Антон Чехов. Крижовник (ҳикоя) | www.ziyouz.uz\nБош саҳифа Жаҳон насри онлайн антологиясиАнтон Чехов (1860-1904; Россия)Антон Чехов. Крижовник (ҳикоя)\nЧоп этилган 26.09.2019 11.02.2019 МуаллифZiyouz.uz\nЭрта тонгдаёқ бутун осмонни қора булут қоплаб олди. Дала юзини кўпдан бери қора булут босиб ёмғир ёғай-ёғай деб турган рутубатли кунлардагидек ҳаво паст, ҳамма ёқ жимжит ва кўнгилсиз эди. Ветеринария врачи Иван Иванич билан гимназия муаллими Буркинлар юра-юра чарчади ва уларга даланинг поёни йўққа ўхшаб кетди. Уларнинг йўлида узоқдан Мироносицкий қишлоғининг шамол тегирмони элас-элас кўринади, ўнг томонда тизма тепалар чўзилиб кетган ва қишлоқдан анча нарида кўринмай қоларди. Бу тепаликлар дарёнинг қирғоғи бўлиб, у томонда ўтлоқлар, кўм-кўк толлар, қўрғонлар борлигини, тепалардан бирининг устига чиқиб қаралса, нариёғида ҳам шундай кенг далалар, телеграф ва узоқдан ўрмалаб кетаётган қуртга ўхшаш поездлар, агар ҳаво очиқ бўлса, ундан ҳатто шаҳар ҳам кўринишини буларнинг иккови ҳам билар эди. Ҳаво тинч, бутун табиат ювош ва ўйчан бўлиб кўринган шу пайтда Иван Иванич билан Буркинга далалар жуда ҳам ёқиб кетди ва уларнинг иккови ҳам, бу мамлакатнинг қандай улуғ ва қандай гўзал эканлигини ўйлаб кетишди.\n— Ўтган сафар, биз оқсоқол Прокофийнинг саройида ўтирганимизда, — деди Буркин, — сиз бир воқеани гапирмоқчи бўлган эдингиз.\n— Ҳа, ўшанда мен ўз укам тўғрисида гапирмоқчи эдим.\nИван Иванич гапини бошлаш учун чуқур нафас олди-да, тамаки тутатди, шу чоқда, ёмғир ёға бошлади. Бирпасдан кейин ёмғир қаттиқ қуйиб юборди ва унинг қачон тинишини билиб бўлмас эди. Иван Иванич билан Буркин ўйланиб туриб қолишди; итлар ивиб кетган ва думларини қисиб, жовдираб турар эди.\n— Бирор жойга беркинишимиз керак. — деди Буркин. — Юринг, Алехинникига борамиз. Уники яқин.\n— Майли, борамиз.\nУлар бурилишди ва то йўлга чиққунча гоҳ тўғрига юриб, гоҳ ўнгга ва гоҳ сўлга бурилиб, буғдойпоядан боришар эди. Тез орада тераклар, боғ, сўнгра омборларнинг қизил томлари кўринди; дарё ялтираб турар, тегирмони, чўмилиш жойи бор кенг бир ҳовуз кўринди. Бу жой Алехин турадиган Софьино қишлоғи эди.\nТегирмон ёмғир товушини босиб кетган, тўғон титраб турар эди. Араванинг ёнида ивиган отлар бошларини қуйи солиб, бошларига қоп ёпинган одамлар у ёқ бу ёққа ўтиб турарди. Ҳаво нам, ерлар лой, ҳамма ёқ бесаранжом ва ҳовузнинг кўриниши ёқимсиз ва даҳшатли эди. Иван Иванич ва Буркин ивиб, шилта бўлиб кетган, баданлари жунжуккан, лойдан оёқларини зўрға кўтарар эди; улар тўғондан ўтиб, хўжайиннинг омбори томон кўтарилишди, икковлари ҳам бир-бирлари билан аразлашган кишидай ғиқ этмас эди.\nОмборларнинг бирида совуриш машинаси шувулларди.\nОмборнинг эшиги очиқ, ундан чанг бурқсаб чиқарди. Остонада Алехиннинг ўзи тикка турарди. У қирқ ёшларда бўлиб, новча, тўладан келган, узун сочли эди, у помешчикдан кўра кўпроқ профессорга ёки рассомга ўхшарди. Унинг эгнида, кўпдан бери ювилмаган оқ кўйлак, устидан чилвир боғлаган, шим ўрнига иштон кийган, этикларининг юзи чангга ботган ва похол илашган, бурун ва кўзлари чангдан қорайиб кетган эди. У Иван Иванич билан Буркинни таниди ва жуда ҳам хурсанд бўлиб кеггандай кўринди.\n— Келинглар, жаноблар, уйга марҳамат, — деди кулумсираб у. — Мен ҳозир, дарров кираман.\nАлехиннинг уйи икки қабатли каттакон бино эди. Алехин пастда, пештоқли деразалари кичкина икки хонада турарди. Бу уйда бир вақтлар приказчиклар турган бўлиб, ичидаги нарсалар соддагина эди. Бу ердан жавдари буғдой нонининг, паст ароқ ва от абзалларининг ҳиди келарди. Юқоридаги ясоғлиқ меҳмонхонада у кам турар, фақат меҳмонлар келгандагина бўлар эди. Иван Иванич билан буркинни чиройли бир чўри хотин кутиб олди, у шу қадар чиройли эдики, уни кўриш билан улар тўхташди ва бир-бирларига қараб қолишди.\nАлехин буларнинг кетидан даҳлизга кираётиб:\n— Келганларингиз учун жуда ҳам хурсанд бўлдим, жаноблар, — деди. Мен ҳеч кутмаган эдим! Пелагея, — деб чақирди чўрини у, — меҳмонларга бошқа уст-бош беринг, кийимларини алмаштириб олсинлар. Дарвоқе, мен ҳам кийимимни алмаштириб олсам бўлар экан. Аммо олдин бориб чўмилиб келишим керак, баҳордан бери чўмилганим йўқ. Жаноблар, бориб чўмилиб келмаймизми? Унгача бу ерни ростлаб қўяди.\nГўзал, малоҳатли Пелагея чойшаб ва совун олиб келди. Алехин меҳмонларни бошлаб, чўмиладиган жойга кетди.\n— Анчадан бери чўмилганим ҳам йўқ, — деди ечинаётиб у. — Кўряпсизларми, чўмиладиган жойим яхши, буни отам қурдирган эди, лекин чўмилишга қўл тегмайди.\nУ зинапояга ўтириб, узун сочларини ва бўйнини совунлади, унинг олдидаги сув жигар ранг бўлиб кетди.\n— Ҳа, шундайга ўхшайди… — деди Иван Иванич, ҳайрон бўлгандек унинг бошига қараб.\nАлехин хижолат тортиб:\n— Мен хийла вақтдан бери ювинганим йўқ… — деб такрорлади ва яна совун суртди. Унинг ёнидаги сув бамисоли сиёҳ — тўқ кўк бўлиб кетди.\nИван Иванич ташқарига чиқиб, ўзини сувга ташлади. У ёмғир остида кенг-кенг қулоч отиб сузиб кетди, сувлар тўлқинланди ва тўлқиндан оқ нилуфар гуллар чайқалиб турар эди. У сувнинг ўртасигача сузиб бориб, шўнғиб кетди ва бир дақиқадан кейин бошқа жойдан чиқди-да, нарироққа сузиб борди, сувнинг остига етмоқчи бўлиб яна шўнғиди. «Ё раббий… — деб такрорлади у роҳатланиб, — ё раббий…» У тегирмонгача сузиб борди, унда мужиклар билан алланималар тўғрисида гаплашиб, яна орқага қайтди ва сувнинг ўртасига келиб, юзини ёмғирга қилиб ётди. Буркин билан Алехин кийинишиб, қайтиш тараддудига тушдилар. Иван Иванич эса ҳамон сузиб ва шўнғиб юриб:\n— Ё раббий… — дерди. — Ё раббий, ўзинг раҳм қил, — дерди.\n— Бўлди энди! — деди Буркин унга.\nУйга қайтиб келишди. Юқоридаги каттагина меҳмонхонанинг чироғи ёқилганда Буркин ҳам, Иван Иванич ҳам, шойи халат ва туфли кийиб, креслода ўтирар, Алехин эса, ювинган, таранган, янги кийимларини кийган ҳолда меҳмонхонанинг ичида юрар, афтидан, у иссиқдан, тозаликдан, қуруқ кўйлак ва енгилгина оёқ кийимидан ҳузур қиларди. Гўзал Пелагея гилам устидан оҳиста қадам босиб ва мулойимгина кулумсираб, патнисда чой ва мураббо олиб келганида Иван Иванич ҳикоясини бошлади. Унинг гапларини Буркин билан Алехингина эмас, олтин рамка ичидан тикилиб қараб турган кекса ва ёш хонимлар, ҳарбийлар ҳам тинглаётганга ўхшар эди.\n— Биз икки оға-инимиз, — деб гап бошлади у, — мен Иван Иванич ва мендан икки ёш кичкина Николай Иванич иккимиз. Мен илмнинг кетидан кетдим-да, ветеринар врач бўлдим, Николай эса ўн тўққиз ёшидан давлат палатасига ишга кирди. Бизнинг отамиз Чимша-Гималайский кантонистлардан эди, аммо, офицерлик даражасини олгандан кейин вафот этди ва ундан бизга дворянлик насаби ҳамда бир оз ер-мулк мерос қолди. Отам ўлгандан кейин унинг қарзлари бадалига ер-мулк қўлдан кетди, аммо, бир амаллаб биз ёшликни кенг далада ўтказдик. Биз ҳам деҳқон болалари каби, кеча-кундуз далада, ўрмонда бўлар, отларни пойлар, дарахт пўстлоғини шилар, балиқ овлар ва шунга ўхшаш ишларни қилар эдик… Биласизларки, умрида бирор марта ёрш балиғини ушлаб олган ёки куз кунларида майналарнинг учиб юришини, уларнинг ҳаво очиқ ва совуқ кунларда қишлоқнинг устида тўдалашиб учиб ўтишини кўрган кишини шаҳарлик демаса бўлади, у далани қўмсаб туради. Укам давлат палатасида зерикиб кун кечирарди. Йиллар ўтар, у ҳамон бир жойда ўтирар, доим бир хил хатларни ёзар ва доим бир тўғрида ўйлар: қандай қилиб бўлса-да, қишлоқда яшашни хаёл қилар эди. Унинг зерикиши бора-бора маълум хоҳишга, бирор дарё ёки кўлнинг бўйидан ўзига кичкина қўрғон сотиб олиш орзусига айламади.\nУ яхши, хушфеъл одам эди. Мен уни яхши кўрар эдим, аммо унинг умр бўйи ўз қўрғонида қамалиб ўтириш истагига қўшилмас эдим. Одатда, одамга фақат уч газ ер керак деб айтилади. Аммо уч газ ер одам учун эмас, ўлик учун керак-ку, шунингдек ҳозир ҳам, агар бизнинг зиёлиларимиз ер-сув қилишга ва қўрғон қуришга интилсалар яхши бўлур эди деб ҳам айтадилар. Аммо бу қўрғон ҳам уч газ ерга тенг-ку, ахир! Шаҳардан, курашдан, тирикчилик ғаму ғуссасидан қочиб, ўз қўрғонида яшириниб умр кечириш — умр эмас, худбинлик, дангасалик, бир турли монахлик, монахлик бўлганда ҳам номардликдир. Кишига уч газ ер эмас, қўрғон ҳам эмас, ўз озод руҳининг ҳамма ҳислат ва фазилатларини эркин кўрсатиш учун бутун курраи арз, бутун табиат олами керак.\nУкам Николай канцелярияда ишлаб ўтирганида, сабзавотлар эктирсам, ўзим етиштирган сабзавот шўрвасини маза қилиб ичсам, унинг ёқимли ҳиди бутун ҳовлини тутиб кетса, кўм-кўк ўтларнинг устида ўтириб овқатлансам, сояда ётиб ухласам, дарвоза ёнидаги харракда ўтириб, анча вақтгача далани ва ўрмонни томоша қилсам, деб ўйлар эди. Қишлоқ хўжалигига доир китобларни ва календарларда бериладиган маслаҳатларни яхши кўрар ва севиб ўқиб, руҳий озиқ олар эди; у газета ўқишни ҳам яхши кўрарди, аммо газеталардан фақат, қўрғони, дарёси, боғи, тегирмони, суви оқиб чиқиб кетадиган ҳовузи бор фалон десятина экин ер ва яйлов сотилади дейилган эълонларнигина ўқир эди. Унинг калласини боғдаги йўллар, гуллар, мевалар, чуғурчуқ уялари, ҳовузда ўйноқлаб юрган товонбалиқлар ва шунга ўхшаган нарсалар айлантириб ётар эди. У қайси эълонни ўқир экан, хаёлида бошқа нарса пайдо бўлар эди, аммо буларнинг ҳар бирининг ичида, негадир, крижовник ҳам бўлар эди. Крижовниги бўлмаган биронта қўрғонни, биронта яхши жойни у тасаввур ҳам қилолмас эди.\n— Қишлоқ ҳаётининг ўз шукуҳи бўлади, — дерди, баъзан у. — Болохонада чойни пуфлаб ичиб ўтирасан, ҳовузда ўрдакчаларинг сузиб юради, ажойиб ҳидлар димоғингга уриб туради ва… ва крижовниклар кўкариб ётади, — дерди.\nУ ўз мулкининг режасини чизар ва унинг режаси ҳар сафар бир хилда чиқаверар эди: а) хўжайинлар турадиган уй, в) хизматкорлар турадиган уй, с) полиз, б) крижовник. У хасислик билан кун ўтказар: тўйиб овқат емас, тўйиб ичмас, худди гадойга ўхшаб кийинар, топган пулини банкка қўяверарди. Жудаям қизғончиқ бўлиб кетган эди. Мен унинг аҳволига ачинардим. Уни-буни олиб берардим, байрамларда нарсалар юборардим, аммо у мен юборган нарсаларни ҳам яширар экан. Шунақа бўлар экан, яъни одам бирор муддаога қасд билан киришса, уни ҳеч қайтариб бўлмас экан.\nЙиллар ўтди, уни бошқа губернага ишга кўчиришди, ёши эса қирқдан ҳам ошди, аммо у ҳамон газеталардаги эълонларни ўқир ва пул тўплар эди. Кейин, уйланди деб эшитдим. Унинг мақсади ҳамон ўша, крижовникли қўрғон сотиб олиш эди, у ёши катта, хунук бир тул хотинга уйланган, уни яхши кўрганидан эмас, пули борлиги учун уйланган эди. Укам бу хотин билан ҳам хасисликда рўзғор кечирди, уни ярим оч аҳволда тутди, унинг пулларини эса, банкка обориб ўз пулига қўшиб қўйди. Бу хотин илгари почтмейстерга теккан, уникида пирог ейиш, наливка ичишга одатланиб қолган экан, иккинчи эриникида эса, қора нонга ҳам қорни тўймайдиган бўлди. Тирикчилик шу аҳволга тушиб қолгач, хотин озиб-тўзиб кетди ва уч йилдан кейин жонини жабборга топширди. Укам эса, хотинининг ўлганига ўзи сабабчи эканини мутлақо ўйламас эди. Пул деган нарса, арақ сингари, одамни жинни қилиб қўяди. Бизнинг шаҳримизда бир савдогар бор эди. У жон бериш олдида бир тарелка асал олиб келишни буюрган-да, бошқаларга қолиб кетмасин деб, ўзининг ҳамма пулларини ва ютуқли билетларини асалга қўшиб еб қўйган. Бир вақт мен вокзалда подага қараб турган эдим. Шу пайтда битта жаллопнинг оёғини паровоз кесиб кетди. Биз уни касалхонага олиб кетаётган эдик, қон оқяпти, аҳволи қўрқинчли, аммо у ҳадеб оёғимни топиб келинглар дер ва безовталанар эди: билсакки, унинг қирқилган оёғидаги этигининг ичида йигирма сўм пули бор экан, у шу пулининг йўқолишидан хавотир экан.\n— Сиз бошқа ҳикояга ўтиб кетдингиз, — деди Буркин.\nИван Иванич бирпас ўйланиб тургач:\n— Хотини ўлгач, — деб гапини давом эттирди, — укам ўзига мулк ахтаришга тушди. Танлаб-танлаб тозига учрайсан дегандай, укам Николай ҳам, кўнглидагидек жой тополмади. У қарзни комиссионер орқали перевод қилиш шарти билан, хўжайин турадиган, хизматкорлар турадиган уйлари, парки бор бир юз ўн икки десятина мулкни сотиб олди, аммо унда мевали боғ ҳам, крижовник ҳам, ўрдаклари сузиб юрган ҳовуз ҳам йўқ эди; мулкнинг ёнидан дарё оқар, унинг суви кофе тусида эди, чунки мулкнинг бир томонида ғишт заводи, иккинчи томонида эса, суяк куйдирадиган завод бор эди. Лекин бизнинг Николай Иванич унчаям хафа бўлмади; у йигирма туп крижовник олдириб келиб кўчат қилди ва помешчикларча ҳаёт кечирди.\nЎтган йил мен уни кўргани бордим. Мен уни бориб кўрай, қайси аҳволда экан, деб ўйладим. Укам хатларида ўзининг имениесини: «Чумбароклова Пустошь, Гималайское тож» деб атар эди. Мен «Гималайское тож»га тушдан кейин етиб бордим. Ҳаво иссиқ эди, ҳамма жойда ариқлар, деворлар, қатор ўтқазилган арчалар, — қовлига қаёқдан киришни, отни қаерга боғлашни билиб бўлмайди. Уйга томон борар эдим, қаршимдан семиз, чўчқага ўхшаган малла ит чиқди. У қургиси келса-да, эриниб турар эди. Ошхонадан ялангоёқ, семиз, бу ҳам чўчқага ўхшаш, ошпаз хотин чиқиб келди-да, хўжайин овқатдан кейин дам оляпти деди. Укамнинг олдига кирдим, у ўринда ўтирар, тиззасига адиёл ёпиб олган эди; у қариб, семириб, салқиб қолган; юзлари, бурни ва лаблари сўлжайиб, чўчқадай хуриллаб юборадиганга ўхшаб ўтирар эди.\nБиз қучоқлашиб кўришдик, шодликдан ҳамда бир замонлар иккимиз ҳам ёш эдик, энди кексайиб, ўлишимиз ҳам яқин қолди деган қайғули фикр билан йиғлашиб олдик, у кийинди-да, мулкини кўрсатиш учун мени бошлаб кетди.\n— Қани айт-чи, бу ерда қандай ҳаёт кечиряпсан! — деб сўрадим.\n— Тузук, худога шуқур, яхши ҳаёт кечиряпман.\nУ энди аввалги тортинчоқ, бечора — чиновник эмас, ҳақикий помешчик, хўжайин эди. У бу ерда туришга КУникиб, бу ернинг паст-баландига ўрганиб кетган эди; овқатни кўп ерди, ҳаммомга тушиб турарди, семириб кетган, одамлар билан ва иккала завод билан ҳам судлашиб олган эди, мужиклар уни «жаноби олийлари» демаса жуда ҳам хафа бўлар эди. Ўз жони учун жиддий, помешчиклардай кайғурар, яхши ишларни соддагина қилмай, савлат тўкиб, тантана билан қилар эди. Аммо бу қанақа яхши ишлар денг? У мужикларни ҳар қандай касалдан сода ва канакунжут ёғи билан даволар ва ўзининг туғилган кунида эса, қишлоқнинг ўртасида шукрона ибодат ўтказар, сўнгра ярим челак ароқ хайр қиларди; у шундай қилиш керак деб ўйлар эди. Эҳ, бу ярим челак нималар қилмайди, дейсиз! Бугун бу семиз помешчик МУЖИКларнинг мол-отлари ўзининг экинига тушгани учун уларни қишлоқ оқсоқолининг олдига судраб боради. Эртасига, тантанали кунда эса, уларга ярим челак ароқ хайр қилади, улар эса буни ичиб олиб ура, деб қичқиришади ва унинг оёғига бош уришади. Агар турмуш яхшиланиб кетса, тўқчилик ва мўлчплик бўлса, рус кишисининг димоғи шишиб, жуда без бўлиб кетади. Бир вақтлар давлат палатасида ишлаганида ўз шахсий нуқтаи назарига эга бўлишдан қўрққан Николай Иванич, эндиликда фақат ҳақиқатни гапирадиган, гапирганда ҳам худди министрдек: «Илм олиш зарур, аммо халқнинг илм олиши учун ҳали вақт бор», «тан жазоси умуман зарарли, аммо баъзи ҳолатларда жуда керак ва фойдали» дейдиган бўлиб қолган.\n— Мен халқни ва у билан муносабат қилишни биламан, — деди у. — Мени халқ яхши кўради. Мен бармоғимни қимирлатиб қўйсам борми, халқ менинг ҳамма айтганимни қилади.\nБилсангиз, бу гапларнинг ҳаммаси ёқимтойгина жилмайиб туриб айтилган эди. «Биз дворянлар», «мен дворянин…» деган иборани йигирма марта такрорлади; чамамда у бизнивг бобомиз мужик, отамиз солдат бўлганини билмай қолганга ўхшарди. Ҳатто бизнинг Чимша-Гималайский деган фамилиямиз келишмаган фамилия бўлса-да, энди унга келишган, донгдор ва жуда ёқимли туюлиб қолибди.\nАммо гап унда эмас, менинг ўзимда. Мен унинг қўрғонида бир неча соатгина бўлган вақтимда ўзимда қандай ўзгариш бўлганини сизларга гапириб бермоқчиман. Кечқурун биз чой ичаётганимизда ошпаз хотин столга тўла бир тарелка крижовник олиб келиб қўйди. Буни укам сотиб олган эмас, ўзи эктирган крижовникнинг, экилгандан бери энди биринчи бор терилган меваси эди. Николай Иванич кулимсиради ва бир минутча крижовникка қараб, кўзидан ёш оқизиб жим турди, унинг ўпкаси тўлиб кетганидан гапиролмас эди, — кейин битта крижовникни оғзига ташлади ва яхши кўрган ўйинчоғини олиб хурсанд бўлган гўдакдай, менга шодланиб қаради ва:\n— Қандай ширин-а! — деди.\nУ крижовникни иштаҳа билан ер ва бирдай. — Эҳ, қандай ширин-а! Сен ҳам еб кўргин! — деяр эди.\nКрижовник ҳали қаттиқ ва нордон бўлса ҳам, Пушкин айтгандай: «бизга мингта ҳақиқатдан кўра, руҳимизни кўтарувчи алдов қийматлироқдир». Мен юрагидаги умид-орзуларига, муроду мақсадига етган, ўз тақдиридан, ўзидан рози бўлган бахтиёр кишини кўрган эдим. Мен киши бахти ҳақида фикр юритганимда, фикрим негадир аллақандай ғамгинлик билан аралашиб кетар эди, энди эса, шундай бахтиёр кишини кўриб турар эканман, мен умидсизликка ўхшаш оғир ҳисга чўмиб кетдим. Айниқса кечаси оғир бўлди. Менга укам ётадиган уйнинг ёнидаги хонага жой солиб беришди; тунда укамнинг ухламагани, ўрнидан туриб крижовник солинган лаган олдига боргани ва крижовникни бир доналаб олиб, еб келиши менга эшитилиб турар эди. Дунёда турмушдан рози, бахтли кишилар қандай кўп эканлигини фаҳмладим! Бу қандай кўпчилик! Сиз бу ҳаётга бир қаранг-да: кучлилар беорлигини ва бекор ётишини, кучсизларнинг нодонлигини ва ҳайвонсифатлигини, ҳамма жойда ҳаддан ташқари фақирлик, торлик, айниш, мастлик, икки юзламачилик, ёлғончиликни кўрасиз… Ҳолбуки, ҳамма уйларда ва кўчаларда жимжитлик, хотиржамлик; шаҳарнинг эллик минг аҳолисидан бирор киши ҳам қичқирмайди, қаттиқ ғазабланиб гапирмайди. Биз бозорга озиқ-овқат учун кетаётганларни, кундузи овқат еб, кечалари ухлаб, беҳуда гаплар гапирувчиларни, уйланиб, қариб, ўлганларини беғамлик билан гўристонга олпб борувчиларни кўрамиз, лекин биз азобланувчиларни, турмушдаги қўрқинчли ва аллақаерларда парда орқасида ўтадиган нарсаларни кўрмаймиз ва эшитмаймиз. Ҳамма жим, тинч ва ёлғиз бир тилсиз статистикагина: фалонча киши ақлдан озди, шунча челак ичилди, тўйиб овқат емасликдан фалонча бола ўлди… деб норозилик билдиради. Афтидан, шунақа тартиб керакка ўхшайди? Афтидан, бахтсизлар оғирликни жимгина кўтариб келгани учун бахтлилар фароғатда яшайди, бундай жимлик бўлмаганда бахт ҳам бўлиши мумкин эмас эди. Ҳамма ғафлатда. Ҳар бир рози, бахтли кишининг эшигининг орқасида болға кўтариб бирон киши турсаю, доим унинг эшигини қоқиб, бахтсиз кишилар ҳам борлигини, у қанчалик бахтли бўлмасин, турмуш эртами, кечми унга дўқ уражагини, касаллик, фақирлик, жудолик ларзага келтиришини ва ҳозирда бахтли кишилар бошқаларни кўрмаётгани ва эшитмаётгани каби уларни ҳам ҳеч ким кўрмаслигини ва эшитмаслигини эсига солиб турса. Аммо болға кўтариб турадиган киши йўқ, бахтли киши ўз ҳолича кун кечирмоқда, уни тирикчилик ташвишлари шамол терак учини қимирлатиб қўйгани сингари сал-пал безовта қилади ва ҳамма ёқ хотиржамликдай кўринади.\nИван Иванич, ўрнидан турар экан:\n— Менинг ҳам қандай хурсанд ва бахтли киши эканлигим ўзимга ўша кеча равшан бўлди, — деб гапни давом эттирди. — Мен ҳам обед маҳалда ва ов қилиб юрганда яшаш, эътиқод қилиш ва халқни идора этиш йўлларини ўргатар эдим. Мен ҳам илм одамнинг кўзини очади, билим олиш зарур, аммо оддий кишилар учун саводли бўлишгина кифоя дер эдим. Мен, озодлик — бахт-саодат, ҳавосиз яшаш мумкин бўлмаганидек, озодликсиз ҳам яшаб бўлмайди, аммо кутиб туриш керак деярдим. Ана шундай деярдим, энди эса: нима учун? — деб сўради. Иван Иванич жаҳл билан Буркинга назар ташлаб. — Нима учун кутиш керак? — Мен сиздан сўраяпман. Қандай мулоҳазалар билан? Менга, ҳар қандай идея бирданига эмас, секин-аста, вақти келганда амалга оширилади, деб айтадилар. Аммо кимлар шундай дейди? Бунинг ҳаққоний гап эканига далил борми? Сиз табиий тартибни, ҳодисаларнинг қонунийлигини далил қилиб келтирасиз, аммо мен, тирик, фикр юритувчи бир киши бўлсам-у, жарнинг тепасига бориб, унинг ўзи қачон тўлишини, ёки лой тушиб қачон тўлишини кутиб турсам, ҳолбуки, унинг устидан сакраб ёки кўприк солиб ўтиб кетишим мумкин, бу тартиб ва қонуният бўлдими? Яна, нима учун кутиш керак? Улай-ўлай деб турганингда кут эмиш, ҳолбуки кишига яшаш керак, киши яшашни истайди!\nЎшанда мен укамникидан эрта билан барвақт жўнаб кетган эдим, шундан бери шаҳарга боришга тоқатим йўқ. Жимжитлик ва хотиржамлик мени эзади. Мен деразага қарашга қўрқаман, негаки, менинг учун энди, столнинг атрофида ўтириб чой ичаётган бахтли оилани кўришдан кўра даҳшатлироқ томоша йўқ. Мен энди қариб қолдим. Курашга ярамайман, мен ҳатто нафрат билдиришга хам лаёқатли эмасман. Мен фақат ичимдан эзиламан, ғижинаман. Менга алам қилади, кечалари фикрга чўмиб кетиб бошим ёнади, ухлаёлмайман… Эҳ, агар ёш бўлсам эди!\nИван Иванич ҳаяжонланиб у бурчакдан бу бурчакка юрар ва:\n— Агар ёш бўлсам эди! — деган сўзни такрорларди.\nУ бирдан Алехиннинг ёнига борди-да, унинг гоҳ бу қўлини гоҳ у қўлини сиқа бошлади.\n— Павел Константинич! — деб гапирди у, ялинган оҳангда. — Хотиржам бўлиб қолманг, ғафлатга берилманг! Ҳали ёшсиз, кучингиз бор, дадилсиз, тинмай яхшилик қилинг! Бахт деган нарсанинг ўзи йўқ ва унинг бўлиши ҳам керак эмас, агар турмушда маъно ва мақсад бўлса, у бизнинг бахтимизда эмас, балки бошқа маъқулроқ ва буюкроқ ишла бўлади. Яхшилик қилинг!\nИван Иванич бу илтимосни ўзи учун сўраётган кишидай ачинарли, ғарибона кулимсираш билан гапирди.\nСўнгра бу уч киши меҳмонхонанинг ҳар бурчагида индашмасдан креслода ўтиришди. Иван Иваничнинг ҳикояси Буркинни ҳам, Алехинни ҳам қаноатлантирмади. Ғира-шира тирикдек бўлиб кўринган олтин рамкалардаги генераллар ва хонимлар қараб турган бир вақтда аллақандай крижовникхўр бечора-чиновник тўғрисида айтилган ҳикояни эшитиш зерикарли эди. Бундагилар негадир, гўзал кишилар, хотинлар ҳақида гапирилишини ва улар ҳақидаги ҳикояларни тинглашни истардилар. Булар ўтирган меҳмонхонадаги ҳамма нарса — жилдли қандил ҳам, креслолар ҳам, оёқ остидаги гиламлар ҳам, рамкалардан қараб турган кишиларнинг ўзлари, бир вақтларда шу жойда юрганларини ва ўтириб чой ичганларини айтиб турар, энди эса, бу ерда гўзал Пелагеянинг товушсиз йўрғаси эса — ҳар қандай ҳикоядан яхши эди.\nАлехиннинг жуда ҳам уйқуси келган эди; у хўжалик ташвиши билан эрталаб соат иккидан ошганда турган эди, ҳозир эса унинг кўзлари юмилиб кетаётган бўлса ҳам, меҳмонлар унинг йўқлигида бирон қизиқ гапларни гаплашиб қўйишидан хавотир олиб, кетмай ўтирар эди. Иван Иваничнинг ҳозиргина айтганлари оқилона, ҳаққоний гаплармиди, буни Алехин тушунмас эди; меҳмонлар ёрма, пичан, қораёғ ҳақида эмас, унинг ҳаётига алоқаси бўлмаган алланималар тўғрисида гапирдилар, бундан у хурсанд эди ва меҳмонларнинг гапни яна давом эттиришларини истарди…\nБуркин ўрнидан турар экан:\n— Энди ухлаш керак, — деди. — Яхши туш кўриб ётинг.\nАлехин узр сўраб пастдаги ўз хонасига тушиб кетди, меҳмонлар юқорида қолишди. Уларнинг икковига каттагина хонага жой солиб беришди. Бу хонада ўйма нақшлар билан безатилган иккита эски ёғоч кровать бор эди. Бурчакда эса, фил суягидан ясалган оёқ-қўллари михланган Исо сурати турарди; биз учун гўзал Пелагея солиб берган кенг, муздаккина ўринлардан, тоза кўрпа-ёстиқ, чойшабнинг ёқимли ҳиди келиб турар эди.\nИван Иванич ғинг этмасдан ечинди-да, ётди.\n— Худоё, биз осий қулларингни ўзинг кечир! — деди у ва бошигача бурканиб олди.\nУнинг, стол устида ётган трубкачасидан тамаки куюндисининг ўткир ҳиди чиқиб турар эди. Букрин эса, узоқ вақт ухламади. Унинг бу ўткир ҳид қаердан келаётганига сира ҳам ақли етмасди.\nЁмғир тун бўйи деразани тиқирлатиб чиқди.\n← Аввалги Аввалги Ўзбекистонда Европа тиллари куни қандай нишонланди?\nКейинги → Кейинги: Эркин Воҳидов. Бедорлик


Уларни замонавий технологиялар асосида қайта ишлаб, харидоргир маҳсулотга айлантириш эса юқори даромад манбаидир. Зеро, бугунги соғлом рақобат муҳитида ички ва ташқи бозордан мустаҳкам жой эгаллаш жуда мушкул жараён. Истеъмолчиларнинг кун сайин ўсиб бораётган эҳтиёжларини таъминлаш учун сифатли товарлар тайёрлаш баробарида, уларни мақбул нархларда таклиф этиш ҳам талаб қилинади.\nАйни шу жиҳат саноат субъектлари олдига янгидан-янги вазифалар қўймоқда. Жумладан, энергия тежовчи ускуна ва дастгоҳлар маҳсулотлар таннархини пасайтириш имконини берса, юксак билимли ҳамда салоҳиятли мутахассислар иш унумдорлигини оширишнинг муҳим омили ва кафолатидир.\nПрезидентимиз шу ҳақда тўхталар экан, “Фақат хом ашё ишлаб чиқариш ва уни бозорда сувтекин нархда бошқаларга сотиш билан юрадиган бўлсак, ўзгалар эса бу хом ашёни қайта ишлаш ҳисобидан унинг ёғини, қаймоғини оладиган бўлса, бундай йўл фақатгина мустамлакага айланган давлатларнинг қисмати бўлганини яхши биламиз”, дея таъкидлагандилар.\nДарҳақиқат, изланиш, ташаббускорлик, янгиликка интилиш каби жиҳатлар — тадбиркорликнинг асосий шарти. Бунга амал қилмаган ишбилармонлар эса ривожланишдан ортда қолиши, шубҳасиз.\nШу боис Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йилда мамлакатимизни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш якунлари ва 2016 йилга мўлжалланган иқтисодий дастурнинг энг муҳим устувор йўналишларига бағишланган кенгайтирилган мажлисида юқори қўшимча қийматга эга тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқаришни кўпайтириш ва янги босқичга кўтариш, улар экспорти ҳажмини юксалтириш устувор вазифалар сифатида белгиланди. Бу, ўз навбатида, тўқимачилик саноатига ихтисослаштирилган ишлаб чиқариш субъектлари зиммасига ҳам катта масъулият юклайди.\nЧунончи, кейинги йилларда Хоразм вилоятида мазкур тармоқни изчил ривожлантириш мақсадида қатор истиқболли лойиҳалар ҳаётга татбиқ этилмоқда. Бунинг самараси ўлароқ, воҳадаги мавжуд енгил саноат корхоналари сони 405 тага етди. Улар томонидан биргина ўтган йилнинг ўзида 639 миллиард 220 миллион сўмлик маҳсулот тайёрланиб, шундан қарийб 15 миллион АҚШ долларилик қисми хорижий давлатларга сотилди. Бунда Шовот туманидаги Чиғатойқалъа қишлоғида барпо этилган масъулияти чекланган жамият шаклидаги “Uztex Shovot” қўшма корхонасининг ҳам муносиб ҳиссаси бор.\n— 2012 йилнинг сентябрь ойида 33 миллион долларлик инвестиция ҳисобига иш бошлагандик, — дейди МЧЖ раҳбари Равшан Ҳайитбоев. — Ўшанда бу ерда йилига 5 минг тонна юқори сифатли калава ип ишлаб чиқариш имконияти яратилди. Ўтган даврда модернизациялаш ишларига алоҳида эътибор қаратдик. Цехларимизга илғор ва тежамкор технологиялар келтирилди. Янги-янги қувватлар ўзлаштирилди. Мана, ҳозир корхонамиз нафақат вилоят, балки мамлакатимиздаги етакчи ишлаб чиқариш субъектларидан биридир. Бу ерда меҳнат қилаётган 1000 нафардан зиёд ишчи-мутахассис катта тажриба ва салоҳиятга эга. Ўтган йили корхонамизнинг иккинчи босқичи, яъни масъулияти чекланган жамият шаклидаги “Шовот текстиль” қўшма корхонаси фаолияти йўлга қўйилди. Бунинг учун 28,5 миллион АҚШ доллари миқдорида тўғридан-тўғри сармоя жалб этилди. Пировардида хориждан энг сўнгги русумдаги технологиялар келтирилиб, яна 9,5 минг тонна пахта толасини қайта ишлаш ва ундан 7,5 минг тонна калава ип тайёрлаш имконияти вужудга келди.\nЖамоа бу муваффақиятлар билан чекланиб қолаётгани йўқ. Негаки, толадан йигирилаётган калава ип, бу — яримтайёр маҳсулот дегани. Уни бежирим ва кўркам дизайндаги либосларга айлантириш орқали олинаётган даромад салмоғини янада кўпайтириш мумкин. Қолаверса, бундай саъй-ҳаракатлар воҳа иқтисодиётини юксалтиришга муносиб ҳисса бўлиб қўшилади. Қўшимча иш ўринлари яратилиб, юзлаб оиларга файзу барака киради. Ана шу жиҳатларни инобатга олган корхона мутасаддилари яна бир янги тармоқ — тикувчиликка ихтисослаштирилган “Евро тех глобал”нинг Шовот филиалига асос солди. Кўп ўтмай бу ерга хориждан 200 тага яқин замонавий тикувчилик ускуналари олиб келиб ўрнатилди. Шу аснода йилига 3 миллион дона экспортбоп кийим-кечак тайёрлашга киришилди ҳамда 400 нафар хотин-қиз жамоа сафига қабул қилинди. Улар саъй-ҳаракати билан қисқа даврда 32 минг дона бежирим либос тайёрланиб, тўлиқ экспортга жўнатилди.\n— Қишлоғимизда яна бир янги корхонанинг ишга тушиши орзуларим рўёбига кенг йўл очди, — дейди чевар Садоқат Худойберганова. — Бу ерга ўрнатилган барча технология компьютерлаштирилган. Мен ва тенгдошларим ушбу илғор ускуналарни ҳеч бир қийинчиликсиз бошқараяпмиз. Махсус кийим-бош, бепул иссиқ овқат билан таъминланганмиз. Транспорт воситалари келиб-кетишимиз учун шай. Ишлаб чиқариш цехлари ёруғ ва озода. Дастгоҳлар бир маромда ишлайди. Ушбу жамоада меҳнат қилаётганимдан мамнунман.\nАйни пайтда корхона мутасаддилари ишлаб чиқариш ҳажмини янада ошириш ҳамда экспорт географиясини кенгайтириш чораларини кўрмоқда.\nМазкур рукндаги бошқа мақолалар: « Лондонда бўлиб ўтган тадбирда Ўзбекистоннинг ижтимоий-иқтисодий тараққиёти юқори баҳоланди\tДастурий вазифалар ижроси »


3 август куни Олмаотадаги кўргазмада қозоғистонлик харидор Афғонистондан келган заргарлик буюмлари сотувчиси билан сўзлашмоқда. (Ксения Бондал)\nОЛМАОТА – Олмаотадаги афғон маҳсулотлари кўргазмаси иштирокчиларига кўра, Афғонистон ва Марказий Осиё мамлакатлари ўртасидаги ҳамкорлик – минтақавий барқарорлик ва иқтисодий тараққиётга эришишда ҳал қилувчи аҳамиятга эга.\nМарказий Осиё давлатлари урушлардан жабр чеккан Афғонистонни барқарорлаштириш саъй-ҳаракатларига устувор аҳамият қаратмоқда. Минтақанинг Афғонистон билан чегарадош уч мамлакати учун, мамлакатдаги муаммолар умумий муаммоларга айланишига йўл қўймаслик муҳим.\n3-4 август Олмаота давлат Марказий музейида «Афғонистон: янги савдо уфқлари» деб номланган бизнес-форум бўлиб ўтди.\nТадбир билан бир вақтда ўтказилган кўргазмада зираворлар, ёнғоқлар, қуритилган мевалар, гиламлар, кийим-кечак, қимматбаҳо тошлар ва заргарлик буюмлари ишлаб чиқарувчи 72 та афғон компанияси ўз маҳсулотларини намойиш этди.\nСуратда: Олмаотадаги кўргазмада Афғонистоннинг Бомиён вилоятидан келган Заҳро Козимий, аёллар кийим-кечаклари, пойафзаллар, сумкалар ва шарфлар билан савдо қилмоқда, 3 август. (Ксения Бондал)\nМинтақанинг инвестицион жозибадорлигини Марказий Осиё мамлакатларининг ҳамкорликдаги саъй-ҳаракатлари билангина ошириш мумкин, дейди 3 август куни бизнес-форумда сўзга чиққан АҚШ халқаро тараққиёт агентлигининг (USAID) Марказий Осиё бўйича минтақавий ваколатхонаси раҳбари Кристофер Эдвардс.\n«Қўшни мамлакатлар билан ҳамкорлик Афғонистон учун янги иш ўринлари яратишда муҳим роль ўйнайди, Марказий Осиё эса афғон корхоналарига ўз маҳсулотлари учун янги бозорларни кашф қилишга имкон беради», деди Эдвардс. «Бу aфғон халқининг фаровонлигини юксалтиришга кўмаклашади.»\nМарказий Осиё, жумладан Афғонистон Осиё, Яқин Шарқ ва Европани боғлаган Буюк Ипак йўлининг асосий савдо йўлаги сифатида тарихий аҳамиятга эга, деди Эдвардс.\nСўнгги бир неча йил давомида Афғонистон иқтисодий соҳада сезиларли ютуққа эришди ва хусусий секторни қўллаб-қувватлаш орқали бу ҳаракатни давом эттиради, деди у.\n«Кўргазма USAIDнинг Марказий Осиёда минтақавий савдо ривожини қўллаб-қувватлаётганидан дарак беради», деди Эдвардс.\nҚозоғистон билан алоқалар\nЭдвардснинг сўзларига кўра, Афғонистон учун Қозоғистон бозори муҳим, чунки у шарқ ва ғарб ўртасида «кўприк» бўлиб хизмат қилади.\nАфғонистоннинг иқтисодий тараққиёти Марказий Осиёдаги барқарорликнинг таъминланишида катта аҳамиятга эга, деди форумда сўзлаган Қозоғистон ташқи ишлар вазирлигининг Олмаотадаги идораси раҳбари Эрлан Искаков.\n«Қозоғистон Афғонистонни барқарорлаштиришда фаол роль ўйнамоқда ва бу йўлда сўнгги йиллар давомида гуманитар ёрдам тариқасида 70 миллион АҚШ долларидан ортиқ маблағ ажратган. Афғонистонлик ёшларнинг Қозоғистон университетларида таълим олиши, озиқ-овқат, кийим-кечак ва зарур маҳсулотларни етказиб бериш, шунингдек Афғонистонда инфратузилма объектларининг қурилиши шулар жумласидандир», деди Искаков.\n2018 йилда Қозоғистон ва Афғонистон ўртасидаги савдо ҳажми 795 миллион АҚШ долларини ташкил қилган.\nШундан Афғонистоннинг Қозоғистонга экспорти атиги 4 миллион АҚШ долларини ташкил этди, деди Афғонистоннинг Қозоғистондаги элчиси Муҳаммад Фарҳод Азимий форум давомида.\n«Биз Афғонистондан Қозоғистонга экспортни ошириш йўлларини ўйлашимиз лозим, шу сабаб форум доирасидаги учрашувларни B2B (бизнесдан бизнесга) форматида ўтказамиз», деди Азимий.\nАфғонистон бошқа маҳсулотлар қатори, зираворлар, қуритилган мевалар, оқ мармар ва қимматбаҳо тошлар экспортини ошириши мумкин, деди у.\n«Айни дамда Афғонистон мавжуд ҳудудий иқтисодий алоқалар, шунингдек, хусусий секторимиз маҳсулотларини сотиш учун янги каналлар очилишига муҳтож», деди Азимий. «Қозоғистон ва Афғонистон тарихий ҳамкорлар эканлигини ҳисобга олсак, биз бундан тадбиркорликни ривожлантиришда фойдаланишимиз мумкин.»\nКўргазма ва форум иштирокчилари биргаликда ишлашга қизиқиш билдиридилар.\nУлар орасида Афғонистоннинг Бомиён вилоятидан келган 42 яшар Заҳро Козимий ҳам бор. У яшайдиган вилоят 2001 йилда Толибонлар қадимий Будда ёдгорлигини йўқ қилгани билан танилган.\nУ саккиз йил аввал «Bamiyan Successful Woman Co.» компаниясига асос солган.\n«Биз матони бозордан харид қиламиз, аёллар эса унга қўлда кашта тикишади», деди у интервью чоғида. «Компаниямизда 20 нафар аёл ишлайди, яна турли қишлоқларда 100 га яқин хотин-қизлар ўз уйларидан туриб биз учун кашта тикиб берадилар.»\nҚозоғистон бир неча сабабларга кўра, афғон тадбиркорлари учун қизиқарли, деди у.\nБиринчидан, у бизга яқин. Иккинчи масала – қозоғистонликларнинг бизнес алоқаларни ривожлантиришга тайёр эканликлари, учинчидан улардаги ҳунармандчилик маҳсулотларига бўлган талаб ва тўртинчидан – уларнинг тўлов қобилияти, деди у.\n«Компаниямиз янада кенгайиши учун халқаро бозорга чиқиш имкониятига эга бўлишни истаймиз», деб қўшимча қилди Козимий.\nКозимий Афғонистонда тадбиркор аёл бўлиш қийинлигини тан олса-да, қатъият билан ўз ишида давом этмоқда. «Кобул ва Бомиён ўртасида катта магистрал йўли ўтади ва агар Толибонлар у ердан аёл киши ўтаётганини билиб қолишса, йўлни ёпиб, маҳсулотларни олиб қўйишлари мумкин» дейди у.\nКўргазмада қатнашган айрим қозоғистонликлар ўз ҳайратларини яшира олмадилар.\n«Биз даставвал Афғонистондаги уруш сабабли, улар билан бизнес алоқаларни бошлашдан хавфсираган эдик, аммо кўргазма ва форумга борганимиздан кейин, у ерда нормал ҳаёт борлигига амин бўлдик», деди «Qazaq-Oner» (Қозоқ санъати) санъат маркази директори Айгул Жансерикова.\n«Энг муҳими, уларда ҳунармандчилик жуда кучли ривожланган», деди олмаоталиклардан бири интервью чоғида.\n«Биз афғонистонлик ҳунармандларни бу ерда маҳорат дарсларини ўтишга таклиф қилишимиз мумкин, бунинг учун албатта ҳақ тўлаймиз ёки биз у ерга бориб, уларнинг қандай ишлашини кўриб келишимиз мумкин», деди Жансерикова.\nҲмм... Бизникилар ўз мамлакатларини америкослар бизга уқтирмоқчи бўлаётганидек, Афғонистон билан битта минтақа деб ҳисоблайдилар, деган фикрдан йироқман. Ганси авиабазасидаги ҳарбийлар маҳаллий ОАВга берган интервьюларида бизни «станчилар» деб атаганларини эслайман, ёмон асабимга тегар эди бу. Биз Туркистон Россия империясининг бир қисмига айланган вақтда Афғонистондан ажралганмиз. «Советлаштириш» сиёсати эса бизни бу исломий мамлакатдан янада узоқлаштирган! Ўйлайманки, 100 йил олдин Ғарб аралашмаганида, Афғонистон бугунги кунда дунёвий давлат бўларди ва афғон қизлари, худди бизнинг қизларимиз каби, ёзда паранжи ўрнига калта шортик кийиб юришарди! Британлар ва америкосларнинг зарарли аралашуви туфайли афғон аёллари шахсий эркинликка эга бўлолмадилар. Энди улар шундай қолоқ мамлакатни бизга тиқиштиришяпти! Эҳтимол, улар бизни ўрта асрлар феодализмига қайтаришга уринаётгандирлар?!\nРоссия Афғонистонда тинчлик бўлишини хоҳламайди. Унга Тожикистон, Ўзбекистон ва Қозоғистонни шантаж қилиб туриш учун танглик нуқтаси керак.\nСуриядан қайтарилган қозоқ болалари узун реабилитация жараёнидан ўтмоқда\n«Ислом давлати» сафига қўшилган ота-оналардан дунёга келган қозоқ болалари руҳий зарбадан кейинги стресс ҳолатлари, тиббий асоратлар ва ижтимоийлашув билан боғлиқ муаммоларга дуч келишган.


Bloomberg: нефть компаниялари яшаб қолиши учун 500 млрд доллардан зиёд маблағ керак\n17:41 / 28.08.2015\nНефть нархи олти йиллик паст кўрсаткичларга тушиб кетган давр мобайнида нефть компаниялари ўз облигациялари учун тўловларни амалга ошириш мақсадида 500 млрд доллардан зиёд маблағ сарфлашлари лозим. Бу ҳақда Bloomberg агентлиги Шимолий Америка, Европа ва Осиё нефть-газ соҳасидаги етакчи компаниялар маълумотларига асосланган ҳолда хабар берди.\nАгентликнинг қайд этишича, компанияларнинг соф даромади ва соф қарзлари ўртасидаги нисбат сўнгги 20 йил ичида рекорд даражада ўсган. Агентлик таҳлилчилари фикрига кўра, дуён нефть бозоридаги нарх-наво шу таҳлит қолса, 7-10 йилдан сўнг ўз қарзларидан қутула олмаган кўплаб ўйинчилар бозорни тарк этишга мажбур бўлади.\nМаълум қилинишича, компаниялар 2015 йилда 72 млрд, 2016 йилда 82 млрд, 2017 йилда эса 129 млрд доллар миқдоридаги қарзларини узишига тўғри келади. Шу билан бирга, энергетик компанияларнинг умумий қарздорлиги кейинги 5 йил ичида 550 млрд доллардан ошади.