böyük maraq oyanmış, kiçik yaşlarından qədim rus və Avropa ədəbiyyatının ən yaxşı əsərləri ilə tanış olmuşdu.\nUşaqlıqda Aleksandra ana dilində savadı milliyyətcə macar olan İvan Zeykin öyrətmişdi. O, rus dilini gözəl bilirdi və I Pyotr ona şahzadə Alekseyin oğlu balaca Pyotrun – öz nəvəsinin təhsili ilə məşğul olmasını əmr etmişdi. İvan Zeykin sonralar ev müəllimi olmuşdu.\nPeterburqda rus zadəganlarının (dvoryanlarının) tələbinə uyğun olaraq, çariça Anna İvanovna xüsusi imtiyazlı zadəgan məktəbi yaratmışdı. Sumarokov təhsilini Quru Qoşunlarının şlyaxet (yəni əsilzadə) kadet korpusu adlanan həmin məktəbdə almışdı. 1732-ci ildə kadet korpusu açılanda, buraya on altı yaşında daxil olmuş Aleksandr Petroviç, məktəbi 1740-cı ildə bitirmişdi.\nI Pyotr əsilzadə uşaqlarını xidmətə icbari qaydada aşağı rütbələrdən – soldat, matros qismində başlamağı əmr etmişdi, bu isə əsilzadələrin qüruruna toxunurdu. I Pyotra hər kəsdənəvvəl işlək adamlar – şturmanlar, mühəndislər, həkimlər, topçular, gəmiqayıranlar tələb olunurdu. Onun yaratdığı məktəblər praktiklər (işgüzar, bacarıqlı, təcrübəli deməkdir-R.Mirzəzadə) buraxırdı. Şlyaxet korpusu həmin vaxtlar imperiyada çatışmayan inzibatçılar, rəislər, rəhbərlər hazırlayırdı.\nŞlyaxet korpusunun sinifləri təmtəraqlı adla Cəngavər Akademiyası adlanır, lakin əsgəri yeriş və tüfəng fəndləri hesaba alınmasa, bu akademiyada çox az şey öyrədilirdi. Əksərən iyirmi yaş həddini aşmış\nkadetlər (orta hərbi məktəb tələbəsi – R.Mirzəzadə )özləri də elmlərə baş vurmağa səy göstərmirdilər. Gənclərə mükəmməl şəkildə fransızca danışmağı, rəqs etməyi, at minməyi, qılınc oynatmağı öyrədirdilər.\nSumarokov oxumağı və öyrənməyi sevirdi və korpusda keçirdiyi illər hədər getməmişdi. Xarici dilləri öyrənmiş, alman və fransız müəlliflərinin kitablarını oxumuşdu. Onun oxuduğu illərdə hələ rus dilinin qrammatikası dərsliyi yox idi. Belə bir dərsliyi çox illər ötəndən sonra – 1755-ci ildə Lomonosov yazmışdı. Korpusda rus dili professoru da yox idi – bu vəzifə daim vakant (boş yer, tutulmamış vəzifə) qalırdı. Kadetlərə onların doğma dilini iki alman – Erix Vesman və Hendrix Erik tədris edirdi. Sumarokov təkbaşına məşğul olurdu, çünki bunun təməli artıq ev təhsilində qoyulmuşdu.\nO dövrdə Rusiyada çox az sayda kitab nəşr olunurdu, nəşr edilənlər isə Pyotrun Rusiyada tədrisə daxil etdiyi elmləri öyrənənlər üçün dərs vəsaitləri idi. Sumarokovun əlinə hardansa 1730-cu ildə nəşr edilmiş və heç də dərslik olmayan balaca bir kitabça keçmişdi. “Acizanə surətdə xahiş edirəm, lütfkarlıq göstərib mənə acığınız tutmasın ki, — deyə müəllif ön sözdə yazırdı, — mən onu slavyan dilində deyil , demək olar sadə bir rus dilində, bizim öz aramızda danışdığımız dildə tərcümə etmişəm”.\nSumarokov tezliklə öyrənir ki, Pol Talmanın kitabçadakı “Sevgi adasına səfər”ini fransız dilindən həştərxanlı keşiş oğlu, xaricə getməyə və Sorbonnada universitet kursu bitirməyə imkanı olmuş Vasili Kirilloviç Trediakovski tərcümə edib və onu öz şeirləri ilə dolğunlaşdırıb. Yoldaşlarını sorğu-suala tutan Sumarokov öyrənir ki, şeiri burada çoxları, məsələn, Adam Olsufyev, Otto Rozen, Mixail Sobakin də sevir və özləri də şeirlər yazırlar. Sumarokov onlarla dostlaşır. Onun yeni tanışları təntənəli günlərdə oxunması üçün heca vəznində qafiyələr quraşdırırlar.\n1735-ci ildə Trediakovskinin “Rus dilində şeirlər yazılmasının yeni və qısa üsulu” adlı balaca bir risaləsi işıq üzü görür, Sumarokov onu diqqətlə oxuyur və müəllifin fikirləri onu qane edir. Trediakovski şeirlərin quruluşu üçün misralarda hecaların bərabər sayını deyil, hər sətirdə vurğuların bərabər sayını , vurğulu və vurğusuz hecaların sıralanmasını təklif edir, yəni rusca şeirlər qoşulmasında tonik prinsipi irəli sürürdü.\nSumarokov korpusda oxuduğu zaman dostları və müəyyən günlər, tədbirlər üçün odalar yazmağa başlamışdı. 1740-cı ildə imperatriça Anna İohannovna üçün kadet korpusu adından yazılmış iki təbrik odası ayrıca nəşrlə çap olunmuşdu.\nSumarokov zadəgan ideoloqu kimi, zadəgan sinfini dövlətin əsas sütunu hesab edirdi. Lakin o, bunu mədəniyyəti az olan nadan və cahil zadəganlara istinad etmirdi. Ədib ziyalı əsilzadələri üstün tuturdu. Onun fikrincə, öz şərəfli, ləyaqətli işləri, dövlətə vicdan və namusla xidmət etmələri ilə ad qazanan maariflənmiş adamlar zadəgan adına layiq olan şəxslər ola bilərdi.\nİctimai baxışlarında Sumarokov təhkimçiliyin tərəfdarı idi.Təhkimçiliyi adalətli, qanuni bir üsul kimi qəbul edirdi. Fikirlərini öz düşüncələrinə uyğun şəkildə əsaslandıraraq, yazırdı: “Əgər biz qəfəsdə olan quşu buraxsaq, quş uçub gedər, əgər itin boynyndan zənciri açsaq, it hamını tutar”. Onun fikrincə, kəndlilər həmişə “qəfəsdə” və “zəncirdə” saxlanmalı idilər, yalnız bu şərtlə zadəgan cəmiyyəti rahat həyat sürə bilərdi.\n, 1773-1775-ci illərdə Rusiyada baş verən kəndli üsyanı Sumarokovu qəzəbləndirmişdi. Üsyanın başçısı Puqaçyov haqqında yazdığı şeirlərində şair kəndli üsyanının rəhbərini zalım, qəddar, qaniçən adlandırır və onun edam olunmasını alqışlayırdı. Sumarokov öz faciələrində toxunduğu bu mövzuya “Birinci və baş strelets (strelets – xüsusi daimi qoşunda xidmət edən və xüsusi imtiyazlara malik olan hərbi qulluqçu deməkdir-R.Mirzəzadə) qiyamı”, “İkinci strelets qiyamı”, “Müxtəsər Moskva salnaməsi” və s. kimi bir neçə məqalə və oçerk həsr etmişdi.\nBununla belə, Sumarokov kəndlilərə həddindən artıq zülm edən istismarçı mülkədarları qətiyyətlə ifşa edir, “Ev quruculuğu” adlı məqaləsində bu zalımların yeyib-içdiklərini insan qanı və göz yaşları adlandırırdı.\nSumarokov 1746-cı ildə böyük knyaginya (knyaz arvadı) Yekaterina Alekseyevnanın kamer-yunkeri (saray rütbəsidir) olan İohanna Xristina Balk ilə evlənmiş, iyirmi il onunla yaşamış və bu evlilikdən onun Yekaterina və Praskovya adlı iki qızı doğulmuşdu. Onun karyera yüksəlişi öz qaydasında gedirdi: 1751-ci ildə polkovnik rütbəsi, 1755-ci ilin Milad bayramında briqadir rütbəsi almışdı.\n1766-cı ildə Sumarokovun ailəsində böyük qalmaqal başlanır. O, arvadından ayrılır və öz faytonçusunun qızı Vera Proxorova ilə faktiki nikaha girir. Ondan oğlu və qızı doğulur. Onların kilsədə nikahlanma mərasimi yalnız 1774- cü ildə mümkün olur, bundan sonra imperatriçanın sərəncamı ilə Sumarokovun uşaqları qanuni sayılır və əsilzadələr zümrəsinə daxil edilir.\nZadəgan adətlərinə zidd çıxaraq, əsilzadə qızı olan arvadından ayrılıb təhkimli kəndli qızı ilə rəsmi şəkildə evlənməsi hərəkəti Aleksandr Petroviçin bütün qohumlarının, hətta doğma anasının belə qəzəbinə səbəb olur. Təəssüf ki, dünyadakı parlaq istedad, zəngin yaradıcılıq qabiliyyəti olan böyük təfəkkür sahiblərinin əksəriyyəti öz ruhuna, qəlbinə yaxın, onu dərk edən və daxili aləmini dəyərləndirə bilən xanım, yaxud kişi – ömür-gün yoldaşı tapmaqda çox vaxt əziyyət çəkmişlər. Onları ailədə, nəsildə ən yaxın, doğma sayılan adamlar da belə dərk edə, dərin hisslərini anlaya bilməmişlər.\nİnsan və qanun – rus maarifçiliyinin təməl daşını qoyanların, rus klassisizminin ilk təşəbbüsçüləri olan Kantemir, Trediakovski, Lomonosov və Sumarokovun siyasi — etik təsəvvürlərinin əsasında məhz bu anlayış dayanırdı. Lakin belə bir təyin eyni hüquqla XVIII yüzilin ortalarında – rus klassizminin formalaşdığı və özünü təsdiq etdiyi dövrdə rus ictimai fikrinin bütün təmsilçilərinə də şamil oluna bilərdi.\nBununsa əsası I Pyotrdan gəlirdi. Pyotr xalqını, ölkəsini çox sevirdi. (Bu barədə bir neçə məqalələrimdə bəhs etmişəm). Hətta müxtəlif sahələr üzrə bəzi dövlət nizamnamələrini bilavasitə özü hazırlamışdı. Peterburq isə sevimli şəhər kimi onun qanı, canı idi.\nPyotr deyərdi: “Allah əcəldən aman versə, ömrüm uzun, canım sağlam olsa, elə edəcəyəm ki, Peterburq Amsterdamdan heç də geri qalmasın”.\nDoğrudan da Pyotr Peterburq üçün çox şeylər elədi. Şəhərin abadlaşdırılması, yaşıllaşdırılması, gözəl memarlıq nümunələri olan binaların tikilməsi, gəmiçilk, dənizçilik sahəsində yeniliklər, təhsil ocaqlarının açılması, elmlər akademiyasının yaradılmasına hazırlıq və s. bu kimi yüzlərlə işlər çarın böyük xidmətlərinin yalnız bir hissəsini təşkil edirdi.\nŞəhərin Yay bağının yuxarı tərəfində olan iki bina paytaxtda böyük şöhrət qazanmışdı. Belə ki, Rusiyada birinci muzey və ölkədə birinci kütləvi kitabxana burada yerləşirdi. Mülkün sahibi Aleksandr Kikin edam edildikdən sonra onun palataları- ikimərtəbəli saray 1718-ci ildə dövlət tərəfindən müsadirə edilmişdi. Pyotr həmin evdə muzey və kitabxana yaradılması barədə sərəncam vermişdi.\nÇar muzeyin eksponatlarının bir qismini xaricdən aldırmışdı, bir qismi də onun fərmanları ilə Rusiyanın müxtəlif yerlərindən paytaxta gətirilmişdi. Alınan eksponatların sayı ildən-ilə çoxalırdı.\nMuzeydə qədim toplar da saxlanılırdı. Çar, Rusiyanın Hollandiyadakı səfiri Boris İvanoviç Kurakinə iki dəfə sərəncam vermişdi ki, isveçlilərin əvvəlki müharibələrdə qənimət olaraq ələ keçirdikləri qədim rus toplarını Avropa ölkələrindən alsın. İsveç boşalmış xəzinəsini həmin topları satmaqla doldurmaq istəyirdi. Pyotrunsa səxavətinə adam təəccüb qalırdı, adətən qəpiyin də qədrinin bilən Pyotr, muzey üçün eksponatlar aldıqda xəsislik etməməyi məsləhət görürdü. O, Kurakinə yazırdı: “Cəhd edin, topları alın, yoxsa qədim toplar başqalarının əlinə keçər. Pul sarıdan xəsislik etməyin”.\nPyotr muzeyin eksponatlarını zənginləşdirmək üçün daha bir mənbədən istifadə edir. Hələ XVII əsrdə hökumət faydalı qazıntılar, başlıca olaraq, nəcib metallar axtarıb tapmaq, habelə Rusiya ilə birləşmiş yeni torpaqları təsvir etmək üçün xüsusi ekspedisiyalar göndərirdi. Ən dəyərli ekspedisiyalardan biri 1720-ci ildə rus xidmətində olan alman təbibi və botaniki doktor Daniel Qotlib Messerşmidtin başçılığı ilə Sibiri tədqiq etmək üçün yeddi il müddətinə oraya göndərilir. Messerşmidtə tapşırılır ki, ölkənin coğrafiyasını öyrənsin, orada yaşayan xalqları təsvir etsin, aborgenlərin dillərinin öyrənilməsi, qədim abidələrin toplanması ilə məşğul olsun.\nMesserşmidt muzey üçün Sibirdə yaşayan bir çox quşların və heyvanların müqəvvalarını, habelə orada yaşamış xalqların qədim abidələrini, etnoqrafiyaya dair kolleksiyalar göndərir. Nəticədə muzey öz eksponatlarının sayına və rəngarəngliyinə görə, Pyotrun ömrünün axırına yaxın Avropada az qala ən zəngin muzey şöhrəti qazanır.\nAvstriya prezidenti Veber hələ 1716-cı ildə həmin muzey haqqında yazırdı: “Həqiqətən adam təəccüblənməyə bilmir ki, bu qədər qiymətli əşyanı belə qısa müddətdə toplamaq necə mümkün olmuşdur?” Kitabxana barədə isə yazılmışdı: “İndinin özündə də çox-çox dəyərli olan kitabxana daim zənginləşməkdə davam edərsə, bir neçə ildən sonra kitabların sayına görə olmasa da, sanbalına görə Avropanın ən məşhur kitabxanaları ilə bir cərgədə duracaqdır”.\n1725-ci ildə Peterburq kitabxanası o dövrün miqyaslarına görə ən zəngin kitab xəzinələrindən biri sayılırdı, nadir kitablarla zənginliyinə görə isə başqa kitabxanalardan heç də geri qalmırdı. Onun fondunda 11 minə yaxın kitab saxlanılırdı.\nMuzey və kitabxana 1719-cu ildə sərbəst istifadə üçün fəaliyyətə başlamışdı. Yarandıqları gündən çar həm muzeyə, həm də kitabxanaya\nmaarif ocağı kimi baxırdı. O, deyirdi: “Mən istəyirəm ki, adamlar tamaşa etsinlər və öyrənsinlər”.\nI Pyotrun silahdaşı, rus dövlət xadimi və diplomatı, ober-ştalmeyster (yüksək saray rütbəsidir), general-anşef, rus tarixində ilk general-prokuror olan Pavel İvanoviç Yaqujinski Qərbi Avropa ölkələrində olduğu kimi, muzeyə baxmağa və kitabxanadan istifadə etməyə görə camaatdan haqq almağı Pyotra təklif edəndə, çar təkliflə razılaşmayıb, demişdi: “Mən əmr edirəm ki, buraya gələnlərin heç birindən pul deyilən şey alınmasın. Üstəlik, adamlar dəstə — dəstə nadir sənət əsərlərinə baxmağa gələrsə, onları həmin otaqlarda mənim hesabıma bir fincan qəhvəyə, bir qədəh arağa, ya da başqa bir şeyə qonaq etsinlər”.\nAdamları qonaq etməyə ildə 400 rubl pul ayrılmışdı ki, bu, o zamanlar üçün böyük məbləğ sayılırdı.\nRusiyanın mədəni tarixində böyük yeniliklər davam edərkən Pyotr vəfat edir. Onun yoxluğu Rusiya üçün son dərəcə böyük və ağrılı olur. Şübhəsiz, ömür vəfa etsəydi, o, Rusiyada teatrın da yaradılmasına əzmkarlıqla səy göstərərdi. Lakin bir qədər sonra teatrın yaradılması üçün potensial qüvvələr mövcud olur ki, bunlardan biri güclü Sumarokov idi.\nƏdəbi tarixdən məlumdur ki, mütaliəsevər Rusiyanı Şekspir yaradıcılığı ilə ilk dəfə Sumarokov tanış etmişdir. Şekspirin adı ilk dəfə Sumarokovun 1748-ci ildə yazdığı “Şeir yaradıcılığı haqqında epistol” da böyük yazıçıların adları sadalanarkən çəkilib: “Milton və Şekspir, nadan olsa da”. N. Zaxarovun qeydlərinə diqqət yetirək: “Şekspir yaradıcılığına bu cür tərif verilməsi fransız klassistləri üçün səciyyəvidir. “Epistol”a əlavə etdiyi qeydlərində Sumarokov öz şəxsi münasibətlərini dəqiqləşdirir: “Şekspir, ingilis faciə yazarı və komiki, onun həm olduqca pis, həm də fövqəladə dərəcədə yaxşı əsərləri çoxdur”.\nBununla belə, Sumarokovun “Hamlet”ini dolğun tərcümə saymaq olmaz: şair Şekspirin əsərinin ayrı-ayrı motivlərindən və qəhrəmanlarının funksiyalarından istifadə etməklə, özünəməxsus faciəsini yaradıb, müvafiq olaraq, öz pyesinin nəşrində Şekspirin adını heç cür qeyd etməyib”.\nSumarokovun yaradıcılıq fəaliyyətinin əsas dövrü II Yekaterinanın hakimiyyəti illərinə təsadüf edirdi. Rusiyanın ziyalı təbəqələri əvvəlcə Yekaterinanın “maarifçilik vədləri”nə inansalar da, sonralar çariçanın irtica və istibdad hökmlərinə görə onların arasında fikir ayrılığı və narazılıqlar, zadəgan müxalifəti yaranmışdı. Sumarokov müasir rus hökmdarlarının rejimini bəyənmir, çariçaya yazdığı məktublarında dövləti idarə etməyə dair təkliflər verməyə özünü haqlı bilirdi. Ədibin fikrincə, rus çarları dövləti idarə etməkdə ziyalı zadəganlara istinad etməli, onların məsləhət, tövsiyə və təkliflərini mütləq nəzərə almalı idilər. Sumarokovun məsləhət və təklifləri II Yekaterinanin xoşuna gəlmir, çariça məqam düşdükcə yazıçını nüfuzdan və hörmətdən salmağa çalışırdı.\nSumarokov bu manelərə məhəl qoymurdu. Onu yalnız Rusiyanın parlaq gələcəyi, rus xalqının mədəni yüksəlişi düşündürürdü. İnsanların intellektinin artmasında, onların düşüncə tərzinin genişlənməsində, dünyanı\nvə həyatı dərk etməsində, yaxşını və pisi bir daha sezməsində teatrın böyük rolu ola bilərdi. Bu isə Rusiyada dövlət teatrının yaradılması zəruriliyini bir daha vacib məsələ kimi aktuallaşdırırdı.\nBəs Rusiyada dövlət teatrının yaradılması mərhələsi hansı yolları keçmiçdi?\n1750-ci ildə Yaroslavlda Fyodor Volkov öz teatrını yaratmışdı. O, tacir oğlu idi, ticarət işləri ilə bağlı Peterburqda olarkən Şlyaxet korpusu aktyorlarının göstərdiyi tamaşalardan aldığı təəssüratla Yaroslavla qayıtdıqdan sonra aktyor olmaq istəyən adamları bir yerə yığmış, əvvəlcə öz evində, sonra isə şəhərlilərin ianəsi ilə xüsusi olaraq inşa edilmiş teatr binasında tamaşalar göstərməyə başlamışdı. Volkov truppasıının tamaşaları haqqında xəbər Peterburqa gəlib çatmış və çariça Yelizavetanın xüsusi göstərişi ilə truppa paytaxta çağırılmışdı.\nİmperatriça yaroslavllıların göstərdiyi tamaşalara baxmış, sonra truppanın böyük qisminin geriyə — Yaroslavla dönməsinə, daha istedadlı aktyorların isə paytaxtda saxlanılmasına sərəncam vermişdi ki, onların arasında Fyodor Volkov və İvan Dmitriyevski də vardı.\n1756-cı ilin avqustunda Rusiya imperatriçası Yelizaveta öz fərmanı ilə Peterburqda rəsmən dövlət teatrını təsis edir. Fərmanda bunun üçün xüsusi olaraq aktyor və aktrisalar yığmaq hökm olunur. Aktyorların mahnı ifaçılarından və Kadet korpusunda oxuyan yaroslavlılardan, onlara əlavə olaraq, qeyri — xidməti adamlar sırasından seçilməsi əmr edilir.\nTeatrın direktoru vəzifəsinə Aleksandr Petroviç Sumarokov təyin olunur.\nQaydaya görə, teatrın tamaşaları hamıya açıq və pullu olmalı idi. Şəhərdə görünən afişalarda Rusiya teatrı truppasının çıxışlarının başlanıldığı bildirilirdi. Afişalarda o da qeyd olunurdu ki, tamaşalar axşam saat altıda başlanır və biletlər saat dördə qədər verilir.\nArtıq ilk tamaşalardan yeni teatrın həyatının asan keçməyəcəyi aydın olmuşdu. Onun saxlanmasına ildə cəmi 5000 rubl ayrılmışdı. Bilet satışından mədaxil olduqca az idi. Biletlərə o vaxt üçün baha qiymət qoyulmuşdu. Elə teatrın binası da gediş üçün münasib olmayan yerdə seçilmişdi. Rusiya aktyorları hətta əcnəbi aktyor truppaları ilə müqayisə oluna bilməzdilər, onlar çar sarayından ildə 20-25 min rubl alırdılar. Sumarokov truppanın saxlanması, kostyumların hazırlanması üçün tez — tez vəsait xahiş edirdi. Bu vaxt teatra ən çox yardım göstərən Fyodor Volkov oldu, onsuz Rusiya teatrı yəqin ki, yaşaya bilməzdi.\nBir müddət sonra aktyorlara sarayın səhnəsində də tamaşalar göstərməyə icazə verilir, teatr Qış Sarayındakı saray teatrında yeni məkan alır.\nHəmin vaxtlar rus teatrının artıq ciddi repertuarı vardı. Onun əsasını faciələr təşkil edirdi. Faciələrdə klassik teatrların ənənələrinə uyğun olaraq, coşqun ehtiraslar — şərin cəzalandığı və xeyirin qələbə çaldığının aydınlaşma nöqtələri xüsusi həyəcanlı notlarla göstərilirdi. Komediyalar\nqüsurlara, nöqsanlara gülürdü, lakin burada hər hansı siyasi eyhamlara yol verilmirdi. Teatrda Sumarokovun özünün faciələri və komediyaları, Molyerin, Holberqin, Russonun əsərləri tamaşaya qoyulurdu. Rusiyanın teatrsevər tamaşaçılarına artıq Şekspirin pyesləri də tanış idi. Doğrudur, “Hamlet” Rusiyaya fransızcaya tərcümədə gəlib çıxmışdı. Sumarokov ona qeyd etdiyim kimi, “əl gəzdirmiş”, pyesin sonluğuna öz yaratdığı yeni əsərin ruhuna uyğun şəkildə “düzəliş vermişdi ”: baş qəhrəman mənfur şəxsi devirir, Ofeliya ilə evlənir və Danimarka kralı olur. Müasir tamaşaçı üçün pyesin dili də, aktyorların səhnə mizanları da qeyri — adi idi: hansısa bir ifadəni dilə gətirməzdən əvvəl qəhrəman onu sifətinə müvafiq ifadə verməklə təcəssüm etdirməli və fikri “o anda öz ruhi vəziyyətindən çıxmadan” bitirməli idi.\nRusiya ictimaiyyəti artıq XVIII əsrin ortalarında əsl klassik Avropa teatrı ənənələri ilə ünsiyyətə başlamışdı , Sankt-Peterburq isə haqlı olaraq Rusiya teatr sənətinin beşiyi sayılırdı.\nAleksandr Sumarokov şair idi.Öz istedadı ilə qürur duyur, inanırdı ki, şeir yaradıcısının qələmi – zabitin qılıncı qədər şərəfli silahdır. Yeri gəlmişkən, qılıncın nə olduğunu korpusdakı qılıncoynatma dərslərindən yaxşı bilirdi, amma müharibələrdə iştirak etmək onun qismətində yox idi.\nŞair Sumarokov hərbi rütbəni yüksək qiymətləndirir və hamıdan ona hörmətlə yanaşılmasını tələb edirdi. Moskvanın baş komandanı general-feldmarşal, qraf Pyotr Semyonoviç Saltıkov 1770-ci ildə Sumarokovun iradəsinin ziddinə olaraq Belmonti teatrında onun faciəsinin oynanılmasına icazə vermişdi. Lakin Sumarokov öz məktubunda antreprenerə (kapitalist ölkələrində teatr, sirk və s. saxlayan adam deməkdir – R.Mirzəzadə) etirazını bildirmişdi:\n“Mənim faciələrim – mənim mülkiyyətimdir… Mənim muzamın hökmranı kimi deyil, qədim paytaxtın şöhrətli qradonaçalniki (şəhər rəisi deməkdir-R.Mirzəzadə) kimi feldmarşala hörmət bəsləyirəm. Mənim muzam ondan asılı deyildir. Tutduğu mənsəbdə ona ehtiramım var, amma poeziya sahəsində özümü ondan yuxarı bilirəm. Və ondan lütfkarlıq ummaqdan uzağam”.\nSumarokovun ədəbi görüşləri onun nəzəri əhəmiyyət daşıyan ilk şeirlərində ifadə olunmuşdur. Şair “Şeir haqqında məktub” və “Rus dili haqqında” adlı əsərlərində rus klassizminin əsas qayda-qanunlarını müəyyənləşdirmişdir.Onun ədəbi nəzəriyyəsində dram xüsusiyyətləri daha geniş işlənmişdir. O, faciə və komediyanı aydın xətlə bir-birindən ayırır və göstərir ki, faciədə heç bir gülüş, komediyada isə heç bir faciəli ünsür olmamalıdır. Faciə və komediya didaktik olmalıdır, tamaşaçını tərbiyələndirməli, onda nəcib, xeyirxah hisslər, insani keyfiyyətlər oyatmalıdır.Hər ikisində şər cəzalanmalı, xeyir mükafatlanmalıdır.Faciə yüksək dəyərlər və fikirlər məktəbi olmalıdır.\nSumarokov faciənin quruluşuna da böyük diqqət yetirir və bu barədə xüsusi tapşırıqlar verirdi: iştirakçıların sayı az, 4-5 nəfər olmalıdır; faciə beş\npərdəli olmalıdır; üç vəhdət qanunu möhkəm saxlanmalıdır; faciə mütləq şeirlə yazılmalıdır.\nSumarokovun bu qaydaları Avropa klassizmi qaydalarına tam uyğun idi və bu qaydaları Sumarokov öz yaradıcılığında da tətbiq edirdi. Lakin o, istər dram, istərsə də lirika sahəsində rus klassizminin milli xüsusiyyətlərini əsas tuturdu.\nAvropa klassistləri faciələrin süjetlərini antik ədəbiyyatdan götürürdülərsə, Sumarokov isə rus tarixinə müraciət edirdi.Hətta qəhrəmanların adını da qədim rus səlnamələrindən götürürdü.Yazıçının faciələrində rus knyazları, boyarlar, çarlar iştirak edir, hadisələr qədim Kiyevdə, Novqorodda vaqe olurdu.\nSumarokovun siyasi faciələri XVIII əsr rus ədəbiyyatının inkişafına müəyyən istiqamət verərək, ona böyük təsir göstərmişdi. Yazıçı-şairin şagirdləri və davamçıları olan Vasili Kapnist, Yakov Knyajnin, Mixail Xeraskov və başqaları XVIII əsr rus dramaturgiyasında istibdadla mübarizə edən əsərlər yaratmışdılar. Sumarokovun ədəbiyyata gətirdiyi “xalq”, “vətən”, “cəmiyyət” sözləri demokratik yazıçıların əsərlərində yeni və geniş məna kəsb edirdi. Müasirləri Sumarokovun şöhrətinin səbəbini onun faciələrində görürdülər. Belə ki, o, 9 faciə yazmışdır: “Xorev”, “Hamlet”, “Sinav və Truvor”, “Aristona”, “Semira”, “Dimiza”, “Vışeslav”, “Yalançı Dmitri” və “Mstislav”.\nSumarokova zəmanəsinin birinci dərəcəli şairləri sırasına daxil edən onun “Xorev” adlı 1847-ci ildə yazdığı ilk faciə əsəridir.Əsərin qısa məzmununu yada salaq. Qədim Kiyevdə iki hökmdar arasında hakimiyyət, taxt-tac üstündə mübarizə gedir. Kiy adlı knyaz Kiyevi işğal edib knyaz Zavloxu taxtdan salır. Lakin Zavlox da mübarizədən əl çəkmir, yenidən qoşun toplayır və hücuma hazırlaşır. İki knyazın bir-birinə münasibəti süjetin siyasi mübarizə xəttini təşkil edir.\nZavloxun qızı Osnelda Kiyin əlində əsirdir. Qızı Kiyin sarayında hörmətlə saxlayır və ona toxunmurlar.\nƏsərin baş qəhrəmanı Kiyin kiçik qardaşı Xorevdir. Xorevlə əsir qız Osnelda arasında sevgi — məhəbbət hissi oyanır və demək olar, əsərdə siyasi mübarizə xətti məhəbbət mövzusu ilə birləşir.\nXorev və Osnelda gərgin daxili təlatümlər keçirirlər.Böyük qardaş və hökmdar olan Kiy kiçik qardaşı Xorevi düşmənə qarşı müharibəyə göndərir. Xorev düşmənlə mübarizəyə qalxmağı özünə müqəddəs bir borc bilir, lakin dərd burasındadır ki, düşmən onun sevdiyi qızın atasıdır.\nMüharibəyə gedəndə Xorev qıza bir daha öz dərin məhəbbətini izhar edib, onunla vidalaşır.\nOsnelda Xorevin atası ilə müharibə edəcəyindən xəbərdardır və Xorevin məhəbbətindən şübhələndiyini oğlana söyləyir. Xorev qıza öz vəzifəsindən, dövlət qarşısında borcundan danışır.Qız Xorevin vicdanlı, namuslu bir qəhrəman olduğunu anlayır və Xorevin onun atası ilə müharibə etməsinə haqq qazandırır.\nXorev müharibəyə getməzdən əvvəl Zavloxa məktub yazır və Osnelda ilə evlənməsi üçün icazə istəyir. Saray xidmətçiləri Xorevin düşmənə məktub göndərməsini Kiyə xəbər verirlər. Məktubun məzmununu bilməyən Kiy qardaşından şübhələnməyə başlayır. Onun düşmənlə əlaqə saxladığını güman edir və qardaşını müharibəyə tez getməyə tələsdirir.\nXorev gedir, düşmənə qalib gəlir və Zavloxu əsir götürür.\nXorev müharibədə ikən qızın atasından rədd cavabı gəlir, Zavlox qızının düşmənə getməsinə razılıq vermir.Məktub Osneldanın əlinə keçir. Xidmətçilər bunu Kiyə xəbər verirlər. Bu dəfə Kiy qızdan şübhələnərək, onu düşmən casusu hesab edir. Knyazın əmri ilə Osneldanı zəhərləyirlər. Vicdani borcunu yerinə yetirmiş qalib Xorev şəhərə qayıdır.\nDövlətə sədaqəti, vəzifə borcunu şəxsi hisslərindən üstün tutan Xorev, indi Osneldanın ölümünə dözə bilmir və özünə də qəsd edir.\nLakin əsərin belə nəticəsi klassizm prinsiplərini pozurdu, çünki klassizm nöqteyi-nəzərincə, əsl müsbət qəhrəman öz vəzifəsini axıra kimi dərk etməli, şəxsi hissiyyata yol verməməli, qəlbini və bütün duyğularını şüura tabe etməlidir.\nSumarokovun müasirləri olan bəzi ədiblər “Xorev”də hərəkət birliyinin kamil olmadığını qeyd etsələr də, tamaşaçılar bu faciəni çox bəyənmiş və uzun illər boyu tamaşa səhnədən düşməmişdi.\n“Sinav və Truvor” faciəsində qədim Novqorod knyazı Sinav əsərin əvvəlində müsbət surətdir. O, əhaliyə qarşı rəftarında, ölkəni idarə etməkdə ideal hökmdardır. Məhəbbətdə isə o, müstəbiddir.Onu sevməyən İlmena ilə güclə evlənmək istəyir, qısqanclıqdan qardaşı Truvoru sürgünə göndərir və nəticədə İlmena ilə Truvorun ölümünə bais olur.İlmena ilə Truvor vəzifə xatirinə ayrılır, lakin ayrılığa dözə bilməyərək, hər ikisi özünü öldürür.\n“Dimiza” əsərindən başlayaraq, Sumarokovun siyasi görüşləri fərqli bir şəklə düşür.Öz ehtiraslarının təsiri altına düşən və onların öhdəsindən gələ bilməyən şahların surətindən nəsihət vasitəsi kimi istifadə olunur. “Dimiza”da şahların vəzifəsi haqqında söylənən təntənəli monoloqlar həmin dövrün müasir rus hökmdarlarına xitabən söylənən öyüd-nəsihətlərdir. Faciədə əsərin baş qəhrəmanı Dimiza zalım, ədalətsiz hökmdar olan Vladisanın qəddarlığından şikayətlənərək, Allahları məzəmmət edir ki, niyə onlar hakimiyyəti zalımlara verməklə, günahsızları məhv etmək imkanı yaradırlar? Əsərin bir hissəsində Vladisanın əyanlarından biri olan nəcib xasiyyətli Rusim knyaza deyir: “Hökmdarlıq sənə öz xeyrin üçün verilməyib, onu sənə Allahlar hamıya xeyir olsun deyə veriblər”.\n1768-ci ildə Sumarokov “Xorev”i yenidən işləyərək, əsərə süjetlə heç bir əlaqəsi olmayan monoloqlar əlavə edir. Bu əlavələrdə şahlardan ədalət tələb olunur, zülm, əsarət və istibdad haqqında acı sözlər deyilir və “qanun” sözü çox mühüm bir məna kəsb edir. Çünki qeyd olunan “qanun” sözü 1768-ci ildə “Yeni qanunlar komissiyası” təşkil edən II Yekaterinaya üstüörtülü işarə idi. Sumarokov Yekaterinanın açıq tənqidlərə yol verməyəcəyini bilir və buna görə də hakimiyyətdə olan ədalətsizliyi, istibdadı tənqid etmək üşün müxtəlif üsullardan istifadə edirdi.\n“Mstislav” əsərində müsbət şah obrazı olan Mstislav ədalətli şahları rəzil şahlara qarşı qoyur, Mstislavın yaxın adamı Osad ehtiras təsirinə qapılan şahları hökmdar olmağa layiq bilmir və s.\nSumarokovun faciələri içərisində ən görkəmli yer tutan və mühüm rol oynayan əsəri “Yalançı Dmitri”dir. Bu faciədə Yekaterinaya edilən işarələr olduqca kəskindir.Təbii ki, Yekaterina bunu başa düşür, lakin bu işarələrin özünə aid olduğunu qəti etiraf etmirdi.\n“Yalançı Dmitri”dən aydın olur ki, nəcib və səmimi adamlar hökmdarın üzünə həqiqəti açıb söyləyə bilmirlər, ikiüzlü və yaltaq olmağa məcburdurlar. Məhkəmələrdə qanunsuzluq, rüşvətxorluq hökm sürür, xalq təzyiq altında zülm çəkir. Hökmdar isə öz işindədir.\nSumarokovun ilk faciələrində, məsələn, “Xorev”, “Sinav və Truvor”da mənfi şahlar cüzi də olsa, arada vicdan əzabı çəkirdilərsə, Dmitri zülm və işgəncədən zövq alır, törətdiyi faciə və fəlakətə sevinir.Tamaşaçılar təbii ki, Dmitri və Yekaterina arasında açıq bir uyğunluq görə bilmir, lakin səhnədə eşidilən coşqun tənqidlər birbaşa müasir siyasətə toxunurdu. Əsərdə qanuni və qeyri-qanuni hökmdar məsələsi də müzakirə olunurdu. Müsbət qəhrəmanlardan biri olan Parmen Dmitrini yalnız yalançı çar olmasına görə deyil, eyni zamanda zalım, zülmkar olduğuna, xalqa, cəmiyyətə amansız divan tutduğuna görə günahlandırırdı. Bu cür çıxışlarsa II Yekaterinaya toxunmaya bilməzdi, çünki onun özü də qeyri-qanuni hökmdar idi, əri III Pyotru öldürməklə, rus taxtını ələ keçirmişdi.\nSumarokov 12 komediya yazmışdır; “Tresotinius”, “Nəhənglər”, “Ər-arvadın dalaşması”, “Nartsis”, “Saxta cehiz”, “Üç rəqib qardaş”, Qəyyum”, “Rüşvətxor”, “Zəhər tuluğu”, “Öz təsəvvüründə aldanmış ər”, “Qızının rəqibi olan ana”, “Cəncəlçi qadın” komediyaları.\nŞair-dramaturq “Tresotinius” komediyasında yalançı alim obrazında ədəbiyyat sahəsində barışmadığı şair Trediakovskini təsvir etmişdir.Tresotiniusun dili köhnəlmiş və gülünc sözlərlə doludur, o, Trediakovski kimi heca vəzninə meyl edir, gülünc şeirlər yazır. Komediyada yalnız mənfi və gülünc personaj yaradan Sumarokov elə ilk komediyasından məmurluğun mənfi cəhətlərin, qüsurlarını ifşa etməyə başlayır.\n“Nəhənglər” əsərində yazıçının tənqid hədəfi ədabaz, modabaz, fransızpərəst zadəgan gəncləridir. Məsələn, Dülij gənc zadəgandır. Bədbəxtliyi ondadır ki, özünün milli kimliyini qəbul edə bilmir, özünün rus olmasından xəcalət çəkir. Bu gənc fransız adətləri və dilinin pərəstişkarıdır. Lakin Dülij heç fransızca da düz danışa bilmir, sözlərin “qol-qabırğa”sını sındırdığı üçün danışığı gülünc alınır.\nRus dilinə xəyanət, onun qaydalarının pozulması, dildə yad, təhrif olunmuş söz və ifadələrin işlədilməsini Sumarokov milli müsibət və ictimai bəla hesab etdiyindən bu son dərəcə vacib məsələyə böyük diqqət və həssaslıqla yanaşırdı.\n“Ər-arvadın dalaşması” komediyasında fransızpərəstlik və modabazlıq daha şiddətlə ifşa olunur. Burada Dülij surəti ilə eyni xarakterdə\nolan işvəkar qadın Delamidanın obrazı təqdim olunur.Dülij də, Delamida da boş, mənasız həyat sürən, yüngül təbiətli adamlardır. İşləri, gücləri bəzənmək, əylənmək və yeyib-içməkdir. Onları heç bir ciddi məsələ düşündürmür. Onlar da fransızpərəstdirlər, təhrif edilmiş fransız sözləri işlətməklə, öz doğma rus dilini pozur, bunu özlərinə fəxr bilirlər.\nKomediyada kənd mülkədarı olan Fatuy surəti də var ki, bu, nadan, məsləksiz, köhnə şivədə danışan bi ağa obrazıdır. Belə surətləri yanaşı təqdim etməklə, Sumarokov zadəgan sinfinin müxtəlif təbəqələrini tənqid edir.Şəhərli Dülij və kəndli Fatuy – hər ikisi qabiliyyətsiz, mədəniyyətsiz, əsl zadəgan adını daşımağa layiq olmayan adamlardır.\n“Nartsis” komediyasında yazıçı öz qarşısına yeni məqsəd qoyur. Əsərin personajlarından biri olan Oront, baş qəhrəman Nartsisi namuslu, ağıllı, səmimi bir adam kimi xarakterizə edir. Lakin Nartsis öz gözəlliyinə vurulmuş və Orontun dediyi kimi, ağlı çaşmışdır.Qəşəngliyi ilə öyünən Nartsis hamının zəhləsini tökmüşdür. Əslində Nartsis pis adam deyil, sadəcə ehtirasa qapılmışdır. Onun düşüncələrini, baxışlarını dəyişmək mümkündür.\nSumarokovun komediyalarında müxtəlif ada məxsus personajlardan istifadə olunur. Doront, Valer, Oktaviy, Klarisa və s. adlar fransız komediyalarından, Fatuy, Dodon, Finist, Xobzey və s.adlar rus şifahi xalq yaradıcılığından götürülmüş,Tresotinius, Bobembius və s. adları isə yazıçı özü vermişdir.\nƏdibin “Qəyyum” komediyasında vaxtilə geniş yayılmış müamiləçilik ifşa olunur, “Rüşvətxor”da ədalətsiz hakimin surəti verilir. Onu da deyim ki, çariça Yelizaveta və II Yekaterinanın hakimiyyəti illərində əvvəllər qadağan olunmuş müamiləçilik daha da artır, məmurların rüşvətxorluğu elə açıq şəkil alır ki, Kapnistin “İftira” adlı məşhur və ölməz komediyası meydana çıxır. Xatırlatmaq yerinə düşərdi ki, Sumarokovun komediyaları rus ədəbiyyatının inkişafına elə böyük təsir göstərmişdi ki, sonralar əyalət zadəganlığının cəhaləti məsələsi Yekaterina dövrünün məşhur rus ədəbiyyatçısı, rus məişət komediyasının yaradıcısı Denis İvanoviç Fonvizinin “Nadan övlad”, rus dilini saflığı uğrunda mübarizə Aleksandr Sergeyeviç Qriboyedovun “Ağıldan bəla” əsərlərində qoyulmuşdu.\n“Öz təsəvvüründə aldanmış ər” əsəri Sumarokovun ən görkəmli komediyasıdır. Əsl məişət komediyası olan əsər 1772-ci ildə yazılmışdır. Burada rus mülkədarlarının əyalət həyatı təsvir olunur. Baş surətlər olan Vikul və Xavronya nadan, mənəviyyatsız, mədəniyyətsiz adamlar, qocalmış ər-arvaddırlar.\nVikul və Xavronyanın evinə gənc, yaraşıqlı, qəşəng, varlı və adlı-sanlı qraf Kasandr gəlir. Xavronya qonağın qarşısında özünü dünyagörmüş xanım kimi aparmaq istəyir, onunla Moskva teatrı haqqında söhbət edir, onun üçün dadlı yeməklər bişirtdirir. Savadsız və mədəniyyətsiz qarının söhbətləri mənasız və gülməli olsa da, yaxşı tərbiyə görmüş nəzakətli qraf Xavronyaya ehtiramla qulaq asır.\nVikulunsa ürəyində qısqanclıq oyanır. Ona elə gəlir ki, gənc qraf onun qoca və eybəcər arvadına vurulmuşdur. Ömürlərini mehribanlıqla keçirən qoca və qarı arasında gülməli dalaşmalar baş verir. Axırda məsələnin üstü açılır: qraf Kasandr bu evdə yaşayan Florizanı əvvəlcədən görmüş, bəyənmiş, qızla evlənmək məqsədilə buraya gəlmişdir.Vikul ilə Xavronya barışır, komediya xoşbəxtlik notları ilə nəticələnir.\nSumarokov faciə vasitəsilə tamaşaçılarda vətənə sədaqət hissi oyatmağa çalışırdı. Komediyanın özü də yazıçının əlində bir tərbiyə vasitəsi idi, böyük tərbiyə vasitəsi. Buna görə də şair komediya yazanlardan hər şeydən əvvəl ağıllı gülüş tələb edirdi…\n↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Серман И. З. Сумароков А. // Краткая литературная энциклопедия (rus.) — Москва: Советская энциклопедия, 1962. — Т. 7.\n↑ 1 2 Сумароков Александр Петрович // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — Москва: Советская энциклопедия, 1969.\nBöyük norveç · Böyük rus · Qısa ədəbi · Britannica (onlayn) · Brockhaus · Notable Names Database\nBIBSYS: 90400299 · BNF: 14473031v · CiNii: DA03112860 · GND: 118642618 · ISNI: 0000 0001 1071 7724 · LCCN: n81102775 · LNB: 000249358 · NKC: mzk2004243061 · NLG: 173250 · NSK: 000746066 · NTA: 071305130 · NUKAT: n02062335 · LIBRIS: 236614 · SUDOC: 11998914X · VIAF: 76539720 · WorldCat VIAF: 76539720\nMənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Aleksandr_Sumarokov&oldid=4821870"\n1777-ci ildə vəfat edənlər\nBu səhifə sonuncu dəfə 30 iyul 2019 20:17 tarixində redaktə edilib.