Kutubxona - Togʻay Murod. Oydinda yurgan odamlar (qissa) / Kiril\nSiz shu sahifadasiz: Togʻay Murod. Oydinda yurgan odamlar (qissa) / Kiril\nМуаллифТоғай Мурод Асар номиОйдинда юрган одамлар (қисса)\nТуркумларКутубхона  Xалқлар - Ўзбек/совет адабиёти Бўлимлар - Сараланмаган  Муаллифлар - Тоғай Мурод  Услуб - Наср Шакл - Китоблар Ёзув - Кирил\nТилЎзб Ҳажм356KBБезатишUzgen (admin@kutubxona.com) Қўшилган2010/12/12 Манбаhttp://forum.ziyouz.com/ind...\nОйдинда юрган одамлар (қисса)\nLotin yozuvda Тоғай Мурод\n— Қулоқ сол, момоси, қулоқ сол. Қаердандир одам овози келяпти...\n— Манови ёқдан шекилли... — дедилар. — Ўзи, вақтинг хушми, момоси? Эсон-омон юрибсанми? Тўрт мучалинг бутми?..\nСовчилар оқшом вақти келди.\nУй бекаси дастурхон ёйди. Хўжаси мезбонлик қилди.\n— Хуш кўрдик, хуш кўрдик, — деди.\n— Хушвақт бўл, қассоб, хушвақт бўл, — деди совчилар. — Қани, илоҳи омин, шу уйда катта-катта тўйлар бўлсин, оллоҳ-акбар!\n— Оллоҳ-акбар! Айтганингиз келсин!\nПаловдан кейин тарвуз сўйилди.\nСовчилар одатлари бўйича у ёқ-бу ёқдан гапиришиб ўтирди.\nЭсон қассобни ҳаминқадар элади. Кейин, мақсадга ўтди.\n— Синглингнинг бошига бахт қуши қўниб турибди, қассоб, учириб юбормасанг бўлди, — деди.\n— Аслини билмай, сўз демаслар, наслини билмай, қиз бермаслар, — деди қассоб. — Ким экан, у?\nҚишлоқда бир бўзбола бўлади.\nБўзбола елкадор, пишиқ қоматлик бўлади. Кулча юзларида чуқур-чуқур кулдиргичлари бўлади. Қўй кўзлик, сийрак қошлик бўлади.\nБўзбола қоматини ғоз тутади. Жойида тик туради. Қўлларини кўкрагига қовуштиради ё белига тирайди. Бир нуқтага тикилади. Қаерга тикилади, нимага тикилади?\nБилмаймиз, биз билмаймиз.\nИнчунин, ўзи-да билмайди.\nБўзболани илк бор кўрамиз.\nШунда, бу бола ё қаттиқ қайғуда, ё бир нимани ўйлаб ўйига етолмаяпти, деймиз.\nЮриш-туришидан... кеккаяди, ўзидан ўзгани оёғи билан кўрсатади, деймиз. Шох-у бутоғинг борми, мунча кериласан, деймиз.\nУ мизожи хуш кўрмиш одамлар билан салом-алик қилади. Борди-келди қилади. Чин дилдан гапи¬ришади. Очилиб гурунглашади.\nКўнглига ўтирмайдиганлар билан саломлашгисида келмайди!\nОқибат, бўзбола бизни назарга илмайди, деймиз.\nОқибат, бўзболани бировимиз хуш кўрамиз, бировимиз нохуш кўрамиз.\nУ ўзини биз учун дил-дилдан ошно билади.\nБизга содиқ меҳр қўяди. Биз билан ҳамиша хайрихоҳ, ҳамдард бўлади. Бир қориндан талашиб чиққанлардайин бўлсам, дейди.\nАқалли, бир, бир ёмонлигимизни кўрса бўлди!\nБиздан қўлини ювиб қўлтиққа уради. Биз билан салом-алик қилмаслик пайида бўлади.\nБиздан қайтганини бизга-да, бировга-да айт¬майди.\nҚобоқ-тумшуқ қилади. Ичимдан топ деб юради.\nУ олислардан кўз узмайди, киприкларини-да пирпиратмайди.\nБиз у тикилмиш тарафга қараймиз. Зангори уфқ. Шу! Ақалли булутлар-да йўқ.\nУ бизни ҳайрон қолдириб-қолдириб яшайди!\nБир нимани сўрасак, ҳа ё йўқ деб қўя қо¬лади.\nҚўлига сув берамиз. Сувни гўё биринчи кўраётгандай тикилади. Ўзича бош ирғаб қўя қолади.\nБиз оғринамиз. Миннатдорчиликни тилаб оламиз.\n«Сен ҳам одамга ўхшаб бирор нима де».\n«Ҳеч бўлмаса, барака топинг, де».\nШунда у тиззаларини қучоқлайди. Олис-олислар¬га— Боботоғ чўққиларига ўйчан-ўйчан термилади. Боботоққа термулиб-термулиб айтади:\n«Чин гаплар кўнгилда бўлади. Тилга чиқса, ёлғон бўлади-қолади».\nУ ёлғиз бир ашулачини ашулачи деб билади. Бу ашулачини Юнус Ражабий, дейди.\nУ Юнус Ражабий ашула айтганда сўзлашувчи ё йўталувчи одамни кўришга кўзи бўлмайди.\nУ Юнус Ражабий ашула айтганда илжаювчи одамни отишга ўқи бўлмайди.\nУ Юнус Ражабий ашулаларини бош эгиб эшитади, музтар бўлиб эшитади.\nУ... қўшиқ айтади!\nАдирга ўтга боради. Ўт ўриб-ўриб, теваракка аланглайди. Ёлғиз ўзи бўлади.\nКейин, ўтни болиш қилади. Қўлларини боши остига чалиштиради. Олис-олисларга — пахта хирмони мисол оппоқ булутлар, ҳаволанмиш чумчуқлар галасига термулиб-термулиб... димоғида қўшиқ айтади.\nБора-бора лаблари-да қимирлайди...\nСовчи ана шу бўзболадан бўлади!\nЭсон қассоб гапни чўрт кесди:\n— Қоплонми? Бўлмайди!\n— Қассоб, оғир бўл, сомондай оғир бўл.\n— Оғир бўлсам-бўлмасам! Унингиз на саломни билади, на аликни билади!\n— Қассоб, кўнглинг билан эшит — қулоқ алдайди, ақлинг билан кўр — кўз алдайди.\n— Унингиз одамга ўхшамайди!\nШунда совчилар ўз санъатларини қўллади. Бири қўйиб бири, қассоб отаси борасида ҳамд-у санолар айтди:\n— Раҳматлик отаси кўп яхши одам эди-да...\n— Кўп мард эди...\n— Кўп танти эди...\n— Эсонбой отасига тортмабди...\n— Ношукур бўлманг. Эсонбой отасига қуйиб қўйгандай тортади...\n— Қани, қаниқайин?..\n— Ана, анакайин. Мусулмончилик аста-аста-да...\nСовчилар гап охирини ана шундай отадан қолмиш ана шундай ўғилга олиб келиб улади.\nЭсон қассоб охир-оқибат ён берди.\n— Мен бир нима деёлмайман, — деди. — Оғайни-жамоа бор, қиз боққан янгаси бор. Яна бир келинглар, маслаҳатлашиб олайлик.\nЯнга бўлмиш қобоқ-тушмуғига қараб кун кўрди.\nШунда... шунда, сағир нафас олмади! Сағир кўзлари пит-пир этди. Сағир кўзлари олма терди.\nСағир ҳадаҳалаб борди. Жияни бешигини қўш- қўллаб ушлади. Сағир жон-жаҳди билан бешик тебратди.\n«Бешик тебратсам, янгам қобоғи очилади, кейин, мени уришмайди...»\nСағир қорни очди. Сағир бармоғини сўрди. Аммо миқ этмади.\nЯнга дастурхон ёйди. Сағирни дастурхонга имлади.\nСағир сертамиз бўлди.\nҲаётда бўлмиш илкис қилиқлар, иринг гапларни дарҳол илғаб олди. Энг ёмони кўнглига олди!\nСағир зийрак бўлди.\nЗарра бошидан ҳаётга катталар кўзи билан қаради.\nСағир таъсирчан қиз бўлди.\nБари сағирлик иши бўлди!\nБарчин юзли бўлди, саратон юлдузли бўлди, паришон зулфли бўлди.\nЎрим-ўрим сочлари бировга, кимгадир бировга талпинди.\nБўлмаса, шунчалар тақим уриб-тақим уриб тўлғонармиди?\nҚоп-қора холи ингичка лаблари бурчида бўлса бўлмасмиди? Иягидаги чуқурчаси ичида бўлса бўлмасмиди?\nКелиб-келиб, ўнг ёноғи қоқ учида-да бўла¬дими!\nАкаси хўп бинойи гап айтди.\nБундай қиз тақдирини оғайни-жамоа жамлигида ҳал этмоқ маъқул бўлади.\nСовчилар тағин келди.\nОрадан икки кун ўтди.\nОғайни-жамоалар бирови у деди, бирови бу деди.\nБирови аразлаб кетди.\nБари ўз гапини маъқуллатиш пайида бўлди.\nАка бўлмиш барига бирдай бўлиб ўтира берди.\nБўлар гап қизда қолди.\nЯнга бўлмиш ошхонага йўл олди.\nКенжа жиянига қатиқ ялатиб ўтирмиш Оймомо янгасидан орланди. Ўзига қараган бўлди: елкасига сирғаниб тушмиш ироқи рўмолини ёпинди. Юқорига йиғилиб қолмиш кўйлаги барини тортди, тиззаларини ёпди.\nЖияни қулочини очди, онасига талпинди.\nОнаси кенжасини бағрига олди.\nҚайнсинглисига тикилди-тикилди, мийиғида кулди-кулди.\nКейин, қайнсинглиси кўнглига қўл солди:\n— Сен нима дейсан?\n— Нимани нима дейман?\n— Талмовсирама, бирор нима де. Совчи кепти.\n— Менга бўлармиди, сенга-да.\n— Эб-эй, мен сизга нима қилдим? Боринг-э!\nОймомо терс бўлди. Билқ-билқ қайнамиш қозонга юз берди.\nКосов билан ўчоқ ковлади.\nОлов ҳур-ҳур ёнди.\nКенжа, онаси ёқасини таталади.\n— Эна, мамма! Мамма бер! — деди.\nОнаси ўғлига эмчак берди.\n— Уялсанг-уялмасанг, бу баримизнинг бошимизда бор савдо, — деди янга бўлмиш.— Биз ҳам сендайин уялиб эдик. Мана оқибати, жия¬нинг шўрпиллатиб-шўрпиллатиб эмиб ўтирибди...\n— Эрга тегаман деб ўлиб ўтирганим йўқ...\nЯнга бўлмиш кетига чалқайиб-чал- қайиб кул¬ди. Кўкраги кенжаси оғзидан чиқиб кетди.\n— Мен сени ўлиб ўтирибди, деб ўйлабман, — деди. — Менга қара, бугун, бугун бўлмаса эртага барибир келин бўласан...\nКенжа, мимит қўлларини чўза берди-чўза берди. Онаси кўкрагини тағин оғзига солди.\n— Жойи чиқиб турибди, хўп дея бер. Қоплон икки елкасига уй тикса бўладиган йигит.\n— Мен ундайчикин одамни билмайман...\n— Энди биласан-да. Айтганимдан қолма. Чиройинг борида чинорингни топ!\nОймомо чўққа тикилмиш кўйи ўтира берди.\nЧўғ Оймомо юзларидан, Оймомо юзлари чўғдан қолишмади.\nЯнга бўлмиш кенжасини Оймомога берди.\n— Бўлди, сукут аломати ризо, — деди.\nЯнга бўлмиш оғайни-жамоа қошига борди. Оймомо сукутини айтди.\nСовчилар дастурхонга ўралмиш нонни ўртага қўйди.\nҚалин айтиш бошланди.\n— Элга қараб айтинг-да.\n— Бўлди-э, ҳеч ким қиз узатиб бойиган эмас.\n— Ўнта қўй... шуларга розимисизлар?\n— Қани, илоҳи омин, икки ёш қўша қарисин, оллоҳ-акбар!\nЯнгаси қиз онаси ўрнида фотиҳа ўқиди.\nСовчилар оҳорли белқарс ўраб кетди.\nКуёв тарафдан фотиҳа тўй келди.\nФотиҳа тўйида қўй, зиғир мой, гуруч, майиз... бўлди.\nКелин-куёвлик даври бошланди.\nКуёв, келин қариндош-уруғлари олдидан ерга қараб ўтди. Кўзларига тик қарамади. Давраларда юзма-юз ўтирмади.\nКелинникига кўрпа-тўшак матолари билан пахта келди...\nБу, тўққиз деб аталади.\nБир оқшом куёвтўра келин акаси бир ёққа сафарлаб кетди, дея эшитди.\nОшналари билан қайлиқлаб борди.\nОшналар оҳиста-оҳиста дераза чертди.\nДеразадан янга бўлмиш қаради.\n— Куёв қайлиғи билан кўришсам дейди... — деди ошналари.\nЯнга бўлмиш йўл бермади.\n— Кўришгиси келса тўй қилсин, — деди.\nТўй бозор оқшоми бўлди.\nТўйга айта-айт бўлди.\nҚизлар келин тарафга айтди, бўзболалар куёв тарафга айтди.\nҚизлар келинникига борди, бўзболалар куёвникига борди.\nКуёвникида неча-неча қўйлар боши кетди.\nНеча-кеча кўзалар бўшаб қолди.\nСозлар, хониш ҳавода ҳаволаниб-ҳаволаниб турди.\nТўйхона тўла тўйловчи бўлди.\nКўчада болалар шовқин солди:\n— Тобоқ келди, келинникидан тобоқ келди!\nДарвозадан елкалари, бошларида дастурхон кўтармиш аёллар пайдо бўлди. Аёллар келинникидан ўнта тобоқ олиб келди.\nТобоқлар бирида палов, бирида қовурма гўшт, бирида қайнатилган тухум, яна бирида ширгуруч... бўлди.\nТобоқлар давраларга қўйилди.\nТўйловчилар кўнгиллари тортмиш таомдан еди.\nБўш тобоқлар йиғиб олинди.\nЖўрабоши даврага катта рўмол ёйиб айтди:\n— Куёвтўра келиб қараб турсин, ким қандай совға ташлайди!\nТўйловчилар атаган совға-саломларини рўмол¬га ташлади. Биров бир кийимлик атлас ташлади, биров шойи ташлади.\nРўмол деярли тўлди.\nДуо эзгу бўлди:\n— Тўйники тўйда қайтсин, оллоҳ-у акбар!\nКуёв жўралар келинникига йўл олди.\nЎзларига ажратилмиш уйга қўнди.\nКелин ҳовли ўнг юзидаги уйда бўлди.\nҚизалоқлар деразама-дераза мўралади, келинни томоша қилди.\nИчкарида қизлар ғуж бўлди. Бири ҳавас билан, бири ачиниш билан келинга боқди.\nКелин ихтиёри қизларда бўлди.\nБир қиз бармоқларини тупуклаб-тупуклаб ҳўллади. Қиз келин зулфларини бот-бот буради. Зулфлар гажакдан-гажак бўлди.\nБир қиз тўнтариқлик пиёла кетига ўсма эзди. Қиз келин қошларига ўсма қўйди.\nКелин нигоҳлари кигиз гулида бўлди.\nШу вақт беш-олти одам келинли уй даҳлизига келди.\nИчки эшик қия очиб қўйилди.\nХайрулла домла келиндан вакил сўради:\n— Сизким Оймомо Абдибой қизи, ўзингизни Қоплонбой Қурбонбой ўғлига бағишламоқ ваколатини акангиз Эсонқул ўғлига топширдингизми?\nКелин миқ этмади.\n— Айтма, айтма, — шивирлади қизлар.\nЭшик кетида турмуш куёв жўралар қизларга пул узатди.\nҚизлар пулни бўлиб-бўлиб олди.\nКелин ҳамон жим бўлди.\nКуёв жўралар тағин пул узатди.\n— Бўлдими? Энди айтсин! — дедилар.\n— Ай, Холбуви, сен ҳадеб шивирлай берма!\n— Шивирлайман! Нима, дарров ҳа, дея берадими?\n— Ҳа, дейиш осонми!\n— Егани нон эмас!\nХайрулла домла қайта вакил сўради.\nТағин жавоб бўлмади.\nКуёв жўралар бири қўйиб-бири айтди\n— Оймомо, тонг отгунча ўтира берамизми?\n— Оймомо, дугоналарингнинг гапига кирма, улар сенга ғайирлик қилаяпти!\n— Ай, Норгул, шу бузмакорлигинг бўлса сенга биров ҳам қарамайди!\n— Уёқда куёвтўра интиқ бўлиб қолди!\nҚизлар-да бўш келмади:\n— Интиқ бўлса бўлар!\n— Қирқига чидаган куёв, қирқ бирига-да чидар!\n— Бир тонг отса отибди-да, ҳали янаги тонглар бор!\nХайрулла домла охирги бор — учинчи бор вакил сўради.\nШунда-да жавоб бўлмади.\nУчдан кейин пуч бўлди.\nДомла ташқари равона бўлди.\n— Келин хоҳламаяпти, никоҳни қолдирамиз, — деди.\nШунда, оқ парда ичидан:\n— Ҳа... — демиш заиф овоз келди.\nОвозни барча эшитди.\nКуёв жўралар кета-кета:\n— Тағин хиёл ҳаяллаганингда куёвсиз қолиб эдинг! — деди.\nБўлак уйда ўтирмиш бўлак домла олдига келдилар.\nБиров келиндан сўраб келди.\nКелин вакилини акасига берди.\nКелин акаси домла қошига чўк тушди.\nКуёв келди. Қайноғаси ҳурмати учун юзига белбоғ тутди. Ерга қараб ўтирди.\nДастурхонда бир чинни коса сув билан иккита тандир нон бўлди.\nДомла болиш узра китоб очди. Қироатли-қироатли хутба ўқиди. Хуш талқин-хуш талқин хутба ўқиди:\n— Алҳамд-у лиллаҳил-лази жаъалан. Никоҳа фасилам байнал ҳалали валҳаром кама қолаллоҳу: фанкиху ма таба лакум минан-нисаи. Ва қола Расулуллоҳи, ан-никаҳ-у суннати ав фаман роғиба ан суннати фалайса минни. Ан-никоҳи роғибун вал манкуҳату марғубатун вал маҳр-у аъло ма тарозаё. ақулу қовли ҳаза ва астағфируллоҳал ғоффаро ли ва лакум. (Ҳалол билан ҳаром ўртасида никоҳни бино этган Оллоҳи таолога ҳамд-у санолар бўлсин. Қуръонда Оллоҳ дейди: ўзингизга ёққан аёллардан никоҳлаб олинглар. Пайғамбаримиз ҳадисларида демишлар: оила қуриш менинг суннатим. Ким ундан юз ўгирса, у мендан эмас. Куёв яхши кўрувчи, келин яхши кўрилган, ўрталаридаги маҳр розиликларига биноандир. Шу сўзимни айтиб, ўзим ва сизлар учун Оллоҳдан кечирим сўрайман.)\nДомла келин акасидан вакил сўради:\n— Сизким, Эсонбой Абдибой ўғли, синглингиз Оймомо Абдибой қизини Қоплонбой Қурбонбой ўғлига шаръий хотинликка бердингизми?\n— Ҳа, бердим, — деди ака.\nДомла, энди куёвдан сўради:\n— Сизким, Қопланбой Қурбонбой ўғли, Оймомо Абдибой қизини ўзингизга шаръий хотинликка қабул қилдингизми?\n— Қабул қилдим.\nДомла сувдан бир ҳўплади.\nКуёв-да бир ҳўплади.\nНикоҳ сувидан куёв жўралар-да ҳўплади.\nДомла куёвлик бурчларини айтди:\n— Олти ой ташлаб кетмаслик, аччиқ шапалоқ урмаслик, яланг оёқ қўймаслик, ҳалол юриш-туриш... Шу шартларни қабул қилдингизми?\n— Ҳа, — дея бош ирғади куёв.\n— Ҳа, кифоя эмас. Қабул қилдим, деб айтинг.\nБу, куёв-қайлиқ ҳамиша бирикиб юрсин, ажра¬либ кетмасин, дегани бўлди.\nИп учларини тугмади.\nКелин-куёв тақдир-пешонаси тугилмасин, дея шундай қилди.\nҲамиша буғдойдай сероб бўлсин, бола-чақали бўлсин дея, куёв боши узра бир ҳовуч буғдой сепди.\nКуёв ошналари билан чимилдиққа йўл олди.\nОёғида баланд пошнали ғарчиллама этик бўлди. Елкасида беқасам, белида шойи белбоғ бўлди. Бошида қўқонча дўппи бўлди.\nЧимилдиқли уй тўла аёл бўлди.\nКуёв аёллар орасидан юрди. Чимилдиқда тик турди.\nКуёв ёлғиз турмасин дея, ошналаридан бирови ёнида йўлдош бўлди.\nКелин пояндозни бир-бир босиб келди.\nЮзларида оппоқ ҳарир бўлди. Бошида ипак рўмол бўлди.\nЭгнида беқасам камзул, атлас кўйлак бўлди. Оёқларида кавуш бўлди.\nКелин пешонасида тиллақош бўлди.\nТиллақош жимжимадор кўзлари ёруғда ялт-ялт этди.\nҚулоқларида зирак бўлди. Кўкракларида саккиз кумуш нишонли зебигардон бўлди.\nЗебигардон ферузалари товланди, бодомлари товланди.\nТўйхонани кийик ўт билан олқор иси олди.\nОлқор билан кийик ўт қизлар қулоғида бўлди, кўкракларида бўлди.\nҚизлар келинга бўлишди, бўзболалар куёвга бўлишди:\n— Кўзингга қара, кўзингга қара! — дейишди.\nЭмишки, ё куёв, ё келин биринчи бўлиб бирови оёғини босса, ана шу рўзғорда умр бўйи ўктам бўлади!\nКелин, куёв оёғидан кўз узмади. Чапига қараб юрди. Чап оёғи билан куёв оёғини босмоқчи бўлди.\nКуёв эпчиллик билан ўнг оёғини тортиб олди.\nКелин оёғи кўрпачани босиб олди.\nКуёв чаққонлик қилиб, келин оёғини босди.\nБўзболалар ғолибона қаҳ-қаҳ урди:\n— Куёв босди, куёв ўктам! — деди.\nКелин-куёв ёнма-ён турди.\nБўзболалар келин-куёв пойида давра қурди. Қизларга ҳазил-мутойиба гаплар отди.\nКўнгиллар кўнгилларни излади, кўзлар кўзларни излади.\nКўзлар хуштор-хуштор боқди, ғамзали-ғамзали боқди.\nКўзлар ўйнади, кўзлар чорлади.\nКўнгиллар энтикди, кўнгиллар орзиқди.\nҚайсидир кўнгил ошиқ бўлди, қайсидир кўнгил маъшуқ бўлди.\nҚайсидир кўнгилда кўҳна дард қайталанди.\nҚайсидир кўнгилда дард шу лаҳзадан бошланди!\nПешоналарда манглайдўзилар ял-ял бўлди.\nСолинчакларда бодомнусха кумуш гажаклар, ойнадор балдоқлар ҳалқа-ҳалқа бўлди.\nКўкракларда туморлар, нозигардонлар, уч қаторли шокилалар, тўрт қатор шокилалар, тўрт қатор-у беш нишонли маржонлар шода-шода бўлди.\nБошларда оттуёқ рўмол, шолрўмол, балхирў¬мол, қулмирўмол, шотутрўмол, симрўмол, ҳарир рўмоллар ҳаволанди.\nБодомча, ироқи дўппилар, чоргул, бахмалтепа дўппилар ғуж-ғуж бўлди.\nЭлимиз камалакни матога кўчирди. Оти атлас бўлди.\nАна, атлас оналаримиз, опа-сингилларимиз, қизла¬римиз эгнида товланди.\nБир йил тўрт фасл бўлди. Фасллар рангларга мўл бўлди: баҳор — гулзор, ёз — офтоб, куз — мунис, қиш — мармар...\nЭлимиз фаслларни матога кўчирди: Ҳамиша баҳор, Боғ-у бўстон, Райҳон, Гул ва Наврўз, Гулнамозшом, Баргикарам...\nАтлас — элимиз тарихи. Атласда элимиз кечирмиш ҳайитлари бор, фожиалари бор.\nАтлас — қўшиқ, элимизнинг азалий ҳам сўнгсиз қўшиғи!\nҚўл ушлатар бўлди.\nОйна кўрсатар баридан-да завқли бўлди, баридан-да гаштли бўлди!\nКайвони аёл келин-куёвга ойна тутди.\nКелин-куёв юзларини ойнадан олиб қочди. Келин қараса куёв қарамади, куёв қараса, келин қарамади!\nКайвони аёл келин-куёв бошини ёнма-ён ушлади. Юзларини ойнага қаратиб турди.\nБир-бирлари билан айтишмаганларига-да қўй¬мади!\nКуёв келин акси билан, келин куёв акси билан пичирлашиб айтишди:\n— Бизни вояга етказмиш ота-онамизга минг бор қуллуқлар бўлсин.\n— Акамиз билан янгамизга ундан-да кўп.\n— Бир-биримизга ўла-ўлгунимизча содиқ бў¬лайлик.\n— Ундан кейин-да шундай бўлайлик.\n— Бир этак бўлсин!\nКуёв-қайлиқ чимилдиқ ичида қолди.\nИккита момо чимилдиқ сиртида қолди.\nМомолар урчуқ йигира-йигира, ўз кечмиш- ларидан гапирди, қайлиқ бўлмиш даврлардан гапирди.\nМомолар мижжа қоқмади. Куёв-қайлиқни қў¬риқлаб ўтирди.\nЧимилдиқда ўтирмиш куёв қайлиғи қошига борди.\nҚайлиқ бир чимилдиққа қаради, бир куёвга қаради. Бу қарашда мана бундай деди:\n«Холисроқ ўтирсин, момолардан уятдир».\nКуёв қайлиғига ўпка-гина билан тикилди. Бу тикилиш мана бундай деди:\n«Ҳа, дейиш шунчалар мушкулми? Ошно¬ларим сарғайиб сомон бўлди».\nҚайлиқ мийиғида табассум балқиди.\n«Дарров ҳа, десак келин ўлиб турган экан, дейдилар».\n«Чин, мен дарров ҳа, дебман. Миқ этмай ўтира берсам бўларди».\n«Индамай тура бериш куёвлар эмас, келинлар расми. Аслида, биринчи сўров-да ҳа, дегимиз бор...»\nМомолар чимилдиқда кечмиш жимжитликдан алағда бўлди. Бирови оҳиста чимилдиқ бурчини турди. Бирови тирсаклаб ётди. Чимилдиқ остидан бир кўзлаб мўралади.\n— Эб-эй, ораларинг мунча олис? — деди. — Ё, биздан нам тортаяпсизларми? Нам тортманглар, бизда қайлиқ бўлиб эдик...\nМомолар чимилдиқни ёпди.\nАна шунда, чимилдиқдан қиқир-қиқир кулги келди...\nМомолар оғизларини ушлаб кулди, бир-бирларини туртиб кулди, бир-бирларини ўймичлаб кулди...\n— Ҳайрият-а... — деди.\nТонг таги оқарди.\nКуёв чимилдиқни тарк этди.\nОдам одамни танимай қолди.\nКуёв ошналари билан қайлиқлаб келди.\nЧимилдиқли уйда давра қурди.\nОшналар зиғир мойли палов еб кетди.\nКуёв ёлғиз қолди.\nШунда, қайлиқ кириб келди.\nҚайлиқ дераза пардаларини текислади. Токчадаги шамни ёқди. Чироқни ўчирди. Шам билан чи¬милдиққа кирди.\nКуёв-да шам изидан кирди. Лўла болишга ёнбошлади. Шамга тикилди.\nҚайлиқ рўмоли кўксига туша берди-туша берди. Шунда қайлиқ рўмолини елкасига қайириб ташлади.\n«...Тоғлар кулранг, қирлар кулранг бўлди. Арчалар кўм-кўк бўлди. Адирлар ўркач-ўркач бўлди. Таватошлар улкан-улкан бўлди. Ёнғоқлар азим-азим бўлди.\nБир қиз елкасида кўза, булоққа келди. Кўзасини ерга қўйди. Булоқ сувларида юзини ювди.\nШунда, сув остида турмиш бир отлиққа кўзи тушди.\nҚиз рўмоли билан юзини яширди, қиз ҳаёланди.\n— Кўзларингни яширма, Оймомо, — деди отлиқ.\n— Кетинг, одамлар кўради, кетинг, — деди қиз.\n— Булоқ сувларидан ичайин деб келдим.\nБўзбола отдан тушди. Бир қўлида жилов бўлди.\nҲовучлаб-ҳовучлаб булоқ суви ичди. Бир ҳо¬вучини қизга сепди.\nОт ҳуркди, кетига тис бўлди.\nҚиз бетларини артди.\n— Ичган бўлсангиз, энди кетинг.\n— Кўзларингни бир кўрайин деб келдим.\n— Кўришга менинг кўзларимдан ўзга-да кўзлар кўпдир.\n— Йўқ, ҳар банданинг ўз кўрадиган кўзлари бўлади. Сенинг кўзларинг — меники. Келма, десанг, майли, келмайман.\n— Кўзларни деб келмасангиз-да, булоқ суви ичгани келинг...».\nКуёв-қайлиқ ўз хаёлларини бир-бирларидан яширди. Айни вақтда бир-бирлари нималарни хаёл сураяпти, шуни билмоқчи бўлди.\n— Гапир, — деди куёв.\n— Ўзи гапирсин, — деди қайлиқ.\n— Сен гапир.\n— Ўзи гапирсин-да.\n— Нимани гапирайин?\n— Ўзимизнинг оқшомлардан гапирсин, қирдаги буғдой ўримидан гапирсин...\n— Сен гапир, қирдан қайтиб, зардолилар остида оёқ илганимизни, мен сенга зардоли териб берга¬нимни.\n— Ўзи гапирсин, қўллари зардоли шохларида бўлса-да, кўзлари менда эканини.\n— Сен гапир, шамолда рўмолинг учиб кетгани, мен ушлаб келганимни.\n— Ўзи гапирсин, рўмолга узатган билагимдан маҳкам ушлаганини, йиғлайман десам-да, қўйиб юбормаганини.\nСукунат, тошдай сукунат.\nКуёв-қайлиқ хаёлан кўрди: зардолилар остига тап-тап тушди. Кўршапалаклар пир-пир учди.\nКуёв-қайлиқ хаёлан эшитди: ёз чигирткалари чир-чир этди. Бойўғли узиб-узиб овоз берди.\n— Йўқ, сен гапир, қўлларингни ушлаганимни уялмай-нетмай янгангга айтганингни.\n— Ўзи гапирсин, айтдим, дея алдасам-да, янгамдан қочиб юрганини.\n— Айтмаганинг чинми?\n— Мен янгангга рўпара бўлолмабман, юзларига қандай қарайман, деб.\n— Билса, ҳалиям айтганим йўқ.\nКуёв завқланди. Шифтга тикилиб, сукутга кетди.\nЖимжитлик қайлиқ кўнглига таҳлика солди. Қайлиқ хаёли бир ёқларга кетди.\n— Нималарни ўйлаяпти? — деди.\n— Ўзимизнинг оқшомларни.\nҚайлиқ куёвни жон жойидан ушлади.\nКуёв хаёли учди-кетди.\n— Сен ундай ўйларга борма, — деди куёв. — Чин, қараганим чин. Мен сенга айтсам, қарайдиган вақтлар эди-да. Кимга қараган бўлсам, сени деб қараб эдим. Чин, Зубайдага қарадим. Йўқ, у сен эмас бўлди. Болхинга қарадим. У-да сен эмас бўлди. Тағин бировга қарадим. У-да сен эмас бўлди. Тағин бировга қарадим. У, сен ўзинг бўлдинг...\n— Шу чиними?\nҚайлиқ ийиб кетди. Қайлиқ дилдорлик берди, қайлиқ дилбарлик берди...\n— Унда... мен сизга... тан бердим!\nКуёв-қайлиқлар тонги тез отади!\nҚайлиқ куёв қучоғидан қўзғолди. Куёв узатмиш бебош қўлларни рад этиб ташлади.\n— Бўлди! — деди. — Бебошлик қила берди-қила берди, тонглар бошига-да етди...\nКуёв-қайлиқ даҳлизда бир-бирлари бошидан сув қуйди. Гуноҳлардан фориғ бўлди.\nКуёв белқарс ўрай-ўрай эшик сари юрди. Эшик балдоғини ушлади. Серрайиб қолди. Елкаси оша чимилдиққа қаради.\nҚайлиқ рўмоли учини ғижимлаб ўйнади. Бармоқларига тикилди.\n— Энди келмасин, ёмон экан, — деди қайлиқ.\nКуёв кўнгли тонгдай ёришди. Борди-ю, қайлиқ бўлмиш қачон келасиз, деганида куёв оғринар эди.\nКуёв катта кўча бўйлаб юрди.\nКуёв кўзларига жамики олам оппоқ бўлиб кў¬ринди.\nПойидаги йўл оппоқ чойшабдай оппоқ. Уйлар, деворлар, дарахтлар-да оппоқ. Қушлар-да оппоқ, чойшабдайин оппоқ. Кўча ёқалаб оқмиш сув-да оппоқ. Сув жилдираши-да оппоқ, чойшабдайин оппоқ.\nЮлдузлар сўнди-сўнди, Зуҳро ёлғиз қолди.\nКуёв қучоқ очди — тонгни бағрига босди.\nТонг бепоён осмони, қорга беланмиш тоғлари билан, паришон адирлари, сарвқомат тераклари билан куёв қўйнига кирди.\nКуёв кафт очди. Ҳавода тўзғимиш тонг сочларини — тонг елларини силади.\nКуёв тонгни ўпиб-ўпиб олди!\nАриқ ёқалаб чопди.\nБалх тут танасини қучоқлади. Балх тут шохчаларини — сочларини силади, сочларини таради.\nТағин чопиб кетди.\nРўпарасидан одам келди.\nКуёв одамзотни илк бор кўрмиш мисол тикилди.\nБу одам итидан-да ёмон кўрмиш Исмат овчи бўлди.\nУшбу дамда Исмат овчи-да бинойидай одам бўлди.\nОламда ёмон йўқ, барча-барча яхши бўлди.\nКуёв умрида биринчи бор Исмат овчига салом берди.\nҲамишагидай салом умидланмай ўтмиш Исмат овчи хиёл ўтиб оёқ илди. Ҳайрон бўлиб алик олди. Кетга қаради-қаради.\n— Тарвузинг ёрилибди-да... — дея манқаланди.\nБир аёл кела берди.\nКуёв жойида қолди. Қадам босарини-да билмади, босмасини-да билмади. Юзлари лов-лов ёнди.\nЭнди, аёл зоти кўзига қайси юз билан кўринади? Кўринса, аёл зоти юзига қайси кўз билан қарайди?\nКуёв аёлдан йўлини чап солди.\nҚурбон ҳайит бўлди.\nАҳли мўминлар қурбонлик қилди. Жонлиқ сўйиб қон чиқарди.\nҚўли калта мўминлар қассобдан гўшт олди.\nАҳли мўминлар ҳайитлик кийди. Бисотида борлар оҳорли кийим кийди. Бисотида йўқлар кўҳна бўлса¬да, озода кийим кийди.\nАҳли мўминлар ороланди. Юзларига хушбўй-хушбўй мойлар суртди. Қошларига ўсма тортди. Кўзларига сурма сурди. Қўлларига хино қўйди. Кўкракларига олқор тақди.\nМўминлар бир-бирлари уйига ҳайитлаб борди.\n— Ҳайитингиз қуллуқ бўлсин! — дея муборакбод этди.\nКуёв қайлиғига ҳайитлик юборди, қайлиқ ку¬ёвига ҳайитлик юборди.\nҚоплон куёв тарафдан бир фаранги рўмол, бир жуфт кавуш, узук ҳамда турли-туман қанд-қурс келди.\nОймомо қайлиқ тарафдан кўйлак, желак, белқарс ҳамда қўлрўмол ҳайитлик келди.\nБари қайлиқ қўлидан бўлди.\nБуни рўмолча қоқ белида қип-қизил чўғдайин товланмиш атиргулдан билдик.\nАтиргул қайлиқ куёвга рўмолча эмас, кўнгил юбормиш рамзи бўлди.\nКуёв рўмолчани юзларига босиб-босиб ҳид¬лади.\nРўмолчадан... рўмолчадан қайлиғи ҳавосини олди.\nРўмолчани кўзларига суртиб ўпди, пешонасига суртиб ўпди, лабларига суртиб ўпди.\nЎпди-ўпди, тўрт буклаб қўйнига тиқди.\nҲайитда улкан ҳовуз бўйида жийноқ бўлди.\nЖийноқда нишолда, нўхат сотди, ҳолва, писта сотди.\nБолалар лойшувиллак чалди, сибзиқ чалди.\nҚизлар катта тут остида ғуж бўлди.\nСардор қиз жиккак болага бир ўрам арқон берди.\nБола яланг оёқ бўлди. Белига арқон ўради. Йўғон тутга тирмашиб чиқди.\n— Қайси шохга ташлайин? — сўради бола.\n— Ҳув анави букри шохга! — деди сардор қиз.\nБола ана шу шохга чиқиб борди. Белидаги арқонни шохга ташлади. Арқон учлари ерга бориб тегди.\nШох билан ер оралиғи йигирма қулочча бўлди.\nБола шу арқондан ерга осилиб тушди.\nЕрда кафтини қошига қўйиб қарамиш қизлар ичини тортди.\nСардор қиз болани бир муштлади.\n— Ўл-а, юрагимни ёрдинг-ку! — деди.\nБола ер сапчиди, ҳиринглаб кулди.\n— Урманг, бўлмаса Нурали акамга айтаман!— деди.\n— Нуралинг ким?\n— Сизни аччиқ зардоли остида қучоқлаб ўпадиган Нурали!\n— Ўчир-э, кўргилигинг кўп бўлгур!\nҚизлар гурр кулди!\nСардор қиз арқон учларини тугди.\nҲалинчакка бир қиз ўтирди.\nСардор қизни уёқдан-буёққа олиб бориб-олиб келди. Кейин зарб билан қўйиб юборди.\nҚиз ҳалинчак учишига қараб гоҳ ўтирди, гоҳ турди.\nҚиз елланди, қиз солланди! Қиз суръатини оширган сайин оширди!\nТеварак томларда ҳолва еб ўтирмиш ҳайитловчилар ҳалинчак томоша этди.\nШунда, Оймомо ҳалинчаклади.\nЎзига қаради. Оттуёқ рўмолини бўйнига ўради.\nСолланиб-солланиб бир учди-бир учди-э! Гир айланиб кетайин деди!\nҲалинчак қуйидан юқорилади.\nОймомо ўтириб олди.\nҲалинчак ўнг тарафга кўтарилиб борди. Жойида муаллақ қолди. Кейин, бирдан қуйилади.\nОймомом оёғида тик турди.\nҲалинчак Оймомо вазни зарбида шиддат билан қуйилади. Қуйидан чап тарафга юқорилади.\nҲалинчак бир чап сайин-бир ўнг сайин юқорилаб-юқорилаб турди.\nҲайитловчилар бош кийимларини ушлаб ҳалинчак қаради.\nШундай бўлса-да, дўпписи тушиб кетувчилар-да бўлди, рўмоли учиб кетувчилар-да бўлди.\nҚоплон юрагини ҳовучлади.\n— Ё, пирим-э, ё, пирим-э, — дея пичирлади.\nОғзидаги ҳолва оғзида қолди, бўғзидаги ҳолва бўғзида қолди.\nОймомом ўзини ерга ташлади. Зарб билан чопқиллаб борди. Бир қизни қучоқлаб олди.\nАна шунда Қоплон елкасидан нафас олди. Бўғзидаги ҳолвани ютди, оғзидаги ҳолвани чайнади.\nКечаси қайлиқ ўйинида бўлди.\nҚайлиқдан қойиллигини яширмади.\n— Юрагингга балли-э! — деди. — Аеропландайин учдинг-а! Сенга қараб, менинг бошим айланиб кетди!\n— Учиб қолайин, бир-икки ойдан кейин учиш қаёқда...\n— Нимага ундай дейсан?\nҚайлиқ жавоб ўрнида куёв қўлини ушлади, бармоқларини тортқилади.\nКуёв дарҳол англаб олди.\n— Ҳа-а-а... — дея кулимсиди.\nҚайлиғи юзини бағрига босди. Сочларини силади. Дилнавозлик қилди...\n— Отини нима қўямиз? — деди.\n— Сен ҳали...\n— Қиз яхши-да. Менга ёрдамчи бўлади.\n— Йўқ, ўғил бўлсин. Отини-да ўйлаб қўйибман: Хушвақт!\n— Кейин, Хушвақтни катта қиламиз. Уйлан¬тирамиз-жойлантирамиз, невара-чевара кўрамиз. Мен бова бўламан, сен момо бўласан.\nҚайлиқ завқланиб-завқланиб кулди.\n— Мен бу кишини боваси деб чақираман.\n— Мен сени момоси деб чақираман.\nКуёв-қайлиқ Хушвақт йўлида энтика-энтика тонгни оқлади.\nТандир тўла нонлар ёпилди.\nКелин бисотлари, юк-ёплари отларга ортилди.\nОй тўйхона узра ҳаволанди.\nСупа олдида саман от бел бўлди.\nЎнг ёқ ҳамсоя саман жиловини ушлаб турди.\nЯнга бўлмиш келин оёғидан олиб юборди.\nКелин билан бир бегуноҳ бола мингашиб боради.\nБу шараф хийла талаш бўлди.\nОғайни-жамоадан беш-олти бола:\n— Холам билан мен мингашаман, опам билан мен мингашаман! — дея туриб олди.\nКелинга тўнғич жиянни мингашди. Ўзга болалар йиғлаб қолди.\nОғайни-жамоа ҳовли юзига чиқди. Ёппасига оқ фотиҳа берди.\nКелин ўнг тараф ҳамсояси от етаклади.\nЁн қўшним — жон қўшним бўлди.\nОт остонадан ҳатлади.\nЙиғини ўз уйи — ўлан тўшагини тарк этажагидан, хеш-ақраболаридан олислаб кетажагидан десак-да бўлади.\nМўлт-мўлт қараб турмиш, сел-себора йиғлаб турмуш жиянлари кўнгли учун десак-да бўлади.\nЖияни белидан қўшқўллаб қучоқлаб олмиш келин эшитилар-эшитилмас йиғлаб борди:\nСаман териб-териб қадамлади: тик-тик тик...\nҲовлиларда итлар ҳурди.\nЧап тараф чорбоғдан ловияқовун иси келди.\nТўйловчилар чорбоғ тарафга қаради. Тўйиб-тўйиб искади.\nКўприкда соялар қора берди. Иккита бўзбола кўприкда таёғ тутиб турди.\nТаёқни олмасдан кўприкдан ўтиб бўлмади.\nБўзболалар келин тарафдан талаб қилди:\n— Куёв... беринглар!\nКелин тараф сукут сақлади.\nБўзболалар ўз сўзида турди:\n— Унда, йўл йўқ.\nОт етакловчи қўйнидан келин тикмиш рўмоллардан олди. Бўзболаларга бировдан берди.\nТаёқ олинди, келин йўли очилди.\nКуёв уйига етиб келдилар.\nБолалар келинга пешвоз чопди.\n— Яшасин, келин келди! — дея қийқирди.\nДарвоза олдида гулхан ёқилди.\nКелин гулхандан уч марта айланди.\nОқлик учун, ҳамиша оқкўнгил бўлиб юришлари учун келин-қудалар юзига ун сепилди.\nЮзларини рўмоли билан яширган яшириб қол¬ди, яширолмаган оппоқ ун бўлди.\nСаман қора ўтов олдида оёқ илди.\nКуёв қайлиқни отдан тушираман деди. Қучоғини ланг очди.\nҚайлиқ куёв қўлларини суриб ташлади. ўзича рад этган бўлди.\nҚайлиқ барибир шу қучоқдан тушди!\nҚариндошлари билан дугоналари келин гирдини олиб турди.\nКайвони момо келинни рўмоли бурчидан ичкари етаклади. Келин бошини остонага эгди.\n— Мана шу остонага би-и-ир таъзим! — деди момо.\nКелин остонага ўхшатиб бир таъзим қилди.\nТағин бир таъзимлаб, остонани тавоф қилди.\nКайвони момо келинни таъзимлатиб-таъзимлатиб ичкарилай берди.\n— Бизни яратмиш Одам Отамизга бир таъзим!\n— Бизни бино этмиш Момо Ҳавомизга бир таъ¬зим!\n— Пастроқ эгил, у киши кўп улуғ эди!\n— Ҳа, бўйгинангдан момогинанг айлансин-да! Қани, юра бер!\nКелин чимилдиқда тик турди.\nЧимилдиқ боғичида ўн саккиз хил келинлик ки¬йими терилди. Деворларда ойнахалталар, чойхалталар бўлди, зардеворлар, сўзаналар бўлди.\nСўзаналарда «Хуш келибсиз» демиш каштали сўзлар бўлди.\nБир сўзанада атиргул рамзи бўлди, бир сўзанада қизил олма рамзи бўлди.\nТағин бир сўзанада оғзида қизил гул тишлаб парвозланмиш каптар бўлди.\nКаптар остида «О» ҳарфи кашталанди. Каптар интилмиш манзил тарафда «Қ» ҳарфи кашталанди. «О» — Оймомом бўлди, «Қ» — Қоплон бўлди.\nБари келин иши бўлди!\nКайвони момо келинни тўйловчиларга салом бердира берди:\nСойдан ҳўкиз сувлатган\nЎғилларини уйлатган —\nҚоши қора қундуздай,\nДили ойдин кундуздай —\nБайтлар кайвонидан бўла берди, таъзимлар келиндан бўла берди:\nМисли олма ёноғи —\nГулсун опамга салом!\nҒижим рўмол ўраган,\nБурилиб ойга қараган\nСочин силлиқ тараган —\nСанам холамга салом!\nБоғда узум ғўраси,\nНоргулойнинг тўраси —\nБаҳром акамга салом!\n— Кайвони момо, ҳамсояси Сувон дароз, мен қолиб кетдим, деб ўпкалаяпти.\n— Унда, эшитсин:\nАдрас тўннинг боғидай —\nДароз акамга салом!\nНорбой чўпон ўрнидан туриб кетди.\n— Ай, момо, келин нимага менга салом бер¬майди? — деди.\n— Салом берганим бўлсин. Эшитинг:\nҚопга тиққан похолдай,\nИндан чиққан шоқолдай,\nЧўпон акамга салом!\n— Ҳай уккағарнинг момоси-ё, бекор ўпка¬лабман-а!\nКелин келдиси яхши, тўй бўлдиси яхши!\nКелинлар тонг саҳарлаб туради!\nКелин аёллар ҳамроҳлигида эшикни очди, туйнукни очди.\nШу хонадонга содиқ бўлиш рамзида ит ялоғига овқат қўйди.\nИдиш-тобоқларга бир-бир кўз солди.\nПориллаб ёнмиш оловга мой томизди.\nБу бахтли бўлиш рамзи бўлди.\nНевара-чеварали бўлиб юрайин дея қўлига гўдак олди.\nБарча палов еди.\nКелин бўлса, қўлини-да узатмади.\nШунда, келин ош емади, бўлди.\nКуёв тоғаси келин ош ейиши учун бир жўра саккизтепкилик атлас айтди. Аммаси қўқонча шойи айтди.\n— Айтадиганлар оғзига қараб айтсин! — деди бир момо.\nЧин, айтувчилар айтмишини келинчақириқда кийгизади.\nОхирги келин ош емадини қайнонаси айтди:\n— Мана шу уй-жой туриш-турмиши билан сеники!\n— Ана бўлмаса! — деди барча.\nАна шундагина келин паловга қўл узатди.\nЮз очар бўлди.\nКелинлар юзини очиш бегуноҳ норасидалар ишидир.\nШу боис, момолар тўрт-беш яшар куёв укани гиж-гижлади.\nКуёв ука чопқиллаб борди. Янгаси юзидаги рўмолни тортиб юборди.\nКелин юз очди.\nТўйловчи кетди, тўйхона қолди.\nКуёв билан қайлиқ қолди.\nОта-она куёв-қайлиқ учун бўлак ҳовли солиб берди.\nМомомиз шундайгина бобомиз қабатларида ўтирибдилар.\nДока рўмоллари учлари елларда ҳилпиради-ҳилпиради, бобомиз юзларини силади.\nБобомиз ҳузурландилар, бобомиз ғашландилар. Киприкларини пирпиратдилар, ёноқлари, лабларини учирдилар.\nДока рўмол момомиз сочларидай оппоқ бўлди, майин бўлди.\nОҳиста-оҳиста эсмиш ёз еллари танга ҳузур берди.\nЕллар салқин бўлди, еллар сокин бўлди.\nЁз елларидан ер иси келди.\n— Бу йил пишиқчилик яхши келди, момоси. Мевалар мўл...\nҚоплон оёғида оғриқ турди.\nИликларида бир нималар ғимирлаб юрди. Иликлари қизиди, иликлари зирқиради.\nҚоплон чалқанчадан ёнбош бўлди. Аёли тарафга ўгирилди.\n— Ҳаво севалаб ўтади, момоси, — деди.\n— Бу киши қаердан билади? — деди аёли.\nҚоплон оёғини айтмади.\n— Биламан-да, — деди. — Кўршапалаклар инларидан учиб чиқмаса, ҳаво айнийди. Бугун оқшом кўршапалаклар учмаб эди.\nОғриқ зўрайди. Тўпиқлари, бебилчаклари ичи зирқиради.\nҚоплон ташқарилаб келди.\n— Айтдим-ку, момоси, — деди. — Ой ўз гирдида ўров тортибди. Ёғади, босиб ёғади.\nЧин, ярим тунда ёмғир овоз берди. Ёмғир тўнтариқли тоғораларни чалди, деразаларни чертди.\nҚоплон ётиб ётолмади. Айвонлаб, ҳовли чироғини ёқди.\nТарновдан тушмиш ёмғир кўлмакланди. Кўлмакка томчилами ёмғир чулдиради.\nҲовли бурчида мушук кўзлари йилтиради. Ўтлар орасидан қурбақа сапчиб келди.\nҚоплон димоғи ёмғир исини туйди.\nҲаво эртаси тушда тинди.\nКун ярақлаб кетди.\nОймомо кўрпа-тўшакларни шамоллатиш учун ҳовлидаги симга осди. Деразаларни ланг очди.\nОфтобрўяга тўшак ташлади. Дастурхон ёйди.\nҚоплон таътилланди. Кейин, ёнбошлади. Телпагини қошига сурди. Кўзларини юмди. Ўзини офтобга тоблаб ётди.\nОймомо офтобиёрда тикиш тикди.\nҲовли юзида макиён товуқ донлади. Макиён виқор билан қадамлади, вазмин-вазмин қадамлади.\n— Қурқ-қурқ-қурқ! — дея, овозига ҳамоҳанг қадамлади...\nМакиён кетида олам-жаҳон жўжа одимлади. Жўжалар юм-юмалоқ бўлди. Лимондай-лимондай бўлди. Сариқ-сариқ бўлди.\n— Чиёв-чиёв-чиёв! — дея пилдиради.\nЧин, жўжалар пилдир-пилдир этди. Мисоли думалади!\n— Чиёв-чиёв-чиёв! — дея думалади.\nШу вақт ҳовли узра бир соя айланди.\nҚоплон кўзи юмуқлигидан кўрмади.\nОймомо кўзларини қисиб қаради. Нималигини билмади.\nҒожир ҳовли узра давра олди. Фавқулодда ерга юлдуздай учди. Қанотларини ёйиб келди. Бир жўжани панжалари орасига олди. Тағин ўқдай юқорилади.\nОймомо ана шунда нима гаплигини тушунди. Жойидан сапчиб турди. Қўл силтаб зуғум қилди:\n— Киш дейман-а, киш, қиёмат қотгур! — деди.\nҒожир терак бўйи кўтарилди.\nПанжаларида бормиш жўжа чийиллаб-чийиллаб қўя берди.\nМакиён фалакка сапчиб қоқоқлади, жўжасига талпиниб қоқоқлади.\nҚоқоқлади-қоқоқлади, шаҳд билан томлаб учди. Чий-чий-чий этмиш жўжасига талпинди.\nТомдан ғўзапоя ғарамига учди. Чий-чий-чий, дея оламламиш жўжасига талпинди.\nҒарамидан симёғочга учди. Аммо симёғоч учига етолмади. Пирр этиб ерга учиб тушди.\nБўйнини чўзиб-чўзиб, фалакка қаради. Жўжаси чий-чий-чий дея, тобора олислаб борди.\nАна шунда макиён жўжасидан умрбод жудо бўлажагини билди.\nЖонҳолатда Оймомо бекасини айланиб қоқоқлади. Боламни олиб кетди, деди. Оҳ уриб қоқоқлади.\nОймомо бекасидан мадад сўради. Болагинамни олиб кетди, деди. Фарёд уриб қоқолади.\nБоласи олислади. Овози элас-элас эшитилди.\nМакиён қоқоқлади-қоқлади, тақдирга тан берди.\nОмон қолмиш болаларини эргаштирди. Катагига йўл олди. Бўйнини ичига тортди. Кўзларини юмди.\nМакиён, нопайид бўлмиш боласи азасини тутди.\nОймомо макиён изидан борди. Катакка қараб-қараб келди.\n— Бола бола-да, — деди. — Бўлмаса, қолган ўн бешта боласи камлик қиладими...\nҚоплон маъюс бош ирғади.\n— Худо шуни-да кўп кўрди, — деди.\nҒожир олисламиш ёққа қаради. Ўзича фотиҳа ўқиди. Дастурхон учун ўқидими, ё, нопайид бўлмиш жўжа учун ўқидими, билиб бўлмади.\n— Худо шуни-да қиймади, — деди.\nМаъюсдан-маъюсланди. Маъюс бош эгди, маъюс хаёлланди...\n— Нима, бирон жойи оғрияптими? — деди Оймомо.\nҚоплон аёлига термилди. Термилди-термилди, синиқ овозда деди:\n— Билмайман, момоси, билмайман. Кўнглимда бир нима юрибди. Панжаларини ботириб-ботириб юради. Авваллари аҳён-аҳёнда юрар эди. Энди бўлса на кечани канда қилади, на кундузни канда қилади. Кўнглимни тирнаб-тирнаб юради. Қўлимни суқуб, олиб ташлайин дейман, бўлмайди, бўлмайди..\nОймомо сўраганларига пушаймон бўлди. Нафаси ичига тушиб кетди. Қилт этиб ютинди.\n«Хўш, энди нима қиламиз, момоси?»\nОймомо кўз қирида Қоплонга қаради. Киприклари пирпиради. Кўз қирини олиб қочди.\nКўз қири мана бундай деди:\n«Билмасам, боваси, мен билмасам...».\nҚоплон этигини кийди. Қозиқдан қамчини олди.\nШунда, елкалари бир кўтарилиб тушди.\n— У-у-уҳ! — деди.\nҚамчи ўрими билан этиги қўнжини қамчилади, Оғир-оғир одимлади. Зинадан пастлади.\n— У-у-уф! — демиш оҳ келди.\nҚоплон ишига отланди.\nУйига оқшомда қайтиб келди.\n— Отаси айтиб кетди, — деди аёли.\nОтдан тушмасдан отасиникига йўл олди.\nБорса, ота-онаси билан ўзларининг совчиси бўлмиш ўтирибди.\nҚоплон ота-онасидан эшитмаганларини эшитди.\n— Токайгача шундай юра берасан? Жавобини бер-да, қўй! — дея қўл силкиди отаси.\nОнаси рўмоли бурчи билан оғзини ушлади. Йиғламсираган бўлди.\n— Уф-ф, кунма-кун оёқдан қолаяпман. Невара кўролмай ўтиб кетаманми энди... — деди.\n— Неварангиз кўп-ку, эна... — дея минғиллади Қоплон.\n— Ҳар бир гулнинг ўз ҳиди бўлади. Бошқа невараларимнинг йўриғи бошқа, сендан кўрадиган невараларимнниг йўриғи бошқа.\n— Сен қаторилар болали бўлди, — деди отаси.\n— Ўғли борнниг ўзи бор, қизи борнниг изи бор.\n— Умр ўтаяпти. Бўларингда бўлиб ўт, бўз йўрғадай елиб ўт.\nҚоплон нажот истади, совчига қаради.\nСовчи бу қарашни уқди.\n— Хоҳласанг, ажрал, — деди совчи. — Ўзим қўшиб эдим, ўзим ажратаман. Кейин, уккағарнинг совчиси умримга завол бўлди, дея ўпкаланиб юрма.\n— Майли, бир ўйлаб кўрайин, — дея қўзғалди Қоплон.\nТокайгача одамлар қобоқ-тумшуғига қараб кун кўради?\nЁ шундай ўтиб кета берадими? Умри охиригача-я?\nОғзига етган бор, етмаган бор. Бир кун эмас-бир кун, биров билан гапи чап тушади. Юзига айтади...\nШунда нима деган одам бўлади?\nКўза кунда синмайди, кунида синади!\nМана, неча йилким, мунғайиб кун кўради.\nЭл-юрт билан мулоқот қилса, гап кетишига қараб туради. Биров бир бемаъни гап гапирса:\n— Сизники маъқул, — дея бош ирғайди.\nБорди-ю, шу гапни бошқа биров инкор этса:\n— Сизники-да маъқул, — дейди.\nИнкор этмайди, эътироз-да билдирмайди.\nҲаёт кетиши, кун ўтишини пойлайди.\nТоғ йўлида юрмиш отлиқ кўнглидан ана шулар ўтди.\nЙўл ёқаларида адирлар бўлди. Адирлар от туёқ товушлари акс садосини берди.\nСойда тоғ суви тошдан-тошга урила-урила оқди, кўпиклана-кўпиклана оқди.\nОсмонўпар тоғ бағоят кўркам бўлди, тароватли бўлди.\nОтлиқ шу тоққа тикилиб борди, хаёлланиб борди.\nШўро котиби қоровулликка оламан, деди, Албатта, гап-сўзсиз олмайди. Ўзи, қолаберса, бошқалари сўраб-суриштиради. Нимага қўлтиғингиз остидаги ишни ташладингиз, кўп йиллар ёнма-ён ишлаган одамларга қўл силтадингиз, демайдими? Йўл олис бўлса, яна тағин тўқсон сўмлик қоровуллик бўлса, нимасига орзуманд бўласиз, демайдими? Олисдаги паловдан яқиндаги шўрва яхши демайдими?\nШунда, нима дейди? Бефарзанд бўлдим, элдан тилим қисиқ бўлди, шу боис, элдан холисроқда юрайин, дейдими? Минбаъд! Индамай тура беради. Барибир ишга олади. Ўзи айтди, садқаи суханингиз, деди...\nОтлиқ отини дарвоза устунига қантарди.\nҲовлига кирди, зинадан кўтарилди, тор йўлакдан ичкарилади.\nШунда, нордон-нордон гапирмиш котиб овозини эшитди. Эшик кетида оёқ илди. Деворга яғрин берди.\n— Қачон жиловлаб қўйилади бу иғвогар, ғаламислар-а?! Қачон бартараф бўлади, бу анонимчилар-а?! Аввал солиқ масаласи эди, энди бу! Раҳмат, мухбир ака, ҳақиқатни тиклагани келибсиз. Умид қиламанки, ҳужжатларимизни кўриб чиқиб, ўша фисқ-у фасодчиларнинг ёзганига яна қайтиб ишонмайсиз!\nБегона овоз сўради:\n— Холлиев Жўра!\nКотиб жавоб берди:\n— Бор, Вахшиворда яшайди!\n— Саидов Олим!\n— Бор, Зардақулда истиқомат қилади!\n— Каримов Холбек!\n— Ҳаёт! Лўккада қарилик гаштини суриб юрибди!\n— Илтимос, шу одамни бир чақиринг. Бир гурунглашайлик.\n— Энди, мухбир ака, Лўкка олис, ҳа, олис! Буёғи, Лўккасойдан сел чиққан! От ўтолмайди!\n— Хўп, Тўраева Менгсултон!\n— Хўжасоатда! Қарилик нафақасини ўз вақтида олиб туради!\n— Хў-ўп. Исломов Бўрибой!\n— Ҳ-э, бу анави чинорлик дала қоровули! Куни далада ўтади! Бўри акани эрталаб бекатда кўриб эдим! Йўл бўлсин, десам, Денов бораяпман, нос тамом бўлди, деб эди!\nҚоплон кўзларини бир юмиб очди. Оёқ учида ташқарилади, тағин отланди. Жиловни қўйиб юборди. От ўз ихтиёрида қадамлади.\nҚоплон эгар қошига тикилиб борди-борди-да, бирдан бошини кўтарди. Шунда, қўлида жилов йўқлигини билди. Узалиб, от бошигача сурилиб бормиш жиловни тортиб олди.\nОт сесканди, олд оёқларини хиёл кўтарди, йўлга бел бўлди.\nҚоплон отни чапдаги эчки сўқмоқдан солди.\nСойда сатил кўтариб юрмиш аёллар олдидан ўтди. Адирлаб, отига қамчи босди.\nОт ғарқ терга ботди, оғир-оғир нафас олди.\nҚоплон адир нариги бетида отдан тушди. От арқонини тошга ўради.\nМайдароқ бир тошга чўнқайиб ўтирди. Тиззаларини қучоқлади. Пешонасини билакларига қўйдида... ҳўнграб йиғлаб юборди!\nУ йиғлади... инсон, ўғри бўл, ғар бўл, эви билан бўл-да. Шундан кўра ўлганинг яхши эмасми. Имон қани, одам деган номинг қани, инсон... дея йиғлади.\nУ йиғлади... инсон, сенга пул керак, инсон. Пул деганлари бир қоғоз-ку, инсон. Қоғозни деб шунчаликка бордингми, инсон... дея йиғлади.\nОт қулоқларини диккайтириб-диккайтириб хўжасига қаради.\nҚоплон йиғлай берди-йиғлай берди. Қизимиш бадани совиди, тўлмиш ўпкаси бўшади.\nОтни хиёл йўлгача етаклаб борди. Кўзларини желаги ўнгири билан артди. Хўрсина-хўрсина, отланди. Чайқала-чайқала, ёқасига туфлади.\nМухбир сўрамиш, котиб айтмиш ўша бандаи мўминлар кўз ўнгидан бир-бир ўтди: Холлиев, Саидов, Тўраева...\nБу бандайи мўминлар... бу бандайи мўминлар бундан беш-олти йил муқаддам... раҳматлик бўлиб эди...\nШу-шу, Қоплон котиб юзини кўрмади. Кўришни-да хоҳламади.\nКотибни эслади — сесканди, эти жимирлади. Котибни эслади — бош чайқади, ёқасига туфлади.\nКўрмиш-кечирмишларини элга жорий этмоқчи-да бўлди. Яна тағин шаштидан қайтди.\n«Исмат мироб Мамат билан тегирмонда навбат талашиб қолиб, бечорани қандайин хўрлади? — деди. — Йигирма йилдан бери аёлингни туғдиролмайсан-да, яна тағин ўзингни эркак санайсан, деди. Бундайин гапни эшитгандан кўра... ўлган яхши! Мабодо кўрган-билганларимни айтиб қўйсам, котиб эшитиб қолади. Кейин, эл олдида ҳалигидайин гапларни юзимга солади. Ундайлардан келади, ҳа. Яхшиси, ҳали-ҳозир тилимни тийганим маъқул бўлади. Хушвақт ўғлимиз дунёга келсин, ундайчикинлар билан қандай гаплашишни ўзим биламан!..»\nОта-онаси тағин чақиртирди.\n— Уйимиздан илон чиққанми? — пичинг қилди отаси.\n— Йўқ, нима эди? — талмовсиради боласи.\n— Бўлмаса нимага қорангни кўрсатмайсан?\n— Бизнинг гапимиз нима бўлди?\n— Елиб-югуряпмиз, бериб қолар... — дея минғиллади Қоплон.\n— Берса, шу вақтгача берарди-да.\n— Аёлингнинг гапига кирма! Аёлинг алдаб юра беради.\n— Аёлинг бугун у дейди, эртага бу дейди...\n— Ўзи-ку, пушти куйиб кетибди экан...\n— Энди, сени-да сўққабош ўтказадими?..\n— Нафасларингизни иссиқ қилингизлар...\n— Нафасимизни иссиқ қилмай, нима қиляпмиз?\n— Қозон тўла ош бўлсин, ёстиқ тўла бош бўлсин, деяпмиз!\nҚоплон миқ этмай қўзғолди.\nОта-онаси кетидан қараб-қараб қолди.\nЕрдан кўклам ҳиди келди.\nБригадир Қоплонни ток кесиш учун айтди.\nҚоплон рўмолга нон билан майиз тугди. Тугунни хуржуннинг ўнг кўзига солди. Чап кўзига токқайчиларни солди.\nДалага йўл олди.\nОтини ариқ бўйига арқонлади.\nХуржунни елкасига ташлади. Ёйилиб ток кесмиш одамларга қараб юрди.\nҲорманг, бор бўлинг, қилди.\nТушлик тугунни олма шохига илди.\nЎнгирларини чаппа қайириб, белбоғига қистирди.\nЖўяк бошида ток кесиб бошлади. Новда тўртинчи бўғинидан қайчи солди. Омон қолмиш новда учини ерга қадаб қўйди.\nГалдаги ток қўштана бўлди. Ҳар танада тўртбештадан новда бўлди. Бу новдалар учини кесиб, шундай қолдириб бўлмайди. Боиси, бир токка кўплик қилади. Оқибат, узуми майда-майда бўлади.\nШу боис, Қоплон ток бировини айрисидан чўрт кесиб ташлади.\nТанада битта ток қолди.\nЭнди, чўрт кесиб ташланмиш ток куч-қуввати-да ана шу омон қолмиш токка ўтади. Бир токда иккита ток қуввати бўлади.\nАна энди новдаларни узун-узун қолдирса-да бўлади. Шиғил-шиғил узум тугади.\nШу боис, Қоплон, омон қолмиш ток новдаларини тўртинчи бўғиндан эмас, олтинчи бўғиндан кесиб ташлади.\nҚоплон оқшомгача тўрт жўяк ток кесди.\nБўзболалар кесилмиш новдаларни йиғиштириб олди. Кузда майиз қилинажак ўчоқ олдига олиб бориб босди.\nОқшом Қоплон бели қадала-қадала, отига аранг минди.\nУйида ёнбошлаб таътилланди-да, ўзини тўшакка таппа ташлади.\nОймомо дастурхон ёпа-ёпа:\n— Синода бир табиб бор эмиш, остонасидан одам узилмас эмиш, — деди.\n— Нима қил дейсан? — деди Қоплон.\n— Бригадирдан сўрасин, бориб келамиз.\nҚоплон аёлига оғириниб қаради.\n— Қайси юз билан? — деди.\nОймомо чаппа бурилиб олди.\n— Бу кишига иш керак, мол-дунё керак. Қайғуси болами... — деди.\nҚоплон ёниб кетди. Ташқарилади. Ҳовлини айланиб келди. Чопон ўнгирини тутамлаб айтди, ўз овозига ёт овозда айтди:\n— Менга манави чопоним қолса бўлди, момоси!..\nҚоплон дилтанг бўлиб ўтириб эди, отаси кириб келди. У, отаси мақсадини билди.\n— Бор, мол-ҳолларга қара, — деди аёлига.\nОтаси жойлашиб ўтирди. Фотиҳа қилди. Ерга қараб гап очди:\n— Энанг айтган гапни нима қилдинг? — деди.\n— Қандай гап? — талмовсиради Қоплон.\n— Невара-чевара орзуси.\nҚоплон ҳаминқадар куйиб-ёнди.\n— Э-э-э, ота! — деди. — Аёл меники! Буёғини ўзимга қўйинг-да, энди!\n— Айтмасанг-да, аёл сеники, бари гап сенда.\n— Бир оғиз гапни айтиб, жавобини бериб юбориш шунча қийинми?\n— Тинч қўйинг, ота, тинч қўйинг!\n— Қўймайман! Нима дейсан, қўймайман!\nҚоплон ўрнидан туриб кетди.\n— Боринг, ота, боринг, барака топинг!\nОтаси анграйиб қолди.\n— Нима-нима?! — деди.\n— Тинч қўясизми-йўқми, деяпман!\n— Қўймасангиз, ана, катта кўча!\nОтаси оғзидаги оғзида, бўғзидаги бўғзида қолди.\n— Ҳа-а-а!! Сен ҳали мени уйингдан ҳайдаяпсанми?! Мени-я?!\n— Ҳайдаётганим йўқ, тинч қўйинг, деяпман!\n— Ҳа-а-а!!! Мени-я?! Ўз отангни-я?! Ҳе, энангни...\nОтаси сапчиб турди. Қоплоннинг қулоқ-чаккасига тортиб юборди. Ҳовлига отилиб чиқди. Кафтларини катта-катта очди. Салмоқлаб-салмоқлаб дуо қилди:\n— Омин, ўз отангни уйингдан ҳайдаган бўлсанг, илойим, косангнинг таги оқармасин! Ўлсанг, отамлаб йиғловчинг бўлмасин, оллоҳу акбар!\nОтаси этак қоқиб кетди. Яна қайтиб келмади.\nБир қиш узун-да келди, аёз-да келди.\nЧол ана шу қишдан чиқолмади.\nБир армон фолчига бориш бўлди. Фол очириш бўлди.\nҚоплон билан Оймомо отланди. Даҳана Обшир қишлоғига борди. Ҳожар кўр фолчи уйини топди.\nДарвозада бир аёл:\n— Кечқурун фолим келмайди, эрта саҳарлаб келсин, деяптилар, — деди.\nҚоплон билан Оймомо отдан тушмайин изига равона бўлди. Хийла юрди. Боя ўтмиш тошлоқ оралаб юрди.\nОт оҳисталади. Қалқиб-қалқиб олди. Оёқ илиб-илиб олди.\nҚоплон билди, от туёқларига тош ботди. Отига раҳми келди. Энкайиб, от туёқларига қаради.\n— Шу, Ҳожар кўрга нимага-да келдик, ўзи, — дея хуноб бўлди.\n— Ундай демасин, — деди Оймомо, — Ҳожар кўрни фолчимисан-фолчи, дейдилар. Балони билади, дейдилар.\n— Гўрни билади, очиқ лаҳадни билади! Ўз оти ўзи билан Ҳожар кўр бўлса!..\nҚоплон билан Оймомо тонг саҳарлаб келди.\nОймомо ёлғиз ўзи ичкарилади. Теваракка аланглади. Ҳайрон бўлиб қолди. Ҳовли тўла оқ товуқ бўлди! Товуқлар бири қўйиб бири қоқоқлади. Оймомо кетидан эргашди.\nОймомо товуқларни кишкишлаб ҳайдади. Кўнглидан: «ўзи, бу ер уйми, ё, бир товуқ фермами?» деган гап ўтди.\nНимқоронғи уйга кириб борди.\nУй тўрида оппоқ бир момо ўтирди. Момо оппоқ кийимда бўлди. Елкаларига ташлаб олмиш рўмолида оппоқ бўлди. Рўмоли четларидан кўринмиш сочлари-да оппоқ-оппоқ бўлди. Оппоқликда юзлари-да сочларидан қолишмади.\nҲожар кўр юзларини юксак тутди. Юзларини мағрур тутди, улуғ тутди. Гўё, шипга юзланар бўлди. Гўё, бир нуқтага тикилар бўлди.\nУй нимқоронғилигида ажаб бир сеҳр бўлди. Ҳожар кўр ўтиришида ажаб бир салобат бўлди.\nОймомони нимқоронғи сеҳри босди, Ҳожар кўр салобати босди. Ўтиришини-да, туришини-да билмади. Бўсағада серрайиб қолди.\n— Кел, айнам, кел, манави ерга ўтир! — деди Ҳожар кўр.\nОймомо Ҳожар кўр айтмиш жойга чўк тушди. Ҳожар кўрга бел бўлди. Ерга қараб ўтирди.\nҲожар кўр юзларини шипдан олмади, кўзларини шипдан узмади.\n— Эмин-эркин ўтира бер, айнам, бу ер товуқ ферма эмас, Ҳожар кўрнинг уйи! — деди.\nОймомо бир қўзғолиб олди. Довдираб қолди.\n— А? — деди.\n— Бу ер Ҳожар кўрнинг уйи, товуқ ферма эмас.\nОймомо ҳанг-манг бўлди.\n— Товуқ қоқоқлашини яхши кўраман, — деди Ҳожар кўр. — Хўроз қичқиришини ундан ҳам яхши кўраман. Хўрозлар мени азонда уйқудан уйғотади. Шу боис, кўп-кўп товуқ боқаман. Соатга ишонмайман. Соатда жон йўқ-да. Жони йўқ нимага ишониб бўладими!..\nҲожар кўр кўйлак ёқаларини кўтариб-кўтариб, ичини шамоллатди.\n— Ҳа-а, отда келдиларингми, айнам?\n— От туёғини тош урса, Ҳожар кўр айбдор эмас, айнам!..\nОймомо юзларини ердан олди.\n— Биров сизни айбдор дедими? — деди.\n— Деди-да, айнам, хўжанг деди-да! Ҳожар кўр гўрни биладими, деди-да! Ҳожар кўр билади, айнам, ҳа, билади! Ҳожар кўр гўрниям билади, ерниям билади!..\nОймомо лол бўлиб қолди. Нима дейишини билмади.\n— Нимага туморинг йўқ, айнам? — фавқулодда сўради Ҳожар кўр.\n— Бор, — деди Оймомо.\n— Қани, қани?\nОймомо чап қўлтиғига қўлини олиб борди. Бирдан, кўнгли шувв, этди. Тумори жойида бўлмади.\nКўйлаги ёқасидан қаради. Чин, тумори жойида бўлмади.\nКечаси ювиниб-тараниб эди. Ана шунда туморини жойига тақиш хаёлидан фаромуш бўлибди...\nОймомо ёмон вазиятда қолди. Қўлини қўлтиғига қўйиб ўтира берди.\n— Ана, кўрдингми, айнам? — деди Ҳожар кўр.— Ҳожар кўр билади, ҳа, кўзи кўр бўлсаям, Ҳожар кўр билади! Ҳожар кўр одамзот ичидагиниям кўради, Ҳожар кўр одамзот ичидагиниям билади!\nОймомо ҳаминқадар лол бўлди. Ерга қараб ўтира берди.\n— Ҳай, анави михдаги доирани олиб бериб юбор, айнам!\nОймомо деворда осиғлиқ доирани олиб келиб берди.\nШунда, Ҳожар кўр доирани эмас, Оймомо билагини олди. Кўктомирини ушлаб кўрди. Уч-тўрт нафас ушлаб турди.\nШундан кейин, доирани олди. Жойлашиброқ ўтирди. Доира ипидан бошмалдоғини ўтказди. Бармоқларини туфлаб ҳўллади. Доирани силкиб-силкиб чала кетди, айтиб-айтиб чала кетди:\n— Ҳай, азизлар, авлиёлар, анбиёлар!.. Қўлингдан бермасанг, йўлингдан бер, йўлингдан бермасанг, сўзингдан бер!.. Мағрибдан десаммикин?.. Машриқдан десаммикин?.. Фолинг келмаяпти, айнам, нима бало, қариб қолдимми дейман!..\nҲожар кўр доира ҳалқачаларини шилдиратиб-шилдиратиб чала кетди, айтиб-айтиб чала кетди:\n— А-у-уф!.. Фолинг ана энди келаяпти, айнам! Астағфурилло, ўзингга шукур-э! Айнам-ов, мендан ўпкалаб юрмагин тағин, бари айб ўзингда, ҳа, ўз ичингда!.. Тақдир-пешона экан-да, айнам!..\nОймомо бош ирғади. Фолчига аталмиш пулини берди.\nМиқ этмайин ташқарилади. Миқ этмайин эрига мингашди.\nЙўда эри белидан қучиб йиғлади. Эри елкасига юзларини босиб йиғлади. Пиқ-пиқ йиғлади!\nҚоплон нима гаплигини фаҳмлади. Отини оҳисталатди.\n— Э-э-э, момоси, — деди. — Шунга-да пиқ-пиқми? Нима, Ҳожар кўринг ичингга кириб чиқиб эдими? Ҳожар кўринг нимани билади? Ўз оти ўзи билан кўр-да! Фолчига ишонма, сувга суянма!..\nОламда Оймомо учун бор-йўғи битта савол бўлди... Савол бергувчи одам-да биров бўлди.\nСавол тил билан эмас, боқиш билан айтилди:\n«Энди нима қиламиз, момоси?»\nСаволга жавоб бергувчи-да биров — ўзи бўлди.\n— Сўфи Оллоёр бовани зиёрат қилиб келайлик. Ким билади, ўша киши оғриндиларми... — деди.\nҚоплон отланди. Кетига аёлини миндирди. Олдига чори қўй ўнгарди. Вахшимор йўл олди.\nСўфи Оллоёр зиёратгоҳи бодомзор боғот қўйнида бўлди.\nҚоплон Оллоёр мозори пойида қўй сўйиб қон чиқарди.\nМозордаги Оллоёр отли бу зот ким бўлди?\nОллоёр асли Самарқанддан бўлди. Каттақўрғоннинг Минглар қишлоғидан бўлди.\nХВИИ—ХВИИИ асрларда яшаб ўтди. Шайхлар мактабида ҳамда Бухородаги Жўйбор шайхлари даргоҳида таълим олди. Ғазаллар битди. «Мурод ул-орифин», «Туҳфат ул-толибин», «Маслак ул-муттақин», «Сабот ул-ожизин», «Мусанниб алайҳи раҳмонни васиятлари» дея аталмиш назмий девонлар тузди.\nОлтмиш ёшида уч нафар содиқ халфалари билан Самарқандни тарк этди. Боражак манзилини айтмади. Кечаси билан зим-зиё йўқ бўлди.\nОллоёр нима учун киндик қони томмиш юрти, бола-бақрасини ташлаб кетди? Нима учун боражак манзилини айтмади?\nСўфи Оллоёр «Сабот ул-ожизин» назмий девонида шундай битди:\nЭй биродар, мени яхши деманглар зинҳор,\nЗоҳирим сўфинамодир, ботиним кин-у ниқор,\nАнинг учун тоғ-у тош-у, чўлни қилдим ихтиёр,\nШумлиғим, расволиғим, тегди вилоят халқиға,\nШу сабабдин муҳтамид бўлдим ғариблар бўмиға,\nҚайси ҳолда ўлганимни билмасун хеш-у табор...\nЎзи, Оллоёр ким эди? Авлиё эдими? Табиб эдими? шоҳ эдими?\nОллоёр бек эди!\nОллоёр қирқта хотин олди!\nОллоёр бож йиғувчилар маҳкамасида хизмат қилди. Фуқарога зулм қилди.\nОллоёр қамчисидан қон томди!\nЭмишки, Оллоёр отда шаҳар айланди. Юрди-юрди, бир кўприкдан ўтди.\nБундай қараса, кўприк ости сув қип-қизил қон бўлди.\nОллоёр ҳайрондан-ҳайрон бўлди. Халфаларидан қон боисини сўради. Билинглар, ўзи нима гап, деди.\nХалфалари кўприк остига тушиб қаради.\nАён бўлди: кўприк остида бир аёл ўтирди... Аёл Оллоёрни олисдан кўрди. қўрқди! Кўприк остига қараб қочди. Кўприк остида яшириниб ўтирди.\nАёл бўйида бўлин! Боши узра ўтмиш Оллоёр оти дупур-дупуридан... дупур-дупуридан қалт-қалт қалтиради... бола ташлаб қўйди!\nСув ана шундан қип-қизил қон бўлди!\nХалфалари бор воқеани Оллоёрга айтиб берди.\nОллоёрда пича шоирлик бор-да, бу воқеадан ҳаминқадар таъсирланди, ҳаминқадар азобланди.\nБо дариғо, мен шундай одамми-а, дея эзилди.\nОллоёр... тарки дунё қилди!\nЮрди-юрди, Қоратикон қишлоғига келди. Ундан Қубодиён қишлоғига ўтди.\nТағин юрди-юрди, Вахшимор дея аталмиш макон сари дохил бўлди.\nГуноҳларидан фориғ бўлиш учун тоат-ибодатга берилди.\nЭл-юрт хизматини қилди.\nЭмишки, Оллоёр бундай қаради. Вахшиморда сув бўлмади.\nШунда Оллоёр сой ёқалаб борди. Сой остига тушди.\nБир ер намланиб турди, сув йилтираб турди.\nОллоёр шу намни таёғи билан туртди.\nЕрдан сув сизиб-сизиб чиқди.\n— Шу таёқ билан ер чизиб, Вахшиморга из қилиб бора бер, — деди.\n— Сув пастда бўлса, Вахшимор юқорида бўлса, сув қандай қилиб чиқади? — деди.\n— Сен илон изи қилиб юқорилаб бора бер, сув чиқмасдан қолмайди, — деди Оллоёр.\nЧиндан-да, сув таёқ изидан юқорилаб борди, Вахшиморлаб борди.\nСув қуйидан юқорилаб оқди!\nОллоёр сувни элга кўз-кўз қилди.\n— Қара — булоқ! — деди.\nШу-шу, булоқ Қорабулоқ, дея аталди.\nҚорабулоқ йиллар мобайнида ўзанини катта олди.\nМана, икки асдирким, Қорабулоқ қуйидан юқорилаб оқди. Қишин-ёзин қуримади. Қишда илиқ бўлди, ёзда совуқ бўлди.\nВахшимор — илонлар макони демакдир.\nЧиндан-да, ўтмишда Вахшимор илонлар макони бўлди.\nИлонлар Вахшимор оралаб юрди.\nЭл жонини ҳовучлаб-ҳовучлаб кун кўрди.\nАна шунда, Оллоёр эл жонига ора кирди.\nЭмишки, Оллоёр илонлар подшоси Оқ илон номига нома битди.\nНомани юраклироқ бир халфасига берди.\n— Бор, Оқ илон салтанатига бориб кел, — деди.\n— Қўрқаман, тақсир, — деди халфа.\n— Унда, салтанат қабрига ташлаб қайт, уёғига навкарлари етказади.\nХалфа номани қўйнига солди. Оқ илон қароргоҳига равона бўлди.\nҚароргоҳ Вахшимор қибласидаги Илонқара дегич сайҳонликда бўлди.\nХалфа манзилга етиб келди. Халфа сесканиб кетди.\nИлонқара ғиж-ғиж илон бўлди! Бармоқдай илонлар, билакдай илонлар, йўғон одам сонидай илонлар!\nСариқ илон, кулранг илон, қора илон, айниқса, тошрангли чипорлари кўп бўлди!\nХалфа аросатда қолди. Боришини-да билмади, қайтишини-да билмади.\nҲуши бошидан учди, бадани жимирлади, пешонасидан терлар оқди.\nХалфа эсон-омон қайтишига кўзи етмади!\nҚандай-да қайтади? Пирнинг гапини иккита қилиб бўладими?!\nЁ ўлим, ё пирим!\nХалфа ана шундай қатъият билан Оқ илон қароргоҳига йўл олди.\nИлонлар тўлғонди, илонлар чийиллади, илонлар вишиллади!\nЕрдан гўдак бўйи кўтарилди, буқоғини шиширди, қоп-қора бошларини чўзди!\nИнсон пешонасидан терлар қуйилиб бора берди.\nРангида ранг қолмади. Оёқлари ўзиникими, ё бировникими, билмади.\nЖиққа тер желаги елкаларига ёпишди.\nИнсон қоматини тик тутиб бора берди!\nИлонлар инсон кўриб, бундайини кўрмади!\nОқ илондай қудратли подшоҳи азим устига бостириб келяпти-я! Азалий салтанатни оёқ ости қиляпти-я! Дўқ-пўписаларга пинагини-да бузмайди-я!\nЎзи, бор-йўғи биров бўлса!\nИлонлар чекинди! Илонлар қароргоҳларига қараб қочди!\nИнсон бостириб бора берди!\nШунда, катта тош олдида ётмиш бир нимага кўзи тушди. Қолмиш ҳуши-да бошидан учди!\nЁтмиш нима бор-йўғи қамчи ўримидай келди! Оппоқ, жундор бўлди!\nБу, подшоҳи азимнинг ўзлари бўлди!\nИнсон тўхтади. Подшоҳдан кўз узмади. Қўйнига қўл солди. Номани ўзидан бир қадам олдин ташламоқчи бўлди. Аммо қўлини чўзишдан қўрқди. Панжаларини очди.\nШунда, нома ерга тушди.\nИнсон изига қайрилди. Елкаларини қисди. Оҳиста-оҳиста одимлади. Назарида, подшо изидан келаётгандай бўлди. Оғиз-кўзларини катта-катта очди. Кетига қаради. Йўқ, подшо қимирламай ётди.\nШунда, инсон кетига қарамади, ўқдай чопиб қоча берди!\nОқ илон ҳукмона чийиллади! Ўз салтанатидагиларни қароргоҳига йиғди!\nИнсон бир келиб ўрганди бўлди, энди кела беради, тинчлик бермайди, деди. Кетамиз, инсон қадам босмайдиган ерларга кетамиз, деди.\nЖамики қавмларини эршаштирди, ўзини Хўжайипок дарё сувига ташлади.\nУндан Сурхондарё сувига ўтди. Сурхондарёдан сузиб чиқиб, Заҳартепага ўрлади.\nЗаҳартепа Оқ илон кўнглига ўтирмади!\nОқ илонлар тағин юриш қилди. Боботоғга йўл олди.\nБоботоғнинг Говургон деган ерини макон этди...\nМана, икки асрким, Боботоғ илонлар макони бўлди!\nАна шундай эмиш-эмишлар Оллоёр отини илоҳийлаштирди. Оллоёр отини авлиёлаштирди.\nЭл, мозорни зиёратгоҳ этди.\nЭл, яхши-ёмон кунларда ана шу мозорга сиғинажак бўлди.\nОллоёр ўлаётиб, нима деб васият қилиб эди? Эй, фарзандсизлар, мозоримга сиғининглар, мен сизларга фарзанд бераман, деб эдими?\nОллоёр ўлими олдидан қавмларига мана бундай васият қилди:\nМан ўлсам, эй жамъе маҳрами роз,\nМани ўзга ўликдек қилманг эъзоз.\nХас-у хор устиға ташлаб, тутунг хор,\nҚилиб мандек баҳодир жисмидин ор.\nБўсаға устиға ташланг танимни,\nКафан айланг чурук широҳанимни.\nМанга ҳайф этмангизлар тутилмоғон бўз,\nАгар чандики мардум қилсалар сўз.\nЮборинг тез боратурғон йўлимға,\nМабодо қолмагайсиз шумлиғимға,\nКўзингиздан чиқорманг қатрайи ёш,\nЖанозам орқасидан отингиз тош,\nОёғимдин тутиб, судранг лаҳадга...\nОймомо мозор сиғинди. Тўлиб-тошиб сиғинди. Жон-тани билан сиғинди. Ёд бўлиб қолмиш ноласини нақорат қилди:\nАйланайин Сўфи Оллоёр ҳазратим, садағангиз кетайин ҳазратим, бир умр қулингиз бўлайин, ҳазратим, менга шафқат қилинг... Кўпга берган тирноқни мендан-да аяманг. Мен сизга нима гуноҳ қилиб эдимки, мени мунчалик хор-у зор қиласиз? Билиб-билмай айб қилган бўлсам айбимдан ўтинг, ҳазратим. Мен бечорага раҳмингиз келсин, Сўфи Оллоёр ҳазратим...\nЗиёратдан мурод ҳосил бўлмади!\nТабиатни тўлғоқ тутди. Тўлғоқдан фарзанд туғилди. Фарзанд оти Наврўз бўлди.\nЮртимизга Наврўз келди!\nСубҳи содиқ маҳалдан саррин-саррин саболар эсди. Майин-майин саболар кезди.\nСаболар танларни силаб-сийпади, саболар вужудларни эркалаб-ўйнади.\nНаврўз оламга майсалардан гиламлар тўшади, бойчечакдан сирғалар тақди.\nНаврўз бундан етти минг йил муқаддам жорий этилмиш Қуёш йил-ой куни билан баробар бино бўлди.\nЭмишки, Қуёш оламни бир йилда бир бор айланади. Шу айланмиш йўлида ўн иккита буржга рўпарў келади. Қуёш ҳар буржни бир ой мобайнида айланиб ўтади. Зулмат билан зиё тенг бўлмиш кунда Ҳамал дея аталмиш буржга етиб келади.\nҚуёш ана шу Ҳамал буржи бошидан чиқмиш кунда олам ўзгача ранг олади. Олам бир бошқа бўлади.\nТахмураслар сулоласидан бўлмиш Жамшид подшо ана шу кунни Наврўз дея атади.\nКейин, Каюмарс подшо бўлди.\nКаюмарс Наврўзни шарафлади, Наврўзни улуғлади.\nНавруўзни, ҳайит қилди!\nШу-шу, Наврўз ўлик-тирик озод кун бўлди.\nНаврўз асир-тутқун озод кун бўлди.\nНаврўз қирғинбарот тўхтар кун бўлди.\nНаврўз кина-кудурат тарқар кун бўлди.\nКаюмарс йил кунлари билан ойларига ном бериш учун азм этди. Йил жорий этиш учун жазм этди.\nКаюмарс тонг саҳар-тонг саҳарда Қуёш ҳамал буржининг олдинги дақиқасига кирмиш кунни аниқлади.\nОлим-уламоларни йиғди, йил ҳисоб-китобини ана шу кундан бошлашни айтди, олим-уламолар рози бўлди. Йил ҳисоб-китобини айнан шу кундан бошлаб жорий этди.\nЭмишки, оламда Изид худо илк худо бўлди. Ана шу илк худо нурдан Қуёш яратди. Қуёш билан ер-заминни парвариш этди.\nИзид худо оламда ўн иккита ҳалоскор фаришта яратди. Тўртта фариштани осмон-у фалакни балойи қазолардан асраш учун юборди. Балойи қазоларни тоғлардан бери келтирмаслик учун тўртта ҳалоскор фаришта жўнатди. Қолмиш тўртта фариштани эса ер-у заминни балойи қазолардан асраш учун юборди.\nАна шу Изид худо Қуёш нурлари барча-барчага баробар бўлсин, деди. Шу боис, Қуёш ўз жойидан қўзғолсин, деди.\nШунда, Қуёш ҳамал буржи бошидан чиқиб келди.\nЗулмат бир бўлак бўлди, зиё бир бўлак бўлди.\nКеча билан кундуз ана шундай бино бўлди.\nКаюмарс подшо уч юз олтмиш беш кун бўлмиш бир йилни ўттиз кун-ўттиз кундан ўн иккита ойга бўлди. Кейин, ана шу ўн иккита ойни Изид подшо юбормиш ўн иккита ҳалоскор фаришта оти билан атади.\nЭл-халқ баландпарвоз чақириқлар деб ўтирмади, қарорлар деб ўтирмади, шиор-даъватлар деб ўтирмади, эълон-афишалар деб ўтирмади.\nЭл-халқ ўз хоҳиш-иродаси билан адир-қирларга сайиллаб чиқди.\nМайсазор адирларда дошқозонлар осилди.\nАёллар ариқ бўйларидан ялпиз ўт терди, кийик ўт терди. Билқ-билқ қайнаб турмиш қозонларга солди.\nҚизлар қорақошлар терди. Димоғларига босиб-босиб искади. Қулоқларига тақди.\nҚариялар кўзларига бойчечаклар тўтиё этди.\n— Омонлик, омонлик... — дея, шукрона айтди.\nҚариялар дилида Наврўз бўлди, қариялар тилида Наврўз бўлди.\n— Иншоолло, Наврўз бу йил сешанба куни келар бўлибди-да, ақллар? — деди Умархон эшон.\n— Шундай, шундай, — маъқуллади мулла Намоз.\n— Наврўз сешанбада келар йил очлик бўлмайди, ошлик бўлади. Эртаги экинлар яхши бўлади, ноз-неъматлар-да яхши бўлади. Айби, тахчилроқ бўлади.\n— Ёмони, қон кўп тўкилади. Эл-юрт орасидан раҳм-шафқат кўтарилади.\n— Ўғил отадан қайтади, қиз онадан қайтади, аёл эридан қайтади.\n— Подшолар тахтдан қула-қула бўлади.\n— Ёмонлик кўпаяди.\n— Ёғин-чочиндан айтинг.\n— Ёғин-чочин... қор кам ёғади, ақллар. Йил охирида сел кўп келади.\n— Ўзи, Наврўз қайси куни келса йил яхши бўлади, азизлар?\n— Якшанба куни келса, кўп бинойи бўлади. Ўлим-этимлар оз бўлади. Фисқ-фасод, ёмонлик кам бўлади. Наврўз душанба куни келса-да яхши бўлади. Айби, буғдой танқис бўлади.\n— Наврўз чоршанбада келса, йил қимматчилик бўлади. Қорин-томоқ учун қон тўкилади.\n— Фисқ-фасод, ғаламислик кўп бўлади.\n— Пайшанбада келса, дардмандлик кўп бўлади.\n— Шу йили ой билан кун-да тутилади, денг.\n— Шундай, ақллар, шундай.\n— Жумада келса, ёмғир мўл-кўл бўлади. Айби, қаҳратон совуқ бўлади.\n— Наврўз шанба куни келса.. ўғри-муттаҳамлар йили бўлади, муштумзўрлар йили бўлади.\n— Иншоолло, пешонада борини кўрамиз.\n— Иншоолло, азизлар, иншоолло, ақллар...\nДастурхонларда сумалак, ҳалим, кўк патир, кўк сомса, кўк оши, дея аталмиш дори-дармон таомлар бўлди.\nЭл чеҳраси чечак бўлди. Эл кўнгли кўклам бўлди. Эл дили оҳорли-оҳорли туйғулар билан тўлди.\nНаврўзчилар тўп-тўп бўлди. Ўзи хуш кўрмиш ўйинлар билан машғул бўлди.\nДўмбира чалиб, достон айтмиш нечов бўлди.\nДавра қуриб, достон эшитмиш нечов бўлди.\nОёқларини осмон қилиб, дорбоз бўлмиш нечов бўлди.\nОймомо қизалоқлар ўйинини томоша қилди. Ўз қизалоқлик даврини ёдлади. Маъюс бўлди...\nШунда, Қиммат момо келди. Оймомони қоралаб ўтирди.\n— Ҳай-ҳай-ҳай, боланинг садағаси кет-санг-а! — деди.\nОймомо Қиммат момони кўриб-кўрмасликка олди.\nҚиммат момо қизалоқларга қараб ўтира берди.\nҚиммат момолар ҳар юртда бўлади, ҳар элда бўлади.\nҚаерда тўй-маърака бўлади, ўша ерда Қиммат момолар бўлади. Қаердан қуюқ тутун чиқади, ўша ерда Қиммат момолар бўлади.\nЭл Қиммат момоларни тўй-маъракага айтмайди. Айтмаса-айтмасин, Қиммат момолар ўзлари кириб кела беради! Индамайгина кириб келиб, маъракаларга қўшилади. Маърака ишларига бош суқади, маърака юмушларига қўл суқади.\nҚиммат момолар эл ичига ана шундайин кириб оладилар-да, асл мақсадларига ўтадилар...\nҚизалоқлар қўғирчоқ-қўғирчоқ ўйнади.\nМоҳичеҳра боласини майсалар узра ётқизди: боласини бешикка белади. Боласи узра энкайди, боласини эмизди. Боласини аллалади:\n— Алла, бубагим, алла-ё, тотли бубагим, алла-ё...\nҚиммат момо ер остидан Оймомога назар солди.\n— Юрак-бағринг куйиб кетаётгандир, Оймомо? — деди.\nОймомо миқ этмади.\nҚиммат момолар бировлар муваффақиятини кўрса... ичини ит тирнайди. Ўз ёғига ўзи қовурилади. Жизғанак бўлади. Куйиб кул бўлади.\nОқибат, қилдан қийиқ қидиради. Қандайин йўл билан бўлса-да, ўзгалар муваффақиятини камситади. Ўзгалар муваффақиятини ерга уради. Моҳичеҳра алласа-да, боласи ухлай бермади.\n— Юм кўзингни, юм, — деди Моҳичеҳра. — Ухламайсанми-ухламайсанми? Ухламасанг, садқайи сарим-а. Ҳамсоя, ҳув ҳамсоя!\nЧақалоғини йўргакламиш Муқаддас жавоб берди:\n— Ҳувв! Ким у, бемаҳалда қичқирган? Ҳай, сизмисиз, Моҳичеҳра ҳамсоя? Мен ким эмиш дебман, — деди.\n— Анави инжиқни ухлатолмай сарсонман-да, ҳамсоя, — деди Моҳичеҳра. — Пучуғингизни юборинг, пича бешик тебратиб турсин. Мен сувга бориб келайин, ҳамсоя.\n— Пучуғим мактабга кетиб эди, ҳамсоя. Бўлмаса жоним билан юборар эдим.\nҚиммат момо тиззасига шапатилаб вовайло қилди.\n— Уф-ф-ф! — деди. — Фарзандсизлиги қурсин-а, бефарзандлиги қурибгина кетсин-а!\nОймомо ранги бўзарди, Оймомо юзини ерга эгди.\nМасалан, покдомон одам борасида нопок гап тарқатади. «Ифлос одам!» дейди. Донолар доноси борасида нодон гап тарқатади. «Пича камроқ», дейди. Ҳалолдан-ҳалол одам борасида ҳаром гап тарқатади. «Бузуқ одам!» дейди.\nГапирганда-да, ғоят устамонлик билан гапиради. Соддадил қиёфада гапиради, беғубордил қиёфада гапиради. Юзлари жонкуярдай бўлади, кўзлари меҳрибондай бўлади.\nҚиммат момолар топиб-топиб гапиради!\nМуқаддас чақалоғи иягига бармоғини нуқиб-нуқиб эркалатди. Нуқиб-нуқиб суйди:\n— Чу-чу-чу, шакар бубагим, новвот бубагим, чу-чу-чу. Иягида чуқурчаси-да бор, асал бубагимнинг, чу-чу-чу. Холангга қараб бир кул. Кул, кул! Хола, мени келин қилмайсизми, де.\nМоҳичеҳра ўпка-гина қилди:\n— Сени келин қилмайман, — деди. — Келганимда бирон марта-да кулмайсан. Қобоғингдан қор ёғилиб туради.\n— Келин қилмаганингизни-да кўрайин, хола. Ҳали ўғлингизнинг бошини шундай айлантирайин-шундай айлантирайин...\nҚиммат момо тағин тиззасига шапатилаб-ша-патилаб куйинчаклик қилди.\n— Уф-ф-ф, шугиналар эна бўлгиси келмаса-я, Оймомо, шугиналар-а! — деди.\nОймомом Қиммат момо гапини эшитиб-эшитмасликка олди. Миқ этмай жойидан турди. Аёллар тарафга юрди.\nҚиммат момо Оймомо кетидан қараб-қараб қолди.\nҚиммат момо мурод-мақсадига етолмади. Гапи нишонга тегмади. Тегса-да, чала тегди.\nҚиммат момо энди индамай кета берадими? Йўқ, индамай кета бермайди. Борди-ю, индамай кетса... тоби қочиб қолади! Егани-да татимайди, ичгани-да татимайди. Аза тутади!\nОймомо ёмондан қоч-да қутул, ё, тон-да қутул, дея кетдими?\nКетади-я, кетади! Кетганини-да кўради!\nҚиммат момо ҳали муродига етади, ҳали ҳузур қилади...\n— Эл-халқ адир-қирларга оқиб-оқиб кела берди.\nНима учун эл-халқ айнан адир-қирларга кела берди?\nЭмишки, бир Буқа бўлар эмиш. Буқа подада юражак буқалардан эмас эмиш.\nБуқа... Муқаддас Буқа эмиш!\nМуқаддас Буқа само нур-зиёлардиан яратилган эмиш.\nМуқаддас Буқа шохлари-да шунчаки суяк эмас эмиш. Муқаддас Буқа шохлари.. олтиндан эмиш! Муқаддас Буқа туёқлари-да шунчаки туёқлар эмас эмиш. Муқаддас Буқа туёқлари... кумушдан эмиш!\nМуқаддас Буқа бир ўзи юрмас эмиш. Муқаддас Буқа бир аравани тортиб юрар эмиш. Муқаддас Буқа аравасида... ой ортиб юрар эмиш!\nМуқаддас Буқа одамзотга кўринмас эмиш! Ҳамиша кўздан пана бўлиб юрар эмиш. Шу боисдан Муқаддас Буқани кўриш ғоятда мушкул эмиш.\nМуқаддас Буқа қаерларда кўриниш берар эмиш? Фалакда кўриниш берар эмиш. Уфқда кўриниш берар эмиш.\nМуқаддас Буқа нима каромат кўрсатар эмиш?\nҚайси инсон Муқаддас Буқани бир кўрса бўлди, ўша инсон хоҳиш-иродалари ижобат бўлар эмиш! Бор орзу-умидлари бажо бўлар эмиш!\nМуқаддас Буқа шунчаки бир кўриниб кета бермас эмиш-да. Борди-ю, инсон назарига тушиб қолса... Муқаддас Буқа... бўкирар эмиш!\nМуқаддас Буқа бир бор бўкирса... йил беҳосил келар эмиш. Экин-тикиндан қут-барака кетар эмиш. Оқибат, танқисчилик бўлар эмиш...\nХудо ёрлақаб, Муқаддас Буқа икки бор бўкирса... йил серҳосил келар эмиш, йил сермаҳсул келар эмиш. Тўкин-чочинлик бўлар эмиш...\nЭл-халқ ана шу Муқаддас Буқани бир кўриш орзусида адир-қирларга сайиллаб келар эмиш!\nБоиси, адир-қирлар юксак-да! Осмон-у фалакка яқин-да.!\nОсмон билан уфқ адир-қирлардан кафтдай кўриниб туради-да!\nАёллар ўйнай берди-ўйнай берди. Охир-оқибат, ҳолдан тойди.\nИлик узилди вақти-да!\nШунда, Хурсандой отли полвонқомат бир аёл давра кирди. Аёлларни битта-биттадан ўйинга тортди. Ўзини кетига ташловчи аёлларни қўлтиғидан даст кўтариб давра олиб келди.\nХурсандой қайсики аёлни давра олиб келса, ўша аёл билан қўшилиб-қўшилиб ўйнади. Ҳориш-чарчаш нималигни билмади.\nХурсандой уч яшарлигида отадан сағир қолди. Онаси бошқа эр қилди. Хурсандой ўгай ота қўлида катта бўлди. Шу боис, суяги меҳнатда қотди. Оқибат, полвонсуяк бўлди!\nҚиммат момо ўйлади-ўйлади, ана шу гапни топди!\n— Бўй-бастини қаранг... Минг қилсаям... икки эркакнинг зурриёти-да... — дея сасиди.\nБуни эшитмиш Хурсандой феъли айниди. Кўнглидаги сайил хушвақтлиги, сайил хуррамлиги хуфтон бўлди.\nҚиммат момога олайиб-олайиб қаради. Аммо ёмон гапирмади.\nЎйнаб гапирсанг ҳам, ўйлаб гапир!\nНаврўзда ёмон гапириб бўлмайди!\nНаврўз ҳаминқадар шод-хуррамликда ўтса, ҳаминқадар хуш-хушвақтликда кечса...\nЕр-у фалак-да ҳаминқадар сахий бўлади!\nОсмон-у фалакдан мўл-кўл ёмғир ёғади!\nЕр-у замин-да бўлиқ-бўлиқ ҳосил беради!\nЭл-юрт келажак Наврўзгача хуш-хушвақтликда кун кўради, роҳат-фароғатда кун кўради!\nХурсандой даврага кўз солди-кўз солди, аёллар орасида мунғайиб ўтирмиш Оймомони кўриб қолди. Оймомони давра етаклаб келди.\nОймомо ўзини кейинига ташлади.\n— Мен ўйинни билмайман! — дея зорланди.\n— Нима, биз ўйинни биламизми? — деди Хурсандой. — «Баҳор» ансамблида ўйнаб келиб эдикми?\nОймомо рўмоли учларини елвагай қилди. Бармоқларини лаблари билан намлади.\nОймомо нозланиб-нозланиб ўйнади. Бармоқларини қирсиллатиб-қирсиллатиб ўйнади. Шундай хушрўй ўйнади-шундай хушрўй ўйнади!\nДавра жўшди, давра:\n— Киштала-киш, киштала-киш, киштала-киш! — дея чапак чалди.\nҚиммат момо Оймомо ўйинига қаради-қаради-да, ўзича бош ирғади.\n— Шундай хушрўй аёл тирноққа зор-а, тирноққа-я! — деди.\n— Ундай деманг-э, — деди бир момо.\n— Куйганимдан гапираман-да, Сора момо, куйганимдан! — деди Қиммат момо. — Бўлам-да, минг қилсаям, бўлагинам-да!\n— Бўлангиз бўлса-да, деманг!\nҚиммат момо дарров гапни бурди. Бирдан... ҳиринг-ҳиринг кулди.\n— Ҳазил-да, Сора момо, ҳазил-да. Ҳазил гапниям билмайсизми! — деди.\nҚиммат момо ўхшатиб-ўхшатиб вовайло қилди:\n— Уф-ф-ф! — деди. — Худо итга берган тирноқни, битга берган тирноқни нима қиларди денг, шу бўлагинамгаям берса!\nЕр ёрилмади, Оймомо ерга кириб кетмади!\nБоши узра ўйнатмиш қўлларини оҳиста-оҳиста туширди. Кафтлари билан юзларнии бекита-бекита, даврадан чиқиб жўнади.\nНаврўзлари заҳар-заққум бўлди! Наврўзлари бурнидан булоқ бўлди!\nУфқ қорайиб-қорайиб келди. Қоп-қора булутлар кўпириб-кўпириб тошди. Булутлар тошиб-тошиб келди, булутлар ёйилиб-ёйилиб келди.\n— Ана, келаяпти, ана, — деди эл.\nКелажак Муқаддас Буқа бўлдимикин? Кўпириб тошмиш қоп-қора булутлар Муқаддас Буқа араваси ғилдираклари остидан ўрлаяптимикин?\nҚоп-қора уфқ гулдур-гулдур этди, қоп-қора уфқ гумбур-гумбур этди.\n— Келди, кетдик, келди! — деди эл.\nГулдур-гулдур этмиш Муқаддас Буқа аравасимикин? Муқаддас Буқа аравасини тарақлатиб-тарақлатиб ҳайдаб келаяптимикин?\nҚоп-қора уфқ ярқ-юрқ этди, қоп-қора уфқ ялт-ялт этди.\nМуқаддас Буқа араваси ғилдираклари тоғ-тошларга урилиб-урилиб, чақин чақяптимикин? Ё Муқаддас Буқа кумуш туёқлари чақир тошларга тегиб-тегиб, ўт чақнаяптимикин?\n— Ҳозир ёмғир ёғади! — деди эл.\nҚоп-қора булутлар ичра оппоқ бир нима бир йўқолди-бир кўринди. Муқаддас Буқа аравасида ортиб юрмиш ой қалқиб-қалқиб келаяптимикин?\nЭл-халқ уй-уйига тарқалди.\nНаврўзчилар кўнгли кўклам бўлди.\nОймомо кўнгли... ҳамон қиш бўлди!\nОй тўлишиб қолди.\nЁз ойдини оппоқ бўлди.\nФалак кавкабистон бўлди.\nКавкабистонда бир юлдуз юлдуззор оралаб сайр этди. Бу, ер йўлдоши бўлди.\nОлис-олислардаги чироқлар юлдузлардай милтиллади.\nАдир биқинидаги баҳайбат ёнғоқ барглари мунгли шитирлади. Чигирткалар чириллади...\nБир қуш зардоли шохларини шитирлатиб-шитирлатиб учди.\nЙўнғичқапояда отлар кирт-кирт ўтлайди.\nОтлар тарсиллатиб-тарсиллатиб ер тепинди.\nТун жарчиси бойўғли узиб-узиб овоз берди.\n— Момоси, шу теваракда одам бор шекилли... Момоси, ҳовлимиздаги зардолилар сувга чўлп-чўлп тушади. Зардолиларни кўчада болалар ушлаб ейди...\nОқшом вақти Оймомо онамиз тош билан катак оғзини ёпди. Катакка чўнқайиб ўтирди.\nШунда, энди той-той бўлмиш улоқ бир йиқилиб, бир туриб кела берди. Қулоқларини қоқаман дея, тағин бир йиқилиб турди.\nОймомо онамиз завқланиб кулди. Ўнг қўлини улоққа чўзди. Бармоқларини ўйнатди. Улоқни ўзига чорлади:\n— Кел, чиги-чиги-чиги. Кел, той-той-той.. — деди.\nУлоқ Оймомо онамиз бармоқларини ялади. Мурғак-мурғак боқди.\nУлоққа термулиб ўтирмиш онамиз хаёлига энди тетапоя бўлмиш гўдак келди...\nШу вақт дарича ғийқиллаб очилди. Бола кўтариб олмиш Робия ҳамсояси келди.\n— Ай, ҳамсоя, элагингизни бериб туринг. Бизники тешилиб қолибди, — деди.\nОймомо онамиз ошхонадан элак олиб келиб берди.\nРобия ҳамсояси супага чўк тушди.\n— Ё, пирим, пича дамимни олайин, — деди.\nКейин, эшитмиш-билмиш иғволардан гапирди. Таъби хушламовчи аёллар ғийбатини қилди.\nЭлакка бормиш аёлнинг эллик оғиз гапи бор, бўлди!\nИчини бўшатиб кетди. Хиёлдан кейин тағин келди.\n— Ай, ҳамсоя, эсим қурсин, хиёл бўлмаса эсимдан чиқайин, дебди, — деди. — Холдон момоникига сумалакка боринг. Аёллар сизни кайвони бўлсин деяпти, вақтлироқ боринг.\nОймомо онамиз ич-ичидан суюнди. Боиси сумалак қўювчи-да, сумалакка кайвонилик қилувчи-да, ғоят покиза аёл бўлмоғи лозим бўлади.\n«Мени лозим кўрибдиларми... менгинани лозим кўрибдиларми, — демак эл назарида фариштали аёл бўлибман-да? — дея хаёлланди онамз. — Шукур, Яратганнинг ўзига шукур, ишқилиб, эл савобини олар бўлибман...».\nОймомо онамиз сумалак кайфиятида эшик-орани супурди. Сумалак завқида тирикчилигини қилди.\nҚоплон отамиз даладан келиб, сумалак дарагини эшитди.\nҲа-а, бинойи, — деди , — менга-да сумалак олиб келасанми?\n— Бу кишига олиб келмай, кимга олиб келаман, — деди онамиз.\nОймомо онамиз рўмолга бир мисқол буғдой тугди.\nСумалакка йўл олди.\nСумалак қаерда қўйилди?\nСумалак одам назари тушмовчи жойда қўйиди.\nЗахдан-захе жойда қўйилди.\nНур-зиёсиз, шомол-ҳавосиз жойда қўйилди.\nҚурт-қумурсқасиз, каламуш-сичқонсиз жойда қўйилди.\nЭртўла ана шундай жой бўлди!\nТўрт-беш мисқол буғдой намлаб-намлаб ёйилди.\nБир ҳафталарда буғдой кўм-кўк майса бўлиб унди. Кўм-кўк майса бўлиб ўсди.\nМайсалар бир-бири билан айқашиб-айқашиб қолди. Бир-бири билан зичлашиб-зичлашиб қолди.\nМайсалар бетига дока ёпиб-ёпиб қўйилди.\nВақти-вақти билан дока олиб-олиб турилди.\nМайсаларга сув сепиб-сепиб турилди.\nМайсаларга офтоб нури тушириб-тушириб турилди...\nСумалак майса Наврўз рамзи бўлди!\nХолдон момо ана шу майсаларни келига солди.\nОймомо онамиз майсаларни келида туйди. Кўп-кўп туйди, хўп-хўп туйди.\nМайсалар шира бўлди. Майсалар шира берди.\nОймомо онамиз майсалар бермиш шираларни сувли тобоқларга солди.\nШира сувда аста-аста эриди. Сув билан аралашди.\nОймомо онамиз ширали сувни сумалак қозонга солди.\nАёллар сумалаклаб кела берди.\nЕттита аёл бўлди, тоқлик бўлди.\nЖуфтлик бўлса маъқул бўлади.\nАёллар тағин кимни таклиф этишни маслаҳатлашди. Гап айланди-айланди, охири, Мунаввар отли аёлга бориб тақалди.\n— Бети қурсин, бетидан бузилсин!\nБу гапни Холдон момо айтди.\nАёллар бирдан сергак бўлди. Бир-бирига қаради. Ўзгача қаради, илмоқли қаради. Бирин-кетин бош ирғади.\n— Айтганингиз келсин! — деди.\nБоиси, элда Мунаввар суюғоёқ аёл, демиш гап оралаб юрди...\nСумалак ана шундай улуғ ҳам эътиқодга молик таом бўлди!\nАёллар олиб келмиш унларини сумалак қозонга солди.\nКейин, сумалак қозон гирдида давра қурди. Гурунг бериб-гурунг олиб ўтирди.\nОнасига эргашиб келмиш болалар уй теварагида чопишиб ўйнади. Бир-бири билан айтишиб ўйнади, жанжаллашиб ўйнади.\nЖанжалга оналари аралашди. Ўзаро сен-менга борди.\n«Мен бўлсам, аралашмасдим, — хаёлланди онамиз. — Бола дегани бир бегуноҳ банда-да. Бугун уришади, эртага ярашади».\nОймомо онамиз дўланадай-дўланадай келмиш еттита тошни ювиб-чайди. Қозонда қайнамиш сумалакка солди.\nЭмишки, фоний оламда бир онаизор бўлибди. Онаизор ўз оти ўзи билан зор она бўлибди. Бечорадан бечора бўлибди. Ғарибдан-ғариб бўлибди.\nХудойим худовандо онаизор ризқ-рўзини бермабди-да, насибасини бермабди-да!\nАммо худойим худовандо онаизор пуштини берибди! Онаизор қўша-қўша фарзандли бўлибди! Фарзандлари бир этак бўлибди!\nБир оқшом болалари қўлларини чўзиб:\n— Хўрак, эна, хўрак! — дея зорланибди.\nОнаизор енгларини турибди.\n— Болаларимга мазали таом қилиб берайин, — дебди.\nЎчоққа ўт ёқибди. Қозон осибди.\nЎт ёна берибди, қозон қизий берибди.\nШунда, онаизор қозонга нима солишни билмабди. Уй-ичини қарабди. Теварак-бошни қарабди. Қозон қайнатиш учун бирон-бир нима тополмабди.\nНорасидалари бўлса, хўрак, дея зорланишини қўймабди. Хўрак дея йиғлай бериб-йиғлай бериб, ухлаб қолибди.\nОнаизор оч-наҳор ухлаб ётмиш гўдакларига термулиб ўтирибди. Ўтириб-ўтириб, кўнгли бузилибди. Ўз тақдиридан куйибди.\n— Йўқчилиги қурсин-а, йўқчилиги-я! — дея қон-қон йиғлабди.\nГўдаклар азонда уйқудан туради. Очдан-оч бўлади. тағин таом, дейди. Хўрак, дея йиғлайди...\nОнаизор ана шу қайғуда тимирскиланиб юрибди-юрибди. Қозон қайнатиш учун тағин бирон нима тополмабди.\nШунда, майда-майда тошларга кўзи тушибди. Шу тошлардан еттитасини санаб олибди. Тобоқда ювиб-ювиб тозалабди. Тобоқдан қозонга солибди.\nОнаизор наҳорда қозон қопғоғини олиб қараса, қозон тўла таом бўлибди!\nТаом оти — сумалак бўлибди!\nШу-шу, сумалак Наврўз таоми бўлиб қолибди!\nШундай қилиб, тошлар сумалак бўлиб қайнай берди.\nГурунглар-да адо бўлди.\nБир аёл урчуқ йигирди, бир аёл пахта чигитлади.\nШунда-да, сумалак тонглари отмади!\nШунда, Холдон момо айтди:\n— Келинглар, топишмоқ айтамиз, — деди.\n— Хўп бинойи гап, — маъқуллади аёллар.\n— Ўзимизнинг гурунгма-гурунг юрадиган топишмоқлардан айтамиз.\nЭл оғзида юрмиш топишмоқлардан айтиш бошланди.\nАйтишувни Холдон момо бошлаб берди.\n— Мен айтсам, узун-узун ўз кетди, узун бўйлик қиз кетди — қасаваси қарсиллаб, манглайи ерга тарсиллаб. Бу нима?\n— Кичкина қозоннинг оши ширин.\n— Букри момом бук этди, югуриб уйига кириб кетди.\n— Анави тоғдан қараган, манави тоғдан қараган, ўзимга ярашар деб, балхи рўмол ўраган.\n— Ака-ука бир яшайди, бир-бирини кўрмайди.\nАёллар тинимсиз ўт ёқиб турди, тинимсиз ўт ковлаб турди.\nБоиси, ўт ҳовури хиёл пасайса... сумалак айнийди!\nСумалак ана шундай нозиктаъб таом бўлди!\n— Чин қушим, чинни қушим, чин тепага чиқди қушим, оғзидан бол узатиб, халққа салом берди қушим.\n— Тоғни талайди.\n— Ит эмас, ирилламас, одам эмас, уйга қўймас.\n— Йилтинг-йилтинг чироғим, йилтиллайди чироғим, гавҳардан кўп қадри, қадрдоним чироғим.\n— Уйдамисан, маржон, эшикдамисан, маржон, оёқ-қўлинг кўринмас, қулфдамисан, маржон.\n— Ўтов уйи оғичи.\n— Тузи йўқ ошни кўрдим.\nБари аёл ўйда қолди! Биров, у деди, биров, бу деди. Биров-да тополмади!\nШунда, ушбу топишмоқни айтмиш Оймомо онамиз ҳузурланиб-ҳузурланиб кулди. Тиззасига уриб-уриб кулди. Кетига чалқайиб-чалқайиб кулди. Кула кула, қўли билан сумалакни кўрсатди.\nТузи йўқ ош — сумалак бўлди!\nСумалак тонглари олис-олис бўлди.\nАёлларни уйқу элитди.\nУйқу Оймомо онамизни-да олиб-олиб кетди. Аммо онамиз мижжа қоқмади. Кайвони аёл бўлиб, сумалак боқиб ўтирди.\nОймомо онамиз сумалак боқиб-боқиб, сумалак тонгларни оқлади!\nОймомо онамиз чўмич билан ёғоч тобоқларга сумалак сузди.\nАёллар уйма-уй юриб, сумалак тарқатди.\nКатта-ю кичик — барча-барча сумалак ялади!\nЭмишки, инсонда минг бир икки дард бўлади. Сумалакдан бир яламиш инсон танаси қирқ хил дарддан фориғ бўлади!\nОймомо онамиз бир чўмич сумалак олди. Уйига равона бўлди.\nШаҳодат бармоғи билан Қоплон отамизга сумалак ялатди.\nОймомо онамиз жисман-да дадил бўлди, руҳанда дадил бўлди.\n«Сумалак тонгларида мижжамни-да қоқмадим! — ўзидан миннатдор бўлди онамиз. — Гуноҳларим бор бўлса, ана шу гуноҳларимдан фориғ бўлдим. Гуноҳларим йўқ бўлса, унда, тағин-да покиза бўлдим. Бир дунё савобга қолдим. Ана энди умидларим ушаладиган бўлди...».\nОймомо онамиз одатича тонг саҳарлаб турди.\nУй деразаларини очди. Эшик-орани супурди.\nДарвоза занжирини туширди. Итялоққа овқат қуйди. Катак оғзидаги тошни олди. Молларга қаради. Сигир соғди.\nСутни докадан сузиб олди. Кейин, тобоққа қуйди. Чумолидан ҳадиксираб, симҳалинчакка осди.\nБригадир кўчадан овоз бериб-овоз бериб ўтди.\nОнамиз чой дамлади. Дастурхон бурчига бостирди.\nҚоплон отамиз-да уйғонди.\n— Бригадир бозор кунига боғга айтиб кетди, — деди онамиз.\n— Ҳа-а. Қаерга бориш керак экан?\n— Аччиқ зардолизорга.\n— Хўп хушхабар айтдинг. Суюнчи берсаммикин...\n— Хушхабар қуриди, шу қолдими. Қўлнинг шўри.\n— Хина қўй.\nОнамиз юзлари ёришди.\n— Яхши айтди, чин айтди, — деди.\nЧой-таътилдан кейин онамиз омборхонадан бир сиқим қуруқ хина олиб келди. Сувга ботириб ивитди. Кейин, ёғоч келига солди. Қайроқтош билан майдалаб туйди.\nОймомо онамиз кечаси ётиш олдидан отамиз кафтларига хина қўйди. Кафтларини юмди. Гирдини тугилмиш ток барглари билан ёпди. Барг устидан гарди рўмол билан ўраб боғлади.\nҚоплон отамиз эрталаб қўлларини очиб кўрди.\nКафтлари қип-қизил хина бўлди!\nХиналик кафтни кетмондаста урмайди!\nОнамиз галдаги кечада-да отамиз қўлларига хина қўяжак бўлди.\nОтамиз қўл силтади.\n— Ҳали, қошимга-да ўсма қўярсан? Бор-э! — деди.\nОнамиз ҳиринг-ҳиринг кулди.\n— Ўз тани соғлигини ўйласин, хўп десин.\nОнамиз, отамизни бемаҳалгачайин авради. Охири кўндирди.\nОтамиз билан онамиз эрталаб боғот отланди.\nОнамиз йўлда айтди:\n— Ўш дегич ерда бир табиб бор эмиш... — деди.\n— Вақт қани, момоси. Иш бўлса қайнаяпти.\n— Бригадирдан сўрасин-да.\n— Одамда бет бўлиши керак-да момоси. Шунча юрамиз, бригадир бир оғиз оғир гапирмайди.\n— Яна тағин, меҳнат куни ёзади.\n— Ҳа-а, отангга раҳмат.\n— Бормасак бўлмас, кўп зўр табиб дейишяпти.\n— Унда, кейинроқ борамиз. Бўлмаса, элдан уят, момоси. Эл, ишга бир келиб, бир келмай юришимизни кўрса, ишдан бели совийди. Яна тағин, элнинг ўғил-қизлари-да мактабдан кейин ишга келади, момоси... Насиб бўлса, Хушвақт келсин, ўзимиз биламиз, момоси...\n— Насиб бўлса, боваси...\nБригадир айтмиш аччиқ зардолизор остида отдан тушдилар.\nОтамиз хуржунини зардоли шохига илди. Белни елкасига қўйди. Токзор оралаб юрди. Деҳқонлар қоралаб юрди.\n— Ҳорманглар-ов! — деди.\n— Бор бўлинг-ов! — деди деҳқонлар.\nОтамиз билди, хиёл ҳаяллади. Шу боис, ҳадаҳалаб юрди. Четдан бир жўя олди. Апил-тапил иш бошлади.\nОнамиз отамиз қабатида ишлади.\nДеҳқонлар оралаб юрмиш ҳисобчи овозини қўйиб айтди:\n— Келардингиз-да, Қоплон ака! Тушдами, ё, иш охиридами!\nОймомо онамиз уялди. Юзларини яширди.\n— Юзингизни яширманг, Оймомо опа, мен сизга айтяпман!\n— Энди бўлмайди-э... — кўр овозда деди отамиз.\nҲисобчи отамиз билан онамиз бошига келди. Қўлларини орқасига қилиб турди.\n— Ваъдаларингизни қопга солиб ортса, от кўтаролмайди! Бўлди-да, энди!\n— Айб бизда, ҳисобчи, айб бизда!\n— Нима, уйингизда йиғлаб қоладиган болангиз бормиди?!\nҚоплон отамиз ток томирига эгилмиш кўйи қолди. Қаддини ростлашини-да билмади, ростламасинида билмади. Ток томирларида ғимирламиш сариқ чумолиларга тикилиб қолди.\n— Қайтанга болалилар ўз вақтида келаяпти! Ана, Хумор, Санамлар! Бари қўша-қўша болалик аёллар!\nОймомо онамиз белни ерга қадади. Ўнг билагини белдаста учига қўйди. Пешонасини билагига қўйди. Юзларини бекитди...\nҚоплон отамиз онамиз ҳолидан тағин-да эзилди, тағин-да куйди. Қаддини ростламай, ер остидан ҳисобчига қаради. Бу қараш мана бундай деди:\n«Ай, мусулмон, пешонангда аёлимиз турибдики. Майли, мени ўйлама, шу пошикастани ўйлаб гапир...»\n— Кўп ўқрайманг, Қоплон ака! Мен сизга ёмон гапираётганим йўқ! Мен қонун бўйича гапиряпман!\nҚоплон отамиз кўзлари пир-пир этди.\n«Қонунинг каллангни есин, ҳисобчи, каллагинангни есин...».\nҚоплон отамиз ҳисобчидан кўзларини олди. Ток томирларига юз бурди.\nШу вақт, беш-олти жўя нарида ишламиш Ҳасан бобо овоз берди:\n— Ай, ҳисобчи! — деди. — Оғзим бор деб кариллай берасанми, бўлди-да!\n— Ўзингиз ўйланг-да, Ҳасан бова! — деди ҳисобчи. — Анави Санам билан Хуморнинг эгиз боласи бор, эгиз! Шундай бўлсаям, ўз вақтида ишга келади! Оймомо опанинг анави белдастадан бошқа нимаси бор?!\n— Боласи борми-йўқми, у, сен билан бизнинг ишимиз эмас, у, Яратганинг иши, ҳисобчи!..\n— Эр-хотиннинг қорнидан бошқа қайғуси йўқ! Яна тағин, ишга кечиккани кечиккан!\n— Бўлди-э, кўп кариллама-э!\n— Болалик бўлсаям майли эди! Боласини эмизади деймиз, боласини аллалайди деймиз! Булар кимни эмизади, булар кимни аллалайди?! Эр-хотин бир-бировини аллалайдими?! Эр-хотин бир-бировини эмизадими?!\nҚоплон отамиз қалқиб кетди! Юзтубан йиқилайин-йиқилайин, деди!\nБовужуд, белдастага суяниб қолди. Белдаста ушламиш бармоқлари қалт-қалт этди.\nШаҳд билан қаддини ростлади. Олислаб кетмиш ҳисобчи кетидан қаради. Тиш ғижирлатиб-тиш ғижирлатиб қаради.\nҚоплон отамиз ток жўяни ишлади. Ток остини айлана қилиб ковлади. Ток белида униб чиқмиш патак томирларни юлиб ташлади. Қари токларни кундаков қилди.\nОймомо онамиз ток пуштани ишлади. Новдалар учини суғурди. Новдаларни иложи борича юқори кўтарди.\nБоиси, новдалар ерда турса, оёқ тега беради, кийим ўнгирлари илаша беради. Оқибат, новда пиндиқлари учиб кетади.\nҲосил эса, ана шу пиндиқларда бўлади!\nОтамиз билан онамиз ғарқ терга ботди.\nОтамиз кўйлаги елкаларига жиққа ёпишди.\nОнамиз энтикиб-энтикиб нафас олди.\nКун қиёлаб-қиёлаб ботди.\nИшдан қайтар вақт бўлди.\nҲисобчи деҳқонларга айтди:\n— Эртага вақтлироқ келинглар! Салқинда иш унади! — деди.\nНурмат кўса теварагига аланг-жаланг бўлди.\n— Ай, халойиқ, менинг белимни кўрмадиларингизми? — деди.\nДеҳқонлар кўсага қаради. Гуриллаб кулди.\n— Нимага тиржаясизлар, — деди кўса, — кўрган бўлсаларингиз айтингизлар-да!\n— Белингиз бозор кетди! — дея хахолаб кулди деҳқонлар.\nБир деҳқон қўли билан кўсанинг елкасини кўрсатди.\nНурмат кўса елкасига қараб, ўзи-да хахолаб кулиб юборди. Боиси, кўса белини елкасига қўйиб, дастасидан ушлаб турди!\nДеҳқонлар шу қадар чарчади!\nКолхоз отамиз билан онамизга пилла берди.\nПиллачи агроном бир кафт уруғ олиб келди.\nУруғлар йўнғичқа гулидай-гулидай бўлди. Жони йўқ бўлди.\nОнамиз уруғларни ҳовлидаги сўрига ёйди.\nБир қути пилла икки одамга оғирлик қилади.\nШу боис, отамиз бригадирдан тағин бир одам сўради.\nБригадир Қиммат момони берди.\nҚиммат момо дарвозадан қора берди. Ўзи гапириб-ўзи қўйиб кела берди:\n— Бригадир айтгандан кела бердим. Ўзимнинг улпи-томирларим билан ишлайдиган бўпман-да, дедим. Айланайин бўлагинамдан, ўргилайин бўлагинамдан. Қани, бўлагинам, хўп омонмисиз, хўп дамлимисиз...\nҚиммат момо онамиз билан қўлтиқ остидан қўл узатиб кўришди.\n— Бўлам-да, минг қилсаям бўлам-да, — деди. — Яхши кўраман. Ўзимча эслаб юраман. Худо тирноқдан қисган бўлсаям, ўзларининг тани- жони соғ бўлсин дейман. Иним қаёқда? Ҳа-а-а! Уям кўзимга яхши кўринади. Ўзимники-да, ўзимники.\nҚиммат момо аста тиззасига урди. Ўзича куйган бўлди:\n— Уф-ф-ф, биркам дунё экан-да, — деди. — Мана шу ҳовлида икковгина қоракўз бурни оқиб юрса, катталар пилла берармиди! Катталар бундай қараса, кенг бир ҳовлида икковгина эр-хотин бор. Тирноқ зоти йўқ... Шуларга пилла берайлик, деган-да.\nОймомо онамиз ёмон вазиятда қолди. Нима дейишини билмади. Ерга қаради. Нима қилишини билмади. Чўп билан ер чизди.\nҚиммат момо бир дарвоза тарафга, бир уй тарафга аланг-жаланг бўлди. Кейин, оҳиста гап очди:\n— Уйгинангда ҳеч ким йўқми, бўлам?\n— Йўқ, нима эди?\n— Бўлаларнинг гапини биров эшитмасин дейманда бўлам. Ҳозирги замоннинг одамлари ёмон бўп кетган, бўлам.\n— Айта беринг, уй овлоқ, айта беринг.\n— Сўрамоқдан айб йўқ, дейдилар... Биров-ярим билан... борди-келди қилиб кўрмадингизми, бўлам?\nОймомо онамиз ер чизишни бўлди қилди. Чизилмиш ерга тикилиб қолди. Қиммат момо нима деди, мағзини чақа олмади.\n— У нима деганингиз? — деди.\n— Содда бўламдан-да, соддагина бўламдан-да. Содда кўп яхши-да. Соддалик — кўнгил тозалик бўлади. Содда бўламдан айланайин, соддагина бўлагинамдан ўргилайин. Шу... биров-ярим билан дейман-да... ётиб дейман.\n— Биров-ярим билан ётиб... ўзингни бир синаб кўрмадингми, дейман...\nОймомо онамиз ялт этиб Қиммат момога қаради. Онамиз юзлари лов-лов ёнди. Кўзлари пир-пир этди.\n— Оғзингизга қараб гапиринг, момо, оғзингизга қараб қапиринг!\n— Оғзим қараб гапирсам-гапирмасам-да, бўлам. Гулдай умрингни зое кетказиб нима қиласан, бўлам...\n— Қандай биров-ярим билан, қандай биров-ярим билан?! — бирдан олов олди онамиз. — Бошимда ҳақ никоҳлик эгам турибди-ку!!!\n— Ҳақ никоҳлик эгангдан ёруғлик чиқмаса нима қиласан, бўлам...\n— Нима демоқчисиз?! — ҳаминқадар оловланди онамиз. — А, нима демоқчисиз?!\nҚиммат момо раъйкорчи бўлди.\n— Ана, ферма мудиримиз бор, уюрдаги айғирдай бўп юрибди... — деди. — У бўлмаса, ана, бригадиримиз бор, келбати эгиз туғдираман, деб турибди...\nОймомо онамиз шаҳд билан жойидан турди. Шашт билан сўридан тушди. Калишини-да киймади. Яланг оёқ дарвоза тарафга юрди. Дарвоза тавақаларини ланг очди. Қўли билан кўчани кўрсатди.\n— Кетинг! — деди. — Ҳозир кетинг!\nҚиммат момо жойидан туришини-да билмади, турмасини-да билмади. Безрайиб ўтира берди.\n— Эб-эй, яхшиликка ёмонлик! — деди. — Мен сени бўлам деб айтиб эдим, бўлагинам деб айтиб эдим, эб-эй!\n— Мен сизга кетинг, деяпман!\n— Эб-эй, мен пиллага келиб эдим, эб-эй!\n— Кетмайсизми, кетмайсизми?!\nОймомо онамиз шундай дея, итини чақирди:\n— Баҳ-баҳ-баҳ, Олапар, баҳ-баҳ-баҳ!\nКатак олдида ётмиш Олапар чопқиллаб келди. Думини ликиллатиб-ликиллатиб, онамиз ўнгирини искади.\n— Кетинг деяпман!! — деди онамиз. — Бўлмаса, Олапарни олкишлайман!!\nҚиммат момо лик этиб жойидан турди. Калишини йўл-йўлакай кийди.\n— Кетаяпман, бўлам, мана, кетаяпман! — деди.\nҚиммат момо Олапардан ҳадиксираб одимлади. Олапардан кўз узмай одимлади. Олапарни ёнлаб-ёнлаб одимлади. Кетига қараб-қараб одимлади.\n— Ит ёмон, бўлам, ит билан ўйнашманг, бўлам! — дея-дея одимлади.\nДарвозадан ташқарилади. Қаддини ростлади. Ўзини эркин олди. Кўйлак ёқаларини кўтариб, ичига туф-туфлади.\n— Ай бўлам, пиллага қачон келайин? — деди.\n— Қорангиз ўчсин-э, сиздайчикин пиллачининг-э!..\nОймомо онамиз дарвоза тавақаларини қарс-қарс ёпди. Занжирини шарақ-шарақ занжирлади. Кейин, дарвоза тирқишидан мўралади.\nҚиммат момо ҳамон остонада турибди! Авзойи, тағин ичкари кираман, деяпти!\nОймомо онамиз теварагига аланглади. Бурчакда ётмиш нарвонни судраб келди. Дарвозага тираб қўйди. Қимирлатиб-қимирлатиб кўрди. Хотири жам бўлди.\nУйга кириб, ўзини тўшакка ташлади.\nХўнг-хўнг йиғлади. Йиғлаб-йиғлаб ухлаб қолди.\n— Қиммат момо келмасин, — деди онамиз.\n— Нима учун? — деди отамиз.\n— Бети қурсин!\n— Бошқа одам йўқ, момоси. Бригадир шу момони-да аранг берди.\n— Бошқа одам бўлмаса-да майли, ўзимиз эплаймиз.\nҚоплон отамиз даҳлизда сўри қурди.\nОймомо онамиз йўнғичқа гулларни сўрига ёйди.\nКун тафтли бўлса-да, печка ёқди. Ҳавони пиллабоп этди.\nБир ҳафтада йўнғичқа гуллар жон олди.\nЖонивор бўлиб ғимирлади.\nПилла бўлиб баргга кирди.\nҚоплон отамиз адирдан барг олиб келди.\nОймомо онамиз шохча баргини чилпиб-чилпиб олди. Пилла уруғлар узра ёйди.\nПилла барг еган сайин болалади.\nДаҳлиздаги уч қават сўри-да пиллага тўлди.\nОтамиз билан онамиз ўзлари ётиб-турувчи уй ашқол-дашқолини ташқари олиб чиқди. Темир сўрига уйди.\nУйда уч қаватли, уч қатор сўри қурди.\nБу уй-да пилла билан тўлди.\nПилла уруғлай берди.\nОтамиз билан онамиз энди меҳмонхона жиҳозларини ташқари чиқарди. Темир сўрига қўйди.\nМеҳмонхонада уч қатор, уч қаватли сўри қурди.\nШундай катта меҳмонхона-да пилла билан тўлиб тошди.\nБошқа бўш уй қолмади. Ёлғиз ошхона қолди.\nОтамиз билан онамиз ошхонадаги қозон-тобоқларни ташқари чиқарди. Темир сўрига қалади.\nОшхонада уч қават сўри қилди.\nҲовлидаги темир сўри ичкаридан олиб чиқилмиш ашқол-дашқоллар билан тўлди.\nТок вайиши ости баргхона бўлди.\nОтамиз билан онамиз учун тирикчилик қиладиган жой қолмади.\nТовуқ катаги ёнида бир гиламлик бўш жой бўлди. Бу, қишда ёқилиб адо бўлмиш ғўзапоя уюми жойи бўлди.\nОтамиз билан онамиз ўтириб-туражак гиламларини ана шу жойга олиб келиб тўшади.\n— Катак олди яхши-да, — деди онамиз. — Товуқлар қоқоқлаб уйғотади.\nШундай қилиб, отамиз билан онамиз уйлари тўрини пилла учун берди. Ўзлари торвуқлар билан ёнма-ён ётди.\nПилла биринчи уйқуга кетди.\nИкки кеча-ю икки кундузда уйқудан турди.\nИштаҳа билан барг еб бошлади.\nПиллачи агроном келиб кўрди.\n— Яхши, кўз тегмасин, яхши, — деди.\nПилла иккинчи уйқуни олди.\nБунда-да икки кеча-ю икки кундуз ухлади.\nБу сафарги иштаҳалари-да ёмон бўлмади. Берган баргни бергандай, илма-тешик қилиб юта берди.\nПилла учинчи уйқуга кетди.\nБу сафар икки ярим кеча-ю икки ярим кунда уйғонди.\nТағин-да барг, барг, деди.\nҚоплон отамиз пилла барг ейишини кўриб:\n— Ё, тавба-э! — деди. — Ўзлари майда-майда, чинчилоқдай-чинчилоқдай бўлса, қоринлари қаерда бўлди экан...\nСўрилар ости тариқдай-тариқдай қора қумалоқларга тўлди.\nОнамиз қумалоқларни пешма-пеш ташлаб турди.\nПилла тўртинчи уйқуга кетди.\nТўртинчи уйқуда бир ярим кун-у тун ухлади.\nОтамиз тағин баргга отланди.\nАдирда тут айрисига миниб шох кесди. Шох кеса бериб қўллари толди.\nТут танасига яғрин берди. Вазмин тин олди. Олисларга қараб ўтирди. Кўзи кетиб-кетиб ўтирди...\nШунда, оқ эшакли, оқ саллали бир чол ариқ ёқалаб кела берди.\nОтамиз чолни танимади.\nЧол тут остидан ўтди.\nОтамиз чолни Намоз бобога ўхшатди.\nБош ирғаб, салом берди.\nАммо чол алик олмади.\nОтамиз сергакланди. Танадан маҳкам ушлади. Ерга қаради.\nЕрга сапчиб тушди. Теваракка аланглади.\nКўнглига таҳлика тушди. Ёқасини кўтарди. Ичига туф-туфлади.\nБарг озроқ бўлса-да, жамлаб бойлади. Отига ортиб жўнади, кетига қараб-қараб юрди.\nХаёлида, чол кетидан келаётгандай бўлди.\nОтини лўкиллатиб-лўкиллатиб ҳайдади.\nУйга келиб, бир бошқа бўлиб қолди. Паришон бўлиб қолди. Ғамгин бўлиб қолди.\nОнамиз молхона тарафдан қўзи қувиб келди.\n— Манавини ушлаб берса бўлмайдими? — деди. — Бир менга керакми, шу рўзғор!\nОтамиз қўзи қувиб кетди.\nҚўзи ҳовлини айланиб чопди. Хиёл олисда пусиб турди.\nОтамиз паналаб-паналаб борди. Бирдан қўзи оёғига қўл ташлади.\nҚўзи ушлатмай қочди. Девор қоралаб ҳуркиб турди.\n«Ўзи, бу иш ёш боланинг иши, Хушвақтнинг иши...» — дея хаёлланди отамиз.\nОтамиз энкайиб-энкайиб борди. Қўлларини ёйиб, қўзига қўшқўллаб ёпишди.\nҚўзи тағин ушлатмади. Дирк этиб қочиб кетди.\nОтамиз ерга кафтлари билан бориб тушди. Кафтлари шилинди. Уст-бошлари чанг бўлди.\n«Хушвақт бўлса эди, бундайчикин қўзини хаш-паш дегунча ушлаб олар эди...» — Тағин хаёлланди отамиз.\nОтамиз қўзини бурчакка қамаб борди. Қучоғини катта очиб борд. Кўкси билан қўзига ташланди. Бу сафар ушлади.\nҚўзини кўтариб бориб, қўй қошида қучоқлаб ўтирди.\nБоиси, қўзичоқ кўздан пана бўлса, совлиқ иймайди.\nОнамиз совлиқ соғиб бошлади:\nҚўй соғаман қўшоқда, турей-турей,\nҚўй ишқи менга ёққан, турей-турей.\nҚўй сутини ичганлар, турей-турей,\nКундан-кун шифо топган, турей-турей...\nСовлиқ ийди, совлиқ қўзисига тумшуқ чўзди...\nОтамиз кетига тис бўлди. Қўзини совлиқдан холислатди.\nОтамиз кўнгли бирён бўлди...\nШу ўтириш, азза-мазза эркак учун эпми? Қўзи ушлаб туриш, кап-катта одам ишими?\nТокайгача Хушвақт ишига-да ўзи юради?..\nСовди бўлиб совдиргин, турей-турей,\nСовса кади тўлдиргин, турей-турей.\nБунча куйма, жонивор, турей-турей.\nТақдирингни кўндиргин, турей-турей.\nСовлиқ кўзи деворда юрмиш мушукка тушди. Тағин-да берилиб ийди. Боиси, совлиқ мушукдан қўрқади!\nТоғларга бор, қув олма, турей-турей,\nСовди бўлгин, сув олма, турей-турей.\nБолангнинг йўқлигини, турей-турей,\nКўнглингга оғир олма, турей-турей.\nМушук девордан сапчиб тушди.\nСовлиқ бир сесканди.\nБолагинанг бахтингдир, турей-турей,\nУни олиб ухлагин, турей-турей,\nБолалилар маърашар-а, турей-турей,\nБоласизлар қарашар-а, турей-турей...\nОнамиз жойидан турди.\n— Қўзини қўйиберса-да бўлади, — деди.\nОтамиз қўзини қўйиб юборди.\nКатак олдида тўшалмиш гиламга келди. Болишга юзтубан ташлади.\nБолиш ҳўл бўлди...\nПилла уруғи очофат бўлди!\nОнамиз уруғлар узра барг ёйиб, ўнг-чапига қарагунича новдалар шипшийдам бўлиб қола берди.\nОтамиз кеча-ю кундуз барг таший бериб, тинка-мадори қуриди. Кўзи илиниб эди, онамиз тағин туртди.\n— Турсин, барг олиб келсин, — деди.\n— Боянагина олиб келдим-ку? Буларинг тўядими ўзи, йўқми?\n— Тўртинчи уйқудан кейин шундай бўлади, турсин...\n— Кўзим илингандан туртасан-туртасан! Анавиларинг бўлса, кетмон чопиб ҳоригандай ухлагани ухлаган! Икки кунлаб ухлайди, уларингга индамайсан! Уйғот барини! Бўлди, иззати!\n— Айтмаса-да, энди ухламайди.\n— Шу охирими? Хайрият-э!..\nОтамиз уйқули кўзларини уқалаб-уқалаб турди. Эгар қошига арқон ўраб, баргга отланди.\n— Айтиб қўяйин, агар яна пилла оламан десанг, мендан ўпкалама! — деди.\nОтамиз бояги чолдан қўрқди. Бошқа бир адирдан барг олиб келди.\nУзун шохлардан новдалар сийириб-сийириб олди. Онамизга қўлтиқлаб-қўлтиқлаб ташиб берди.\nДеразалар гилам билан ёпилишидан ичкари қоронғи бўлди.\nОтамиз дераза токчасига ўтирди. Елкаси билан деворга суянди.\nШунда бир нима эшитди. Сергак бўлиб қулоқ солди.\nТашқарида шовуллаб ҳаво ёғди. Шовуллашидан, майдалаб ёғди. «Ана энди барг олиб келиш қийин бўлади. Олиб келса-да, қуритиш лозим бўлади», — дея хаёлланди отамиз.\nОтамиз сўрилар аро мўралади, онамизни излади.\n— Ай, ҳаво ёғяпти, эшитяпсанми? — деди.\n— Бекорларни айтибди.\n— Ана, қулоқ сол, ишонмасанг, ана.\nОтамиз даҳлизлади. Ёруғда хиёл кўз очолмай турди. Кейин, ташқари қараб, ҳайрон бўлди.\nКун чарақлаб турди, ерда бир томчи-да ёмғир йўқ бўлди.\nАнграйиб, тағин ичкарилади.\nИчкарида ҳамон шовуллаб ёмғир ёғди...\nОнамиз қоронғидан кинояли овоз берди:\n— Ҳа, ёғаяптимикин? — деди.\n— Ташқарида кун чиқиб турибди, момоси. Нимага ундай?\nОнамиз пиқ-пиқ кулди.\nОтамиз тағин ўтирди. Эътибор билан қулоқ солди.\nПилла уруғлар бир вақтда барг еди, бир меъёрда барг еди, яна тағин, ёппасига барг еди...\nАна шу вазиятда эшитилмиш сирли овоз, ёмғир ёғишига ўхшади...\nСокин, қоронғи олам бўлди. Мисоли тун бўлди, ёмғир майдалаб-майдалаб ёғди: шуввв...\nСўриларда омонат турмиш новдалар ерга тап-тап тушди. Мисол, ёмғирдан намиқмиш бўғот шох-шаббаси қирс-қирс синиб тушди...\nЁмғир эзиб-эзиб ёғди: шуввв...\nБарг ташвиши охирлади.\nЭнди, читир ўт топиб келиш лозим бўлди.\nОтамиз адир отланди. Тошлоқдан ўтди.\nАдир пойида оёқ илди. Жиловга эрк берди. Телпагини кейинига сурди. Олис-олисларга қаради.\nВахшивор адирлари турнақатор бўлди. Қирлари ўркач-ўркач бўлди. Охири кўринмади.\nАдир-қирлар ўти бўлганича бўлди. Белга урди. Тўлқин бўлиб чайқалди.\nҚизғалдоқ адирлар, қизғалдоқ қирлар алвон-алвон товланди.\nОтамиз адирлади, отамиз баҳор оралади.\nДимоғи турфа исларни туйди. Бир ис шувоқ ўт исидан бўлди.\nОтамиз баҳор оралаб бора берди. Ана шу исни таратмиш ўтни топди.\nТизза бўйли, гуллари оч-сариқ ўт. Танаси кўкимтир-оқ, барглари майда-майда ўт. Сершох, сертук ўт.\nЧитир ўт ана шу бўлди!\nОтамиз читир ўт терди. Томири билан суғуриб-суғуриб ола берди.\nЧитир ўт қўл тегиши билан тағин-да ўткир ис таратди. Иси димоқни қитиқлади.\nОтамиз отида икки бойлам читир ўт ортиб келди. Том устида ёйиб-ёйиб қуритди.\nПилла уруғлар тўлишди. Ўзини кўтара олмай қолди. Ўзини эплай олмай қолди.\nОқибат, баргдан қайтди, баргдан қолди. Баргдан терс бурилиб-терс бурилиб кета берди.\nПилла уруғлар карахт бўлиб-карахт бўлиб қолди. Мудраб-мудраб қолди.\nБу, пилла уруғининг бешинчи уйқуси бўлди, сўнгги уйқуси бўлди.\nСўнги уйқу тўрт-беш соатча давом этди.\nОтамиз билан онамиз читир ўтларни дастлаб-дастлаб пилла уруғлар узра ёйди.\nПилла уруғлар читир ўтларга талпинди.\nПилла уруғ йигираман деса, жой танлаб ўтирмайди. Учрамиш жойида йигира беради.\nУнда, не боисдан пиллачилар читир ўт териб келади?\nБоиси, читир ўт иси пилла уруғига хуш ёқади. Пилла уруғ ана шу исга талпинади. Ана шу ис оғушида мўл-мўл йигиради.\nБоиси, читир ўт қуюқ-қуюқ тукли бўлади. Пилла уруғ ана шу тукларга мўл-мўл йигиради.\nАна-ана, бир уруғ талпина-талпина, аранг читирга чиқди, читир танаси бўйлаб юрди. Шохлар айрисига келди. Ўзига маъқулига қараб юрди.\nНовдалар айрисида жойлашиб олди, жойида айлана берди. Яъни, йигира берди. Ҳар йигиришида ўзидан ипак чиқарди.\nИпак, читир ўт қуюқ тукларига илашиб-илашиб, тўр бўлди. Тўр қуюқлашиб-қуюқлашиб, бошмалдоқдай-бошмалдоқдай ғанак ҳосил бўлди.\nОппоқ-оппоқ пилла ана шундай бино бўлди!\nПилла қўйилмиш уйлардан қўланса ҳид аримади.\nҲидлар дастидан уйларда ўтириб-да бўлмади, ётиб-да бўлмади.\nОтамиз билан онамиз бот-бот уй супурди, бот-бот уй ювди. Эшиклар билан деразаларни ланг очиб қўйди.\nШунда-да бўлмади. Пилла қўйилмиш уйлардан ой-ойлаб бадбўй ҳид аримади.\nБобомиз сергакландилар. Қаддини кўтардилар. Чордона қурдилар. Тиззаларини қучоқладилар. Салласини кетига суриб қўйдилар.\nЕллар забти бобомиз пешонасига хуш ёқди.\nОтлар кишнаган тарафдан янги ўрилмиш йўнғичқа иси келди.\nБобомиз тун жарчиси овоз бермиш тарафга қарадилар.\nОдам овозларидан дарак бўла бермади.\nБобомиз ойдин олисларга термилдилар. Хаёлий овозда айтдилар:\n— Мабодо сувда зардоли оқмай қолса, болалар девордан бўйлайди. Зардоли беринг, деёлмайди. Сув оқиб чиқадиган тешикни пойлайди. Шамоли қурғур ҳадеганда бўла бермайди. Шунда, билдирмайман-да, ўзим шамол бўламан. Зардолини оҳиста-оҳиста силкийман. Зардолилар дувв-дувв тўкилади... Шунда, кўчадан, ушла, оқиб келаяпти, ушла, деган овозлар келади...\nОлапар тут соясида олд оёқларига тумшуқ қўйиб сувга термулар эмиш.\nДевор ёқалаб оқмиш ариқда бир қизил олма бир кўриниб, бир кўринмай оқиб келармиш.\nОлапар қулоқларини диккайтириб, олмага ажабланиб қарармиш.\nЕб бўлмаслигини билармиш-да, тағин оёқларига тумшуқ қўярмиш.\nОлапар қабатида қизалоқлар давра бўлиб ўтириб босмалим ўйнар эмиш.\nБир қизалоқ гилосдай-гилосдай бешта тош иккитасини ўнг, иккитасини чап тарафига қўярмиш. Қўлида қолмиш бир тошни осмонга отармиш. Кафти билан ерга бир шапатилармиш-да, осмондан келмиш тошни қўли юзаси билан илиб олармиш. Қўли юзасидан ғоят нафис, ғоят эпчиллик билан қўли кафтига олармиш...\nҚизалоқ... онамиз қизи эмиш!\nОнамиз... қизи отини билмасмиш!\nҚизи босмалим ўйнай берармиш-ўйнай берармиш! Босмалимнинг ёвғон турини ўйнаб бўлиб, даҳмана, улуғ, эшала, эшонқўзим, шовдир, кичикқон, каттакон, култепа, ер шапиллатар, қайирув, келин турларини-да ўйнармиш.\nЎйин якунловчи келин турига яқинлашган сайин мураккаблашиб борармиш.\nҚизи тошни турли-туман ўйнатиб-ўйнатиб илиб олармиш. Шу тур номини ўйин нағмасига монанд бот-бот айтар эмиш:\n— Келиним бир, келиним икки, келиним уч...\nКузда майиз қилиш бошланди.\nОтамиз аввал ўз томорқаси майизини қилди.\nҲосил яхши бўлди. Беш юз килоча майиз олди.\nЎзи тўқимиш иккита қўлсаватчани эгар қошига қистирди. Колхоз майизига йўл олди.\nОт қозиғини тарвузпояга тепиб-тепиб қоқди.\nХуржун елкалаб, токзор оралади.\nПайкалларда чоллар тизилиб узум узди.\n— Хирмон тўлсин-у! — деди отамиз.\n— Йўлингиз унсин-у! — деди чоллар.\nОтамиз чаққон бўлди. Пайкалга тушди.\nУзум бошларини чирсиллатиб-чирсиллатиб узиб, қўлсаватга солди.\nБир бўзбола замбил саватни пайкал бошига қўйди.\nОтамиз саватчасидаги узумни пешма-пеш замбил саватга солиб турди.\nЗамбил узумга тўлди.\nБўзбола чопони орқасини яғринига қайирди. Бир қўлини белига тираб, энгашди.\nОтамиз эллик килоча келмиш саватни бўзбола яғринига қўйди.\nБўзбола илон из сўқмоқдан тепа ўрлади.\nТепада аёл-қизлар давра қуриб узум тозалади.\nОймомо онамиз-да чап тиззасига тирсаклаб узум тозалади.\nОнамиз юзлари сўлғин бўлди. Онамиз кечаги тушлари ўйида бўлди.\nОнамиз пешонасида ўтирмиш Барчин хола:\n— Қани, Оймомо дўстим, бундайгина... машқингиз паст? — дея кўнгил сўради.\n— Шундай, ўзим... — дея маъюсланди онамиз.\n— Ай, дўстим, сўраганнинг айби йўқ... у ёқ-бу ёққа югуряпсизларми?\n— Ҳа, вақти-вақти билан.\n— Вақти деб ўтирасизларми? Иш адо бўлармиди! Уёқ-буёққа чопингизлар, кўрсатингизлар-да!\n— Бориб турибмиз.\n— Қаерларга бордиларингиз?\nШунда, давра ёппасига сергак бўлди.\nОнамиздан бир аёл нарида ўтирмиш Қиммат момо-да қулоқ берди.\n— Сўфи Оллоёр ҳазратимга бордик, — деди онамиз.\nҚиммат момо бошини сарак-сарак этди.\n— Вой бечора-е, вой бечорагина-а! — деди.\n— Ҳазратимни зиёрат қилдик. У киши оҳларимни эштдилар шекилли, кўнглимга умид солдилар...\n— Вой шўрпешона-е, вой шўрпешонагина-а! — деди Қиммат момо.\n— Иннайкейин, Ҳожар кўрга фол очирдим...\n— Вой шўринг қургур-эй, вой шўргинанг қургур-э! Шунча сарсон-саргардон бўпти-я!.. — деди Қиммат момо.\nОнамиз кўкрагига тушмиш рўмоли учини елкасига тирсаклаб ташлади. Бир бош узум олиб, Қиммат момога қаратиб отди.\nУзум Қиммат момонинг бетига бориб тегди. Бети шилт-шилт узум шираси бўлди.\nҚиммат момо бетини чангаллаб қолди.\nОнамиз забт билан жойидан турди. Қиммат момони юлмоқчи бўлди, юмма-юмма юлмоқчи бўлди.\nАфсуслар бўлсинким, Барчин хола онамизни ушлаб қолди. Тирсагидан етаклаб, холисроққа олиб бориб ўтирғизди.\n— Балчиққа тош отсанг, бетингга сачрайди! Қўйинг, дўстим, шунга тенг бўлманг! — деди.\nОнамиз рангида қон қолмади. Олисдан чопиб келмишдай ҳансиради. Қўллари совқотмишдай қалтиради. Тиззаларига пешонасини қўйиб, ҳўнграб йиғлаб юборди...\n— Буники бир бўлмаса, икки бўлмаса, Барчиной дўстим! — дея йиғлади. — Яна тағин хеш эмиш! Ҳа, ошингни ейин, сендай хешимнинг!..\nҚиммат момо онамизни маззаммат қилди.\n— Мен сенга бирон ёмон гап гапирдимми, ит!!.— дея шанғиллади. — Ичим куйганидан, ичим ачиганидан гапираман-да, ит!.. Пешонанг нимага бундайин шўр десам, гап бу ёқда экан-да, ит!!.\n— Бедана тезотар бўлса, ўз бошини ўзи ёради! — деди бир аёл.\nҚиммат момо онамизни маззаммат қилди-қилди, кафтларини катта очди.\n— Омин! — деди, — мендайин бир бегуноҳ момони сочимнинг оқига қарамайин урган бўлсанг, илоё, оламдан бепушт ўтгин! Менинг ёшимга етолмайин жувонмарг ўлгин, оллоҳ-акбар!.. — деди.\nАёллар ичини тортди, аёллар бош чайқади.\n— Илоё, оғзингдан чиқиб, ёқангга ёпишсин!— деди Барчин хола.\nОнамиз паноҳ излади, онамиз нажот излади.\nЁш тўла кўзлари олазарак-олазарак боқди.\nПастда ҳайрондан ҳайрон қараб турмиш отамизни топди.\nБир кўнгли, отамиз олдига борайин, деди. Айтиб-айтиб йиғлайин, деди.\nАммо теварак-бошдан ор қилди.\nҲалқа-ҳалқа кўзёшлар ичидан отамизга термулди. Мўлтираб-мўлтираб термулди...\nОнамиз тағин йиғлади. Билакларига йиғлаб-билакларига йиғлаб қўя берди.\n— Дунёда бир менми, бефарзанд! — дея айтиб-айтиб йиғлади. — Тирноққа зор бўлиб ўтганлар нечов! Мен ҳали кўрарман, умидим кўп... Фарзанднинг эрта-кечи бўладими... Бировга эртароқ беради, бировга кечроқ беради...\n— Бир қишнинг бир ёзи бўлади, қарғанинг қағиллагани қолади, Оймомо дўстим!\n— Мен уни кўрдим, Барчиной дўстим, кўрдим! Яратганнинг ўзи уни тушларимга солди, кўнгилларимга солди! Нима қилайин, вақти-соати етмаган эканми, қўйнимга солмади... Тушларим тўлди, кўнгилларим тўлди. Нима қилайин, қўйним тўлмай турибди, қучоғим тўлмай турибди... Барчиной дўстим, мен уни толтушда кўрдим, толтушда! Дугоналари билан тутимиз остида босмалим ўйнади. Ишонмасангиз, Олапар итимдан сўранг. Босмалимда унга тенг келадигани бўлмади. Ўн икки хилида-да адашмади. Айниқса келин хилини бир ўйнади-бир ўйнади! Дугоналари оғзини очиб ўтира берди! Мен унинг отини билолмай қолдим. Барчиной дўстим... Робиянинг чақалоғи биғиллаб уйғотиб юборди. Тағин кўзларимни юмиб, унинг йўлига қарадим. У бошқа келмади... Барибир келади. Барчиной дўстим, келади, мана кўрасиз... Ана шунда уни шу ерларга етаклаб келаман! Мана шу момоларингга бир босмалим ўйнаб бер, дейман, Барчиной дўстим!..\n— Айтганингизга фаришталар омин ўқисин, Оймомо дўстим!\nОтамиз тепада бўлмиш гапларни эшитди. Аммо эшитмасликка олди.\nУзум узиб-узиб, ари уясига дуч келди.\nАри уяси кунгабоқардай-кунгабоқардай бўлди.\nАрилар ғуж-ғуж тешикларда тумшуқларини бир-бирига тегизиб яшади. Борди-ю, четдан таҳдид бўлса, арилар ёппасига ҳамла қилди. Шиддат билан учиб келиб, таҳдид қилувчи кўзига ё қулоғига ёпишди.\nОтамиз чопони ўнгирини бошига ёпди. Енгларини тирсакларигачайин қайирди. Билакларини яланғоч қилди.\nОҳиста энкайиб, ари уяси осилиб турмиш ток новдани силкиди.\nАрилар ғимирлади, ёппасига қўзғолди. Иккита-учтаси отамиз кўзини мўл учди, қулоғини мўл учди. Аммо чопон ўнгирига дуч келди.\nТағин учиб, яланғоч билакларга бориб ёпишди. Билакларга чим-чим ниш урди. Чим-чим-чим!..\nЧим-чим чақмиш ари бўлдими ё чибин бўлдими?\nБилолмади, отамиз билолмади!\nОтамиз кайфияти шу қадар таранг бўлди! Эркаклар пешин чоғи узум узишни бўлди қилди. Пайкаллардан чиқиб келди.\nАёллар эркакларни кўриб, у ёқ-бу ёғини тузатган бўлди, ўзига қараган бўлди.\nАйрим узум доналари кесак орасида қолиб ё сув тегиб, чириган бўлди.\nАёллар ана шу чирикни майизжой бир четига олиб бориб ёйди.\nОфтобда очиқ қолиб, пўла бўлиб қолмиш узумлар-да бўлди. Бу узум офтоби майиз бўлди. Офтоби майиз бутун ёзи билан саратон офтобини олиб пишди. Шу боис, кўп шифоли бўлди.\nАёллар ана шу офтоби майизни алоҳида ёйди.\nМайизжой четида улкан дашт ўчоқ бўлди. Ана шу ўчоққа ўт ёқилди.\nОтамиз чопони ўнгирини қайириб, белбоғига қистирди. Зинадан ўчоққа кўтарилди.\nҚозондаги сувга ишқор билан оҳак солди.\nДашт-биёбонларда бир ўт ўсади. Майизчилар шу ўтни териб, тўда қилиб куйдиради. Ўт куяётиб, ундан чакиллаб-чакиллаб суви томади. Сув кул билан қўшилиб, чўқир тош мисол қотади. Ўзи кулранг, ўткир ҳидли бўлади.\nИшқор ана шу бўлади!\nМайиз қозон қайнади.\nОтамиз чўмич билан қайнаган сув тиниғини олди-олди, бир тоза идишга солди. Қозонни тозалаб ювиб олди.\nКейин ишқор билан оҳак сувини тағин қайтариб қозонга солди.\nЎтёқар тинмай ўт ёқиб турди.\nАёллар қўлсаватларга узум солиб берди.\nБўзболалар қўлсават боғичидан кўтариб, отамизга олиб келиб берди.\nОтамиз оёғини ўчоқ лабига тиради. Сават боғичидан авайлаб ушлади. Билқиллаб қайнаб турмиш қозонга пишиб-пишиб олди.\nУзумлар сап-сариқ бўлди.\nОтамиз саватни тағин бўзболага узатди.\nБўзбола остидан ишқор ҳам оҳак суви шўр-шўр оқиб турмиш қўлсаватни майизжойга ташиди.\nАёллар узумларни ёйиб-ёйиб турди. Жовузни алоҳида, ҳусайинини алоҳида, кишмишини алоҳида ёйди.\nБоиси, ҳар майизнинг ўз таъми бўлади, ўз-мазаси бўлади.\nАна энди узумлар офтобда ҳафта деганда қурийди, сап-сариқ майиз бўлади!\nИшдан қайтар чоғларида бригадир келди.\nОтамиз бригадирни холисроққа етаклаб борди. Ниятини айтди.\nБригадир ажабланди. Боисини сўради.\nОтамиз жавоб бермади. Кўзларини олиб қочди. Ўзича бош ирғади. Кўнглида: «Эл-юртга аралашмайин дейман, ука, тилим қисиқ... Вақтлироқ келганингда, тепадаги гапларни эшитган бўлардинг...» деди.\nОтамиз ўз кўнглида айтмиш гапини бригадирга айтдим, дея ўйлади.\n— Шундай, бригадир ука, шундай... — дея тағин бош ирғади.\n— Майли, қоровуллик бўлса қоровуллик-да. Омбор бўладими? — деди бригадир.\n— Йўқ, дала бер, ука, дала бер.\n— Майлингиз, унда, Камарга борасизми?\n— Йўқ, бизга Сайрак адирни бер, ука. Аёлимиз билан икковимизга-да. Аёлимиз ўрнига-да ўзим тура бераман. Аёлимиз овқат пишириб бериб туради.\n— Шу, Сайрак адирга бир дил кетди-да, ука...\n— Бўлди-бўлди, гап йўқ! Лекин айтиб қўяй, Йўлдош қоровул кўнмасов. Шундай бўлса-да, бир айтиб кўраман.\n— Шундай қил, ука, шундай қил...\n— Ҳали-ҳозирча қимирлаб туринг, майизлар тугасин.\nОтамиз шундай савол назари билан онамизга термулди.\nОнамиз ғарибланди, онамиз азобланди.\n— Деновда зўр табиб бор, дейишаяпти, — дея пичирлади онамиз. — Борганлар дардига даво топиб қайтар эмиш...\nОтамиз билан онамиз ана шу табибга борди.\nТабиб гап индаллосини айтди:\n— Бизни эътиборга олиб келибсизлар, қуллуқ, — деди. — Энди, дўхтирга боринглар. Эшон, табибни қўя беринглар. Олдинлари дўхтир йўқ эди, бўлса-да, тахчил эди. Эл бечора эшон, табиб деб келар эди. Қўлимиздан келганича йўл-йўриқ бериб жўнатар эдик. Энди, дўхтир кўп, дўхтирдан қолманглар. Лекин Денов дўхтирларига борманглар, қўлга қарайди... Термизда зўр бир дўхтир бор. Ана шу дўхтирга боринглар. Мана, манзили...\nОтамиз билан онамиз мол-ҳолларни Робия ҳамсоясига тайинлади.\nТермиз йўл олди.\nҚидирди-қидирди, табиб айтмиш дўхтирни топди.\nДўхтир йўлланма сўради.\nОтамиз билан онамизда йўлланма бўлмади.\n— Унда, қабул қилмаймиз, — деди дўхтир.\n— Уйимиз овлоқ, мол-ҳолга қарайдиганимиз йўқ... — деди.\nДўхтир кулди-кулди... охири қабул қилди.\nЭркаклар алоҳида дўхтирга навбатда турди, аёллар алоҳида дўхтирга навбатда турди.\nГал келди, отамиз ичкари кирди.\nДўхтир сўраб-суриштирди. Қоғоз қоралади. Кейин, отамизни қаради... Анализ топшириш учун юборди...\n— Уч кундан кейин келинг, — деди.\nГал келди, онамиз-да ўз дўхтирига кирди...\nОтамиз билан онамиз Термизда уч кун қолди. Бозор меҳмонхонасида ётди.\nУчинчи кун дўхтир ҳузурига борди.\nАввал отамиз ичкарилаб келди.\n— Нима деди? — сўради онамиз.\n— Сиздан фарзанд бўлмаса, бошқа бир эркакдан-да фарзанд бўлмайди деди.\nКейин, онамиз ичкарилаб келди. Маъюс-маъюс бўлиб келди, ғамгин-ғамгин бўлиб келди.\n— Нима, деди-а, нима деди? — сўради отамиз.\nОнамиз бошини чапига хиёл эгди. Ерга кўз тикди.\n— Ойнинг ўн беши қоронғи бўлса, ўн беши ёруғ, деди... — дея пичирлади.\nОтамиз маъқуллаб-маъқуллаб бош ирғади.\n— Ана, айтдим-ку, бўлади деб, ана... — деди.\nОтамиз билан онамиз қайтиб келди.\nОтамиз онаси оёқдан қолди.\nЁтди-ётди, овқатдан қолди.\nЁтди-ётди, тилдан қолди.\nЁтди-ётди... чолни олдига кетди.\nОтамиз бригадир олдидан ўтди.\nБригадир ўз сўзида турди. Йўлдош қоровул олдига йўл олди.\n— Энди, сиз Камарга борасиз, — деди.\nЙўлдош қоровул ҳанг-манг бўлди. Бирдан тутаб ёнди...\nБоиси, Камар олис бўлди. Яна тағин, Камарда маккажўхоридан бошқа нима бўлмади. Сайрак адир эса боғот бўлди, гарди гурд оғиз тегиб турди.\nЙўлдош қоровул олов олди.\n— Нима учун энди? — деди. — Бу ер-чи, мисол учун?\n— Бу ерга бошқа одам келади.\nЙўлдош қоровул тағин олов олди.\n— Бирдай у ёқдан бу ёққа қув-қув экан-да!— деди. — Нима, биз колхознинг ўгай аъзосими, мисол учун?\n— Борасиз, борасиз.\n— Раисга борсам бораман, Камарга бормайман!\n— Оббо, сиз гапни олинг!\nҚоровул ҳаминқалар олов олди.\n— Олсам олмасам! Ҳайдасангиз, мана, ҳайданг! — деди. — Бола-чақам очидан ўлсаям ишга чиқмайман! Гапим шу, мисол учун!\n— Оббо, хўп-э, хўп!\n— Ўзи, ким экан у, бошида ойи бор арзанда, мисол учун?\n— Қоплон акага деб эдим! Майли, бормасангиз борманг...\nБригадир оғриниб-оғриниб жўнади.\nЙўлдош қоровул қўлларини орқасига қилди. Бригадир кетидан қараб турди. Турди-турди-да, бригадир кетидан чопқиллаб борди.\n— Қоплон акага бўлса майли, мисол учун, — деди. — Кўнгли ярим... Бошқага бўлса, ўлиб ҳам бермасдим, мисол учун.\nЭртаси отамиз келди.\nЙўлдош қоровул билан теварак айланиб кўрди.\n— Сизга бригадир ҳеч нима демадими, мисол учун? — сўради қоровул.\n— Йўқ. Нима эди? — деди отамиз.\nҚоровул хотирижам бўлиб гапирди:\n— Бригадирга айтдим, бу ернинг қоровуллигидан кўп зерикдим, мени Камарга юборинг, дедим. Бригадир майли, деди, мисол учун.\n— Кейин, ўртоқ Одилов, сиз ўз касбингизнинг устасисиз, ўрнингизга ўринбосар тайинланг, деди. Мен айтдим, мен бир бор-йўғи қоровул бўлсам, қандай қилиб қоровул тайинлайман, ўзингиз тайинланг, дедим. Унда, ўрнингизга муносиб ўринбосар айтинг, деди. Айтган одамингизни қўямиз, гапингиз гап, сўзингиз сўз, деди. Обрўй бор-да, мисол учун, обрўй бор, ҳа!\n— Шундай, ҳа, шундай.\n— Мен хўп, дедим, мисол учун. Мен бир ўйлаб кўрайин қани, дедим. Эртага бир хабарлашинг, дедим. Бизнинг жойимиз ҳазилакам жойлардан эмас, дедим. Чин-да, шунча боғ-роғга қараб ўтиришнинг ўзи бўладими, мисол учун! Жойимга кимни қўйсам экан деб, кечаси билан ўйладим-ўйладим! Қишлоқда оти одам борки, барини битталаб ғалвирдан ўтказдим, барини чертиб-чертиб кўрдим, мисол учун. Эртаси бригадирга, мен Қоплон акани ўрнимга лойиқ топаман, дедим!\n— Биламиз-да, ким қандайлигини, мисол учун!\n— Ана боғ, буюрсин, мисол учун. Қани, оллоҳ-акбар, мисол учун!..\nЙўлдош қоровул кўч-кўронини йиғиштириб кетди.\nОтамиз қоровулдан қолмиш чайлада чўнқайди. Тиззаларини қучоқлади. Теваракка назар солди.\nСарғайди-сарғайди, ёлворди-ёлворди, боши етмиш жой шу чайла бўлди.\nНима учун шу чайла дея сарғайди-сўлди? Ёлғиз ўзи билди, ёлғиз худо билди.\nЎтирди-ўтирди... Худодан-да кўнгли қолди!\n— Э-э-э, бор-э!.. — дея қўл силтади.\nОтамиз... худога қўл силтади!\n«Эй, худо, сен ўзи қаердасан, қайлардасан? — дея хаёлланди. — Сен ўзи, бормисан? Бор бўлсанг, жавоб бер, юзага чиқ! Мендайин бир шўрпешона банданг билан юзма-юз бўл! Мендайин бир хокисор банданг ҳолини кўр!\nАйт, ўзи, мен бандангни нима учун яратдинг? Шу бечора-да дунёда юрсин, шу ғариб-да ўз кунини ўзи кўриб юрсин, дея яратдингми?\nУнда, мен бандангни-да хор қилма-да, эй, худо, мен бандангни-да ёлғиз қилма-да, эй худо!\nБандангни ярат-ярат, пушти камари билан ярат-да, эй, худо!\nЭй, худо, эсимни таниганимдан буён худога сиғиниб келдим, худога топиниб келдим, худога ишониб келдим.\nШундай экан, ҳар не қилсанг қил, пушти камарли қил-да, эй худо!\nДунёдан неча-неча подшолар ўтди, неча-неча ҳокимлар ўтди, неча-неча катталар ўтди...\nПуштсиз умрим мобайнида кўп-кўп подшолардан қайтдим, кўп-кўп катталардан қайтдим...\nАммо... аммо ёлғиз сендан қайтмадим, эй, худо!\nДилимда-да худо бўлди, тилимда-да худо бўлди!\nШундай экан, ҳар не қилсанг қил, пушти камарли қил-да, эй, худо!\nБандаларинг қай бир подшоларга сиғинмади, бандаларинг қайбир катталарга сиғинмади. Бандаларинг нималарга сиғинмади, бандаларинг нималарга топинмади...\nБандаларинг динидан қайтди, бандаларинг худосидан қайтди, бандаларинг имонидан қайтди!\nСен айнан ана шу бандаларингни зурриётли қилиб яратдинг, эй, худо!\nОжиз қолмишларимда, чор-ночор қолмишларимда, хокисор қолмишларимда:\n— Эй, худо, ўзинг сақла! Эй, худо, ўзинг мадад бер! — дедим.\n— Эй, партия, ўзинг сақла! Эй, комсомол, ўзинг мадад бер! — демадим.\nАммо шундай дегувчилар бўлди! Бандаларинг шу даражага-да борди!\nСен келиб-келиб, айнан ана шу бандаларингни зурриётли қилиб яратдинг, эй, худо!\nМен бандангни шайтон йўлдан оздирган вақтлар бўлди, шайтон ёмон йўлга бошлаган вақтлар бўлди.\n— Эй, банда, худодан қўрқ! — дедим-да, йўлдан қайтдим.\n— Эй, банда, партиядан қўрқ! Эй, банда, комсолдан қўрқ! — демадим.\nАммо, шундай дейдиганлар бўлди!\nДинидан қайтмишлар нечов бўлди, худодан қайтмишлар нечов бўлди!\nСен айнан ана шуларга зурриёт бердинг, эй, худо, қатор-қатор зурриёт бердинг!\nМени бўлса... мен бандангни бўлса, зурриётсиз қилдинг, эй, худо!\nЧин, билиб-билмайин гуноҳ қилиб қўйдим. Дардимни бировга айтолмадим. Дард бўлса, имонни куйдира берди...\nШунда мен гуноҳларимдан фориғ бўлиш учун тавба-тазарру қилдим:\n— Эй, худо, ўзинг кечир! — дедим.\n— Эй, партия, ўзинг кечир! Эй, комсомол, ўзинг кечир! — демадим.\nАммо шундай дейдиганлар бўлди! Кўп-кўп бўлди, мўл-мўл бўлди!\nМен бўлсам, дилимда-да худони қўймадим, тилимда-да худони қўймадим!\nМен ёлғиз худони дедим!\nШундай экан, бир содиқ бандангни бунчалар хўрлама-да, эй, худо! Бир содиқ бандангни бунчалар оёқ ости қилма-да, эй, худо!\nҲар не қилсанг қил, пушти камарли қил-да, эй, худо!..»\n«Мен эркакман. Унга қийин...»\nОтамиз ана шундай ўйга борди.\nОнамиз бўлса, тушлик олиб кела бермади.\nОтамиз оёғи уйига тортди. Уйига отланди.\nКелса, ҳовли бош-адоқ қулф бўлди.\nОтамиз ажабланди, отамиз ҳайронланди.\nОтини дарвоза устунига бойлади. Ўзи девордан ошиб ўтди.\nЯширинча жойлари бўлмиш носоз радио ичидан калитни олди.\nОшхонага кирди. Идиш-тобоқларни бир-бир очиб кўрди. Тўнтариқлик тобоқ остидан бир лаъли тобоқ палов топди.\nТок вайиши остига гилам ёйди. Дастурхон ёйди.\nЧинни косада шакароб қилди. Чой дамлади.\nЧордана қуриб ўтирди. Пиёладай-пиёладай юмалоқлаб палов еди.\nШу вақт, кўчада от дупурлади. Девор узра шўро котиби юз берди.\n— Ассалому алайкум, Қоплон ака! — деди котиб.\n— Ваалайкум-ваалайкум! — деди отамиз.\n— Яхшимисиз, димоғлар чоғми?\n— Шукур-шукур, бинойидай. Ўзингиздан сўрасак?\nКотиб шундай дея, кўз қири билан тобоқдаги паловга қаради. Оғзи палов таъмини туйди...\nДевордан ошиб ўтмоқчи бўлди. Яна тағин, ниятидан қайтди.\nКимсан, қишлоқ шўроси котиби! Кимсан, шўро вакили! Уй хўжаси таклиф қилар?\nКотиб ана шундай ўйга борди.\nОтамиз хотиржам-хотиржам палов еди. Котибга қайрилиб-да қарамади!\n— Бизга қоровулликка ўтаман деб, бормадингиз? — деди котиб.\nОтамиз ошам юдмалоқлаб-ошам юмалоқлаб, жавоб берди:\n— Энди, ука, сўнг-сўнг ўйлаб қарасам, олиснинг паловидан, яқиннинг шўрваси яхши экан!\nКотиб паловга тамшаниб-тамшаниб қаради.\n— Ҳа-а-а! — деди котиб. — Олдигинангиздаги паловгинадан дейсиз-да?\n—Ўзгинангиз еяётган зиғир мойликкина паловгинадан дейсиз-да?\n— Ўзимиз еяётган зиғир мойлик эмас, пахта мойлик палов.\n— Ҳа-а-а!.. — Пахта мойликкина паловгинаям яхши...\n— Шундай-шундай. Бай-бай-бай! Ўзиям, паловмисан-палов бўлибди-да.\nКотиб бир тескари қараб олди.\n— Ҳа-а-а-, майли... — деди котиб. — Икки йиллик томорқа солиғини тўламабсиз. Солиқчи бўлса касал. Буёғи, раёндан бўл-бўл қиляпти. Шунга ўзим келиб эдим.\n— Бинойи-да, бинойи, — деди отамиз. — Энди, ука, гапнинг ўнақайини айтсам, менда пул йўқ! Менга пул нима керак? Адирда магазин бўлмаса, бозор бўлмаса...\n— Унда қайтамиз?\n— Пулнинг бари аёлимизда! Аёлимиз бир ёққа овул қидириб кетди. Овуллаб келсин, оғзингиздан чиққанини беради!\nОтамиз ошамни катта-катта олди.\nМарҳумлар ҳақини ейдиган одам билан бир тобоқдан палов еб бўладими? Бўлмайди, бўлмайди! Макруҳ, макруҳ!\nКотиб, амални пеш қилиш фойдасизлигини билди. Энди ўзга йўлга ўтди.\n— Биласизми-йўқми, сағал уруғчилигимиз бор... — деди котиб.\n— Биламан, ўнгирнинг учи...\n— Ия, ўнгирнинг учиям уруғ-да!\nОтамиз косадаги шакароб сувдан ҳўплади. Паловга янада иштаҳа билан қўл узатди. Ўзига ўзи марҳамат этди:\n— Катта-катта олинг-э, Қоплонбой-э!\nПалов борган сайин камайиб борди.\nКотиб елкасидан нафас олди, котиб қилтиллаб ютинди.\n— Минг қилсаям, уруғ уруғ-да, қоплон ака,— деди. — Эт билан тирноқни айириб бўлмайди...\nПалов бир чети жар бўлиб, шу тарафга ағнаб тушди.\nОтамиз билагидан мой оқди. Билагини ялаб-ялаб, лабларини чапиллатди.\nКотиб-да тишини сўриб, лабларини чапиллатди.\n— Томир тортади... — деди.\nПалов ўртасида иссиқ бўлди.\nОтамиз паловни бармоқлари учи билан титиб-титиб ташлади. Табоқдан палов иси анқиди.\nАй, палов иси, палов ислари-ай!..\nКотиб чуқур-чуқур нафас олди. Димоғи роҳатланди!\nПешонасини қашиган бўлди-да, бармоқлари орасидан паловга қаради.\nПалов борган сайин озайиб борди...\n— Бўлмаса, қоровул бўламан деганлар кўп эди, — деди котиб. — Барини қайтардим. Сизга хўп дедим...\nОтамиз пиёлага чулдиратиб-чулдиратиб чой қуйди. Иссиқ-иссиқ чой ичди. Хўр-хўр чой ичди.\n— Эй, худо, ўзингга шукур-э! — деди.\nКотиб тобоққа қаради. Табоқдаги паловдан асарда қолмади!\nОтамиз палов тагида қолмиш мойни ичди. Тобоқни ялаб-ялаб қўйди.\nЎзига-ўзи фотиҳа ўқиди.\nТағин чойдан босиб-босиб ичди.\nҚадларини ростлади. Тишларини ковлади. Кекириб-кекириб, ўтирди.\n— Худога шукур-э!.. — деди.\nКотиб девордан қўлини олди. Отига аччиқ-аччиқ қамчи босди.\n— Одам кўрганим ёлғон экан-а!.. — дея куюна-куюна кетди.\nОтамиз энди ишига отланаётиб эди, онамиз кириб келди.\nОтамиз, онамиз юзига қайрилиб-да қарамади...\n— Қаёқларда юрибсан? — дея тўнғиллади.\nОнамиз калиши учи билан ер чизди.\n— Денов бориб эдим... — деди.\n— Деновда пишириб қўйибдимикин?\n— Аёллар, балиқ еб келамиз дея, юр-юр қилди...\n— Аёлимиз балиқ еб юрсин, биз бу ёқда оч ўтирайлик!\n— Тушгача келаман деб эдим, автобус ҳаяллаб қолди.\n— Энди, Москвага бор! Кейин, Ленинградга!..\nОтамиз зарда билан отланди.\nШоймардон ферма мудир ўғли қўлини ҳалоллади.\nТўшакда ётмиш ўғил кўнмади. Юзини гоҳ ўнг тарафга, гоҳ чап тарафга буриб йиғлади.\nЎғил қабатида тиззалаб ўтирмиш уста Мажид асбоб-анжомини ҳозирлади. Ўткир паккисини кафтида қайради.\n— Қўрқма-е! Чибин чаққандайин ҳам бўлмайди! — дея далда берди уста Мажид.\n— Чибинди қўйинг, шамол эсиб ўтгандай бўлади!— деди уста шогирди.\nҚоплон отамиз ўғилчага пул узатди.\n— Ма, тарлон от ол! — деди.\n— Ана, бойиб кетдинг!\n— Менга берганларида жон-жон деб кўнардим!\n— Шунча пулгаям йўқ дейсанми? Унда, тур, ўзим ётаман!\nНурали бобо шундай дея, тўшакка талпинди.\n— Уста бова, мен ётайин!\n— Қўйинг-э, ўзи ётади!\nЎғил теваракка аланглади. Одамлар юзи жиддий бўлди. Бири қўйиб бири, унинг ўрнига ётайин, дея интилди.\nШунда, ўғил тинчиди.\nЎғил оғзига тандир нон тутдилар.\n— Тишла, тишла! — дедилар.\nЎғил нон тишлади.\nУста руҳий санъатини қўллади. Ўғилни гап билан чалғитди. Ўғилни хотиржамлатди. Пайт пойлади...\n— Ай, яша! — деди. — Неча пулинг бор? От олсанг мениям миндирасанми-йўқми? Балли! Қоплон бованг чин айтади, от олсанг Тарлонидан ол!.. Ҳуйдар-ҳуйда-а-ар!..\n— Ҳуйдар-ҳуйда-а-ар!.. — жўр бўлди одамлар.\nЎғил нонни жон-жақди билан тишлаб... узиб олди! Унсиз-унсиз йиғлаб қўя берди.\nУста кесик жойга куйдирилган пахта кулини босди. Устидан букилмайдиган дўппи қоплаб қўйди.\nҚоплон отамиз ён уйга кириб ўтирди.\nШоймардон ферма мудирнинг тўхтамишлик мол дўхтир ошнаси келди.\nИчкарилади. Қўли ҳалолланмиш ўғлон билан сўрашиб келди.\nБарча билан кўришди. Тўрлаб ўтирди. Ўнг тарафдан битта-битталаб сўрашди. Гал учинчи одамга келди.\nҚоплон отамиз сергакланди. Эшикка қараб-қараб қўйди. Бошини қуйи эгди. Дастурхон четини қайириб ўйнади. Чойнак қопқоғини шиқиллатиб-шиқиллатиб очиб-ёпди.\nГал Қоплон отамизга келди.\nМеҳмон, қўли кўксида сўраб бошлади:\n— Яхшимисиз, ака...\nОтамиз қўлини кўксига қўйди.\n— Шукур-шукур, — деди.\n— Бола-чақалар ўсаяптими?\n— Невара-чеваралар катта бўлаяптими?\n— Чопқиллаб-чопқиллаб юришибдими?..\nОтамиз қўли кўксида бўлди. Эгик бошини ирғаб ўтира берди.\nОтамиз тўй-тўйлаганлари, еган-ичканлари бурнидан чиқди!\nОтамиз уйига ёниб-ёниб келди!\nНимага энди, фақат бола-чақани сўрайди?\nНимага манави данғиллама уйини сўрамайди? Муҳташам ҳовлисини сўрамайди? Кўкракдор отини сўрамайди?\nТўда-тўда қўйлари бор. Қўша-қўша моллари бор. Қўйлари йилма-йил қўзилайди. Моллари йилма-йил бузоқлайди. Нимага мол-ҳолини сўрамайди?\nБоғлари ҳар йили беш юз килолаб майиз беради.\nНимага майизларини сўрамайди?\nЎзи ҳамиша отдай бўлиб юради. Тани-жони соғ бўлиб юради. Ишласа, иккита-учта эркакнинг ишини қилади. Мўл-кўл меҳнат ҳақи олади. Нимага буларни сўрамайди?\nУзала тушиб ухламиш онамизга қаради. Жағ суяклари бўртиб-бўртиб қаради...\nБирдан.. онамиз билагидан олиб, отиб юборди!\nОнамиз мисоли тўрва халтадай учиб, юзлари билан юк-ёпга бориб ўрилди. Шундай зарб билан урилди... Зарбидан кетига чалпак бўлиб йиқилди...\nОнамиз довдираб қолди, онамиз эсанкираб қолди.\n— А-а-а... — дея, заиф ҳам қалтироқ овоз берди.\nСапчиб туриб ўтирди. Кафтлари билан яланг бошини ёпди. Энтикиб-энтикиб нафас олди. Қўрққанидан чирилламоқчи-да бўлди.\nОжизона овоз билан, ёлворувчи овоз билан:\n— Мен бу кишига нима қилдим... — дея шивирлади.\n— Нимага ухлайсан?\n— Ҳамма ухлайди-ку...\n— Сенга ким қўйибди ухлашни!\n— Сенга ухлашни ким қўйибди деяпман? Айт! Айтмайсанми, айтмайсанми!..\nОтамиз, онамиз яланг бошидаги қўлларини силтаб ташлади. Сочларини билагига ўраб олди.\nОтамиз чап қўли онамиз бўғзига борди...\n— Хрр-хрр-хрр... — этди.\nОтамиз панжалари тағин-да ботди-ботди...\nОнамиз ияги юқорилади. Тағин юқорилади... Кўзлари жон беражак бузоқ кўзларидай олайиб-олайиб борди.\nОнамиз кўз қорачиғлари йўқолиб қолди! Оқлари кўпайиб қолди!\nОтамиз сесканди... Қўллари бўшашди...\nКетига қарай-қарай, ташқарилади. Зинапояда ҳайкалдай турди. Энтика-энтика, оламга қаради...\nОлам бир ҳовуч! Қишлоқ чолдевор! Кенг юзли ҳовли товуқ катаги!..\nОбтовада қўлига сув қуйди.\nҚўлига сув юқмади. Сув бармоқлари орасидан қумдай тўкилиб кетди.\nСуви йўқдир, деган ўйда обтова қаърига қаради. Эти совуқда жунжикмиш одамдай сесканиб бош кўтарди.\nОбтова балдоғини маҳкам ушлаб қотиб қолди. Обтовани отиб юборишини-да, ушлаб туришини-да билмади.\nОбтова қаъри поёнсиз сув бўлди. Сув қаъридан бир одам отамизга бақрайиб қараб турди. Бақраймиш юз важоҳатли бўлди...\nОтамиз михдан қамчини олди. Отига қараб юрди.\nОт арқонини эгар қошига ўради. Сапчиб отланди.\nДарвозадан энкайиб ўтди. Қоровуллигига йўл олди.\nҚоровуллигида отини йўнғичқапояга қантарди. Чайласига қараб юрди.\nАриқ бўйида ёввойи боғ гулларига дуч келди. Энкайди, гулларга димоғини қўйди. Димоғи бўй пайқамади!\nГуллар гул эмас, тикон. Тикон учига қистириб қўйилмиш қизил қоғоз!\nОтамиз афтлари буришди. Йўлида давом этди. Адирлади.\nЧайлада гиламга тўкилмиш чайла хас-чўпларини қоқди. Кўрпача ёйди.\nТахлоғлиқ кўрпачаларга орқа бериб ўтирди. Оёқларини узатди.\nЛиппасидан носқовоқ олди. Носқовоқ остига чертиб-чертиб, кафтига нос тўкди. Оғзини осмон қилиб, танглайига нос отди.\nЛабларини чўччайтирди. Нос юқи кафтини сонига артиб-артиб олди.\nКетига чалқайди. Ҳароммағзи билан кўрпачага суянди. Телпагини пешонасига қўндирди...\nШу ўтиришда ўтирди-ўтирди... нос элитди... кўзи илинди...\nТоғни қора булут босди. Булутлар бағрида сонсиз тасмалар тортилди: тоғга ёмғир ёғди.\nҚоп-қора булутлар тобора пастлади. Қирлар булут ичида қолди.\nОтамиз адири-у қирлар қоқ оралиғида бўлди. Отамиз мисоли жар оралиғида, улкан тош устида ўтирди.\nЖар тубсиз бўлди...\nОтамиз ҳадемай ана шу жарга тушиб кета- ди. Тушиб кетишини биров-да билмайди. Биров-да сўраб-суриштирмайди. Ном-нишонсиз йўқо-лади...\nКими-да сўрайди? Кими-да суриштиради? Кимида эслайди?..\nОтамиз овози борича бақиради. Қўлларини узатиб бақиради.\nКими-да овоз беради? Қирларми? Қирлар акс садо беради. Майна қилмишдай, отамиз овозини қайтаради.\nОтамиз қўллари шалвираб қолади. Энди, ёлғиз таянчи бўлмиш, ёлғиз илинжи бўлмиш аёлини чақиради.\nҚоп-қора булутлар Арчакўтал чўққиларини чалиб кетди. Телевизор стансия, Тўхтамиш това қирлари-да кўринмай қолди. Булут катта лалми чўққиларини-да босди.\nШунда... шунда, булутлар орасида бир чол пайдо бўлди. Чол уст-бошлари оппоқ бўлди. Соқоллари-да оппоқ бўлди.\nОстидаги эшаги-да оппоқ бўлди. Тақимида узун ҳасса бўлди.\nОтамиз чолни қаердадир кўргандай бўлди. Ўйлаб-ўйлаб, эслади: баргга борганда кўриб эди.\nОтамиз кўнглига таҳлика тушди: «Ким бўлди, бу мўйсафид?» дея ўйлади.\nБулутлар аро момақалдироқ қарсиллади. Айқаш-уйқаш тасмалар ёниб-ўчди: яшин чақнади.\nОтамиз сесканиб тушди.\nЧол парвойига-да келмади. Чол яқин келди. Юзлари яққол бўлди.\nОтамиз чолдан кўз узмади. Кўнглидаги таҳликалар тарқала борди.\n«Ким бўлди экан, бу мўйсафид? Самад бобомикин? Унинг эшаги қора эди-ку? Қарши махсуммикин? Йўқ, махсум эшакни бефаросат ҳайвон деб минмайди».\nОтамиз ўйлаб ўйига етди... Сесканди... Ёқа ушлади...\n«Ё, қудратингдан! Чинингми шу?»\nИчида калима қайтарди. Чолга янада синчиклаб тикилди.\n«Кўриниши айтиб турибди. Шундай бўлса-да, шошмаган маъқул. Ким билади, кўзимга шундай кўриняптими. У кишида барчага аён белги бўлади. Шундан билса бўлади».\nОтамиз сапчиб турди. Чолга пешвоз юрди. Қўли кўксида бўлди.\n— Ваалайкум, болам, ваалайкум! — алик олди чол. — Ўтир, туриш даркор эмас, ўтир. Мен бир йўловчи одамман. Хўш, болам, адирлардан кетмай қолдинг, нима, бирор сеҳри борми?\nОтамиз чолга синчиклаб-синчиклаб тикилди. Аниқ бир фикрга келолмади.\n— Сиз Самад бова эмасмисиз? — деди.\nЧол рад маъносида бош чайқади.\n— Ҳа-а, билдим, билдим! — деди отамиз. — Сиз Ҳасан миробсиз. Тоғдан сув ёқалаб келаяпсиз. Тошлоқда сел келишидан қўрқиб, қир ошиб келаяпсизми?\nЧол қаҳ-қаҳ урди.\nБулутлар, адирлар кулгидан зириллаб кетди.\nЁмғир қиёлаб-қиёлаб ёғди.\nЯшин тўлқинланиб-тўлқинланиб чақнади.\n— Бўлмаса, кимсиз? Айтинг-да, одамни қўрқитмай!\nОтамиз чол қошига келди.\nЧол олис боғлар, пахтазорларга ўйчан боқиб турди.\n— Қани, омонмисиз, эсонмисиз..\nОтамиз шундай дея, чол қўлини кафтларига олди.\nЧол сесканиб қўл тортди.\nОтамиз чолни таниди: ҳазрати Хизр бобо! Боиси, бошмалдоғида суяги йўқ! У кишининг бошмалдоғи суяксиз бўлади!\nҲазрати Хизр бобо одамзод мушкулини осон қилажак, ҳожатини чиқаражак эзгулик пири!\nОтамиз ўзида йўқ қувонди! Дардига даво топишдай бўлди! Энтикди! Яйради!\nАна ўша зот, ана! Шу зотнинг бир оғиз сўзи!\nНима учун шу зотни вақтлироқ йўқламади?\nАна, охири ўзлари йўқлаб келди! Ўзларига ўзлари айтган-да, борайин, шундай бир куйган бандам бор, дардига қулоқ солайин, деган-да!\nҲазрати Хизр айтсалар, йўқдан бор бўлади!\nҲазрати Хизр бобо оғриндилар.\n— Мен йўлиққан одамлар ичида энг номаъқули сен бўлдинг, — дедилар.\n— Мен нима қилдим, ҳазрати Хизр боважоним? — деди отамиз.\n— Қўл узатиб, одобсизлик қилдинг.\n— Айбимдан ўтинг, ҳазрати Хизр боважоним, айбимдан ўтинг!\nОтамиз теваракка аланглади. Теварак овлоқ бўлди.\nУмрида биринчи марта... биринчи марта... инсон олдида тиз чўкди!\nКафтларини инсонга чўзди. Ёноқларидан маржон-маржон ёшлар сизди...\nДардини ёриб-дардини ёриб қўя берди:\n— Ҳазрати Хизр боважоним! Садағангиз кетайин, ҳазрати Хизр боважоним, мени авф этинг! Мен табиб деб чопдим, фолчи деб чопдим, нодон-лик қилдим, кўрлик қилдим! Авф этинг, ҳазрати Хизр боважоним! Аслида сизни йўқлашим даркор эди! Мен қаёққа боришимни билмадим-да, қаерда экани- нгизни билмадим-да, ҳазрати Хизр боважоним! Қола берса, ҳузурингизга боришга ҳаддим сиғмади! Мен бир фақир одам бўлсам, қандай-да бораман! Энди, овора бўлиб ўзингиз келибсиз, боважоним! Қуллуқ, боважоним, қуллуқ! Ҳазрати Хизр боважоним, мен бир шўрпешона бандаман! Тирноққа зорман! Эшитяпсизми, тирноққа зорман! Нима тиласангиз тиланг, манави чопонимгача сотаман, айтганингизни айтгандайин бажо келтираман! Менга бир фарзанд берсангиз бўлди, ҳазрати Хизр боважо-ним!..\n— Менга мол-дунё даркор эмас...\n— Унда, менга бир фарзанд беринг, ҳазрати Хизр боважоним! Дунёдан қўли очиқ кетмайин, ҳазрати Хизр боважон! Майли, бизга биттагина Хушвақт бўлса-да бўлади! Фақирга палов! Биласизми-йўқми, Хушвақт йўлида кўзимиз тўрт, ҳазрати Хизр боважоним!\n— Дунёдан кўп нолий берма...\n— Бизни бу дунёга боғлаб қўйган эмас, ҳазрати Хизр боважоним! Бир кунмас-бир кун танамиз совийди. Шунда, ким бизнинг иси чироғимизни қилади? Ким отамлаб йиғлайди? Ким энамлаб йиғлайди? Биров, ҳеч бўлмаса бировгина отамлаб йиғласа экан, бировгина энамлаб йиғласа экан, ҳазрати Хизр боважоним!\n— Борига шукур қил.\n— Изидан ўғил қолдириб, отаси учун мотам туттирмаган эркак, эркак бўптими! Орқасидан қиз қолдириб, энаси учун қора кийдириб, аза очдирма-ган аёл, аёл бўптими! Дунёга келдим деб юрмасинлар. Ҳазрати Хизр боважоним! Кўпга берган тирноқни биздан-да дариғ тутманг! Менга раҳмингиз келмасада, энасига раҳмингиз келсин, Ҳазрати Хизр боважоним! Пошикаста куйиб-куйиб, адойи тамом бўлди, ўлик бўлиб гўрда йўқ, тирик бўлиб тўрда йўқ, ҳазрати Хизр боважоним!..\n— Мен сенга фарзанд берганман...\n— Берганингиз йўқ, ҳазрати Хизр боважоним, берганингиз йўқ! Сиз мени биров билан адаштиряпсиз, ҳазрати Хизр боважоним! Уста Қулматга келбат бераман, ўша деяётгандирсиз-да? Чин, уста Қулматда фарзанд бор, олтита! Менда бўлса, бировда йўқ, ҳазрати Хизр боважоним!..\n— Қандай отасанки, ўз фарзандингни билмайсан? Ҳали кўп-кўп фарзанд бераман.\n— А? Кўп-кўп фарзанд бераман дедингизми? Қачон-қачон? Қуллуқ, ҳазрати Хизр боважоним, қуллуқ! Қани эди, кўп-кўп бўлса! Ўнта бўлса ўрни бошқа, қирқта бўлса қилиғи, ҳазрати Хизр боважоним!..\nҲазрати Хизр бобо кўздан ғойиб бўлдилар.\nБоғотда одам оёғи тинди.\nОтамиз қоровуллигидан қайтиб келди.\nОнамиз чаппа бурилиб йиғлади.\n— Кўрган куним қурсин... — деди.\nОтамиз бетини олиб қочди.\n— Йиғлама-е... Мен сенга нима қилдим... — деди.\nОнамиз айтиб-айтиб йиғлади:\n— Шу бўғганида ўлиб кета берсам бўлмасмиди...\nОтамиз талмовсираб туриб олди.\n— Мен бўғдимми? Мен-а? — деди. — Одамга туҳмат қилма-е, мен адир-да эдим.\n— Бўлмаса ким? Робия ҳамсоянинг эркагими?\n— Сени бўғдимми? Сени-я? Қачон-қачон?\n— Дарди чипқон, қачон-қачон!..\n— Шу гапингга номаъқулнинг нонини ебсан. Мен ҳозиргина боғотдан келдим.\n— Шу кишининг эси жойидами ўзи?\n— Эсим жойида, ҳа, эсим жойида...\n— Эси жойида бўлса, шуйтадими?\n—Бўлди-бўлди. Ундан кўра, суюнчини чўз...\nОтамиз бўлиб ўтмиш гапни айтиб берди.\nАйта-айта, шипларга қараб жилмайди, деразаларга қараб жилмайди!\nШўрвани-да жилмая-жилмая ичди!\n—Ҳа-а-а, бешик-мешигинг борми ўзи, момоси? — деди.\n— Бешик нима қилади...\n— Э, ҳали бешигинг йўқми? Унда, шу бозор Денов бориб келганим бўлсин!\n— Ҳали вақтли.\n— Вақтлиси бўптими, эҳтиёт-да.\n— Мен ўзим айтаман...\n— Ҳа-а-а-, сенинг гапинг жуфт, момоси...\nОнамиз юраги ўйнади, онамиз кўнгли айниди.\nҚўллари юзини оғзига тутди. Осмонга қараб-қараб эснади:\n— А-а-ауф, -а-а-ауф!..\nОтамиз эснашди ўзича тушунди. Ўзида йўқ суюнди.\n«Ана, ҳазрати Хизр бовамизнинг марҳамати, ана!» дея хаёлланди отамиз.\nОтамиз онамизга сипориш қилди.\n— Энди, ўзингни оғир ишлардан тий, — деди. — Хафагарчиликлардан сақлан. Тўйиб-тўйиб ухла. Кўнглимда сен учун атаб юрганларим бор. Куни келсин, айтаман.\n— Нима экан, у?\n— Ҳали-ҳозир айтмайман. Куни келса, айтаман.\n— Айтсин, ҳозир айтсин.\n— Йўқ, бўлмайди. Айтсам, сен бировга айтиб қўясан.\n— Айтмайман, айтсин, айтмайман.\nОтамиз деразага қараб-қараб:\n— Қўшиқ айтиб бераман, — деди сокин.\nОнамиз ҳайрондан-ҳайрон бўлди.\n— Қўшиқ айтиб бераман, дейман... — деди, тағин-да сокин-сокин.\nОнамиз оғзини ушлаб кулди.\n— Шу киши қўшиқ айтадими? — деди.\n— Шу киши-я?\n— Э, бизга нима қипти?..\nОнамиз болишга юмалаб кулди.\nОтамиз адирларга сиғмай қолди!\nЙўлда ҳориб қолади дея, онамизга тушлик ташиттирмади.\nЎзи келиб кетар бўлди.\nБўлар-бўлмас гаплар айтиб, онамизни кулдириб-кулдириб турди.\nКунлар кетидан кунлар ўтди, тунлар кетидан тунлар ўтди.\nОтамиз тун чироғини ёқиб ётди.\nУй нимқоронғи бўлди.\nОтамиз чалқанчадан ёнбош бўлди. Онамизга ўгирилди. Билагини онамиз бўйни остидан ўтказди. Онамиз юзларини қучоғига олди.\nОтамиз чап қўли Хушвақтнинг илк... илк бешигига кетди. Қўли бешик бўйлаб юрди, бешик узра юрди. Бир юқорилади, бир пастлади.\nКафти мулойим-мулойим оламни қайта-қайта силади. Силади-силади, бир манзилда оёқ илди... Йўқ, йўқ...\nКафти тағин қуйилади-юқорилади. Ўнг-у чапга бориб келди. Кафти югурди, кафти елди, кафти излади... Йўқ, йўқ...\nОтамиз илк бешикка қўлини юзини тутди. Бор эътиборини, бор диққатини қўли ихтиёрига берди. Юрагини қўли юзига жо қилди... Йўқ, йўқ...\nЎнг қулоғини онамиз кўкраклари остига қўйди. Нафасини ютди. Бир лаҳза қотиб қолди.\nҚулоғи остида онамиз юраги дук-дук урди...\nИлк бешик бор! Тўққиз ой-ю, тўққиз кунлик мулойим олам бор!\nХушвақт йўқ, Хушвақт!\nОтамиз ҳафсаласи пир бўлди... Онамиз юзига юзини қўйди...\nОнамиз пиқ-пиқ йиғлаб қўя берди.\n— Йиғлама, бўлади. Ҳазрати Хизр бовамиз айтдилар-ку...\nОтамиз шундай дея, ўзини-да, онамизни-да овутди.\nОнамиз отамиз билан тағин-да жипсроқ ётди. Соқолларига юзларини силади.\nОлис айрилиқдан кейин кўришмишдайин, бағридан қўйиб юбормади.\nОлис соғинишдан кейин кўришмишдайин, бот-бот ўпди.\nЭркалатишлардан армони қолмади...\n— Эртага бозорлаб келмайдими?\n— Бозорлаганим бўлсин!\nОнамиз саҳар маҳали отамизни уйғотди.\nОтамиз бозор отланди.\nОнамиз зим-зиё оламга боқди...\nОй ҳали туғмади. Шу боис, олам зимистон бўлди. Онамиз ой туғажак тарафга қараб турди-турди-да... ўзини ойга менгзади, тақдирини оламга менгзади!\n«Ой-да мендайин туғмади. Олам-да тақдиримдайин зим-зиё бўлди...» дея ўксиди.\nОнамиз отамиз билан хўшлашди.\n— Майли, хуш борсин-хуш келсин, — деди.\nОтамиз зим-зиёга сингиб кетди.\nОнамиз дарвоза қиррасига пешонасини қўйди. Ўксиб-ўксиб йиғлади...\nКўчада эчки маъради.\nОнамиз қайрилиб қаради.\nЭчкилари кўчага тизилиб чиқди.\nОнамиз эчкиларни ичкари қайтарди. Дарвозани ичкаридан занжирлади. Занжирдан чўп ўтказди.\nСупага келиб ўтирди. Пешонасини тиззаларига қўйди.\nБари гап Термизда ҳал бўлди.\nЎшанда дўхтир онамизга бор гапни айтди. Отамизга айтмиш гап... тескарисини айтди!..\nОнамиз дўхтир гапига ишонмади. Отамиздан пинҳона Денов дўхтирларига борди. Ўзини синчиклаб-синчиклаб қаратди.\nДенов дўхтирлари-да Термиз дўхтирлари айтмиш гапни айтди.\nОнамиз отамизга билдирмади. Аёллар билан Деновдан балиқ еб келдим, деди.\nОнамиз ичига ютиб юрмиш дардлари ўша кундан эътиборан кўзларида балқиб қолди.\nЮракни яширса бўлади. Боиси, юрак кўринмайди. Юрак жамики дардларни пинҳон тутади.\nАммо кўзларни яшириб бўлмайди. Кўзлар ўзини ўзи фош этади.\nШундай бўлса-да, отамиз пайқамади!\nОтамизга очиқ-ойдин айтсинми? Қандай айтади? Айтиш, ўзини ўзи инкор қилиш бўлади! Аёллик шаънини йўққа чиқариш бўлади!\nКейин аёлман деб юрмаса-да бўлади!\nМабодо айтса, гап чиқади, элга ёйилади...\nЙўқ, икки дунёда-да айтмайди!\nУ бир эркак, зўр бир эркак бахтини боғлаб юрибди!\nЭркак ҳадемай элликка киради. Эркак орзуларга тўла, эркак умидларга тўла!\nЭркак тинимсиз елиб-югуради, эркак интиқ бўлиб қарайди, эркак излайди! Кўнгил мевасини излайди! Шу мевани топажагига ишонади, қўлига олиб ўйнатажагига ишонади! Юзларига, бағирларига босажагига ишонади!\nАна, эркак бешикка кетди! Ҳадемай, бешик кўтариб келади!\n«Момоси, мана, Хушвақтнинг бешиги...» дейди.\nАниқ шундай дейди!\nОнамиз бўлса... алдайди! Кўра-била туриб алдайди, ёнма-ён ётиб алдайди, кўзларига тик қараб алдайди!\nКимни алдайди? Умрида кўз очиб кўрмиш суюклидан-суюкли одамини алдайди!\nТонг таги оқариб-оқариб кела берди.\nОнамиз молхона тарафга юрди.\nМол-ҳолларга қаради. Сигир соғди. Бузоқ эмизди. Мол-ҳолни подага ҳайдади.\nҚўшиқ айтиб-айтиб соғмиш моллари, хўш энди!\nОнамиз катак оғзида турмиш тошни олди.\nКатакда ётмиш товуқлар ҳадеганда чиқа бермади. Ичкарида қурқ-қурқлаб тура берди.\nОнамиз энкайди. Катак ичига қаради.\nМояк тугиб бермиш товуқлари, хўш энди!\nОнамиз ошхонада хиёл турди. Теваракни қаради. Сирғалиб тушмиш докани тағин тобоқларга ёпди. Тағин тушиб кетмасин дея, дока бурчларини тобоқ остига бостирди. Таом юқи идиш-тобоқларни қатрон қилиб ювди.\nКелин бўлиб, ўт ёқмиш ўчоқлари, хўш энди!\nКелин бўлиб, мой томизмиш қозонлари, хўш энди!\nОнамиз тандир бошига келди, рўмоли учларини елкаларига ташлаб энкайди. Тандирга қаради. Тандирга суёғлик оташкуракни олди. Оташкурак билан уюм-уюм тандир кулини олди. Тандир оғзини ёпиб қўйди.\nКелин бўлиб нон ёпмиш тандирлари, хўш энди!\nОнамиз эшик-орани супурди. Уй шипларида осилиб турмиш қора қурумларни олиб ташлади. Деразаларни ярақлатиб артди. Уйларни супуриб-сидирди. Юк-ёпларни келиштириб-келиштириб тахлади.\nКелин бўлиб келмиш уйлари, хўш энди!\nОнамиз зинада чўнқайиб ўтирди.\nТағин йиғлади. Ўпкасини босолмай йиғлади. Ҳиқ-ҳиқ йиғлади.\nОфтоб олмалар учини чалиб юборди.\nОнамиз рўмоли учлари билан бет-бошини ўради.\nДарвоза тараф юрди. Дарвозадан ташқарилади. Девордан бўйлади. Қадрдон ҳовлисига қаради. Сўнгги... сўнгги бор қаради...\nОҳиста-оҳиста юрди-юрди, тағин оёқ илди. Кетига қайрилиб қаради.\nШунда, изидан ияриб келмиш Олапар итини кўрди.\n— Қол, қол! — деди.\nОлапар беш-олти қадам қолди. Аммо, тағин ияриб келди.\nОнамиз оёқ илса, Олапар-да оёқ илди. Онамизга қараб-қараб тура берди.\nОнамиз ҳафсаласи пир бўлди. Йўлида давом этди.\nОнамиз тўлиб-тошиб одимлади, босар-тусарини билмай одимлади!\nПойидаги мана булар қатор-қатор уйларми?\nЙўқ, булар майда-майда оқ тошлар! Рангли-рангли кесаклар!\nОнамиз тошлар билан кесакларни янчиб-янчиб одимлади!\nМана булар нима? Теракларми? Тутларми?\nЙўқ, булар ногирон-ногирон гиёҳлар!\nОнамиз гиёҳларни эзиб-эзиб одимлади!\nҲай, бўй бермиш тоғларми?\nЙўқ, тоғлар эмас, йўқ! Булар болалар ўйнаяжак ҳаммомпиш уйлар!\nОнамиз ҳаммомпиш уйларни босиб-босиб одимлади!\nТоғлардаги қорлар... қоп-қора бўлди!\nБу вақт отамиз Қизилсув бўйига келиб қолди.\nЛойқа дарё ёқалади, саёқроқ кечув излади. Таваккал қилди, бир ёймадан от солди.\nДарё от қорнини ювиб-ювиб оқди.\nОтамиз кечувдан чиқди. Дарё бўйида жойлашмиш лойқўрғон сари кўтарилди.\nОтини қўрғон олди отхонага бойлади. Тароқи хуржунни буклаб-буклаб қўлтиқлади.\n— Бисмиллоҳи раҳмони раҳим! — дея бозор оралади.\nБозор тумонат одам бўлди. Қадам босадиган ер тахчил бўлди.\nҲавода кабоб, сомса, манти ҳиди анқиди.\nСонсиз овозлар қулоқни гаранг қилади. Ким гапиряпти, кимга гапиряпти, нимани гапиряпти, билиб бўлмади.\nБозор сонсиз чумчуқлар ғимирсиб чирқиллаётган уядай бўлди!\nОтамиз бозорчилар билан тўқнашиб-тўқнашиб юрди, туртиниб-туртиниб юрди.\nФавқулодда пиллачи агрономга дуч келди.\nАгроном отамизни кўриб-кўрмасликка олди.\nОтамиз агроном билагидан қўшқўллаб ушлади.\nАгроном ялт этиб ўгирилди.\n— Э-э, Қоплон ака! Бозорлабсиз-да? — деди.\nОтамиз қўлтиғидаги хуржунга ишора қилди.\n— Тирикчилик, ҳа, тирикчилик! — деди.\n— Ҳа-а, маъқул-маъқул!\nАгроном йўлида давом этди.\nОтамиз агроном кетидан қараб-қараб қолди.\n«Бефаҳм! Диплом бўлган билан, фаросат бўлмагандан кейин, қийин экан-да...» дея ўйлади.\nЙўлида давом этди. Майиз бозорини ёнлаб юрди.\nМайизчилар тизилиб ўтириб овоз берди:\n— Кеп қолинг. Ҳўжасоатнинг майизига!\n— Арзон қилдим, килоси ўн сўм!\n— Синонинг майизи шўр бўлади, Хўжасоатникидан қолманглар, мисол учун!\nОтамиз охирги гапни айтмиш Йўлдош қоровулни таниб қолди. Йўлини атайин қоровул олдидан солди. Қоровул олдида атайин оҳиста-оҳиста одимлади. Атайин қириниб-қириниб йўталди.\n— Йўлингиз унсин, Қоплон ака! — деди Йўлдош қоровул.\nОтамиз гўё, фавқулодда кўришиб қолмишдай, юзлари ёришди.\n— Э, ҳа, иним, бозорингиз унсин! — деди.\n— Айтганингиз келсин! Қани, бундайгина юрибсиз, мисол учун?\nОтамиз қўли билан хуржунни кўрсатди.\n— Тирикчилик, мана, тирикчилик! — деди.\n— Ҳозир йўл бўлсин, мисол учун?\nОтамиз... отамиз ниятига етди!\n— Шу, бешик бозорига бораяпман, Йўлдош иним! — деди.\n— Ана-ана! Буюрсин, буюрсин, мисол учун!\nОтамиз тағин-да очилди.\n— Қуллуқ-қуллуқ! — дея бош ирғади.\n— Айтгандай, тўнғич неварамизни кўраяпсиз-да, мисол учун?\nЙўлдош қоровул ўйланиб қолди. Бир нима демоқчи бўлди. Оғиз жуфтлади-да, яна тағин индамади.\n— Бир нима демоқчи бўлдингиз шакилли, иним?— сўради отамиз.\n— Энди, Қоплон ака, ёшингиз улуғ, сизга оқсоқолчилик қилиб бўладими, мисол учун!\n— Э, оқсоқолчилиги бўптими, айта беринг-да!\n— Мисол учун айтсам, эски бешик яхши, ака! Айниқса, серфарзандларнинг бешигини олсангиз, нур устига нур бўлади, мисол учун!\n— Унда, бешик олмаганингиз маъқул, дейсиз-да?\n— Ҳа-да! Мана, бизникини олиб туринг, мисол учун!\n— Унда, сизнинг айтганингизга юрдим, иним!..\nОтамиз изига бурилди.\nДўконларни айланди. Олмаса-да, айрим нарсалар нархини сўраб-суриштирди.\nДўконларни айланди-айланди, китоб дўконига келиб қолди.\n«Эҳ-ҳе-э-э! — деди ичида. — Бунча кўп қоғоз!»\nЭнди кетмоқчи бўлиб эди, ичкаридан бир қиз чиқиб келди.\n— Ҳа, бова, қандай китоб берайин? — деди.\nОтамиз, йўқ деган бўлиб бош чайқади.\n— Ўғилми, қизми? Неча ёшда?\nОтамиз кетишини-да билмади, кетмасини-да билмади. Нима дейишини-да билмади!\n— Ўғил! — деб юборди.\nҚиз токчадан катта китоб олиб узатди.\n— Мана шуни олинг, — деди.\nОтамиз китоб юзини томоша қилди.\nКитоб юзида улкан мушук чўнқайиб ўтирди.\n«Китоб ана шу мушук ҳақидадиров...» дея ўйлади.\nКитобни қайтиб берди.\nТурди-турди, ўйлаб қолди. Чиндан-да китоб олиб борса бўлмайдими? Хушвақт катта бўлса ўқийди-да?..\nОтамиз эшитган-билган китобларини бир-бир ёдга олди.\n— Шу, Кумушбибидан борми? — деди.\n— Қанақа Кумуш?\n— Ҳалиги, марғилонлик Кумушбиби.\n— Э, йўғ-э, ҳалиги... Отабекнинг қайлиғи-чи?\n— Ҳа-а, «Ўтган кунлар» денг. Бор, бор.\n— Шундан бер, Кумушбибидан бер.\nҚиз китобни топиб келди.\n— Отабек керак эмасми? — дея жилмайди.\n— Кумушбиби қаерда бўлса, Отабек-да шу ерда бўлади-да.\nОтамиз дўкондан чойхонага йўл олди.\nИкки кило қовурилган балиқ олди. Ярмини ўзи тушлик қилди. Ярмини қоғозга ўраб, хуржунга солди.\n— Аёлимизга, — деди ўзича.\nОтамиз ҳамсоя-қўлларникига овоз берди.\n— Ай, ҳамсоя, ўша ёқда бизники йўқми? — деди.\n— Бугун кўрмадик, — жавоб берди ҳамсоялар.\nБиров-ярим билан гап сотиб ўтирибди-ёв дея, ҳовуздан хабар олди.\nСупага чўнқайди. Аёли йўлига қаради. Дарвоза тиқ этса қаради.\nМоллар подадан қайтди.\nОтамиз тоқати тоқ бўлди.\nҚаҳр билан отланди. Қайноғасиникига йўл олди.\nОстонада отдан тушмай овоз берди.\n— Ай, бу ёққа бир қаранглар! — деди.\nИчкаридан аёл овоз берди.\nДеразадан тўкилмиш нурни бир соя кесиб ўтди.\nОстонада қайнагачиси қора берди.\n— Шу ёққа бизники келдими? — сўради отамиз.\n— Келди, қани, ичкариланг, — деди қайнагачиси.\nОтамиз: «ёмон хотиннинг уйи кўп, порахўрнинг гўйи кўп», дея узиб-узиб олмоқчи бўлди.\nАммо, аёли оғироёқ арафасида эканини ўйлади. Шаштидан қайтди.\n— Меҳмон деган қош қорайгунча ўтира берар экан-да. Рўзғор деганни-да ўйлайди-да...— деди.\nҚайнегачиси ичкарилаб қайтди.\n— Бормайман, деяпти, — деди.\n— Нима-нима дейди?\n— Бормайман, кета берсин деяпти.\nОтамиз отдан тушди. Отни дарвоза устунига боғлади. Ичкарилади.\nШу вақт деразадан тўкилмиш нурни тағин бир соя кесиб ўтди.\nГалдаги уй деразаси ёришди.\n— Қани? — деди отамиз.\n— Ана, нариги уйга ўтиб кетди, — деди қайнегачиси.\nОтамиз қайнегачиси кўрсатмиш уйга кириб кетди.\nХиёлдан кейин қайтиб чиқди.\nҚайнегачиси қошига келди.\nБоши билан онамиз ўтирмиш уйга имо қилди.\n— Анавига нима бўлди? — деди.\n— Гапирсам, миқ этмайди?\n— Ким билади. Эрталаб ўзи кириб келди. Энди уйимга бормайман, деди. Сўраб эдим, индамади.\n— Ё, бирон нима деб айнитдингизми?\nҚайнегачиси бир парда кўтарилди.\n— Ҳа, қайнсинглим кун сайин яшариб келаяпти! — деди. — Сиздан айнитиб, ўн саккиз яшар бўзболага бераман!\n— Бўлмаса, нимага бундай қилади?\n— Мен не биламан? Ана аёлингиз, ана сиз! Гаплаша беринг-да!\nОтамиз тағин онамиз олдига кириб кетди.\nБу сафар кўп қолиб кетди.\nБир маҳал, эшик қарсиллаб-қарсиллаб ёпилди.\nҚайнегачи деразадан ташқари қаради.\nҲовлида отланаётган куёвини кўрди.\nКавкабистонда ой балқиди.\nОйдин сутга чайгандай оппоқ бўлди.\n— Кўзларингга боқишларим... боқишларимизнинг ўзи бир достон, момоси. Бовужуд, шоирлар билмади, билса, элга ёярди... Мен сенга айтсам, момоси, боқишлар-да ҳали ўзимизники...\nЭнди қайтиб бўлмас олис бир олам...\n— Гоҳида атайин ўйда ўтираман, момоси, болалар мени йўқ деб ўйлайди, девордан ошиб киради. Зардолиларга чиқади, тўйгунича ейди. Қўйинларини тўлдириб кетади. Мен яйраб-яйраб қарайман... эшитяпсанми, момоси, бизнинг зардолиларни болалар еяпти, болалар! Шу, кўча юзларига-да мевали дарахтлар эксамми деяпман, момоси. Ўтган-кетганнинг оғзи тегади-да, болалар ейди-да...\nОтамиз ёлғиз яшади.\nАччиғи тарқалгунча аёли йўқлиги билинмади.\nАёлини қўмсаб-қўмсаб энтикди. Болишни бағрига босиб-босиб энтикди. Ҳовлини айланиб-айланиб энтикди...\nАёли хумор қилди!..\nОтамиз отланди. Йўлга тушди. Зим-зиё кўчалардан юрди.\nҚайноғаси девори олдида оёқ илди. Девордан бўйлади.\nЗим-зиё ҳовлига бот-бот қаради. Энтикиб-энтикиб қаради...\nАёли ҳавосини олиб-олиб қайтди...\nЎйлади-ўйлади, тоғасини қайноғасиникига юборди.\nТоғаси куйиниб-куйиниб қайтиб келди.\n— Кўр бўл, ҳа, кўр бўл! — дея ер муштлади. — Кўргина бўл!..\n— Оғзингга тош-э! — деди холаси.\nТоғаси тағин ер муштлаб-ер муштлаб куйинди:\n— Отанг раҳматлик айтди, энанг раҳматлик айтди, ажраш, турмушинг турмуш бўлмайди, деди! Айтганлари келдими? Мана, келди! Ўзингнинг умрингни ўзинг кўкка совурдинг! Уям ўйлаган-да...\n— Нимани ўйлаган-да? — деди отамиз.\n— ўйлаган-да, эркак одамнинг қайғуси болами, ўзим кетиб, пешонамни бир синаб кўрайин деган-да!\n— Кетса, кета берсин! — деди холаси. — Аёли топилади! Пўлат пичоқ қинсиз қолмайди!..\n«Ё, чини билан у шундай ўйга бордимикин-а?»\nОтамиз хаёлидан шу гап ўтди.\nЎтирди-ўтирди, дадил ҳам кесиб гапирди:\n— Бўпти, энди янги рўзғор қилганим бўлсин.\nТоғаси хеш-табор билан кенгашди, маслаҳатлашди.\nОтамизга аёл қидирдилар.\nИккита аёл топдилар. Икковини-да эри машина фалокатида кетибди.\nБири ўттиз бешларда, фарзандсиз бўлди. Бири қирқларда, қўш фарзандли бўлди.\nХоласи раъйкорчилик қилди.\n— Эшик кўрганни олма, бешик кўрганни ол! — деди. — Ойгул бинойи, фарзанди бор...\nТоғаси совчиликка йўл олди.\nАёл бўлмиш ота-онасини кўндирди. Аёл бўлмиш болаларини кўрди.\nБолалар бир-биридан суюмли бўлди!\n— Яхши бўлди, жиянимизга фарзанд бўлади, — деди тоғаси.\nОнамиз, отамиз янги рўзғор қилаяпти, дея эшитди.\nОнамиз куйиб-куйиб кетди!\nДераза токчасига тирсаклади.\n— Гўрга бўлса, менга нима... — дея пичирлади.\nКафтини иягига қўйди. Бошини чапга хиёл қийшайтирди, ташқарига тикилди.\nЮзлари лов-лов этди. Ёноқлари булк-булк учди. Кўкраклари ости ўпирилиб тушаётгандай бўлди. Ўпирилиш кўксини борган сайин қуйига босди.\nБуни оғриқ-да деб бўлмайди, ғашлик-да деб бўлмайди.\nГўё, кўкраклари остида зилдай бир нима ипда осилиб қолди. Борди-ю, иплар узилса, қоматини кўтариб турмиш зилдай нима ерга тушади, чил-чил бўлади...\nКўкраги остидаги зилдай нима бирдан тошдай қотиб қолди.\nОнамиз керишди. Шунда-да бўлмади.\nҚотиб қолмиш нима юмшаб-да кетмади, тушиб-да кетмади.\nОнамиз уқаламоқчи бўлди. Бармоқлари бориши билан кўкрак этлари пир-пир учди. Этлари ўзини олиб қочди.\nОнамиз энди бармоқларини олисроқдан олиб борди, авайлаб олиб борди. Кафти билан оҳиста-оҳиста уқалади. Кўзларини юмиб уқалади.\nКўкраклари остида бармоқлари соясини ҳис этди.\nНиҳоят, кўксини ғижимламиш зилдай нима қўйиб юборди.\nПешонасидан совуқ-совуқ терлар оқди.\nЎтирди-ўтирди, мийиғида кулди. Бир гапни маъқулламишдай, билинар-билинмас бош ирғади.\n— Уйланса, оқ бутум қора куярмиди... — дея пичирлади.\nАёл зоти аззанча ўзига тўқ бўлсин, еган-ичгани олдида бўлсин, аззанча серуруғ бўлсин, серавлод бўлсин, барибир... барибир, ўз оти ўзи билан... заифа бўлади!\nАёл зоти аззанча хўрликни кўтаради, аззанча таҳқирлашни кўтаради. Аммо «боши очиқ», деган гапни кўтаролмайди!\n«Ўнта ўғлим бўлмасин... чолим ўлмасин», демиш гап, аёллар юрагидан отилиб чиққан бўлади!\nБу дунёга кимни бойлаб қўйиб эди-да, аёл зотини бойлаб қўяди?\nДард бор, бош ёстиққа тегиш бор.\nАна шунда, суяб турғизажак танмаҳрам кунга ярайди. Ана шунда, оғизга сув томизажак танмаҳрам кунга ярайди.\nЭркак зоти ёмон бўлиб туғилмайди! Қарсак икки қўлдан чиқади!\nЎзи яхшилаб олади! Нима деса, хўп дейди! Қўлини косов қилади, сочини супурги қилади!\nМайли, болалари онамизни ўз онаси ўрнида кўрмаса-да, майли! Аммо онамиз уларни ўз боласи ўрнида кўради! Бир оначалик қарайди!\nУ киши ана шундай бир эркакдан умидвор бўлди!\nОтамиз қайноғаси дарвозасида оёқ илди. Узангидан оёқ олди. Отини етаклаб ичкарилади.\nИчкарида жамоа жам бўлди.\nОтамиз жамоа билан юзма-юз бўлди. Юган тутамлаб, дол турди.\nСалмоқлаб-салмоқлаб, аёли жавобини берди:\n— Икки талоқ! Бўлдими? — деди.\nДераза олдида ўтирмиш Оймомо онамиз ўз жавобини эшитди.\nОнамиз акаси музтар бўлиб қотиб қолди.\nҲамсоя-қўллар ачиниш ҳам қайғуриш билан бош чайқади.\n— Қайнсингилгинам умри хазон бўлди! Бошқа эркакка тушганида ҳалигача неварали бўларди!\nБу гапни онамиз янгаси айтди.\nҲамсоя-қўллар далда берди:\n— Тақдир-пешона экан-да, ким ўйлабди дейсиз...\n— Ҳали жойи чиқади!\n— Жойи чиқса, берамиз!\n— Ҳали қўчқордайин-қўчқордайин ўғиллар кўради!\n— Ҳали попукдайин-попукдайин қизлар кўради!\n— Тешик мунчоқ ерда қолмайди!..\nЎзини жуда-жуда ёмон сезди. Оёғи остида ер борми-йўқми, билолмади. Ўзини омонат сезди.\nМунғаймиш кўйи кетига қайрилди. Ердан кўз олмай от етаклади. Оҳиста-оҳиста одимлади. Ер сунгалаб-ер сингалаб одимлади. Мунғайиб-мунғайиб одимлади.\nБош кўтариш учун мажоли-да қолмади, ҳаддида қолмади! Бош кўтариш учун ботинолмади!\nИчкаридан тоғаси овозини эшитди.\n— Энди, бари худо тарафдан, қуда, — деди тоғаси. — Сиз ҳам, биз ҳам айбдор эмасмиз. Энди, келин бўлмиш юк-ёпларини олиб келиш учун борасизларда. Ўзим бошида туриб, ипидан игнасигача бўлиб бераман...\nОтамиз ер остидан кетига қаради. Юрак-бағри ҳаминқадар эзилиб-эзилиб кетди!\nҲамиша қайқайиб-қайқайиб юрмиш оти, ҳамиша кўкрак кериб-кўкрак кериб юрмиш оти... боши хам бўлиб-хам бўлиб қадамлади! Ерга тумшуқ бериб-тумшуқ бериб қадамлади! Ерга кўз тикиб-кўз тикиб қадамлади!\n«Ёмон бўлди, кўп ёмон бўлди, — хаёлланди отамиз. — Энди шуни, шу жонивор билмаса нима қипти?»\nОтамиз ҳадаҳалади. Дарвозадан ташқарилади.\nУзангига оёқ илди. Отига қамчи урди.\nОтамиз чайладан адоқлади.\nАдир адоғида қантарилмиш отини минди. Уйига йўл олди.\nДарвозани очди. Кўчада сочилиб юрмиш мол-ҳолларни ичкари киритди. Мол-ҳолга қаради. Отини охурига бойлади.\nҲовли ўртасида серрайиб қолди.\nҳовли зим-зиё бўлди. Милт этмиш шуъла бўлмади.\nИчкарилаб, уй чироғини ёқди. Кўрпачага чўзилди. Этиги қўнжидан қамчини олди-да, оҳиста-оҳиста этик қўнжига урди, кўрпачага урди, деворга урди.\nЁтиб ётолмади, ухлаб ухлолмади.\nБир қурбақа сапчиб-сапчиб келди. Деразадан тўкилмиш нурда тўхтади.\nНур, отамиз ғашини келтирди. Ичкарилаб, чироқни ўчириб келди.\nТок вайиши остида чўк тушди. Оёқларини чалиштирди. Жойлашиб ўтирди. Вайиш устунига яғрин берди. Бошини-да устунга қўйди.\nБоши узра назар солди. Қоп-қораймиш вайишга тикилди. Тикилди-тикилди, кўзлари илинди...\nХўрозлар қичқириғидан, бузоқлар маърашидан уйғонди.\nТобора ёришиб келмиш осмонга қаради. Мунғайиб-мунғайиб қаради. Ғарибона-ғарибона қаради...\nОтаси бор эди, отасига суянар эди. Отаси қазо қилди.\nАёлига суяниб қолди.\nОнаси бор эди, онасига суянар эди. Онаси-да кетди.\nТағин аёлига суяниб қолди.\nЭнди, ёлғиз суянчиғидан-да ажралди. Ёлғиз юпанчидан-да ажралди. Ёлғиз юпанчидан-да ажралди. Ёлғиз паноҳидан-да ажралди.\nТўрт тарафи қибла бўлиб қолди!\nЭнди... Манави устунга суяниб қолди!\nОтамиз отига қаради-юрди.\nҚўйлар емиш дардида отамизга суйкалди.\nОтамиз қўйларни туртиб-туртиб ташлади, жеркиб-жеркиб ташлади.\nОтини эгарлади, ташқари етаклади.\nДарвозани ташқаридан қулфлади. Эгар қошидан олди, узангига оёқ илди.\nОт шахдам-шахдам қадамлади.\nТонг еллари ҳур-ҳур эсди.\nОтамиз тегирмон олдидан йўл олди.\nТегирмон остидан шовуллаб отилмиш сув йўлни кўндаланг кесиб оқди.\nОтамиз кечувда жиловни бўш қўйди.\nОт бош кўтармай-бош кўтармай сув ичди.\n— Ассалому алайкум, Қоплон ака! — демиш овоз келди.\nОвоз қаёқдан келди, сув шовуллашида билиб бўлмади.\n— Мен бу ёқдаман, мисол учун! — деди овоз.\nОтамиз тегирмон супасида турмиш Йўлдош қоровулни кўрди.\nҚоровул бел боғидан қўшқўллаб ушлади. Кулиб-кулиб қараб турди.\n— Тегирмонга келдингизми, мисол учун? — деди.\nОтамиз нима дейишини билмади.\n— Шундай, шундай... — дея бош ирға- ди.\nЙўлдош қоровул тап этиб супадан тушди. Отамиз билан кўришиб-сўрашди.\n— Буғдойингизни қайси бурчакка қўйиб эдингиз, мисол учун? — деди.\n— Буғдойингизни ичкаридан топиб оламан-да, тегирмонга соламан, мисол учун. Тушгача тегирмондан чиқади. Тушда келиб отга ортиб кета берасиз, мисол учун.\n— Йўғи бўптими, мисол учун. Боғқоровул бўла туриб, тушгачайин ўтира берасизми? Узумларингизни чумчуқ еб кетади, мисол учун! Мана биз ўтирсак, бўла беради. Биз маккажўхори қоровули. Маккажўхорини ит ейдими, мисол учун...\nОтамиз хўрсинди. Теваракка аланглади. Йўл бўйи симёғоч симларида тизилиб турмиш қалдирғочларга тикилди.\nЙўлдош қоровул, отамиз истиҳола қилаяпти, дея ўйлади. Тағин гапга тушди.\n— Навбатда турганлар жанжал қилади, деб ўйлаяпсизми, мисол учун? Чин, тегирмон навбати билан, дейдилар, мисол учун. Лекин мен тегирмончи билан гапиришаман-да. Шундай-шундай, дейман-да, мисол учун...\nОтамиз қамчи сопи билан қалдирғочли симларга ишора қилди.\n— Шу симларда ток бор-а? — деди.\n— Ҳа, ток бор, мисол учун.\n— Унда, нимага қалдирғочларни ток урмайди?\n— Шуни билмадим-а, мисол учун. Чопиб бориб, Николай монтёрдан билиб келайинми, мисол учун?\nОт сувдан бош кўтарди.\nОтамиз отни тиззалари билан ниқтаб ҳайдади.\nОт сув сачратиб-сув сачратиб кечувдан ўтди.\nОтамиз йўлида давом этди.\nЙўлдош қоровул отамиз кетидан қараб қолди.\nОтамиз тегирмондан олислади.\nТонгги ҳаводан баданлари жунжикди. Чопони ўнгирлари ёнларига ёйилди.\nБор вужуди билан, бор тани билан... қўмсаш қўшиғини айтди...\nУлкан тол теварагини бир айланиб оёқ илди. Ерга тушди. Отини тол танасига бойлади.\nЕлкасидан нафас олди. Баданлари қизиди. Ёқаларини очди.\nАзим ёнғоқ остига борди. Ёнғоқ танасига суяниб ўтирди...\nПойида булоқ сувлари тиниқ оқди, сокин оқди.\nПўст ташламиш ёнғоқлар булоққа чўлп-чўлп тушди. Булоқда қалқиб-қалқиб оқди...\nОтамиз булоқдан ҳовучлаб-ҳовучлаб олди. Оғзини чайди. Юзига сепди. ўзини совутди.\nБулоқ бўйидаги кийик ўтларга термилиб ўтирди-ўтирди... Эслаш қўшиғини айтди...\n«...Зардоли барги мисол қайрилма ой, булутсиз оқшом осмонида ҳаволанди.\nОқшом тағин-да оппоқ, тағин-да нафис бўлди.\nҚовжираб ётмиш қиёқ ўтлар шамолда чайқалди. Шамолда айқашди, ажиб товуш берди.\nБарглар шитир-шитир этди.\nПишиб меъёридан ўтиб кетмиш зардолилар ерга тап-тап тушди.\nОқшомдан зардоли ҳиди анқиди.\nУ, Оймомо сочини ушлади...\nОймомо рўмоли четидан ўпкаланиб-ўпкаланиб қаради...»\nЭслаш қўшиғи авж олди:\nОтамиз отланди. Адирга йўл олди.\nАдир ғуж-ғуж дарахт бўлди. Зардоли, олма, жийда, ёнғоқ, дўлана... бўлди. Уларни табиат экди, табиат кўкартирди. Шу боис, оти ёввойи олма бўлди, ёввойи ёнғоқ бўлди.\nБу йил дарахт барглари учи сариқ-сариқ бўлди. Демак, қиш кеч келади. Борди-ю, барглар остидан сарғайиб бошласа, қиш эрта келади.\nОтамиз от жиловини ўз ҳолига қўйди.\nЕр синчиклаб-ер синчиклаб қаради...\nШу ерларда... Худди шу ерларда бир сўқмоқ бўлар эди. Сўқмоқ боғ тарафидан... Оймомо ишдан қайтар эди. Отамиз худди шу ерда Оймомо йўлини пойлар эди...\nБу, кўришув қўшиғи бўлди!\nЭнди у сўқмоқлар йўқ...\nСўқмоқлар кўмилиб кетди. Изсиз, ном-нишонсиз кўмилиб кетди...\nБир калтакесак хазонларни шитирлатиб-шитирлатиб чопди.\nОт сесканиб оёқ илди. Қулоғини динг қилди.\nОтамиз жиловни орқага бурди.\nОт ўзи юрмиш эгри сўқмоқдан юраман, деди.\nАммо отамиз отни тиккасига солди.\nЙўлда йўнғичқапоя келди, ариқ келди, ўр-чуқур келди. От баридан сапчиб ўтди, баридан ирғиб ўтди.\nКўришув қўшиғи поёнлади.\nҚўшиқ ёввойи дарахтлар остида қолди. Ном-нишонсиз сўқмоқларда қолди...\nОтамиз Сайрак адирда жилов тортди. Эгар қошига жилов илди.\nОт бўйни кўзойнак илон мисол гажак-гажак бўлди.\nОт пишқирди. Олд туёқлари билан тарс-тарс ер тепди.\nОтамиз, қамчи сопи билан телпагини кетига сурди. Қамчили қўлини сонига тиради.\nЕлкадан нафас олди. Қириниб йўталди. Қўшиқ айта бериб қақраб қолмиш томоғини намлади.\nНазарини боғларга берди...\nШу кўйи ўтирди-ўтирди... ўзининг сўнгги... энг сўнгги қўшиғини бошлади...\nБу, хайрлашув қўшиғи бўлди, алвидо қўшиғи бўлди!\nТонглар бепоёндир, бепоён! Олис-олис уфқларда тонг. Боботоғ чўққиларида тонг. Даграз сув омбори узра тонг. Қишлоқ узра тонг. Боғларда тонг. Терак учларида, баргларида тонг. Гала-гала чумчуқлар парвозида тонг. От ёлларини ўйнамиш сокин елларда тонг. Куйловчи соқолини силамиш салқин саболарда тонг.\nСокин боғ узра бир гала чумчуқ ўйнади.\nЧумчуқлар турнақатор бўлиб тизилди. Ғуж бўлди. Ёппасига терак шохларига ёпирилди. Тағин парвозланди.\nЖимжит терак қўйнида парр этмиш кўр овоз келди.\nБир тўрғай ҳаволаниб-ҳаволаниб ўйнади. Ўз ўйинидан, тонг ҳавосидан маст бўлиб сайради. Бир жойда муаллақ турди. Чалқанча ётди. Қуйига шўнғиди. Тағин юқорилади. Кўкка тўш берди. Жойида қотиб қолди. Тағин тўлқиндайин-тўлқиндайин парвозланди...\nАлвидо қўшиғи авжида бўлди!\nКун, тонгни ёқиб юборди.\nОламдан оппоқ парда кўтарилди.\nБоботоғ чўққисида турмиш дум-думалоқ кун, тераклар учини чалиб кетди.\nБир терак шохида чумчуқлар зорланиб-зорланиб чирқиллади.\nЧумчуқлар илон кўрса, ана шундай зорланиб чирқиллайди...\nАлвидо қўшиғи қиёмда бўлди:\n— Лалайлам, ла-а-ам!...\nБебош саболар терак баргларини чаппа-чаппа қайирди.\nФотмачумчуқлар шохма-шох ликиллади.\nҚишлоқ тарафдан келмиш сўқмоқда отлиқлар, эшаклилар кўринди, пиёдалар кўринди.\nБиров уловига сават осиб олди, биров қўлтиғига сават қисиб олди.\nДеҳқонлар узум узишга кела берди.\nБригадир отини йўнғичқапоя гирдига бойлади.\nТеракзор ёнлаб юрди. Чумчуқлар зорланмиш терак олдига борди.\nЭнкайиб-энкайиб қаради. Бирдан... изига қараб-қараб қочди.\nБригадир қўлини қоши устига қўйиб қаради.\n— Ҳой, Қоплон ака! — деди. — Белни олиб чопинг! Анави теракда бир дарранда ўралиб ётибди!\nОтамиз алвидо қўшиғини бекам-у кўст айтди.\nУмрида илк бор... илк бор, қўшиғида сўз ишлатди.\nҚўшиқ қиёмида кўнглидан бир сўз отилиб чиқди:\nОтамиз алвидо қўшиғини боғлар оралаб бўлинмиш меҳнаткашларга қараб айтди.\nМеҳнаткашларни қўшиқ билан кузатди.\nМеҳнаткашлар ишларига қўшиқли бўлиб кетди!\nСўқмоқда бир қизил кийим кўринди.\nБошида дока рўмоли бўлди. Қўлида саватча бўлди.\nОдимлари вазмин-вазмин бўлди.\nБу, асл қўшиқнинг ўзи бўлди!\nАсл қўшиқ турганда мухаммас қўшиққа йўл бўлсин! Асл қўшиққа тараф йўқ!\nҚўшиқ беихтиёр адирдан эниб бошлади.\nБригадир, қўли қоши устидалигича қолди.\nОт, асл қўшиқ олдини олди.\nАсл қўшиқ чапдан йўл олди.\nАсл қўшиқ ўнгдан йўл олди.\nОт, тағин олдинни олди.\nАсл қўшиқ нима қилишини билмади. Ерга қараб қолди.\nШунда, қўшиқ отдан тушди. От бўйнига қўлини қўйди. Олис турди.\nАсл қўшиқ рўмоли ерлларда ҳилпираб-ҳилпираб турди.\nҚўшиқ, асл қўшиқ қўлидан саватчани олди. Эгар қошига илди. Бир қўли билан от жиловидан ушлади. Бир қўли билан асл қўшиқ рўмолидан ушлади.\nОҳиста-оҳиста қишлоққа йўл олдилар.\nҚўшиқлар юзма-юз бўлиб, нималарни гапиришдилар?\nҚўшиқлар йиғлаб-йиғлаб, мана бундай гапиришдилар:\n— Умрингизни олмайин дедим, боваси, ёлғиз ўғилсиз...\n— Шу гапингга номаъқулнинг нонини ебсан, момоси. Сенга келган дардга ўзим кўндаланг, момоси...\nБригадир олислик қилди.\nШу боисдан эшитмади.\nАммо барини кўриб-билиб турди.\n— Ҳа, кучингдан, бизнинг қоровул! — дея жилмайди.\nОй сузилиб-сузилиб боқди.\nБобомиз озғин панжаларини ҳавода очиб юмдилар.\n— Эсингдами, момоси, — дедилар. — Ўшанда-да ой ёруғ эди, ёп-ёруғ эди...\nБобомиз кафтлари билан қовжираб-қовжираб ётмиш хасларни пайпасладилар.\n— Мен отни жилдириб келайин, момоси, — дедилар.— Сен ўтириб тур. Қўрқмайсанми, ўзи?\nБобомиз адирдан эндилар. Ариқдан ҳатладилар. Йўнғичқапоя оралаб юрдилар.\nОт қулоқларини диккайтирди. Кетига тис бўлди.\nХўжасини таниди, бўй берди.\nБобомиз от ёлларини силадилар. Силаб-силаб эркалатдилар.\nОт қозиғини суғурдилар. Ҳали от оғзи тегмаган ерга тепиб-тепиб қоқдилар. Жабдуғини-да от олдига олиб келиб қўйдилар.\nБобомиз ана шу жабдуққа пича чўнқайдилар. Оёқларини узатиб-узатиб ўтирдилар.\nКафтлари билан йўнғичқаларни силадилар. Кафтларини юзларига суртдилар, бурунларига босдилар.\nКафтларини тўйиб-тўйиб искадилар.\nШунда... шунда, ариқ ёқалаб келмиш қораларга кўзлари тушдилар.\nЙўнғичқа исли кафтлари билан соқолларини тутамлаб-тутамлаб қарадилар...\nНеча-неча қизғалдоқлар очилди.\nБарглари сочилиб-сочилиб кетди.\n— Дўхтир бизнинг ичимизга кириб чиқибдими, момоси. Дўхтир айта беради-да! Ана, Жўрақулни дўхтирлар одам бўлмайди, деди. Беморхонадан олиб кетинг, деди. Ана, юрибди, отдайгина бўлиб!..\n— Чин, боваси чин.\n— Биласан, Ҳазрати Хизр суйган бандаларига йўлиқадилар. Менга йўлиқдилар, фарзанд бераман, дедилар. У киши юзимдан ўтолмайди, момоси. Одамнинг юзи иссиқ-да, момоси.\n— Айтганлари келсин, боваси.\n— Бўғирсоқ, ёғли патир қил. Эртага ишга олиб борамиз. Арпага ўроқ тушар эмиш. Меҳнат ҳайити-да.\n— Уфф, ишнинг охириям бормикин-а.\n— Тирикчилик, момоси, тирикчилик. Одамнинг юзи чидамайди. Яна тағин Ҳушвақт ҳаяллаяпти. Ҳушвақт ўрнига-да меҳнат қилмасак бўлмайди. Одамлардан уят. Хушвақт келсин, ўзимиз биламиз...\n— Катталар қўяр.\n— Э, қўймай нима? Хушвақтдай улимиз бўлади-да, катталардан қўрқамизми? Бирови ғинг деб кўрсин! Ҳай, кўп жаврама, ана улимиз ишла-япти, деймиз. Бор, йўлингдан қолма, деймиз. Бари уялиб қолади! Қола берса, Хушвақт улимизни ўйлайди. Чол-кампирга индамайлик, ули хафа бўлади, дейди. Улимизнинг юз-хотирини қилади. Ҳали-ҳозир кимимизнинг юз-хотирини қиладилар, момоси...\nНеча-неча қовунлар пишди.\nТарвузлар тарс ёрилди.\nУзумлар майиз бўлди.\n— Эшитдингми, момоси, Вахшиворда биров етмишида фарзанд кўрибди. Яна тағин, ўғил эмиш! Ана кўрдингми, эрта-кечи бўлмайди. Сабр қилсанг, ғўрадан ҳолва битади. Сабрнинг таги олтин, момоси.\n— Айтгандай, яна пахтани деяпти, момоси. «Ҳазорбоғ» совхозига ёрдамга борамиз экан, ўн беш кунга.\n— Икковимиз-да борамизми?\n— Йўқ, бир ўзим бораман, момоси. Бригадир ўзингиз борасиз, деди. Билади-да, бир ўзим икки-уч кишининг ишини қилишимни билади-да, момоси.\n— Билади, бригадир билади, боваси.\n— Бригадир, сиз чойхоначи бўласиз, деди. Мен айтдим, чойхоначилик яримжонларнинг иши, мен пахта тераман, дедим.\n— Унда, мен нима қилайин, боваси?\n— Сен мол-ҳолларга қараб, уйда ўтир, момоси. Сенинг улушингни-да, Хушвақтнинг улушини-да ўзим бажараман. Хушвақт келсин, оёқни узатиб ётганимиз бўлсин, момоси.\nНеча-неча қорлар ёғди.\nСув бўлиб-сув бўлиб оқди.\n— Мен сенга айтсам, момоси, Яратганнинг ўзи бераман деса, қўшқўллаб беради. Сендан-мендан сўраб ўтирмайди. Ма, ол, қулим, дейди. Мана кўрасан, момоси...\n— Айтганлари келсин, боваси...\nАвжи саратон бўлди.\nОфтоб лов-лов ёнди.\nОфтоб оламни жингиртоб-жингиртоб қилди.\nОфтобда сув қайнайин-сув қайнайин, деди.\nШундай кунда рамазон келди.\nЭл рўза тутишини-да билмади, рўза тутмасини-да билмади. Рўза тутайин деди, кун кўз очирмади, кун нафас олдирмади. Рўза тутмайин деди, мўмин-мусулмон учун рўза қарз-да бўлди, фарз-да бўлди.\nОтамиз билан онамиз ўйлаб-да ўтирмади. Кун офтоб тугул, олов пуркасада, рўза тутарман бўлди.\nБоиси, эл-юрт олдида ўзларини қарздор билди, эл-юрт олдида ўзларини айбдор билди...\nҚола берса, отамиз бир умиди Лайлат ул-Қадр бўлди...\nЭмишки, йил, мелодий олти юз ўнинчи йил бўлди. Ой, Рамазон ой бўлди.\nОллоҳи таолонинг Жаброил отли бир фариштаси бўлдилар. Оллоҳи таоло ана шу фариштасини ҳузурларига чақирдилар. Жаброил фариштасидан Муҳаммад алайҳиссаломимизга ваҳий юбордилар.\nБу амал Қуръони карим оятлари ёддан айтила бошламиш илк кечада содир бўлди.\nОллоҳи таоло ана шу тариқа-ана шу тариқа, Муҳаммад пайғамбаримизга ваҳий йўллай-ваҳий йўллай бердилар.\nМелодий олти юз ўттиз иккинчи йилгачайин ана шундайин ваҳий йўллаб турдилар.\nЭмишки, Қуръони карим ана шундай бино бўлди!\nШу боисдан Рамазон муқаддас ой бўлди.\nҚуръони каримдай мўтабар ҳам табаррук китоб бино бўлди, муқаддас бўлади-да!\nШу боисдан Рамазонда мўмин-мусулмонлар рўза тутди.\nОйдин бўлдиким, Лайлат ул-Қадр оллоҳи таоло Муҳаммад расулуллоҳимиз учун яратмиш кеча бўлди.\nАрабча «лайл» сўзи ўзбекча «кеча» демакдир. Арабча «қадр», ўзбекча «тақдир» демакдир.\nОйдин бўлдиким, Лайлат ул-Қадр, «тақдир ҳал бўлажак кеча» демакдир.\nЖумлайи мўминларга аёнким, йиллар ҳисоб-китоби Қуёш Ер гирдида айланмиш даврига қараб саналади. Шунга биноан ҳар келажак янги йил эски йилга нисбатан ўн кун-ўн кун олдин келади.\nРамазон ҳижрий-қамарий йиллар тўққизинчи ойи бўлади.\nДемак, Лайлат ул-Қадр ҳар йили бир вақтда келмайди. Турли кечаларда келади. Рамазон ойи охирги тоқ кечаларида келади. Хусусан, ўн еттинчи, ўн тўққизинчи, йигирма биринчи, йигирма учинчи кечаларда келади. Кўпинча, рамазоннинг йигирма еттинчисида келади.\nЛайлатул-Қадр келажак кеча мўмин-мусулмонлар ниманики тиласалар, тилаклари бажо бўлади. Орзу-умидлари ушалади.\nОтамиз-да, онамиз-да, Лайлат ул-Қадрни... улуғ бир зот, дея ўйлади!\n— Лайлатул-Қадр ҳар бандасиникига-да кела бермайди, момоси, — деди отамиз. — У киши ўз суйган бандаларникига келади. Кимда-ким бус-бутун рўза тутса, ана шу бандасиникига қадам ранжида қилади.\nОтамиз рамазон кечаларини санаб рўза тутди.\nНеча-неча кечалар бедор ўтди.\nОтамиз кўз илмаяжак кечалар бўлди.\nОнамиз киприк қоқмаяжак кечалар бўлди.\nЎзлари тўшакда бўлди, бор вужудлари ташқирида бўлди. Қулоқлари динг бўлди.\nЛайлатул-Қадрни чўчитиб юбормасинлар учун йўталмай ётди.Оҳиста-оҳиста гапиришди. Тиқ этмиш товуш чиқаришмади.\nЭшиклар билан деразаларни ланг-ланг очиб қўйдилар...\nМўмин-мусулмонлар рўзаларини очди.\nРамазон ҳайити бўлди.\nОнамиз чайинди-таранди, ўзига оро берди. Ҳайтлик либосларини кийди.\nҚабристон йўл олди.\nОта-онаси бошига борди. Ота-онаси қабрига чироқ ёқди: пахта толасини эшит-эшиб, пилик қилди. Зиғир мойга белаб олди. Чўп учига ўради. Чўпни қабр бағрига қадади. Гугурт билан пилик учини ёқди.\nПилик учи лип-лип ёнди.\nОнамиз лип-лип ёнмиш пиликка термулди...\nОнамиз онаси раҳматликни ёдлади, онамиз отаси раҳматликни ёдлади.\nОнамиз ота-онаси бошидан қайтарда дуч келмиш етим-эсирни қутлади.\n— Ҳайитингиз қуллуқ бўлсин! — деди.\nЕтим-есирларга бир сўм-бир сўмдан ҳайитлик берди.\nОтамиз-да озода кийимларини кийди. Жийноқ бўлажак ҳовуз бўйига йўл олди.\nЙўлида учрамиш мўмин-мусулмонларни қутлади, бева-бечораларни қутлади.\nБева-бечоралар қўлига уч сўм-уч сўмдан ҳайитлик берди.\nОтамиз бева-бечоралар дуосини олди.\nБекатларда ўтирмиш хокисор бандаларни қутлади, уч сўм-уч сўмдан ҳайитлик берди.\nОтамиз хокисорлар дуосини олди.\nҲовуз бўйида ғуж бўлиб турмиш болаларни кўрди. Болалар нишолда теварагида уймаланди. Билди, болаларнинг тангаси йўқ, бўлса, нишолда олиб еяр эди.\nОтамиз болаларга битта-биттадан нишолда олиб берди.\nБолалар нишолда ялай-ялай тарқалди, отамизга қарай-қарай тарқалди.\nОтамиз болалар дуосини олди.\nЙўл-йўлакай ҳамсоя-қўлларни ҳайит билан муборакбод этиб келди.\n— Лайлатул-Қадр келаман деса, Рамазон деб ўтирмай, кела беради, момоси... — деди отамиз.\n— Айтганлари келсин, боваси... — деди онамиз.\nОнамиз тўлишиб-тўлишиб қолди.\nЁноқларида сепкил тошиб-сепкил тошиб қолди.\n— Оймомонинг бўйида бўпти, кўз тегмасин.\n— Яратганнинг ўзи ноласини эшитибди, кеч бўлсаям берибди.\n— Фарзанднинг эрта-кечи бўладими.\n— Ишқилиб, эсон-омон қутулиб олсин.\nОнамизни кўрмишлар ана шундай дедилар!\nАслида... ундай эмас!\nАёл зоти чинакам фарзанд доғида куйса... фарзандни қалбан орзу қилса... худди бўйида бўлмишдай тўлишади! Аёл руҳияти шундай, аёл тани шундай, аёл қалби шундай!\nФарзанд — аёл бахти бўлади, шон-шарафи бўлади, юз-хотири бўлади!\nОна — аёл зоти учун олийдан-олий мартаба бўлади!\nОнамиз дарди ичида бўлди. Бировга сир бермади.\nЎтирди-ўтирди, Робия ҳамсоясиникига ўтди.\nҲамсояси айвонда ўғлини осмонга отиб ўйнади. Ҳар отишида гўдак қийқириб-қийқириб кулди.\nОнамиз кўзи тандирга қия ташиб юрмиш қизда бўлди. Ана, ўша йиғлоқи чақалоқ, ана! Дўппосдай қиз бўлди!\nОнамиз қизга тикилди-тикилди, ич-ичида шундай деди:\n«Биғ-биғ қилмаганингда... қизимнинг отини билиб олар эдим...».\nҲамсояси гўдагини бешикка белади. Ўғли тилидан айтди:\n— Ай момо, мени тебратиб туринг, энам нон ёпиб келсин. Катта бўлсам, мен ҳам қизингизнинг бешигини тебратаман.\n— Айтганинг келсин... — деди онамиз.\nҲамсояси тандирга қараб кетди.\nОнамиз бешик тебратди.\nЧақалоқ онамизга қараб-қараб келди.\n— Ҳа, кулишни-да биласанми? Кулишни-я? — ияк силкиди, — Кул, кула бер!..\nЧақалоқ мимит қўлларини шундай пешонасида осилмиш туморга узатиб-узатиб кулди. Оғзида битта-да тиши бўлмади!\nОнамиз бешикка энгашди. Шунда... шунда, димоғи гўдак исини туйди...\nОнамиз умрида гуллар, барглар исидан баҳра олди. Турфа кўкатлар, таомлар исидан баҳра олди. Тўйиб-тўйиб искади.\nАммо... гўдак исидан тароватлисини кўрмади, гўдак исидан ҳаётбахшини кўрмади!\nАй, гўдак ислари, гўдак ислари-ай!..\nГўдак кўзлари илиниб-илиниб кетди. Момомиз кўзларини юмиб, беихтиёр димоғида алла айтди:\nАлла-алла, аҳди бор-а, алла-ё, алла-ё,\nУйқунинг ҳам вақти бор-а, алла-ё, алла-ё,\nАлла айтган энангни-ё, алла-ё, алла-ё,\nҚоп-қорайган бахти бор-а, алла-ё, алла-ё.\nАллада Шеробод даштларидай анқиллаб ётмиш кўнгил ноласи бўлди.\nКўнгил фожиаси бўлди!..\nДашт-у далада узум, алла-ё, алла-ё,\nУзганимни ким билар-а, алла-ё, алла-ё\nҲасрату армон билан, алла-ё, алла-ё,\nЖон берганимни ким билар-а алла-ё, алла-ё...\nОнамиз кўкраклари учида игна санчилмишдай- йигна санчилмишдай бўлди.\nОнамиз кафти билан кўкракларини силади. Силади-силади, бирдан... чап кўкрагини чангаллади. Чангаллади-чангаллади... Чайқалди-чайқалди... Кетига шилқ этиб тушди...\nОнамиз кўкрагига... сут келди.\n— Ҳамсоя, сўраб эдингиз, келдилар, кўзингизни очинг.\nОнамиз кўзларини очдилар...\nОтамизга термулдилар. Заъфарон юзлари ёришдилар. Сўниқ кўзлари хиёл ойдинлашдилар. Маъюс табассум бердилар.\nБармоқларини қимирлатиб-қимирлатиб, отамиз қўлини изладилар.\nОтамиз титрамиш қўлини кафтлари орасига олдилар.\nОнамиз юзлари тағин-да ёришди. Отамиз кафтларини ҳис этдилар-да!\nОнамиз кўзларини юмиб-очдилар, юмиб-очдилар...\nОтамиз сокин ўтира бердилар.\nШунда, аёллардан бирови отамизни туртди.\nОтамиз туртмиш аёлга қарадилар. Ана шундагина нима гаплигини тушундилар...\nКўнгиллари орзиқиб-орзиқиб кетдилар...\nОтамиз, онамиз юзларига эгилдилар.\n— Момоси, мендан рози бўл, момоси... — дедилар. — Кўзингни оч, момоси, мендан рози бўл...\nОнамиз тағин кўзларини юмиб-очдилар, юмиб очдилар... Билинар-билинмас бош қимирлатдилар...\nОтамиз ўкириб юбордилар...\nАёллар овоз бердилар:\n— Вой, ҳамсоям-э, ҳамсоям-э!..\nОнамиз бир кеча меҳмон бўлдилар. Бир уй аёллар қуршовида ётдилар.\nИчкарида аёллар онамиз теварагида ҳалқа бўлиб садр тушди.\nТашқарида эркаклар уй теварагини айланиб-айланиб йиғлади. Айтиб-айтиб йиғлади:\n— Холамов-в, холамов-в!..\n— Опамов-в, опамов-в!..\n— Аммомовв-в, аммомов-в!..\nЧор тарафга чопар кетди.\nЧопар қишлоқ кўчалари бўйлаб жар солди:\n— Халойиқ, барчангиз Қоплон қоровулникига жанозага! Бу ҳамманинг бошида бор савдо, халойиқ!..\nОдамлар оқиб-оқиб кела берди.\nУй одамлар қуршовида қолди.\nОдамлар онамизни ёдладилар,\n— Бечорани элликни қариблаган аёл деб бўлмас эди.\n— Икки юзи қип-қизил анордай эди.\n— Сўрамоқдан айб йўқ, бечора нечада кетибди?\n— Қирқ саккизда, дейишаяпти.\n— Шундай, элликни қариблаб борибди.\n— Энди, элликда деб дуо олади-да?\n— Шундай-шундай, элликда деб дуо берилади.\n— Ўзи, беморхонада дейишиб эди-ку?\n— Дўхтир, олиб кетинглар, одам бўлмайди, дебди...\nЁш-яланглар момомлаб-момомлаб йиғлади:\nОсмондаги қирқ юлдуз\nҚиялаб кетади ботгани,\nВой момом-ов, момом-овв!\nМен момомни бир ўпайин,\nҚиёмат кетади ётгани,\nЁши қайтишлар онамлаб-онамлаб йиғлади:\nТобут бўлсин, дебмидик\nВой энам-овв, энам-овв!..\nУвол-савобчи аёллар уйларни бир-бир қаради. Уйларда тўшалмиш гиламларни кўтариб-кўтариб кўрди.\nБир уй ости тахтасиз ер бўлди.\nАёллар ана шу тахтасиз уй гиламини йиғиб олди. Уй ўртасига бўйра тўшади. Икки обтова сув олиб келди.\nАёллар онамизни кафтларида олиб келди. Ана шу бўйра узра ётқизди.\nУволчи аёл обтовада сув қуйди, савобчи аёл...\nОнамизни ювди! Бошдан адоқ ювди. Силаб-сийпаб ювди...\nАёллар онамизни оппоқ сурпга ўраб-ўраб олди. Кафтларида тобутга ётқизди.\nОнамиз сўнгги манзилларига... сўнгги манзилларига пок-покизагина бўлиб жўнадилар.\nТобутга-да оппоқ сурп ёпилди.\nБу, ёшини яшаб ўтди, аломати бўлди.\nЭл тобут пойида... онамиз пойида тизилиб-тизилиб жаноза ўқиди.\nТобут... онамиз эл кафтида қалқиб-қалқиб жўнади.\nЭл тобутга... онамизга талпинди. Тобутни... онамизни кафтида кўтариб бориш ниятида бўлди. Ақалли қўлини теккизиб бориш пайида бўлди.\nЭл тобут кетидан... онамиз кетидан қабристон борди.\nОнамиз лаҳадга қўйилди.\nМозорга тупроқ тортилди. Тупроққа чим босилди.\nОдам боши бир сўмдан исқот берилди.\nБир дастрўмолдан оқ йиртиш берилди.\nДомла қабр бошида қироат билан-қироат билан Қуръон ўқиди:\n— Аузу биллаҳи минаш, шайтонир-рожим. Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳим! Табарокаллази биядиҳил мулку ва ҳува ала кулли шайин қодир. Аллази холақол мавта вал ҳаята лияблувакум айюкум аҳсану амала. Ва ҳувал азизул-ғофур аллази холақо сабъа самаватин тибақо. Ма таро фи ҳолқиррохмани мин тафавут. Фаржиъил басаро ҳал таро мин футур. Суммар жиил басар. Карротайни янқолиб илайкал басару хо сиав ва ҳува хасир. (Тошбўрон қилинган шайтондан Оллоҳнинг паноҳига сиғинаман. Беҳад раҳмли, ниҳоятда меҳрибон Оллоҳ номи билан! Эгалик қўлида бўлмиш зот улуғ бўлди. Ва у ҳар нарсага қодир. Ул зотики яратди ҳаётни ва мамотни. Имтиҳон қилиш учун қайсиниси амал жиҳатдан яхшироқ. Ва у ғолиб мағфиротлик, қайсики яратди етти осмон табақасини. Кўрмайсан Оллоҳ яра-тишида бирор камчилик. Тиккин кўзингни. Кўрасанми бирор ёриқ. Сўнгра тиккин кўзингни қайта-қайта. Қайтади кўзинг сенга ноумид бўлиб ва толиб).\nЮзларга фотиҳа суртилди.\nТупроқдан яралмиш онамиз, тағин тупроқ бўлиб кетдилар!\nҚоралар ариқ ёқалаб-ариқ ёқалаб кела берди.\n— Кетганга ўхшайдилар, кўринмаяптилар.\n— Йўқ, ҳали кетмаганлар. Ёнбошлаб ётган бўлсалар керак.\nМаъшуқ овоз бобомизга таниш туюлди. Эътибор билан эшитдилар.\n— Манави ерга ўтирайлик.\n— Сабр, қил, қўлрўмол билан ўтларни артиб ташлайин, ана, энди ўтир.\n— Уҳ, пидананинг исини. Юлманг, биздан кейин ҳам келадиганлар бор. Исини кафтимда олиб бераман. Мана, исканг.\n— Йўқ, қонмадим. Учларини силкиб юбор.\nБобомиз ҳайрат билан ёқа ушладилар... «Ё, тавба, маъшуқ овоз ҳамсояси Менгтўранинг қизи бўлди. У буёқда нима қилиб юрибди? Ё... Йўғ-э! У ҳали гўдак-ку. Дарров-а? Айтиб бўлмайди, қиз бола шайтон бўлади. Уёқдан буёққа қарагунча бўй беради»...\nОшиқ овоз бобомизни ҳаминқадар ҳайрон қолдирди.\nОшиқ овоз момомиз, акасининг ўғли бўлди...\nЖимжитлик бўлди. Маъюс кулги бўлди.\n— Шеър ўқиб берайинми? Яқинда ёдлаб олдим. Қара, эшит:\nЁришмоқда олис чек ҳам,\nТонг фусункор, сулув бирам.\nҒазал янглиғ жарангдор дам,\nЯнгроқ ҳаво эсингдами?\nСукунат бўлди. Қўлингиз мунча қаттиқ, демиш овоз бўлди. Овоз эркали бўлди. Гинадан кўра, миннатдорликка мойил бўлди.\nБошланар тўрғайлар куйи,\nТабиатнинг тонгги тўйи,\nЁруғ рўё эсингдами?\nБобомиз беихтиёр бош ирғадилар. Ойдин ранги, кўк йўнғичқа бўйи, байтдан кайфлари чоғ бўлди.\n— Қара, тағин бир шеър ўқиб берайин.\nБайтлар ғамза билан ўқилди.\nХаёллари, ўйлари қўйнидаги бобомиз, хушвақтликлари, руҳий ҳайитлари қўйнидаги бобомиз байтларни эшитмадилар. Адир бетидаги қоп-қора ёнғоққа термилдилар. Юксакланиб кетмиш Вахшивор қирларига, Кераготоғ чўққилари бағрида элас-элас оқариб кўринмиш оппоқ қорга тикилдилар.\nБайтларнинг сўнгги мисрасини эшитдилар.\nБоболарим бирин-кетин суяк суриб ўтган ер.\nЮзларида, кўнгилларида ёруғ табассум ўйнадилар.\n— Ҳай-ҳай-ҳай... — дея пичирладилар.\n— Бундай бемаҳалда қолиб кетмасдилар-ку? — деди ошиқ.\n— Кетгилари келмаяпти шекилли, — деди маъшуқ.\n— Кўнгиллари бузилиб ўтиргандир.\n— Кечроқ энам, бобонгнинг мол-ҳолларига қарайин деб, даричадан қайтиб келди. Ўзлари қараётган эканлар, вайрон кўнгилларини баттар вайрон қилмайин деб бормадим, деди.\n— Отам, ҳар оқшом момонгникига бориб молҳолга қара, деди.\n— Оқшомлари борсак, бир-биримизга гап қўшмаймиз, майлими? Бўлмаса билиб қоладилар.\n— Қоронғилатиб адир айланамиз...\n— Момомиз қазо қилганидан буён телевизор, радио қўймаймиз.\n— Биз ҳам қўймаймиз.\n— Энам қора кийиб юрибди.\n— Менинг отам бир куни янгироқ кийимини кийиб шаҳарга бормоқчи бўлиб эди, энам уришди, одаммисиз ўзи, деди. Отам фаросатсизлигидан ўзини койиб, яна қора кийди.\n— Биз ҳам қора кийимларимизни кийиб юрибмиз.\n— Энам тақинчоқлариниям сандиққа солиб қўйди.\n— Укаларим оқшомлари ашула айтиб ўйнарди, энам уришди. Азалимиз, бованг эшитиб қолса нима деган одам бўламиз, деди.\n— Энди момомизнинг қирқи ўтгунча шундай бўлади.\n— Бовамиз буёқларга келиб юришимизниям билармикинлар? — деди маъшуқ.\n— Билмасалар керак, — деди ошиқ.\n— Момомизнинг вафоти куни сен ҳам йиғладингми?\n— Бўлмасам-чи, уйни айланиб, момомлаб йиғладим.\n— Мен энамлаб йиғладим.\n— Қара, кетибдилар.\n— Юринг, Сайрак адирга энди биз чиқамиз...\nОшиқ-маъшуқ қўзғолди. Ариқ ёқалаб юрди.\nБобомиз кўнгиллари ёришди. Тўлқинландилар. Ўтиришларини-да, туришларини-да билмадилар. Кетларига хиёл чайқалиб, кўзларини юмдилар. энтикиб-энтикиб нафас олдилар. Кийимлари ўзларига торлик қилаётгандай бўлдилар. Ёқаларини кўтариб-кўтариб, кўкракларини шамоллатдилар.\nЖойларидан авайлаб турдилар. Этакларини қоқдилар. Ўтира бериб қотиб қолмиш қаддиларини ростлаш учун белларига қўлларини тирадилар.\nАдирламиш ошиқ-маъшуқлардан кўз узмадилар. Суқланиб-суқланиб қарадилар...\nБеихтиёр... беихтиёр қишлоққа боражак сўқмоқдан йўл солдилар...\n— Момоси, мен уларни кўрдим... — дедилар. — Мен сенга айтиб эдим-у, Ҳазрати Хизр юзимиздан ўтолмайди деб!..\nБобомиз оёқ илдилар. Сайрак адирга қайрилиб қарадилар.\nМомоларим сочларини қирқта ўриб ўтган ер...\nБобомиз бошларини эгганларича туриб қолдилар!\n— Момоси, юр, кетамиз... — дедилар.\nБобомиз йўлларида имиллаб, бир-бир босиб давом этдилар.\nШунда, Сайрак адирда... ҳассаси... қарилик ҳассаси қолиб кетганини эсладилар.\n— Майли, уларга қолсин... — дея қўл силтадилар.\nБошлари ғувиллаб, ўзларини мажолсиз ҳис қилдилар. Кўз ўнглари ғимирлади.\nОйдинлар тўлқиндай чайқалди. Ойдинлар тўлқиндай мавжланди.\nБобомиз хаста қалблари ўртанди, ғариб қалблари ўртанди. Кўзлари ёшга тўлди. Кўз ёшлари ойдай оппоқ соқолларига сизиб тушди.\n— Момоси, мен уларни кўрдим. Улар байт айтди, эшитаяпсанми, байт!.. — дедилар.\nБобомиз кўз олдилари ойдинланди. Тағин Сайрак адирга қайрилиб қарадилар.\nСайрак адирда иккита қора қолди.\nБири ошиқ, бири маъшуқ бўлди.\nОшиқ билан маъшуқ бир иккита бўлиб қолди, бир битта бўлиб қолди...\n— Ана, бизнинг болаларимиз! — дедилар. — Ҳазрати Хизр боважоним, умрингиздан барака топинг!..\nБобомизнинг жилмаймиш ёноқларидан бетиним ёшлар сизди.\nМомомиз вафотидан кейин кўз ёшлари қуриб қолгандай бўлиб эди. Қайларда ётиб эди, шашқатор ёшлар?\nШашқатор ёшлар бобомиз лабларига сизди, иякларига сизди.\nБобомиз кўз ёшларини енглари билан артиб олдилар. Адирдан кўз узмадилар.\n— Ана, бизнинг невараларимиз! — дедилар. — Қуллуқ, Ҳазрати Хизр боважоним, қуллуқ!\nБобомиз кўнгилларидан нималардир тошиб кела берди.\nБу тошқинни қайғу десак-да бўлади, хушвақтлик десак-да бўлади.\nБобомиз кўнгилларидан қайғули хушвақтлик ўксиб-ўксиб кела берди.\n— Юр, кетдик, момоси, энди биз келмаймиз... — дедилар.\nКўзлари кулмиш бобомиз, юзлари кулмиш бобомиз, ёноқлари кулмиш бобомиз, лаблари кулмиш бобомиз тантана қилдилар.\n— Бу адирлар бизники! — дедилар.\nЎксиклар зарбидан елкалари силкина берди.\n— Бу ойдинлар бизники! — дедилар.\nКўнгиллари тинмайин ўксимиш бобомиз, елкалари тинмайин силкинмиш бобомиз сўнгги бор, сўнгги бор оёқ илдилар. Қоматларини адл тутдилар.\nСайрак адир, адирда ўтирмиш ўғил-қизларига тантана билан қарадилар.\nБобомиз сўқмоқдаги сўнгги қадамларини боса-боса, ойдиндаги сўнгги сўзларини айта-айта, йўлларида давом этдилар:\n— Энди кетсак майли!..\n"http://www.kutubxona.com/wiki/index.php?title=Togʻay_Murod._Oydinda_yurgan_odamlar_(qissa)_/_Kiril&oldid=13308" dan olindi\nTurkumlarAsarlarOʻzbek sovet adabiyotiSaralanmaganTogʻay MurodNasrKitoblar\tAdabiy Shakllar