Maria ni Josefa Baya Kwa Betelehema mi Jesu Wapepwa | Tumelo ya Niti\n‘Akengeyela Mwa Pilu Yahae Kuli Azibe Taluso Yazona’\n1, 2. Mutaluse za musipili wa Maria, mi mutaluse libaka musipili wo hane uli otaata?\nMUEZE inge kuli mubona Maria inzaa shenya kuli aine hande fa mbongolo, kono ueza cwalo ka taata. Uzamaile fa mbongolo ka nako yetelele. Josefa ukwapilaa hae inzaa etelela mbongolo mwa nzila yeliba kwa Betelehema, kono kusanani musipili omutelele kuli bafite. Maria hape uutwa mwana hanyanganya mwa mba yahae.\n2 Mulwalo wa Maria nese uhulile; Bibele italusa kuli ka nako yeo ‘naali fakaufi ni kupuluha.’ (Luka 2:5) Josefa ni Maria hane basweli kufita mwahalaa masimu, mwendi balimi neba batalima ni kukomoka hababona musali yanaani mulwalo omutuna cwalo inzaali mwa musipili. Ki kabakalañi Maria hanaatamile musipili omutelele kuzwa mwa Nazareta?\n3. Ki musebezi mañi wanaafilwe Maria, mi ki lika mañi zeluka ituta ka zahae?\n3 Lika ze kaufela nelikalile likweli lisikai kwamulaho, musali wa Mujuda yo hanaamuhezi musebezi oipitezi osika fiwa kale mutu haisali. Naakapepa mwana yanaaka ba Mesia, yena Mwanaa Mulimu! (Luka 1:35) Nako ya kupuluha hane inze isutelela, musipili wazuha. Mwa musipili wo, Maria naatalimani ni lika zenelikile tumelo yahae. Halunyakisiseñi zene mutusize kuzwelapili kutiisa tumelo yahae.\nMusipili wa Kuliba Kwa Betelehema\n4, 5. (a) Ki kabakalañi Josefa ni Maria hane baya kwa Betelehema? (b) Taelo ya Sesare neitahisize kuli kutalelezwe bupolofita bufi?\n4 Josefa ni Maria nesi bona feela banosi bane bali mwa musipili. Sesare Augusto kihona hanaasazo fa taelo yakuli batu bañoliswe mwa naha, mi batu nebanani kuya kwa litolopo kone basimuluha kuli bayo iñolisa. Josefa naaezize cwañi? Likande lahae lili: ‘Mi Josefa ni yena akambama kuzwa mwa Galilea, mwa muleneñi wa Nazareta, kuya kwa Judea, mwa muleneñi wa Davida, obizwa Betelehema, kakuli neli yomuñwi wa ba ndu ni lusika lwa Davida.’—Luka 2:1-4.\n5 Taelo yeo yenefilwe ki Sesare neisika ikezahalela feela. Bupolofita bone buñozwi lilimo zebato eza 700 kwamulaho nebubulezi kuli Mesia naakapepelwa mwa Betelehema. Nekunani tolopo yebizwa Betelehema likilomita ze 11 feela kuzwa kwa Nazareta. Kono bupolofita nebubonisize kuli Mesia naakapepelwa mwa “Betelehema-Efrata.” (Mubale Mika 5:2.) Kuli bazamai babazwa kwa Nazareta bayo fita kwa munzi omunyinyani wo, nebanani kuzamaya likilomita ze 130 mwa sibaka sa malundu ka kuitusisa nzila ya Samaria. Josefa naabulelezwi kuli aye kwa munzwi wo wa Betelehema kakuli ki kona kone lusimuluha lubasi lwa Mulena Davida—ili kwasimuluha Josefa ni musalaa hae.\n6, 7. (a) Ki kabakalañi musipili wa kuliba kwa Betelehema hane uli otaata ku Maria? (b) Maria naaezanga cwañi liketo hasaanyezwi ki Josefa? (Mubone ni litaluso za kwatasi.)\n6 Kana Maria naakaya ni Josefa kuli bayo iñolisa? Kakuli mane musipili neuka ba otaata ku yena. Kubonahala kuli neli kwa makalelo a mbumbi, mi mwendi nekukona kuba ni lufafazani nako ya mbumbi yeo hane inze ifela. Nto yeñwi yenetahisize kuli musipili wo ube otaata ku Maria neli yakuli kwa mafelelezo a musipili, nebanani ‘kukambama’ kuli bayo fita kwa Betelehema. Mwendi musipili wo neuka baangela nako yetelele hahulu bakeñisa kuli muinelo wa Maria neusa mulumelezi kuzamaya nako yetelele basapumuli. Sihulu ka nako yanaatuha apuluha, naakatokwa kuba bukaufi ni habo yena, kone kunani lubasi lwahae ni balikani bane bakona kumutusa mulwalo wahae hane ukazuha. Kusina kukakanya, naatokwa kuba ni bundume kuli atame musipili wo.\nMusipili wa kuya kwa Betelehema nesi obunolo\n7 Nihakulicwalo, Luka uñola kuli Josefa ‘ayo iñolisa ni Maria.’ Hape ubulela kuli Josefa ‘naanyezi Maria kulikana ni mwanaasepiselize.’ (Luka 2:4, 5) Bakeñisa kuli Maria neseli musalaa Josefa, naacincize mwanaaezezanga liketo. Naanga muuna hae sina toho mwa litaba zeama bulapeli bwabona, ili kukuteka buikalabelo bwafilwe ki Mulimu bwa kuba mutusi ka kuswalisana ni liketo zaeza muunaa hae. * Maria naatabela kuutwa muunaa hae, mi ka kueza cwalo naabonisize kuli unani tumelo.\n8. (a) Ki lika mañi zeñwi mwendi zenetahisize kuli Maria aye ni Josefa kwa Betelehema? (b) Mutala wa Maria ki wabutokwa cwañi kwa batu babasepahala?\n8 Ki nto mañi yeñwi yenesusuelize Maria kuutwa muunaa hae? Kana naaziba bupolofita bwa kuli Mesia naakapepelwa mwa Betelehema? Bibele haibuleli sesiñwi. Halukoni kubulela kuli naasazibi za bupolofita bo, kakuli baeteleli ba bulapeli, mane nihaiba batu kaufela neba buziba. (Mat. 2:1-7; Joa. 7:40-42) Maria naaziba hande Mañolo. (Luka 1:46-55) Maria naatomile mutala omunde hahulu, ibe kuli naaile ni muunaa kabakala kubata kumuutwa, kamba kumamela taelo ya muuso, kamba kabakala bupolofita bwa Jehova, kamba mane kabakala mabaka ao kaufela. Jehova ulata baana ni basali babaikokobeza ni babautwa. Mutala wa Maria ki wabutokwa hahulu ku luna kakuli batu babañata kacenu habalati kuipeya kwatasi.\nKupepwa Kwa Kreste\n9, 10. (a) Maria ni Josefa mwendi nebanahanañi hane baatumela Betelehema? (b) Ki kabakalañi Josefa ni Maria hane batibelezi mwa mulaka?\n9 Mwendi Maria naaikutwile kuangulukelwa habona Betelehema. Hane banze bakambama malundu, kufitelela masimu a likota za olive—ili yeñwi ya licalo zekutulwanga kwa mafelelezo—mwendi Maria ni Josefa nebahupuzi litaba za kwamulaho za munzi omunyinyani wo. Neli omunyinyani hahulu kuli ukone kubalelwa kwa mileneñi ya mwa Juda, sina mwanaabulelezi Mika; niteñi, lilimo zefitelela 1,000 kwamulaho, mwa munzi wo, ki mona mwanaapepezwi Boazi, Naomi, ni Davida.\n10 Maria ni Josefa nebafumani kuli mwa munzi nekutezi batu. Batu babañwi nese bafitile kale kuto iñolisa, kacwalo nebasika fumana sibaka mwa ndu ya matibelelo. * Nekusina mwakuezeza kwandaa kulobala feela mwa mulaka. Munahane feela mwanaaikutwela Josefa habona musalaa hae inzaa utwa butuku bobutuna bwasambaa ba abuutwe, bone bunze buekezeha. Mwa sibaka sesicwalo seo, ki mona mone uzuhezi mulwalo wahae.\n11. (a) Ki kabakalañi basali kai ni kai habakona kushwela Maria makeke? (b) Jesu neli “mweli” ka linzila lifi?\n11 Basali kaufela bakona kushwela Maria makeke. Lilimo zebato eza 4,000 kwamulaho, Jehova naapolofitile kuli basali bakautwanga butuku ka nako ya kupepa kabakala sibi sebahozize. (Gen. 3:16) Hakuna bupaki bobubonisa kuli Maria yena naasika utwa butuku. Luka hatalusi za butuku bwanaautwile Maria, kono ubulela feela kuli: ‘Apepa mwanaa mushimani, wa mweli.’ (Luka 2:7) “Mweli” wa Maria apepwa—wapili kwa bana bahae babañata, ili ba 7 kamba kufitelela fo. (Mare. 6:3) Kono yo yena naakaba yaipitezi. Nesi feela mweli wahae kono neli “mweli wa pupo kaufela” wa Jehova, yena Mwanaa Mulimu wa libanda!—Makolo. 1:15.\n12. Maria naalobalize kai mbututu wahae, mi zeneezahezi luli lishutana cwañi ni zeboniswa mwa lipapali, maswaniso, ni mafilimu abulela za kupepwa kwa Jesu?\n12 Cwale likande leo liekeza kubulela taba yezibahala hahulu, yeli: ‘Amuputela mwa masila ni kumulobaza mwa sicelo sa limunanu.’ (Luka 2:7) Lipapali za kupepwa kwa Jesu, maswaniso, ni mafilimu mwa lifasi abonisa kuli Jesu naapepezwi mwa sibaka sesinde. Kono halunyakisiseñi zeneezahalile luli. Sicelo ki sikungu mokucela lifolofolo zeutiwa. Muhupule kuli lubasi lo nelutibelezi mwa mulaka, ili sibaka sesisika kena, mokusa fuki moya omunde—ibe mwa miteñi yeo kamba mwa miteñi yaluna. Ki mushemi ufi yanaaka tabela kuli mwanaa hae apepelwe mwa sibaka sesicwalo inge kunani sibaka sesiñwi? Bashemi babañata batabela kuezeza bana babona lika zende. Kucwañi ku Maria ni Josefa? Kana nebasike batabela kuezeza Mwanaa Mulimu lika zende?\n13. (a) Maria ni Josefa nebaezize cwañi ka kuya ka zene banani zona? (b) Bashemi bababutali kacenu bakona kulikanyisa cwañi Josefa ni Maria?\n13 Nihakulicwalo, nebasika isa hahulu pilu kwa muinelo omaswe wo; nebaezize mone bakonela kaufela ka kuya ka zene banani zona. Ka mutala, mulemuhe kuli Maria naababalezi mbututu ka kumuputa-putela mwa masila, ni kumulobaza ka tokomelo mwa sicelo, ili kubona teñi kuli wafutumalelwa ni kusilelezwa. Nihaiba ka nako yetaata ye, Maria naaezize ka mwakonela kaufela kubabalela mwanaa hae. Maria ni Josefa nebaziba kuli kuluta mwana yo kuli alate Jehova neli yona nto yabutokwa yene baswanela kumuezeza. (Mubale Deuteronoma 6:6-8.) Kacenu, bashemi bababutali balikanyisa Josefa ni Maria ka kuluta bana babona mwa lifasi la batu babasa lati kusebeleza Mulimu.\nBalisana Basusueza Maria ni Josefa\n14, 15. (a) Ki kabakalañi balisana hane banyolezwi kubona mbututu? (b) Balisana nebaezizeñi hamulaho wa kubona Jesu mwa mulaka?\n14 Ka sipundumukela, kwaezahala nto yenetisize lilata. Balisana bamatela mwa mulaka banze banyolezwi kuyo bona lubasi lo, mi sihulu kuli bayo bona mwana. Baana bao nebatabile hahulu. Nebatile banze baakufa kuzwa kwa malundu kone bapila ni mitapi yabona. * Babulelela bashemi bao bane bakomokile ka za taba yende hahulu yene baboni. Ka sipundumukela, lingeloi lato iponahaza ku bona mwahalaa busihu. Kanya ya Jehova yatala sibaka kaufela, mi lingeloi lababulelela kuli Kreste, kamba Mesia, kihona asazo pepwa mwa Betelehema. Nebaka fumana mbututu inzaa lobalizwe mwa sicelo, aputezwi mwa masila. Hamulaho, nto yeñwi yemakalisa luli yaezahala—bolule-lule ba mangeloi babonahala inze balumbeka Mulimu!—Luka 2:8-14.\n15 Hakukomokisi baana bao hane batile mwa Betelehema inge bamata! Nebanyakalalile hababona mbututu yasazo pepwa inzaa lobezi mwa sicelo sina mone libulelezi lingeloi. Nebasika ipulukela taba yeo. ‘Bapunya taba mi kaufela bane bautwile bakomoka hahulu litaba zene babulelelwa ki balisana.’ (Luka 2:17, 18) Baeteleli ba bulapeli ba mwa miteñi yeo nebasa tabeli balisana bao. Kono Jehova yena naalata baana babasepahala bao, babaikokobeza. Kono cwale Maria naaikutwile cwañi balisana bao hane batilo pota?\nJehova naalata baana babasepahala bao, babaikokobeza\n16. Maria naabonisize cwañi kuli naanahanisisanga litaba, mi ki nto mañi yenemutusize kuzwelapili kuba ni tumelo yetiile?\n16 Kaniti, Maria nasaatopwezi kabakala butuku bwa lupepo, kono nihakulicwalo naateelelize ka tokomelo kwa manzwi kaufela anaabulelwa. Mi hape naaezize zeñwi: ‘Maria abuluka litaba zeo kaufela, anzaa likengeyela mwa pilu yahae kuli azibe taluso yazona.’ (Luka 2:19) Kaniti, Maria naanahanisisanga litaba. Manzwi ane limubulelezi lingeloi neli abutokwa hahulu. Mulimu wahae, yena Jehova, naabata kuli Maria azibe ni kuutwisisa taba yakuli mwanaa hae ki mañi ni kuli ki wabutokwa. Kacwalo, naasika teeleza feela. Naabulukile manzwi ao mwa pilu ilikuli aanahanisisange mwa likweli ni lilimo zene sataha. Le ki lona libaka lelituna Maria hanaazwezipili kuba ni tumelo yetiile mwa bupilo bwahae kaufela.—Mubale Maheberu 11:1.\nMaria naatelelize ka tokomelo kwa manzwi ene babulela balisana mi naabulukile manzwi ao mwa pilu\n17. Lukona kulikanyisa cwañi Maria halubala litaba za niti zabutokwa ze mwa Bibele?\n17 Kana mukalikanyisa mutala wa Maria? Jehova ubeile litaba zeñata zabutokwa za niti mwa Linzwi lahae. Kono litaba zeo halina kulutusa haiba lusa liisezi pilu. Lukona kuliiseza pilu ka kubalanga Bibele kamita—isiñi kubala sina molubalelanga libuka zeñwi kono sina yabala Linzwi la Mulimu lelitahile ka moya wahae. (2 Tim. 3:16) Mi ka kuswana ni Maria, luswanela kuituta ni kuhupulanga litaba za niti za Jehova ni kulikengeyelanga. Haiba lunahanisisanga litaba zelubala mwa Bibele, ni kunahana molukona kusebeliseza likelezo za Jehova ka kutala, fohe tumelo yaluna ikatiya.\nLitaba Zeñwi Zanaatokwa Kubuluka\n18. (a) Josefa ni Maria nebautwile cwañi Mulao wa Mushe, Jesu hasakwanisize mazazi a 8? (b) Sitabelo sanaafile Josefa ni Maria kwa tempele sibonisa kuli nebali mwa muinelo ufi?\n18 Mbututu hakwanisa mazazi a 8, Maria ni Josefa bamuisa kwa mupato sina mone utaluseza Mulao wa Mushe, mi bamubeya libizo la Jesu, sina mone kulaelezwi. (Luka 1:31) Hamulaho, ka lizazi la bu 40, bamuzwisa mwa Betelehema ni kumuisa kwa tempele mwa Jerusalema, ili musipili oeza likilomita zebato eza 10, mi bayo fa matabelo a kuikenisa anaalumelezwa ki Mulao kuli afiwe ki babotana—ili maiba amabeli ni linkwilimba zepeli. Nihaiba kuli mwendi Josefa ni Maria nebaikutwile maswabi kabakala kupalelwa kufa nubu ya ngunyana ni liiba ili zene bafanga bashemi babañwi, nebautwile Mulao ka kueza zene bakona. Kusina taba ni mone baikutwezi, nebasusuelizwe hahulu ka nako yene bali kwa Jerusalema.—Luka 2:21-24.\n19. (a) Simioni naafile cwañi Maria manzwi anatokwa kubuluka mwa pilu yahae? (b) Ki lika mañi zanaaezize Anna hasaaboni Jesu?\n19 Muuna wa musupali yabizwa Simioni asutelela ku bona mi abulelela Maria manzwi amañwi anaatokwa kubuluka mwa pilu yahae. Naasepisizwe kuli pili asika shwa kale naakabona Mesia, mi moya okenile wa Jehova wamubonisa kuli Jesu yanaasali yomunyinyani yo ki yena Mupilisi yanaapolofitilwe. Simioni hape alemusa Maria ka za butuku bwanaaka utwa zazi leliñwi. Amubulelela kuli naakautwa inge kuli utabilwe ki mukwale omutelele. (Luka 2:25-35) Mwendi manzwi ao, niha naabonisa kuli ukautwa butuku kwapili, naamutusize kuitiisa nako yeo hane ifitile, hamulaho wa lilimo ze 33. Hamulaho wa Simioni, Anna mupolofita wa musali abona Jesu mi akala kubulela ka zahae ku mutu kaufela yanaalibelela kupuluswa kwa Jerusalema.—Mubale Luka 2:36-38.\nMaria ni Josefa nebasusuelizwe hahulu kwa tempele ya Jehova mwa Jerusalema\n20. Ki kabakalañi keto ya kutisa Jesu kwa tempele mwa Jerusalema hane ili yende?\n20 Kaniti, Josefa ni Maria nebaezize keto yende ka kuisa mbututu wabona kwa tempele ya Jehova mwa Jerusalema! Ao naabile makalelo amande ku mwanaa bona a kufumanehanga ka nako kaufela kwa tempele ya Jehova. Hane bali kwa tempele, nebaifanile ku Jehova ka mone bakonela kaufela mi nebafilwe litaelo ni kususuezwa. Kusina kukakanya, Maria hanaazwile kwa tempele, tumelo yahae neitiisizwe mi pilu yahae neitezi manzwi a niti anaatokwa kunahanisisa ni kubulelela babañwi.\n21. Lukona kueza cwañi kuli tumelo yaluna izwelepili kutiya, sina mwanaaezelize Maria?\n21 Kwatabisa kubona bashemi kacenu habalatelela mutala wo. Bashemi babasepahala babali Lipaki za Jehova bayanga ni bana babona kwa mikopano ya Sikreste. Bashemi babacwalo baezanga mobakonela kaufela, kususueza balumeli ka bona. Bazwanga kwa mikopano inze batiisizwe, inze batabile, mi babanga ni lika zende zeñata za kubulelela babañwi. Kwatabisa luli kukopana ni bona! Halukopana ni bona, tumelo yaluna ikatiiswa, mi sina Maria, lukazwelapili kuba babatiile.\n^ par. 7 Mulemuhe shutano yeliteñi mwa taba ye ni taba yefelile yeama musipili wahae, yeli: ‘Maria ananuha ni kuya’ kuyo potela Elizabeta. (Luka 1:39) Ka nako yeo, sina musali yabeelelizwe kono yasika nyalwa kale, mwendi Maria naaile feela asika bulelela Josefa. Habase banyalani, musipili wabona ubulelwa kuli neutamilwe ki Josefa, isiñi Maria.\n^ par. 10 Ka nako yeo mwa litolopo nekunani mukwa wa kufanga bazamai malobalo.\n^ par. 14 Taba yakuli balisana ka nako yeo nebapila mwa naheñi ni mitapi yabona ibonisa kuli zeibulela Bibele ki za niti: Kreste naasika pepwa mwa kweli ya December ili fo mitapi neika yahelwa milaka bukaufi ni mandu, kono naapepilwe kwa makalelo a kweli ya October.\nMaria naatomile cwañi mutala wa kuipeya kuutwa?\nLukona kuitutañi ku zanaaezize Maria ka kufa zenyinyani zanaakona?\nKi nto mañi yebonisa kuli manzwi a Mulimu neli abutokwa ku Maria?\nMukatundamena kulatelela mutala wa Maria mwa linzila lifi?


Mbobwakatalika Buumi—Bwiinguzi Ibuyandika Kulanga-langa\nSinsimuka! | January 2015\nAMUBALE MU Afrikaans Albanian Amharic Arabic Armenian Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bulgarian Cebuano Chichewa Chinese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chitonga Cibemba Croatian Czech Danish Dutch English Estonian Ewe Fijian Finnish French Georgian German Greek Hebrew Hiligaynon Hungarian Icelandic Iloko Indonesian Italian Japanese Kikaonde Kikuyu Kinyarwanda Kirghiz Kirundi Korean Latvian Lingala Lithuanian Luvale Macedonian Malagasy Myanmar Norwegian Polish Portuguese Romanian Russian Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Setswana Silozi Sinhala Slovak Slovenian Spanish Swahili Swahili (Congo) Swedish Tagalog Thai Tigrinya Tok Pisin Tsonga Turkish Twi Ukrainian Urdu Vietnamese Xhosa Zulu\nMAKANI AAYEEME AMUTWE UULI ACIVWUMBYO | INO BUUMI BWAKATALIKA BUTI?\nBwiinguzi Ibuyandika Kulanga-langa\nBANTU banji nobamana kulanga-langa bumboni, balazumina kuti ibuumi bwakabako akaambo kabusongo bumwi busumpukide. Mucikozyanyo, amulange-lange makani aajatikizya Antony Flew, syaazibwene mubusongo bwabantu iwakali kukulwaizya bantu kutasyoma muli Leza aciindi cimwi. Naakaiya kujatikizya buumi mbobupangidwe munzila iikatazya kumvwisya alimwi amilawo yeendelezya bubumbo, wakacinca mbwaakali kuyeeya. Naakali kwaamba mbobakali kuyeeya basyaabusongo bakaindi, wakalemba kuti: “Kufwumbwa bumboni busyomeka ibwajanika, ngamakani ngotweelede kutobela.” Kweelana ambwaakaamba Syaazibwene Flew, bumboni bwakali kutondezya kuti kuli Mulengi.\nGerard Hertel, iwaambwa kumatalikilo aazibalo eezyi zitobelene, awalo mbwaakayeeya oobo. Nokuba kuti wakasika alamfwu mulwiiyo lwakwe lwatuuka, wakaamba kuti: “Tiindakajana bumboni bwakuti buumi bwakalitalikila buya kuzwa kuzintu zitali zyuumi. Kubona zintu zipona mbozipangidwe kabotu-kabotu alimwi ambozigambya, cakandipa kusyoma kuti kweelede kuti kuli Sikuzyeendelezya alimwi Sikuzipanga.”\nMbubwenya buyo muntu mbwakonzya kwiiya kujatikizya sikuzekaula kwiinda mukubona milimo yakwe, Gerard Hertel wakazikubona bube bwa Mulengi kwiinda mukwiiya kujatikizya zintu nzyaakalenga. Alimwi wakaba aciindi cakulanga-langa bbuku ilyaamba kujatikizya Mulengi—Ibbaibbele. (2 Timoteyo 3:16) Mubbuku eeli, wakajana bwiinguzi bukkazika moyo kumibuzyo njobabuzya bantu kujatikizya buumi bwabantu kaindi alimwi alugwasyo iluliko kujatikizya mapenzi aabakatazya bantu mazuba aano. Aboobo wakazoosyoma ncobeni kuti Bbaibbele alyalo lyakalembwa kwiinda mubusongo busumpukide.\nMbuli mbwaakabona Gerard Hertel, cilayandika kubulanga-langa bwiinguzi mbolipa Bbaibbele. Tumukulwaizya kuti mukabulange-lange nobeni.\nBBAIBBELE TALIKAZYANYI ASAYAANSI. Muciindi caboobo, likulwaizya bantu kulanga-langa zilengwaleza izili munyika. (Isaya 40:26) Nokuba kuti Bbaibbele talili bbuku lyasayaansi, lililuzi nolyaamba makani aasayaansi. Mucikozyanyo, Bbaibbele talisumpuli njiisyo yakuti nyika yakalengwa mumazuba aali cisambomwe aajisi mawoola aali 24. Bbala lyakuti “buzuba” ilibelesyedwe mubbuku lya Matalikilo lyaamba ziindi zilamfwu izili mbozibede. *\n^ munc. 9 Kutegwa muzyibe zinji, amubone broshuwa yakuti Was Life Created? iyakamwaigwa a Bakamboni ba Jehova alimwi nkoili a www.jw.org.\nBbaibbele Liyiisya Kuti . . .\nBUUMI BWAKAZWA KUBUUMI. “Yebo [Leza] ndonduwe kasensa kabuumi.”—Intembauzyo 36:9.\nLEZA WAKALENGA ZISYANGO ALIMWI ABANYAMA “KWEELANA AMISYOBO YAZYO.” (Matalikilo 1:11, 12, 21, 24, 25) Bbaibbele talyaambi mpoigolela “misyobo” eeyi. Eeci cipa kuti kakuli misyobo minji mumusyobo amusyobo.\nLEZA WAKALENGA BANTU MUNZILA NJOBAKONZYA KUTONDEZYA BUBE MBWAJISI AWALO. Bube oobu bulabikkilizya aluyando, bubotu, alimwi abululami. “Leza wakati: ‘Atulenge muntu mucinkozya cesu, kweelana ambotubede.’”—Matalikilo 1:26.\nIno Ncinzi Bbaibbele Ncolyaamba Kujatikizya Kulenga?\nBbaibbele lilaapandulula “mazuba” aali cisambomwe Leza naakali kulenga zyintu zyuumi. Sena aaya akali mazuba aamawoola aali 24?\nSena Pulaneti Yesu Kuli Ncoyakabambilwa?\nSena nyika kuli noiyooba kweelana ancoyakabambilwa?\nMAKANI AAYEEME AMUTWE UULI ACIVWUMBYO Ino Buumi Bwakatalika Buti?\nMAKANI AAYEEME AMUTWE UULI ACIVWUMBYO Mibuzyo Yobilo Iiyandika Kubuzya\nMAKANI AAYEEME AMUTWE UULI ACIVWUMBYO Bwiinguzi Ibuyandika Kulanga-langa\nSENA CAKALENGWA BUYA? Cimbulwe Cabuci\nLUGWASYO KUMIKWASYI Mbomukonzya Kulijata Ikuti Mwanyema\nZISI ALIMWI ABANTU Kuswaya ku Costa Rica\nKUBUZYA-BUZYA “Tandilekeli Bulwazi Bwangu Kundipa Kulibilika Kapati”\nNCOLYAAMBA BBAIBBELE Kupenga\nZICITIKA MUNYIKA Kuyubununa Zicitika Mubukombi\nCiiyo 10: Amube Baabi Alimwi Basiluzyalo\nMabala Amusale naa muyanda kukkopa zyakamwaigwa izyakalekkoodwa SINSIMUKA! January 2015 | Ino Buumi Bwakatalika Buti?\nJanuary 2015 | Ino Buumi Bwakatalika Buti?\nSINSIMUKA! January 2015 | Ino Buumi Bwakatalika Buti?\nSyaazibwene Mukwiiya Maseelo Mbwaabeleka Ulapandulula Mbwaakatalika Kusyoma Muli Leza\nSyaazibwene Muzyakupanga-panga Ulapandulula Mbwaakatalika Kusyoma Muli Leza


Sinsimuka! | No. 2 2017\nAMUBALE MU Afrikaans Albanian Amharic Arabic Armenian Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bengali Bislama Bulgarian Catalan Cebuano Chichewa Chinese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Cibemba Croatian Czech Danish Dutch Efik English Estonian Ewe Fijian Finnish French Georgian German Greek Haitian Creole Hebrew Hiligaynon Hindi Hmong (White) Hungarian Icelandic Igbo Iloko Indonesian Italian Japanese Kazakh Kikaonde Kinyarwanda Kirghiz Kirundi Kongo Korean Latvian Lingala Lithuanian Luganda Luvale Macedonian Malagasy Malayalam Maltese Myanmar Ndebele (Zimbabwe) Nepali Norwegian Oromo Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Persian Polish Portuguese Punjabi Romanian Russian Samoan Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Setswana Shona Silozi Sinhala Slovak Slovenian Spanish Swahili Swahili (Congo) Swedish Tagalog Tamil Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tok Pisin Tsonga Turkish Twi Ukrainian Vietnamese Waray-Waray Xhosa Yoruba Zulu\nBantu banji babona ciingano kuti ncitondezyo ca Bunakristo. Nokuba boobo, tabali boonse basyoma kuti ziingano zileelede kusamwa naa kubikkwa mumaanda amuzikombelo.\nSena Jesu wakafwida aciingano?\nNZYOBAAMBA BANTU BAMWI\nBana Roma bakajaya Jesu kwiinda mukumwaanzika aciingano cakapangidwe azisamu zyobilo.\nJesu bakamujaya “kwiinda mukumugagaila aacisamu.” (Milimo 5:30) Mabala oonse obilo aakabelesyegwa abasikulemba Bbaibbele kupandulula cibelesyo calufwu lwa Jesu, aamba cisamu comwe kutali zyobilo pe. Kweelana abbuku litegwa Crucifixion in Antiquity, bbala lya Chigiriki lyakuti stau·rosʹ lyaamba “cisamu comwe. Taceelene naaceya pe ‘aciingano.’” Bbala lyakuti xyʹlon, ilyakabelesyegwa mulugwalo lwa Milimo 5:30, “ncisamu ciimvwi alo bana Roma mpobakali kugagaila bantu.” *\nIbbaibbele alimwi lyeezyanisya nzila yakujaigwa kwa Jesu kumulawo wansiku wabana Israyeli. Mulawo wakali kwaamba kuti: “Ikuti muntu umwi wacita cibi ceelede lufwu alimwi wajaigwa, eelyo mwamwaanzika acisamu, . . . kufwumbwa waanzikwa acisamu ulisinganizyidwe a Leza.” (Deuteronomo 21:22, 23) Kaamba mulawo ooyo, mwaapostolo Munakristo Paulo wakalemba kuti Jesu wakaba “muntu uusinganizyidwe lwakwe muciindi candiswe, nkaambo kulilembedwe kuti: ‘Ulisinganizyidwe muntu uuli woonse uugagailidwe aacisamu [xyʹlon].’” (Bagalatiya 3:13) Aboobo, Paulo wakatondezya kuti Jesu wakafwida acisamu—cisamu comwe.\n“Bakamujaya kwiinda mukumugagaila aacisamu.”—Milimo 10:39.\nSena basikwiiya ba Jesu bakali kubelesya ciingano kukomba Leza naa kutondezya Bunakristo?\nBbaibbele kunyina mpolyaamba kuti Banakristo bakusaanguna bakali kubelesya ciingano kacili citondezyo cabukombi. Muciindi caboobo, bakali bana Roma ibakali kupona kuciindi eeco ibakali kubelesya ciingano kutondezya baleza babo. Mpoonya, nokwakainda myaka ibalilwa ku 300 kafwide kale Jesu, Constantine, Mweendelezi wa Roma wakatalika kubelesya ciingano kuba citondezyo campi zyakwe, alimwi kuzwa waawo cakali kuswaanganizyigwa acikombelo ca “Banakristo.”\nMbwaanga bantu batakombi Leza bakali kubelesya ciingano kukomba baleza babo, sena basikwiiya ba Jesu bakali kukonzya kucibelesya mukukomba Leza wabo wakasimpe? Mukwiimpana, bakalizyi kuti kuzwa kaindi Leza tanaakali kuzumizya kukomba kubelesya “cikozyanyo cibezedwe cacintu cili coonse” alimwi akuti Banakristo bakeelede ‘kutija kukomba mituni.’ (Deuteronomo 4:15-19; 1 Bakorinto 10:14) “Leza Muuya,” uutakonzyi kubonwa ameso aabantu. Aboobo, Banakristo bakusaanguna tiibakali kubelesya zintu zilibonya alimwi azitondezyo kutegwa zibagwasye kuswena kuli Leza. Muciindi caboobo, bakali kumukomba “mumuuya,” kabasololelwa amuuya wakwe uutalibonyi, alimwi “amukasimpe,” kweelana akuyanda kwa Leza mbokutondezyedwe mu Magwalo.—Johane 4:24.\n‘Bakombi bakasimpe bayookomba Taata mumuuya amukasimpe.’—Johane 4:23.\nIno Banakristo Beelede Kutondezya Buti Bulemu Kuli Jesu Kristo?\n“Cakali kubonwa kuti ncilengwa alimwi ncamaano kuti cibelesyo calufwutuko ceelede kuba cintu caalubazu cilemekwa alimwi akukombwa. . . . Ooyo uuyanda zikozyanyo, ulamuyanda muntu ngoziiminina.”—New Catholic Encyclopedia.\nBanakristo balamuyanda kapati Jesu, nkaambo lufwu lwakwe lupa kuti cikonzyeke kuti zibi zyabo zilekelelwe, bapaile kuli Leza, alimwi akutambula buumi butamani. (Johane 3:16; Bahebrayo 10:19-22) Tabalailidwe kutondezya bulemu kucipego eeco kwiinda mukuba acikozyanyo ca Jesu naa kwiile kwaamba kuti balamusyoma. Nkaambo “lusyomo lulikke buyo, kakunyina milimo, lulifwide.” (Jakobo 2:17) Banakristo beelede kulutondezya lusyomo lwabo muli Jesu. Munzila nzi?\nIbbaibbele lyaamba kuti: “Luyando ndwajisi Kristo lulatukulwaizya, nkaambo tulisinizyide kuti muntu omwe wakafwida bantu boonse . . . Kutegwa aabo bapona kabataciliponeni beni, pele kabaponena yooyo iwakabafwida alimwi iwakabusyigwa.” (2 Bakorinto 5:14, 15) Banakristo balakulwaizyigwa aluyando lwa Kristo lwalo lubapa kuti bacince bukkale bwabo akutobela cikozyanyo cakwe. Munzila eeyi, balamulemeka Jesu kapati kwiinda mukubelesya cikozyanyo cabukombi.\n“Ooku nkokuyanda kwa Taata, kuti woonse uumuzyi Mwana akumusyoma abe abuumi butamani.”—Johane 6:40.\n^ munc. 8 A Critical Lexicon and Concordance to the English and Greek New Testament, 11th Edition, by Ethelbert W. Bullinger, mapeeji 818-819\nAMUMUSWIILILE LEZA KUTEGWA MUKAPONE KUKABE KUTAMANI\nIno Lufwu lwa Jesu Lumujatikizya Buti?\nBupa kuti tukatambule zilongezyo izitaliboteli.\nBbaibbele lyaamba kuti lufwu lwa Jesu lulayandika kapati. Sena lufwu lwakwe kuli ncolwakazuzikizya?\nMAKANI AAYEEME AMUTWE UULI ACIVWUMBYO Kukwelelezyegwa Amasalamuzi!\nMAKANI AAYEEME AMUTWE UULI ACIVWUMBYO Ncinzi Bbaibbele Ncoliyiisya Kujatikizya Mizimo?\nSENA CAKALENGWA BUYA? Mboicikonzya Kusika Acintu Nzuki\nLUGWASYO KUMIKWASYI Ikuti Muzyali Wafwa\nCiindi Bana Nobalila\nZISI ALIMWI ABANTU Kuswaya ku Spain\nNCOLYAAMBA BBAIBBELE Ciingano\nSena Mulayanda Kulimvwisya Bbaibbele?\nMabala Amusale naa muyanda kukkopa zyakamwaigwa SINSIMUKA! No. 2 2017 | Ino Ncinzi Cijatikizyidwe Mumasalamuzi?\nNo. 2 2017 | Ino Ncinzi Cijatikizyidwe Mumasalamuzi?\nSINSIMUKA! No. 2 2017 | Ino Ncinzi Cijatikizyidwe Mumasalamuzi?\nBanakristo Bakasimpe Ncobatabelesyi Ciingano Mubukombi\nNcolyaamba Bbaibbele Kujatikizya Kukomba Zikozyanyo


Inga Mwayuminisha Mwineklistu Wakaboolela Mwisule\nAMUBELENGE MU Abui Batak (Simalungun) Belize Kriol Cakchiquel (Central) Chichewa Chitonga Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chitumbuka Chiyao Ciacholi Ciafrikaans Cialbania Cialur Ciamharic Ciarabic Ciarmenia Ciateso Ciaukan Ciaymara Ciazerbaijani Ciazerbaijani (Cyrillic) Cibambara Cibashkir Cibasque Cibassa (Cameroon) Cibatak (Karo) Cibatak (Toba) Cibemba Cibengali Cibiak Cibicol Cibislama Ciboulou Cibulgaria Cicambodia Cicatalan Cicebuano Cichavacano Cichinese (Simplified) Cichinese (Traditional) Cichokwe Cichol Cichuabo Cichuvash Cicreole ca Cimauritia Cicreole ca ku Haiti Cicreole ca ku Seychelles Cicroatia Ciczech Cidangme Cidanish Cidigor Cidouala Cidutch Ciebulu Ciedo Ciefik Ciesan Ciestonia Ciewe Cifaeroese Cifiji Cifinnish Cifon Cifrench Ciga Cigarifuna Cigeorgian Cigerman Cigiliki Cigokana Cigreenlandic Ciguarani Cigujarati Cigun Cihausa Ciherero Cihiligayno Cihindi Cihungari Ciiban Ciibinda Ciicelandic Ciigbo Ciiloko Ciinakeano Ciisoko Ciitalia Cijapanese Cijula Cikabiye Cikachin Cikannada Cikaonde Cikazakh Cikekchi Cikhana Cikinyarwanda Cikirghiz Cikiribati Cikisi Cikisonge Cikongo Cikorean Cikurdish Kurmanji (Caucasus) Cikurdish Kurmanji (Cyrillic) Cikwangali Cikwanyama Cilaotia Cilatvia Cilenje Cilhukonzo Lezgian Cilifu Cilingala Cilithuania Ciloma Cilomani (Macedonia) Cilomwe Cilow German Cilozi Ciluganda Cilunda Ciluo Ciluvale Cimacua Cimakedoniya Cimalagasy Cimalay Cimalayalam Cimaltese Cimam Cimambwe-Lungu Cimapudungun Cimarathi Cimaya Cimazatec (Huautla) Cimbunda Cimbundu Cimixe Cimixtec (Guerrero) Cimizo Cimongolia Cimoore Cimotu Cimyanmar Cinahuatl (Central) Cinahuatl (Guerrero) Cinahuatl (Huasteca) Cinahuatl (Northern Puebla) Cinamwanga Cinavajo Cindau Cindebele Cindebele (Zimbabwe) Cindonga Cinepali Cingabere Cinias Ciniuea Cinorwegian Cinyaneka Cinyanja Cinzema Cioromo Ciossetian Ciotetela Ciotomi (Mezquital Valley) Cipangasina Cipapiamento (Curaçao) Cipesha Cipidgin ca ku Solomon Islands Cipolish Ciportuguese Ciportuguese (Portugal) Cipunjabi Ciquechua (Ancash) Ciquechua (Ayacucho) Ciquechua (Bolivia) Ciquechua (Cuzco) Ciquiche Ciquichua (Chimborazo) Ciquichua (Imbabura) Cirunyankore Cirussia Cirutoro Cisamoa Cisango Cisaramacca Cisena Cisepedi Ciserbia Ciserbia (Roman) Cishona Cisidama Cisinhala Cislovak Cislovenia Cispanish Cisranantongo Cisungu Ciswahili Ciswahili (Congo) Ciswati Ciswedish Citagalog Citahitia Citajiki Citamil Citandroy Citankarana Citarahumara Citarascan Citatar Citelugu Cithai Citigrinya Citiv Citlapanec Citojolabal Citok Pisin Citonga ca ku Tonga Citotonac Citshiluba Citshwa Citsonga Citswana Citurkish Citurkmen Cituvalu Citwi Citzeltal Citzotzil Ciuighur (Cyrillic) Ciukrainia Ciumbundu Ciurdu Ciurhobo Ciuruund Ciuzbek Civenda Civezo Civietnamese Ciwallisia Ciwaray-Waray Ciwayuunaiki Ciwelsh Ciwolaita Cixhosa Ciyoruba Cizande Cizapotec (Isthmus) Cizapotec (Lachiguiri) Cizulu Dayak Ngaju Galician Hmong (White) Ibanag Javanese Kabuverdianu Karen (S'gaw) Kikamba Kikongo Kikuyu Kiluba Kipende Kirundi Krio Kyangonde Mende Mushobo wa Bashinkite Matwi wa ku Brazil Ngangela Nigerian Pidgin Nyungwe Okpe Pidgin (Cameroon) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Serbia) Romany (Southern Greece) Sangir Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Sunda Tetun Dili Valencian cibaoule\nPacibili, April 11, beneklistu baanji bakaboolela mwisule balaakusa kuCiibalusho. Bakalinga batalika kabotu lubilo lwakubuumi ono bakaboolela mwisule ceebo ca milandu ipusenepusene, imwi njilya yakaambwa mubuloshuwa ya Amuboolele kuli Yehova. (Heb. 12:1) Nacibi boobo, Yehova ucibasuni abuumbi bantu bakwe mbwakoola abulowa bwamwanaakwe. (Mil. 20:28; 1Pe. 1:18, 19) Ino inga twabacafwa buyani kwaamba ayi baboolele kulibungano?\nBweenka mbuli mweembeshi mbwaeelesha cankusu kulangoola mbelele shakasoweka, bamanene mulibungano balasebensa cankusu kwaamba ayi bacane alimwi akucafwa Beneklistu bakaboolela mwisule. (Lk. 15:4-7) Ici cilatondesha kwaamba ayi Yehova ulitusuni. (Je. 23:3, 4) Teshibo bamanene beenka beenga bayuminisha baabo bakaboolela mwisule, soonse inga twacita boobo. Yehova ulakondwa alimwi ulaakutupa cilambu na katweelesha cankusu kutondesha lusuno ankuumbu kubaabo bakaboolela mwisule. (Tu. 19:17; Mil. 20:35) Aboobo, amuyeeyeko womwi wakaboolela mwisule ngweenga mwayuminisha cakufwambaana!\nAMWEEBELE VIDYO ICITE MUTWI UTOKWAAMBA AYI AMUYUMINISHE BAKABOOLELA MWISULE, PESULE AMUBANDIKE MIIPUSHO ITOKONKAAWO:\nIno Abbey wakacita buyani ndyaakacana Kamboni ngwatakalinga kushiiwo?\nIno nceebonshi tulyeelete kulwiita bamanene katutana kuya mukucafwa muntu wakaboolela mwisule?\nIno Abbey wakalibambila buyani kaatana kuya mukufwakashila Laura ciindi cabili?\nIno Abbey wakatondesha buyani kutaboola mwisule, kukalika moyo, alimwi alusuno ndyaakalinga kweelesha kuyuminisha Laura?\nIno inga tweeya nshi kuswa kucikoshanyo cakwe Yesu cili palilembo lya Luka 15:8-10?\nIno nshiinshi shibotu shakacitika pamulandu wakwelesha cankusu kucafwa Laura?


Mubonise Kuli Mwaisa Pilu Kwa Maikuto A Babañwi | Tuto ya Tawala ya Mulibeleli\nMUBALE MWA Acholi Afrikaans Aja Akha Albanian Altai Alur American Sign Language Amharic Amis Arabic Argentinean Sign Language Armenian Armenian (West) Aukan Australian Sign Language Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Baoule Bashkir Bassa (Cameroon) Batak (Karo) Batak (Simalungun) Batak (Toba) Belize Kriol Bengali Biak Bicol Bislama Bolivian Sign Language Boulou Brazilian Sign Language British Sign Language Bulgarian Cakchiquel Cambodian Catalan Cebuano Changana (Mozambique) Chavacano Chilean Sign Language Chin (Hakha) Chinese (Cantonese) Chinese (Simplified) Chinese (Traditional) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Sign Language Chitonga (Malawi) Chitonga (Zimbabwe) Chiyao Chol Chopi Chuabo Chuukese Chuvash Colombian Sign Language Congolese Sign Language Costa Rican Sign Language Croatian Czech Czech Sign Language Damara Dangme Danish Dayak Ngaju Digor Douala Drehu Dutch Ecuadorian Sign Language Edo Efik Esan Estonian Ewe Fijian Filipino Sign Language Finnish Finnish Sign Language Fon French Sign Language Ga Garifuna Georgian German Sign Language Gitonga Greek Sign Language Greenlandic Guadeloupean Creole Guarani Guatemalan Sign Language Gujarati Gun Haitian Creole Hausa Herero Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hmong (White) Honduras Sign Language Hungarian Hungarian Sign Language Iban Ibanag Ibinda Icelandic Igbo Iloko Indonesian Indonesian Sign Language Isoko Italian Italian Sign Language Japanese Japanese Sign Language Javanese Jula Kabiye Kabuverdianu Kachin Kannada Karen (S'gaw) Kazakh Kazakh (Arabic) Kekchi Kikamba Kikongo Kikuyu Kiluba Kimbundu Kinyarwanda Kipende Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kisonge Kongo Korean Korean Sign Language Krio Kurdish Kurmanji Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Lahu Laotian Latvian Lhukonzo Lingala Lithuanian Lomwe Low German Luganda Luo Macedonian Macua Makhuwa-Meetto Malagasy Malawi Sign Language Malay Malayalam Maltese Mam Mapudungun Marathi Marshallese Mauritian Creole Maya Mazatec (Huautla) Mexican Sign Language Mingrelian Mixe Mixtec (Guerrero) Mizo Mongolian Moore Motu Myanmar Nahuatl (Central) Nahuatl (Guerrero) Nahuatl (Huasteca) Nahuatl (Northern Puebla) Navajo Ndau Ndonga Nepali Ngabere Ngangela Nias Nicaraguan Sign Language Niuean Norwegian Nyakyusa-Ngonde Nyaneka Nyungwe Nzema Okpe Oromo Ossetian Otetela Palauan Panamanian Sign Language Pangasinan Papiamento (Curaçao) Paraguayan Sign Language Persian Peruvian Sign Language Pidgin (West Africa) Polish Polish Sign Language Ponapean Portuguese Sign Language Punjabi Puo ya bo Susu ya Kwa Cuba Puo ya bo Susu ya Kwa India Puo ya bo Susu ya Kwa Kenya Puo ya bo Susu ya Kwa Mozambique Puo ya bo Susu ya Kwa Salvador Puo ya bo Susu ya Kwa Slovakia Puo ya bo Susu ya Kwa Zambia Puo ya bo Susu ya kwa Angola Quebec Sign Language Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Quichua (Chimborazo) Quichua (Imbabura) Rarotongan Romanian Romanian Sign Language Romany (Macedonia) Romany (Macedonia) Cyrillic Romany (Serbia) Romany (Southern Greece) Ronga Runyankore Russian Russian Sign Language Rutoro Samoan Sangir Sango Saramaccan Sena Sepulana Serbian Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Sesotho (South Africa) Seychelles Creole Sibemba Sichewa Sichokwe Sidama Sifura Sigerike Siheberu Sijelemani Sikaonde Sikosa Sikuwa Silozi Silubale Silunda Simambwe-Lungu Simbunda Sindebele Sindebele (Zimbabwe) Sinhala Sinyanja Sipeli Siputukisi Siputukisi (Portugal) Sishona Siswahili Siswahili (Congo) Siswana Sitonga Situmbuka Sizulu Slovak Slovenian Solomon Islands Pidgin South African Sign Language Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Sunda Swati Swedish Tagalog Tahitian Taiwanese Sign Language Tajiki Tamil Tarascan Tatar Telugu Tetun Dili Thai Thai Sign Language Tigrinya Tiv Tlapanec Tojolabal Tok Pisin Tongan Totonac Tshiluba Tshwa Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzeltal Tzotzil Uighur (Arabic) Uighur (Cyrillic) Ukrainian Umbundu Urdu Urhobo Uruund Uzbek Uzbek (Roman) Venda Venezuelan Sign Language Vietnamese Wallisian Waray-Waray Wayuunaiki Welsh Wolaita Yapese Yoruba Zande Zapotec (Isthmus) Zimbabwe Sign Language\nTABA YA KUITUTA 12\n“Kaufelaa mina . . . muutwelane butuku.”—1 PIT. 3:8.\nPINA 90 Lususuezane\n1. Ka kuya ka liñolo la 1 Pitrosi 3:8, ki kabakalañi haluikutwanga hande haluli mwahalaa batu baba lulata ni babaisa pilu kwa maikuto aluna?\nLUIKUTWANGA hande haluli mwahalaa batu baba lulata ni babaisa pilu kwa maikuto aluna. Balikanga kuutwisisa moluikutwela ni molunahanela. Balemuhanga zelutokwa mi baitatelanga kulutusa, mane niha lusika bakupa kueza cwalo. Luitebuhanga hahulu batu babañwi hababonisa kuli ‘baluutwela butuku.’ *—Mubale 1 Pitrosi 3:8.\n2. Ki kabakalañi haluswanela kuikataza kuli luise pilu babañwi?\n2 Ka kuba Bakreste, kaufelaa luna luswanela kuisezana pilu kamba kuutwelana butuku. Kono niti kikuli, lutokwa kuikataza kuli lueze cwalo. Kabakalañi? Kabakala kuli halusika petahala. (Maro. 3:23) Kacwalo, luswanela kueza ka taata kuli lufelise moya wa buitati olunani ona. Hape, babañwi ku luna kukona kubabela taata kuisa pilu babañwi bakeñisa mobahuliselizwe kamba zebakopani ni zona mwa bupilo. Mi hape lukona kukukuezwa ki moya wa kusaisa pilu babañwi obabonisa batu mwa lifasi. Mwa mazazi a mafelelezo a, batu babañata habana taba ni mobaikutwela babañwi. Mane ki “baitati.” (2 Tim. 3:1, 2) Ki lika mañi zekona kulutusa kuba ni moya wa kuisa pilu kwa maikuto a babañwi kusina taba ni lika zekona kulupaleliswa kueza cwalo?\n3. (a) Ki lika mañi zeka lutusa kuli luise hahulu pilu kwa maikuto a babañwi? (b) Lukanyakisisañi mwa taba ye?\n3 Haiba lulikanyisa Jehova Mulimu ni Mwanaa hae, yena Jesu Kreste, lukaisa hahulu pilu kwa maikuto a babañwi. Jehova ki Mulimu yalilato, mi ki yena yalutomezi mutala omunde hahulu wa kuisa pilu babañwi. (1 Joa. 4:8) Jesu naalikanyisize ka kutala tulemeno twanani tona Ndatahe. (Joa. 14:9) Hanaali fa lifasi, naatomile mutala wa mwakuboniseza mukekecima ku babañwi. Mwa taba ye, lukakala ka kunyakisisa mo Jehova ni Jesu nebaboniselize kuli baisa pilu babañwi. Hasamulaho, lukanyakisisa molukona kubalikanyiseza.\nMUTALA WA JEHOVA WA KUISA PILU BABAÑWI\n4. Liñolo la Isaya 63:7-9 libonisa cwañi kuli Jehova waiyakatwa mobaikutwela batanga bahae?\n4 Bibele iluta kuli Jehova waiyakatwa mobaikutwela batanga bahae. Ka mutala, halunyakisiseñi mwanaaikutwezi Jehova Maisilaele ba kwaikale hane batalimani ni miinelo yetaata. Linzwi la Mulimu libulela kuli: “Mwa manyando abona kaufela, naanyanda hamoho ni bona.” (Mubale Isaya 63:7-9.) Hamulaho wa nako, Jehova naaitusisize mupolofita Zakaria kubonisa kuli ni yena naaikutwanga bumaswe batu bahae hane banyandiswa. Jehova naabulelezi batanga bahae kuli: “Mutu kaufela yamiswala uswala taku ya liito laka.” (Zak. 2:8) Kaniti, swanisezo yeo ibonisa hande kuli Jehova waiyakatwa batu bahae!\nJehova naashwezi makeke Maisilaele bane banyanda mwa Egepita, mi abalukulula mwa butanga (Mubone paragilafu 5)\n5. Mufe mutala obonisa kuli Jehova watusanga batanga bahae babanyanda.\n5 Jehova hautwangi feela makeke habona batanga bahae babanyanda. Kono uezanga sesiñwi kuli abatuse. Ka mutala, Maisilaele hane banyandiswa mwa Egepita mone bali batanga, Jehova naautwisisa mone baikutwela, mi abalukulula mwa butanga. Jehova naabulelezi Mushe kuli: “Kaniti niboni mobanyandela batu baka . . . , mi niutwile sitongo sabona . . . niziba hande manyando abona. Nikashetumuka niyo balamulela kwa Maegepita.” (Exo. 3:7, 8) Jehova naalukuluzi batu bahae mwa butanga kabakala kuli naabashwezi makeke. Hamulaho wa lilimo zeñata kuzwa fo, Maisilaele balwaniswa hahulu ki lila zabona hane bali mwa Naha ya Sepiso. Jehova naaezizeñi? Bibele ibonisa kuli ‘Jehova naabashwezi makeke kabakala sitongo sabona sene sitiswa ki bane babahatelela ni bane babanyandisa.’ Mi bakeñisa kuli Jehova naashwezi makeke batu bahae, aanga muhato wa kubatusa. Naalumile baatuli kuli balamulele Maisilaele kwa lila zabona.—Baat. 2:16, 18.\n6. Mufe mutala obonisa kuli Jehova wautwisisa mobaikutwelanga batu niha banani maikuto afosahalile.\n6 Jehova wautwisisanga mobaikutwela batanga bahae niha banani maikuto afosahalile. Halunyakisiseñi mutala wa Jonasi. Mulimu naalumile mupolofita yo kwa Ninive kuyo shaela lushango lwa katulo kwa batu bane bayahile mwa muleneñi wo. Batu bao hane babakile, Mulimu naasika bayundisa. Kono Jonasi naasika tabiswa ki taba yeo. “Ahalifa hahulu” kabakala kuli bupolofita bwahae bwa kuli muleneñi wa Ninive neuka sinyiwa nebusika talelezwa. Kono Jehova naabonisize Jonasi pilu-telele mi ahakulula mubonelo wahae. (Jona. 3:10–4:11) Hamulaho wa nako, Jonasi autwisisa tuto yanaa muluta Jehova, mi mane Jehova aitusisa yena kuñola likande lahae ilikuli luitute sesiñwi.—Maro. 15:4. *\n7. Zanaaezelize Jehova batanga bahae lilulutañi?\n7 Zanaaezelize Jehova batanga bahae liluluta kuli ki Mulimu yanani makeke. Waziba manyando a mañi ni mañi waluna. Jehova ‘waziba luli pilu ya mutu.’ (2 Makol. 6:30) Wautwisisa zelunahana kaufela ni moluikutwela, mi waziba lika zelusa koni kueza. Mi ‘hana kulutuhelela kuli lulikwe ki muliko olusa koni kutiyela.’ (1 Makor. 10:13) Kuziba taba yeo kwaluomba-omba luli!\nMUTALA WA JESU WA KUISA PILU BABAÑWI\n8-10. Ki lika mañi zenetahisize kuli Jesu aise hahulu pilu babañwi?\n8 Jesu hanaali fa lifasi, naaiyakatwa hahulu babañwi. Kunani lika zetaalu zenetahisize kuli aise pilu babañwi. Sapili, sina mokutaluselizwe kwa makalelo, Jesu naalikanyisize ka kutala tulemeno twanani tona Ndatahe. Sina Ndatahe, Jesu ni yena naalata batu. Nihaike kuli Jesu naatabile hahulu kabakala lika kaufela zanaatusize Jehova kubupa, ‘bana ba batu ki bona banaalata hahulu.’ (Liprov. 8:31) Kacwalo, Jesu naaisize pilu babañwi kabakala kuli naabalata.\n9 Sabubeli, sina Jehova, Jesu naakona kuziba ze mwa lipilu za batu. Naazibanga zanaanahana mutu ni mwanaaikutwela. (Mat. 9:4; Joa. 13:10, 11) Kacwalo, Jesu hanaalemuhile kuli batu nebalobehile lipilu, abaomba-omba kabakala kuli naabaisa pilu.—Isa. 61:1, 2; Luka 4:17-21.\n10 Sabulaalu, Jesu ni yena naakopani ni miinelo yetaata yene bakopananga ni yona batu banaapila ni bona. Ka mutala, Jesu naahuliselizwe mwa lubasi lone lubotanile. Hanaanzaa beleka ni ndatahe yanaa muañuzi, yena Josefa, Jesu naaitutile kueza misebezi ya mazoho yetaata. (Mat. 13:55; Mare. 6:3) Kubonahala kuli Josefa naashwile pili Jesu asika kalisa kale bukombwa bahae bwa fa lifasi. Kacwalo, Jesu naaziba mokuutwahalela kushwelwa ki mutu yomuñwi yanaalata. Hape naaziba mokuutwahalela kuba mwa lubasi ili mo babañwi haki balumeli. (Joa. 7:5) Kuipumana mwa miinelo yeo ni yemiñwi cwalo, nekutusize Jesu kuutwisisa miinelo yetaata yene bakopana ni yona batu ni mone baikutwela.\nLiputeho zaluna likatiya haiba lubonisa kuli lwaisa pilu babañwi (Mubone paragilafu 11)\n11. Ki lika mañi zenebonisize kuli Jesu naaiyakatwa hahulu babañwi? Mufe mutala. (Mubone siswaniso sesi fa likepe la fahalimu.)\n11 Limakazo zanaaezize Jesu nelibonisize hande kuli naaiyakatwa babañwi. Naasika eza limakazo ka kuezeza feela mulao. Kono hanaabonanga batu bane banyanda, ‘naabashwelanga makeke.’ (Mat. 20:29-34; Mare. 1:40-42) Ka mutala, munahane feela mwanaaikutwezi Jesu hanaaisize muuna yanaali susu kwatuko kuyo mufoliseza kwateñi, kamba hanaazusize mwana wamushimani anosi wa mbelwa kwa bafu. (Mare. 7:32-35; Luka 7:12-15) Jesu naautwisisa mone baikutwela batu bao, mi naabata kubatusa.\n12. Liñolo la Joani 11:32-35 libonisa cwañi kuli Jesu naautwisisa mwanaaikutwela Mareta ni Maria?\n12 Jesu naabonisize kuli naautwisisa mwanaaikutwela Mareta ni Maria. Hanaa baboni inze balila kabakala kuli kaizelaa bona Lazaro naashwile, “alotisa miyoko.” (Mubale Joani 11:32-35.) Jesu naasika lila kabakala kuli mulikanaa hae naashwile. Esi mane naaziba kuli naakazusa Lazaro kwa bafu. Kono naalilile kabakala kuli naautwisisa masitapilu ane baikutwa balikani bahae babatuna mi ni yena naatomohile pilu.\n13. Ki kabakalañi hakutabisa kuziba kuli Jesu naautwelanga babañwi butuku?\n13 Kuziba kuli Jesu naautwelanga babañwi butuku kwaluomba-omba. Lwamulata kakuli naabonisanga batu makeke. (1 Pit. 1:8) Kwatabisa kuziba kuli ka nako ya cwale Jesu ki Mulena wa Mubuso wa Mulimu. Hona cwale-cwale fa, ukafelisa manyando kaufela. Kwaswanela kuli Jesu abe yena yakaitusiswa kuimulula batu kwa manyando atahisizwe ki puso ya Satani, kakuli ni yena naapilile fa lifasi. Kaniti luli, ki tohonolo yetuna kuba ni Mubusi yacwalo yakona “kuluutwela butuku mwa bufokoli bwaluna.”—Maheb. 2:17, 18; 4:15, 16.\nMULIKANYISE MUTALA WA JEHOVA NI JESU\n14. Liñolo la Maefese 5:1, 2 lilususueza kuezañi?\n14 Haiba lunyakisisa mutala walutomezi Jehova ni Jesu, ni luna lukasusuezwa kuutwela babañwi butuku. (Mubale Maefese 5:1, 2.) Ki niti kuli halukoni kuziba ze mwa lipilu za batu sina bona. Nihakulicwalo, lwakona kulika molukonela kaufela kuutwisisa mobaikutwela babañwi ni kuziba zebatokwa. (2 Makor. 11:29) Ka kushutana ni batu ba lifasi babanani moya wa buitati, luswanela kueza molukonela kaufela ‘kuisa pilu, isiñi ku zaluna feela, kono ni ku za babañwi.’—Mafil. 2:4.\n(Mubone paragilafu 15-19) *\n15. Ki bo mañi sihulu babaswanela kubonisa kuli bautwela babañwi butuku?\n15 Baana-bahulu ba puteho sihulu ki bona babaswanela kubonisa kuli bautwela babañwi butuku. Baziba kuli bakaikalabela ku Jehova ka mobababalelela lingu. (Maheb. 13:17) Kuli baana-bahulu bakone kutusa hande mizwale ni likaizeli babona, batokwa kuba ni kutwisiso. Baana-bahulu bakona kubonisa cwañi kuli bautwela babañwi butuku?\n16. Ki sika mañi saezanga muuna-muhulu yaiyakatwa babañwi, mi ki kabakalañi kueza cwalo hakuli kwa butokwa?\n16 Muuna-muhulu yaiyakatwa babañwi utandanga nako ni mizwale ni likaizeli bahae. Ubuzanga lipuzo mi ubonisanga pilu-telele ka kuteeleza ka tokomelo babañwi habanze batalusa maikuto abona. Kueza cwalo ki kwa butokwa sihulu haiba muzwale kamba kaizeli ubata kutalusa maikuto ahae kono ufumana taata kutalusa luli mwaikutwela. (Liprov. 20:5) Haiba muuna-muhulu mwa puteho atanda nako ni mizwale bahae, kaufelaa bona bakasepana hahulu, silikani sabona sikatiya, mi bakalatana hahulu.—Lik. 20:37.\n17. Ki lika mañi zebaitebuhanga hahulu mizwale ni likaizeli kwa baana-bahulu? Mufe mutala.\n17 Mizwale ni likaizeli babañata batalusa kuli baitebuhanga hahulu haiba baana-bahulu babonisa kuli baisa pilu kwa maikuto a babañwi. Kabakalañi? Kaizeli yabizwa Adelaide utalusa kuli: “Kunibelanga bunolo kuikambota ni bona kakuli naziba kuli bakautwisisa moniikutwela.” Uzwelapili kutalusa kuli: “Nalemuhanga kuli baana-bahulu baniisa pilu ka kuya ka mobaambolela ni na.” Muzwale yomuñwi naaitebuhile hahulu muuna-muhulu yanaa muisize pilu, mi utalusa kuli: “Hane ninze nitaluseza muuna-muhulu yo muinelo one nili ku ona, akalisa kuenga-enga miyoko. Hanina kulibala taba yeo.”—Maro. 12:15.\n18. Lukona kubonisa cwañi kuli lwaisa pilu babañwi?\n18 Kono haki baana-bahulu feela babaswanela kubonisa kuli baisa pilu babañwi. Kaufelaa luna luswanela kueza cwalo. Ka mukwa ufi? Mulike kuutwisisa miinelo yetaata yebakopana ni yona ba mwa lubasi lwamina ni mizwale ni likaizeli mwa puteho. Mubonise kuli mwaiyakatwa babanca mwa puteho, babakula, basupali, hamohocwalo ni babashwezwi ki mutu yebalata. Mubakupe kumitaluseza mobaikutwela. Muteeleze ka tokomelo habanze bamitaluseza maikuto abona. Mubonise kuli mwautwisisa muinelo obali ku ona. Mueze momukonela kaufela kuli mubatuse. Haiba lueza cwalo, lukabonisa kuli lunani lilato la niti.—1 Joa. 3:18.\n19. Ki kabakalañi haluswanela kuitusisanga miezezo yeshutana-shutana halubata kutusa babañwi?\n19 Halubata kutusa babañwi luswanela kuitusisanga miezezo yeshutana-shutana. Libaka? Kakuli batu habakopana ni miinelo yetaata, baezanga lika ka kushutana-shutana. Babañwi balukuluhanga kubulela za butata bwabona kono babañwi bona habatabelangi kueza cwalo. Kacwalo, niha lubata kubatusa, haluswaneli kubabuza lipuzo zekatahisa kuli baikutwe maswabi. (1 Mates. 4:11) Babañwi niha baka lutaluseza mobaikutwela, mubonelo wabona mwendi wakona kushutana ni waluna. Niteñi, luhupule kuli balutaluseza feela mobaikutwela. Luswanela kuteeleza ka tokomelo pili lusika baalaba kale.—Mat. 7:1; Jak. 1:19.\n20. Lukanyakisisañi mwa taba yetatama?\n20 Kwandaa kubonisa feela kuli lwaisa pilu kwa maikuto a babañwi mwa puteho, luswanela hape kubonisa moya omunde wo kwa batu bolukutaza ku bona. Lukona kubonisa cwañi kuli lwaisa pilu batu bolukutaza ku bona? Lukanyakisisa puzo yeo mwa taba yetatama.\nJehova ubonisize cwañi kuli waisa pilu kwa maikuto a babañwi?\nJesu naabonisize cwañi kuli naaisa pilu kwa maikuto a babañwi?\nLukona kubonisa cwañi kuli lwaisa pilu babañwi?\n^ para. 5 Jehova ni Jesu baisanga pilu kwa maikuto a babañwi. Mwa taba ye, lukaituta molukona kubalikanyiseza. Hape, lukanyakisisa libaka haluswanela kuutwela babañwi butuku ni molukona kuboniseza cwalo.\n^ para. 1 TALUSO YA MANZWI: ‘Kuutwela babañwi butuku’ kutalusa kulika kuutwisisa mobaikutwela ni kuikutwa sina bona. (Maro. 12:15) Mwa taba ye, pulelo ya ‘kuutwela babañwi butuku’ iitusisizwe hape kuli ‘kuisa pilu babañwi.’\n^ para. 6 Jehova hape naabonisize mukekecima kwa batanga bahae babasepahala bane balembwalile. Ka mutala, munahane mwanaaboniselize cwalo ku Anna (1 Sam. 1:10-20), Elia (1 Mal. 19:1-18), ni Ebedi-meleki (Jer. 38:7-13; 39:15-18).\n^ para. 65 LITABA ZETALUSA SISWANISO: Haluli kwa mikopano kwa Ndu ya Mubuso, lubanga ni kolo ya kubonisa kuli lwaiyakatwa mizwale ni likaizeli baluna. Lubona (1) muuna-muhulu yaambola ni muhasanyi wa mwanana ni bo mahe, (2) mushemi wamuuna ni mwanaa hae wamusizana babatusa kaizeli wa musupali kukena mwa mota, ni (3) baana-bahulu bababeli babateeleza ka tokomelo ku kaizeli yakupa tuso.


“Leza Wakazizumina” Zipego Zyabo zya Bukombi—Bahebrayo 11:4\n“Leza Wakazizumina” Zipego Zyabo\nMAKANI AALI MUCIBALO: Makani aabubambe bwa Jehova kujatikizya bukombi busalala\n1-3. (a) Ino mibuzyo nzi njotutiilange-lange? (b) Ino ntwaambo nzi tone twabukombi busalala ntotutiibandike? (Amubone cifwanikiso icili kumatalikilo aacibalo.)\nABELO wakali kulanga-langa butanga bwakwe cakulomya. Nguwakali kweembela banyama aaba caluyando kuzwa nobakazyalwa. Lino, wakasala banyama bamwi, wakabajaya, akubapa kacili cipego kuli Leza. Sena kupa cintu eeci icitondezya bukombi, icakapegwa amuntu uutalondokede, cakali kukonzya kutambulwa a Jehova?\n2 Kujatikizya Abelo, mwaapostolo Paulo wakasololelwa kulemba kuti: “Leza wakazizumina zipego zyakwe.” Nokuba boobo, Jehova wakacikaka cituuzyo ca Kaini. (Amubale Bahebrayo 11:4.) Kaambo aaka kaleta mibuzyo njotweelede kulanga-langa. Ino nkaambo nzi Leza ncaakabutambula bukombi bwa Abelo pele ikutali bwa Kaini? Ino ncinzi ncotukonzya kwiiya kucikozyanyo ca Kaini aca Abelo kubikkilizya azikozyanyo zyabamwi ibaambidwe mulugwalo lwa Bahebrayo caandaano 11? Ibwiinguzi bulatugwasya kuzimvwisya kabotu izijatikizyidwe mubukombi busalala.\n3 Ciindi notubandika mubufwaafwi zintu izyakacitika kuzwa kuciindi ca Abelo kusika kumazuba aa Ezekieli, amubikkile maano kutwaambo tone antoomwe itupa kuti bukombi butambulwe kuli Leza: Sikutambula weelede kuba Jehova, ibube bweelede kuba cintu ciinda kubota, nzila mbobupegwa yeelede kuzuminwa a Leza, alimwi makanze aamukombi ayelede kusalala.\nIno Nkaambo Nzi Bukombi bwa Kaini Ncobwakakakwa?\n4, 5. Ino ncinzi cakapa Kaini kuyeeya kuti sikutambula cipego cakwe wakeelede kuba Jehova?\n4 Amubale Matalikilo 4:2-5. Kaini wakilizyi kuti sikutambula cipego cakwe ngu Jehova. Kaini wakalijisi ciindi cinji alimwi acoolwe cakwiiya kujatikizya Jehova. Walo amunyina Abelo beelede kuti bakali amyaka iitandila ku 100 yakuzyalwa ciindi nobakapa zipego zyabo. * Basankwa bobilo aaba bakakomena kabauzyi muunda wa Edeni, ambweni bakali kukonzya kuubona kabali alaale muunda ooyu iwakajisi mbolezi. Alimwi buya bakali kukonzya kubabona bakerubi ibakasinkide nzila yamuunda ooyu. (Matl. 3:24) Cakutadooneka bazyali babana aaba bakabaambila kuti Jehova nguwakalenga zintu zyuumi zyoonse, alimwi akuti makanze aakwe aakumatalikilo kujatikizya bantu akaliindene abuumi mbobakali kupona aciindi eeco, bakaba zyuumbwe zyeenda. (Matl. 1:24-28) Kuzyiba zintu eezyi ambweni nkokwakapa kuti Kaini ayeeye kuti weelede kupa cipego cakwe kuli Leza.\n5 Ino ncinzi acimbi cilangilwa kuti ncecakapa kuti Kaini ape cituuzyo cakwe? Jehova wakalaambide kuti “lunyungu” lwakali kuyoobuka, imuntu umwi iwakali kuyoopwayaula mutwe ‘wanzoka’ yalo iyakoongelezya Eva kuti atasali camaano. (Matl. 3:4-6, 14, 15) Mbwaanga Kaini ngowakali mutaanzi kuzyalwa, ambweni wakali kuyeeya kuti ngowakali “lunyungu” ilwakasyomezyegwa. (Matl. 4:1) Kuyungizya waawo, Jehova tanaakalekela limwi kubandika abantu basizibi; noliba leelyo Adamu naakabisya, Leza wakaambaula anguwe, kulangilwa kuti kwiinda mukubelesya mungelo. (Matl. 3:8-10) Alimwi Jehova wakabandika a Kaini naakamana kutuula cipaizyo cakwe. (Matl. 4:6) Cakutadooneka, Kaini wakalizyi kuti Jehova uleelela kukombwa.\n6, 7. Sena kuli cimwi cakalubide abube naa nzila yakabelesyegwa kupa cituuzyo ca Kaini? Amupandulule.\n6 Aboobo ino nkaambo nzi Jehova ncaatakacikkomanina cituuzyo ca Kaini? Sena kuli cakalubide abube bwacipego eeco? Bbaibbele talyaambi pe. Pele lyaamba buyo kuti Kaini wakaleta “micelo njaakalima mumuunda.” Kumbele Jehova wakatondezya mu Mulawo ngwaakapa Musa kuti musyobo wacituuzyo cili boobu wakali kutambulika. (My. 15:8, 9) Kuyungizya waawo, amulange bukkale mbobwakabede. Aciindi eeco, bantu bakali kulya buyo zisyango. (Matl. 1:29) Alimwi mbwaanga nyika iyakali kunze aa Edeni yakasinganizyigwa a Leza, Kaini wakazwa nkasaalo kutegwa ajane cituuzyo cakwe. (Matl. 3:17-19) Wakatuula cakulya eeco cakali kukonzya kumupa buumi alimwi ncaakabelekela canguzu! Nokuba boobo, Jehova tanaakacizumina cituuzyo ca Kaini.\n7 Aboobo sena kuli cimwi cakalubide kujatikizya nzila mbocakapegwa cipego eeco? Sena Kaini wakaalilwa kucituula munzila iitambulika? Eeco cilibonya kuti tacilangilwi pe. Nkaambo nzi ncocili boobo? Akaambo kakuti ciindi Jehova naakacikaka cituuzyo ca Kaini, kunyina naakaitongooka nzila mbocakapegwa. Alimwi buya, kunyina aalembedwe kujatikizya nzila Kaini naa Abelo njobakabelesya kupa zituuzyo zyabo. Aboobo ino mpaali aakali penzi?\nKaini tanaakajisi makanze mabotu (Amubone muncali 8 a 9)\n8, 9. (a) Ino nkaambo nzi Jehova ncaatakamukkomanina Kaini alimwi acituuzyo cakwe? (b) Ino ncinzi icimukkomanisya kujatikizya makani aalembedwe mu Bbaibbele kujatikizya Kaini a Abelo?\n8 Majwi aa Paulo aakasololelwa amuuya ngaakalembela bana Hebrayo atondezya kuti makanze aa Kaini aakupa cituuzyo tanaakali kabotu. Kaini wakanyina lusyomo. (Heb. 11:4; 1Joh. 3:11, 12) Nkekaambo kaako Jehova ncaatakamukkomanina Kaini kumugama, kutali buyo cituuzyo cakwe. (Matl. 4:5-8) Jehova ngu Taata siluyando, aboobo caluzyalo wakasola kumululamika mwanaakwe. Pele Kaini, wakalukaka lugwasyo lwa Jehova. Moyo wacikozyanyo wa Kaini wakazwide zisusi zyanyama, “businkondo, kuzwangana, munyono.” (Gal. 5:19, 20) Kubija kwamoyo wa Kaini kwakapa kuti zibeela zimbi zibotu zyoonse zyabukombi bwakwe zibule mulimo. Cikozyanyo cakwe cituyiisya kuti bukombi busalala buyanda zintu zinji kutali buyo kutondezya kulyaaba kuli Jehova kutegwa tubonwe.\n9 Makani aamu Bbaibbele alatwaambila zintu zinji kujatikizya Kaini alimwi alatwaambila kuti Jehova wakabandika anguwe, tulabala bwiinguzi bwa Kaini alimwi buya tulabala mazina aabana bakwe alimwi azintu zimwi nzyobakacita. (Matl. 4:17-24) Lino kujatikizya Abelo, kunyina mpotubala kuti wakalijisi bana alimwi kunyina ncaakaamba icakalembwa mu Bbaibbele. Nokuba boobo, milimo ya Abelo icaambaula kulindiswe mazuba aano. Munzila nzi?\nAbelo Wakasiya Cikozyanyo Cibotu Kujatikizya Bukombi Busalala\n10. Ino mbuti Abelo mbwaakasiya cikozyanyo cibotu kujatikizya bukombi busalala?\n10 Abelo wakapa cipaizyo cakwe kuli Jehova, kazyi kuti alikke ngonguwe sikutambula weelela. Ibube bwacipego bwakali bubotu kapati, Abelo wakasala “bana bambelele bataanzi.” Nokuba kuti takulembedwe kuti naa wakabatuula acipaililo naa pe, cakutadooneka nzila mbwaakacipa cipego cakwe yakali kutambulika. Pele iciyandika kapati kujatikizya cipego ca Abelo, icikozyanyo ncotucitobela andiswe nokuba kuti kwainda zyuulu zili cisambomwe zyamyaka, makanze ngaakajisi naakali kucipa. Abelo wakakulwaizyigwa alusyomo muli Leza alimwi aluyando ndwaakajisi kuzyeelelo zya Jehova ziluleme. Ino tuzyi buti oobo?\nAbelo wakatondezya mbazu zyone ziyandika kubukombi busalala (Amubone muncali 10)\n11. Ino nkaambo nzi Jesu ncaakapandulula Abelo kuti muntu mululami?\n11 Cakusaanguna, amubone Jesu ncaakaamba kujatikizya Abelo, imwaalumi ngwaakazyi kabotu. Jesu wakaliko kujulu ciindi Abelo naakali kupona anyika. Jesu wakalibikkilide maano kapati kumwana ooyu wa Adamu. (Tus. 8:22, 30, 31; Joh. 8:58; Kol. 1:15, 16) Aboobo Jesu wakali kupa bumboni mbwaakalibonena ameso ciindi naakapandulula Abelo kuti mwaalumi mululami. (Mt. 23:35) Muntu mululami nguyooyo uuzumina kuti Jehova ngonguwe iweelede kubikka zyeelelo zyazintu ziluleme azitaluleme. Pele tagoleli buyo waawo pe, ulasinizya kwiinda mumajwi amumilimo yakwe kuti ulazizumina zyeelelo eezyo. (Amweezyanisye a Luka 1:5, 6.) Citola ciindi kutegwa muntu umwi abe ampuwo yakuti mululami. Aboobo noliba leelyo katanapa cipaizyo cakwe kuli Leza, Abelo weelede kuti wakazyibidwe kale kuti wakali kupona kweelana azyeelelo zya Jehova. Eeci ceelede kuti cakali kukatazya. Mwanookwabo weelede kuti tanaakali cikozyanyo cibotu, moyo wa Kaini wakabija. (1Joh. 3:12) Banyina Abelo tiibakautobela mulawo uugaminide kuzwa kuli Leza, alimwi bausyi bakamuzangila Jehova, bakayanda kunoolisalila cibotu acibi. (Matl. 2:16, 17; 3:6) Eelo kaka Abelo wakatondezya busicamba kwiinda mukusala bukkale bwiindene aboobo bamukwasyi wakwe mbobakasala!\n12. Ino nkwiindana nzi kupati ikwakaliko akati ka Kaini a Abelo?\n12 Cabili, amubone mwaapostolo Paulo mbwaakabuswaanganya bube bwalusyomo abululami. Paulo wakalemba kuti, “Akaambo kalusyomo Abelo wakatuulila Leza cipaizyo cilaampindu kapati kwiinda ca Kaini, alimwi kwiinda mulusyomo oolo wakacitilwa bumboni bwakuti wakali mululami.” (Heb. 11:4) Majwi aa Paulo atondezya kuti mukwiimpana a Kaini, Abelo wakali kukulwaizyigwa alusyomo iluzwa aansi amoyo ndwaakajisi muli Jehova alimwi ambwaakali kucita zintu Leza.\n13. Ino cikozyanyo ca Abelo cituyiisya nzi?\n13 Cikozyanyo ca Abelo cituyiisya kuti bukombi busalala bulakonzya kuzwa buyo mumoyo uujisi makanze aasalala, moyo uuzwide lusyomo muli Jehova alimwi iweendelana azyeelelo zyakwe ziluleme. Kuyungizya waawo, twiiya kuti bukombi busalala tabugoleli buyo aakucita cintu comwe citondezya kulyaaba. Bulabujatikizya buumi bwesu boonse, bukkale bwesu boonse.\nBantu Bakaindi Ibakatobela Cikozyanyo Cibotu\n14. Ino nkaambo nzi Jehova ncaakazitambwida zipego izyakapegwa a Nowa, Abrahamu, a Jakobo?\n14 Abelo ngomuntu iwakali wakusaanguna kupa Jehova bukombi busalala, pele tanaakali wamamanino pe. Mwaapostolo Paulo wakaamba abamwi ibakali kukomba Jehova munzila iitambulika, mbuli Nowa, Abrahamu, alimwi a Jakobo. (Amubale Bahebrayo 11:7, 8, 17-21.) Aciindi cimwi mubuumi bwabo, umwi aumwi wabo bantu aaba bakaindi wakapa Jehova cipaizyo, mpoonya Leza wakazitambula zipego zyabo. Ino nkaambo nzi? Akaambo kakuti aaba bamaalumi tiibakacita milimo yakulyaaba cakwiinzya buyo mulawo, umwi aumwi wabo wakazuzikizya mbazu zyoonse iziyandika kapati mubukombi busalala. Amulange-lange zikozyanyo zyabo.\nZituuzyo zya Nowa zyakatondezya caantangalala kuti Jehova alikke nguweelela kukombwa (Amubone muncali 15 a 16)\n15, 16. Ino mbuti Nowa mbwaakazuzikizya mbazu zyone ziyandika kapati mubukombi busalala?\n15 Nowa wakazyalwa nokwakainda buyo myaka iili 126 kuzwa Adamu naakafwa; nokuba boobo, wakakomenena munyika iyakazwide bukombi bwakubeja. * (Matl. 6:11) Akati kamikwasyi yoonse iyakali kupona kalitanacitika Zambangulwe, alikke Nowa amukwasyi wakwe mbabakali kubelekela Jehova munzila iitambulika. (2Pet. 2:5) Naakafwutuka lya Zambangulwe, Nowa wakakulwaizyigwa kuyaka cipaililo, eeco caambidwe cacigaminina kwaciindi cakusaanguna mu Bbaibbele alimwi akutuula zituuzyo kuli Jehova. Kwiinda mucintu eeci ncaakacita kuzwa aansi amoyo, Nowa wakatondezya caantangalala kumukwasyi wakwe alimwi akubantu boonse ibakali kuyoozwa mulunyungu lwakwe kuti, Jehova alikke nguweelela kuba sikutambula bukombi. Akati kabanyama boonse mbaakajisi kutegwa ape cituuzyo, Nowa wakasala “banyama bamwi basalala azilenge zimwi zyuuluka.” (Matl. 8:20) Kujatikizya bube bwazituuzyo eezyi, zyakali zibotu kapati nkaambo Jehova kumugama wakazyaamba kuti zyakali kusalala.—Matl. 7:2.\n16 Nowa wakatuula zituuzyo zyuumpwa eezyi acipaililo ncaakayaka. Sena nzila eeyi yakukomba yakatambulwa? Inzya. Cibalo caamba kuti Jehova wakamvwa bweema kuzwa kuzituuzyo ibununkilila mpoonya wakalongezya Nowa abana bakwe. (Matl. 8:21; 9:1) Nokuba boobo, ikaambo kapati Jehova ncaakacitambwida cituuzyo, makanze ngaakajisi Nowa mukucipa. Zituuzyo cakali cibeela cimwi citondezya lusyomo luyumu Nowa ndwaakajisi muli Jehova alimwi ambwaakali kucita zintu Leza. Akaambo kakuti Nowa lyoonse wakali kumumvwida Jehova alimwi akusumpula zyeelelo zyakwe, Bbaibbele lyaamba kuti “wakali kweenda a Leza mwini-mwini.” Aboobo, Nowa wakajana mpuwo iitamani yakuti wakali mululami.—Matl. 6:9; Ezk. 14:14; Heb. 11:7.\n17, 18. Ino mbuti Abrahamu mbwaakazuzikizya mbazu zyone ziyandika kapati mubukombi busalala?\n17 Abrahamu wakazingulukidwe abukombi bwakubeja. Mumunzi wa Uri, mwalo mwaakali kukkala Abrahamu, mwakali tempele lyalo ilyakadumide ilyakali kulemeka Nana leza wamwezi. * Nobaba bausyi Abrahamu aciindi cimwi bakali kukomba baleza bakubeja. (Jos. 24:2) Pele Abrahamu wakasala kukomba Jehova. Kulangilwa kuti wakaiya kujatikizya Leza wakasimpe kuzwa kuli sinsiku Semu, umwi wabana ba Nowa. Bakapona antoomwe kwamyaka iibalilwa ku 150.\n18 Mubuumi bwakwe boonse, Abrahamu wakatuula zituuzyo zinji. Pele milimo yabukombi eeyi lyoonse yakali kugamikwa kuli sikutambula weelela alikke, Jehova. (Matl. 12:8; 13:18; 15:8-10) Sena Abrahamu wakalilibambilide kupa Jehova cituuzyo cijisi bube bubotu kapati? Mubuzyo ooyo wakaingulwa cakutadooneka ciindi Abrahamu naakatondezya mbwaakalisungwide kutuula mwanaakwe uyandwa kapati, Izaka. Aciindi eeco, Jehova wakaambila Abrahamu cakusalazya nzila njaakeelede kubelesya kupa cituuzyo. (Matl. 22:1, 2) Alimwi Abrahamu wakalilisungwide kutobela malailile oonse. Ngu Jehova iwakalesya Abrahamu kuti atamujayi ncobeni mwanaakwe. (Matl. 22:9-12) Jehova wakaitambula milimo ya Abrahamu yabukombi akaambo kakuti yakacitwa amuntu iwakajisi makanze mabotu. Paulo wakalemba kuti, “Abrahamu wakasyoma Jehova, eelyo wakabonwa kuti mululami.”—Rom. 4:3.\nJakobo wakapa cikozyanyo cibotu kumukwasyi wakwe (Amubone muncali 19 a 20)\n19, 20. Ino mbuti Jakobo mbwaakazuzikizya mbazu zyone ziyandika kapati mubukombi busalala?\n19 Jakobo wakakkala kwamyaka minji yabuumi bwakwe mu Kanana, inyika Jehova njaakasyomezya Abrahamu alunyungu lwakwe. (Matl. 17:1, 8) Bwakali busena bantu mobakajatikizyidwe mubukombi busofweede cakuti Jehova wakaamba kuti “bayootandwa kuti bazwe munyika.” (Lev. 18:24, 25) Naakali amyaka iili 77, Jakobo wakausiya munzi wa Kanana, wakakwata, alimwi mukuya kwaciindi wakajokela ku Kanana amukwasyi mupati. (Matl. 28:1, 2; 33:18) Pele, ibamukwasyi wakwe bambi bakayungwa abukombi bwakubeja. Nokuba boobo, ciindi Jehova naakaambila Jakobo kuya ku Beteli akuya kuyaka cipaililo, Jakobo wakacita oobo cakutawayawaya. Cakusaanguna wakaambila bamukwasyi wakwe kuti: “Amusowe baleza boonse bakubeja bali akati kanu alimwi amulisalazye.” Mpoonya cakusyomeka wakaatobela malailile ngaakapegwa.—Matl. 35:1-7.\n20 Jakobo wakayaka zipaililo zinji mu Nyika Yakasyomezyedwe, pele sikutambula bukombi bwakwe lyoonse wakali Jehova. (Matl. 35:14; 46:1) Ibube bwazituuzyo zyakwe, nzila mbwaakali kumukomba Leza, alimwi amakanze aakukomba akali mabotu cakuti Bbaibbele lyaamba Jakobo kuti wakali muntu “uutakwe kampenda,” imajwi aapandulula baabo ibazuminwa a Leza. (Matl. 25:27) Mubuumi bwakwe boonse, Jakobo wakasiya cikozyanyo cibotu kubana Israyeli ibakali kuyooboola musyule lyakwe.—Matl. 35:9-12.\n21. Ino ncinzi ncotukonzya kwiiya kujatikizya bukombi busalala kuzikozyanyo zyabantu bakaindi?\n21 Ino ncinzi ncotukonzya kwiiya kujatikizya bukombi busalala kuzikozyanyo zyabantu bakaindi? Mbubwenya mbuli mbabo, tuzingulukidwe abantu, ambweni bamukwasyi buya, ibakonzya kutunyonganya kutegwa tutamukombi Jehova cakumaninina. Ikutegwa tutanyonganizyigwi munzila iili boobo, tweelede kuba alusyomo luyumu muli Jehova alimwi katusinizyide kuti zilikke zyeelelo zyakwe ziluleme nzezyeelelo zibotu kapati. Tulatondezya lusyomo luli boobo kwiinda mukumumvwida Jehova alimwi akwaaba ciindi cesu, nguzu azintu nzyotujisi kutegwa tumubelekele. (Mt. 22:37-40; 1Kor. 10:31) Eelo kaka cilakulwaizya kuzyiba kuti ciindi notumubelekela Jehova kweelana anguzu zyesu, munzila njayanda alimwi katujisi makanze mabotu, utubona kuti tuliluleme!—Amubale Jakobo 2:18-24.\nCisi Icakalyaabide Kubukombi Busalala\n22-24. Ino mbuti Mulawo mbowakakankaizya mbocakali kuyandika kubikkila maano kuli sikutambula zituuzyo, bube bwazituuzyo alimwi anzila mbozyakali kupegwa zituuzyo zyabana Israyeli?\n22 Jehova wakapa balunyungu lwa Jakobo Mulawo, kubasalazyila kujatikizya ncaakali kuyanda kuli mbabo. Ikuti nobakamumvwida Jehova, bakali kuyooba ‘bantu bakwe bayandisi’ alimwi “acisi cisalala.” (Kul. 19:5, 6) Amubone Mulawo mbowakakankaizya mbazu zyone ziyandika kapati mubukombi busalala.\n23 Cakusalazya Jehova wakatondezya iwakeelede kuba sikutambula bukombi bwabana Israyeli. Jehova wakaamba kuti: “Utabi abaleza bambi kunze lyangu.” (Kul. 20:3-5) Zituuzyo nzyobakeelede kutuula kulinguwe zyakeelede kuba abube bwiinda kubota. Mucikozyanyo, zituuzyo zyabanyama tiizyakeelede kuba akampenda. (Lev. 1:3; Dt. 15:21; amweezyanisye a Malaki 1:6-8.) Ba Levi bakali kugwasyigwa azipego izyakali kupegwa kuli Jehova, pele abalo bakali kupa zituuzyo zyabo. Nzyobakali kupa zyakeelede kuzwa ‘kuzipego zyoonse iziinda kubota izyakali kupegwa’ kuli mbabo. (My. 18:29) Kujatikizya nzila njobakali kubelesya kukomba, bana Israyeli bakalipedwe malailile aacigaminina kujatikizya ncobakeelede kupa, nkobakeelede kucipeda, alimwi ambobakeelede kucipa kuli Jehova. Antoomwe bakapegwa milawo iinda ku 600 kutegwa ibasololele mubukkale bwabo, alimwi bakaambilwa kuti: “Mweelede kucenjela kuti mucite mbubonya Jehova Leza wanu mbwaamulailila. Tamweelede kuleya kululyo naa kulumwensyi.”—Dt. 5:32.\n24 Sena akali makani mapati kujatikizya busena nkobakeelede kutuulila zituuzyo zyabo bana Israyeli? Inzya. Jehova wakalailila bantu bakwe kuyaka tente lyakubunganina, alimwi lyakaba mbobusena ikwakali kucitilwa bukombi busalala. (Kul. 40:1-3, 29, 34) Kuciindi eeco, ikuti bana Israyeli bayanda kuti zipaizyo zyabo zitambulwe kuli Leza, bakeelede kuzileta kutente lyakubunganina. *—Dt. 12:17, 18.\n25. Kujatikizya zituuzyo, ino ncinzi icakali kuyandika kapati? Amupandulule.\n25 Nokuba boobo, acimbi cakali kuyandika kapati kwiinda waawo, makanze ngaakajisi muna Israyeli aakupeda cipego cakwe! Wakeelede kukulwaizyigwa aluyando luzwa ansi aamoyo ndwaakajisi kuli Jehova akuzyeelelo zyakwe. (Amubale Deuteronomo 6:4-6.) Ciindi bana Israyeli nobakali kucita bukombi busalala cakwiinzya buyo mulawo, Jehova wakazikaka zituuzyo zyabo. (Is. 1:10-13) Kwiinda mumusinsimi Isaya, Jehova wakaamba kuti tacengwi pe akukombwa kwamambonwa ciindi naakaamba kuti: “Bantu aaba . . . balandilemeka amilomo yabo buyo, pele myoyo yabo iili kule andime.”—Is. 29:13.\n26. Kumatalikilo, ino mulimo nzi ngolyakajisi tempele ilyakayakwa a Solomoni caboola kubukombi busalala?\n26 Myaanda yamyaka kuzwa bana Israyeli nobakakkala mu Nyika Yakasyomezyedwe, Mwami Solomoni wakayaka ŋanda ikwakali kucitilwa bukombi busalala yalo iyakali mbotu kapati kwiinda tente lyakubunganina. (1Bam. 7:51; 2Mak. 3:1, 6, 7) Kumatalikilo, Jehova alikke ngowakali sikutambula zituuzyo izyakali kutuulwa atempele eeli. Solomoni abalelwa bakwe bakatuula zituuzyo zinji izyakajisi bube bubotu kapati munzila iyakalembedwe mu Mulawo wa Leza. (1Bam. 8:63) Nokuba boobo, mweelwe wamali aakabelesyegwa kuyaka ŋanda amweelwe wazituuzyo tazili nzyezintu izyakapa kuti bukombi atempele butambulike kuli Jehova. Icakali kuyandika kapati makanze aabaabo ibakali kupa zipego. Solomoni wakakakankaizya kaambo aaka ciindi tempele nolyakali kwaabwa. Wakaamba kuti: “Myoyo yanu aimaninine kuli Jehova Leza wesu kwiinda mukutobela malailile aakwe akubamba milawo yakwe mbubonya mbomucita sunu.”—1Bam. 8:57-61.\n27. Ino ncinzi ncobakacita bami bamu Israyeli alimwi abalelwa babo, alimwi ino Jehova wakacita buti?\n27 Mukubula coolwe, bana Israyeli tiibakazumanana kutobela lulayo lwabusongo lwamwami. Bakaalilwa kuzuzikizya mbazu yomwe naa kwiinda waawo akati kambazu ziyandika kapati mubukombi busalala. Bami bamu Israyeli alimwi abalelwa babo bakazumizya myoyo yabo ikunyonganizyigwa, bakacileka kusyoma muli Jehova, alimwi bakacileka kutobela zyeelelo zyakwe ziluleme. Ciindi aciindi, caluyando Jehova wakali kutuma basinsimi kutegwa babalulamike alimwi akubacenjezya kujatikizya zintu zibyaabi izyakali kukonzya kutobela akaambo kamicito yabo. (Jer. 7:13-15, 23-26) Musinsimi umwi ulaampuwo akati kabasinsimi aabo wakali mwaalumi uusyomeka Ezekieli. Wakapona aciindi cikatazya kapati mumakani aabukombi busalala.\nEzekieli Wakabona Bukombi Busalala Kabusofwaazyigwa\n28, 29. Ino ncinzi ncotuzyi kujatikizya Ezekieli? (Amubone kabbokesi kakuti “Ezekieli, Buumi Bwakwe Aciindi Ncaakapona.”)\n28 Ezekieli wakalibuzyi kabotu bukombi ibwakali kucitwa aatempele lyakayakwa a Solomoni. Bausyi bakali bapaizi alimwi beelede kuti bakali kubeleka aatempele cakasika ciindi cabulizyi bwabo. (Ezk. 1:3) Weelede kuti Ezekieli wakalikkomene kubwana. Cakutadooneka bausyi bakamuyiisya kujatikizya Jehova alimwi a Mulawo. Alimwi buya, kuciindi Ezekieli naakazyalwa, “bbuku lya Mulawo” lyakajanwa mutempele. * Mwami iwakali kulela aciindi eeco, Mwami mubotu Josiya, wakakulwaizyigwa kapati anzyaakamvwa cakuti wakazumanana kubeleka canguzu kusumpula bukombi busalala.—2Bam. 22:8-13.\nCakutadooneka bausyi Ezekieli bakamuyiisya kujatikizya Jehova alimwi a Mulawo (Amubone muncali 28)\nTUBBOKESI TWAKUYIISYA 2B: Makani Mubufwaafwi Aali Mubbuku lya Ezekieli\n29 Mbubwenya mbuli baalumi basyomeka ibakamusaangunina, Ezekieli wakazizuzikizya mbazu zyoonse zyone ziyandika mubukombi busalala. Ciindi notulanga-langa bbuku lya Ezekieli, twiiya kuti wakamubelekela Jehova cakumaninina, wakazumanana kumupa iziinda kubota, alimwi wakamvwida kwiinda mukucita ncaakaambilwa kuli Jehova alimwi munzila njaakali kuyanda Leza. Ezekieli wakazicita eezyi zyoonse akaambo kakuti wakakulwaizyigwa alusyomo luzwa aansi amoyo. Tiicakali boobo kujatikizya bantu banji mbaakali kupona limwi. Ezekieli naakali kukomena wakali kuswiilila kubusinsimi bwa Jeremiya, walo iwakatalika mulimo wakwe mu 647 B.C.E. alimwi iwakaambilizya mulumbe wakucenjezya cabusungu kujatikizya lubeta lwa Jehova ilwakali kulangilwa.\nTUBBOKESI TWAKUYIISYA 2A: Kumvwisya Businsimi bwa Ezekieli\n30. (a) Ino businsimi mbwaakalemba Ezekieli buyubununa nzi? (b) Ino businsimi ninzi, alimwi ino mbuti oobo bwakaambwa a Ezekieli mbotukonzya kubumvwisya? (Amubone kabbokesi kakuti “Kumvwisya Businsimi bwa Ezekieli.”)\n30 Nzyaakalemba Ezekieli izyakasololelwa amuuya zyakatondezya bantu ba Leza mbobakaleka kumubelekela. (Amubale Ezekieli 8:6.) Ciindi Jehova naakatalika kusubula cisi ca Juda, Ezekieli wakali akati kabaabo ibakatolwa mubuzike ku Babuloni. (2Bam. 24:11-17) Nokuba kuti wakatolwa kali mwaange, Ezekieli kunyina naakali kusubulwa buya. Jehova wakajisi mulimo wakuti akabeleke akati kabantu bakwe baange. Izilengaano zigambya alimwi abusinsimi mbwaakalemba Ezekieli butondezya mbobwakali kuyoobukulusyigwa bukombi busalala mu Jerusalemu. Pele alimwi zilatondezya zinji kwiinda waawo, zilatugwasya kuzyiba bukombi busalala mukuya kwaciindi mbobuyoobukulusyigwa cakumaninina kuli baabo boonse bamuyanda Jehova.\n31. Ino bbuku eeli lilatugwasya kucita nzi?\n31 Muzibeela zitobela izili mubbuku eeli, tuyooba acoolwe cakuzyiba asyoonto buyo kujulu nkwakkala Jehova, tuyoobona bukombi busalala mbobwakasofwaazyigwa cakumaninina, tuya kwiiya Jehova mbwabukulusya bantu bakwe akubakwabilila, alimwi tuyoobona zili kumbele ciindi muntu woonse uupona nayookomba Jehova. Mucibalo citobela, tuyoolanga-langa cilengaano cakusaanguna Ezekieli ncaakalemba. Ciyootugwasya kweezyeezya kujatikizya Jehova ambocilibonya cibeela cambunga yakwe yakujulu, akukankaizya ikaambo walo alikke ncayelela kukombwa, kupegwa bukombi busalala.\n^ munc. 4 Kulibonya kuti Abelo wakazyalwa nokwakainda buyo ciindi cisyoonto kuzwa Adamu alimwi a Eva nobakatandwa mu Edeni. (Matl. 4:1, 2) Lugwalo lwa Matalikilo 4:25 lwaamba kuti Leza wakapa Seti “mubusena bwa Abelo.” Adamu wakajisi myaka yakuzyalwa iili 130 ciindi naakazyala Seti, walo uulibonya kuti wakazyalwa kuzwa Abelo naakajaigwa. (Matl. 5:3) Aboobo Abelo weelede kuti wakajisi myaka iisika ku 100 ciindi naakajaigwa a Kaini.\n^ munc. 15 Lugwalo lwa Matalikilo 4:26 lwaamba kuti kuciindi naakali kupona Enosi, muzyukulu wa Adamu, “bantu bakatalika kwiita zina lya Jehova.” Nokuba boobo, beelede kuti bakali kucita boobo munzila iitali yabulemu, ambweni bakali kuswaanganya zina lya Jehova kumituni.\n^ munc. 17 Leza mwaalumi uutegwa Nana alimwi wakazyibidwe azina lyakuti Sini. Nokuba kuti bantu ibakali kukkala mumunzi wa Uri bakali kukomba baleza banji, matempele alimwi azipaililo izyakali mumunzi ooyo zyakaabidwe kapati kulinguwe.\n^ munc. 24 Bbokesi lyacizuminano lisalala nolyakagusyigwa mutente lyakukombela, kuboneka kuti Jehova wakali kuzitambula zipaizyo izyakali kupegwa mumasena aambi kunze azyeezyo izyakali kutuulwa atente lyakubunganina.—1Sam. 4:3, 11; 7:7-9; 10:8; 11:14, 15; 16:4, 5; 1Mak. 21:26-30.\n^ munc. 28 Kuboneka kuti Ezekieli wakali amyaka iili 30 naakatalika kusinsima mumwaka wa 613 B.C.E. Aboobo, kweelede kuti wakazyalwa mumwaka wakuma 643 B.C.E. (Ezk. 1:1) Josiya wakatalika kweendelezya mu 659 B.C.E., mpoonya bbuku lya Mulawo, kuboneka kuti lyakusaanguna, lyakajanwa ambweni afwaafwi amwaka wanamba 18 wabulelo bwakwe, naa andiza mumwaka wa 642-641 B.C.E.\nIno nkaambo nzi Jehova ncaakabukaka bukombi bwa Kaini akuzumina bwa Abelo?\nIno ncinzi ncomwaiya kujatikizya bukombi busalala kuzikozyanyo zyabantu bakaindi?\nIno ncibeela nzi cabbuku eeli ncomuyanda kapati kuyakwiiya?


Usibondila banokwanisa kasa unshaji wose.\n"Koga Mwali wakashala zwinhu zwobulema munyika kutila kuswabisa bachenjevu" (BaKorinte 1:27)\nMakole manji apinda, She wakalebeleka nami ndichili umbisana usanu aswincha makole makumi mabili. Kwaluba kuli kokutanga kuwha nokwangu Mwali elebeleka. Wakati kwandili, "Ndimuda kuti usenge banhu bangu kufuma lyabo." Noyo unshajiwobupenyu bwangu, andijaluba ndiziba nezwefuma; ndaluba ndichinotanga! Akuna waluba andilayija kuti tine fuma muna Kristo.\nMubuta lyabana takalayijwa kushingila Mwali nokusungwala akale noludo, nengano inji jebhayibhili imbuia, koga akuna wakadombola ifuma muna Kristo. Koga Mwali paakati kwandili, "ndinoda kuti usenge banhu bangu kufuma lyabo," ndakavumila. Ndakangodimbwa kwaali ndisinowhisisa kuti kasa zwini zwandabujwa. Ndaluba ndiziba kuti uchanditondeja kuti ini, nokudalo wakata alo; ndimo mwandili nangweno.\nKuba kwangu naShe kunotendejela zwakalebwa naPauli uMpostoli kuba Efeso 3:8 "imi untukutuku pakati pabo bwose bachena, ndakapiwa yechi Chipiwo chokubhaunula kuna bokuzhe bufumi businojiba bwaKristo." (AMPC) Langalila: ngana akashaka banhu balokwanisa kasa, ngana Jesu akazwalwa kuna Kesali akakubukila mungumba yaShe, koga azwijakaba alo. Bhayibhili linoti, "feno lingani banakwaina kushobwa kwenu, pakati penu abatoba banji bana maano kuzwinhu zwenyika, abatoba banji banesimba, abatoba banji banengumba jobutezi bakashobwa..." (BaKorinte 1:26-27)\nBaKorinte 3:5 banoti.."kusi kuti isu nokwedu tina isimba linotisa kuti tiyeye kuti kana chipi zwacho chinhu chinova kunasu, kuzhala kwedu kunova kunaMwali."\nIbala linoti "kukwana" linova kutubula. Ndiye wakakushoba akakusimisa nokutubula kupezhulu kuta mishingo iye. Usizwilingile pasi, kana kulangalila kuti akuna zwinoshamisila nawi. Wakakuta kuti utubule nokudalo linga mbeli kobutela bubo. Ulangalile unshaji wose kuti kuna zwinoshamisila mwauli kwauli, ndizwo akakuta kuti uzhajikije kukushoba mubupenyu bubo.\nTate banodikana, ndinoboka kundida nokubambila bupenyu bwangu kupenya kwenu. Mundibiga bo mumishingo yenu ilokosha nokundipa iNdebo imbuya yenu inopenya mubimba nami. Kuva kwandili, banji bachaziba Kristo nefuma lyabo mwaali, muZina lyaJesu. Amen.


Kuulu kwa Bbiza | Sena Cakalengwa Buya?\nAMUBALE MU Afrikaans Albanian Amharic Arabic Armenian Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bengali Bulgarian Cebuano Chichewa Chinese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chitonga Croatian Czech Danish Dutch English Estonian Ewe Finnish French Georgian German Greek Gujarati Hebrew Hiligaynon Hindi Hungarian Icelandic Iloko Indonesian Italian Japanese Kannada Kinyarwanda Kirghiz Kirundi Korean Lingala Lithuanian Macedonian Malagasy Malayalam Maltese Marathi Myanmar Nepali Norwegian Oromo Polish Portuguese Punjabi Romanian Russian Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Setswana Silozi Sinhala Slovak Slovenian Spanish Swahili Swahili (Congo) Swedish Tagalog Tahitian Tamil Telugu Thai Tigrinya Tsonga Turkish Twi Ukrainian Urdu Vietnamese Xhosa Zulu\nKuulu kwa Bbiza\nBBIZA (litegwa Equus caballus) lilakonzya kuzuza makkilomita aali 50 muwoola lyomwe. Nokuba kuti eeci cibikkilizya kubeleka canguzu, pele ninguzu buyo zisyoonto zibeleka. Ino eeci cikonzyeka buti? Makani ali kumaulu aabbiza.\nAmulange-lange cicitika ciindi bbiza nolibalika. Akaambo kakuti milambi yanjiyo ilalandamuka, ciindi bbiza nolilyata ansi, milambi eeyi icita mbuli masipiliŋi yalo iipa kuti bbiza kaliwaalwa kumbele.\nKuyungizya waawo, bbiza nolisotoka, maulu anjiyo inga alanyanyaala kapati cakuti inga anyonyoona milambi yanjiyo. Nokuba boobo, milambi iili kumaulu ilagwasyilizya kutegwa bbiza litalicisi kumaulu. Basikuvwuntauzya baita cibeela eeci camilambi kuti “milambi iibeleka munzila iilibedelede” iipa kuti bbiza kalibalika alimwi akuba anguzu.\nBasyaazibwene basola kupanga malobboti aajisi maulu one mukwiiya mbwaakapangwa maulu aabbiza. Nokuba boobo, kweelana ambobakaamba ba Biomimetic Robotics Laboratory of the Massachusetts Institute of Technology, tacili cuuba-uba kwiiya mbwaapangidwe maulu aabbiza kubelesya zibelesyo zyamazuba aano alimwi aluzyibo luliko.\nIno muyeeya buti? Sena mbwaapangidwe maulu aabbiza cakacitika akaambo kakusanduka kwazintu naa akalengwa buya?\nMabala Amusale naa muyanda kukkopa zyakamwaigwa izyakalekkoodwa SINSIMUKA! October 2014 | Ino Kuzwidilila Kwini-kwini Caamba Nzi?


Jeremia 8 | Bibele ya fa Intaneti | New World Translation\nSicaba siketa mikwa ya babañata (1-7)\nButali bwabona ki bufi kusina linzwi la Jehova? (8-17)\nJeremia walila kabakala kutulwa kwa Juda (18-22)\n“Kana hakuna balusamu mwa Giliadi?” (22)\n8 “Ka nako yeo,” kubulela Jehova, “masapo a malena ba Juda, masapo a manduna bahae, masapo a baprisita, masapo a bapolofita, ni masapo a babayahile mwa Jerusalema akazwisiwa mwa mabita aona. 2 Akayanehiwa mwatasaa lizazi ni mwatasaa kweli ni mwatasaa mpi kaufela ya mahalimu, zona linto zene balata, zene basebeleza, zene balatelela, zene babata-bata, ni zene bakubamela.+ Habana kukubukanyiwa kamba kupumbekiwa. Bakaba sina musutelo fafasi.”+ 3 “Mi masiyaleti a lubasi lolumaswe lo, bona babapunyuhile, bakaketa lifu kufita bupilo mwa libaka kaufela zeni balundulezi ku zona,” kubulela Jehova wa limpi. 4 “Mi ubabulelele, uli: ‘Jehova sabulela ki se, uli: “Kana bakawa ni kusazuha hape? Haiba mutu asikuluha, kikuli yomuñwi ni yena haana kusikuluha nji? 5 Ki kabakalañi sicaba se, sesiyahile mwa Jerusalema, hasizwelapili kusasepahala? Bañañelela bupumi;Bahana kusikuluha.+ 6 Neniisize mamelelo ku bona mi neninze niteeleza, kono nebabulela ka mukwa osika luka. Hakuna mutu yanaabakezi bumaswe bwahae kamba kubuza kuli: ‘Ki sika mañi seniezize?’+ Mutu ni mutu ukutela kwa mikwa ya babañata, inge pizi yematela kwa ndwa. 7 Nihaiba mombo wa mwa mbyumbyulu waziba linako za mwaha;*Liiba ni kambimbi ni liowanyi libuluka nako yazona ya kukuta.* Kono batu baka bona habautwisisi katulo ya Jehova.”’+ 8 ‘Mukona kubulela cwañi kuli: “Lunani butali, mi lunani mulao* wa Jehova”? Kakuli mane siñoliso* sesipuma*+ sa bañoli siitusisizwe feela kwa kuñola buhata. 9 Bababutali baswabile.+ Basabile mi bakaswalwa. Bahanile linzwi la Jehova,Mi butali bwabona ki bufi? 10 Cwale basali babona nika bafa baana basili,Masimu abona nika afa batu basili;+Kakuli kuzwa ku yomunyinyani ka kufitisisa kuisa ku yomuhulu ka kufitisisa, mutu ni mutu uipumanela lika ka bupumi;+Kuzwa ku mupolofita kuya ku muprisita, mutu ni mutu uputelela babañwi.+ 11 Mi balika kufolisa sitombo sa mwanaa musizana wa sicaba saka ka likesha, banze bali:“Kunani kozo! Kunani kozo!” Hailifo kozo haiyo.+ 12 Kana bautwa maswabi kabakala zenyenyisa zebaezize? Habautwi maswabi nihanyinyani! Habazibi ni mokuutwahalela kuba mwa maswabi!+ Kabakaleo, bakawa mwahalaa babawile. Hanika bafa koto bakasitatala,’+ kubulela Jehova. 13 ‘Hanika bakubukanya, nika bafelisa,’ kubulela Jehova. ‘Hakuna miselo yekasiyala kwa kota ya veine, mi hakuna lifeiga zekasiyala kwa kota ya feiga, mi matali akaletuka. Mi bakalatehelwa ki zene nibafile.’” 14 “Luineziñi fa? Halukopaneñi hamoho mi lukene mwa mileneñi yesilelelizwe,+ luyo shwela mwateñi. Kakuli Jehova Mulimu waluna uka lubulaya,Mi ulufa mezi anani sifanu kuli lunwe,+Bakeñisa kuli lufoselize Jehova. 15 Nelulibelezi kozo, kono hakuna sesinde sesitile,Nelulibelezi nako ya kufoliswa, kono kutile sabo yetuna!+ 16 Kwa Dani kuutwahala mulumo wa lipizi zahae zefuta moya.Lipizi zahae halilila, Naha kaufela yazikinyeha. Litaha kuto ca naha ni zekuyona kamukana,Muleneñi ni babapila mwateñi.” 17 “Kakuli nilumela linoha mwahalaa mina,Linoha zenani sifanu zesakonwi kuambelelwa,Mi kaniti lika miluma,” kubulela Jehova. 18 Maswabi aka haafeli;Pilu yaka yakula. 19 Kwa naha ya kwahule kuutwahala muhuwo wa kukupa tusoWa mwanaa musizana wa sicaba saka, yali: “Kikuli Jehova haayo mwa Sione? Kamba kikuli mulena wa Sione haayo mwateñi?” “Ki kabakalañi haba nifoselize ka maswaniso abona akupanga,Ka milimu yabona yesina tuso, ya kusili?” 20 “Nako ya kutulo ifelile, matabula afelile,Kono halusika piliswa!” 21 Niutwa butuku kabakala sitombo sa mwanaa musizana wa sicaba saka;+Niswabile hahulu. Niswelwi ki sabo yetuna. 22 Kana hakuna balusamu mwa Giliadi?+ Kamba kana hakuna mualafi mwateñi?+ Ki kabakalañi mwanaa musizana wa sicaba saka haasika foliswa?+\n^ Kamba “linako zetomilwe.”\n^ Kamba “kututa.”\n^ Kamba “peni.”\n^ Kamba “sa buhata.”


Mu Zwelepili ku Susuezana ka Zazi ni Zazi—Maheberu 3:13 | Tuto\n“Haiba mu na ni manzwi a ku susueza sicaba, ha mu a bulele.”—LIKEZO 13:15.\nLIPINA: 121, 45\nKi kabakalañi kususueza babañwi hakukona kutahisa lika zende?\nMutala wa Jehova, Jesu, ni wa muapositola Paulusi ukona kululutañi ka za kususueza babañwi?\nLukona kufa cwañi susuezo yetusa?\n1, 2. Mutaluse libaka hakuli kwa butokwa kususueza babañwi.\nBO CRISTINA, base banani lilimo ze 18 babulela kuli: “Bashemi baka habani babazangi, kono baninyazanga hahulu. Mi mañzwi abona autwisa hahulu butuku kwa pilu.  Banibulelelanga kuli niezanga inge mwanana, hakuna seni ikonela, mi niyomukima hahulu. Kacwalo, hañata naalilanga mi hanitabelangi kubulela ni bona. Niikutwanga kusaba wabutokwa.” Kuzwafisa hahulu kupila ni batu babasa susuezangi babañwi!\n2 Kususueza babañwi kukona kutahisa lika zende. Bo Rubén babulela kuli: “Ka lilimo zeñata nibile ni maikuto a kuli hani wabutokwa. Kono nako yeñwi hane lukutaza, muuna-muhulu yenenili ni yena alemuha kuli nenisina tabo. Muuna-muhulu yo, ateeleza ka mufelañeke, haneninze ni bulela maikuto aka. Kihona anihupulisa ka za lika zende zenenisweli kupeta. Hape, naanihupulisize manzwi a Jesu a kuli mañi ni mañi waluna ki wabutokwa hahulu kufita litaha zeñata. Hañata nahupulanga liñolo leo, mi lisaniomba-ombanga. Manzwi a muuna-muhulu yo, naanitusize hahulu.”—Mat. 10:31.\n3. (a) Muapositola Paulusi naabuleziñi ka za kususueza babañwi? (b) Lukanyakisisañi mwa taba ye?\n3 Kususuezanga babañwi ki kwa butokwa hahulu, mi ki lona libaka Bibele haikoñomekile hahulu taba yeo. Muapositola Paulusi naañolezi Bakreste ba Maheberu kuli: “Mu tokomele, mizwale, kuli ku mina kutokwe ya ka ba ni pilu ye maswe ye si na tumelo ka ku yauluka ku zwa ku Mulimu ya pila; kono mu zwelepili ku susuezana ka zazi ni zazi, . . . kuli ku mina kutokwe ya ka tatafazwa ki maata a puma a sibi.” (Maheb. 3:12, 13) Mwakona kuutwisisa hande kelezo ya kususuezana haiba nako yeñwi mukile mwasusuezwa hahulu ki manzwi a mutu yomuñwi. Kacwalo, halunyakisiseñi lipuzo ze: Ki kabakalañi kususueza babañwi hakuli kwa butokwa? Lukona kuitutañi ku Jehova, Jesu, ni Paulusi ka mo nebasusuelelize babañwi? Mi lukona kufa cwañi susuezo yetusa?\nBATU BATOKWA KUSUSUEZWA\n4. Ki bo mañi babatokwa susuezo, kono ki kabakalañi batu babañata kacenu habasa susuezangi babañwi?\n4 Kaufelaa luna lutokwa kususuezwa. Mi sihulu lutokwa kususuezwa halunze luhula. Muluti yabizwa Timothy Evans utalusa kuli: “Banana . . . batokwa hahulu kususuezwa sina feela simela mositokwela mezi. Mwanana hafiwa susuezo uikutwanga kuba wabutokwa ni kuli waitebuhiwa.” Kono lupila mwa linako zetaata. Batu ki baitati, babasina lilato la taho, kacwalo babañata habalati kususueza babañwi. (2 Tim. 3:1-5) Bashemi babañwi habababazangi bana babona bakeñisa kuli ni bona bashemi babona nebasa bababazangi. Babeleki babañata ni bona habababaziwangi, kacwalo, babilaela kuli mwa libaka za mibeleko kunani butata bwa kusasusueza babañwi.\n5. Susuezo iamañi?\n5 Susuezo hañata iama kubabaza mutu yomuñwi bakeñisa kuli uezize nto yeñwi hande. Hape lwakona kususueza babañwi ka kubabulelela kuli bananani tulemeno totunde kamba ka kubulela ka nzila ‘yeomba-omba babalobehile lipilu’ ili babazwafile. (1 Mates. 5:14) Linzwi la Sigerike lelitolokilwe kuli “kususueza,” litalusa “kubiza yomuñwi kuli ato yema kwatuko.” Halunze lusebelisana ni mizwale ni likaizeli baluna, lubanga ni kolo ya kubabulelela nto yekona kubasusueza. (Mubale Muekelesia 4:9, 10.) Halubanga ni kolo ya kutaluseza babañwi kuli lwabalata ni kuli lwaitebuha bona, kana lwaezanga cwalo? Musika alaba kale puzo yeo, mukaeza hande kunahanisisa lishitanguti le: “Linzwi lelibulelwa ka nako yelukile—ki lelinde luli!”—Liprov. 15:23, NW.\n6. Ki kabakalañi Diabulosi habata kuluzwafisa? Mufe mutala.\n6 Satani Diabulosi ubata kuli luzwafe bakeñisa kuli waziba kuli haluzwafile kubunolo kufokola kwa moya ni kufokola mwa linzila zeñwi. Liñolo la Liproverbia 24:10 libulela kuli: “Ha u fokola mwa lizazi la ziyezi, maata a hao ki a manyinyani.” Satani naaitusisize miinelo yetaata ni litamilikezo kuli azwafise Jobo muuna yalukile, kono milelo yesituhu yeo, neisika konda. (Jobo 2:3; 22:3; 27:5) Lwakona kulwanisa misebezi ya Diabulosi ka kususuezanga batu ba mwa lubasi lwaluna ni ba mwa puteho yaluna. Halueza cwalo, lukaba ni tabo mi lukaikutwa kusilelezwa haluli mwa malapa aluna ni kwa Ndu ya Mubuso.\nMITALA YA MWA BIBELE YA KUSUSUEZA BABAÑWI\n7, 8. (a) Ki mitala ifi ya mwa Bibele yebonisa kuli Jehova uunga kususueza babañwi kuba nto ya butokwa? (b) Bashemi bakona kuezañi kuli balikanyise mutala wa Jehova? (Mubone siswaniso sesi fa likepe 4.)\n7 Jehova. Walisamu naaopezi kuli: “Muñaa Bupilo u fakaufi ni ba ba na ni pilu ye lobehile, mi u pilisa ba ba ikutwa ku swaba mwa moya wa bona.” (Samu 34:18) Jeremia hanaasabile ni kuzwafa, Jehova naasusuelize mupolofita yasepahala yo kuli azwelepili kuba ni buikolwiso. (Jer. 1:6-10) Mi munahane feela mwanaaikutwezi kususuezwa mupolofita Daniele wamusupali, Mulimu hanaalumile lingeloi kuto mutiisa. Lingeloi leo labiza Daniele kuli muuna “ya latwa hahulu” kamba wa butokwa hahulu! (Dan. 10:8, 11, 18, 19) Kana ni mina hamukoni kususueza bahasanyi, mapaina, ni mizwale ni likaizeli babañwi babafelezwi ki maata?\n8 Mulimu naasika ikutwa kuli bakeñisa kuli naasebelize ni Mwanaa hae yalatwa, yena Jesu, ka lilimo zeñata, naasatokwi kumubabaza ni kumususueza hanaali fa lifasi. Mwa sibaka sa kueza cwalo, ka linako zepeli Jesu naautwile Ndatahe habulela kuzwelela kwa lihalimu kuli: “Yo ki Mwanaka, ya latwa, ye ni katelwa.” (Mat. 3:17; 17:5) Ka kueza cwalo, Mulimu naasusuelize Jesu ili kumukolwisa kuli naaeza hande luli. Jesu ulukela kuba yanaaikutwile kususuezwa hanaautwile habeli manzwi ao, kwa makalelo a bukombwa bwahae ni kwa mafelelezo a bupilo bwahae fa lifasi. Jehova hape naalumile lingeloi lahae kuto tiisa Jesu ka nako yanaaziyelehile hahulu busihu bwa mafelelezo asika shwa kale. (Luka 22:43) Haiba lu bashemi, haike lulatelele mutala wa Jehova ka kubabazanga bana baluna kamita ni kubasusuezanga habaeza hande. Hape luswanela kubatusa sihulu haiba ka zazi ni zazi kwa sikolo batalimana ni miliko yekona kubapalelwisa kuzwelapili kusepahala.\n9. Mutala wa Jesu wa mwanaaezelize baapositola bahae ululutañi?\n9 Jesu. Busihu bwa naatomile Kupuzo, Jesu naalemuhile kuli baapositola bahae nebanani kalemeno kakamaswe ka buikuhumuso. Jesu niha naatapisize mahutu abona ka buikokobezo, baapositola bahae nebasa zwelapili kukananisana fa taba ya kuli yomutuna mwahalaa bona ki mañi, mi Pitrosi naabonisize moya wa kuisepa hahulu. (Luka 22:24, 33, 34) Nihakulicwalo, Jesu naababalize baapositola bahae babasepahala kabakala kutiiseza ni yena mwa litiko zahae kaufela. Naapolofitile kuli nebaka eza misebezi yemituna hahulu kufita yanaaezize, mi naabakolwisize kuli Mulimu naabalata luli. (Luka 22:28; Joa. 14:12; 16:27) Lwakona kuipuza kuli: ‘Kana nalikanyisa Jesu ka kubabazanga bana baka ni batu babañwi habaezize hande, kamba kana niisanga feela mamelelo kwa mafosisa abona?’\n10, 11. Muapositola Paulusi naabonisize cwañi kuli naaanga kususueza babañwi kuba nto ya butokwa?\n10 Muapositola Paulusi. Mwa mañolo ahae, Paulusi naabulezi litaba zende ka za Bakreste babañwi. Babañwi ku bona naazamaile ni bona mwa misipili ka lilimo zeñata mi kusina kukakanya, naaziba mifokolo yabona. Nihakulicwalo, naabulezi feela litaba zende ka za bona. Ka mutala, Paulusi naatalusize kuli Timotea neli ‘mwana yalatwa ni yasepahala ku Mulena,’ yanaaisa pilu kwa lipilaelo za Bakreste babañwi. (1 Makor. 4:17; Mafil. 2:19, 20) Paulusi naababalize Tite kwa puteho ya kwa Korinte ka kubulela kuli “ki mulikanaa ka ni mubeleki sina na, ya mi sebeleza.” (2 Makor. 8:23) Kusina kukakanya, Timotea ni Tite nebaikutwile kususuezwa hane balemuhile mwanaaikutwela Paulusi ka za bona!\n11 Paulusi ni Barnabasi nebabeile bupilo bwabona mwa lubeta ka kukutela mwa libaka mone baezizwe maswe ki batu babañwi. Ka mutala, kusina taba ni kuli nebalwanisizwe hahulu mwa Listra, nebakutezi kwateñi kuyo susueza balutiwa babanca kuli bazwelepili mwa tumelo. (Lik. 14:19-22) Mwa Efese, Paulusi naafumani sikwata sa batu babañata bane banyemile hahulu. Liñolo la Likezo 20:1, 2 libulela kuli: “Cwale mufilifili . . . ha se u kokobezi, Paulusi a lumela balutiwa liñusa la ku ba biza, mi ha mano ba susueza ni ku ba laeza, a kala musipili wa hae wa ku liba Masedonia. Ha saa ile mwa libaka zeo ni ku susueza ba naa fumani mwateñi ka manzwi a mañata, a taha mwa naha ya Magerike.” Ka niti, kususueza babañwi neli nto ya butokwa hahulu ku Paulusi.\nKUSUSUEZA BABAÑWI KACENU\n12. Mikopano yaluna ilufanga cwañi kolo ya kufa ni kuamuhela susuezo?\n12 Libaka leliñwi Ndataa luna wa kwa lihalimu haezize tukiso yesishemo ya kuli luno kopananga kamita ki la kuli luyo fanga ni kuamuhela susuezo. (Mubale Maheberu 10:24, 25.) Sina balateleli ba Jesu ba kwa makalelo, ni luna lwakopananga hamoho ka mulelo wa kuituta ni kususuezana. (1 Makor. 14:31) Bo Cristina, babatalusizwe kwa makalelo a taba ye babulela kuli: “Senitabela hahulu kwa mikopano ki lilato ni susuezo yenifiwanga. Fokuñwi niyanga kwa Ndu ya Mubuso inze ni zwafile. Kono hanifitanga likaizeli baniatumelanga, kunikumbata, ni kunibulelela kuli nibonahala hande. Banibulelelanga kuli banilata mi batabile kunibona inze nieza zwelopili kwa moya. Susuezo yabona initahisezanga tabo!” Ki nto yekatulusa haiba mañi ni mañi waluna ueza mwakonela kaufela kuli “lu susuezane mwahalaa luna”!—Maro. 1:11, 12.\n13. Ki kabakalañi batu base basebelelize Mulimu ka nako yetelele habatokwa susuezo?\n13 Nihaiba batu base basebelelize Mulimu ka nako yetelele batokwa susuezo. Munyakisise mutala wa Joshua. Naasebelelize Mulimu ka busepahali ka lilimo zeñata. Niteñi Jehova naataluselize Mushe kuli asusueze Joshua, ka kumubulela kuli: “Ukete Joshua mi umususueze ni kumutiisa, kakuli ki yena yakaetelela sicaba se hasika silela mwabuse mi ki yena yaka batusa kuyola naha yeuka bona.” (Deut. 3:27, 28, NW) Joshua naatuha eza musebezi omutuna wa kuetelela Maisilaele mwa kuhapa Naha ya Sepiso. Naakatalimana ni matata anaaka mukutiseza mwamulaho, mi naanani kutulwa hañwi mwa ndwa. (Josh. 7:1-9) Ki lona libaka Joshua hanaatokwa kususuezwa ni kutiiswa! Kacwalo, haike mañi ni mañi waluna asusuezange baana-bahulu, kukopanyeleza cwalo ni baokameli ba mupotoloho bababeleka ka taata kubabalela mutapi wa Mulimu. (Mubale 1 Matesalonika 5:12, 13.) Muokameli wa mupotoloho yomuñwi ubulela kuli: “Fokuñwi mizwale balufanga mañolo a buitumelo ili abulela mone baikolezi kuina ni luna ka nako yene lubapotela. Lwabulukanga mañolo ao, mi lwaabalanga hape haluikutwa kuzwafa. Mañolo ao alususuezanga luli.”\nBana baluna bahulanga hande haluba susueza (Mubone paragilafu 14)\n14. Ki nto mañi yebonisa kuli kususueza ni kubabaza babañwi ki kokunde halufa kelezo?\n14 Baana-bahulu Basikreste ni bashemi balemuhile kuli haiba babata kuli kelezo ye mwa Bibele ilatelelwe, baswanela kubabaza ni kususueza babañwi. Paulusi hanaababalize puteho ya kwa Korinte kabakala kulatelela kelezo yahae, balukela kuba bane basusuelizwe kuzwelapili kueza zelukile. (2 Makor. 7:8-11) Bo Andreas, babanani bana bababeli babulela kuli: “Kubabaza banana kubatusa kuhula kwa moya ni mwa maikuto. Kubunolo ku bona kuamuhela kelezo haiba basusuelizwe. Nihaike kuli bana baluna baziba zelukile, kueza zelukile kukaba mupilelo wabona haiba kamita lwabasusuezanga.”\nMWAKUFELA SUSUEZO YETUSA\n15. Ki muhato ufi olukona kuunga wa kususueza babañwi?\n15 Mubonise balapeli ka mina kuli mwaitebuha buikatazo bobaeza ni tulemeno twabona totunde. (2 Makol. 16:9; Jobo 1:8) Jehova ni Jesu baitebuha hahulu zaeza mañi ni mañi waluna kuli azwisezepili za Mubuso, niha neikaba kuli buikatazo bwaluna ni linubu zaluna ki zelikani feela. (Mubale Luka 21:1-4; 2 Makorinte 8:12.) Ka mutala, mizwale ni likaizeli baluna base basupezi baezanga buikatazo bobutuna bwa kufumaneha ni kuabana mwa mikopano, hamohocwalo ni kuyanga mwa sebelezo ya mwa simu. Kana haluswaneli kubababaza ni kubasusueza kabakala buikatazo bo?\n16. Ki kabakalañi haluswanela kuba ni mukwa wa kususuezanga babañwi?\n16 Folubela ni kolo kaufela luitusise yona kwa kususueza babañwi. Haiba lubona kuli mutu yomuñwi uezize nto yeñwi yende, ki hande kumubabaza. Munyakisise zeneezahezi ka nako yeñwi, Paulusi ni Barnabasi hanebali kwa Antioke mwa Pisidia. Manduna ba sinagoge ya kwateñi bababulelela kuli: “Baana, mizwale, haiba mu na ni manzwi a ku susueza sicaba, ha mu a bulele.” Paulusi aalaba kupo yeo ka kufa ngambolo yende. (Lik. 13:13-16, 42-44) Kacwalo, haiba lwakona kufa manzwi asusuezo, haike lueze cwalo. Lukalemuha kuli haiba luba ni mukwa wa kususuezanga babañwi, ni luna lukasusuezwanga ki babañwi.—Luka 6:38.\n17. Ki nto mañi yekona kutahisa kuli manzwi aluna akubabaza atuse hahulu ni kufita?\n17 Mubulele ka kusepahala ni ka kunonga. Kubulela manzwi a kubabaza ni a kususueza kwatusa, kono kutusa hahulu haiba lubulela ka kunonga, sina mwanaezelize Jesu hanaafile lushango kwa Bakreste ba kwa Tiyatira. (Mubale Sinulo 2:18, 19.) Ka mutala, haiba lu bashemi, lwakona kubulelela bana baluna zeluitebuha ka mobaezeza zwelopili ya kwa moya. Mwakona kubulelela me wa likwasha zemuitebuha ka za mwautela bana bahae kusina taba ni matata atalimana ni ona. Kubabaza ni kususueza ka nzila yecwalo, kukona kutusa hahulu!\n18, 19. Lukona kuyaha cwañi babatokwa susuezo?\n18 Jehova hanaa kulubulela kuli luyo susueza mutu yomuñwi sina mwanaaezelize ku Mushe hanaa mutaluselize kuyo susueza ni kutiisa Joshua. Niteñi Mulimu utabelanga hahulu halubona inze lubulela manzwi a kususueza balapeli ka luna ni batu babañwi. (Liprov. 19:17; Maheb. 12:12) Ka mutala, lwakona kubulelela mubuleli wa ngambolo ka mo ngambolo yahae ilutuselize kufumana kelezo yenelutokwa, kamba ka mo ilutuselize kuutwisisa hande liñolo leliñwi. Kaizeli yomuñwi naañolezi mubuleli wa mupoti kuli: “Nihaike kuli neluambozi ka mizuzu isikai feela, nemulemuhile kuli nenizwafile, mi semuniomba-omba ni kunitiisa. Nibata kuli muzibe kuli hanemubulezi ka nzila yesishemo, hane mufa ngambolo ni hanemuambola ni na, neniikutwile kuli neniamuhezi mpo yenezwa ku Jehova.”\n19 Kusina kukakanya, lukafumana linzila zeñata za kuyaha ka zona babañwi kwa moya haiba lulika ka taata kuitusisa kelezo ya Paulusi yeli: “Mu zwelepili ku susuezana ni ku yahisana, sina mane mo mu ezeza.” (1 Mates. 5:11) Ka niti kaufelaa luna lukatabisa Jehova haiba ‘lu zwelepili ku susuezana ka zazi ni zazi.’\n^  (paragilafu 1) Mabizo amañwi acincizwe.