Devizno poslovanje - Docsity\ngurmanija 21 March 2015\nDevizno poslovanje, Završni rad' predlog Ekonomija. Univerzitet u Banjoj Luci\nO deviznom tržištu govorimo u onom trenutku kada dođe do kontakta izmeđudomaćih i stranih deviznih rezidenata u sferi ekonomskih transakcija, i kad navedenikontakti dovedu do određenih devizno-pravnih poslova. Iz ovih odnosa rezultira ponudai tražnja specifične vrste robe - deviza, a njihov susret predstavlja devizno tržište.S obzirom na specifičnost deviznog tržišta predmet istraživanja i analize u ovomradu je funkcionisanje ovog tržišta, odnosno svih elemenata koji ga čine, sa posebnimakcentom na devizna tržišta u zemljama u tranziciji. Posredstvom deviznog tržišta,vlasnici novčanih sredstava transferišu strana sredstva plaćanja u domaća, i obrnuto, pase sa tim sredstvima pojavljuju na domaćem, odnosno inostranom novčanom tržištu. Sobzirom na to, devizno tržište se najčešće definiše kao mjesto na kome se vrši kupovinai prodaja deviza. Njegov osnovni zadatak je da svim učesnicima međunarodne trgovineobezbijedi dovoljnu količinu deviza za plaćanje uvoza i izvoza.Devizno tržište je sastavni dio cjelokupnog finansijskog sistema jedne nacionalneekonomije i njegov značaj je izuzetno veliki za datu ekonomiju. Za zemlje u tranziciji to je takođe važan segment finansijskog tržišta, jer doprinosi njihovom uključivanju umeđunarodne ekonomske tokove. Međutim, zbog brojnih reformi koje se sprovode uovim zemljama, one se susreću sa mnogim teškoćama vezanim za funkcionisanjedeviznog tržišta.S ozbirom na to, koristeći analitičke i komparativne metode, cilj mi je ukazati naosnovne probleme deviznih tržišta u zemljama u tranziciji i način njihovog prevazilaženja kako bi se što više približile deviznim tržištima ekonomski razvijenihzemalja. Naime, zbog sveukupne ekonomske situacije u zemljama u tranziciji, njihovadevizna tržišta nisu dovoljno razvijena, a s druge strane, razvoj deviznog tržišta iukupnog finansijskog sistema je uslov koji ove zemlje moraju ispuniti kako binapredovale u procesu tranzicije. Stoga mi je namjera dokazati hipotezu da se deviznotržište u zemljama u tranziciji ne može razviti bez određenih temeljnih promjena usadašnjem ekonomskom sistemu, ali i da se bez potpunijeg i svestranijeg razvojadeviznog tržišta ne može pokrenuti ni ekonomski razvoj ovih zemalja.Kao teorijska podloga za izradu ovog rada korištena su djela više autora u kojima je detaljno obrađena problematika finansijskih tržišta, prije svega deviznog tržišta, dok je praktičan dio rada zasnovan na rezultatima istraživanja sprovedenim u zemljama utranziciji od strane pojedinih međunarodnih organizacija (IMF, World Bank, EBRD).Postojanje i funkcionisanje deviznog tržišta uslovljeno je postojanjemodgovarajućih institucionalnih pretpostavki od kojih su najvažnije:\n- sami poslovi kupoprodaje deviza; - subjekti deviznog tržišta; - mjere intervencije Centralne banke na deviznom tržištu; - način formiranja kursa (dozvoljene oscilacije).Cont. U cilju što detaljnijih\nobjašnjenja kako navedenih, tako i ostalih elemenata koji susastavni dio deviznog tržišta, rad je podijeljen u šest dijelova\nUspostavljanje deviznog kursa je jedan od osnovnih parametara tržišne ekonomije. Devuzni kurs se može definisati kao cena jedne valute izražena u jedinicama neke druge valute. On nam, samim tim, pruža informaciju koliko jedinica neke valute je potrebno izdvojiti za kupovinu jedne jedinice druge valute. Devizni kurs se, kao cena jedne valute izražena u jedinicama druge valute, određuje na deviznom tržištu u direktnom sučeljavanju ponude i tražnje za datim valutama. Često se u teoriji kao izvor ponude i tražnje za valutama na deviznom tržištu navode tokovi izvoza i uvoza, ali treba imati na umu da je ova konstatacija nastala u vreme kada je međunarodno kretanje kapitala bilo zanemarljivo u odnosu na međunarodnu trgovinu robom i uslugama.\nPostoje dva načina izražavanja deviznog kursa i to su direktno notiranje (evropska konvencija) i indirektno notiranje (britanska konvencija). Kod direktnog notiranja devizni kurs posmatramo kao cenu jedinice strane valute iskazanu u jedinicama domaće valute, a kod indirektnog kao cenu domaće valute uzraženu u jedinicama strane valute.\n1. DEVIZNO TRŽIŠTE\n1.1. Pojam i značaj deviznog tržišta\nMeđusobna povezanost nacionalnih finansijskih tržišta ostvaruje se, uinstitucionalnom smislu, kroz funkcionisanje deviznog tržišta. Ova povezanost izraz jerealnih ekonomskih tokova: međunarodne trgovine, međunarodnih usluga i kretanjastanovništva, koji dovode do ekonomske aktivnosti vezane za inostranstvo, odnosnoaktivnosti izražene u novcu različitom od domaćeg, kao i kretanja kapitala (investicije,špekulativni kapital, dobit, saldiranje) između različitih zemalja. Devizno tržište jeuvijek bilo mehanizam koji je, kao dio nacionalnog finansijskog tržišta, izražavao ponudu i tražnju za inostranim novčanim jedinicama, neophodnim za obavljanje poslovanja ekonomskih subjekata sa inostranstvom i obezbjeđivao pretvaranjenacionalne valute u valutu stranih zemalja. Ova funkcija deviznog tržišta proističe izsamog principa funkcionisanja svjetskog novca u uslovima postojanja različitihnacionalnih valuta, a poseban značaj dobija sa ukidanjem veze nacionalnih valuta sazlatom (definitivan slom Bretonvudskog sistema u 1971. godini).Devizno tržište danas ne samo da povezuje nacionalna finansijska tržišta, nego iizražava njihovu međusobnu uslovljenost. Tendencija globalizacije finansijskog tržištakoja podrazumijeva transmisiju impulsa nacionalnih finansijskih tržišta i stvaranja,uslovno rečeno, posebnih internacionalnih struktura (evrodolarsko tržište,multinacionalne kompanije), daje funkcionisanju deviznog tržišta novu fundamentalnuulogu, kroz koju se uzajamno prepliću nacionalni i globalni faktori ekonomskograzvoja. U skladu sa tim procesom, savremeno devizno tržište konstituiše posebne inove strukturne oblike. Istovremeno, zapaža se i integracija deviznog i drugihsegmenata finansijskog tržišta, djelimično zbog primjene novih tehnologija ikomunikacija, ali i zbog deregulacije (ukidanje devizne kontrole, nacionalna integracijamonetarnog sistema i dr.).Globalno devizno tržište, kao skup nacionalnih tržišta, danas je, po obimutransakcija, najrazvijeniji segment finansijskog tržišta. ''Dnevni promet na ovom tržištuiznosi preko 1.000 milijardi dolara. U strukturi tržišta, najveće je učešće londonskog sa30%, a zatim slijede njujorško sa 20%, tokijsko sa 12,5%, singapursko i švajcarsko sa7%, hongkonško sa 6%, njemačko sa 5% itd.'' 1 ''Devizno tržište je mehanizam preko koga se uspostavljaju relativne vrijednostirazličitih nacionalnih novčanih jedinica – valuta.'' 2 Potreba uspostavljanja relativnih vrijednosti nacionalnih valuta proističe izmehanizma plaćanja, uslovljenog ekonomskim transakcijama koje subjekti jedne zemljeobavljaju sa subjektima drugih zemalja. Naplata robe ili izvršene usluge inostranstvumože se obaviti u domaćoj ili u inostranoj valuti; u prvom slučaju inostrani uvoznik mora kupiti domaću valutu. Turista mora platiti valutom zemlje u kojoj se nalazi, što pretpostavlja kupovinu valute te zemlje, razmjenom gotovine, čekova ili putemkreditnih kartica. Investitor u inostrane hartije od vrijednosti mora pribaviti inostranuvalutu kupovinom deviznih depozita koje njegova banka drži na računima u inostranstvu. Devizno tržište tako obezbjeđuje pretvaranje (kupovinu ili prodaju)domaće u stranu valutu, kroz promet platnih instrumenata koji glase na stranu valutu.Promet novčanih jedinica se obavlja na segmentu deviznog tržišta koji je poznat pod nazivom valutno tržište. Operacije sa novčanim jedinicama su danas skoroisključivo vezane za transakcije pojedinaca, jer za banke predstavljaju skup i rizičan posao (zbog potrebe fizičkog transporta i zaštite, kao i zbog tzv. ''pranja novca'').Kupovina ili prodaja potraživanja koja glase na stranu novčanu jedinicu (mjenice,čekovi, transferi), vrši se na deviznom tržištu u pravom smislu riječi, jer se\npod pojmomdeviza (engl. Foreign Exchange) podrazumijeva potraživanje od inostranstva. Danas je devizno tržište uglavnom skup operacija sa depozitima domaćih kod inostranih banaka. Savremena sredstva komunikacije omogućavaju brzu realizaciju naloga koji se odnosena depozitne račune, čime ubrzavaju i daju elemente sigurnosti funckionisanju deviznogtržišta. Primarna funkcija deviznog tržišta jeste utvrđivanje odnosa vrijednosti jednenacionalne valute prema valutama drugih zemalja. Ovu funkciju tržište vrši formiranjemdeviznog kursa, kao cijene novčane jedinice zemlje izražene u novčanoj jedinici drugezemlje. Devizni kurs formira se međuodnosom ponude i tražnje za devizama i izražavarelativnu vrijednost valute čija se vrijednost utvrđuje. Kroz devizni kurs domaće cijenese efektivno prevode u strane cijene i obrnuto. Promjene u deviznom kursu imajuznačajne konsekvence za privredu. Kada se on mijenja, sve cijene moraju se promijeniti, što ukazuje na karakter deviznog kursa kao ''imaginarne opštosti''nacionalne privrede. Promjene u deviznom kursu utiču na relativnu profitabilnostrazličitih privrednih grana i relativne troškove robe za potrošače. Stoga promjene kursaimaju direktan uticaj na odluke proizvođača, potrošača i investitora u izboru domaće istrane robe i usluga, kao i investiranje u zemlji i inostranstvu.Koncentracijom ponude i tražnje za devizama na deviznom tržištu se otklanja skupi nepogodan proces traženja odgovarajućeg instrumenta plaćanja po valutnoj strukturi,obimu i dospijeću. Devizno tržište na taj način smanjuje transakcione troškoveučesnika.Devizno tržište obezbjeđuje informativnu funkciju, publikovanjem kurseva, štoomogućava ekonomskim subjektima da pravovremeno i tačno utvrde uticaj svojihdeviznih obaveza i potraživanja na bilans poslovanja.Devizno tržište je mehanizam za transfer rizika ekonomskih subjekata koji poslujusa inostranstvom. Ova funkcija posebno je razvijena u savremenim uslovima kolebanjavrijednosti nacionalnih valuta. Najzad, država koristi mehanizam deviznog tržišta za ostvarenje određenih ciljevau monetarnoj oblasti, a posebno i u drugim oblastima vođenja ekonomske politike.\nDevizno tržište je institucija tržišne privrede na kojojse u dosta definisanim uslovima ostvaruje promet deviza. Definicija deviznog tržištauključuje tokove deviznih sredstava u okvirima nacionalne privrede i cirkulacijudeviznih sredstava u ekonomskim odnosima sa inostranstvom. Efikasna cirkulacija idistribucija deviznih sredstava diktira organizaciju deviznog tržišta koje se karakterišeodgovarajućim deviznim tokovima.Jedan devizni tok, vertikalni, predstavlja kanal cirkulacije deviza između bankarskog aparata i klijenta, izvoznika i uvoznika. Na taj način vrši se efikasnadistribucija deviznih sredstava na privredne subjekte po ekonomskim kriterijima .\nDrugi devizni tok podrazumijeva kretanje stranih sredstava plaćanja u okvirima bankarskog aparata. Osnovni zadatak ovog deviznog toka je da na efikasan načinzadovolje zahtjeve prvog toka.Sljedeći, treći, tok deviznih sredstava označava cirkulaciju deviza u odnosima sainostranstvom i praktično služi obavljanju platnog prometa sa inostranstvom.U uslovima nepostojanja jedinstvenog međunarodnog sredstva plaćanja devizno tržištestvara uslove za konverziju valuta i likvidaciju obaveza iz međunarodnih ugovora poosnovu tekućih i kapitalnih transakcija. Na taj način je devizno tržište institucija kojaolakšava odvijanje međunarodne razmjene i doprinosi razbijanju autonomno zatvorenihekonomskih sistema. U odsustvu unutrašnje konvertibilnosti valuta devizni rezidenti suupućeni da na deviznom tržištu kupuju strana sredstva plaćanja s ciljem sticanjakupovne snage na inostranim tržištima. Kada devizni rezidenti, pribavljaju devize natržištu oni postižu veći stepen samostalnosti u svom poslovanju, opredjeljuju svojuaktivnost po ekonomskim kriterijima, što ne može a da se ne odrazi na efikasnostnjihovog poslovanja.Sistem veza deviznih tržišta omogućava domaćoj ekonomiji veću širinu u povezivanju sa inostranim privredama, a, pored toga, obezbjeđuje dodajni spoljni impuls bez kojeg, po pravilu, dolazi do izolovanosti unutrašnjih od spoljnih uslova prilagođavanja.Jedna od osnovnih funkcija deviznog tržišta sastoji se u formiranju realnogdeviznog kursa. Naime, u uslovima postojanja deviznog tržišta nemoguće je održavatinerealne paritetne odnose bez opasnosti da se funkcionisanje deviznog tržišta u cjelinine dovede u pitanje.Devizno tržište\nukazuje neposredno na platnobilansnu situaciju zemlje i tako postajevažan indikator poremećaja nastalih u sferi međunarodne razmjene i domaćim privrednim kretanjima. Ukoliko je na domaćem tržištu novca i kapitala dozvoljen pristup inostranoj ponudi i potražnji, onda devizno tržište postaje neophodna veza prekokoje se odvija plasman novčanog kapitala iz zemlje u zemlju, kreditiranje inostranstva izaduživanje u inostranstvu.Važna funkcija deviznog tržišta sastoji se u mogućnosti osiguranja od kursnog rizika.Postojanje promptnog i terminskog deviznog tržišta omogućava da se, kombinovanimoperacijama na oba tržišta, zaštite buduća i sadašnja potraživanja i obaveze.\n1.2. Karakteristike deviznog tržišta i uslovi za njegovo funkcionisanje\nDevizno tržište ima veliki značaj u finansijskom sistemu jedne zemlje. Ono predstavlja vezu nacionalne privrede sa međunarodnim okruženjem. Osnovna svrha postojanja ovog segmenta finansijskog tržišta je između ostalog da omogući nesmetanoobavljanje međunarodnog platnog prometa i održanje međunarodne likvidnosti zemlje. Na ovim tržištima, preko cijene domaće valute – deviznog kursa najbolje je mogućesagledati efikasnost jedne nacionalne ekonomije. Prema profesoru .Deviznotržište ima više specifičnosti koje ga razlikuju od drugih segmenata finansijskog tržišta ikoje mu daju poseban značaj. Neke od njih su:\nNovac jedne nacionalne ekonomije javlja se u inostranstvu u dvije vrste, i to kaoefektivni inostrani novac ili valuta i kao kratkoročna potraživanja u inostranom novcuili devize.Deviza predstavlja sredstvo međunarodnih plaćanja. Sama riječ deviza vodi porijeklo od francuske riječi ''devise'' i može imati više značenja.Međutim, uglavnom se razlikuje uže i šire značenje pojma deviza. Tako se deviza uužem smislu najčešće definiše kao kratkoročno potraživanje (mjenica ili ček) koje glasina inostranu valutu. U širem smislu, pojam deviza u međunarodnoj ekonomiji, poredkratkoročnog potraživanja koje glasi na inostranu valutu, obuhvata i efektivni straninovac (valute) koji vrši funkciju svjetskog novca.Devize kao potraživanja u inostranoj valuti predstavljaju specifičnu robu koja se kupujei prodaje na deviznom tržištu. Za imaoca deviza (domaći rezident) one nisu novac jer ćeimalac deviza dobiti novac kada proda devize na deviznom tržištu ili kada ih prezentujekod neke banke za naplatu.Cot. Devize, u stvari, predstavljaju uputnicu kupovne moći u inostranstvu, a to znači dainostrani devizni rezident kao korisnik potraživanja u inostranstvu dobija devize koje predstavljaju potraživanja u inostranoj valuti.U sadašnjim uslovima, sa makro- ekonomskog aspekta, devize su potraživanja koja posjeduje jedna nacionalna privreda u valutama drugih nacionalnih privreda (drugihzemalja).Cont. Potraživanja koja imaju tretman deviza bila bi potraživanja po tekućim računima kodinostranih banaka, čekovi i mjenice koje glase na inostrane valute i vučene u inostranim bankama, primljeni akreditivni nalozi, kreditna pisma, telegrafski nalozi i druge hartijeod vrijednosti koje glase na inostrane valute.Postoji više vrsta deviza koje se dijele prema različitim kriterijima.Sa privredno- političkog aspekta, devize mogu da se grupišu u dvije grupe:\n- Slobodne devize (konvertibilne, čvrste, zdrave) su potraživanja u inostranstvu utakvim vrstama inostranih sredstava plaćanja kojima bi njihovi vlasnici mogli daraspolažu slobodno za plaćanja potraživanja u zemlji ili za plaćanja u nekojdrugoj zemlji.\n- Vezane devize (meke, klirinške) glase na kratkoročna potraživanja uinostranstvu, u inostranim sredstvima plaćanja, i to su potraživanja koja bimogla da se koriste samo za dogovorne vrste plaćanja.U zavisnosti od toga koliko uspješno pojedine valute, odnosno devize obavljajufunkciju svjetskog novca, razlikuju se sljedeće vrste deviza:\n- Konvertibilne (čvrste ili slobodne) devize obuhvataju sve one devize koje semogu međusobno konvertovati u neograničenom iznosu po odgovarajućemdeviznom kursu i bez kojih bi multilateralni međunarodni platni promet bionezamisliv.Vlasnici ovih deviza mogu ih slobodno transferisati u druge zemlje i vrlo rado\nse primaju u međunarodnim plaćanjima. U ovu grupu valuta spadaju američkidolar, euro, japanski jen, švicarski franak.\n- Nekonvertibilne (meke) devize su one devize koje se ne mogu slobodnokonvertovati u druge devize i nisu rado primljene u međunarodnim plaćanjima.\nOne se uglavnom koriste u unutrašnjem platnom prometu, jer ih njihovi vlasniciteško ili nikako ne mogu transferisati izvan dotične zemlje. U ovu grupu devizaspadaju potraživanja koja glase u valuti, odnosno efektivni strani novacnerazvijenih zemalja i pojedinih zemalja u razvoju, pa je i razumljivo da jedevizni kurs ovakvih valuta po pravilu vrlo nestabilan i deprecirajući.\n- Transferabilne devize su one devize kojima se može plaćati u zemljama koje su povezane u valutni blok, što znači da su dotične zemlje potpisale valutnisporazum sa zemljom emitentom te devize. Ove devize predstavljaju prelaznioblik od nekonvertibilnih ka konvertibilnim devizama.\n- Klirinške (obračunske) devize su potraživanja iz inostranstva koja rezultiraju iz potraživanja zemlje sa kojom se razmjena i plaćanja vrše putem kliringa. One sekoriste za obračun međusobnih dugovanja i potraživanja zemalja koje susklopile sporazum o kliringu. U ulozi klirinške valute obično se nalazi nekakonvertibilna valuta (npr. dolar, funta, euro, itd.). Najveću upotrebu u međunarodnim odnosima imaju konvertibilne i klirinške devize, putem kojih se obavlja najveći broj međunarodnih finansijskih transakcija uz korištenjerazličitih instrumenata plaćanja.Treći kriterijum za podjelu deviza je pravo raspoloživosti, pa u zavisnosti od togarazlikujemo:\n- Promptne devize su potraživanja u inostranim valutama koja su dospela, potraživanja sa kojima može odmah da se raspolaže i to u zavisnosti odkaraktera deviza, konvertibilnosti valuta na koje glase i od režima korišćenjavaluta\n- Terminske devize su potraživanja u inostranim valutama koja ne mogu odmahda se koriste, nego po isteku unaprijed ugovorenog roka.Devize se mogu steći na više načina, a najvažniji su: izvozom robe, vršenjemusluga, unosom stranog kapitala i zajmovima. U bankarskom poslovanju, sticanjedeviza putem izvoza robe i usluga, smatra se normalnim i trajnim načinom sticanjadeviza, dok se sticanje deviza unosom stranog kapitala i zajmovima smatra pomoćnom ine uvijek pogodnom mjerom. To opterećuje kasnije devizne obaveze države premainostranstvu, jer se strani kapital i zajmovi moraju vratiti, zarada i kamata transferisati,što je moguće učiniti jedino izvozom robe i usluga.\nPojam valuta potiče od latinske riječi ''valuta'' što u prevodu znači vrijednost. Kao ikod pojma devize i ovdje je moguće razlikovati dva shvatanja pojma valute: uže i šireshvatanje. U užem smislu, pod valutom se podrazumijeva novčana jedinica neke zemlje (dolar, funta, jen, konvertibilna marka, itd), dok u širem smislu može označavatinovčani sistem neke zemlje posmatran u cjelini.Sa aspekta međunarodne ekonomije valutom se smatra pojedinačan gotov novackoji služi kao zakonsko sredstvo plaćanja unutar jedne zemlje ili monetarne unije.Ukoliko se nacionalna valuta neke zemlje ili monetarne unije pojavljuje umeđunarodnim plaćanjima, ona tada obavlja ulogu svjetskog novca.U praksi sve valute se dijele na tzv. kurentne i egzotične. Kurentne valute su onevalute za koje se pouzdano zna da su prave i da su u opticaju i takve valute bankeodmah otkupljuju i isplaćuju u domaćem novcu. Za razliku od njih, egzotične valute su rijetke i malo poznate i njih banke ne otkupljuju iz razloga što im se ne zna kurs ili štonisu banci poznate.Valute se mogu podijeliti i u zavisnosti od toga koliko uspješno obavljaju funkcijusvjetskog novca, pa tako razlikujemo sljedeće vrste valuta:\n1.Transferabilne valute, koje mogu da se upotrijebe za plaćanje i u drugim zemljama,a ne samo u zemljama koje su sa zemljom, o čijoj je valuti riječ, povezane posebnim dogovorom o valutnom području.\n2.Nekonvertibilne (meke) valute su valute koje se ne mogu zamijeniti za zlato ili zadruge valute i služe isključivo kao sredstvo plaćanja u unutrašnjem prometu.\n3.Klirinške ili obračunske valute su one pomoću kojih se obavljaju međusobna plaćanja i obračunavanja na bazi međunarodnog dogovora, a najčešće je to trećavaluta.\n4.Crnoberzanske valute su valute čiji se kurs formira na crnoj berzi nelegalno,suprotno sa devizno-valutnim i kontrolnim propisima.C''Valutni paritet je zakonom ili drugim propisima utvrđeni vrijednosni odnos jednevalute prema zlatu, ili prema nekoj drugoj valuti. To znači da su monetarne vlasti jednedržave, odredile valutni paritet u fiksnom iznosu, retke i malo poznate i njih banke ne otkupljuju iz razloga što im se ne zna kurs ili štonisu banci poznate.Valute se mogu podijeliti i u zavisnosti od toga koliko uspješno obavljaju funkcijusvjetskog novca, pa tako razlikujemo sledeće vrste valuta:\n4.Crnoberzanske valute su valute čiji se kurs formira na crnoj berzi nelegalno,suprotno sa devizno-valutnim i kontrolnim propisima.C''Valutni paritet je zakonom ili drugim propisima utvrđeni vrijednosni odnos jednevalute prema zlatu, ili prema nekoj drugoj valuti. To znači da su monetarne vlasti jednedržave, odredile valutni paritet u fiksnom iznosu.''\n2. FUNKCIONISANJE DEVIZNOG TRŽIŠTA\n2.1. Ponuda i tražnja za devizama i utvrđivanje kursa\nNa deviznom tržištu koncentriše se ponuda i tražnja deviza iz različitih osnova.Ukoliko država nema strogu deviznu kontrolu, kojom se ekonomskim subjektima nalaže da pribavljene devize prodaju državi (najčešće po arbitrarno utvrđenom kursu), ili se raspolaganje ograničava na deo pribavljenih deviza (tzv. retenciona kvota), ponuda i tražnja za devizama u normalnim uslovim izražava kretanje tekućih i kapitalnih transakcija u platnom bilansu. U slučaju državne intervencije, ponuda i tražnja deviza izražava i kretanje oficijenih deviznih rezervi.Osnovne platno-bilansne transakcije koje registruju priliv i odliv deviza su sljedeće: Priliv deviza Odliv deviza - izvoz robe, - uvoz robe, - usluge inostranstvu, - usluge iz inostranstva, - kamate i dividende iz inostranstva, - pokloni i novčane doznake- doznake domaćih lica zaposlenih u (transferi) inostranstvu,inostranstvu, - kapital uložen u inostranstvu,- prihod od prodaje domaćih finansijskih - dividende i kamate plaćeneinstrumenata inostranstvu, inostranstvu,\n- otplata sredstava pozajmljenih inostranstvu.\nPonuda i tražnja deviza, češće se, međutim, razmatra sa stanovišta motiva ekonomskih subjekata, kao učesnika na deviznom tržištu. Ovi motivi mogu se grupisatiu sledeće kategorije\n:- komercijalni motivi: ponuda i tražnja za devizama koja proističe iz prometa robei usluga, investicija, transfera imovine;\n- kamatna arbitraža : kretanje sredstava (uglavnom kratkoročnog karaktera)uslovljeno razlikama u kamatnim stopama u različitim zemljama uz osiguranjeod deviznog rizika;\n- spekulativni motiv: ulaganje sredstava u inostranstvu motivisano profitom, ali bez vođenja računa o riziku promjene deviznog kursa (težnja za višim prinosomuz rizik deviznog gubitka)\n– odnosno tzv. ''vruć'' novac;\n- oficijelni motivi : intervencija centralne banke na deviznom tržištu, kupovinomodnosno prodajom deviza, akumulacijom deviznih rezervi, uticajem naformiranje deviznog kursa, sprečavanjem ''napada'' na domaću valutu iz špekulativnih razloga, otklanjanje sezonskih fluktuacija deviznog kursa i dr. Odnos ponude i tražnje za devizama formira devizni kurs. Ponuda i tražnja za devizama i formiranje kursa mogu se grafički predstaviti. Ono što je specifično za takvo predstavljanje jeste da je linija ponude jedne nacionalne valute istovremeno i linija tražnje druge valute, jer je riječ o istovremenoj transakciji. Kurs druge valute stoga je recipročni odnos prve valute. Na primer, linije ponude i tražnje dolara izražene u euru, predstavljene na sledećem grafikonu istovremeno su linije tražnje i ponude eura izražene u dolaru. Kurs dolara izražen u eurima ( 1USD =EUR 0.7968) recipročan je kursu eura, izraženog u dolarima ( 1EUR = USD 1.2550).Ako bi kurs dolara bio privremeno niži od ravnotežnog (potcijenjenost dolara),tražnja za dolarima bi bila veća od ponude i kurs bi porastao. Ako bi, s druge strane, kurs dolara bio privremeno viši od ravnotežnog (precenjenost dolara), ponuda dolara bi porasla i kurs bi pao na ravnotežni nivo (pod pretpostavkom nepromijenjene ponude/tražnje za eurom). Na duži rok, promene deviznog kursa odraziće promjene u platnom bilansu zemlje, posebno odnos ponude i tražnje za izvozom/uvozom robe i usluga. Porast uvozne tražnje dovešće do porasta vrednosti strane valute (aprecijacija), odnosno do pada vrednosti domaće valute (deprecijacija). Cene uvozne robe će porasti. Porast izvozne tražnje dovešće do aprecijacije domaće i deprecijacije strane valute, a cene izvozne robe će porasti. Ako funkcioniše slobodno devizno tržište, rezultat međusobnog odnosa ponude i tražnje je ravnotežni devizni kurs, koji izražava vrijednost inostrane valute u domaćoj valuti. Ravnotežni kurs formiran na deviznom tržištu naziva se nominalni kurs. Taj kurs je u normalnim uslovima rezultat spontanih tržišnih kretanja, ali može izraziti i korektivni uticaj intervencije centralne banke. Nominalni kurs je oficijelni, tj. primjenjuje se na sve transakcije sa inostranstvom. Međutim, država može odrediti kursi nezavisno od tržišnih kretanja i u tom slučaju oficijelni kurs je administrativni kurs (može postojati i niz administrativnih kurseva za različite vrste transakcija). Ako je zvanični kurs niži od ravnotežnog, odnos ponude i tražnje za devizama dovodi najčešće do formiranja premije na oficijelni kurs koja uravnotežava ponudu i tražnju na višem nivou, stvarajući tzv. crni kurs. Nominalni kurs može biti na režimu fiksnog, fluktuirajućeg ili vezanog kursa,zavisno od politike kursa koju sprovodi država. Država bira režim kursa s obzirom na percepciju opštih ekonomskih performansi ili ekonomsku politiku, odnosno preuzetemeđunarodne obaveze. Fiksni devizni kurs izražava odnos dviju nacionalnih valuta kojiodgovara njihovom zlatnom paritetu, ili je međunarodnim aranžmanima utvrđenaobaveza države da ''brani'' takav kurs. Fluktuirajući kurs izražava odnos ponude i tražnjeza devizama, nezavisno od zlatnog pariteta ili međuvalutarnih odnosa. Ukoliko država\nu režimu fluktuirajućeg kursa utiče na odnose ponude i tražnje zadevizama radi formiranja kursa koji odgovara interesima ekonomske politike koju vodi, riječ je o korigovanom plivajućem kursu. Ako se varijacije kursa domaće valute drže ufiksiranim razmjerama u odnosu na vrijednost druge valute, ili tzv. ''korpe'' valute, riječ je o tzv. vezanom kursu.Zbog različitog obima spoljno-trgovinskih transakcija sa pojedinim zemljama, postoji nejednak uticaj nivoa cijena različitih zemalja na kurs jedne valute. Da bi u kretanju nominalnog kursa izolovala promjene koje nastaju po tom osnovu, teorija jekonstituisala pojam efektivnog kursa. To je kurs koji se računa kao ponderisani geometrijski prosek deviznih kurseva domaće valute u odnosu na niz stranih valuta.Ponder učešća svake valute u efektivnom deviznom kursu izveden je iz trgovačkih tokova u industrijskim proizvodima i predstavlja relativnu važnost zemlje te valute umeđusobnim transakcijama. Efektivan kurs izražava se kao indeks u odnosu naodređenu baznu godinu. Realni efektivni kurs je nominalni efektivni kurs korigovan relativnim odnosima cena na veliko u respektivnim zemljama. Nominalni devizni kurs ne mora biti i realni kurs. Realni kurs izražava odnosvrijednosti domaće valute prema stranoj, koji zadovoljava uslov dugoročne ekonomske ravnoteže između dve nacionalne privrede.\n2.2 Organizacija deviznog tržišta\nNacionalna devizna tržišta povezana su, savremenim komunikacionim sredstvima,u globalno, svetsko tržište. Trgovina devizama je 24-časovna aktivnost koja, uzimajućiu obzir vremenske razlike, koristi parametre aktivnosti nacionalnih deviznih tržišta u kontinuitetu, obezbjeđujući koordinirano kretanje kurseva tako da se, u normalnim uslovima, gubi mogućnost inter-lokatorne arbitraže. Međutim, integracija u globalnotržište nije ukinula osobenosti organizacije i procedura nacionalnih deviznih tržišta, kojaodržavaju poseban istorijski razvoj, tradiciju, institucionalna obilježja, regulatorni pristup i dr.Devizno tržište je višeslojni mehanizam. Ono obuhvata transackije komercijalnih subjekata i pojedinaca sa bankama i drugim učesnicima na tržištu i neposredne transackije učesnika (uključujući i učesnike iz različitih zemalja, ako je riječ o razmeni inostranih valuta na depozitnoj osnovi, kao i transakcije na deviznoj berzi. Prema nivoima trgovine, osnovni modeli deviznog tržišta su centralizovano tržište, prisutno u anglosaksonskim zemljama i Švajcarskoj (specifični vid OTC tržišta) i centralizovano tržište, razvijeno u Japanu, Njemačkoj, Francuskoj, itd. Ovi modeli predstavljaju mehanizam trgovine koji ima zajednička obilježja, ali se pojedina tržišta razlikuju po konkretnim obeležjima organizacije i regulative.\n2.2.1. Decentralizovani model\nDecentralizovano devizno tržište obuhvata:\n(1) neposrednu trgovinu između banaka, kao osnovnih učesnika (engl. Direct Dealing) ili\n(2) trgovinu preko brokerskogtržišta (engl. Brokers Market).\nDirektna trgovina bazirana je na ''duhu reciprociteta'', u njoj banke igraju ulogumarket-mejkera. Ova trgovina može se prikazati tipičnim transakcijama. Na početkudnevne trgovine banka utvrđuje kurseve valuta kojima trguje i to kao (nižu) kupovnucijenu, po kojoj je spremna da kupi valutu koja joj se eventualno ponudi (engl. BidPrice) i (višu) prodajnu cijenu, po kojoj je spremna da proda određenu valutu (engl.Offer Price). Ako se, na primer, trguje engleskom funtom, cijena funte izražena u dolarima biće: 1 GBP = USD 1.7434-36, što znači da je banka spremna da kupienglesku funtu za 1.7434 i da je proda za 1.7436. Ona mora kupiti ili prodati engleskufuntu po naznačenom kursu, kao što i druga banka mora prodati ili kupiti bilo kojudrugu valutu, koja se njoj ponudi,\nuključujući i engleske funte, po kursu koji je ta druga banka utvrdila. Može se, dakle, desiti da banka u toku dana proda i da kasnije kupienglesku funtu po različitim kursevima. Ovkav tip ponašanja utvrđen je kao tradicija i pravilo trgovine.Raspon između kupovnog i prodajnog kursa zove se spred (engl. spread). Onizražava procjenu banke o rizicima koji su uključeni u trgovinu. Ako je rizik veći,odnosno ako se očekuje veća dnevna fluktuacija kursa, koja može dovesti do toga da banka ne može reotkupiti prodatu valutu po kursu koji je jednak ili niži od onog pokome je valutu prodala, i spred će biti veći ( u našem primjeru, recimo: 1 GBP = USD1.7420-50). Drugim rečima, banka će da bi odbila potencijalnog prodavca /kupca, postaviti široki raspon kupovnog i prodajnog kursa. To će onemogućiti eventualnigubitak iz transakcije ako banka mora do kraja dana da ''zatvori'' obavljenu transakcijusuprotnom transakcijom (da ''zatvori'' otvorenu poziciju).Iznos kupovine/prodaje po istaknutim kursevima zavisi od vrste valute, trgovačke prakse i odnosa između banaka. Obično je to u rasponu od 1-5 miliona dolara. To znači da se po utvrđenim kursevima mora kupiti/prodati samo standardni, a ne neograničeniiznos deviza, čime se banke štite od pretjeranih gubitaka koji mogu nastati ako rasponkurseva nije adekvatno utvrđen.Metod izražavanja kurseva može biti direktan, kada je strana valuta izražena u jedinici domaće valute (evropski način izražavanja) ili indirektan, ako je domaća valutaizražena u jedinici strane valute (američki način izražavanja kurseva). Funta se potradiciji iskazuje na američki način, a ostale valute na evropski način. Sve valute moguse, prema preovlađujućoj praksi, iskazivati u američkom dolaru (mehaniham ukrštenihkurseva).Banke mogu trgovati i posredstvom deviznih brokera. Zadatak brokera je da seinformišu kod banaka o kupovnim i prodajnim kursevima i da ih prenose drugimzainteresovanim bankama (bez navođenja izvora), da aranžiraju transakcije (sanavođenjem izvora poslije zaključene transakcije) i pripremaju odgovrajućudokumentaciju za izvršenje transakcije. Brokeri posluju isključivo kao posrednici.Prednost brokerskog načina trgovine (on predstavlja dominantan način trgovine uSAD) jeste anonimnost, smanjenje transakcionih troškova (komunikacije, obrade podataka, analize tržišta, analize kreditne sposobnosti), kao i nepostojanje obaveze banke da prihvate recipročnu (dvostranu) trgovinu – banka može dati nalog brokeru da proda/kupi određenu valutu po najpovoljnijem kursu.Jedinstveni kurs na decentralizovanom deviznom tržištu utvrđuje se mehanizmomarbitraže. Obaveza da se devize kupe/prodaju po ponuđenom kursu otklanja svakumogućnost da se na duži period u toku dana kotiraju kursevi različiti od kurseva drugih banaka. Svaka banka, polazeći od kurseva prethodnog dana, vrlo brzo može utvrdititržišni raspon prodajnog i kupovnog kursa.Bilo kakva razlika izazvaće pretjeranu ponudu/tražnju drugih banaka, tako da će seraspon kurseva brzo korigovati. Na nivou tržišta, ravnotežni kurs formiraće se poduticajem ponude i tražnje . Utvrđeni ravnotežni kurs ( u obliku kupovnog i prodajnog kursa) na deviznom tržištu prihvata se kao oficijelni kurs od strane centralne banke .\n2.2.2. Centralizovani model\nCentralizovano devizno tržište pretpostavlja funkcionisanje devizne berze na kojoj banke (uz pomoć brokera) razmjenjuju salda deviza iz svoje dnevne pozicije (skup priliva i odliva deviza) i na kojoj se, na osnovu ponude i tražnje, formira jedinstvenikurs.Za devizne berze je karakteristično da na njima dolazi do organizovanog susretanjakupaca i prodavaca, odnosno ponude i tražnje za devizama, a to znači da su pravila poslovanja na berzi tačno definisana, kao i vrijeme, učesnici, način plaćanja i isporuke isva ostala značajna pitanja. U zemljama koje imaju konvertibilnu valutu, devizne berze predstavljaju najvažniji segment deviznog tržišta. Promet deviza na njima obavlja seuglavnom posredstvom banaka, pri čemu posebno mjesto zauzima centralna banka\nkojanadzire funkcionisanje deviznog tržišta i preduzima neophodne mjere radi zaštitenacionalne valute.\nU situacijama kada je to potrebno, centralna banka se može pojaviti u ulozineposrednog kupca i prodavca deviza, a sve sa ciljem stabilizacije deviznih kurseva.Utvrđivanju početnog kursa na deviznoj berzi prethodi evidentiranje ponude/ tražnjeod strane berze (berzanskih službenika) kroz naloge za kupovinu/prodaju po ''najboljemkursu'' ili po utvrđenom limitu. Na osnovu evidentirane ponude/tražnje berza utvrđuje početni kurs strane valute, kojim otvara dnevni sastanak – tzv. fixing. Početni kursutvrđen je kao kupovni prodajni kurs pri čemu berza utvrđuje samo prve dvije decimale.Učesnicima u trgovini prepušta se da na dnevnom sastanku utvrde (metodom aukcije,izvikivanjem) poslednje dvije decimale.Fiksiranje kursa na njemačkoj berzi\n2.3. Učesnici na deviznom tržištu\nU užem smislu, učesnici na deviznom tržištu su banke, brokeri i centralna banka.Klijenti – preduzeća (koja imaju poslovne veze sa inostranstvom) i stanovništvo, kupujudevize posredstvom banaka i brokera. Pored njih, kao subjekti na deviznom tržištu pojavljuju se uvoznici i izvoznici uzeti u najširem značenju te riječi, rezidenti inerezidenti, te druga fizička i pravna lica. Najveći obim deviznih transakcija na deviznom tržištu obavljaju poslovne banke. Banke su nosioci deviznog tržišta koje uz pomoć centralne banke organizuju prometdeviza, posreduju u obavljanju platnog prometa sa inostranstvom omogućavajućinormalnu cirkulaciju deviza između izvoznika i uvoznika.Banke koriste ekonomiju obima i niže transakcione troškove koje ekonomija obima povlači za sobom. One mobilišu ponudu i tražnju za devizama u zemlji, obezbjeđujućina svojim računima kod inostranih banaka inostranu valutu, kojom se može plaćati poinstrukcijama korisnika. Banka sa međunarodnom reputacijom u svakom trenutku možekomunicirati sa drugim bankama posredstvom specijalizovane mreže Rojtera ( DealingRoom), saopštavajući ponudu i tražnju za devizama, kamatne stope i dr. Ona može urealnom vremenu da prenese naloge za transfer sa računa u inostranstvo posredstvomkomunikacione mreže SWIFT-a (Međubankarske institucije sa sjedištem u Belgiji),koja integriše banke u skoro svim zemljama svijeta, prenoseći platne naloge između banaka povezanih kontokorentnim odnosima (uzajamnim tekućim računima).Polazeći od utvrđenih tržišnih kurseva, banka će prodavati i/ili kupovati devizekomitentima.Stanovništvo će kupovati/prodavati valute po višim kursevima (veći spred) odtržišnih, odnosno kurseva ''na veliko'', što će omogućiti bankama da pokriju troškovetransporta i osiguranja gotovog novca.\nDa bi poslovna banka stekla pravo poslovanja na deviznom tržištu, mora udovoljitisljedećim zahtjevima -aktivnost trgovanja devizama mora biti dozvoljena od monetarnih organa;-banka treba da obavlja sva plaćanja u ime svojih komitenata putem mrežekorespondenata u inostranstvu;-plaćanja treba da imaju takav obim da opravdavaju troškove trgovanjadevizama;-solidnost banaka je jedan od osnovnih uslova za prijem u krug poslovnih partnera;-raspolaganje deviznim sredstvima kod korespondenata u inostranstvu je bitanuslov koji omogućava trgovinu devizama;-da bi uspješno zadovoljavala naloge klijenata i svoje potrebe, banka moraraspolagati sposobnim kadrom za deviznu trgovinu.\nPoslovne banke u sistemu međusobnih veza i odnosa formiraju tzv. međubankarskodevizno tržište. Na njemu se obavljaju međusobne transakcije između banaka i taj tok kretanja deviza predstavlja stub deviznog tržišta. Na deviznom tržištu banke mogu da posluju za račun klijenata, ali i za svojsopstveni račun. Kada je u pitanju poslovanje za klijente, osnovni zadatak banaka je dana najbolji način zadovolje potrebe svojih klijenata, što podrazumijeva razna plaćanja inaplaćivanja računa za svoje klijente.\nS druge strane, banke na deviznom tržištu mogu da posluju i za vlasiti račun, pričemu im je osnovni cilj postizanje određene finansijske koristi. Tu mogućnost pruža im postojanje razlika deviznih kurseva na različitim deviznim tržištima, pa su banke u prilici da arbitriraju i izaberu onu varijantu kupovine ili prodaje deviza koja će imdonijetu najveću finansijsku korist. Poslovi u kojima se istovremeno kupuju i prodajudevize na raznim deviznim tržištima nazivaju se arbitražnim poslovima.\nCentralna banka kao monetarna vlast je osnovni i najvažniji učesnik na deviznomtržištu i uopšte na tržištu novca. Jedna od osnovnih funkcija svake centralne banke je daosigura stabilnu unutrašnju i spoljnu likvidnost, a s tim u vezi i stabilan, zdrav,nacionalni novac i njegov stabilan kurs. Za ostvarivanje ovog osnovnog cilja centralna banka koristi niz instrumenata koji su sadržani u monetarno-kreditnoj politici na području nacionalne ekonomije i u deviznoj politici na području njene funkcije nameđunarodnom planu.Prilikom obavljanja svojih funkcija, centralna banka nastoji da ostvari više ciljeva, anajvažniji od njih su: -Podsticanje privrednog rasta, gdje centralna banka mora da obezbijedi stabilnostfinansijskog sistema, što dalje doprinosi stvaranju osnova za stabilan rast. -Stabilnost kamatnih stopa i sprečavanje pojave finansijskih kriza čime sedoprinosi stabilnosti finansijskih tržišta. -Stabilnost deviznog tržišta, što podrazumijeva postojanje usklađenih odnosaizmeđu ponude i tražnje, kako bi devizni kurs odražavao realnu cijenu tihodnosa -Stabilnost cijena, pri čemu je osnovni cilj sprečavanje inflacije. -Doprinos razvoju finansijskih tržišta.Kada je u pitanju devizno tržište, funkcija centralne banke u okviru koje je onanajviše angažovana na deviznom tržištu kroz ostvarivanje ciljeva devizne politike je održavanje spoljne likvidnosti zemlje.\nNajznačajniji ciljevi ove politike su: normalnoobavljanje platnog prometa i obezbjeđenje međunarodne likvidnosti zemlje, održanjeravnoteže platnog bilansa, održavanje stabilnosti deviznog kursa, upravljanje deviznimrezervama, praćenje i kontrola obavljanja poslova sa inostranstvom, itd.S obzirom na to, može se reći da je normalno funkcionisanje deviznog tržišta u velikojmjeri uslovljeno odgovarajućom intervencijom centralne banke.Centralna banka ima zadatak da sprovodi racionalnu deviznu politiku u pogledu obima,strukture, rokova, intervencije na deviznom tržištu i sl., kako bi se ostvarila efikasnamonetarna politika dotične zemlje. Intervencijama na deviznom tržištu ona utiče nalikvidna plaćanja prema inostranstvu, te na održavanje politike realnog kursa domaće valute.\nCentralna banka interveniše na deviznom tržištu kada učesnici međubankarskog sastanka (banke koje su ovlašćene za devizno poslovanje) ne mogu da obezbijede potrebnu tražnju i ponudu deviznih sredstava. Kupovina i prodaja deviza vrši sedirektno ili institucionalno, pri čemu je obaveza centralne banke da utvrdi kursevedeviza (kupovni, prodajni i srednji kurs), kao i kurseve valuta (kupovni i prodajni kurs)koji važe za sve devizne transakcije dok se se objavi nova kursna lista.Centralna banka interveniše sa namjerom da stabilizuje kurs. U uslovima zlatnogstandarda, stabilizacija kursa podrazumijeva dugoročno podudaranje kursa sa zlatnim paritetom valuta. Ravnotežni kurs ostvarivan je međunarodnim kretanjem zlata. Poštonije bilo nikakvog ograničenja trgovine zlatom, kursevi valuta u periodu važenjazlatnog standarda bili su nepromijenjeni. Fiksni devizni kursevi, koji su odražavaliinstitucionalni aranžman iz Breton-Vudsa (1944), pretpostavljali su intervencijucentralne banke ukoliko odstupanje kursa od utvrđenog valutnog pariteta dostigneodređenu marginu. Isti je slučaj i sa mehanizmom deviznih kurseva (ERM) u okviruEvropskog monetarnog sistema (EMS). Sa uvođenjem fleksibilnih deviznih kurseva (1973) povećala se kolebljivost kurseva.\nCentralna banka po pravilu interveniše svojomdiskrecionom politikom, sem u slučaju ERM, gdje su međusobni odnosi kurseva valutazemalja članica fiksirani, a navedene valute fluktuiraju prema dolaru. Međutim, čak i bez formalnih obaveza da to čine, centralne banke\nintervenišu na deviznom tržištu (uSAD, Japanu i dr) da bi održale stabilnost valuta, polazeći od preporuke Međunarodnogmonetarnog fonda. Centralne banke razvijenih zemalja intervenišu na respektivnimdeviznim tržištima i zajedničkom akcijom, polazeći od svojih procjena da li jedugoročno kretanje kurseva adekvatno fundamentalnijim uslovima razvitka domaćih privreda.Intervencija ne može dovesti do ravnotežnog deviznog kursa na duži rok, jer je onodređen fundamentalnijim faktorima razvitka nacionalnih privreda i svjetskog tržišta.Ukoliko o tome ne vodi računa, intervencija može u krajnjoj liniji dovesti do distorzijedomaćih u odnosu na svjetske cijene, odnosno neefikasne alokacije resursa izemđurazličitih segmenata u nacionalnoj privredi (posebno sektora koji učestvuje umeđunarodnoj trgovini i netrgovinskog sektora).Intervencija centralne banke može biti efikasna na kratak rok, ukoliko teži da suzbijefluktuacije kursa izazvane spekulativnim kretanjem kapitala, odnosno ukoliko usmjeriočekivanja tržišnih subjekata u pravcu kratkoročnih ciljeva koje intervencijom želi da postigne (promjene u očekivanjima tržišnih subjekata).Svrha ove intervencije je stimulisanje priliva investicionog kapitala, stabilizacijaizvoznih prihoda, uravnoteženje finansijskog tržišta i dr. Novija istraživanja i praksa pokazuju da intervencija može dovesti do smanjenjakratkoročne kolebljivosti kursa nacionalne valute, ali može, koordiniranom intervencijom centralnih banaka, dovesti i do uzajamnog prilagođavanja kurseva u pravcu ciljanih veličina.Centralna banka može intervenisati direktnom kupovinom/prodajom deviza ili indirektnim uticajem na ponudu i tražnju deviza preko tržišta novca.\nSvaka direktna prodaja/kupovina deviza pretpostavlja promjene u deviznim rezervama, što povećavamonetarnu osnovu i vodi emisiji dodajne količine novca, ukoliko takve operacije nisuneutralisale odgovarajućom akcijom centralne banke na domaćem tržištu novca. Takvaaktivnost poznata je pod imenom sterilizacija. Ona podrazumijeva usisavanja viškalikvidnosti u domaćoj valuti koju bi banke formirale prodajom deviza, odnosnokreiranje dodajne likvidnosti, u slučaju kad banke kupuju devize (a centralna banka ih prodaje). Sterilizacija se uglavnom vrši operacijom na otvorenom tržištu kroz prodajukratkoročnih državnih finansijskih instrumenata bankama, što dovodi do promjenestrukture aktive (aktive izražene u domaćoj odnosno stranoj valuti), ali ne i količinanovca u opticaju. Sterilizacija se može realizovati i preko deviznih svop operacija, što jekarakteristično za zemlje koje imaju veliki priliv deviza u odnosu na domaću novčanumasu – kao što je Švajcarska, kroz privremeno kretanje iz strane u domaću valutu prema potrebama održavanja likvidnosti domaćih ekonomskih subjekata.\nMehanizmom sterilizacije, centralna banka obezbjeđuje ravnotežan odnos izmeđunovčanog i deviznog tržišta. Poremećaj ravnoteže novčanog i deviznog tržišta može bitirezultat bilo inflacije, bilo promjena deviznog kursa uslovljenih deficitom trgovinskog bilansa, koji ne može biti pokriven finansiranjem iz inostranstva ili iz raspoloživihdeviznih rezervi. U tom slučaju, do nove ravnoteže dolazi se ili prilagođavanjemkamatnih stopa na tržištu novca ili/i deviznog kursa, što može uključiti i intervencijucentralne banke (devalvacija). U obrnutom slučaju, odbrana ravnotežnih kamatnih stopai kursa preko deflacije, iako teorijski moguća, praktično je veoma teško ostvariva.\nCentralna banka je odgovorna i za devizne rezerve koje mogu biti stalne i tekuće.Što se tiče stalnih deviznih rezervi, centralna banka ima isključivo pravo da raspolaženjima, dok je raspolaganje tekućim deviznim rezervama u nadležnosti centralne banke i banaka ovlašćenih za poslove sa inostranstvom. Centralna banka rukuje sa sljedećimdeviznim rezervama: 1.potraživanja na računima u inostranstvu centralne banke; 2.hartije od vrijednosti koje glase na strane novčane jedinice kojima raspolažecentralna banka, 3.monetarno zlato i efektivni strani novac, 4.specijalna prava vučenja kod MMF-a.\nDevizne rezerve sa kojima raspolaže centralna banke mogu se pribaviti na višenačina i to: kupovinom na deviznom tržištu, putem inostranih finansijskih kredita kojeuzima centralna banka, putem kupljenih deviza iz mjenjačkog poslovanja i sl.Stanje deviznih rezervi u nekoj zemlji najviše je uslovljeno platno-bilansnomsituacijom dotične zemlje.Pored centralne banke i poslovnih banaka, kao najznačajnijih subjekata nadeviznom tržištu se pojavljuju i drugi subjekti kao što su: brokeri, dileri, arbitražeri,špekulanti, trgovci, hedžeri i sl. Brokeri su subjekti deviznog poslovanja koji se pojavljuju na međunarodnomtržištu i deviznim berzama. Međutim, mogu se pojaviti i na međubankarskom tržištu itada su samo posrednici koji posluju sa klijentima banaka i za potrebe banaka. -Multilateralni obračun odnosno klirinška prebijanja salda u pojedinim valutamaizmeđu pojedinih dijelova multinacionalne kompanije čiji devizni saldo nakonizvršenog kliringa jedino nosi u sebi devizni rizik, -Odlaganje plaćanja obaveze o dospijeću ili plaćanje obaveze prije dospijeća suoblici regulisanja kursnog rizika karakteristični samo za dugogodišnje poslovne partnere sa potpunom poslovnom tolerancijom .-Ugovaranje valutne klauzule i ograničavajućeg procenta odstupanja kursa kojese smatra poslovno prihvatljivim,-Državne agencije za osiguranja izvoznih poslova.\n4.1.1. Devizni fjučersi (futures)\nTržišne operacije sa futures ugovorima realizuju se na specijalno za toorganizovanim berzama. Pri sklapanju ovih ugovora nema fizičkig prenosainstrumenata koji su predmet ugovora, nego se samo stvara pravo ili obaveza da seodređeni instrument kupi ili isporuči na neki budući dan, naznačen u ugovoru. To praktično znači da se oba partnera izlažu riziku nesolventnosti, jer obaveza iz ugovora,iz bilo kojeg razloga, može biti neizvršena.To je razlog zbog čega se ugovori ne sklapaju direktno između kupca i prodavca nego posredstvom tzv. Clearing House (kliring kuće) koja tako postaje poslovni partner ikupcu i prodavcu. Radi obezbjeđenja od rizika nesolventnosti, ovaj posrednik naplaćuje po svakoj operaciji tzv. inicijalnu maržu koju na poseban račun deponuju i kupac i prodavac.Kao i kod kupoprodaje deviza na deviznim tržištima, gdje se kursevi kotiraju dvostruko(kupovni i prodajni), tako se i cijena futures ugovora kotira dvostruko. Jedna je ona pokojoj je neko spreman platiti (ako kupuje) određeni finansijski instrument, a druga jeona po kojoj bi on taj isti instrument prodao.Sve učesnike u transakcijama sa futures ugovorima možemo svrstati u dvije osnovnegrupe: hedgers i traders. Hedgers su oni koji se trgujući sa futures ugovorima žele zaštitiod rizika promjena kurseva i kamatnih stopa, a traders su oni koji preuzimaju rizik inastoje iz promjena cijena ostvariti ekstra profit (razni špekulanti koji koriste promjenecijena ulaženjem u tzv. otvorene pozicije).Futures ugovore, sa aspekta načina upotrebe i formiranja cijena, dijelimo na dvijeosnovne grupe: kratkoročni i dugoročni. Dugoročni futures ugovori se odnose na tržištekapitala. Na tržištu kratkoročnih futures standardnih finansijskih instrumenata (vrijednosni papirii euro-dolarski depoziti) kupuju se i prodaju na termin futures ugovori po kamatnimstopama koje se između kupca i prodavca utvrđuju u momentu sklapanja ugovora.\nNasuprot tržištu euro-dolarskih depozita gdje se cijena depozita (kamatna stopa)ugovara direktno (na primjer 10%), tržište kratkoročnih futures ugovora koristi sistemindeksa. Tako će, na primjer, tržišni partenri kotirati cijenu jednog futures ugovora (kojase takođe zove kamatna stopa, ili kraće samo: stopa) kao 90 (100-10=90). Treba znatida ovaj indeks nije cena u pravom smislu riječi, nego samo način da bi se kamatne stope koje se odnose na futures ugovore razlikovale od kamatnih stopa na euro-dolarskom tržištu. Razlike koje postoje između kamatnih stopa (cijena) na futurestržištu i kamatnih stopa na depozitnom tržištu poznate su ka ''basis''. Jedan basis poen jeisto što i razlika u kamatnim stopama od\n0.01%. Kamatna stopa (cijena) kratkoročnogfuture ugovora formira se na osnovu ponude i potražnje, pri čemu postoji čvrsta povezanost i međuzavisnost između kamatne stope na future tržištu i kamatne stope nacash tržištu.Osnovna funkcija future ugovora je efikasna zaštita od kamatnog rizika odnosno od promjene kamatnih stopa.\n4.1.2. Devizne opcije\nDevizne opcije daju pravo, ali ne predstavlju i obavezu, da se kupi ili proda stranavaluta po ugovorenoj cijeni na budući datum odnosno na termin, koji je uvek van spota. Za razliku od drugih formi za pokrivanje deviznog rizika, devizne opcije garantujuminimalne ili maksimalne cijene za devize ostavljajući otvorenom šansu da se dođe doekstra prihoda po osnovu povoljnog kretanja kurseva. Danas najpoznatija tržištadeviznih opcija su devizne berze opcija u Filadelfiji i Amsterdamu.Prema tome, devizne opcije je jedan od instrumenata opcija koje se široko korise nadrugim finansijskim tržištima kao što je, na primjer, tržište hartija od vrijednosti.Opcija, znači, predstavlja ugovor koji daje pravo vlasniku, ali ne predstavlja i njegovuobavezu, da kupi ili proda određenu količinu određene robe po utvrđenoj cijeni uutvrđenom vremenskom periodu.\nU praksi funkcionišu i postoje dva osnovna tipa opcija: call i put. Call opcija daje pravo kupcu, ali ne predstavlja njegovu obavezu da kupi dati iznosodređene valute po fiksiranom kursu tokom utvrđenog vremenskog perioda.Put opcija daje pravo kupcu, ali ne predstavlja njegovu obavezu, da proda dati iznosodređene valute po fiksiranom kursu tokom utvrđenog vremenskog perioda.Izdavalac opcije naziva se grantor koji za izdavanje opcije prima nadoknadu tj. premiju. Premija predstavlja cijenu opcije i određuje se na osnovu pet faktora:-roka isteka (opcija sa dužim rokom isteka ima veću vrijednost nego opcija sakraćim rokom),-razlike između cijene koštanja opcije i tržišne cijene predmetne valute,-kamatne stope (kupac opcije plaća grantoru promptnu premiju za uslugu koja će biti izvršena u određenom vremenskom periodu. Zato grantor ima mogućnostkorišćenja sredstava premije od samog početka opcije),-ponude i tražnje (kao kod svih tržišnih transakcija, ako ima više prodavaca negokupaca za određenu opciju, ili generalno za opcije, to će imati uticaj na cijenu teopcije) i-promjenljivost kursa predmetne valute (kako cijena predmetne valute fluktuira,normalno je da će biti jefitinije eliminasati rizik u stabilnim uslovima nego u promjenljivim uslovima). Sa pojavom deviznih opcija iz praktičnih razloga je razvijeno ''over the counter'' tržište(OTC), što znači da je u pitanju posebno dogovorena transakcija između grantora ikupca. Sa OTC opcijom moguće je fiksirati bilo koju cijenu izvršenja koju zahtijevakupac, trajanje opcije i takođe i varijantu opcije.Jedna od osnovnih karakteristika devizne opcije sastoji se u tome da ona dajevlasniku opcije tzv. ''snagu čekanja''\nNa osnovu svega do sada rečenog može se zaključiti da je devizna opcija vrstaunificiranog ugovora koji daje njenom vlasniku (kupcu) pravo da kupi (call opcija) ili proda (put opcija) određeni iznos deviza prije isteka roka valjanosti opcije, po unaprijeddogovorenom kursu. Nasuprot pravu vlasnika opcije, stoji obaveza njenog prodavca daisporuči, ili kupi devize prema ugovorenim uslovima, ukoliko, naravno, dođe dorealizacije opcije. Ako opcija nije podnesena na realizaciju do posljednjeg dana njenevaljanosti, ona prestaje da vrijedi. Cena koju je vlasnik (kupac) opcije platio ostaje prodavcu kao čist prihod.Osnovna funkcija deviznih opcija je u obezbjeđenju privrednih subjekata od svake vrstedeviznog rizika uz istovremeno ostvarenje maskimalno mogućeg prihoda. Zaštita od deviznog rizika posredstvom deviznih opcija ima prednost nad deviznim fjučersima, jer korisnika ne sprječava da ostvari dobit, ukoliko kretanje kursa bude povoljno na dan plaćanja obaveze. Kao što je rečeno, opcija daje pravo korisniku da izvrši transakciju,ali ga ne obavezuje da je izvrši. Za to pravo, korisnik je dužan da plati premiju, koja jecijena rizika neizvršenja opcije. U poređenju sa deviznim fjučersima, koji daju\nuvijek isti profit, uz osiguranje od deviznog rizika, devizne opcije omugućavaju korisniku dauvijek dobije garantovan profit, ali i veći, zavisno od razlike između tekućeg kursa i cene izvršenja opcije .\n5.1. Devizna kontrola\nPod deviznom kontrolom podrazumevamo skup propisa, mera i instrumenata kojima se ograničava sloboda u poslovanu devizama, utvrđuje postupak pri obavljanju pojedinih deviznih operacija i proverava da li se devizni poslovi obavljaju u skladu sa propisima.\nCilj devizne kontrole je, pre svega, da se obezbedi uravnoteženje platnog bilansa,spriječi pretjerana potrošnja deviza i da se devizni kurs održi na željenom nivou. U nekim slučajevima devizna kontrola se može uvesti i radi zaštite nacionalne privrede od poremećaja u međunarodnom ekonomskom okruženju. Mere devizne kontrole usmerene su prvenstveno na smanjenje odliva i povećanje priliva deviza. Najčešće korišćeni instrumenti devizne kontrole su:\n1.zabrane pojedinih vrsta plaćanja; 2.dozvole: da bi se mogla izvršiti određena plaćanja neophodno je pribavitidozvolu nadležnog državnog organa; 3.devizne kvote: utvrđuje se iznos deviza koji u datom periodu (obično godinudana) može biti potrošen za pojedine vrste plaćanja – za uvoz nekih proizvoda,za plaćanje usluga, turistička putovanja i sl.; 4.licencioni sistem predsavlja kombinaciju deviznih kvota i dozvola; njime seomogućava praćenje stepena iskorišćenosti utvrđene devizne kvote; 5.cesija deviza je mjera kojom se izvoznici i drugi subjekti koji stiču devizeobavezuju da cjelokupan iznos ili dio deviza ustupe centralnoj banci; 6.primjena višestrukih deviznih kurseva; 7.izvozne premije i slične stimulacije treba da omoguće veći devizni priliv; 8.podsticaj izvoza se može obezbijediti i kroz povraćaj carina za raniji uvozsirovina, poreske olakšice, povoljnije prevozne tarife za izvoznu robu i sl.\nIntenzitet devizne kontrole najviše zavisi od veličine, trajnosti i prirode platnobilansnog deficita: što je deficit veći, to će i devizna kontrola biti strožija. Naintenzitet devizne kontrole utiče i nivo deviznog kursa: veća precijenjenost domaćevalute iziskuje širu i strožiju kontrolu trošenja deviza.Devizni monopol predstavlja najstrožiji vid devizne kontrole. U vrijeme ratova,kriza, društvenih i ekonomskih poremećaja neke zemlje su pribjegavale deviznommonopolu kako bi potpunije kontrolisale tokove deviza, kako bi osigurale deviznasredstva za najvažnije potrebe. U većini socijalističkih zemalja postojao je deviznimonopol. On je logična posljedica centralnog planiranja i monopola spoljne trgovine.\nDržava rezerviše za sebe pravo da raspolaže devizama i preko svojih ovlašćenihinstitucija (banaka i sl.) obavlja sve devizne transakcije sa inostranstvom.Deviznim planom državni organi utvrđuju, s jedne strane, izvore deviza na osnovuizvoza, pružanja usluga inostranstvu, doznaka, kreditnih transakcija i sl. i, s drugestrane, odliv deviza za uvoz, usluge, kreditne operacije i drugo. Devizni plan je značajnakomponenta privrednog plana zemlje jer se njime obezbjeđuju sredstva za nabavkuopreme, sirovina i proizvoda široke potrošnje, za nerobna plaćanja, otplatu kredita i sl.Država zakonskim propisima precizno utvrđuje obaveze i prava privrednih subjekata igrađana u poslovanju devizama. U ovim zemljama devizni kurs ne vrši svoje bitnefunkcije, već je prvenstveno obračunska kategorija.Zemlje sa nekonvertibilnom valutom i sa jačom deviznom kontrolom čestomeđunarodna plaćanja obavljaju putem kliringa.\nPrvi klirinški sporazumi javili su se početkom tridesetih godina, zajedno sa mnogim drugim instrumentima državnogintervencionizma u vrijeme velike ekonomske krize. Klirinški\nnačin plaćanja bio je u primjeni i u zemljama Zapadne Evrope poslije drugog svjetskog rata, u okviru Evropske platne unije (EPU), sve do ostvarenja konvertibilnosti nacionalnih valuta.Sporazumi o klirinškom plaćanju se obično sklapaju između dvije zemlje, mada ponekad može biti i više učesnika. Plaćanja se obavljaju preko klirinških računa, koji sevode kod nacionalnih centralnih banaka. Na taj račun uvoznici uplaćuju odgovarajućiiznos nacionalne valute a izvoznici sa istog računa naplaćuju svoju robu, opet, naravno,u nacionalnoj valuti.\nMeđudržavni obračun dugovanja i potraživanja se obavljakorišćenjem dogovorene obračunske valute. Za obračunsku valutu može biti uzeta ineka od valuta zemalja učesnica u klirinškom sporazumu, ali se obično koristi nekatreća, stabilnija konvertibilna valuta ili se na poseban način utvrđuje vrijednostdogovorene obračunske valute. Klirinškim sporazumima se predviđa i iznos tzv.manipulativnog kredita, odnosno granica do koje dugovanja jedne strane mogunadmašiti njena potraživanja. Utvrđuje se, takođe, i način likvidiranja salda na krajuobračunskog perioda (koji obično iznosi godinu dana).\n6.1.1. Devizno tržište u Srbiji\nKada je riječ o procesu tranzicije i neophodnim reformama koje ga prate, Srbija je,, otišla korak dalje, ali samo u nekim delovima ekonomskog sistema.To se prije svega odnosi na bankarski sektor koji je većim dijelom privatizovan i čije je poslovanje unaprijeđeno uvođenjem novih proizvoda.\nKljučnu ulogu u funkcionisanjuovog sektora ima Narodna banka Srbije (NBS) koja je, za razliku od CBBiH,organizovana kao klasična centralna banka, što znači da u njenom poslovanju ne postojenikakva ograničenja. U skladu s tim, NBS obavlja sljedeće funkcije:- Upravlja novcem i kamatnim stopama kako bi ostvarila nisku, stabilnu i predvidivu stopu inflacije, čime stvara ambijent za postizanje održivogekonomskog razvoja i rasta zaposlenosti.\n-Starajući se o vrijednosti nacionalne valute, doprinosi rastu životnog standardagrađana\n.-Upravljajući novcem i kreditima, Narodna banka Srbije utiče na jačanje ičuvanje povjerenja javnosti u dinar, što privrednicima i građanima olakšavadonošenje poslovnih odluka i planiranje budućnosti.\n-NBS utiče na finansijsku stabilnost, obezbjeđujući sigurnost i efikasnost platnogsistema i nadgledajući i kontrolišući aktivnost poslovnih banaka i drugihfinansijskih organizacija.\n-Narodna banka Srbije je bankar države, upravlja javnim fondovima i javnimdugom.Pored navedenih funkcija, važan doprinos NBS je i na polju zakonskih propisa, učijem donošenju aktivno učestvuje i na taj način doprinosi unapređenju bankarskogsektora.\nOno što je karakteristično za Srbiju, jeste da je ona započela i reformu penzijskog sistema u cilju stvaranja dobrovoljnih penzijskih fondova, što je takođe pozitivan napredak. I tržište kapitala je razvijenije, samim tim što je tržišni materijalraznovrsniji. Naime, pored akcija iz procesa privatizacije, predmet trgovanja na berzi sui državne obveznice, te obveznice po osnovu stare devizne štednje, a i broj učesnika jemnogo veći. Ipak, teško je reći da je tržište kapitala u Srbiji razvijeno, jer se još uvijek trguje veoma malim brojem hartija od vrednosti, dok se berza razvija veoma sporo.S druge strane, tržište finansijskih derivata uopšte ne postoji, a devizno tržište je jošuvek uređeno starim zakonima. To su ograničenja koja umnogome usporavaju razvojdeviznog tržišta, pa u skladu s tim nameću i potrebu za brojnim reformama.\nDa bi seostvario bilo kakav napredak u pogledu razvoja deviznog tržišta, pa i tržišta kapitala, potrebno je prije svega stvaranje opštih uslova neophodnih za razvoj finansijskogtržišta, koji se odnose i na druge segmente privrede i društva, kao što su\nnepovredivost privatne svojine, efikasno sudstvo, brz izvršni postupak, stabilna valuta i drugi. Takođe je potrebno sprovođenje ključnih reformi koje se uglavnom tiču finansijskog sektora - uređenje deviznog poslovanja, berzi, osiguranja, penzionog sistema, zdravstvenogosiguranja, bankarskog sistema, registra hartija od vrednosti i hipoteka itd. Ove reformemogu u velikoj mjeri odrediti sudbinu srpskog finansijskog tržišta, ali i realnog sektora .\nZnačaj koji devizno tržište ima za zemlje u tranziciji, i uopšte za bilo koju ekonomiju, je izuzetan, što se ogleda i u funkcijama ovog tržišta. Primarna funkcija deviznog tržišta je utvrđivanje odnosa vrednosti jedne nacionalne valute prema valutama drugih zemalja, a pored toga ono obezbjeđuje informativnu funkciju, publikovanjem kurseva, što omogućava ekonomskim subjektima da pravovremeno i tačno utvrde uticaj svojih deviznih obaveza i potraživanja na bilans poslovanja. Istovremeno, devizno tržište je mehanizam za transfer rizika ekonomskih subjekata koji posluju sa inostranstvom i mehanizam koji država koristi za ostvarenje određenih ciljeva u monetarnoj oblasti, kao i u drugim oblastima vođenja ekonomske politike.S druge strane, postojanje i funkcionisanje deviznog tržišta uslovljeno je postojanjem odgovarajućih pretpostavki kao što su: tržišnost, odnosno kupoprodaja deviza po kursu koji se formira na bazi ponude i tražnje, sami poslovi kupoprodaje deviza, subjekti deviznog tržišta, mere intervencije Centralne banke na deviznom tržištu i način formiranja kursa (dozvoljene oscilacije). Ukoliko su sve navedene pretpostavke ispunjene, onda se može govoriti o razvijenom i efikasnom deviznom tržištu. Nasuprot tome, u zemljama u tranziciji, u kojima celokupan ekonomski sistem prolazi kroz niz reformi i u kojem većina segmenata nije ostvarila odgovarajući stepen razvijenosti, ni devizno tržište ne može biti razvijeno. Proces tranzicije nametnuo je Srbiji brojne reforme, kao i zahtev da one budu sprovedene u što kraćem roku, ukoliko Srbijaa želi da ostvari napredak na putu jedne stabilne ekonomije. Neophodnost reformi odnosi se na sve segmente društvenog i ekonomskog života, a samim tim i na devizno tržište, koje je u Srbiji priličn razvijeno. Iz tog razloga, cilj rada bio je pokazati da se devizno tržište u Srbiji i uopšte u zemljama u tranziciji ne može razviti bez određenih temeljnih promjena u sadašnjem ekonomskom sistemu, ali i da se bez potpunijeg i svestranijeg razvoja deviznog tržišta ne može pokrenuti ni ekonomski razvoj ovih zemalja.Za Srbiju , koja je zabeležila značajne rezultate u ekonomskom razvoju , određeni makroekonomski pokazatelji upućuju na značajne pomake u celokupnom razvoju Srbije , a samim tim i u razvoju finansijskog sistema i deviznog tržišta. Inflacija je u proteklim godinama bila niska, mada pokazuje znake rasta. Medjutim , ono što je posebno značajno za razvoj deviznog tržišta Srbije je prilino uspešna reforma bankarskog sektora koji i dalje doživljava ekspanziju i produbljivanje. . Bankovni krediti privatnom sektoru i domainstvima su u porastu, a s druge i depoziti beleže stalni rast. Prisustvo stranih banaka i jačnje propisa, te nadzora doprineli su sve većj konkurenciji i kvalitetu operacija.\nU tom smislu,ukoliko Srbija želi da napreduje na putu ka jednoj otvorenoj i razvijenoj ekonimiji ona najprije mora završiti započete reforme koje se odnose na celokupan društveni i ekonomski život.U cilju razvoja deviznog tržišta, za Srbiju je od velikog značaja da poveća izvoz kako bi se obezbedio priliv deviza, zatim da nastavi unapređenje bankarskog sektora kako bise njegovo poslovanje približilo evropskih standardima, kao i da preduzme određene korake u razvoju tržišta kapitala sa ciljem privlačenja stranih investitora i podsticanja razvoja finansijskih instrumenata. Za preduzimanje svih ovih koraka, potrebno je mnogo vremena, što i jeste najveći faktor,\njer pored toga što se sve reforme prilično sporo sprovode, potrebno je još mnogo vremena kako bi se one u potpunosti završile i kako bi se nakon toga nastavilo sa daljim razvojem i napretkom u cilju pribilžavanja evropskim standardima.\nČinjenica je da su neke temeljne reforme dobrim delom završene, ali, s druge strane, postoji i čitav niz drugih reformi i koraka koje Srbija mora preduzeti što pre, kako bi dostigla određeni nivo razvoja u poređenju sa zemljama u okruženju, a posebno ako želi dostići stepen razvoja ekonomski razvijenih zemljama.\nDevizni kurs po definiciji predstavlja cenu valute koja je izražena u domaćem novcu, što praktično znači da devizni kurs pokazuje koliko treba platiti jedinica domaćeg novca za jednu ili sto jedinica stranog novca. Devizni kurs se najčešće izražava kao cena stranih valuta ili kao kurs valuta i kao takav se najčešće koristi. Na takav način se izražava i karakterističnost koju ima strani novac u odnosu na domaći novac, gde domaći novac na domaćem tržištu predstavlja samo meru vrednosti ili merilo cena kojim se izražava cena određene robe. To znači da domaći novac na domaćem tržištu nije roba, dok je strani novac na domaćem tržištu roba kao svaka druga, a devizni kurs zapravo predstavlja njegovu cenu. Posebnost koja karakteriše devizni kurs je ta što strana valuta kao specifična roba istovremeno predstavlja i merilo cena u zemlji koja je taj novac emitovala. Iz toga proizilazi logočnost da devizni kurs u smislu formiranja cena određene valute (kurs valute) ima značajan uticaj te valute u odnosu ponude i tražnje. Takođe je tesno povezana i kategorija odgovarajućeg paketa mera ekonomske politike zemlje koja je tu valutu emitovala sa kretanjem deviznog kursa. Naime, prilikom formiranja deviznog kursa valuta praktikuje se princip da ponuda strane valute dolazi od izvoza, a tražnja za stranom valutom dolazi od uvoza. Tačnije rečeno, devizni kurs se formira uz primenu platnobilansnog metoda, jer ponuda i tražnja strane valute, zapravo dolazi od platnog bilansa jedne zemlje, odnosno, kada se formiraju kursevi valuta imamo sledeću situaciju – ako platni bilans teži ka suficitu, devizni kurs valute će ispoljavati tendenciju pada (razlog je povećana ponuda deviza), dok u protivnom, ako platni bilans teži ka deficitu, tada će devizni kurs strane valute pokazati tendenciju porasta (povećana tražnja deviza). Devizni kurs ili kurs valuta ima značajnu ulogu u međunarodnom platnom prometu jer se plaćanja obavljaju između rezidenata dvaju zemalja, što je prirodan tok događaja ako se zna da se po pravilu plaćanja vrše u valuti prodavca, a da kupac za svoju valutu treba da kupi valutu prodavca kako bi mogao da plati robu koju je od njega kupio. Naravno, pre nego što se\npristupi izvršenju ekonomsko-finansijske transakcije, potrebno je da se zna odnos po kome će se obaviti pretvaranje jedne nacionalne valute u drugu. Devizni kurs se formira na više načina:\n• Sistem fiksnih deviznih kurseva gde fiksni iznos odgovara odnosu datih valuta prema jednom konvencijalnom zajedničkom imenitelju;\n• Sistem pariteta kupovnih snaga gde relativno fiksni iznos odgovara odnosima kupovnih snaga stranog i domaćeg novca;\n• Sistem fluktuirajući kursevi valuta gde varijabilni iznos odgovara odnosu ponude i tražnje strane valute\nDEVIZNO TRZISTE je deo šireg, finansijskog tržišta, koje omogucava suceljavanje ponude i tražnje za stranim sredstvima placanja, tj. devizama. Moglo bi se reci da se pod deviznim tržištem podrazumeva svako susretanje ponude i tražnje deviza tj. mesto gde se razlicite nacionalne valute mogu razmenjivati (kupovati i prodavati) jedna za drugu. Kupoprodaja deviza se može obavljati na odredenom mestu, u odredeno vreme i po utvrdenim pravilima, i u tom slucaju rec je o organizovanom deviznom tržištu ili o deviznoj berzi. Medutim, brojne transakcije kupovine i prodaje deviza odvijaju se van organizovanog deviznog tržišta u neposrednim kontaktima izmedu preduzeca, banaka i pojedinaca, domacih i stranih rezidenata. Danas preovladuje teza o jednom globalnom deviznom tržištu koje funkcioniše neprekidno 24 sata. Razlika u vremenskim zonama, razgranata mreža banaka po celom svetu i savremena telekomunikaciona oprema omogucavaju ucesnicima deviznog tržišta da se u bilo kom trenutku i sa bilo kog mesta ukljucuju u rad deviznog tržišta - FOREX-a. UCESNICI NA DEVIZNOM TRŽIŠTU Kao UCESNICI NA DEVIZNOM TRŽIŠTU javljaju se kako pravna, tako i fizicka lica (u oblasti devizne štednje, cekova, privatnih deviznih doznaka). Kao pravna lica pojavljuju se poslovne banke koje su ovlašcene za rad sa inostranstvom, centralne banke, firme koje se bave spoljnotrgovinskim poslovima i koje kupuju i prodaju valute neophodne za normalno funkcionisanje njihovog biznisa, nebankarske finansijske institucije (osiguravajuca društva, penzioni fondovi, u potrazi za sigurnim i konstantnim prinosima prenose svoje fondove sa jednih na druga finansijska tržišta i na taj nacin postaju znacajni ucesnici na deviznim tržištima). Sa stanovišta funkcionalne osnove ucesnici na deviznom tržištu mogli bi se podeliti na: • Ne-špekulante (“hedžeri”) – ucesnici koji žele da se zaštite od rizika promene deviznog kursa. • Špekulante – ucesnici koji trguju devizama da bi profitirali.\nDEVIZA, DEVIZNI KURS\nDEVIZA je svako strano sredstvo placanja kojim se kao vrstom robe trguje na deviznom tržištu (kupi jeftinije – prodaj skuplje). U prvom redu, devize se odnose na potraživanja jedne zemlje prema inostranstvu, pri cemu ta\npotraživanja glase na strana sredstva placanja dok u širem smislu pod devizama se podrazumeva i strani efektivni novac. Cena devize kao robe na deviznom tržištu naziva se DEVIZNI KURS koji izražava cenu jedne valute izraženu u jedinicama druge valute. Devizni kurs ukazuje koliko jedinica jedne valute treba dati ili uzeti za jednu ili sto jedinica druge valute pri cemu svaki kurs može biti dvojak: kupovni i prodajni. Kupovni kurs pokazuje koiiko jedinica jedne valute odnosna banka hoce da da, tj. da proda kada otkupljuje od druge banke ili komitenta drugu valutu. Prodajni kurs pokazuje koliko jedinica jedne valute odnosna banka uzima, tj. kupuje kada drugoj banci ili komitentu prodaje drugu valutu. Kupovni kurs je redovno niži od prodajnog a raspon izmedu kupovnog i prodajnog kursa se u dilerskom žargonu naziva – spread\nIskazivanje deviznog kursa\nKotirana valuta (quoted currency, base currency) u postavci kursa stoji uvek na prvom mestu i odnosi se na jednu ili sto jedinica jedne valute. Kotirajuca valuta (quoting currency,variable currency) stoji uvek na drugom mestu u postavci kursa i pokazuje koliko se njenih jedinica menja za jednu ili sto jedinica kotirane valute. U kotiranju je najcešce primenjivano pravilo da se domaca valuta uvek nalazi na drugom mestu, dakle da je kotirajuca valuta, tj. da pokazuje koliko jedinica domace valute treba dati za jednu ili sto jedinica strane, tj. kotirane valute. Ovo je slucaj tzv. direktne kotacije i naša kursna lista je tipican primer direktne kotacije. U slucaju indirektne kotacije prisutan je suprotan redosled odnosno domaca valuta se nalazi na prvom mestu, ovakvo pravilo se koristi u Velikoj Britaniji, Australiji i u zemljama bivšeg Commonweaith-a. Uobicajno je da se u odnosu na jedinicu kotirane valute, kotirajuca valuta predstavlja sa maksimalno 4 decimale. Pri tom, jedinica valute i prve dve decimale se nazivaju - BIG FIGURES, dok se poslednje dve decimale nazivaju - POINTS (u dilerskom žargonu ove dve decimale nazivaju i PIPS). U medjubankarskom dnevnom poslovanju u kotiranju valuta obicaj je izmedu banaka da zbog uštede u vremenu ne daju kompletan kurs drugoj banci nego samo njegove poslednje dve decimale.\nFaktori koji uticu na formiranje deviznog kursa\nU prvom redu devizni kurs se formira kao posledica ponude i tražnje za jednom valutom na deviznom tržištu, mada na njegovo kretanje utice i dugi niz faktora ekonomske i politicke prirode kao što su: F 0 9 5\nF 0 2 0mesto i uloga centralne banke; Centralna banka u svakoj zemlji kroz razlicite\ninstrumente kreditno-monetame politike utice na kretanje kursa domace valute u odnosu na strane valute F 0 9 5\nF 0 2 0Mesto i uloga poslovnih banaka koje u skladu sa svojim pojedinacnim strategijskim\npozicijama globalno uticu na kretanje kursa. F 0 9 5\nF 0 2 0Mesto i uloga multinacionalnih kompanija i osiguravajucih društava, koji su ponekad\ntoliko jaki da i sami obrazuju sopstvene dilerske sobe i uziraaju neposredno uceše na deviznom tržištu -Medusobni uticaj ostalih finansijskih tržišta, pre svega: tržišta kapitala (money market), na kome se budno prati kretanje kamatnih stopa, zatim tržišta hartija od vrednosti, na kome se prati kretanje vodecih indeksa, kao npr. Dow Jones-a u Njujorku, DAX-a u Frankfurtu, Nikkei-a u Tokiju i nakraju robnog tržišta, na kome se prati kretanje cena strategijskih sirovina -Ekonomski pokazatelji u privredi vodecih zemalja (pre svega SAD, Nemacka, Japan i\nV.Britanija) ito: stanje platnog i trgovinskog bilansa. -Politicke vesti mogu znacajno uticati na kretanje kurseva. -Ostali faktori - na trenutno kretanje kurseva mogu uticati i faktori bez nekog narocitog i trajnijeg znacaja, kao što je npr. psihološko dejstvo pojedinih vesti o nekom vecem finansijskom skandalu, rezultati politickih izbora.\nPostoje 2 vrste deviznih transakcija:\n• 1. Promptne (spot) transakcije- Kada se na deviznom tržištu zakljucuje posao o kupoprodaji deviza, a ugovoreni posao se izvršava odmah ili u roku od 2 dana. Devizni kurs po kojem se tada trguje je spot (promptni) devizni kurs.Od trenutka zakljucenja do trenutka izvršenja kupoprodaje prode najviše dva radna dana. Spot transakcije koriste se u dnevnim poslovima kao što su placanje dospelih doznaka u inostranstvo, nedostatak sredstava za izmirenje postojecih obaveza i u trgovanju devizama sa svrhom ostvarenja profita na transakcijama.\n• 2. Terminske transakcije (forward~outright)- Kada se zakljucuje posao o kupoprodaji deviza, ali sam cin kupoprodaje se obavlja kasnije prema ugovorenom roku (rok izvršenja veci od dva dana ). To znaci, kada kupac i prodavac ugovaraju devizni kurs po kojem ce se posao obaviti a kada dode vreme izvršenja kupoprodaje, ona se vrši po ugovorenom kursu, bez obzira na sada formirani. Devizni kurs po kojem se realizuje terminska trgovina je terminski devizni kurs. Predvidanje deviznog kursa – posao za milion dolara ! Ono što se sa sigurnošcu može reci je to da niko realno ne može biti u stanju da sa sigurnošcu i izvesnošcu predvidi pravac ili promenu deviznih kurseva. Na osnovu fundamentalne (analiza odredenih makroekonomskih indikatora kao što su rast GDP, paritet kupovne snage valute, inflacija, kamatne stope...) i tehnicke analize (primena razlicitih postupaka analize istorijskih podataka i uocavanja odredenih obrazaca u ponašanju deviznih kurseva na osnovu grafickog prikaza kretanja kurseva ) može se u odredenoj meri predvideti pravac promene valute ali nema garancije za ovakve procene. Ako je nemoguce predvideti kretanje deviznog kursa, onda je potrebno sagledati šta je moguce uraditi da bi smo se zaštitili od rizika promene deviznog kursa – UPOTREBA FINANSIJSKIH DERIVATA !!!\nFinansijski derivati su složeni izvedeni instrumenti cija je cena izvedena iz odnosa prema nekom bazicnom jednostavnom osnovnom finansijskom instrumentu. Zadnjih godina u celom svetu uzimaju sve veci zamah i udeo na tržištu, osnovna uloga im je ogranicavanje i osiguravanje od valutnih rizika i rizika promena kamatnih stopa ali se mogu koristiti i u špekulativne srvhe. Prednosti finansijskih derivata u odnosu na instrumente iz kojih su izvedeni je veca fleksibilnost u zaštiti pozicije.\nRizik predstavlja mogucnost gubitka, neizvesnost ili mogucnost bilo kog ishoda koji nije ocekivan. Danas se privrednici suocavaju sa razlicitim rizicima narocito imajuci u vidu postojanje\nvremenske razlike izmedu momenta isporuke/prijema robe i placanja/naplate iste. Najopštija podela na: komercijalne rizike (potencijalna mogucnost da kupac ne plati robu /komercijalna nesposob-nost/ ili ne preuzme robu), politicke rizike (ratovi, sankcije, bojkoti, nacionalizacije itd), transferne rizike (kupac voljan i sposoban da plati, ali je sprecen usled zvanicnih propisa u svojoj zemlji) i monetarne rizike (kada usled neblagovremene naplate dode do devalvacije). Rizik promene deviznog kursa je rizik sa kojim se suocavaju preduzeca koja posluju sa inostranstvom, kada bi privrednici naplacivali/placali robu u lokalnoj valuti ne bi postojao rizik od promene deviznog kursa. Devizni rizik predstavlja mogucnost da placanja i prilivi koji ce biti izvršeni na neki datum u buducnosti vrede više ili manje izraženi u dinarima ili jedinicama neke druge valute, a usled efekata promene deviznog kursa izmedu tih valuta.\nHEDZING – eliminacija rizika\nUkoliko je preduzecu stalo da ima stabilnu i predvidivu vrednost deviznog priliva i odliva onda se mora opredeliti za hedzing. Hedžing predstavlja osiguranje od rizika koji proizilazi iz poslovanja (to hedge (engl.) – obezbediti, osigurati; hedging – osiguranje od gubitka). On ne sprecava da se negativan dogadaj desi, ali ukoliko se on desi uticaj negativnog dogadaja ce biti smanjen. Centralno pitanje finansijskog menadžmenta u savremenim uslovima jeste upravljanje deviznom izloženošcu. Da bi se hedžing operacijama zaštitili od devizne izloženosti potrebno je kreirati tok valute u suprotnom smeru koju je izloženost proizvela.\nFunkcionisanje deviznog tržišta Srbije\nBroj transakcija i obim prometa na deviznom tržištu u Srbiji je u stalnom porastu. Tako je, u periodu između poslednje Skupštine ACI-ja i ove današnje, obim dnevnog prometa na međubankarskom deviznom tržištu povećan 2,5 puta i to sa 60 mil. Dolara u septembru 2006. godine na 147 mil. dolara u avgustu 2007. godine. Pri tome, najveći obim dnevnog prometa je dostignut u julu o.g. kada je iznosio čak 203 mil. dolara. Iako je ovaj nivo dnevnog prometa na međubankarskom deviznom tržištu relativno mali u odnosu na tržišta u nekim drugim zamljama članicama EU, ono što ohrabruje su visoke stope rasta dnevnog prometa, što ukazuje da se međubankarsko devizno tržište u Srbiji ubrzanim koracima približava jednom razvijenom deviznom tržištu.\nRazvoj deviznog tržišta u Srbiji nema samo kvantitativni karakter. U kvalitativnom smislu, Narodna banka Srbije je inicirala u poslednjih godinu dana niz značajnih promena u funkcionisanju međubankarskog deviznog tržišta. Da pomenemo samo neke: - Fiksing sastanak se održava samo po potrebi, a ne svakodnevno;\nTako na primer već više od tri meseca nije održan ni jedan fiksing sastanak;\n- Narodna banka Srbije se 28. juna uključila u međubankarsku trgovinu devizama, tako što dnevno prodaje deo deviznih sredstavakoja potiču iz neto otkupa efektivnog stranog novca po osnovuobavljanja menjačkih poslova. Iznos koji Narodna banka prodaje jeminimalan tako da nema uticaja na nivo deviznog kursa;\n- Zvaničan kurs dinara jednak je tržišnom kursu jer se formira na nivou ponderisanog deviznog kursa po osnovu svih transakcija obavljenih na međubankarskom deviznom tržištu;\n- Nastavljen je proces preusmeravanja ovlašćenih menjača ka bankama, kako bi se što više anulirao indirektan uticaj koji na deviznom tržištu ima Narodna banka Srbije preko menjačkog tržišta;\n- Uspostavljen je veći nivo konkurencije na međubankarskom deviznom tržištu, tako da poslednjih meseci na tržištu sve aktivnijeučestvuje veći broj banaka, što je doprinelo da se međubankarsko devizno tržište polako pomera iz zone tržišne dominacije manjeg brojaučesnika, u zonu koju karakteriše konkurentnost učesnika na tržištu.Ove promene su najvećim delom ostvarene po uticajem monetarne politike koju jeNarodna banka vodila tako da ostvari primarni cilj postizanja i održavanja niske istabilne stope inflacije. Ostvarenje ovog cilja je, u uslovima visoke stope inflacije koja je beležena u Srbiji u toku poslednjih godina, zahtevalo restriktivnu monetarnu politiku. Monetarna politika bila je usmerena na tržišne instrumente, kao što je referentna kamatna stopa, koja je u skladu sa potrebom smanjenja stope inflacije uviše navrata bila menjana.Istovremeno, Narodna banka je radila na promeni uloge koju devizni kurs u Srbiji skoro tradicionalno ima na stopu inflacije. Ovo je bilo potrebno pre svega radiuspostavljanja režima targetiranja inflacije, čija efikasnost zavisi od uspostavljanjarežima slobodno plivajućeg deviznog kursa. Iako su neki analitičari predviđali darežim slobodnog plivanja kursa nacionalne valute dovodi do velikih pritisaka na dinar,period iza nas potvrđuje suprotno. Volatilnost deviznog kursa je na prihvatljivomnivou, tako da skoro uopšte nema potrebe za internecijama Narodne banke nadeviznom tržištu. Smanjenje stope inflacije i održivi ekonomski rast su činioci koji susvakako doprineli čvršćoj makroekonomskoj stabilnosti zemlje, tako da povećana fleksibilnost deviznog kursa nije izazvala značajnije potrese na deviznom tržištu. Međutim, naša bankarska profesija nam ne može dopustiti da nas ovo uspostavljeno stanje stabilnosti opusti, tako da zaboravimo na konstantne potencijalne rizike. Rizici mogu poticati iz eksternog ili internog okruženja. Najnovija dešavanja na svetskom finansijskom tržištu i kriza koja je pogodila, pre svega, tržište hipotekarnih kredita su dobar primer rizika koji mogu implicitno i eksterno delovati na svaku zemlju, pa i našu. Naravno, ovde je potrebno istaći da su devizne rezerve Narodne banke Srbije dostigle nivo od oko 13 mlrd. dolara, i pokrivaju agregat novčane mase M1 sa 349%. Ovaj nivo rezervi u svakom ternutku garantuje stabilnost deviznog kursa dinara kao i stabilnost deviznog tržišta u Srbiji, jer se scenario po kome bi vlasnici dinarskih depozita bežanjem u devize mogli ozbiljnije da ugroze stabilnost na deviznom tržištu, svodi na minimum. Istovremeno, visina deviznih rezervi, svakodnevna prodaja deviza od strane Narodne banke, kao i tržišno delovanje kursa i volatilnost kursa, sve više obeshrabruju špekulativne aktivnosti i pritiske. U uslovima de facto uspostavljenog slobodnog plivanja kursa dinara umanjen je potencijalni pritisak na devizne rezerve Narodne banke Srbije. Naime, iskustvonas uči da su one zemlje koje su u toku Azijske krize manje uporno branile devizni kurs svoje valute intervencijama iz deviznih rezervi, na kraju imale manjudepresijaciju nacionalne valute i imale manje smanjenje deviznih rezervi od onihcentralnih banaka koje su to činile po svaku cenu.\nU pogledu reagovanja na šokove iz internog okruženja, uspostavljanje adekvatne koordinacije monetarne i fiskalne politike uspešno bi amortizovalo uticaj ovih šokova. Potrebno je, takođe, ponoviti po ko zna koji put, da je nemoguće sa sigurnošću predvideti pravac i brzinu kretanja deviznog kursa u budućnosti. Svi učesnici na deviznom tržištu ne smeju zaboraviti da postojeća stabilnost na deviznom tržištu i rizik volatilnosti koji je trenutno nizak ne mogu uvek potrajati. Usled toga je neophodno da svi učesnici stalno preispituju svoje modele merenja rizika. Posebno je neophodno biti skeptičan u pogledu modela merenja rizika koji se bazira napretpostavci niske volatilnosti. Ovo zbog toga, što mnogi potencijalni događaji o kojima bi trebalo da brinemo imaju sposobnost da preokrenu naglavačke status quo uspostavljene stabilnosti.\nNeizvesnost volatilnosti nameće učesnicima na deviznom tržištu da se aktivno sa koriste savremenim metodama hedžinga ciljem da upravljaju rizikom naglih promena deviznog kursa ili kamatnih stopa. U tom smislu, velike potencijalne mogućnostipostoje za razvoj derivativnih tržita u Srbiji. Razvoj derivativnih instrumenata će učesnicima na\ndeviznom tržištu nametnuti kao svakodnevni zadatak stalno usavršavanje po pitanju derivativnih instrumenata. U tom smislu, uloga ACI-ja je tu nezaobilazna. Sa svoje strane, Narodna banka Srbije je načinila prvi korak donošenjem Odluke o trgovanju sa finansijskim derivatima kojom su liberalizovana plaćanja po osnovu trgovanja ovim instrumentima. Time je kreiran pogodan ambijent za implementaciju ovih instrumenata u Srbiji. Kao poslednje, ali ništa manje važno za dalji razvoj deviznog tržišta u Srbiji, potrebno je konstantno pratiti tehnologiju i iskustva drugih zemalja i izabrati onu tehnologiju koja je primerena našem nivou razvoja. Naravno, sticanje adekvatnih znanja i dalje profesionalno usavršavanje u budućnosti, kao i do sada u Srbiji će biti značajan izazov za dilere i bankare uopšte. Ovo je, takođe, nešto čemu ACI može značajno da doprinese i čemu već doprinosi.\nImajući u vidu sve dosad izloženo, ali i brojnost auditorijuma na Skupštini ACI-a, veliki broj prijatelja i kolega iz inostranstva, kao i značajne rezultate koji su postignuti u Srbiji do sada, duboko verujem da je budućnost našeg deviznog tržišta u sigurnim rukama.\nŠta je to devizno tržište?\nPoznato je da svaka zemlja ima svoj novac (kao opšti ekvivalent) kao zakonsko sredstvo plaćanja koje predstavlja izraz njenog nacionalnog ekonomsko\n-finansiskogsuvereniteta. Isto tako, poznato je i to da nacionalne ekonomije ne predstavljaju zatvoreneekonomske sisteme. Svaka zemlja je u većoj ili manjoj meri, ekonomski (pa i politički)upućena na saradnju sa drugim zemljama. Razvoj međunarodne podele rada,međunarodne trgovine, kao i liberalizacija kretanja novca i kapitala, sve više upućuju nacionalne ekonomije, njihove monetarne sisteme i valute jedne na druge. Broj, raznovrsnost i intenzitet veza postaju svakim danom sve veći i veći .\nImajući u vidu činjenicu da ne postoji međunarodno jedinstveno sredstvo plaćanja (svetski novac) postojanje institucionalne osnove, tj. mehanizma zamene valuta jednih zemalja u valute drugih zemalja.\nDevizno tržište je tržište na kojem se trguje posebnom vrstom robe koju zovemo devizama.Devizno tržište treba razlikovati od eurovalutnog tj. kako se to u žargonu kaže eurodolarskog tržišta. Dok se na deviznom tržištu vrši kupoprodaja stranih valuta (skriptualnog novca), na eurovalutnom tržištu zaključuju se zajmovi (krediti) i depoziti ustranim valutama. Na eurovalutnom tržištu koriste se specialni izrazi koji važe samo natom tržištu.\nKoja je uloga deviznog tržišta?\nU savremenim tržišnim ekonomijama devizno tržište predstavlja jedan od najznačajnijih elemenata finansiskog i ukupnog ekonomskog sistema. Kao takvo, ima značajnu ulogu kako\nsa stanovišta jedne zemlje, tako i sa stanovišta svetske ekonomije. Na njemu se u okviru permanentnih odnosa ponude i tražnje devize vrši tržišno vrednovanje cene deviza deviznog kursa koji predstavlja „most“ između domaće ekonomije i spoljnjeg okruženja. S obzirom da devizni kurs u jednoj nacionalnoj ekonomiji može vršiti više značajnih funkcija kao što su: raspodela roba i kapitalaizmeđu domaćeg i stranog tržišta, ostvarivanje platnog prometa sa inostranstvom,racionalna orjentacija nacionalne privrede u proizvodnji i robnoj razmeni sainostranstvom, kao i mnoge druge, tim pre se ističe važnost uloge ovog tržišnog mehanizma (deviznog tržišta) pri determinisanju deviznog kursa kao pre svega objektivne i realne ekonomske kategorije.\nDevizna tržišta o kojima govorimo su tržišta na kojima je kurs rezultat slobodnog odnosa ponude i tražnje deviza. To su tržišta razvijenih industriskih zemalja tržišne privrede sa konvertibilnim valutama kao izrazom monetarne suverenosti i razvijenim setom finansiskih institucija, finansiskih instrumenata i finansiskih tokova. Centralne banke kao nosioci monetarne vlasti, svaka za sebe i u svom interesu, učestvuju na deviznom tržištu intervenišući (kada smatraju za potrebno) i održavajući kurs na željenom nivou. Pored toga, vlade tih zemalja sklone su ponekad primeni mera monetarne i drugih vidova ekonomske politike (posebno devizne i spoljnotrgovinske politike) radi uticaja na devizni kurs. Na ovim deviznim tržištima puna je sloboda sticanja i raspolaganja devizama od strane svih subjekata tako da se punim pravom nose epite tslobodnog tržišnog mehanizma.Vlade zemalja uglavnom propisuju ko mogu biti subjekti učesnici sa aspekta svojinskih odnosa, koji su to minimalni i maksimalni iznosi kojima se može trgovati, koje iznose treba predati centralnoj banci, za koje namene se mogu kupovati devize itd. To su uglavnom zemlje u razvoju i tranziciji gde se devizna tržišta javljaju u vidu akcionih tržišta ili pak u najboljem slučaju u vidu inter- bankarskih tržišta . Organizacija i učesnici na deviznom tržištu\nPRVI TIP deviznog tržišta predstavlja KLASIČNA BERZA\n. To je posebna institucija pri centralnoj banci ili lokalnoj berzi efekata na kojoj se svakodnevno sastaju predstavnici ovlašćenih banaka, predstavnici centralne banke i ovlašćeni brokeri koji svi zajedno na tom središnom mestu trguju de vizama i zvanično određuju kurseve glavnih svedskih valuta u odnosu na domaću valutu. U radu ovog tipa obavezno učestvuju i predstavnici centralne banke koji po potrebi interveniše kupovinom ili prodajom devizaiz nacionalnih deviznih rezervi radi formiranja (ako je to potrebno) kurseva na željenom nivou. Banke učesnice berze i brokeri ovlašćeni posrednici, dolaze na berzu sa svojim otvorenim ponudama za kupovinu, odnosno prodaju deviza, koje realizuju po kursevima koji odražavaju odnosa tražnje i ponude u tom trenutku. Ovaj tip tržišta prisutan je danas kod veoma malo zemalja, odnosno finansiskih centara.\nDRUGI TIP deviznog tržišta , koje je slično “over the counter“ tržištu kada su u pitanju HOV (hartije od vrednosti), je profesionalno INTERBANKARSKO TRŽIŠTE.\nTo je tip tržišta koji dominira godinama i na kojem se kupoprodaja deviza između velikih ovlašćenih banaka obavlja preko telefona, teleksa ili informacionih skrinova . na ovom tržištu\nPromene deviznog kursa-Slajdovi-Medjunarodne finansije-Ekonomija-7\nTeorije o deviznom kursu-Slajdovi-Medjunarodne finansije-Ekonomija-3\nDevizni sistem-Seminarski rad-Monetarna ekonomija i bankarstvo-Ekonomi...\nPitanja iz Deviznog trzista1-Vezba-Finansijska trzista i finansijski i...\nmobilno poslovanje nacini poslovanje i placanja


Seks nije lek!\n7. marta 2017. 17:00\nKo u krevet odlazi pod teretom briga, sa glavom punom nezavršenih poslova, uz višak popijenih čašica kojima je hteo sve da izbriše, neka se ne nada zvezdanim seksualnim trenucima.\nNekada je važilo da je “žena odmor ratnika”, ali danas muškarac, ubrzan do stanja pucanja, sa glavom punom nezavršenih poslova i stresova, sve teže uspeva da bude neumoran i neumeren vitez u postelji. Izdaje ga “oružje” – što bi se reklo.\nKada muškarac shvati da mu je seksualna moć okrnjena, najčešće zariva glavu u pesak poput noja. Znači, ništa ne preduzima, a to ga samo udaljava od partnerke. Samopouzdanje pada, jer je teško izaći iz začaranog kruga briga, alkohola, posla, stresova i definisati problem. Najteže je zamisliti sebe u ordinaciji lekara kome objašnjava kako “popušta u krevetu”. Muškarci koji redovno odlaze na posao i imaju sređen život strahuju kako će se “to” dogoditi jednog dana i njima.\nPreporučuje se da ne čekate takav trenutak pitajući se kada će se to dogoditi, već da bez odlaganja izdvojite malo vremena i posvetite ga kontroli opšteg zdravlja. Tu je ključ – dobro opšte zdravlje ima veliki uticaj na mušku seksualnost, ali o tome treba misliti pre nego što epizode neuspeha počnu da se ponavljaju.\nMuškarci koji su već u mladim danima morali lekaru zbog visokog krvnog pritiska, šećerne bolesti ili nekog oboljenja srca imaju velikih izgleda da u starosti budu suočeni sa impotencijom. Međutim, oni koji brinu o svom opštem zdravstvenom stanju tako što održavaju dobru kondiciju dovoljnim kretanjem ili izabranom fizičkom aktivnošću i vode računa o tome šta jedu i piju neće imati problema ni da u poznim godinama uživaju u adekvatnom ženskom društvu – i to bez pomoći hemijske čudotvorke poznatije pod popularnim imenom vijagra.


PRVO GOSTOVANJE U KIKINDI19.11.2012.\nTokom minulog vikenda u Centru za stručno usavršavanje u Kikindi, realizovan je seminar "Autoritet, ta teška strana reč!".\nOvo je bilo prvo gostovanje autorsko-realizatorskog tima u Kikindi i prvi slučaj da su učesnici seminara sa ovim programomi iz osnovnih i iz srednjih škola.\nPostoji još jedno "prvi put" za realizatore - nikada do sada nisu radili sa manje učesnika na nekom od svojih seminara.\nIzuzetni uslovi za rad (posebno za grupe od oko dvadesetak učesnika), predusretljivo i raspoloženo osoblje Centra zajedno sa direktorom doprineli su da se ostvari dobra radna atmosfera i rezultati sa kojima je većina učesnika bila veoma zadovoljna.\nPotvrde za ovu konstataciju možete naći i u prosečnim odličnim ocenama u oba instrumenta evaluacije (upitnik Zavoda i lista autora), ali i u zapisanim i izgovorenim rečima učesnika.\nZbog činjenice da su učesnici bili iz različitih škola, pola iz osnovnih, a pola iz srednjih, u izveštavanju o seminaru još nešto se na ovom sajtu dešava prvi put - na stranici "O realizaciji" izveštaj o ovom seminaru može se pronaći u meniju i za osnovnu i za srednju školu.


Dokumentacija|Institut za etnologiju i folkloristiku\nDokumentacija je za vanjske korisnike otvorena radnim danom (osim utorka) od 10 do 14 sati. Svoj dolazak svakako najavite zbog rezervacije termina u kojem će vam biti osiguran prostor i uređaji za pregledavanje/preslušavanje građe.\nPredstavništvo na dariah eric konzorciju\nVoditeljica: dr. sc. Koraljka Kuzman Šlogar\n01 4596741, koraljka@ief.hr\nStručni suradnik: Marko Lukin\n01 4596742, marko@ief.hr


Narodni blok se predstavio na press konferenciji\nIzvor: JUGpress.com, 12.Jun.2020, 00:08\nNarodni blok izlazi i na republičke i lokalne izbore 21. juna. Ovu koaliciju čini 29 organizacija, stranaka i grupa građana, a deo programa u Leskovcu su predstavili poslanički i odbornički kandidati Ninu Kostić i dr Dragan Krstića – Džigi.\nDiplomirani pravnik Nina Kostić je u svom obraćanju istakla da se za svoju državu predstavlja samo statistički broj.\n„Pre svega kao >> Pročitaj celu vest na sajtu JUGpress.com << mlad čovek svesna sam nemanja perspektive u ovoj atmosferi straha koja vlada među ljudima. Istupam u njihovo ime mladih ljudi koji predstavljaju samo broj na evidenciji nezaposlenih, ili koji s završenim fakultetom rade na trafikama… Leskovački Narodni blok okuplja sve građane koji smatraju da su Leskovcu potrebne promene, a za te promene moramo da se izborimo zajedno. Naša snaga su obični, vredni i pošteni ljudi. Naš cilj je iskoreniti političko zapošljavanje i zapošljavanje pod ucenom, ali je naš program i čist i uređen grad, izgradnja fabrike za preradu voća i povrća, obezbeđivanje subvencija malim i srednjim preduzećma, a ne stranim niskoprofitnim kompanijama. Naš program je i vraćanje javnih izvršiteljima na status službenika pri MInistarstvu pravde, gde bi oni radili za platu. Želimo bogato selo, a to znači da svako selo i svaki kvart dobiju igralište za decu, da ima ambulantu i prodavnicu, kao i da podignemo nivo sporta na viši nivo. Treba ukinuti akcize na gorivo i zabraniti rasprodaju nacionalnog bogatstva, ulagati u razvoj turizma, kao i obezbediti besplatan prevoz invalidima, borcima i starijim od 65 godina.“\nKostićeva je naglasila i da je potrebna potpuna sloboda medija, te zabrana programskog sadržaja kojima se vređa javni moral i podstiče agresivnost i netolerancija.“\nDragan Krstić – Džigi je prokometarisao dešavanja sa migrantima, rekavši da oni „ne liče na izbeglice, to je prava vojska, do 19 do 25 godina, koji su dobro obučeni, sa mobilnim telefonima i skupim patikama i izgledaju kao ljudi kojima ništa ne fali. To je vojska koja se seli u Evroupu i koji će verovatno biti nečija vojska. Za šta su oni dovedeni tu to ćemo tek da vidimo. Tu nema žena, nema dece, nema starih ljudi i nema ni prizvuka od izbeglištva. Kako su mogli da ostave svoje žene, decu i stare i da dođu ovde?“\nKao ginekolog, Krstić je rekao da mu je dobro poznata i tematika roditeljstva.\n„Znam šta bi trebali da radimo kako bi smo u budućnosti imali potreban ljudski resurs i potencijal. To su ljudi koji trebaju da preuzmu vođenje društva. Mnogo grešimo što ne pomažemo ženama koje rade, jer upravo tu imamo starije žene koje rađaju, tu imamo jedno dete u porodici. Trebamo da pomognemo ženama koje rade i koje imaju karijere da mogu da rađaju i da sačivaju radno mesto.“\nKrstić je odnos prema borcima prethodnih ratova ocenio kao žalostan.\n„Nije stvar samo u parama, naši ljudi su se borili i nisu dobili neku satisfakciju. Sada ovo sa Košarama menja neku sliku o svemu tome i nadam se da će sa time da se nastavi.“\nKomentarišući moguće postizborne koalicije u Leskovcu Krstić je odgovorio da su dobrodošli svi koji žele da promene duh ovog grada i sliku koja je o Leskovcu stvorena u Srbiji. takođe, založio se i za rešavanje problema zagađenja Južne Morave i Veternice, te zabranu izgradnji mini hidroelektrana koje menjaju kompletne ekosisteme.