Иккинчи жаҳон уруши. Ўзбекистон. Жасорат солномаси (2-қисм)\nВатан тимсолига айланган она\nАдабиётда биз, 60-70 йиллар авлоди Максим Горькийнинг “Она” романини ва ундаги Пелагея Ниловна образини биламиз. Николай Островскийнинг “Пўлат қандай тобланди?” повестини ва унинг бош қаҳрамони Павел Корчагинни, машҳур “Коммунист” бадиий фильмида бош ролни ижро этган улкан актёр Евгений Урбанский яратган фидойи фирқа аъзоси образини билар эдик, лекин, минг афсуски, шундоққина ёнимиздаги, Тошкент вилояти Зангиота туманининг Хонобод маҳалласида уруш йиллари яшаган ҳаётдаги реал қаҳрамон она Зулфия Зокирова ҳаётини яхши билмас эканмиз.\nТошкентлик она тўғрисида ёзувчи, журналист Алиназар Эгамназаровнинг «Беш жангчининг онаси», физика-математика фанлари доктори Мансурхон Тоировнинг “Ватан тимсолига айланган она” очеркларини ўқиб, юқорида қайд этилган шўролар даврида ўрта мактаб дарсликларига киритилган буюк рус ёзувчиларининг асарларидан олмаган маънавий озиқ, ҳис, эҳтирос, ҳаяжонни бошдан кечирдим. Лавҳани ўқир эканман, вужудимни майда титроқ босиб, ичимдан вулқон бўлиб отилиб чиққан ун, нидо узоқ вақт сўнмай, иссиқ ва мўл кўз ёшларига айланди. Иккинчи жаҳон уруши ҳақида ёзар эканман, Зулфия онани ёддан чиқара олмадим, бир нима ёзишга қарор қилдим. Лекин юқорида қайд этилган очеркларга қўшимча шарҳдан бошқа бирон-бир сўз қўша олганим йўқ. Балким, ортиқча гап-сўзларнинг кераги ҳам йўқдир.\nЛекин, авваламбор, иқтибос-муқаддима: “Уруш қаҳрамонлари ҳақида гапирар эканмиз, табаррук Она сиймоси кўз ўнгимизда намоён бўлади. Чунки эл-юрт ҳимоясини ор-номус иши деб биладиган мард ва ботир ўғлонларни вояга етказган улуғ зот – онадир...\nСўзимнинг исботи учун бир мисол келтирмоқчиман. Тошкент вилояти Зангиота туманидаги Хонобод қишлоғида Зулфия ая Зокирова исмли бир мўътабар онахон яшаб ўтганлар. Том маънода буюк бу инсоннинг жасоратини таърифлашга тил ожиз. Турмуш ўртоғи Холмат ака вафот этгач, Зулфия ая беш ўғил ва бир қизни тарбиялаб вояга етказганлар. ...Зулфия ая Зокирова Иккинчи жаҳон урушида бир эмас, беш азамат ўғлидан жудо бўлган. Лекин Зулфия Зокировадек матонатли, қаҳрамон ўзбек аёли бунга бардош бера олди. Ёвуз уруш туфайли аянинг тўрт келини бева, беш набираси етим бўлиб қолди. Мана, севги ва садоқат мадҳияси, унинг енгилмас куч-қудрати! Ҳаётда бирон-бир қийинчиликка дуч келса, умидсизликка тушмасдан, уларни бардош билан енгиб ўтишда Зулфия Зокирова ва унинг оиласи ёш авлодимиз учун чинакам ибрат мактаби эмасми? Яхшилар ёди ҳеч қачон унутилмайди...\nБиз эзгу ният билан барпо этадиган Ғалаба боғи марказига Зулфия Зокирова ва унинг фронтдан қайтмаган беш ўғли, садоқатли келинлари хотирасига атаб муҳташам ҳайкал ўрнатсак, унга “Матонат мадҳияси” деб ном берсак, нима дейсизлар?”\n(Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 2019 йил 9 майдаги Хотира ва қадрлаш кунига бағишланган тантанали маросимдаги нутқидан).\nЗулфия Зокированинг Исоқжон, Аҳмаджон, Мамажон, Ваҳобжон, Юсуфжон исмли беш ўғли фронтдан қайтмади. Зулфия ая тўрт келини билан қолди. Кенжа Юсуфжон ҳали ёш эди, кейин уйланаман деб бўйдоқ урушга кетди. Мамажон 1941 йилнинг июлида, Аҳмаджон ундан бир ой кейин фронтга кетди. Кузга бориб Ваҳобжон билан Юсуфжонни ҳам кузатишди. Энг охирида, 1944 йилнинг март ойида мўйлови энди ниш урган Исоқжон жўнаб кетди. Аҳмаджондан атиги битта хат келади. Унда «Мактубни йўлда ёзаяпман, ҳозирча менга хат ёзманглар, биз Сталинград томонга кетаяпмиз. Етиб боргач, аниқ манзил билан хат ёзаман», деган эди. Шундан кейин ундан дом-дарак бўлмади. Мамажондан ора-сира хат келиб турди. У хатларида «Москвани ҳимоя қилаяпмиз, оташ-оловнинг ичидаман», деб ёзарди. 1943 йилнинг охирида уйига ярадор бўлиб қайтиб келди. Соғайгач, колхозда бригада бошлиғи бўлиб ишлади. 1944 йилнинг ёзида яна фронтга кетди.\nУндан охирги мактуб уруш тугашидан caл аввал келди. «Карнай-сурнайнинг товуши келиб турибди, ҳадемай, охирги катта тўйга (жангга) кирамиз. Шундан омон чиқсам, дийдор кўришиб қоламиз», деганди ўша мактубида. Шундан кейин кўп ўтмай унинг ҳалок бўлганлиги ҳақида «қора хат» келди. 1943 йилнинг ёз кунларида Юсуфжон Ленинградда ҳалок бўлгани ҳақида «қора хат» келди. Кенжа, севимли ўғлининг ҳалок бўлганлигини эшитиб, Зулфия опа фарёд кўтарди. Кейин бошқа ўғиллари ҳалок бўлганлиги, бедарак йўқолганлиги ҳақида кетма-кет хабарлар келди. Уларни Зулфия опага билдиришмади. Зулфия опа ҳаммадан ҳам Юсуфжонга кўп куйди. Юсуфжоним чимилдиқ кўрмай бенишон кетди, деб йиғлади.\nЗулфия бувининг тўрт келини – Лазокат, Ҳамронисо, Ҳидоят, Роҳат Холматовалар ҳам колхозда меҳнат қилишди.\n– Қайнонам кўпинча кечаси билан ухламасди, – дейди Мамажоннинг рафиқаси Ҳидоят Холматова. – Ярим кечаси ҳовлида худди биров эшитиб қоладигандай, паст овоз билан ўғилларининг номларини бирма-бир айтиб, инграб юрганини кўп кўрганман. Баъзида қўни-қўшнилар уйимизга кириб, «Кампир бечорага қийин бўлди-да!» деб бошларини сарак-сарак қилиб чиқиб кетишарди. Қишлоқда ким урушдан қайтса, ойим биринчилардан бўлиб бориб: «Мамажонни кўрмадингми, Юсуфжонни кўрмадингми?» деб саволга тутарди. Урушдан кейин бир кун кампир тўрт келинини ёнига ўтқазди-да:\n– Мен барчангдан розиман. Бир қарз гапни ўзимдан соқит қилмоқчиман. Тўртовинг ҳам эрдан ёш қолдиларинг. Энди жойи чиқса, турмуш қилинглар. Мени ўйламанглар, оғирлигимни ер кўтаради, ризқимни Худо беради, – дедилар.\nБу гапдан ҳамма овсинлар ўпкаларини тута олмай, ҳўнграб йиғлаб юбордилар.\n– Йўқ, ойи, – деди Ҳидоят келин, – биз яна эрга тегиб, болаларимизни бегоналарга муте қилмаймиз. Доим сизнинг паноҳингизда яшаб, уларни ҳам ота, ҳам она бўлиб тарбиялаймиз. Болаларимиз вояга етиб, ўзларидан кўпайса, юрагимиздаги яралар битиб кетади, дейишгандан кейин:\nЭнди кампир ҳўнг-ҳўнг... йиғлади.\nКейин дарвоза томонга хиралашган кўзлари билан қаради-да:\n– Биттаси бўлсаям келмади-я!... – деди\nБеш норғул фарзандидан жудо бўлган онанинг бу сўнгги сўзлари эди.\nОчеркларни ўқир эканман, урушнинг энг кўп азобини чеккан беларусь миллатига мансуб машҳур адиба Светлана Алексиевичнинг Иккинчи жаҳон урушига бағишлаб ёзган китобининг дастлабки нашрида олиб ташланиб, кейин қайта тикланган бир жумласи бот-бот ёдимга келаверди.\nБу воқеа немис полицайларидан писиб, овоз чиқармай чакалакзорда яшириниб ётган бир гуруҳ партизанлар орасида рўй беради. Жумлани ўқир экансиз “у ҳам урушда қатнашаётган” бегуноҳ мурғак чақалоқнинг нобуд бўлиши қалбингизни ларзага келтиради.\n«...Сафимизда яқинда фарзандли бўлган радист аёл ҳам бор эди. Гўдак оч, тинмай йиғлайди. Лекин онанинг ҳам қурсоғи бўш, кўкрагида сут йўқ. Агар ёнгинамиздаги жазо отрядининг итлари сезиб қолса борми... ўттиз кишининг ҳаммасини муқаррар ажал кутади!.. Сизга тушунарлидир? Қарор қабул қиламиз... Командирнинг буйруғини етказишга ҳеч ким ботинолмай туради, лекин онанинг ўзи ҳаммасини фаҳмлади. Йўргакни сувга ботиради... Гўдак „хилқ-хилқ” этиб туриб бошқа ун чиқармади... Бизнинг бошимиз хам. На онага, на бир-биримизга қарай оламиз...».\n(С.Алексиевичнинг «У войны не женское лицо» китобидан).\nБу жумлани ўқир экансиз, беихтиёр Аллоҳ йўлида ўғлини қурбонликка олиб кетаётган Иброҳим алайҳиссалом ёдингизга келади. Адабиётнинг, сўзнинг, уларга сингдирилган эҳтиросу маъно-мазмуннинг кучи, қудрати шу даражада-ки, кичкинагина жумланинг охирига етар-етмас кўз кўриб, қулоқ эшитмаган даҳшатли бу қотилликда чақалоқнинг чорасиз қолган онасига қўшилиб сизнинг ҳам айбингиз, сизнинг ҳам қўлингиз бордек, айбдордек сезасиз ўзингизни.\nСветлана Алексивечнинг бу сўзлари ҳамкасбларимизнинг очеркларидаги беш фарзандини урушда йўқотган Зулфия онанинг “Биттаси бўлсаям қайтиб келмади-я!”... – лаблари пичирлар-пичирламас секингина айтилган бу сўзлари бутун вужудингизни титроққа солади, бу сўзлар қулоқларда онаизорнинг чинқириғи бўлиб акс-садо беради. Зулфия онанинг учинчи ўғли Мамажоннинг сўнгги хатида келтирилган «Карнай-сурнайларнинг товуши келиб турибди, ҳадемай, охирги катта тўйга (жангга) кирамиз“ сўзларидан сўнг эса охирзамон, қиёмат-қойим куни сурнайлари қулоғингизга чалингандек бўлади. Бешинчи, сўнгги, кенжа ўғли Юсуфжоннинг Ленинградда ҳалок бўлганидан хабар топган Зулфия опанинг фарёди юракларни чил-чил қилиб, хону монингизни ўртаб, куйдириб юборади. Беларусь ва ўзбек адибларининг бу сўзларидан бутун вужудингиз титраб, ақлу хаёлингиз ларзага келади, ун чиқармай, сиз ҳам қуйилиб келаётган кўз ёшингизни тўхтата олмай, ичингизда инграйсиз, дод соласиз. Бир ўзбек волидаи муҳтарамасининг бошига тушган беш фарзанд доғи, беш жудоликни қалбингиз, ақлингиз қабул қилмайди. Бундай ахборотни хотирангиз сақлашдан бош тортади. Воқеаларнинг даҳшатлилигидан, партизанлар ҳаётида содир бўлган, деб ёзилган бу ҳақиқатга ишонмасликка ҳаракат қиласиз. Ич-ичингизни емирувчи аччиқ фикр-хаёлларга толасиз.\nНима, бу ёзувчининг бадиий мушоҳадаси, тўқимасими ёки Иккинчи жаҳон урушида содир бўлган ҳақиқатми?! Бунга жавоб топиш мушкул. Фикримизча, у ҳам, бу ҳам, ҳатто биз билган ва билмаган учинчи бир сир, мўъжиза – ёзувчининг қалби, истеъдоди, маҳорати ҳам бор бунда. ХХI аср беларусь миллати йирик ёзувчисининг бу жумласи, муаллифнинг гапи бўйича, Иккинчи жаҳон урушида бевосита иштирок этган юзлаб совет аёллари: ҳамширалар, учувчилар, таржимонлар, шифокорлар, радистлар билан бўлган суҳбатлари пайтида ёзиб олинган эпизод, лавҳа экан.\nЭнг даҳшатлиси, энди туғилган гўдакнинг шу заҳоти нобуд бўлиши бу – ўрмонда, партизанлар ҳаётида содир бўлган аччиқ ҳақиқатдир! Асарлари 35 тилга таржима қилинган, 24 роман, повесть ва ҳикоялари асосида бадиий ва ҳужжатли фильмлар суратга олиниб, икки марта Оскар мукофотига тақдим этилган беларусь ёзувчиси, Нобель мукофоти совриндори Светлана Алекиевич Яратганни тан олган ҳақиқатпарвар адиб, у ёлғон ёзмайди, деган хулосага келасиз. Урушни унинг бутун даҳшатли воқеаларию, миллион-миллион қурбонлари, бутун фожиаси билан ҳақиқат эканлигини тан оласиз, эътироф этасиз. Лаънатлар ўқийсиз!


Дарё суви сатҳи тобора кўтарилар экан Чехия пойтаҳти Прага шаҳри сўнгги бир аср давомидаги энг ёмон сув тошқинига тайёргарлик кўрмоқда.\n18 январ 2021, Тошкент вақти: 18:29\nМамлакат жанубида тўғон бузилиб кетганидан кейин хукумат Прага шаҳрининг пастроқ туманларида яшайдиган таҳминан 40.000 аҳолини хавфсиз жойларга эвакуация қилди. Айни дамларда, шаҳардан оқиб ўтадиган Влтава дарёсининг суви сатҳи рекорд даражага, яъни икки метрга кўтарилиши кутилмоқда. Праганинг тарихий биноларини сув босмаслиги учун аскарлар ва кўнгиллилар қум билан тўлдирилган қоплардан тўсиқ қўйишмоқда. Бошқалар эса китоблар ва санъат асарларини, ҳайвонот боғидаги айрим жониворларни ҳам хавфсиз жойларга кўчирмоқдалар.\nСўнгги ҳафта ичида Марказий Европа ва Россияда юз берган сув тошқинлари натижасида таҳминан 75 киши нобуд бўлди.


Тошкентда йил охиригача 1000та банкомат ўрнатилади. Нақд пул муаммоси ҳал бўладими?\n09:13 / 22.02.2017\nТошкент шаҳар Давлат солиқ бошқармаси мутахассислари чакана савдо ва пулли хизматлар кўрсатиш объектларини инвентаризациядан ўтказган тўрт кун ичида тахминан 1700га яқин терминал етишмаслиги аниқланди. Бу ҳақда пойтахт ҳокимиятида бўлиб ўтган матбуот анжуманида ДСБ бошлиғи Музаффар Пардаев хабар қилди. Бу ҳақда Gazeta.uz хабар берди.\nЎн кунлик инвентаризация Ўзбекистон Президентининг яқинда қабул қилинган пул билан боғлиқ муносабатларни такомиллаштириш ва пластик карточкалардан фойдаланган ҳолда ҳисоб-китобларни ривожлантириш тўғрисидаги қарори юзасидан ўтказилмоқда.\n«Бугун — инвентаризациянинг тўртинчи куни. Ўйлашимча, текширувлар якунигача камида 5000−6000 терминал етишмаслигини аниқлаймиз», — деди бошқарма бошлиғи.\nМузаффар Пардаевнинг хабар беришича, тўлов шаклига қараб (нақд пуллар ёки пластик карточкалар бўйича) нархларнинг оширилиши ёки пасайиши билан солиқ бошқармаси фуқароларнинг мурожаатлари асосида қарши кураш олиб боради. Режадан ташқари текширувларни ўтказишда назорат харид усулини қўллаш режалаштирилган.\nМарказий банкнинг Тошкент шаҳри бўйича Бош бошқармаси бошлиғи Мажид Тоҳировнинг хабар беришича, аҳолини нақд пул билан таъминлаш учун йил охиригача 1000та банкомат ўрнатилиши режалаштирилган. Унинг ишонтиришича, уларнинг ҳар бири пул маблағлари билан тўлдирилади. Тоҳировнинг сўзларига кўра, айни дамда тижорат банклари етказиб берувчилар билан қурилмаларни харид қилиш борасида музокаралар олиб бормоқда.


«Футбол умри». Яна Месси ҳақида\n21:00 / 18.03.2019 26070\nЯқинда икки инсон билан суҳбатлашиб ўтирганимда қизиқ ҳолатга дуч келдим. Бир танишимнинг отаси ёшлигида вафот этган, иккинчи танишимники яқинда — ёшини яшаб, қария ҳолида оламдан кўз юмган эди. Иккиси ўз отасини эслаб, ўзлари учун нурли даврларни ёдга олган бўлишди. Аммо мен уларнинг хотираларида фарқли жиҳатларни кузатдим: Отасини ёшлигида йўқотган танишим алоҳида ҳодисаларни ёдга олар, иккинчи танишим бирор бир ҳодисани эмас, отасининг ҳаётини умумий суратда тасвирларди. Ўйлашимча, отаси билан узоқ яшаган, падари бузрукворининг дийдорига тўйган фарзанд ҳодисалар йўқлигидан эмас, ҳодисалар кўплигидан уларга тўхталмас, умр бўйи кўриб юрган отаси ҳақида гапириб қўя қоларди.\nКеча Лионель Месси ҳэт-трик муаллифига айланди, учта голининг ҳаммаси шедеврлар туркумидан жой олди. Айниқса, охирги парашют голи таърифга эҳтиёж сезмайди. Жаримадан киритган голи ҳам.\nЭрталаб туриб ижтимоий тармоқни кузатадиган одатим бор (асосан, Твиттер), ана шу учта гол борасида жиддий бир эйфория кузатмадим. Бир-икки «Барса» ишқибозларидан твитлар ўқиган бўлдим. Ўзим Мессини алқаб бир твит ёздим:\n«Мессининг ҳэт-триги бошқаларнинг ҳэт-трикларидан ичида камида иккита шедеври бўлиши билан ажралиб туради. Даҳшат, лекин одатий ҳол...»\nСалдан кейин Қаҳрамон Асланов шунга ўхшаш фикр қолдирди:\n«Агар Мессининг кечаги голларини бошқа исталган ўйинчи, ҳатто Криштиану урган бўлганда ҳам, даҳшат деб баҳоланиб, тинмай айланаётган бўларди. Месси учун оддий ҳол».\nИкки одамнинг бир мавзуга эътибор қаратишида жон бордек эди. Ростдан ҳам, Мессининг ҳэт-трикларига, чиройли голларига, жаримадан йўлланаётган аниқ зарбаларига кўникиб, ўрганиб бўлдик. Лео бизни ҳайратлантира олмаяпти энди. Ҳар ҳафта «Барселона» иштирокидаги ўйиндан сўнг аргентиналик юлдузнинг қандайдир рекордни ургани ҳақидаги қайтариқ хабарларидан ҳам олам зерикиб кетди.\nРоналду ўтган ҳафта «Атлетико» дарвозасига уч гол йўллаб, жамоасини чорак финалга олиб чиқди. Криштиану ҳақида олам етарлича ёзди. Тўғри, кечаги «Бетис»нинг ўйини билан ЕЧЛ ўйини фарқли, аммо ишонаверинг, агар Лео шунақа голларини апрелда, «МЮ» дарвозасига урса ҳам, бу қадар алқанмасди. Чунки ўша куни Мессининг голлари унинг ҳаракатларидан ажралиб чиқмас, бутун бошли ўйинининг мантиқий якуни ҳисобланган бўларди.\nРоналду билан Месси кўп масалада бир хил натижа қайд этган ва ҳатто баъзи ўринларда португалиялик юлдуз рақобатчисини ортда қолдираётган бўлса-да, Леонинг даражасини келажакда бошқачароқ эслаймиз, деб ўйлайман. Роналдуни эслаганимизда ҳодисалар билан, қай бир ўйинлар билан, унда Кришнинг бир ўзи халоскор бўлгани билан ёдга олсак керак. Мессини эса, фақат ўйини билан, ҳаракатлари, сеҳргарлиги билан. Голлари сони Роналдуникига ўхшаш, аммо Мессида голеадорликдан ташқари бошқа бир ўзгачалик — Мессилик хусусияти бордек. Жанубий америкалик иқтидор эгаси бизга ўзидан кейин ҳодисаларни эмас, бутун бошли футбол умрини ташлаб кетаётгандек чамамда.\nОчиғи, мен бугун Мессининг ўйинини томоша қилишдан бир завқлансам, икки карра завқим — йиллар ўтиб, уни эслаганимда уйғонади, бунга ишончим комил. Чунки ҳодисалардан-да юқорига чиқиб кетган футбол ҳаётини эслаш нималигини фақат отамнинг ривоятларида эшитгандим, у ҳам бўлса битта футболчини хотирлаганда — Пелени. Ваҳоланки, унинг ёқимтой юлдузи Кройфф эди. Мен ҳолланд афсунгари ҳақида ҳодисаларни биламан фақат.\nҲозир ўйлаб қолдим: ўзим ҳам фарзандларимга Баджо, Зидан ва ҳатто Марадона ҳақида ҳикоя қилганимда, уларнинг қай бир ўйинларини, хатти-ҳаракатларини эслаб ўтган эканман. Ўйлаб қарасам, бутун бошли футбол умрини ҳикоя қиларли даражадаги афсона мен кўрган юлдузлар ичида бўлмаган экан. Энди отам билан бу масалада ўхшашлигимиз бор.\nМарадона мени кечирсин...\nРоналду дунёнинг энг қиммат автомобилини сотиб олди\nМесси Примерада яна бир шахсий совринни қўлга киритди\nМесси: «Яхши футболчилар кўп, аммо Роналду улар орасида эмас»


Бир неча йил олдин молиявий кўрсаткичлари пасайиб кетган McDonald’s инновациялар ёрдамида аввалги обрўйини тикламоқда. Франшиза эгалари баъзида бундан норози бўлса-да, харидорларнинг боши осмонда.\nСтив Истербрук / Фото: Sarah Brook\nБизнесни юритишда кадрларнинг аҳамияти, уни тезкор замонга мослашда технологияларни қўллаш, рақобатни енгиш ва доимо оммабоп компания мақомини сақлаш борасида McDonald's – ўрнак бўлса арзигулик компания. Republic мақоласида машҳур фастфут тармоғининг шу йўналишлардаги тажрибаси ҳақида сўз боради.\nУч йил муқаддам McDonald's раҳбари Стив Истербрук Мадридда компаниянинг маҳаллий топ-менежерлари билан учрашишга қарор қилганди. Йиғилиш ўтказилиши режалаштирилган конференц-залда ғамгин кайфият ҳукм сурарди. Менежерлар «Барселона» ва «Реал Мадрид» ўйинлари кунларидаги салбий молиявий кўрсаткичлар сабаб хафа эдилар. Ўйин вақтида одамлар уйда қолиб, McDonald's’нинг асосий рақиби – Burger King'дан егулик буюртма қилишганди.\nАна ўшанда Истербрук ўзи бошқараётган компания кўз ўнгида «эскириб» бораётганини тушунди. Америка ресторанлар тармоғи бутун дунё бўйлаб муаммоларга дуч келаётганди. АҚШ аҳолиси McDonald's бургерларига қараганда Chipotle бурритолари ва Chick-fil-A товуқли сэндвичларини тобора кўпроқ афзал билишаётганди. Буюк Британияда Deliveroo иловаси орқали бургерларнинг юзлаб турларини буюртма қилиш мумкин эди.\nБуларнинг бари молиявий кўрсаткичларда акс этмай қолмади: 2015 йилда, Истербрук McDonald's раҳбарига айланишидан бир ҳафта олдин, компания бир неча ўн йилликдаги энг салбий молиявий кўрсаткичлар ҳақида маълум қилди.\nЙилнинг энг муҳим футбол учрашувларидан бири вақтида Испанияда кузатилган салбий ҳолат эса сўнгги томчи бўлганди. Bloomberg Businessweek’нинг ёзишича, айни мана шундан кейин Истербрук компанияни кескин ўзгартиришга қарор қилади.\nСтив Истербрук / Фото: Shannon Stapleton / Reuters\nMcDonald's тарихи XX асрнинг биринчи ярим йиллигига бориб тақалади. Ака-ука Дик ва Мак Макдональдларнинг Калифорнияда кичик емакхонаси бор эди. Бу ерда хот-доглар билан савдо қилинарди. 1940 йилда емакхона тубдан қайта реконструкция қилинди. Янги жой McDonald's Bar-B-Q деб аталди, унда 25та турли позициялар мавжуд эди.\nСаккиз йил ўтгач, тамаддихона номидан «Bar-B-Q» сўзи олиб ташланди, меню ҳам қайта кўриб чиқилди: унда фақат гамбургер, чизбургер, картошкали чипслар, қаҳва, ичимликлар ва олмали пирог қолди. Ресторан бир вақтда бир неча ўнлаб кишиларга хизмат кўрсата оларди.\nАка-ука Макдональдлар менюни қисқартириш бўйича илк тажрибаларини шу тамаддихонада ўтказишган.\nАка-ука Макдональдлар шундай тизим ўйлаб топишдики, унда ҳар бир харидор буюртма берган бургерини 30 сониядан кейиноқ олиши мумкин эди. Бунинг учун улар айрим инновацияларга қўл уришди – масалан, бургер кулчасига қайлани қуйиш қулайроқ бўлиши учун махсус қайла идишлари ва бургер ошхонадан тўғри ҳисобчининг қўлига етиб бориши учун пўлат панелларга буюртма берилди.\nБундай ёндашув сутли коктейллар тайёрлашда қўлланадиган қурилмалар билан бизнес қилувчи Рэй Крокни ҳайратга солди. 1954 йилда у иш бўйича учрашиш мақсадида McDonald's’га келди ва ака-ука Макдональдларни унга франшиза бўйича ресторан очиш ҳуқуқини беришга кўндирди.\nРэй Крок / Фото: AP\nРэй Крок 1961 йилда ака-укалардан ресторанлар тармоғи ҳуқуқини 2,7 миллион долларга сотиб олди, тўрт йилдан кейин эса унинг акциялари биржада сотила бошлади.\nЯрим аср давомида Антарктидан ташқари барча қитъаларда McDonald's ўз ресторанларини очди. Ўнлаб тақлидчиларнинг пайдо бўлиши тармоқнинг машҳурлигига таъсир кўрсатмади. Бироқ узоқ вақт давомида уни қўллаб-қувватлаган бэби-бумерлар (1946-1964 йилларда туғилган авлод)нинг содиқлиги вақт ўтиши билан пасая бошлади.\nИқлим ўзгаришидан хавотирга тушган ёш авлод McDonald's томонга хушламай боқарди. Боиси ресторанлар тармоғи – мол ва парранда гўштини харид қилиш бўйича йирик харидорлардан. Уларни ишлаб чиқаришда ажраладиган карбонат ангидрид газини ҳисобга олиб, ёшлар Burger King таклиф қилаётган Beyond Meat и Impossible Burger каби гўшт ўрнини босувчиларни танлашади.\nБугун McDonald's капитализацияси – 161 миллиард доллар. Ҳар куни ресторанлар тармоғи жаҳон аҳолисининг 1 фоизини овқатлантиради. Компания фастфуд соҳасида етакчилик қилишига қарамай, сўнгги олти йил ичида унинг Америка бозоридаги улуши 15,6 фоиздан 13,7 фоизга тушиб кетди.\n2013 йилда McDonald's даромадлари қисқаришни бошлади. Компания бош директори Дон Томпсон 2015 йили, нафақага чиқишига тўрт ой қолганида McDonald's босқичма-босқич ривожланиб бора олмаганини тан олди.\nMcDonald's Corporation`нинг 2012-2015 йиллардаги бош директори Дон Томпсон\nФото: Chris Walker / Chicago Tribune\nБургерлар ва сунъий идрок\nТомпсондан кейин McDonald's’ни бошқарган Истербрук ана шунинг уддасидан чиқиши керак эди.\nИстербрук Буюк Британияда туғилган, Дарем университетини тамомлаган. У ерда табиий фанлар бўйича илмий даража олган. Дастлаб PwC’да бухгалтер бўлиб ишлаган, 1993 йилда McDonald's’нинг Лондондаги молия департаментига ишга ўтган.\n2006 йилда Истербрук ресторанлар тармоғининг Буюк Британиядаги раҳбарига айланди. Бу лавозимда у телевидениеда чиқишлар қилиб, компанияни фастфуд танқидчиларидан ҳимоя қилди. Ресторанлар тармоғининг оила билан йиғиладиган жой сифатидаги имижини ҳам жонлантирди – менюга органик сутни киритди, картошка фридаги туз миқдорини камайтирди ва бепул вай-файни таклиф қилди.\nСтив Оксфорднинг инглиз тили луғатидан «макжоб», яъни «рағбат бермайдиган ва кам ҳақ тўланадиган иш» маъносидаги сўзни олиб ташлашга ҳам ҳаракат қилди, аммо унинг уринишлари самара бермади.\nФото: Andrew Gombert / Today.com\n2014 йилнинг кузида McDonald's Истербрук томонидан таклиф қилинган «Келажак тажрибаси» дастурини тақдим этди. Дастур ғояси – тез овқатланиш ресторанларининг бутунлай ўзгариши эди. Янгиланган McDonald's’да буюртмалар катта сенсор экранлар ёрдамида жойлаштириларди. У ерда таомларга қўшимча масаллиқларни ҳам қўшиш мумкин эди. Асосий ғоя – харидорда танлаш имконияти қанча кўп бўлса, у шунча кўп харажат қилади.\nАйрим ресторанларда «Келажак тажрибаси» сабабли савдолар тез суръатларда ўсди. Бироқ айрим франшизалар янгиликларга қарши бирлашишди. Шунинг учун ҳам дастурни барча жойларда жорий этиш икки йилга чўзилди. McDonald's ўз тармоқларига 55 фоиз миқдорида субсидия ажратишга тайёр бўлса-да, франшизалар бир неча ўн миллион долларлик харажатларга унашмасди.\n2016 йилда Испаниядаги воқеадан кейин Истербрук McDonald's’нинг барча минтақавий башқарувчилари билан тезда конференц-колл ташкиллаштиришини айтди. У ҳар бир мамлакатда икки ҳафта ичида етказиб бериш тизими яратилиши бўйича буйруқ берди. Натижада McDonald's Uber Eats сервиси билан ҳамкорлик қила бошлади. Uber учун ҳам бу жуда муҳим эди.\nСтив Истербрук / Фото: AP\nБундан ташқари, 24 соат давомидаги нонушта, навбатда туриб қолмаслик учун McDonald's иловаси орқали буюртма бериш каби инновациялар ҳам амалга оширилди. Буларнинг бари компания молиявий кўрсаткичларига ижобий таъсир ўтказди.\nИстербрук тайинланган вақтдан бошлаб McDonald's’нинг йиллик тушуми сезиларли ўсди: 2015 йилда 9,8 миллиард доллар фойда олинган бўлса, 2018 йилда бу миқдор 10,8 миллиард долларга етди. Ўтган чоракда глобал савдоларнинг сўнгги етти йил ичидаги энг тез ўсиши қайд этилди.\n2019 йилнинг март ойида McDonald's 300 миллион долларга сунъий идрокка ихтисослашган Dynamic Yield стартапини сотиб олди. Компания Флоридадаги бир неча ресторанларда автомобилдан тушмай буюртма беришни машинага ўргатишни синовдан ўтказди. Сунъий идрок туфайли «МакАвто» менюсини кўрсатувчи экран сутканинг турли вақтлари, ресторанда қанча бўш жой борлиги ва бошқа омилларга қараб ўзгаради. Эндиликда сунъий идрок асосидаги менюдан Америкадаги 8 мингта ресторанда фойдаланиш мумкин.\nФото: Yegor Aleyev / Getty Images\nАпрель ойида эса компания Янги Зеландиянинг мобил иловаларни ишлаб чиқувчи Plexure компаниясининг миноритар акциялар пакетини сотиб олди. Шу йўл билан McDonald's харидорлар билан смартфон орқали алоқани йўлга қўйиб, уларга турли дастурлар ва махсус таклифларни тақдим этади. Бундай микромаркетинг савдо ҳажмининг сезиларли ўсишига олиб келади.\nШунингдек, McDonald's буюртмалар қабул қилишни роботларга топшириб, навбат кутишни камайтиришни режа қилган. Шу мақсадда сентябрда Apprente стартапи харид қилинди. Бу компания нутқни англаш технологиясини ишлаб чиқиш билан шуғулланади.\nApprente`нинг сотиб олиниши – McDonald's’нинг юқори технологиялар соҳасидаги бизнесга сўнгги ярим йил ичида учинчи марта сармоя тикиши бўлди. Бу қадамлар – компаниянинг янги бизнес-стратегиясини кўрсатади.\n«Келажак тажрибаси»да кузатилгани каби, франшиза эгалари McDonald's’нинг янги ташаббусларидан вақти-вақти билан нолиб туришади.\nВашингтон яқинидаги 21та ресторан кичик Карлос Матеос оиласига тегишли. У Истербрук ғоялари ҳақиқатан ҳам янги харидорларни жалб этишда ёрдам берганини айтади. Лекин модернизация оғир кечди. Кичик Матеос ҳали франшизасидаги ресторанларнинг тўртдан бир қисмини янгилаши керак.\nФото: Wall Street Journal / Kevin Hagen\nБитта ресторанни янгилаш, McDonald's ҳисоб-китобларига кўра, 160 минг доллардан 750 минг долларгача айланиши мумкин. Флоридадаги 60та франшизага эгалик қилувчи Блейк Каспер Истербрук орзуларини ҳақиқатга айлантириш учун камида 5 миллион доллар сарфлашига тўғри келади. Ўтган куз фаслида у ресторанларни модернизация қилишни рад этишга уринди, бироқ буни уддалай олмади.\nРесторанларнинг оддий ходимлари ҳам шикоят қилишади. Уэстли Уильямснинг айтишича, смартфонлар орқали буюртма бериш ва харидор мустақил равишда буюртмани танлайдиган жойларнинг пайдо бўлиши ресторанда хаосни юзага келтирди. Шу сабабли Уильямс бошқа емакхонага ишга ўтиб кетди. «Биз учун янги бўлган нарсанинг уддасидан чиқишга ҳаракат қилиб, хатога йўл қўйсак, бизга бақиришарди», - деди у.\nХодим, шунингдек, иш ҳажмининг ортганига қарамай, маошлар оширилмаганини ҳам таъкидламоқда.\nФото: Emile Wamsteker / Bloomberg / Getty Images\nИстербрук янги технологияларнинг татбиқ этилиши у қадар силлиқ кечмаганини тан олади. Бироқ унинг сўзларига кўра, шундай қилмаса бўлмасди.\nБугун McDonald's ривожланиш йўналишини биринчи навбатда янги технологияларга қараб белгилайди, таомлар тайёрлаш техникасини такомиллаштириш ҳақида ҳам унутмайди. Махсус ижарага олинган саноат мажмуасида компания ходимлари синовларни амалга оширишади. Улардан кўзланган мақсад – биг макни тайёрлашга кетадиган вақтни қисқартириш.\n«Эскича бизнес-мантиққа кўра, йириклар кичикларни еб битиради, – дейди Истербрук. – Ҳозир эса энг тезкор [бизнес] энг секини устидан ғалаба қозонади».\n20:24 / 29.09.2019


ЎзА - Атом энергетикаси Ўзбекистонга нима учун керак?\n11.12.2018 18:28 Чоп этиш версияси\nАтом энергетикаси Ўзбекистонга нима учун керак?\nСўнгги 20 йилда Ўзбекистон ялпи ички маҳсулотида саноатнинг улуши қарийб 2,5 баробар кўпайди ҳамда 2017 йил якунига кўра, 33,5 фоизни ташкил этди. 2001 йилда бу кўрсаткич 14,1 фоиз эди.\nМамлакатимизда саноатнинг кимё, нефть-кимё, электротехника, машинасозлик, қора ва рангли металлургия, металларни қайта ишлаш каби замонавий тармоқлари жадал ривожланмоқда. Уларнинг барчаси катта ҳажмдаги энергия ресурсларини талаб этади. 2000 йилда республикамизда умумий электр энергияси истеъмолида аҳолининг улуши 13,9 фоизни ташкил этган бўлса, 2018 йилда бу кўрсаткич қарийб икки баробар ортиб, 26,5 фоизни ташкил этмоқда.\nКўриниб турганидек, электр энергияси истеъмоли тобора ўсиб бормоқда, уни ишлаб чиқариш эса анча орқада қоляпти. Бугунги кунда мамлакатимизда мавжуд энергия тизимларининг қуввати 14,15 ГВтни ташкил этади. Унинг 87 фоизи иссиқлик электр станциялари (ИЭС ва ИЭМ)да ишлаб чиқарилади. Улардаги ускуналарнинг асосий қисми (қарийб 81 фоизи) эскирган энергоблоклар бўлиб, улар 1939 йилдан 1995 йилгача бўлган даврда ишга туширилган, фақат 19,2 фоизигина нисбатан замонавий энергоблоклар ҳисобланади (2004-2017 йилларда ишга туширилган).\nЮқорида баён этилган шароитлар электр энергияси билан барқарор таъминлайдиган йирик қувватларни ишга тушириш бўйича тезкор чоралар қабул қилишни тақозо этмоқда.\nВужудга келган вазиятда Ўзбекистонда “Росатом” корпорацияси томонидан ишлаб чиқилган ССЭР-1200 атом реакторлари негизида умумий қуввати 2,4 Гвт бўлган икки блокдан иборат илк атом электр станциясини қуриш ўз вақтида қабул қилинган қарор бўлди. Мамлакатимизда атом энергетикасини ривожлантириш мақсадида Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2018 йил 19 июлдаги “Ўзбекистон Республикасида атом энергетикасини ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармонига мувофиқ Вазирлар Маҳкамаси ҳузурида Атом энергетикасини ривожлантириш агентлиги ташкил этилди. Ушбу агентлик атом энергетикасини ривожлантириш соҳасида давлат бошқаруви органи этиб белгиланди.\nСавол туғилиши табиий: атом электр станцияси нима учун керак ва нега айнан “Росатом” танланди?\nГидро ва иссиқлик электр станциялари электр энергияси ишлаб чиқаришнинг анъанавий манбалари ҳисобланади. Учинчи ўринда ядро энергетикаси туради, қайта тикланадиган энергия манбалари (қуёш, шамол, биоёқилғи, гидротермал манбалар)дан фойдаланиш улуши тобора ўсиб бормоқда.\nБугунги кунда мамлакатимизда гидро электр станциялардан фойдаланиш имконияти деярли поёнига етди. Қурилаётган ва қурилиши режалаштирилаётган кичик ГЭСлар юзага келган ҳолатни жиддий ўзгартира олмайди. 2017 йил апрель ойида Ўзбекистон Иқлим бўйича Париж битимига қўшилди. Унга кўра, мазкур келишувга аъзо мамлакатлар атмосферага карбонат ангидрид газини чиқаришни камайтириш бўйича барча саъй-ҳаракатларини ишга солиши лозим. Бу ҳозирги кунда Ўзбекистонда улуши 87 фоизни ташкил этган иссиқлик электр станцияларидан фойдаланишни қисқартиришни назарда тутади. Қайта тикланадиган энергия манбалари жадал ривожланиб бораётгани, экологик тоза ва хавфсиз эканига қарамай, ишлаб чиқарилаётган электр энергияси таннархининг қимматлиги, барқарор эмаслиги ва самарадорлиги пастлиги сабабли улар энергия танқислиги муаммосини ҳал эта олмайди. Шу боис ҳам атом энергетикасини ривожлантириш биз учун айни муддаодир.\nБугунги кунда, юқорида таъкидланганидек, атом энергетикаси дунё электр энергетикасида учинчи ўринни эгаллайди. АЭСда электр энергияси ишлаб чиқариш ҳажми бўйича АҚШ тўлиқ етакчилик қилмоқда. Ушбу мамлакатда мавжуд юзта энергоблокда 100,3 Гвт электр энергияси ишлаб чиқарилади, бу дунёдаги барча АЭСларда ишлаб чиқарилаётган электр энергиясининг тўртдан бир қисмини ташкил этади. Бу борада иккинчи ўринни эгаллаган Францияда 58 энергоблокда 63,1 Гвт электр энергияси ишлаб чиқарилади, бу мамлакатда ишлаб чиқариладиган умумий электр энергияси ҳажмининг 70 фоизидан ортиқдир. Дунёнинг яна 12 давлатида мазкур кўрсаткич 30 фоиздан ошади. Атом электр станциялари қурилишининг жадал ривожланиб бораётгани Осиё мамлакатларида ҳам кузатилмоқда. Дунё мамлакатларида барпо этилаётган 60 энергоблокнинг 39 таси Осиё қитъасига тўғри келади.\nҲозирги кунда “Росатом” давлат корпорацияси АЭС қуриш бўйича дунёда етакчи ҳисобланади. Айни пайтда мазкур корпорация иштирокида 11 мамлакатда 32 энергоблок бунёд этилмоқда (бу дунё миқёсида қурилаётган АЭСларнинг ярмидан кўпидир). Экспертларнинг фикрича, 3+ авлодига мансуб ССЭР-1200 атом реактори энг хавфсиз ядро энергетика қурилмаси ҳисобланади.\nХавфсизлик, экология, иқтисодий самара ва ижтимоий омил – шу тўртта жиҳат атом энергетикасининг асосини ташкил этади.\nАЭСларнинг хавфсизлиги шу билан изоҳланадики, бугунги кунда атом реакторлари қарийб 30 та фаол ва пассив ҳимоя босқичларига эга. Террорчилик ҳаракатларини бартараф этиш мақсадида кучли ҳимоя эътиборга олинган. Атом электр станциясининг ташқи қобиғи унинг устига самолёт тушганда ҳам дош беради.\nЧернобиль ва Фукусимадаги ҳалокатларга келадиган бўлсак, ушбу реакторлар ўтган асрнинг 60-йилларида барпо этилган эди. Чернобиль АЭС ҳалокатининг асосий сабаби инсон омили бўлган, Фукусима АЭСда эса юз йилда бир марта юз берадиган табиий офат ва уни лойиҳалаштиришдаги хатолар ҳалокатга сабаб бўлган.\nЎтган 50-60 йилларда ядро технологиялари анча илгарилаб кетди. 3+ авлодидаги ССЭР-1200 реакторларида инсон омили мутлақо бўлмайди, улар кўп босқичли фаол ва пассив ҳимоя қатламига эга бўлиб, бу юқоридаги авариялар содир бўлишига деярли йўл қўймайди.\nЭкология масаласига келсак, АЭСдан фойдаланиш атмосферага карбонат ангидрид гази, ис гази, азот оксидлари ва олтингугурт ажралиб чиқишини истисно қилади. Экспертларнинг фикрича, атом энергетикасидан воз кечилиб, бугунги кунда АЭСлар ишлаб чиқараётган электр энергиясини ҳосил қилиш вазифаси тўлиқ иссиқлик электр станцияларига юкланса, ҳар йили атмосферага қўшимча 380 миллион тонна карбонат ангидрид гази ажралиб чиқади.\nЎртача қувватдаги ИЭСни кўмир ёқилғисида ишлатиш учун 6 миллион тонна кўмир керак бўлади. Бунинг натижасида ҳар йили 20 миллион тоннадан ортиқ карбонат ангидрид гази, 2 миллион тоннагача кул, жумладан, деярли назорат қилиб бўлмайдиган учар кул ажралиб чиқади. Шундай қувватдаги АЭСдан фойдаланганда эса 50 тоннагача радиоактив чиқиндилар пайдо бўлади, улар тўлиқ назорат остида бўлади, чунки ерга кўмилиб, қўриқланади. Ишлатиб бўлинган ядро ёқилғиси, дунёда шаклланган амалиётга кўра, уни тайёрлаган мамлакатга жўнатилади. Уни утилизация қилиш нархи кўмирда ишлайдиган иссиқлик электр станциялари чиқиндисидан анча паст, шу билан бирга, иссиқлик станцияларида чиқиндилар ҳажми АЭСникидан юз, ҳатто минг баробар кўпдир. Ҳатто ИЭСдан чиқадиган радиоактив моддалар АЭСдан чиқадиган радиоактив моддаларга нисбатан 10-11 баравар кўп. АЭСдаги мазкур чиқиндилар асосан кам яшайдиган радиоактив инерт газлар ҳисобидан бўлса, ИЭСдан ажралиб чиқадиган чиқиндилар кўпинча узоқ яшовчи радиоактив, юқори даражада заҳарли оғир металлардан иборат бўлади.\nМасаланинг иқтисодий жиҳатига келадиган бўлсак, атом станцияларида электр ишлаб чиқариш таннархи (бошланғич инвестицияларни ҳисобга олмаганда) иссиқлик электр станцияларида ишлаб чиқариладиган электр таннархидан арзон, муқобил энергия манбаларидан фойдалангандан эса анча арзондир. Шуни ҳам таъкидлаш жоизки, ИЭС билан таққослаганда АЭСда киловатт-соат нархида ёқилғининг улуши анча камдир.\nУглеводородлар асосида электр ҳосил қилишда ёқилғи таннархининг улуши 60-70 фоизни ташкил этади, демак электр энергиясининг нархи углеводород нархининг ошиши ёки пасайиши билан бевосита боғлиқ. Бу, айниқса, углеводородларга асосланган электр энергияси энергетика тизимининг асосини ташкил этадиган мамлакатлар олдига энергия хавфсизлиги масаласини кўндаланг қўяди. Чунки газ ёки нефть нархи 2 баробар қимматлашса, квт-соат таннархи ҳам камида 60-70 фоизга ортади. Масалан, 10 йилдан кейин табиий газ ёки нефть нархи қанча бўлишини ҳеч ким билмайди. Аммо электр таъминоти узлуксиз ва барқарор нархларда бўлиши керак. Шу боис ҳам аксарият мамлакатлар бу каби хатарлардан ҳимояланиш усулларини изламоқда. Атом асосида электр ҳосил қилишда уран таннархининг улуши 4-5 фоиз бўлиб, бу уран нархининг ўзгариб туриши ишлаб чиқариладиган электр энергиясига деярли таъсир қилмаслигини билдиради. Биз “атом” киловатти таннархини ҳам бир неча йил олдинга башорат қилишимиз мумкин ва бу энергия тарифида барқарорликни англатади. АЭСга киритиладиган инвестициялар кейинги бир неча ўн йилда энергия арзон ва хавфсиз бўлишига кафолат беради. Бу эса миллий иқтисодиётдаги йирик саноат объектлари барқарор ривожланиши ва аҳоли учун электр энергияси нархи барқарор бўлишини таъминлайдиган муҳим шартлардандир. Халқаро атом энергияси агентлиги маълумотларига кўра, дунё миқёсида уран истеъмолининг ҳозирги суръатида (йилига қарийб 70 минг тонна) унинг захираси бир неча юз йилга етади.\nИжтимоий таъсир янги иш ўринлари яратилиши ва кадрлар тайёрланишида ифодаланади. Атом электр станцияси қурилишида 7-10 йил мобайнида 6-7 минг нафар одам ишлайди. АЭС ишга туширилганидан кейин эса у ерда 2,5 минг нафар юқори малакали, катта иш ҳақи оладиган мутахассислар меҳнат қилади. Ҳозирнинг ўзидаёқ бўлажак АЭС учун кадрлар тайёрлаш дастури бошланган. Жорий йилнинг сентябрь ойида 30 нафар ёш Москва муҳандислик-физика институтида “Росатом” давлат корпорацияси квоталари бўйича таҳсил олишни бошладилар. 2019 йил сентябрдан бошлаб Тошкентда илк талабаларни қабул қиладиган Москва муҳандислик-физика институти филиалини ташкил этиш бўйича ҳукумат қарори қабул қилинди. Ўзбекистон Миллий университети ва Самарқанд давлат университетида ядро физикаси кафедраларини кенгайтириш ҳамда Тошкент давлат техника университети ва Навоий давлат кончилик институтида янги кафедраларни ташкил этиш режалаштирилган. Мутахассисларнинг хорижий илмий марказлар, олий ўқув юртлари ва АЭСда малакасини ошириш ва қайта тайёрлаш дастурлари ишлаб чиқилмоқда. Кадрлар тайёрлаш масаласида 60 йилдан буён тадқиқот атом реакторидан фойдаланиш бўйича ишлаб келаётган малакали мутахассислар меҳнат қиладиган Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг Ядро физикаси институтига алоҳида эътибор қаратилади.\nАтом энергетикасининг ривожланиши билан ядро физикаси ва ядро технологиялари сингари ўзаро боғлиқ соҳалар ҳам ривожланмоқда. Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг Ядро физикаси институтида турли касалликлар, жумладан, онкология касалликларини даволашда қўлланиладиган 50 номдан ортиқ радиофармацевтика воситалари ва уларга нофаол иловалар ишлаб чиқарилмоқда. Бугунги кунда институт мамлакатимиздаги клиникаларнинг радиофармацевтика воситаларига бўлган талабини тўла қондирмоқда ҳамда уларни турли хорижий мамлакатларга экспорт қилмоқда.\nХулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, атом энергетикасини ривожлантириш мамлакат аҳолиси ва иқтисодиёти тармоқларини арзон ва барқарор электр энергияси билан таъминлабгина қолмай, инфратузилма, турдош тармоқлар, соғлиқни сақлаш ва таълим соҳаларини ривожлантириш, аҳоли фаровонлигини юксалтиришга хизмат қилади.\nЯдро физикаси институти директорининг ўринбосари,


Анқара теракти ижрочиларидан бири КИП аъзоси бўлгани аниқланди\n14:29 / 14.03.2016\nТуркия ҳукумати 13 март куни Анқарада теракт содир этган жангарилардан бирининг шахсини аниқлади. Sozcu газетасининг ҳуқуқ-тартибот органлари ходимларига асосланиб хабар беришича, теракт содир этган ҳудкуш жангарилардан бири ёш қизча бўлиб, у Курдистон ишчилар партияси (КИП) аъзоси бўлган.\nБерилган хабарга кўра, террорчи қиз Баликесир шаҳридаги университетда таҳсил олган, 2013 йилда террорчилик уюшмаси сафига қўшилган. Қизнинг тўлиқ исм-шарифи Саҳар Чоғла Демир бўлган.\nЎз навбатида Курдистон Миллий конгрессининг Москвадаги бўлими вакили Салоҳиддин Соро КИПнинг Анқарадаги бу терактга алоқадор эмаслигини айтган. Унинг айтишича, Туркия бу терактдан қўшни давлатлардаги вазиятга аралашиш учун фойдаланиши мумкин.\nТуркия ҳукумати ва Курдистон ишчилар партияси ўртасидаги зиддиятлар 2015 йилнинг июлида янгиланди. Туркия ҳукумати декабрь ойида КИП аъзоларига қарши мамлакат жануби-шарқида кенг кўламли махсус амалиётлар ўтказишни бошлади. Декабрь ойида бу ҳудудларда ташкилотнинг 1000дан ортиқ вакили ўлдирилди. Курдларнинг Халқ демократик партияси вакили бу амалиётлар вақтида тинч аҳоли вакиллари ҳам ўлдирилгани ҳақида айтган.


СОХТА ТАРИҚАТЧИЛИКНИНГ КЎРИНИШИ — Zamaxshariy.uz\nСОХТА ТАРИҚАТЧИЛИКНИНГ КЎРИНИШИ\nМуқаддас динимизда тариқат йўналиши муҳим аҳамиятга эга экани ҳаммага маълум. Диёримиздан сон-саноқсиз тасаввуф шайхлари ва тариқат пирлари етишиб чиққани бунинг ёрқин мисолидир. Лекин,¬¬¬¬ бугунги кунда жоҳилларча ўзларини тариқат эгалари деб даъво қилиб, мусулмонларни чалғитиб, обрў ва мол-дунё орттиришни ўзларига мақсад килганларнинг кўзга ташланаётгани ташвишланарли ҳолатдир. Буларга асосан илмдан йироқ, кўр-кўрона эътиқод қилишга мойил кишиларнинг эргашиб қолаётганига гувоҳ бўласиз. Улар учун гўё, “пир”лари шариат-у тариқатнинг мутлоқ олими, айтган сўзлари-етти жаннатнинг калити, унга қўл беришни эса Аллоҳнинг розилигини топиб, сирот кўпригидан ўтишлик деб ҳисоблашади. Тез-тез пирнинг зиёратига бориш ва “дуосини олиш”, соқол қўйиб, салла-чопон кийиб, “биродар” бўлиш билан ҳамма нарса ҳал бўлди деб ўйлашади. “Пир”ларини эса худога етган, “авлиё киши” эканлигига шак-шубҳа қилишмайди.\nPrevious Post:ШАХСИЙ ОЗОДАЛИК ОДОБЛАРИ\nNext Post:ЭРКАКЛАРГА ХОС КИЙИНИШ МАДАНИЯТИ


15:20 / 19.04.2017 1393 pdf Ўқиш режими + -\nКечагина одамларнинг кулгусига сабаб бўлган антиқа кийимларни бугун ўзимизнинг миллий либосларимизга алмаштириб юбораётган ёшлар, куни кеча телевиденияда олиб берилганда, оила катталарининг жиддий эътирозига сабаб бўлган сериаллар бугун оммавий ҳолатда кўриладиган кинолар қаторига кириб қолганлиги ёки эндигина тили чиқаётган болаларнинг қандайдир алламбало сўзлар билан ўзгаларни ҳақорат, қилиши бизнинг ўзбекона ҳаётга мутлақо бегона ва янгидан, кутилмаган томонлардан кириб келаётган иллатлар ҳисобланиши борасида ва уларнинг айни пайтда менталитетимизга бераётган оғир зарбалари ва оқибатлари борасида ўйласам юрак бағрим эзилиб кетади.\nМамлакатимизда олиб борилаётган ислоҳотлар, жумладан ёшларнинг тарбиясини ислоҳ қилиш борасида олиб борилаётган ҳаракатлар самарасидан эндигина ҳурсанд бўлиб турган бир паллада, аксарият ёшлар ўзлари ҳам маънисини (нимага шаъма қилувчи) билмайдиган кийимларни кийиб олиб, жамият онгига раҳна солувчиларга ҳизмат қилиб юришлари кимни қувонтиради дейсиз? Эътибор бериб атрофга қарайдиган бўлсак, айни пайтда аксарият ишларда маънавий бир уйғунликка чорловчи ёки аксинча ҳолатлар кузатилгани каби, кийимларда ҳам бунга гувоҳ бўламиз. Масалан, жамоат кўпроқ борадиган манзилгоҳлар бозор, шифохоналарга борсангиз кираверишда назорат ҳодимларига йўлиқасиз. Уларга эътибор беринг, гўёки ўзбекча сўз қуриб кетгандек, киймлари ортига "секурити" деган ёзуви тушииган махсус кийимдагиларни кўрасиз. Бу кийим уларни “қоровул” эканлигига далолат қилади. Шифохонада эса, махсус либосларида инсонлар ғамини еяётган оппоқ либослида кўришингиз билан уларни шифокор эканлигини фаҳмлайсиз. Гарчи унинг эгнида “шифокор” деган ёзув топилмаса ҳам. Ёки кўча – куйда кўзга кўп тушадиган милиция ҳодимлари устидаги махсус либослари, уларнинг шу соҳада ишлашига далолат қилади. Ваҳоланки, унинг пешонасида “милиция” деган ёзув йўқ. Ҳўш, ўша машҳур чармқўлқоп устаси Майкл Тайсон ёки дунёнинг бир неча карра “энг яхши футболчи”си дея тан олинган Аргентиналик ЛЕО Месси ёки Португалиялик Роналдунинг сурати туширилган футболкани, айни балоғатга етган қизлар кийиб юриши нимага далолат қилади..?!\nЭътиборли бўлайлик азизлар! Шунчаки сурат туширилган футболкани мисол келтирдик ҳолос. Бунақанги мисолларни истаганча давом эттиришимиз ва мулоҳаза юритишимиз мумкин. Ундан кўра, ўзингиз атрофга бир синчиклаб боқингда, фикр юритинг. Мана шу манфаатлироқ бўлади.\nМухтарам юртбошимиз ташаббуслари билан мамлакатимизда ёшларни "тил ўрганиши” борасида, ёшларни бўш вақтларини самарали ўтказиш борасида бир қатор амалий ва назарий ислоҳотлар олиб борилаётган бир паллада, ёшларни ўз онгини бузадиган, дунёқараши ва ақлий ўсишини сусайтирадиган ўйинларни ўйнаб, турли "GAME CLUB”ларни тўлдириб ўтирган болалар кишининг эътиборини ўзига жалб қилади. Нима, улар бу ислоҳотлардан бехабар ёки мустасно эканми?! Уларнинг ота-онлари бу болаларга шу қадар бефарқми? Ахир, мана шу бола унинг ва шу мустақил ватаннинг эртаси эканлиги борасида бир ўйлаб кўрдимикан?\nЎша клубларда ўтирган болаларнинг аксарияти турли хил ўйинларни ўйнаб ўтиришганлиги уларнинг кўпчилиги қуролли ўйинларни ўйнаётганлиги ҳам кишининг эътиборини тортади. Қизиқ, нима сабабдан улар бу каби отишмаларни, одам ўлдиришдек қабоҳатларни амалга ошириш каби ўйинларни ўйнайди? Улар бундан қандайдир манфаат олишадимикан? Яратганга чексиз ҳамду санолар бўлсинки, мамлакатимиз тинч бўлса, юртимизда инсон қадри улуғ бўлса, қатор эркинликлар яратилиб берилаётган бўлса-ю, уларни четга суриб ёшлигидан бўлмағур ишлар билан банд болалар кишининг чуқур ҳаёлга чўмдиради.\nЭнди ақли-ҳуши жойида бўлган ўсмирлар ёки мутлақо камолотни исини кўрган катталарнинг бу борада ёшларга ўрнак ўрнида қабоҳатлар эшигини очиб, ёшларга "марҳамат” дея лоқайдларча туришларига нима дейлик.\nҲозирги очиқ гапларимга кимдир асоссиз гаплар дея, муаллифни койишни бошлаб юборган бўлса не ажаб. Аммо бу истаймизми йўқми аччиқ ҳақиқат. Шу ўринда ўша мавзу, клублардаги болалар борасида битта мисол келтириб ўтсак, қайсидир маънода асосли бўларди.\nБир куни кампютер ҳизматига мухтож бўлиб, тўсатдан шаҳар марказига яқин жойдан ўрин эгаллаган "кампютер ҳизматлари” дея афиша берилган манзилга кирдим. Манзилгоҳда (кечирасиз, манзилгоҳ номи ошкора ёзилиши, кимнингдир шахсиятига тегишигача бориши мумкин. Шунинг учун ҳам манзил номи ошкор этилмади) чиндан ҳам кампютер ҳизматларининг деярли барчасини топиш мумкин эди. Кираверишда “пайнет”, ундан кейинроқда эса ўша ердаги ҳизмат ходимлари туришарди. Улар ўз ишларини битириб олгунларига қадар, одамлар гавжум бўлган кейинги хонага кириб кўришга қизиқдим. Қарасам, у ерда таҳминан йигирма-йигирма бешта атрофида турли ёшдаги болалар ҳар бири алоҳида кампютер олдида ўтирганча, шериклари билан битта ўйинни ўйнашарди. Қизиқдим, аста уларга яқинлашдим. Қарасам деярли ҳаммаси битта ўйинни ўйнашяпти. Уларнинг ҳар бири алоҳида давлат номини танлаб олишганча, ўзлари қуролли аскарларни тўплашган ва душманга қарши чоғланишаётганди. Нарироққа қарасам, олдимда турган боланинг айтарли “дадаси тенгқур” иккита ёши катталар ҳам ўтирган экан. Кўриб, улар ҳам мана шу боласи тенгқурлар билан бир қаторда ўйин ўйнаётганини тушундим-у, этим жимираб кетди...\nШу заҳоти орқага ўгирилиб борарканман, йўлакдаги болалардан (улар катта эҳтимол билан кампютерларни бўшашини кутиб туришарди) булар қандай ўйин ўйнаётганлиги борасида савол қотсам, бир ўзим тенгқурим кулимсираб, "Генерал ўйнашяпти-ку” деди. Мана сизга битта асос. Хулосани ўзингиз чиқариб олаверинг...\nУлар қандайдир давлатларни номидан бошқа давлат томон юриш қилиши ва қўпорувчилик ишларини амалга ошириши гарчи "ўйин”да бўлса ҳам азизлар, боланинг келажаги "ўйин” эмас-ку. Болангиз қаерда, нима қиляпти ва кимлар билан бирга эканлиги билан доимий қизиқинг. Зеро, улар шу орқали қандайдир ғаразли мақсадни қасд қилганларга, турли оқимларга аралашиб кетмасин! Чунки, айни вақтларда бу тинчликни кўра олмаганлар қанчадан-қанча... Уларга ҳам Аллоҳ инсоф берсин деймиз.\nАслида, мазкур ғаразли кимсаларни дунёнинг барча жойларида учратиш ҳам мумкин. Аммо гап улардан қўрқиш борасида бормаяпти. Ўзимизни эҳтиёт қилиимиз ва тинчлик неъматини қадрини билишимиз ҳамда унинг янада чуқурроқ англамоғимизга қаратиляпти. “ўзингни эҳтиёт қили, қўшнингни ўғри тутма” дея, доно халқимиз бежиз айтмайди. Биз ўзимизнинг ёш авлод тарбиясида мустаҳкам бўлсак, уларга тўғри йўлни танлашда раҳнамо бўлсак, бунақанги ғаламисларнинг исканжаси борасида муаммо қолмайди.\nБу ўринда таъкидланаётган нарса шуки, эътиборли бўлиш лозим бўлган томонларга назар ташлаш ва уларга ўз ҳолича, муносиб равишда қаралишидир. Ғазал мулкининг султони бўлмиш бобомиз Алишер Навоий “Дўстлар фикридин ва душман макридин бепарволиғ жоиз эмас ва бу иш надоматтин ўзга натижа бермас” дея,бу мавзуга доир ўзларининг фикрларини зоҳир айлаганлар.\nҲўш, шу ўринда табиий бир савол туғилади. Оммавий маданият салбий оқибатларидан қандай қутилиш ва ёшларни қай тариқа асраш мумкин?\nШубҳасиз, ота-она, оила, маҳалла, мактаблар болалар тарбиясида муҳим ахамият касб этади. Фарзандларимизни чиройли одоб-ахлоқ яхши таълим-тарбия асосларида вояга етказиш давлат миқёсидаги долзарб масала экани хар биримизга яхши маълум.\nФарзандларни ёшлик чоғларидан бошлаб илму маърифатга қизиқтириб, ўргатиб бориш лозим бўлади. Зеро, ўзида илму фаннинг қайси соҳасига бўлса ҳам қизиқиш уйғотиб, ўқиб-ўрганиб, маълумот ҳосил қилган киши, албатта, ўзи, оиласи, халқи ва Ватани учун манфаат келтирадиган инсонлар қаторидан жой олади.\nАйниқса, таълим муассасаларида ўқишни тугатиб, ёзги таътилга чиққан фарзандларимизга эътиборли бўлишимиз лозим. Уларнинг илм урганишларига қизиқарли дам олишларига қулай шароитлар яратиб берайлик. Ота-оналар фарзандларини кўча-куйда беҳуда тентираб, бўлмағур, ножўя хатти-харакатлар қилишдан сақлаб, гўзал хулқ эгаси бўлишга чақиришсин.\nОдатда, оналар ўз болаларининг хато ва камчиликларини отасидан яширишга ҳаракат қиладилар. Айтсам уришади, боламга қаттиқ тегади деб, йўл қўйган хатолари, қўл урган майда-чуйда жиноятларини отасига ўз вақтида айтмайдилар. Натижада, бола ўз вақтида танбеҳ олмаганидан кейин бора-бора каттароқ жиноятларни ҳам қўрқмасдан қилаверишга ўтиб қолиши мумкин. Шунинг учун фарзанднинг баркамол инсон бўлиб етишувида онанинг хизмати жуда зарур ва муҳимдир.\nОила - тарбия маскани ҳисобланади. Фарзандларнинг келажакда қайси тоифадаги кишиларга ўхшаб қолиши ҳақида жаноб Расулуллоҳдан (с.а.в) ушбу ҳадиси шариф ворид бўлган:\nШундай экан, фарзанд энг биринчи тарбияни оиладан олади. Оила мана шу боланинг жамиятдаги ўрнини топишида ва ҳаётда мустақил яшашга ўрганишдаги катта восита ҳисобланади. Демак, фарзанд тарбиясида биринчи навбатда оила аъзолари мустаҳкам турмоғи лозим бўлса, маҳалла, жимият фаоллари ундан кейин туради. Уларни сустлашиши ёки бееътиборлиги натижасида эса, маълум бўлиб бораётганидек кўнгилсизликлар кузатилади. Бола бетарбия бўилб улғаяди. Жамиятга зарар етказиш, давлатига ҳиёнат қилиш, динига хилоф ишларни қилиш каби иллатлардан ҳам тойимайдиган бўлиб чиқиши ҳеч гап эмас. Шунинг учун ҳам оилада фарзанд тарбиясида мустаҳкам бўлишга алоҳида урғу берилган.\nЎзингиз кундалик ҳаётингизга қаранг, ота оғзига сигаретани қистириб олиб, ёки ароқни ичиб уйга маст ҳолатда келиб, болаларига ичманглар, чекманглар дея насиҳат қилади. Ваҳоланки ўша “насиҳат”ни олган бола вояга етар-етмас отаси қайтарган ишни болаб юборяпти. Ёки менталитетимизга мутлақо бегона бўлган европача кийимни кийиб олган ўқитувчи опамизнинг "Бу ер ўқиш маскани. Либосларингизни шунга мос равишда кийинглар. Европача кийимларни бу ерда кийиш мумкин эмас” қабилидаги гаплари, қўпол қилиб айтганда талаба қизларнинг фақатгина энсасини қотиришдан у ёғига ўтмаяпти. Ҳизмат сафари билан мамлакатимизнинг деярли барча вилоятига борганман. Айрим жойларда "маънавият тарғибот ишлари бўйича” кўплаб ўқув муассасаларига ташриф буюрганмиз. Шундай ҳолатларга ҳам гувоҳи бўлдикки, талаба қизларни устиларидаги кийими мутлақо ўқиш масканига ҳатоки талабанинг кийимига мос тушмайди. Бу ҳам майли экан, менталитетимиз тарозуси кўтара олмайдиган даражада енгил-елпи кийимларни кийишган бу талабалар борасида нима дейишни ҳам билмай қоласан киши. Улар бу каби маданият кўтара олмаган даражада кийинишни қаердан ўрганяпти ёки кимга тақлид қиляпти дейсизми? Оилада бунга эътибор қаратиляптими? Эътибор қаратиш лозим.\nКелинг бу борада бирлашайлик. Оммага қараб эмас, ойнадек бўлган ўзлигимизга, бизнинг аслиятимизга ва келажагимиз борасида битилган андишага қараб умргузаронлик қилайлик. Қўйинг, ўша европани. Майли улар ўзларини кийинишларни ўзлари давом эттираверсинлар. Ўзларининг маданиятини ўзлари бойитаверсинлар. Аммо бизнинг менталитетимиз, шарқона маданиятимиз, ўзбекона кийинишимиз-у, муомаламизга нима етсин. Эрта туриб кўча супирган ўзбек қизига мини юпка ярашмаслигини билмасалар ҳам, ўша ўзбек қизидаги тарбиядан кўзлари қамашишини европадаги дўстларимиз кўп таъкидлашади.\nБолалар тарбияси борасида жиддий фикрларни айтишимдан мурод, кимнидир койиш ёки шунчаки қалам учида қораланган воқеийлик эмас, балки, куйиниб, ичим ачиганидан, бу болаларнинг ҳоссатан бизнинг эртамиз бўлган ёшларнинг бефойда кетаётган умрлари-ю, олаётган маънавий зарарларидан чидай олмай, қоғоз қораладим. Мақсадим эса, шу азиз ватанимизнинг мустақиллиги абадий бўлиб, келажакда ҳам дунё тан олган ал-Бухорий, ал-Беруний-у, ал-Фарғонийларни бизнинг авлодлардан чиқишини истардим. Биз бунга ҳақлимиз. Зеро, бизнинг томиримизда буюк олимларнинг, мутафаккирларнинг, кўплаб зиёлиларнинг қони оқаётгани барчага ойдек равшандир.\nРўзали Қурбонов мақоласи\n15:15 / 19.04.2017 1592\n15:21 / 19.04.2017 1356\n1327 15:08 / 19.04.2017\n2169 15:47 / 19.04.2017\nМаълумки, гиёҳвандлик ер юзи бўйлаб асримиз вабоси сифатида тез суръатлар билан тарқалиб бормоқда.Гиёҳвандликнинг жисмоний ва маънавий зарарлари тўғрисида Дуне давоми...\n1281 15:46 / 19.04.2017\nУзоқдан бўйларинг кўринса сениТипирлаб боладай қувонай шодонЎн ойдан ортиқ хумор қилдирдингҲушбўйингга мени моҳи рамазонСевинчим ичимга сиғмай давоми...\n3282 15:50 / 19.04.2017


ТОШКЕНТ – "Спорт" телеканали Мирзиёевга табригимизни кўрсатмади"\n28 сентябр 2021, Тошкент вақти: 13:12\nТОШКЕНТ. "Футбол бўйича Ўзбекистон суперлигасининг 18-турида 24 июль куни Тошкентда "Бунёдкор" ва "Навбаҳор" жамоалари учрашди. Биз – "Навбаҳор" клуби мухлислари, Президентимиз Шавкат Миромоновични 61 ёши билан табриклаб, жуда катта баннер тайёрлаб стадионга олиб кирдик.\nДастлаб милиция ходимлари баннерни кўтаришга рухсат беришмади, кейин тепага маълум қилиб, амаллаб рухсат олдик.\nЛекин мамлакат раҳбарини туғилган куни билан табриклаб кўтарилган баннерни телевидение номига ҳам кўрсатмади, шарҳловчи ҳам бу ҳақда гапирмади. "Спорт" каналида ишлайдиганларнинг ватанпарварлиги қаерга кетди?"