Баҳром Мирзо. От минган одамлар (ҳикоя) | www.ziyouz.uz\nБош саҳифа Ўзбек насри онлайн антологиясиБаҳром МирзоБаҳром Мирзо. От минган одамлар (ҳикоя)\nБаҳром Мирзо. От минган одамлар (ҳикоя)\nЧоп этилган 16.09.2015 МуаллифZiyouz.uz\nЎтирса отнинг бели майишадиган одамни учратсам керак, деб ўйлаган эдим. Турсунбой отанинг андак ўктамлигини, тетик ва чайирлигини ҳисобга олмаганда одатдаги хушмуомала мўйсафидлардан ҳеч фарқ қилмасди. У мени қир бағрида жойлашган ҳовлисига бошлади. Ҳовлидаги каттакон сада тагидаги супага жой қилинди, дастурхон ёзилди. Бир пиёла чой устида гурунг бошланди.\n– Э, одамлар, одамлар-а… – деб гап бошлади Турсунбой ота, – бир умр одамларнинг ардоғида, олқишида яшадим. Полвон деган ном чиқардим. Отам тайинлагандек солин учун эмас, элнинг ори учун майдонларга тушдим, қўл синса, енг ичида, бош ёрилса, дўппи тагида қабилида яшашга интилдим. Бироқ бир воқеа сабаб…\nТурсунбой отанинг беихтиёр овози титради. Кўзига инган ёшни белбоғига артар экан, нафасини ростлаб, туйғуларини жиловлаб, пиёлада совий бошлаган чойдан бир ҳўплам ичди-да, давом этди:\n– Ярамни тирнадингиз-да, ҳа, майли, дардимни бировларга айтмай, ичимда сақлагандим, лекин негадир сизга гапиргим келди… Баъзан ўтганларни, уларнинг сиймоларини, иши-ю юриш-туришини эсласам ҳам, хаёлга бериладиган, кўзимга ёш оладиган бўлиб қолибман. Қандай одамлар ўтди-я… Ҳай, сиз менга кўп эътибор қилаверманг. Қарилик-да болам, қарилик. Одам кексаяверса шунақа бўб қоларкан, илгари раҳматли кампирим билан бир-биримизни сўзсиз тушуниб, суянчиқ бўб яшаётгандик…\nПолвонни чалғитиш ҳам овутиш мақсадида:\n– Э, ота, ҳали бизга ўхшаган ёшларнинг бир-иккитаси билан бемалол бел олишасиз, – дедим мулозамат қилиб.\nГапим қарияга маъқул тушди.\n– Қани чойдан ичинг, дастурхонга қаранг… Манави қатиқ уйники. Қаранг, косада қошиқ тик турибди. Тоғнинг қатиғи-да. Сиз шаҳар боласисиз, кам қувват кўринасиз, исталовойнинг пирашкаси билан лойқа чойи овқат бўлармиди, болам.\n– Лойқа чой деганингиз нимаси, – деб сўрайман азбаройи қизиқиб.\n– Сизлар уни кўфеми, капеми дейсизлар.\nКулгудан ўзимни аранг тутаман. Лойқа сувдай чайқалиб турган қаҳва тўла идиш кўз ўнгимда жонланиб чолнинг топқирлигига ичимда қойил қоламан.\nҲазил қилишга уринганидан сездимки, Турсунбой ота хаёллар гирдобидан қутулди. Яна полвонлик феъли уйғонди.\n– Лекин болам, бугун кетиш йўқ. Ўзим сизни бир меҳмон қилай… Эчкининг така тегмаган боласини қозонга босамиз. Куласиз-а… Бунинг маънисини билмайсиз-да. Эчки пақат ўтнинг гулини териб ейди. Кийикдан тарқаган-да. Унинг сутини ичган улоқчаси минг дардга даво бўлади.\nГап оҳангидан шаҳарлик билмаган нарсани ўргатаётганидан, мени ҳайратга солиб қўйганидан ғурурланаётгани сезилади, кўзларида аллақандай ёлқин пайдо бўлди.\n– Энди меҳмон бироз зерикмай ўтириб турасиз. Ўзим бориб сизга аталган жонлиқни олиб келай. Ёш-ялангга айтсам ҳам бўлади-ку, лекин улар бунинг маънисини билмайди. Анави зормандадан ҳам бўсин-а?..\n– Сўраб бергунча, уриб бер, дейишган…\nТурсунбой ота у ён-бу ён аланглаб:\n– Ислом полвон, ҳов, Ислом полвон, Самантойни опкелинг-чи, – деб овоз беради.\nҲовли этагидан беш-олти яшар бир бола саман отни етаклаб келди.\n– Акангизга салом бермайсизми, полвон… Акаси хафа бўмайсиз-да… Жуда ўр-да, укангиз…\nТурсунбой ота дастурхондан бир бурда нон олди-ю, ўрнидан турди. “Самантой, Самантой” деб қўлидаги нон бурдасини отга егизди. Сўнгра “Ё пирим” деб ўзини енгилгина эгарга олди. Ҳаракатларидан умр бўйи от мингани сезилиб турибди.\n– Энди меҳмон, мана укангиз билан атрофни айланиб турасиз, пастда чорбоғимиз бор. Бемалол кириб, томоша қилиб туринг…\nМиннатдорчилик ҳам розилик аломати сифатида қўлимни кўксимга қўйиб бош ирғайман.\nЎр укамиз бобоси кетгач ҳам барибир меҳмоннинг олдига келмади. Бу ҳовлида ким хўжайин эканини кўрсатиб қўймоқчидай, хўроз-товуқларни, нўхтасини узиб ҳовлига кириб қолган бузоқчани қувиб солишга тушади. Қулоқлари кесилган баҳайбат итига “Бўрибосар, ол, ол деяпман”, деб буйруқ беради. Бироқ унинг бу пўписаларига ўрганиб қолган шекилли, Бўрибосар парвоям қилмайди, бошини яна тиззалари устига қўйиб мудрашга тушади.\n– Эна, эна-а, дейман, – деб бақиради бола яна. Ўзини тутишидан, овоз оҳангини ўзгартиришидан бобосига тақлид қилаётгани билиниб туради. Боланинг овозини эшитиб, чорбоғ тарафдан бағрига қўғирчоғини босиб олган қизчани етаклаб чиқиб келган жувон, мени кўриб рўмолининг учини тишлаб, овозсиз бош ирғаб саломлашган бўлди.\n– Чарос, сен қоч, бузоқча босиб кетади, – дейди бола. Афтидан ҳамон бу ҳовли эгаси ўзи эканини менга пеш қилишга тиришарди. Жувон бир тарафдан, бола бир тарафдан ўйноқлаб югуриб юрган бузоқчани оғилхонага ҳайдашди. Боланинг гапини эшитган қизалоқ эса, турган жойида бир бармоғини оғзига солиб, менга анграйиб тикилиб тураверди. Бузоқчани оғилхонага қамашди шекилли, бояги жувон қизчани етаклаб этак томон кетди. Бола эса кўринмади…\nУлкан чинор остидаги супада шу ўй-хаёллар оғушида қандай мудроқ босганини сезмай қолибман.\n– Ислом полвон, ҳов Ислом полвон, – деган овоздан уйғониб кетдим.\nСаман отининг эгари қошига бир улоқчани ўнгариб олган Турсунбой ота келган экан. Ота отдан тушиб, улоқчани ҳам пастга олди. Дийдорига югуриб чиққан неварасини отга мингазди.\n– Қани, полвон, отни жойига элтиб боғлаб қўйинг-чи…\nПастда турган офтобадан сув қуйиб юз-қўлимни ювдим-да ота ҳузурига юрдим.\n– Зерикмадингизми, меҳмон… Баҳузур дам олавермайсизми?..\n– Турсунбой ота, келинг мен ҳам ёрдамлашай, шаҳарга бориб ёр-у жўраларга айтиб юраман-да.\n– Маъқул… Маъқул… Келин, ҳов келин…\nЧақириқни эшитган бояги жувон, кўп бора кўравериб кўзи пишган шекилли, зарур нарсаларнинг барчасини бир зумда муҳайё қилади. Саманни боғлаб келган невара ҳам бобосининг ёнида пилдираб қолади. Шунча яхши гапирмай менга ҳалиям ёв қарашини қўймайди. Ўзини худди катталардек тутиб бобосига қараша бошлайди. Менинг нўноқ ҳаракатларимдан манманларча кулиб ҳам қўяди.\nНиҳоят янги сўйилган улоқча қозонга босилгач, бобо билан супага қайтамиз. Пешин намозини ўқиган Турсунбой ота ҳам яна бир салом бериб супачага жойлашади.\nЯнгиланган дастурхондан бир тишлам-бир тишлам нон ейилгач, ота кўп таърифини келтирган қумғонда қайнаган чойдан ҳўплаб гурунгни давом эттирамиз.\n– Энди ўғлим, оилада ёлғиз фарзанд бўлиб ўсганман, – деб салмоқ билан гап бошлайди Полвон, – менгача опа-акаларим туришмаган. Шу сабаб исмимни Турсунбой қўйишган. Отамиз асли тоғликлардан, волидамиз даштдан. Раҳматли падаримиз шу атрофда донғи кетган полвон бўлган. Курашчи полвон эмас. Кўпкари чопган. Бизда улоқчи чавандозларниям полвон деб улуғлашади… Хуллас, ёлғиз фарзанд бўлганимданми, ота-онам мени ҳеч нарсага зориқтирмай ўстиришди. Айтганим – айтган, деганим деган денг… Эрта от минишни ўргандим… Отамнинг сабоғини олиб улоқ чопдим.. Озми кўпми номим чиқди. Фақат тўғриси, шу илмга кўп тобим бўлмади. Шунинг учун ўқиган одамларга ихлосим катта. Меҳмон қилгим, суҳбатларини олгим келади…\nТурсунбой ота чойдан ҳўплайди. Бироз ўй сургач, яна давом этади.\n– Қишлоқнинг энг сулув қизига уйландим… Отам раҳматли полвонларга хос чапани, тилга ботир, чўрткесар одам эди. Ўғил невара кўришни интиқиб кутди. Бироқ, дастлабки беш фарзандимиз қиз бўлди. Отам билдирмаса-да ҳар сафар ўғил невара кутиб интиқаётганини барчамиз сезиб юрардик. Ҳар гал аёлим юкли бўлганда бир саман тойчоқни етаклаб келарди. Лекин ўғил неварасини кўриш отамга насиб қилмади. Ўғлим туғилишидан бир ҳафта олдин омонатини топширди…\nТурсунбой отанинг яна ўпкаси тўлди. Нималарнидир пичирлади. Балки, отасини эслаб дуо қилаётгандир, балки… Сўрашга ботинолмайман. Кўнглининг туб-тубидан отилиб чиқаётган туғённи бўлиб қўйишдан қўрқаман.\n– Лозим маъракаларни ўтказиб, ўғлим бир ёшга етганда элга катта тўй бердим. Мақтаниш эмас, ўзиям кўпкаримисан кўпкари бўлди. Буёғи Олойдан, буёғи қозоқдан полвонлар келди. Довруғини ҳали айтиб юришади. Отам ўлиб бироз чўккан кўнглимга яна нур ўрлади. Бутун меҳримни боламга бердим. Буям полвон бўлсин, ота-бобосининг йўлини берсин, деб ният қилдим. Ўзим билган азиз-авлиёларнинг зиёратидан айирмадим… Лекин, тавба, полвоннинг боласи, полвоннинг қони… Отга қизиқмаса бўладими. Қўлидан китоб тушмайди. Охири бор-э деб қўл силтадим. Қизлардан тараган невараларимни чавандозликка ўргата бошладим. Аммо, улардан ҳам бирорта довруқли полвон чиқмади. Буям энди Худодан экан-да, болам… Барибир ўғлимни жуда яхши кўрардим. Меҳр билан ўстирдим. Ота, рухсат беринг, шаҳарга бориб ўқимоқчиман, деб қолди бир куни. Бироқ ёлғиз ўғил, олдимдан силжитгим келмади. Рухсат бермадим. Анча кўнгли ўксиб, сиқилиб юрди. Бироқ, менга терс иш қилишга ботинолмади. Уйланиб, бола-чақали бўлса, шаҳарни унутар, деб эрта уйлантирдим. Келиним юкли бўлганда жўрттага, кўз тегмасин деб, қиз невара бўлсаям майли розиман деб юрдим. Аммо юрагимнинг туб-тубида интиқ бўлиб ўғил невара кутдим. Кечалари илтижо қилиб Худодан сўрадим. Ҳеч кимга билдирмай азиз-авлиёларнинг қабрига чироқ ёқиб келдим. Аёлим раҳматли, отаси, суюнчи беринг, ўғил невара муборак деганида қанча суюнганимни энди тасаввур қилинг. Ирим қилиб ҳовлига саман от опкирмовдим. Афсус қилдим. Неварамнинг қулоғига “азон” айтдим-у қирғиз оғайниларнинг олдига югурдим. Отнинг зўри шуларда бўлади-да. Битта саманни етаклаб келиб, эртасига элга ош бердим. Неварамнинг отини Исломбек қўйдим. Билмайсиз, полвонларда озгина ўпкалик ҳам бўлади. Элнинг эркатойи бўлиб ўрганган-да… Фарзанд кўрганидан боши осмонда бўлса-да мендан уялиб-қимтиниб юрган ўғлимни ёнимга чақирдим-да, шу бола атак-чечак бўлган куни, сенга рухсат, шаҳарга бориб ўқийвер, деб юбордим. Энди унинг боласи атак-чечак бўлишини интиқиб кутганини, бошқатдан китоб-дафтарини олиб, дарс қилишга киришиб кетганини кўрсангиз. Бир ғашим келади, бир ғашим келади, яна ўзимни овутаман. Ҳа, ўзим ўқимадим, бу полвон бўлмаса, олим бўлар, дедим… Бироқ, ҳалигача шу ишимдан афсусдаман. Олдингдан силжитма, деб Худойим кўнглимга солган экан-да… Неварам атак-чечак бўлиб, “тушов узди” ўтказдик. Бунинг маъниси юриб бошлаган боланинг оёғига иримига тушов солиб, кесиб юборилади. Нега дейсизми? Билмадим. Энди буям, ота-бободан қолган удум-да. Хуллас, ўғлим шаҳарга отланди. Чол-кампир дуо билан кузатиб қолдик… Лекин, кўнглим қандайдир нохушликни сезди, болам, сезди. Бироқ ўзимни овутдим. Шаҳарга, болаларимга бир қўйни тандир қилиб, хуржунга сут-қатиқ, мева-чева солиб боришимни, неварам озиб кетибди, деб уларни койишимни, кейин неварамни елкамга мингизиб “от-от” ўйнаётганимни кўз олдимга келтириб, бир эпкинлаб, бир севиниб ўзимни овутдим. Сал эсини танисин, Худойим бошқа фарзанд берса, бунисини барибир қишлоққа олиб келиб полвонликка ўргатаман, – деб неварамга тикилиб-тикилиб ўтирдим… Лекин ўғлимнинг шаҳарга етиб бориши насиб қилмаган экан… Йўлда машина ағдарилиб…\nТурсунбой ота яна жим қолади. Лекин бу сафар кўзига ёш инмади. Афтидан кўнглининг туб-тубида ётган армонлари тилга кўчиб, зардоб бўлиб чиқа бошлаган ва бундан у ўзини енгил сезаётган эди.\n– Шумхабарни эшитган аёлим “вой болам” деб бир оҳ урди-ю қулади. Шу-шу ўзига келмади. Маъракалар ўтгач фақат сояси қолди. Менга билдирмайман, дейди. Неварасини олдидан бир қадам силжитмайди. Қоқинса тагига поёндоз бўлсам, дейди. Барибир куйик ёмон бўлар экан,болам, ёмон бўлар экан. Одам ичдан куймасин экан. Куйик барибир қулатди, аёлимни… Боламнинг боласини сизга, сизни Худога топширдим, илоё, тилаганингиздай полвон бўлсин, рози бўлинг, деб омонатини топширди. Шунда билибман денг, у шўрлик ҳам бизга бир полвон тилаб, худди ёлғиз ўғил туққанига ўзини айбдордай сезиб юрганини… Ичдан куйдим, болам…\nТурсунбой отанинг овози титради. Ўктам юзига ярашиб турган соқоли тагидан лунжларининг қимтингани, кўзига қуйилиб келаётган ёшни ичига ютаётганидан, қанча вақтлардан бери уни ўртаган ҳиссиётлари билан олишиб келаётганини билдиради. Афтидан, у бу ҳақда ўйламасликка, безовта ўйларни хаёлидан қувиб яшашга интилган ва буни уддалай ҳам олган. Ҳозирги ҳолати полвон билан юзма-юз ўтирган ҳар қандай одамни ларзага солгулик эди…\n– Худо дедим, болам, Худо дедим, – яна ҳикоясини давом эттирди Турсунбой ота. – Полвонман, дедим, бегонадангина эмас, яқинларимдан ҳам куйигимни яширдим. Ўзимдан ўтганини эса ўзим биламан. Суянганим, овунчоғим шу неварам бўлди. Яна Худога шукр қилдим. Шу болани қариган чоғимда пешонамга берганидан ҳикмат изладим. Энди тақдирнинг ҳазилларини қаранг. Эртага нима бўлишини одам билмас экан-да. Бўлмаса, қўшнимнинг қизини келин қилармидим. Бошқа бўлганда боласини олиб кетиб қолганда, қайтардим… Келиним, умридан барака топсин, мана энди икки уйнинг суянчиғи бўлиб турибди. Отасиникида тунасаям, эрталабдан кечгача шу уйнинг хизматида, иссиқ-совуғимиздан хабар олиб туради. Қудам ҳам имонли, мўмин одам. Ўзи синфдошим. Ҳозир уйда йўқ. Бўлмаса, бир танишардингиз. Кичик ўғлини ўзи билан олиб қолган. Кўрган бўлсангиз керак, бир қизчалари бор. Афтидан ота-бола чўлга тушиб кетган чиқар…\nТурсунбой ота бироз тин олади. Совуқ чойдан бир ҳўплаб томоқ ҳўллади-да, фикрини йўқотишдан чўчиётгандек яна ҳикоясини давом эттиради.\n– Неварам ўзини тутиб олгандан полвон пирларига бир жонлиқ атаб боламни эгарнинг олдига ўтирғизиб, кўпкарига олиб бора бошладим. Боланинг отдан чўчимаганини, “ўзим-ўзим” деб юганни ушлашини кўриб бир севинаман-бир севинаман, денг… Бир куни нариги бетдаги қўшнимизнинг ити болалабди. Неварамнинг шаштини қайтармай ўстираётганимни ҳамма билади, шу итнинг кучугини, неварам қўшнининг бола-чақасини изиллатиб, бермайман десаям уйга кўтариб кепти-да…\nШу ўриндаТурсунбой ота мийиғида билинар-билинмас кулиб қўяди, овозида яширин ғурур сезилади.\n– Кейин денг бола тушмагур шу кучукка боғланди-қолди. Фақат ухлаганда ёнидан олиб қўямиз. Бундай қўлга олиб қарасам кучук – сиртлон. Бу дегани бундай зотдор итлар кам учрайди. Ота-боболаримиз уларни бўридан тарқаган дейишади. Сабаби, уларда олти тирноқ – олти панжа бўлади. Ҳа, ақли етмасаям, кўнгли сезибди-да неварамнинг, бўлмаса шундай кучукни уйга кўтариб келармиди, деб қўйдим ичимда…\nТурсунбой ота ўзи билмаган ҳолда ҳар қандай ота-она боласининг қилиғидан, гапидан маъно излаб ҳайратлангандай ҳайратланар, неварасининг полвон кўнгли уни бошқарганига комил ишонч билан гапирарди. Полвоннинг гапларини жон қулоғим билан тинглар эканман, ундаги ишонч менга ҳам ўтган, бунда, албатта, қандайдир синоат яширин эканига чиппа-чин ишонган эдим.\n– Ҳеч кимга билдирмай мен ҳам кучукка хом гўшт, бир парча қуйруқ бериб юрдим. Нега ундай қилдим – билмайман… Энди меҳрдан-меҳр қайтар экан-да. Сиртлон бир ит бўлди, бир ит бўлди… Биринчи бўрини олганда тўртгаям кирмовди… Ажабланманг, бизда итнинг ёши ҳар олти ойда бир йил, деб ҳисобланади… Атрофда, Полвоннинг Сиртлони бўри опти, деган гап тарқагач, узоқ-яқиндан чўпон-чўлиқ эринмай уйга келиб итни кўриб кетгич бўлди. Зотидан берасиз, деганнинг саноғи йўқ, денг. Энди ўзингиз тушунасиз, чорвадор халқмиз. Яхши от, яхши ит бизда тилло баҳо…\nБир куни уйга тоға юртдан даштлик оғайнилар келиб қолди. Иззат-ҳурматларини жойига қўйиб кутиб олдим. Гурунг чоғи уларнинг ниманидир айтишга чоғланаётганини, лекин ботинолмаётганини сезиб турганимдан, даврада ҳаммамиз яширишга уринган ноқулайлик ҳукмрон, денг. Меҳмон атойи Худо. Мен сўролмадим. Улар эса бир неча бор ўзаро кўз уриштириб, гапга оғиз жуфтлайди-ю айтолмайди. Дастурхонга фотиҳа ўқилиб, хайр-хўш қилар чоғи, охири меҳмонлардан бири юрак ютиб, дардини айтди:\n– Турсунбой оға, сизни биз ўзимизга яқин қариндош деб биламиз. Орқангиздан мақтаниб юрамиз… Тантилигингиз Олойгача тилда… Энди келишимиздан бир мақсад бор эди… Шу сиртлон итингизни бизга берсангиз. Қанча десангиз, нархини берайлик…\nБир зум лол қотиб қолдим. Полвон халқида шундай удум бор, меҳмон. Аввалам, ҳеч ким бир-бирининг отига харидор бўлмайди. Агарда, кўнгли суст кетиб оғиз солинса, албатта, берилади ё сотилади. Йўқса, от полвонга буюрмайди. Лекин, ит сотилганини тўғриси, ота-боболаримдан ҳам эшитмаган эдим.\n– Тоғалар, ҳурмат қилиб, хонадонимга келибсизлар, минг раҳмат. Бошим осмонга етди. Мана қўрам тўла мол, истаганларингни олинглар. Хоҳласаларинг Саманниям совға қилай. Лекин, итни сотинг деганларингиз…\n– Кўнглингизга олманг, Полвон оға. Йўлига айтдик-да. Замона зайли. Ҳозир ҳамма нарса сотилаяпти-да… – деб минғиллашди улар\nМеҳмонлар ҳурмати яна ўзимни босдим.\n– Сўрасаларинг шундай ҳам берардим. Лекин, итни эмас. Тоғалари, бу ит неварамники. Ундан сўрамай беролмайман. Бўлмаса, йигитнинг сазасини ўлдирармидим…\nМен бир хижолат, меҳмонлар бир хижолат, хайрлашдик. Сездим, бироз ранжишди. Кўнглим хира тортди. Боя айтдим, полвон элнинг ардоғидаги одам. Шу сабаб, хонадонига бир нарса сўраб келган инсонни ноумид қайтармайди. Етса моли билан, етмаса сўзи билан елкадош бўлади…\nТурсунбой ота яна тин олади. Полвонга тикилиб ўша пайтдаги вазиятни кўз олдимга келтирдим. Беихтиёр ўзим ҳам ўша кездаги ноқулай аҳволни бошдан ўтказгандай бўлдим.\n– Ҳали ўзимга келиб улгурмай, тоғлик амаки қариндошлар меҳмон бўлиб келишди, – ҳикоясини давом эттирди Турсунбой ота. – Уларнинг ҳам ҳурматини жойига қўйиб кутиб олдик. Ўтганларни, кўпкари – улоқларни ёдга олиб гурунглашдик. Аския қилиб хумордан чиқдик. Қишлоқнинг ярми меҳмонга келди, десам ёлғон бўлмас. Давра қизиб турган пайт, озгина ширакайф меҳмонлардан бири, тирсагимдан ушлаб четга тортди.\n– Полвон, – деди тамакисини бурқситиб, гарчи мендан анча ёш бўлса-да тенгидай муомала қилиб.. – Сиз энди ўзимизнинг довруқли полвонлардансиз. Биз томонларда номингизни эшитмаган одам йўқ. Эшитдик, даштлик тоғаларингиз ҳам келишган экан, сўровларига йўқ, дебсиз. Энди биз шу итингизга харидор бўлиб келдик. Ҳар ҳолда бизга йўқ демассиз… Оғзингизга сиққанини айтинг…\nШу билан гапини тугатсаям майли эди. Камига беўхшов ҳазил ҳам қилиб қўяди денг, нима эмиш, биз амаки, ота бир эмишмиз. Отаси бошқа эл бўлмасмиш.Бир жаҳлим чиқди, бир жаҳлим чиқди. Бир кўнглим, ҳе ўргилдим, сендай амакидан дегим келди-ю…Бошқа жой, бошқа давра бўлганда-ку ўзим билардим. Бироқ, мен мезбон, улар меҳмон эди, болам… Ичимдан отилиб чиқаётган ҳапқириқни куч билан зардобдай ютдим. Сабабини тушунтириб, узримни айтдим…\nБир кун-икки кун қўноқлаймиз, деб ўтирган меҳмонлар эрталаб зарур ишлари чиққанини айтиб хайрлашиб жўнаб кетишди. Оғир ўйда қолдим. Элчилик-да, баъзан улоқ-кўпкарида тортишиб қолсак, тоғлик оғайнилар “барибир даштлигига борди” деб, даштлик оғайнилар “тоғлик-да” деб ғайирлик қилишини сезиб қолардим. Ҳа, энди ютқизиқ аламидан-да деб кўп эътибор қилмасдим. Энди бир итнинг орқасидан “ўзимизнинг тоғлик”, “ўзимизнинг даштлик” бўп қолганим алам қилди, ўғлим, қаттиқ алам қилди… Элнинг оғзига элак тутиб бўладими, ўғлим. Ён атрофга “полвон итини фалон сўмга сотаётганмиш” деган миш-миш тарқабди. Мен бундан бехабар. Қудамдан эшитиб, яна куйдим. Энди кўринганни тўхтатиб, бу ёлғон деёлмайман-ку… Шунча йил элнинг ардоғидан эпкинлаб юрган одам, тўй-у маъракада ўзимни қандай тутишимни билмолмай доғман денг… Кўнглимга чироқ ёқса, ёришмайди. Энди, ўғлим, ҳамма одамда, яхшими-ёмонми ўзига яраша дўст-душмани бўлади. Биров кучингизни, биров обрўингизни кўролмайди. Очиқ майдонга чиқиб, бел олишса, хўп-хўп, аммо ўзини дўст кўрсатиб, ичиқоралик қилиб юрганлардан қўрқ экан. Майдонда ноилож тан берганлар яна ғимирлаб қолди, денг. Бир кун…\nШу куни шивалаб ёмғир ёғиб турганди. Нимадандир кўнглим алағда бўлиб кечаси ҳовлига чиқдим. Остонада Сиртлон кўринмади. Оғил томонга ўтдим. Қарасам, ит ўсал бўлиб, қон қусиб ётибди. Шошиб қолдим. Саманни ёйдоқ миниб, молдўхтирникига чоптирдим. Қишлоғимизда Сафарали деган молдўхтир бор. Ўзи яхши бола, молниям билади. Бир айби манави “зорманда»га ишқибозроқ… Ўзи қўлга қараган бола эмас. Шу келиб итни обдон текширди.\n– Турсунбой ота, итингизга биров игна едирганга ўхшайди. Энди умид йўқ…, – деди.\nМенинг ичимдан бир нима узилиб кетгандай бўлди. Сафаралиси тушмагур ҳолатимдан хабари йўқ, ҳазил қилиб қўяди:\n– Эрталабгача кутасиз, бўмаса сўйиб юбораверасиз…\nЎша тунни қандай ўтказдим – билмайман. Сиртлон дув-дув ёшланган кўзи билан худди одамдай тикилиб, мадад излаб мўлтирайди, денг…Қўшилиб менинг ҳам кўзимдан ёш оқади. Нима қилишимни билмайман…Тонгга яқин ўзини у ёқдан бу ёққа уриб жон берди…\nЭрталаб неварам итини излаб тополмагач, йиғини бошлади. Нима деб овутишга ҳайронмиз. Унинг изиллаб йиғлаганини кўриб, охири йиқилдим, ўғлим. Умримда бир марта “вой жоним” демаган одам кўрпа-тўшак қилиб ётиб қолдим. Ким қилди экан, деб ўйлайман. Ахир бегона қилмагани кундек ойдин-ку. Дўст-у душманнинг гапини чиғириқдан ўтказаман. Аммо, гумон иймондан айирибди. Қўлидан ушланмаган ўғри – ўғри эмас. Ўйлаб ўйимнинг тагига етолмайман. Қўпол бўлса-да, аламда одам нималар демайди, итимга нисбатан ҳам итлик қиласиларми, деб ўша нобакор билан тортишиб ўртанаман. Ўйлаган сайин ўйларимни ҳазм қилолмайман. Ҳазм қилай десам, уларни одам дейиш ҳам маъқулмикин, деб ўйлаб қоламан…\nТурсунбой отанинг овозида аламга йўғрилган нидо сезилади. Ўша кунларни худди яна бошидан ўтказаётгандай бошини сарак-сарак қилиб “Одамлар-а, одамлар…” деб қўяди.\nПолвоннинг ярасини янгилашга сабаб бўлганимдан ноқулай аҳволга тушаман. Бироқ, Турсунбой ота яна ўзини босиб олиб, ҳикоясини давом эттиради.\n– Вақт ҳамма нарсани даволаркан, ўғлим. Неварам ҳам бола-да, бироз ўтиб итини унутди. Яна кула бошлади. Унинг қийқирган кулгуси мени яна ҳаётга қайтарди…Яна оёққа турдим, болам… Мана энди шу неварамни деб яшаяпман. Унинг биринчи марта мустақил улоқ чопганини кўрсам, зот ташлаб, элдан олқиш олганини эшитсам, раҳматли отамнинг руҳлари шод бўлганини билсам, деб Худодан сўраб яшаб келаяпман-да…\nКелинга ҳам ичим ачийди. Гарчи ичимдан қиринди ўтса-да, онаси орқали “Майли, минг бора розиман, энди бошқа оила қилсин”, деб айтиб кўрдим. Ораларида не ҳангома бўлган билмадим, лекин келиним ўғлимни унутолмаяптими ёки яна бошқа ўй-хаёли борми, бошқа оила қилмайман, дебди.\nТурсунбой ота тин олиб узоқ вақт сукут оғушида қолади. Мен ҳам ўз хаёлим билан андармон эдим.\nЧамаси ярим соатлардан сўнг супачада, очиқ ҳавода Турсунбой отанинг ҳикояси таъсирида осмон тўла юлдузларга тикилиб ётар эканман, беихтиёр, қаердадир ўқиганим ёки эшитганим бир гап хаёлимга келди. Шаҳарда негадир юлдузлар камдай кўринади. Қишлоқ жойларда эса аксинча. Осмон тўла юлдуз. Гўё улар катталашгандек, кўпайгандек, ёрқинроқ нур сочаётгандек…Бунинг боиси, шаҳарда одамлар кўпда осмонга қарайверишмаса керак, деб ўйладим-у ўз ўйимдан ўзимнинг кулгим келди…Болалигим ёдга тушди…\nЭсимда, ўқитувчимиз Товбой муаллим бир куни синфга глобус олиб кириб, коинот, қуёш, юлдузлар, ер шари ҳақида сўзлаб берди. Ҳайратланарлиси, улар доим ҳаракатда экан. Ҳатто ўтирган жойимизда ҳам ер шари ўз ўқи атрофида айланганда бир кеча кундузда биз ҳам замин билан бирга айланиб, қуёшу ойга рўбарў бўларканмиз. Қолаверса, йил давомида замин билан бирга бутун коинотни кезиб чиқарканмиз.\n– Ер шари доим шундай коинотни айланиб юрадими, муаллим, – деб сўради синфимиз билағони Бахтиёр. – Айланиб-айланиб, нега яна ўз жойига келади? Нега бошқа жойларга кетиб қолмайди?..\n– Чунки, улар Қуёш атрофида айланади, ўғлим, Қуёш атрофида. Дунё яралибдики шундай. Бутун олам тортишиш қонунининг моҳияти ҳам шунда.\n– Оймомо-чи, – деб сўрайди синфимиз шоираси, қақажон Меҳрибон.\n– Оймомо ҳам, қизим, Оймомо ҳам. Оймомо еримизнинг табиий йўлдоши ҳисобланади. У Қуёш атрофида ҳам, Ер атрофида ҳам айланади.\nАдабиётдан бошқа дарсларда охирги партада ўқитувчилар кўзига кўринмай ўтиришга интиладиган камина эса бу гапларни эшитиб ҳайратга тушаман. Чексиз коинотда қуёш атрофида айланаётган ойни, планеталарни, ерни, ундаги одамларни, улар қатори ўзимни тасаввур қилишга уринаман… Ноқис шуурим қамрови камлик қилиб, ўхшатиш излайман. Ана Қуёш – Бобом, ана елкаларида бизни кўтариб турган Ер – Отам, Оймомо – Онам…Юлдузлар эса бизлар…\nХаёлларим қаерда тўхтаб, тушларимга уланиб кетганини сезмабман. Қанча ухладим – билмайман, эрта тонгда уйғондим. Тоза тоғ ҳавосидан тўйиб-тўйиб нафас олдим… Мезбонлар эса мендан ҳам олдин уйғонишган, афтидан ҳовлидаги юмушларни саранжомлаб ҳам бўлишганди… Ювиниб-тараниб келганимда супага жой қилинган, иккита янги узилган нон, косада қаймоқ…\nТурсунбой ота тунни бедор ўтказган шекилли, қовоқлари сал салқиган, невараси тиззасида, менга тикилиб, мийиғида жилмайиб ўтирарди.\nНонуштадан сўнг йўлга отландим. Саманга неварасини мингазиб, арқонидан ўзи етаклаб олган Турсунбой ота йўлгача мени кузатиб чиқди. Узоқдан автобус кўрингач хайрлашишга тушдик.\nНиҳоят, менга эл бўла бошлаган бола ҳам отдан тушиб қучоқлашиб хайрлашар экан, “Бизникига яна келасизми?”, – деди.\n– От минишни ўргатсангиз, албатта келаман. Ўргатасизми? – дедим Турсунбой отага кўз қисиб.\n– Бу қийин эмас, – деди бола жонланиб. – Яна келсангиз ўзим ўргатиб қўяман…\n– Насиб, насиб, – деди Турсунбой ота. Яқинлашиб қолган автобусга назар солар экан, қўшиб қўйди:\n– Бир илтимосим бор эди, ўғлим.\n– Бажонидил, Турсунбой ота.\n– Кўриб турибсиз, неварамдан узоқлашолмай қолдим. Сиз эл кезадиган одамсиз. Мабодо азиз-авлиёлар ётган маконларга йўлингиз тушиб қолса, шу полвон укангизнинг ҳаққи учун ҳам бир дуо қилиб қўйинг…\nКутилмаган бу илтимосдан довдираб, беихтиёр Турсунбой отанинг сўзлари билан жавоб қайтардим:\n– Насиб, насиб…\nАвтобуснинг орқа ўриндиғига жойлашиб, шарққа қараб кетаётган, бир кечада менга қадрдон, азиз бўлиб қолган бобо билан неварани то кўзларимни қуёш нурлари қамаштиргунча кузатиб турдим…\n“Ёшлик” журнали, 2014 йил, 5-сон\n← Аввалги Аввалги Бектош Исмоилов. Муолажа (ҳикоя)\nКейинги → Кейинги: Қалам аҳлининг жон озиғи – тил (таниқли адиб, таржимон Аҳмад Аъзам билан мулоқот) (2013)


hidoyat.uz – “Мовароуннаҳр” нашриётининг сайти - ИСЛОМ ВА ТАБИАТ\nИСЛОМ ВА ТАБИАТ\nИслом дини табиат муҳофазаси, наботот ва ҳайвонот оламини ҳимоя қилиш каби хайрли амалларга катта эътибор бериб, кишиларни атроф-муҳитни озода сақлаш, бодонлаштириш ишларига чорлайди.\nҚуръони каримда шундай баён қилинади:\n"У барча нарсани яратди ва ўлчовини жойига келтирди".\nДемак Аллоҳ таоло табиатни дақиқ мезон билан яратган, агар уни бузадиган бўлсак турли кутилмаган зарарлар кўришимиз табиий ҳолдир.\nАллоҳ инсонга дунёни асрашга, берган неъматларидан манфат олишга, уларни нобуд қилмасдан яхшилик йўлида ишлатишга буюрган.\nНаботот олами Аллоҳнинг инсонлар учун ато қилган улуғ неъматларидан бири бўлиб, у инсон ҳаётида муҳим аҳамиятга эга.\n"Абаса" сурасида айтилади:\n"Энди инсон ўзининг таомига (ибрат кўзи билан қуйидаги неъматларимизга бир) боқсин: Биз (осмондан) сувни мўл ёғдирдик. Сўнгра ерни (гиёҳлар билан унсин, деб) ёрдик. Сшўнгра Биз унда донларни ундирдик, узум ва кўкатларни, зайтун ва хурмоларни, қалин дарахтзор боғларни, меваю гиёҳларни ҳам. (Буларни) сизларнинг ва чорва ҳайвонларингиз истеъмоли учун (яратдик)" (24-32).\nБинобарин атрофимизни ўраб турган наботот оламини асраб авайлаш барчамизнинг бурчимиздир. Теварак-атрофни тартибга келтириш, кўчатлар ўтқазиш, обод қилиш ишлари билан машғул бўлмоғимиз лозим. Агар ҳар бир киши бир донадан кўчат ўтқазса диёримиз боғу-бўстонга айланади.\nРивоят қилинишича, бир киши улуғ саҳоба Абу Дардонинг (розияллоҳу анҳу) олдиларидан ўтиб бораётса, у зот ёнғоқ кўчати экаётган эканлар. Шунда йўловчи Абу Дардога қараб: «Улуғ ёшга кирган бўлсангиз ҳам кўчат экаяпсизми, ахир бу фалон йилдан сўнг мевага кирадику-дебди. Абу Дардо (розияллоҳу анҳу): "Менга савоби кифоя, мевасини бошқалар истеъмол қилаверсин", деган эканлар.\nИслом дини табиатни муҳофаза қилишга, ободончиликка, набототларни асраб, кўчатлар ўтқазишга тарғиб қилади. Диёримиздаги баҳор айёмларидан унумли фойдаланиб, яшаш жойларимизни обод қилиб, мевали ва манзарали дарахт кўчатлари экиб, парвариш қилайлик. Бу хайрли ишларда Аллоҳ мададкор бўлсин!


Қарға қарғани кўзини чўқимайди, аммо бу...\n29.03.2021 14:12 0 3236\n«Бу орзулар мамлакати эмас...»\nАмерикага анча йиллар олдин кўчиб кетган бир ҳамюртимизнинг ишлари юришиб ўз бизнесини йўлга қўйибди. Бу орада фарзандлари ҳам вояга етиб қанотига кирибди. Ота ўғилларидан бирини чақириб шундай дебди:\n—Ўғлим, қачондир маблағим етарли бўлса она юртимнинг ривожланишига ўз ҳиссамни қўшмоқчи эдим. Бугун шунинг мавриди келди. Уч млн. доллар ажратдим. Қишлоғимизда кичик корхонача қурилиши учун ускуналар гаплашдим ҳатто ўша ускуналарни етказиб берадиган самолёт ҳам тайёр. Ҳамқишлоқларим бизни дуо қилишсин, озроқ бўлса ҳам она юртим учун фойдам тегсин.\nЙигит қишлоқда корхона қурилиши учун кетадиган ускуналарни самолётга юклаб, Ўзбекистонга келибди. Аммо қаттиққўл божхоначи ходимлар бу ускуналарни Ўзбекистонга киритишга қаршилик қилишибди. Америкадан келган саховатпеша ҳамюртимиз текширув қаттиқлигини кўриб: «Бутун армияни опкелиб текширинглар, бу ерда ҳеч қандай хавфли нарса йўқ», десаям оёқ тираб туриб олишибди. Шунда текширувчилардан бири ўша йигитни четга тортиб агар 50 минг кўкидан берсанг ўтказвораман, дебди.\nЙигит... Америкада ҳеч қаерда ишини пора бериб битирмаган йигит отасининг орзусини амалга оширмай ортга қайтибди.\n«Дадажон, — дебди у отасига, — 3 млн доллар топган одам учун 50 мингни бериш қийин эмас. Ўша айтилган маблағни бериб сизнинг қишлоғингизга боришим мумкин эди, лекин улар бу яхшиликка арзимайди (айнан худди шундай деган) ўзини юртига яхшилик қилишни истамайдиган, бошқа яхшилик қилишни истайдиганларга тўсқинлик қиладиган халқнинг дуоси бизга керакмас. У мамлакат орзулар мамлакати эмас экан...»\nБу тўқилган ҳикоя эмас. Яқинда сафарга чиққанимда ҳамроҳларимнинг бирига танишлари айтиб берган, қачонлиги номаълум бўлган воқеа.\nСардобада саробга айланган хайриялар\nЎтган йили бошимизга тушган мусибат — Сардоба тўғонининг бузилиши, саноқли сонияларда аҳолининг бошпанасиз қолиши халқимиз учун катта бир синов бўлди. Сирдарё учун жўнатилган ёрдамнинг чегараси бўлмади. Барчамиз саховатпеша ҳамюртларимиздан бир қувонган бўлсак, саховатга зор бўлмаган яна бир қатламнинг очкўзлигидан минг куюндик.\nЎша пайтлари Сирдарёга йўлим тушганида кўрган воқеаларим ҳалигача кўз ўнгимдан кетмайди. Инсонпарварлик ёрдамлари ортилган карвоннинг кети узилмади бир ойлаб. Аммо ёрдам олиб борган одамлардан қулаб тушай деган ҳожатхона учун пул йиғиб олган йигит, уйида қовурғалари саналиб ётган кучугини яхшироқ ҳаёт кўриш мақсадида олиб кетаётган кўнгилли—волонтерлардан пул сўраган уй эгаси, текинга тарқатилиши керак бўлган кийим кечакларнинг дўконларда пулланиши — буларнинг барчаси саховатпеша халқимизнинг ҳимматларини ювиб юборгандек эди.\nЎша пайтлари тинимсиз Сирдарёга шунча ёрдам берилди, деган хабарлардан кўнглимиз тоғдек кўтарилган бўлса, уни ортидан чиққан фалон сўм талон тарож қилинди деган фикрлардан кўнглимиз шу қадар чўкди.\nКейин коронавирус пандемияси... Коронавирусга қарши кураш тадбирларига ажратилаётган маблағлар талон-торож қилиниши ҳали ҳамон давом этмоқда. Талон-торож қилинаётган миллиард-миллиард маблағни эшитиб ҳушингиз бошингиздан учгудек бўлади.\nМусофир юртда бир-бирини талаётганлар\nМусофир бўлмагунча мусулмон бўлмайсан, деган кўҳна мақол бор. Аммо нимагадир айнан ҳамюртларимиз мусофирчиликдаям бир бирини тунаш, бир бирини орқасидан пичоқ уриш каби аянчли воқеаларни жуда кўп эшитамиз.\n«Мени Кореяда фалончи оғайним ухлатиб кетди», «Мени Туркияда фалончи дугонам чув тушириб кетди»...\nЯқинда фейсбукдаги «Моҳият» гуруҳига қўйилган пост ва унга ёзилган изоҳлар миллатимизни нафақат ўзимиз олдимизда, балки бошқа юртлар олдида ҳам шарманда қилаётганига мисол.\n«Корейс миллатига мансуб бир инсон паспорт топиб олди. Қараса, Ўзбекистоннинг паспорти экан. Уни бошқа бир ўзбекка бердики, паспорт эгаси сарсон бўлмасин, миллатдоши не қилса ҳам корейсдан кўра осонроқ ва тезроқ паспортни етказа олади. Тўғри, Жанубий Кореяда ҳаракатланиш учун паспорт керак эмас, махсус карта бор, лекин ватанга бориш-келиш паспортсиз иложсиз. Ўзбек эса ўз юртдошини (яъни паспорт эгасини) топиб қўнғироқ қилди ва паспортни қайтариш эвазига $1000 мукофот пули сўради. Паспорт эгаси ночор ҳолда $500 бера олишини айтди, қаҳрамонимиз эса кўнмади ва паспортини қайтариб бермади. Ўртага таниш аралиштирилди ва $600 эвазига паспорт эгасига қайтарилди».\nБу воқеага 100 нафардан зиёд одам изоҳ ёзиб қолдирган ва жуда кўпчилиги ўзлари муҳожирликда гувоҳ бўлаётган воқеаларни ёзиб қолдиришган.\n«Адашмасам 2008 йилларда Россияда қурилишга Ўзбекистондан ишга борган 9 нафар муҳожир йигитларнинг паспортини бригадир вақтинчалик рўйхатдан ўтказиш учун йиғиб олади. Ва буни бошка қурувчиларга бош бўлган бола кўриб қолиб «э, юринг ака чой ичамиз», деб машинасига ўтқазади ва овқатланиш жойига етиб борганида қўлидаги паспортлар солинган халтани олиб тушаётган шеригига машинада қолдираверинг», дейди. Иккала бригадир овқатланиб бўлиб ташқарига чиқишса машина очилган, паспортлар йўқолган. Машина ҳайдовчиси, яъни бригадир бола «билмадим» деб тураверган. Ички ишлардан ҳам фойда бўлмаган. Шу ҳудудни назоратчисига учрашишган. Эртага келсаларинг суриштириб кўрамиз деган. Эртасига «паспорт топилди, ҳар бир паспорт учун 30 мингдан берсаларинг қайтариб берамиз», деган хабар келади. Муҳожир йигитлар илтимос қилиб 10 мингдан паспортларни қайтиб олишган. Ўшанда паспортни қайтиб олаётган йигитлардан бири ўзга миллат кишисидан «ҳеч кимга айтмайман бу паспортни қаердан олдиларинг» деганда, «ўзларингнинг ҳамюртларинг пул эвазига қайтариш шарти билан берди», деган экан. Шу бригадада хўжайиним ҳам ишлаган, мен овқат пиширардим. Ким олгани Аллоҳга ҳавола энди, гумон иймондан айиради...»\nЯқинда яна бир фейсбук фойдаланувчи Қримда яшаётгани, яқин ҳудудда ўзбек йигитлари ишсизликдан қийналиб мурожаат қилгани ва етиб келишлари учун 10000 (рублда) пул жўнатгани, аммо пулни олгач дом-дараксиз кетгани ҳақида, йигитларнинг паспорти билан суратларини жойлаштириб пост қолдирди. У йигитларга жўнатган пулига ачинмаётгани, балки айрим ўзбек йигитларининг шу қадар лафзсиз бўлиб бораётгани ҳақида куюниб ёзган... Ва ҳар доимгидек мавзу қизғин баҳс-мунозараларга бой бўлган, ҳамма хорижда юрган ҳамюртларимиз ўзлари гувоҳ бўлган мана шундай воқеаларни мисол қилиб келтирган.\nБиз тепадаги масъулларни муҳокама қиламиз, уларни порахўрликда, лоқайдликда, очкўзликда айблаймиз. Аммо ўзимизчи? Айнан ўшаларни муҳокама қилаётганлар, нолиётганлар, инсоф сўраётганлар орасида болалар ҳақига кўз олайтирадиган боғча опалар, мудиралар бўлади, айнан ноҳақлик деб жар солаётганлар орасида сизу менга гўштни орасига суякни эпчиллик билан тиқиштириб тортиб бераётган ёки ейиш мумкин бўлмаган ҳайвоннинг гўштини алдаб сотаётган қассоб бўлади, айнан мана шундай адолат излаётганлар орасида 100 долларга беморнинг кўричагини олиб ташлашни савдолашаётган шифокорлар бўлади. Ноҳақликдан жабр чекаётган божхона ходими ҳозир қайсидир порахўр амалдордан ёзғираётган бўлади. Бу божхона ходимининг онаси бир пайтлар ўқитувчига тилла зирак совға қилиш учун пул йиғишда бош қош бўлган бўлади....\nРоссиядан туриб уйига қайтолмаётган, уйига қайтиш учун пора сўради мендан деган биз ачинган муҳожир ватандошимиз бировнинг паспортини топиб олиб шўрлик яна бир муҳожирдан 500 доллар сўраётган бўлади.\nМен бир саволга ҳеч қачон жавоб тополмайман. Нега бундай қиламиз? Ота-боболаримизнинг биз фахрланадиган томонлари ҳам бор, лекин кўпгина ватан, миллат фидойиларини пул учун, мансаб учун сотганлар ҳам ўзимиздан чиққан. Хўш нега шундаймиз? Савол жавоби ҳамиша очиқ... Қарға қарғанинг кўзини чўқимайди, деган мақол мутлақо бизга тегишли эмасдек. Нафақат чўқиймиз, бир-биримизнинг кўзимизни ўйиб ҳам оламиз, аччиқ ҳақиқат шу...\nнафс ҳақиқат адолат\nЖамият 05/11, 17:44


24 август 2019, Тошкент вақти: 09:32\nБолалар боғчаларида 2018 йил якуни бўйича ўтказилган текширув натижасида 11 миллиард сўмлик молиявий қонунбузарликлар аниқланди.\nМактабгача таълим вазирлигининг 10 январда билдиришича, бу маблағнинг 47 фоизи ўғирланган ва ноқонуний ишлатилган. Қизиғи шуки, ноқонуний ишлатилган маблағнинг 40 фоизи боғчага расман ишга қабул қилинган, амалда эса ишламаган шахсларга ойлик қаторида берилган.\nВазирликнинг билдиришича, бундай йўл орқали боғча мудирлари ноқонуний равишда даромад кўрганлар, ишга расмийлаштирилган, аммо амалда ишламаган “ўлик жон”лар эса меҳнат стажига эга бўлганлар.\nВазирлик текширувчилари биргина Жиззах вилоятининг Шароф Рашидов туманидаги 9-боғчада 19 та “ўлик жон” борлигини аниқлаган. Уларга жами 592 миллион сўм ойлик иш ҳақи ёзилган.\nСамарқанд туманидаги 6-боғчада шундай йўл билан 100 миллион сўм, Хоразм вилояти Урганч туманидаги 4-боғчада эса 46 миллион сўм ноқонуний ўзлаштирилган.


Газета СБХ / 2014 год / № 24 / Бухгалтер учун қўлланма\nТаътил пулини ҳисоблаш, ёзги оромгоҳ ва санаторийларга йўлланмалар ҳақини тўлаш ҳамда ўз ходимларининг дам олиши билан боғлиқ ёз ойларида таҳририятимизга келаётган саволларнинг миқдори йил сайин кўпайиб бормоқда.\nБундай мурожаатларнинг кўпайиб кетишини кутмасдан «Norma Ekspert» мутахассислари бухгалтерлар учун қўлланма тайёрладилар, унда ходим таътилга чиқаётганида таътил пуллари ва бошқа тўловларни ҳисоб-китоб қилишнинг турли жиҳатлари тушунтирилади.\nҲар бир ишловчи шахснинг дам олиш ва иш қобилиятини тиклаш учун ҳақ тўланадиган йиллик таътил олиш ҳуқуқи кафолатланган. У иш берувчи билан меҳнат муносабатларини меҳнат шартномаси (контракти) асосида расмийлаштирган шахсларга берилган. Бундай шахсларга доимий ходимлар, ўриндошлар, меҳнат вазифаларини тўлиқсиз иш вақти шартларида бажарадиган ходимлар, шунингдек мавсумий ёки уйда ишлайдиганлар киради.\nМеҳнат таътили даврида ходимларнинг иш жойи (лавозими) ва ўртача иш ҳақи сақланади (Меҳнат кодексининг 133-моддаси, бундан кейин – МК), улар иш берувчининг ташаббусига кўра ишдан бўшатилиши мумкин эмас, корхона бутунлай тугатиладиган ҳоллар бундан мустасно.\nТаътиллар турлича бўлади: йиллик асосий, йиллик асосий узайтирилган, йиллик қўшимча таътил. Бундан ташқари, ижтимоий таътиллар – ҳомиладорлик ва туғиш, болаларни парваришлаш, таълим олиш муносабати билан ва ижодий таътиллар ҳам бор.\nҲАР ЙИЛИ ЯРИМ ОЙГА, БУНДАН КАМ ЭМАС\nЙиллик асосий таътил – иш йили мобайнидаги иш учун бериладиган, меҳнат вазифаларини бажаришдан озод қилувчи узоқ давом этадиган узлуксиз вақт даври. Ҳар бир ходим учун иш йили якка тартибда – у меҳнат шартномаси бўйича ишлашни бошлаган кундан бошлаб 12 ой деб ҳисобланади. Ходимнинг йиллик ҳақ тўланадиган таътилга ҳуқуқи меҳнат шартномаси амал қила бошлаган кундан бошлаб пайдо бўлади.\nБунда таътилда бўлиш вақти меҳнат стажига, шу жумладан кейинги йиллик таътил берилиши учун меҳнат стажига киритилади. Масалан, 2013 йилда ходим 7–26 октябрда йиллик меҳнат таътилида бўлди. 2014 йилда унга февралда таътил берилди. 2013 йил 7–26 октябрь даври 2014 йилдаги таътил пулини ҳисоб-китоб қилиш чоғида меҳнат стажига киритилади.\nҚонун билан ходимларга 15 иш кунидан кам бўлмаган муддат билан йиллик асосий таътил берилиши белгиланган (МКнинг 134-моддаси). Бунда жамоа ва (ёки) меҳнат шартномаларида йиллик асосий таътилнинг кўпроқ муддати назарда тутилиши мумкин.\nКИМГА 15 КУН ОЗЛИК ҚИЛАДИ\nЙиллик асосий узайтирилган таътил – МКнинг 134-моддасида назарда тутилган асосий энг кам таътил билан қиёслаганда аввалбошдан узоқроқ давом этадиган таътилдир. Чунончи, 18 ёшга тўлмаган шахсларга ва ишлаётган I ва II гуруҳ ногиронларига мажбурий тарзда 30 календарь кун муддатида йиллик таътил берилади (МКнинг 135-моддаси).\nБундан ташқари, бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда қуйидагиларга асосий узайтирилган таътиллар берилиши назарда тутилган:\nдепутатларга, сенаторларга – 36 иш куни, қонун ҳужжатларида кўпроқ муддатли таътил назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно (2.12.2004 йилдаги «Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси депутатининг ва Сенати аъзосининг мақоми тўғрисида»ги 704-II-сон Қонуннинг 16-моддаси учинчи қисми);\nсудьяларга – 36 иш куни (2.09.1993 йилдаги «Судлар тўғрисида»ги 924-XII-сон Қонуннинг 75-моддаси учинчи қисми, 14.12.2000 йилдаги 162-II-сон Қонун таҳририда);\nпрокуратура органлари ходимларига – 30 календарь кун. Бундан ташқари, «Прокуратура тўғрисида»ги Қонуннинг (9.12.1992 йилдаги 746-XII-сон, 29.08.2001 йилдаги 257-II-сон Қонун таҳририда) 50-моддаси учинчи қисмига мувофиқ:\n15 йилдан ортиқ иш стажига эга бўлган прокуратура органлари ходимларига 5 календарь кун;\n25 йилдан ортиқ иш стажига эга бўлганларга эса 10 календарь кун қўшимча таътил берилади;\nЎзбекистон Республикаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Солиқ, валютага оид жиноятларга ва жиноий даромадларни легаллаштиришга қарши курашиш департаментида хизматни ўташ тўғрисида низомнинг1 53-бандига кўра Бош прокуратура ҳузуридаги Солиқ, валютага оид жиноятларга ва жиноий даромадларни легаллаштиришга қарши курашиш департаменти ходимларига – 30 календарь кун. Иш стажи:\n15 йилдан ортиқ бўлганда – 5 календарь кун;\n25 йилдан ортиқ бўлганда – 10 календарь кун ҳақ тўланадиган қўшимча таътил берилади.\nТаълим муассасалари ходимларига ҳам «Таълим тўғрисида»ги Қонуннинг (29.08.1997 йилдаги 464-II-сон) 21-моддаси биринчи қисмига кўра ҳақи тўланадиган узайтирилган таътил берилади. Узайтирилган таътиллар муддатини белгилашда ҳозирги вақтда собиқ СССР ҳужжатларининг меъёрлари қўлланади. Масалан, олий ўқув юртлари ўқитувчиларининг узайтирилган таътили 48 иш кунини ташкил қилади (СССР Министрлар Кенгашининг 21.04.1949 йилдаги «Илмий тадқиқот, таълим ва маданий-маърифий муассасалар ходимларининг таътиллари тўғрисида»ги 1577-сон Қарорига 1-илова). Бундай ҳужжатлар Ўзбекистоннинг тегишли қонун ҳужжатлари қабул қилингунига қадар, Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси ва қонун ҳужжатларига зид келмайдиган қисмида қўлланиши мумкин (21.12.1995 йилдаги ОМнинг «Ўзбекистон Республикасининг Меҳнат кодексини амалга киритиш тартиби тўғрисида»ги 162-I-сон Қарори 6-банди; ВМнинг 29.04.1992 йилдаги 210-сон Қарори 1-банди).\nДавлат органлари хизматчилари учун илгари белгиланган таътил муддати – 24 иш куни сақланиб қолади (махсус қонун ҳужжати қабул қилингунига қадар).\nҚЎШИМЧА ДАМ ОЛИНГ\nМеҳнат шароити ноқулай ва ўзига хос бўлган ишларда (МКнинг 137-моддаси) ёки оғир ва ноқулай табиий-иқлим шароитларидаги ишларда (МКнинг 138-моддаси) банд бўлган ва меҳнат тўғрисидаги меъёрий ҳужжатларда ёки меҳнат шартномаси шартларида назарда тутилган бошқа ҳолларда ходимларга йиллик қўшимча таътил берилади.\nМеҳнат шароитларини баҳолаш ва иш жойларини аттестациялаш натижалари бўйича меҳнат шароити ноқулай, соғлиқ учун зарарли ва хавфли деб эътироф этилади. Мулкчилик, хўжалик юритиш шакли ва идоравий мансублигидан қатъи назар корхоналар ўзлари белгилаган даврларда, бироқ 5 йилда камида бир маротаба махсус Меҳнат шароитларини баҳолаш ва меҳнат шароитларига кўра иш жойларини аттестациялаш методикаси2 (бундан кейин – 247-сон Методика) бўйича аттестация ўтказишлари шарт.\nБаҳолаш натижалари бўйича ноқулай меҳнат шароитларидаги иш учун йиллик қўшимча ҳақ тўланадиган таътил муддати белгиланади. Бевосита тегишли шароитларда ишлаётган ходимларгина уни олиш ҳуқуқига эга бўладилар.\nЎта зарарли ва ўта оғир меҳнат шароитида ишлайдиган ходимлар учун қўшимча таътилнинг энг кам муддати камида 12 иш кунини ташкил этиши керак (ВМнинг 11.03.1997 йилдаги «Ўзбекистон Республикасининг Меҳнат кодексини амалга ошириш учун зарур бўлган норматив ҳужжатларни тасдиқлаш тўғрисида»ги 133-сон Қарори 2-банди). Бунда 247-сон Методикада айрим тоифадаги ходимлар учун қўшимча таътилларнинг муддати 33 кунгача бўлиши назарда тутилади. Улар 48 иш кунидан ошмаслиги керак бўлган йиллик таътилнинг умумий муддатини ҳисоблаб чиқариш учун йиллик асосий таътилга қўшиб ҳисобланади.\n12 ёшга тўлмаган икки ва ундан ортиқ боласи ёки 16 ёшга тўлмаган ногирон боласи бор аёлларга ҳам 3 иш кунидан кам бўлмаган қўшимча таътил берилади (МКнинг 232-моддаси). Бундан ташқари, уларнинг хоҳишига кўра, уларга ҳар йили 14 календарь кундан кам бўлмаган муддат билан иш ҳақи сақланмаган ҳолда таътил берилиши мумкин. Бундай таътил йиллик таътилга қўшиб берилиши ёки иш берувчи билан келишиб белгиланадиган даврда ундан алоҳида (тўлиқ ёхуд қисмларга бўлиб) фойдаланилиши мумкин.\nЧернобиль АЭС ҳалокати оқибатида нурланиш касаллигига чалинган ва уни бошидан кечирган шахслар, шунингдек Чернобиль ҳалокати сабабли ногирон бўлиб қолганлар (Чернобиль АЭСда ишлаган ёки ҳалокат натижасида зарарланган зонада ҳалокат оқибатларини тугатиш ишларида иштирок этган (шу жумладан, вақтинча ишга юборилган ёки хизмат сафарига жўнатилган) шахслар, махсус йиғинларга чақирилган ва ҳалокат оқибатларини тугатиш билан боғлиқ зарарланган зонадаги ишларни бажаришга жалб этилган ҳарбий хизматчилар ва ҳарбий мажбуриятли шахслар) ҳар йили бир марта, иш ҳақи сақланган ҳолда 14 календарь кундан иборат ҳар йилги қўшимча таътил олиш ҳуқуқига эгалар (Чернобиль ҳалокатидан зиён кўрган Ўзбекистон Республикасида истиқомат қилувчи фуқароларга бериладиган ҳақ-ҳуқуқлар, пул компенсациялари ва имтиёзлар рўйxати3).\nМеҳнат битимида қўшимча таътил бериш шарти кўрсатилган ходимларга ҳам шундай таътил берилади.\nФойдага солиқ солиш мақсадида ходимларга қўшимча таътиллар ҳамда меҳнат тўғрисидаги қонун ҳужжатлари ва бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар билан белгиланган меъёрлардан ташқари таътиллар ҳақини тўлаш харажатлари СКнинг 143-моддасига кўра чегириладиган харажатлар деб ҳисобланади.\nТаътил муддати таътил олиш ҳуқуқини берадиган иш йили (иш стажи)дан келиб чиқиб ҳисобланади. Иш йили календарь йилдан фарқ қилади, юқорида таъкидланганидек, ҳар бир ходимнинг иш йили алоҳида ҳисобланади. Унинг бошланиши меҳнат шартномасига мувофиқ ходимнинг корхонадаги биринчи иш куни билан белгиланади ҳамда қонун ҳужжатлари ва ички локал ҳужжатларга кўра таътилни ҳисоблаб чиқариш учун стажга киритиладиган даврлар ҳисобга олинади.\nҲатто корхонада 5 кунлик иш ҳафтаси белгиланган бўлса ҳам, таътилларнинг муддати 6 кунлик иш ҳафтаси юзасидан календарь бўйича иш кунлари билан ҳисоблаб чиқарилади (МКнинг 139-моддаси).\nМИСОЛ. Ходимга 2014 йил 1 июлдан йиллик 15 кунлик меҳнат таътили берилди. Таътил даври 1 июлдан 17 июлга қадар давом этади. 18 июль – таътилдаги ходимнинг ишга чиқиш куни.\nТаътил даврига тўғри келиб қолган ишланмайдиган байрам кунлари таътил муддатини белгилашда ҳисобга олинмайди. Яъни таътил кунлари ҳисоб-китоби чоғида таътил даврига тўғри келган якшанба кунлари ва ишланмайдиган байрам кунлари ҳисобга олинмайди ва уларга ҳақ тўланмайди.\nМИСОЛ. Ходимга 2014 йил 14 июлдан 15 иш кунига йиллик меҳнат таътили берилди. Ушбу даврда 28 июль байрам кунидир. Таътил ушбу кунга узайтирилади ва 14 июлдан 31 июлгача берилади. Ишга чиқиш куни 1 август бўлади.\nАгар таътил дам олиш куни арафасида тугаса, ходим дам олиш кунидан кейинги биринчи иш кунида ишга тушиши керак.\nМИСОЛ. Ходимга меҳнат шартномасига кўра 20 кунлик йиллик меҳнат таътили берилган, таътилга у 2014 йил 1 августдан чиқади. Таътил даври шанба куни – 23 августда тугайди. Ишга чиқиш куни 25 август ҳисобланади.\nЙиллик таътилнинг умумий муддатини ҳисоблаб чиқаришда қўшимча таътиллар йиллик асосий таътилга (15 иш куни), узайтирилган таътил белгиланган ходимлар учун эса асосий узайтирилган таътилга қўшиб жамланади. Бироқ барча ҳолларда қонун ҳужжатлари билан белгиланган таътилларни жамлашда уларнинг умумий муддати 48 иш кунидан ошиб кетиши мумкин эмас (МКнинг 140-моддаси).\nМИСОЛ. Аппретуралар тузувчи ишчи жамоа шартномасига кўра асосий таътил – 15 кун ва қўшимча таътил – 36 кун олиш ҳуқуқига эга. Таътилнинг умумий муддати 48 иш кунидан ошиши мумкин эмаслиги сабабли ходим 51 (15 + 36) кун эмас, фақат 48 иш куни муддатидаги таътилни олишга ҳақли.\nБироқ бу ҳолат ушбу ёки бошқа ходимларга худди шундай вазиятда 48 иш кунидан ошадиган таътил берилиши мумкин эмаслигини англатмайди. Юқорида кўрсатилган чеклов энг кам муддати қонун ҳужжатлари билан белгиланган таътилларгагина татбиқ этилади. Тармоқ битимлари, жамоа шартномаси билан ёки меҳнат шартномаси тарафларининг келишувига кўра 48 иш кунидан кўпроқ муддатдаги ҳақ тўланадиган таътил ҳам назарда тутилиши мумкин.\nМИСОЛ. Ходим 9 ойу 17 кун ишлади. Жамоа шартномасига кўра унга қонун ҳужжатларида назарда тутилган асосий таътил – 15 иш куни берилиши керак. Таътил ишланган вақтга мутаносиб равишда берилади. Унинг муддати 13 кунни (15 / 12 х 10) ташкил этади.\nМИСОЛ. Ходим 8 ойу 12 кун ишлади. Меҳнат шартномасига кўра унга асосий таътил – 15 иш куни ва қўшимча 6 кун берилиши керак. Ишланган вақтга мутаносиб равишда бериладиган таътил муддати 14 кунни ташкил қилади, шу жумладан асосий таътилнинг 10 куни (15 / 12 х 8) ва қўшимча таътилнинг 4 куни (6 / 12 х 8).\nЯРИМ ЙИЛ ИШЛАДИМ, ЭНДИ ДАМ ОЛИШИМ МУМКИН\nЙиллик асосий таътилни олиш ҳуқуқини берувчи иш стажига қуйидагилар киради:\nходим ҳақиқатда ишламаган бўлса ҳам, лекин унинг иш жойи (лавозими) сақланган вақт. Масалан, малака ошириш курсларида, хизмат сафарида бўлганда, байрам ва дам олиш кунлари, йиллик меҳнат таътили олиш даври, касал бўлган (вақтинча меҳнатга қобилиятсизлик), ҳомиладорлик ва туғиш таътилида бўлиш вақти ва ҳоказо;\nмеҳнат шартномаси ғайриқонуний равишда бекор қилинганлиги ёки ходим бошқа ишга ўтказилганлиги натижасида қилинган ҳақ тўланадиган мажбурий прогул вақти, башарти ходим кейинчалик аввалги ишига тикланган бўлса;\nтармоқ келишувлари, жамоа шартномалари ва корхонанинг ўзга локал ҳужжатлари, меҳнат шартномасининг шартларида назарда тутилган бошқа даврлар. Масалан, жамоа шартномасига кўра, йиллик ҳақ тўланадиган таътилга чиқиш ҳуқуқини берадиган иш стажига иш ҳақи сақланмаган ҳолда 2 ҳафта ва ундан кўп, бироқ 8 ҳафтадан ошмайдиган таътил киритилади.\nходимнинг узрли сабабларсиз ишда бўлмаган вақти;\nболани парваришлаш бўйича қисман ҳақ тўланадиган таътил вақти;\nмуддати 2 ҳафтадан ошадиган иш ҳақи сақланмайдиган таътил вақти.\nМИСОЛ. 2012 йил 1 майда ишга тушган ходим 3 ой (1.06.2012 йилдан 31.08.2012 йилгача) корхона раҳбари билан келишган ҳолда иш ҳақи сақланмайдиган таътилда бўлди. 2013 йил 2 сентябрдан унга тасдиқланган жадвалга кўра таътил берилади. Корхонанинг локал ҳужжатларида йиллик ҳақ тўланадиган таътил олиш ҳуқуқини берадиган иш стажига 2 ҳафтадан зиёд иш ҳақи сақланмайдиган таътилда бўлиш вақтини киритиш назарда тутилмаган. Шу сабабли стажни ҳисоб-китоб қилиш чоғида 2012 йилнинг 1 июнидан 14 июнигача бўлган давр стажга киритилади, 15 июндан 31 августгача бўлган давр эса киритилмайди. Шу тариқа, ходимга 2012 йил 1 майдан 2013 йил 14 июлгача ишлаган даври учун таътил берилади. Яъни унинг иш йили 2 ҳафтадан кўпроқ иш ҳақи сақланмайдиган таътилда бўлиш даврига узайтирилган.\nЙиллик асосий таътил биринчи иш йили учун 6 ой ишлангандан кейин берилади.\nМИСОЛ. Ходим 2014 йил 5 майдан ишлай бошлаган. Меҳнат шартномасида унга 24 иш кунидан иборат йиллик таътил белгиланган. 6 ой тугагач – 2014 йил 5 ноябрда ходим биринчи иш йили учун 24 иш кунидан иборат таътилга чиқишга ҳақлидир.\nАгар ходим иш берувчи билан шартномага кўра тўлиқсиз иш кунида, масалан, 5 кунлик иш ҳафтасида 4 соатдан ишлашга қабул қилинган бўлса, у тўлиқ иш вақтида ишлайдиган шахслар билан тенг меҳнат ҳуқуқларига эга бўлади. Яъни унга тўлиқ йиллик таътил берилади, иш даври тўлиқ иш вақти сифатида меҳнат стажига ҳисобланади ва ҳ.к. Тўлиқсиз иш вақти шарти билан ишлаш ходимнинг йиллик асосий меҳнат таътилининг муддатини, меҳнат стажини ҳисоблашни ҳамда бошқа меҳнат ҳуқуқларини бирон-бир тарзда чеклашга асос бўлмайди (МКнинг 119-моддаси).\nТаътил қуйидаги ходимларга уларнинг хоҳиши бўйича 6 ой ўтмасдан олдин берилади:\nМактаблар, олий ва ўрта махсус, касб-ҳунар ўқув юртлари, кадрларнинг малакасини ошириш, уларни тайёрлаш ва қайта тайёрлаш институтлари ва курсларининг муаллимларига биринчи иш йилида йиллик таътил, уларнинг мазкур ўқув юртига ишга кирган вақтидан қатъи назар, ҳақиқий ишлаган вақтига мутаносиб равишда ҳақ тўлаган ҳолда ёзги таътил даврида тўлиқ берилади.\nБиринчи иш йили учун йиллик асосий таътил 6 ой ишлагандан кейин берилиши сабабли иш берувчи, масалан, 4 ой ишлаган ва кейин ишдан бўшаш нияти билан таътилга ариза берган ходимнинг илтимосини рад этишга ҳақлидир. Албатта, агар у юқорида саналган, меҳнат тўғрисидаги қонун ҳужжатларига кўра 6 ой ўтмасдан таътил берилиши керак бўлган шахслар гуруҳига кирмаса. Ушбу ҳолда ишдан бўшаётган ходимга фойдаланилмаган таътил учун компенсация тўланади.\nИККИ ЙИЛ ВА УНДАН КўП ВАқТ ИШЛАДИНГИЗ\nМКда белгиланишича, таътил ҳар йили, шу таътил берилаётган иш йили тугагунга қадар берилиши лозим. Ишлаб чиқариш тусидаги сабабларга кўра жорий йилда таътилни тўлиқ бериш имкони бўлмаган алоҳида ҳолларда, ходимнинг розилиги билан таътилнинг 12 иш кунидан ортиқ бўлган қисми кейинги иш йилига кўчирилиши мумкин, шу йили ундан албатта фойдаланилмоғи лозим.\n18 ёшга тўлмаган ходимларга йиллик таътилни, шунингдек меҳнат жараёнида соғлиғига физикавий, кимёвий, биологик ва ишлаб чиқаришнинг бошқа зарарли омиллари таъсир этадиган ходимларга йиллик қўшимча таътилларни бермаслик тақиқланади (МКнинг 137, 143-моддалари).\nСИЗ ЖАДВАЛДА ЙЎҚСИЗ...\nМКнинг 144-моддасига кўра йиллик таътилларни бериш навбати таътиллар жадвалига мувофиқ белгиланади. Уни тузиш чоғида меҳнат тўғрисидаги қонун ҳужжатларининг меъёрлари, корхона фаолиятининг ўзига хослиги ва ходимларнинг хоҳишлари ҳисобга олиниши керак. Қуйидаги ходимларнинг аризасига кўра таътил ёзги ёки улар учун қулай бўлган бошқа вақтда берилиши мумкин:\n1941–1945 йиллардаги уруш қатнашчиларига ва имтиёзлари бўйича уларга тенглаштирилган шахсларга (Давлат пенсияларини тайинлаш ва тўлаш тартиби тўғрисида низомга4 1-илова билан белгиланган уруш қатнашчиларига тенглаштирилган шахслар доираси);\nжамоа шартномаси, келишувида ва (ёки) меҳнат шартномасида назарда тутилган бошқа ҳолларда.\nБундан ташқари, ишлаётган эркакларга йиллик таътил уларнинг хоҳишларига биноан, уларнинг мазкур иш берувчида қанча вақт ишлашидан қатъи назар, хотинларининг ҳомиладорлик ва туғиш таътили даврида берилиши мумкин.\nЙиллик таътиллар жадвали календарь йил охирида тузилади, касаба уюшмаси қўмитаси ёки ходимларнинг бошқа вакиллик органи билан келишилади ва корхона раҳбари томонидан тасдиқланади. У кейинги йилги ходимлар таътилларини тақсимлаш вақти (навбатлилиги)ни акс эттиради. Жадвал эркин шаклда тузилади. Унда қуйидаги маълумотларни очиб берадиган устунлар ва сатрлар бўлиши керак:\nходимнинг фамилияси, исми, отасининг исми ва табель рақами;\nунинг лавозими номи;\nтаътилга чиқиш санаси;\nишга тушиш санаси;\nбошқа маълумотлар (таътилни ўзгартириш, уни кўчириш тўғрисидаги ахборот, таътил санасини ўзгартиришга асос бўлган ҳужжатлар ва ҳоказо).\nЖадвални тузиш чоғида ходим фойдаланмаган таътиллар ҳисобга олиниши керак. Агар таътил қисмларга бўлинса, унда таътилнинг ҳар бир қисми кунлари сони кўрсатилади. Календарь йил мобайнида ходим турли иш йиллари учун бир нечта таътилдан фойдаланиши мумкин.\nТаътиллар жадвали иш берувчи ҳам, ходимлар ҳам бажариши мажбурий бўлган локал меъёрий ҳужжат ҳисобланади. Яъни иш берувчи ҳам, ходим ҳам жадвал билан белгиланган таътилга чиқиш вақтини бир тарафлама тартибда ўзгартиришга ҳақли эмас. Уни фақат улар ўртасидаги келишувга кўра ўзгартириш мумкин.\nКорхона раҳбари тасдиқлаган таътиллар жадвали барча ходимларнинг эътиборига етказилиши керак. Буни уч усул билан бажариш мумкин:\nходимларни таништириш учун уни эълонлар тахтасига илиб қўйиш;\nходимлар у билан танишганлиги ва таътил бошланиши санасига розилиги тўғрисида белги қўйиш учун жадвалга қўшимча устун киритиш;\nМеҳнат тўғрисидаги қонун ҳужжатларида таътил беришни расмийлаштириш тартибига доир бирор-бир қатъий талаблар белгиланмаган. Ҳар бир иш берувчи уни мустақил равишда белгилайди. У жадвал асосида ҳам, ходимнинг аризасига кўра ҳам таътил бериш тўғрисида буйруқ чиқариши мумкин. Амалиётда таътил бошланишига қадар таътилга аризани албатта янги қабул қилинган ва жадвалга киритилмаган ходимлар ёки уни 6 ой ишлагандан кейин олишни хоҳлайдиганлар ёзадилар. У корхона раҳбари номига эркин шаклда ёзилади.\nАВВАЛО ЎРТАЧА ИШ ҲАҚИНИ БЕЛГИЛАЙМИЗ\nТаътилга ҳақ тўлаш учун ўртача ойлик иш ҳақи Ўртача ойлик иш ҳақини ҳисоблаб чиқариш тартибининг5 (бундан кейин – 133-сон Тартиб) 1-банди билан белгиланган тартибда ҳисобланади. Ҳисоб-китоб тарификация бўйича белгиланган иш ҳақи ёки лавозим маошига ҳисоблаш даврида белгиланган тариф ёки маошдан ошган сумманинг 1/12 қисмини қўшган ҳолда ҳисоблаб чиқарилади. Тарифдан ортиқ тўловларга ишбай асосида ишлаб топилган қўшимча иш ҳақи, мукофотлар, қўшимча тўловлар, иш ҳақига қўшимча ҳақлар ва ижтимоий суғурта бўйича бадаллар ҳисобланадиган бошқа тўловлар киради. Бундай ҳисоб-китоб доимий тусда бўлмаган барча тўловларни (мукофотлар, иш вақтидан ташқари ишлар ва ҳоказо) ҳисобга олиш имконини беради, бу эса таътил пули суммасини кўпайтиради.\nИш ҳақи (лавозим маоши)нинг тариф қисмидан ошадиган тўловларни белгилаш учун ходим таътилга чиқишидан аввалги 12 ойга тенг ҳисоб-китоб даври инобатга олинади. Агар у ой бошидан эмас, масалан, 2014 йил 17 мартдан таътилга чиқса, ҳисоб-китоб даври жорий йилнинг февралидан ҳисобланиб, 12 ой орқага, яъни 2013 йил мартига қадар қайтилади. Таътил пули (тарифдан ташқари 1/12 қисм) суммаларини аниқлаш учун ҳисоб-китоб даври ҳар доим, таътил қандай давр учун берилишидан қатъи назар, бир хилда – унинг бошланишидан аввалги 12 ой учун ҳисобланади.\nБиринчи йил ишловчилар учун ҳисоб-китоб даври 12 ойдан кам бўлиши мумкин, чунки биринчи иш йили учун таътил 6 ой ишлагандан кейин берилиши мумкин.\nМИСОЛ. Ходимга корхонада 6 ой ишлагандан кейин меҳнат таътили берилди. Таътил пулини ҳисоб-китоб қилиш учун ҳисоб-китоб даври бўлиб 6 ой ҳисобланади. 7 ой ишлаганда ҳисоб-китоб даври, тегишинча, таътил бошланишидан аввалги 7 ойни ташкил этади ва ҳоказо.\nШу тариқа, ўртача иш ҳақини ҳисоб-китоб қилиш учун қуйидагилар ҳисобга олинади:\nтариф ставкалари, маошлар (мансаб маошлари)дан келиб чиққан ҳолда ишланган вақт учун ҳисобланган иш ҳақи;\nишбай нархлар бўйича бажарилган иш учун ҳисобланган иш ҳақи;\nмаҳсулотни реализация қилиш (ишларни бажариш, хизматларни кўрсатиш)дан олинган тушумдан фоизларда ҳисобланган иш ҳақи ёки воситачилик ҳақи;\nпулсиз шаклда берилган иш ҳақи;\nмудофаа, ички ишлар, фавқулодда вазиятлар вазирликларининг, Миллий хавфсизлик хизматининг ҳарбий хизматчиларига, ички ишлар органларининг оддий аскарлар, сержантлар ва офицерлар таркибига ҳамда Давлат божхона қўмитасининг ходимларига хизматни ўташи (хизмат мажбуриятларини бажариши) муносабати билан тўланадиган пул таъминоти, пул мукофотлари ва бошқа тўловлар. Бунда таъминот суммалари ва бошқа ўтказилган тўловларга ягона ижтимоий тўлов солинмайди, бироқ 2012 йил 1 августдан бошлаб фуқароларнинг суғурта бадаллари солиш объекти ҳисобланади;\nилмий даража (агар уларни корхона тўласа) ва фахрий унвон учун қўшимча тўловлар;\nишланмаган вақт учун ҳақ тўлаш;\nюридик шахснинг бошқарув органи (кузатув кенгаши ёки бошқа шунга ўхшаш органи) аъзоларига юридик шахснинг ўзи томонидан амалга ошириладиган тўловлар.\nСКнинг 172-моддасида юқорида саналган тўловлар солиқ солиш мақсадида меҳнат ҳақи тарзидаги даромадлар деб эътироф этилади.\nЎртача иш ҳақини ҳисоб-китоб қилиш учун меҳнат ҳақига кирмайдиган ва суғурта бадаллари солинмайдиган тўловлар ҳисобга олинмайди (СКнинг 306–308-моддалари). Иш берувчи билан меҳнатга оид муносабатларда бўлган ва тузилган меҳнат шартномасига (контрактига) мувофиқ ишларни бажараётган жисмоний шахсларга тўланадиган меҳнатга ҳақ тўлаш тарзидаги даромадларга ижтимоий суғурта бўйича бадаллар солинади (СКнинг 172-моддаси).\nСуғурта бадаллари қуйидаги тўловларга ҳисобланмайди:\nмеҳнатда майиб бўлганлик ёки соғлиққа бошқача шикаст етганлик билан боғлиқ зарарнинг ўрнини қоплаш бўйича белгиланган миқдорлардан ортиқча олинган тўловлар;\nолий ўқув юртини тугатгандан кейин таътил вақтида ёш мутахассисларга юридик шахслар ҳисобидан тўланадиган нафақалар;\nдавлатлар, давлатларнинг ҳукуматлари, халқаро ва хорижий ҳукумат ташкилотлари;\nЎзбекистон Республикасининг ҳукумати белгилаган рўйхатга киритилган халқаро ва хорижий ноҳукумат ташкилотлари томонидан;\nЎзбекистон халқаро шартномалари доирасида тақдим этилган грант маблағлари ҳисобига олинадиган меҳнат ҳақи тарзидаги даромадлар.\nМулкий даромадлар (СКнинг 176-моддаси), моддий наф тарзидаги даромадлар (СКнинг 177-моддаси), шунингдек бошқа даромадларга (СКнинг 178-моддаси) ягона ижтимоий тўлов ва фуқароларнинг суғурта бадаллари солинмайди, шу боис ҳам улар таътил пули ҳисоб-китобига киритилмайди.\nТаътилларнинг муддати 6 кунлик иш ҳафтаси юзасидан календарь бўйича иш кунлари билан ҳисоблаб чиқарилади (МКнинг 139-моддаси). Шу боис, ҳатто корхонада 5 кунлик иш ҳафтаси белгиланган бўлса ҳам, таътил 6 кунлик иш ҳафтасидан келиб чиқиб ҳисобланади. Таътил пули ҳисоб-китоби ёки фойдаланилмаган таътил учун компенсация ҳисоб-китобида 6 кунлик иш ҳафтаси ҳисобида ўртача ойлик муддат 25,4 кун миқдорида қабул қилинади (Меҳнат вазирлиги ва Касаба уюшмалари федерацияси Кенгашининг 15.12.1993 йилдаги 1312/12-05/652-сон 40 соатлик иш ҳафтаси ва иш вақти баланси ҳисоб-китоби тартибини жорий этиш бўйича тушунтиришлар). Тегишинча, таътил пули ҳисоб-китоби учун ўртача кунлик иш ҳақи ўртача ойлик иш ҳақини 25,4 га бўлиш йўли билан аниқланади.\nТАЪТИЛ ПУЛИНИ ҲИСОБЛАШ ТАРТИБИ:\nҳисоб-китоб санасида тариф (лавозим маоши) бўйича иш ҳақи аниқланади;\n12 ой учун (биринчи йил ишлаётганларга – ишланган ойлар сони учун) тарифдан (лавозим маошидан) ортиқча тўловлар қўшилади;\nтариф ставкаси (лавозим маоши) ва тарифдан ортиқча маблағнинг 1/12 қисмини (биринчи йил ишлаётганларга – 1/6, 1/7 ва ҳоказо) қўшиш йўли билан ўртача ойлик иш ҳақи ҳисобланади;\nўртача ойлик иш ҳақини 25,4 га бўлиш билан ўртача кунлик иш ҳақи ҳисобланади;\nўртача кунлик иш ҳақини таътил кунлари сонига кўпайтириш йўли билан таътил пули суммаси ҳисобланади.\nМИСОЛ. Корхона ходимига 2014 йил 3 мартдан 24 иш куни муддатига (15 кун асосий ва 9 қўшимча кун) навбатдаги йиллик таътил берилган. Таътилга чиқиш олдидан 12 календарь ойдаги иш ҳақи:\n2013 йил апрель\n2013 йил май\n2013 йил октябрь\n2014 йил январь\n12 ой учун жами\nҲисоб-китоб кунида тарификация бўйича иш ҳақи – 390 минг сўм.\nОхирги устунда суғурта бадаллари ҳисобланадиган суммалар кўрсатилган.\nМазкур вазиятда ходимнинг ўртача ойлик иш ҳақи:\n390 + 330 / 12 = 417,5 минг сўмни ташкил қилади,\n390 – тариф ставкаси;\n330 – ундан ошадиган суммалар;\n12 – ҳисоб-китоб давридаги ойлар сони.\nҲисоб-китоб давридаги ўртача кунлик иш ҳақи 16 437 сўмни (417 500 / 25,4); ҳисобланган таътил пуллари суммаси 394 488 сўмни (16 437 х 24) ташкил этади.\nТаътил пулига жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи солинади, ундан мажбурий суғурта бадаллари ушланади ва ягона ижтимоий тўлов ҳисоблаб ёзилади. Бундан ташқари, ундан ходимларнинг шахсий жамғариб бориладиган пенсия ҳисобварақларига бюджетга тўланадиган ЖШДС суммасини камайтириш ҳисобига 1 фоизлик ажратмалар амалга оширилади.\nТаътил пулларини ҳисоб-китоб қилиш чоғида ўртача иш ҳақига мукофотлар киритилади. Бунда фақат ҳисоб-китоб даврида ҳисобланган суммалар, ҳисоблаб ёзиш давридан қатъи назар, ҳисобга олинади.\nМИСОЛ. Ходимга 2014 йил 2 январдан бошлаб 24 иш куни давом этадиган навбатдаги меҳнат таътили берилди. Ҳисоб-китоб кунида унинг лавозим маоши (тариф қисми) 850 минг сўмни ташкил қилган.\nИш ҳақи (лавозим маоши)нинг тариф қисмидан ошадиган тўловларни белгилаш учун меҳнат таътили бошланишидан аввалги 12 ойга тенг бўлган давр (2013 йил январь–декабрь) ҳисобга олинади.\nҲисоб-китоб даврида ходим мукофотлаш тўғрисидаги низомга кўра ойлик мукофот тарзида 4 620 минг сўм олган.\nУнинг ўртача ойлик иш ҳақи 1 235 минг сўмни (850 + 4 620 / 12), ўртача кунлик иш ҳақи 48 622 сўмни (1 235 / 25,4) ташкил қилади.\n24 иш куни учун таътил пули суммаси 1 166 928 сўмга (48 622 х 24) тенг.\nАгар чораклик мукофот ҳисоб-китоб давридан кейин, гарчи унга кирадиган ойлар учун ҳисобланса ҳам, ўртача иш ҳақини ҳисоблашда у ҳисобга олинмайди, балки кейинги ҳисоб-китоб даврига киради (тарифдан ортиқча миқдорнинг 1/12 қисми тарзида). Масалан, жорий йилнинг мартида таътил олган ходимга биринчи чорак учун мукофот апрелда ҳисоблаб ёзилган, майда тўланган. У кейинги таътилларни ҳисоб-китоб қилишда (таътил пули ҳисоб-китобига кирадиган ҳисоб-китоб даврида) ҳисобга олинади.\nМИСОЛ. Ходимга 2014 йил 4 апрелдан 24 иш кунига навбатдаги меҳнат таътили берилди. Лавозим маоши 850 минг сўмга тенг. Ҳисоб-китоб даври 12 ойни (2013 йил март – 2014 йил март) ташкил этади. Ушбу даврда маошдан ошадиган тўловлар 2 800 минг сўмни ташкил қилди, шундан 600 минг сўми 2014 йил I чораги учун 31 мартда ҳисоблаб ёзилган мукофотдир.\nМеҳнат таътилига ҳақ тўлаш учун ўртача ойлик иш ҳақи 1 083,333 минг сўмни (850 + 2 800 / 12); ўртача кунлик иш ҳақи 42 650,9 сўмни (1 083 333 / 25,4); 24 кун учун таътил пули суммаси 1 023 621,6 сўмни (42 650,9 х 24) ташкил қилади.\nМИСОЛ. Ходим 2014 йил 4 апрелдан 24 иш кунига таътилга чиқди. Ҳисоб-китоб кунида унинг маоши 850 минг сўмга тенг. Ҳисоб-китоб даврида (2013 йил апрель – 2014 йил март) лавозим маошидан ошадиган тўловлар 2 200 минг сўмни ташкил қилди.\nЖорий йилнинг I чораги якунлари бўйича мукофот (600 минг сўм) 2014 йил 22 апрелда, яъни ҳисоб-китоб даврига кирмайдиган пайтда ҳисоблаб ёзилган.\nЎртача ойлик иш ҳақи 1 033,333 минг сўмни (850 + 2 200 / 12); ўртача кунлик иш ҳақи 40 682,4 сўмни (1 033 333 / 25,4); 24 кун учун таътил пули 976 377,6 сўмни (40 682,4 х 24) ташкил этади.\nЙиллик иш якунлари бўйича тақдирловларга («ўн учинчи маош») ва бошқаларга нисбатан таътил пули ҳисоб-китобида худди шундай тартиб қўлланади.\nИшбай меҳнат ҳақи оладиган ходимларга таътил пули ҳисоб-китоби, 133-сон Тартибнинг 1-бандига кўра, ҳисоб-китоб кунидаги иш ҳақидан (тарификация бўйича) келиб чиқиб, ҳисоб-китоб даврида белгиланган тартибда тарифдан ортиқча тўловларга кўпайтирган ҳолда амалга оширилади.\nАгар ходимнинг иш ҳақига маош, ишбай иш ҳақи ва мукофотлар кирса (меҳнатга ҳақ тўлашнинг ҳам вақтбай, ҳам ишбай шакллари элементларини ўз ичига олса), таътил пули ҳисоб-китоби чоғида ҳам 133-сон Тартибнинг 1-банди қўлланади. Ҳисоб-китоб ҳисоблаш кунидаги лавозим маоши (тариф ставкаси) бўйича амалга оширилади, ишбай иш ҳақи ва мукофот тарифдан ортиқча қисмга киритилади.\nМИСОЛ. Ишчига 2013 йил 1 декабрдан 18 иш кунига меҳнат таътили берилди. Ҳисоб-китоб кунида унинг иш ҳақи тариф бўйича 510 минг сўмни ташкил қилган. Ундан ташқари ҳисоб-китоб даврида (2012 йил декабрь – 2013 йил январь–ноябрь) қуйидаги тўловлар амалга оширилган: февралда – ишлаб чиқариш натижалари учун мукофот – 888 минг сўм; июнда – ишбай иш ҳақи – 660 минг сўм; сентябрда – тунги вақтдаги иш учун қўшимча ҳақ – 25 минг сўм; ноябрда – меъёрлардан ортиқча дала таъминоти – 125 минг сўм.\nЎртача ойлик иш ҳақи 651,5 минг сўмни (510 + (888 + 660 + 25 + 125) / 12), таътил пули эса 461 693 сўмни ташкил қилади.\nҲИСОБ-КИТОБНИНГ НОЗИК ЖИҲАТЛАРИ\nТаътил пулини ҳисоб-китоб қилиш чоғида ходимларга тўланадиган йўлкира ҳақи ва овқатланиш учун қўшимча тўловлар ҳам, иши сайёр тусда бўлган ходимларга бериладиган йўл чипталари ёки овқатланиш талонларининг қиймати ҳам ҳисобга олиниши керак. Солиқ солиш мақсадида улар компенсация тўловлари деб эътироф этилади (СКнинг 174-моддаси) ва уларга ижтимоий суғуртага ажратмалар (ЯИТ ва фуқароларнинг суғурта бадаллари) солинади. Ўртача ойлик иш ҳақини ҳисоб-китоб қилишда улар тарифдан ортиқча қисмга киритилиши керак.\nМИСОЛ. Ишчи 2014 йил 2 январдан бошлаб 8 иш кунига меҳнат таътилини расмийлаштирди. Ҳисоб-китоб кунида унинг иш ҳақи тариф бўйича 700 минг сўмни ташкил қилган. Ҳисоб-китоб даврида (2013 йил январь–декабрь) ундан ортиқча ҳар ойда йўлкира ва овқатланишга ЭКИҲнинг 1 баравари миқдорида қўшимча тўлов амалга оширилган.\nМеҳнат таътилига ҳақ тўлаш учун ўртача ойлик иш ҳақи 784 347 сўмни (700 000 + (79 590 х 7 + 86 413 + 91 530 х 3 + 94 025) / 12) ташкил қилади,\n79 590 – 2012 йил 1 декабрдан 2013 йил 15 августгача белгиланган ЭКИҲ;\n86 413 – августда ҳисобга олинадиган ўртача ойлик ЭКИҲ (79 590 х 9 + 91 530 х 12) / 21);\n91 530 – 2013 йил 15 августдан белгиланган ЭКИҲ;\n94 025 – декабрда ҳисобга олинадиган ўртача ойлик ЭКИҲ (91 530 х 10 + 96 105 х 12) / 12).\nТаътил пули ҳисоб-китобида, агар у ҳисоб-китоб даврига тўғри келса, аввалги таътил учун таътил пулининг тарифдан ортиқча қисми ҳам ҳисобга олинади (яъни аввалги таътил пуллари суммасидан тариф қисми чегирилади).\nМИСОЛ. Ходим 1 майдан 24 иш кунига таътил беришлари (шартномага кўра) тўғрисида ариза ёзди. Лавозим маоши – 500 минг сўм. Ҳисоб-китоб даври (2014 йил апрель – 2013 йил май) бўйича қуйидаги ахборот мавжуд:\nЖами ҳисоблаб ёзилган\nбуйруқ бўйича қўшимча тўловлар (маошга 20%)\n500 + (1 000 + (503 – 450) / 12) = 587,75 минг сўм.\n587,75 / 25,4 х 24 = 555,354 минг сўм.\nТаътил пули ҳисоб-китобига ходимларга кўрсатиладиган моддий ёрдам киритилмайди, чунки у ягона ижтимоий тўлов ва суғурта бадаллари солинмайдиган даромадлар жумласига киради.\nМИСОЛ. Ҳисоб-китоб кунида маош (тариф қисми) 800 000 сўм миқдорида белгиланган. Ҳисоб-китоб даврида (12 ой) ундан ошадиган тўловлар қуйидаги миқдорни ташкил қилди:\nтизим низомига кўра ойлик мукофот – 720 000 сўм;\nтуман коэффициенти бўйича тўловлар – 647 560 сўм;\nоилавий аҳволи муносабати билан моддий ёрдам – 500 000 сўм.\nТаътил пули ҳисоб-китоби учун ўртача ойлик иш ҳақи 913 963 сўмни (800 000 + (720 000 + 647 560) / 12) ташкил қилади.\nТаътил пули ҳисоб-китобида ходимлар хизмат сафарига юборилаётганда корхона раҳбарининг буйруғига (фармойишига) кўра тўланган меъёрдан ортиқча суткалик пуллар тарифдан ортиқча қисмга киритилади, чунки улар компенсация тўловлари деб эътироф этилади (СКнинг 174-моддаси), тегишинча, уларга ижтимоий суғуртага ажратмалар (ЯИТ ва фуқароларнинг суғурта бадаллари) солинади.\nКорхоналар меҳнатга ҳақ тўлашнинг турли тизимларини қўллашлари мумкин. Масалан, тарифсиз тизимни, бунда тўлов ҳисоб даври якунлари бўйича сотишдан фоизлар тарзида амалга оширилади. Мазкур тизимда ходимларнинг иш ҳақи фақат сотиш натижаларига боғлиқдир. Айни шу боис баъзи ойларда иш ҳақи бўлмаслиги ҳам мумкин, яъни иш ҳақи суммаси барқарор эмас, тўловлар эса мунтазам тусда бўлмайди. Масалан, ходимга 2014 йил 2 январдан 15 кунга таътил берилган. Тушумдан фоиз тарзида унга охирги меҳнат ҳақи 2013 йил сентябрда ҳисобланган. Ёки фоиз тақдирлови тарзидаги тўловлар ҳар ойда эмас, балки йил мобайнида 3–5 маротаба ҳисобланган.\nТушумдан фоизлар тарзидаги иш ҳақини мунтазам равишда олмайдиган ходимларга таътил пулини таътил бошланишидан аввалги 12 ой учун ўртача ойлик иш ҳақидан келиб чиқиб ҳисоблаш мумкин.\nМИСОЛ. Сотиш бўлими ходимга 2014 йил 2 январдан 15 иш кунига таътил берган. Тўловни у сотишдан белгиланган фоизлар тарзида олади.\nҲисоб-китоб даврида (2013 йил январь–декабрь) 7 758 500 сўм, шу жумладан мартда 2 865 000 сўм, июнда 2 124 500 сўм ва сентябрда 2 769 000 сўм фоизлар ҳисобланган. Октябрь–декабрда сотишдан фоизлар ҳисобланмаган.\nЎртача ойлик иш ҳақи 646,542 минг сўмга (7 758,5 / 12); ўртача кунлик иш ҳақи 25,454 минг сўмга (646,542 / 25,4); таътил пули суммаси эса 381,81 минг сўмга (25,454 х 15) тенг.\nТЎЛИҚСИЗ ВА ИШБАЙ ИШЛАГАНДА\nАгар ходим келишувга кўра тўлиқсиз иш вақти (тўлиқсиз иш куни, ҳафтаси) ишласа, бу ҳол МКнинг 119-моддасига кўра, унинг учун йиллик асосий меҳнат таътилининг муддатини бирон-бир тарзда чеклашга олиб келмайди ва ишланган вақтга ёки ишлаб чиқарилган маҳсулотга мутаносиб равишда ҳақ тўланади.\nМИСОЛ. Ходим ҳар куни 8 соатлик иш кунида 5 соат ишда банд. Лавозим маоши – 700 минг сўм. Ҳақ ишланган вақтга мутаносиб равишда тўланади. Бундан аввалги 12 ой учун тарифдан ортиқча қўшимча тўловлар мавжуд эмас.\n10 мартдан унга меҳнат шартномасига кўра 18 иш куни муддатига таътил берилган.\nҲисоб-китоб кунида унинг маоши 434,177 сўмни (700 000 / 158 х 98); ўртача кунлик иш ҳақи 17,094 минг сўмни (434,177 / 25,4); таътил пули суммаси 307,692 минг сўмни (17,094 х 18) ташкил қилди.\nМИСОЛ. Ходим (битта баҳо бериладиган операцияда банд бўлган бичиқчи) кунига 3 соат ишда банд (8 соатлик иш кунида). Унга ишбай баҳо – буюмларнинг бир комплектини бичганлик учун 45 минг сўм белгиланган.\n10 мартдан ходимга 15 иш кунига таътил берилган.\nФевралда ишбай иш ҳақи 850 минг сўмни ташкил этди. Аввалги 12 ой учун тарифдан ортиқча қўшимча тўловлар мавжуд эмас.\nТаътил пули суммаси 501 969 сўмга (850 000 / 25,4 х 15) тенг.\nАгар биринчи йил учун иш ҳисоб-китоб даври 12 ойдан кам бўлса, юқорида таъкидланганидек, тарифдан ортиқча қисм ишланган ойлар сонига (6, 7, 8 ва ҳоказо) бўлинади.\nМИСОЛ. Сотиш хизмати ходими 6 ой ишлади ва унга 2014 йил 7 январдан таътил беришларини сўраб ариза ёзди. Лавозим маоши – 450 минг сўм; 6 ой учун мукофот – 300 минг сўм; овқатланиш учун дотациялар 2013 йил июль–декабрь учун – 360 минг сўм. Таътил 15 иш кунига берилди.\nТарифдан ортиқча қисм 660 минг сўмга (300 + 360) тенг. Ўртача ойлик иш ҳақи ҳисоб-китобида у ишланган ойлар сонига (6) бўлинади. Ўртача ойлик иш ҳақи 560 минг сўмга (450 + 660 / 6); таътил пули суммаси эса 330 709 сўмга (560 000 / 25,4 х 15) тенг.\nҚАЙТА ҲИСОБЛАШ: БОР ЁКИ ЙЎҚ\nАгар ходим унга вақтинча белгиланган маош билан таътилга чиқса, таътил пули унга таътил олдидан тўланган маош бўйича ҳисобланади. Масалан, ходим асосий иш жойи бўйича 0,5 ставкада банд. Иш ҳажмининг кўпайиши муносабати билан уни вақтинча юқорироқ маошли лавозимга ўтказиб, унга тўлиқ ставка учун ҳақ тўлашди. 3 ойдан кейин унга жадвал бўйича таътил берилади. Таътил пули ҳисоб-китоб санасидаги тарификация ёки лавозим маоши бўйича иш ҳақига қараб, яъни ходимнинг ушбу лавозимга вақтинчалик ўтказилишига қарамай, оширилган маош ва тўлиқ ставкадан келиб чиқиб белгиланади.\nКамроқ лавозим маошига эга лавозимга ўтказиш чоғида таътил пули камроқ томонга қайта ҳисоб-китоб қилинмайди. Масалан, Ягона тариф тизими бўйича 8-разряд белгиланган ходима ана шу бўлимнинг бошқа ходимаси болани парвариш қилиш таътили даврида раҳбарнинг буйруғи билан вақтинча унинг лавозимига ўтказилди, бунда у Ягона тариф тизими бўйича 9-разрядга эга бўлади. Унга ўтказилган ходима навбатдаги меҳнат таътилини расмийлаштирди, 10 кун ўтгач болани парвариш қилиш таътилида бўлган ходима ишга чиқди. Унинг ўрнида ишлаб турган ходима иш берувчининг буйруғи билан автомат тарзда меҳнатга ҳақ тўлаш бўйича аввалги 8-разрядга ўтказилди. Ходима таътилда бўлган даврда тариф (лавозим маоши) камроқ тарафга ўзгарганда ўртача ойлик иш ҳақи қайта ҳисоб-китоб қилинмайди, тегишинча, таътил вақтида аввалги 8-разрядга ўтказилган ходимага тўланган таътил пули суммаси қайта ҳисоб-китоб қилинмайди.\nХодим меҳнат таътилида бўлган даврда тариф ставкалари, лавозим маошларининг миқдорлари ошган ҳолларда корхона меҳнатга ҳақ тўлашнинг янги шартларида ишлаган кунларга тўғри келадиган иш кунларининг ҳақиқатдаги сони учун тўловни қайта ҳисоб-китоб қилади. Яъни иш ҳақи кўпайган пайтдан бошлаб таътил тугаган пайтгача бўлган давр учун ўртача иш ҳақи қисмига тузатиш киритилади. Бундан ташқари, қўшимча ҳисобланган таътил пули суммасидан ЖШДС ва суғурта бадалларини қайта ҳисоблаш лозим.\nМИСОЛ. Ишлаб чиқариш цехи ишчиси 2013 йил 1 майдан ишга қабул қилинган. 18 иш куни муддатидаги биринчи таътил унга 2014 йил 14 февралдан берилган.\nУнинг тариф бўйича иш ҳақи таътилдан олдин 400 минг сўмни ташкил қилган. 2014 йил 1 мартдан бошлаб у 20%га кўпайди ва 480 минг сўмни ташкил қилди.\nИшланган давр учун ходимга қуйидаги қўшимча тўловлар ҳисоблаб ёзилган:\nмукофот – 800 минг сўм;\nйўлкира ва овқатланиш учун компенсация – 600 минг сўм.\nХодим таътили 14 февралдан 6 мартгача (6 март ҳам киради) давом этади – февралда 13 иш куни ва мартда 5 иш куни.\nЎртача ойлик иш ҳақи ҳисоб-китоб кунидаги лавозим маошидан келиб чиқиб, ҳисоб-китоб даврида белгиланган маошдан ошадиган суммани 1/9 га кўпайтириш йўли билан белгиланади (чунки ходим 9 ой тўлиқ ишлаган).\nЎртача ойлик иш ҳақи 555,556 минг сўмни (400 + (800 + 600) / 9); таътил пули 393,696 минг сўмни (555,556 / 25,4 х 18) ташкил қилади.\nМартга тўғри келадиган таътилнинг 5 куни учун тўлов янги шартларда қайта ҳисоб-китоб қилинади.\nЯнги маош бўйича ҳисобланган мартдаги 5 иш куни учун таътил пули 125,109 минг сўмни (635,556 / 25,4 х 5) ташкил қилади,\nбунда 635,556 – ўртача ойлик иш ҳақи (480 + (800 + 600) / 9), илгари 109,361 минг сўм (555,556 / 25,4 х 5) ҳисоблаб ёзилган эди. Бинобарин, ходимга 15,748 минг сўм (125,109 – 109,361) қўшимча ҳисоблаб ёзилиши керак.\nТаътил пули ходимга жамоа шартномасида белгиланган муддатда, бироқ таътил бошланиши арафасидаги охирги иш кунидан кечиктирмай тўланиши керак.\n1ВМнинг 6.07.2001 йилдаги 291-сон Қарорига 6-илова.\n3ОС Президиуми ва ВМнинг 6.04.1992 йилдаги 170-сон Қарори билан тасдиқланган.\n5ВМнинг 11.03.1997 йилдаги 133-сон Қарорига 6-илова.\nТаътил пулини ҳисоб-китоб қилишга доир тавсиялар «Ходимлар билан ҳисоблашишлар» («Расчёты с персоналом») электрон маълумотнома тизими асосида тайёрланди.\nПрочитано: 39859 раз(а)\n2015-05-19 18:55:39, Гость_erlan:\n2017-10-13 12:15:08, Гость_гулчехра:\n2018-02-16 17:25:49, Гость_Doniyor:\n2020-05-04 17:45:46, Гость_:


ЭНДИМИ? « Ўзбекистон Халқ Ҳаракати\n23 March 2012 - 9:51\nҲукуматнинг хуфяси “Узметроном” сайти бугун бир сирли хабарни тарқатди. Унда айтилишича Ўзбекистон Сенатининг бугунги йиғилишига кутилмаган қонунлар лойиҳаси киритилади ва бу қонунлар қабул қилинадиган бўлса, Ўзбекистон Президент бошқарувидан парламет бошқарувига ўтиши мумкин? (Қаранг: uzmetronom.com\nЎзимизни ушбу хабарни эшитмагандек тутишимиз мумкин эди. Чунки Ислом Каримовнинг ҳеч қандай ислоҳотни амалга ошира олмаслигига унинг 23 йиллик салтанат йиллари далилдир. Дейлик, Худо инсоф бердида, хуфяси оммага билдиргани каби Каримов Ўзбекистондаги тизимни бошқа томонга ўзгартирмоқчи бўлди? Бунинг маъноси нимадан иборат бўлади?\nАввало ҳозирги тизим диктатурадир. Яъни, бир золим раҳбарнинг зулм режимидир. Бу режимда ижтимоий-сиёсий ҳаётнинг табиийлиги йўқ қилинган. Яъни, жамият нормал яшаш ва ўз ўзини бошқариш қобилиятини йўқотган. Ҳамма нарса Оқсаройдаги ҳокими мутлақнинг хоҳишига бўйсундирилган. Жамиятнинг нормал яшаши ва ўз ўзини бошқариши, деганда нимани назарда тутаяпмиз? Бу инсонларнинг эътиқод (мафкура), сиёсат, иқтисод, ижтимоий адолат соҳаларида ўзаро низо ва тушунмовчиликларни йиғиштириб, бу соҳаларда муросага келишлари ва шу шаклда жамиятда умумий муросанинг йўлга қўйилишини билдиради. Хўш, шундай муроса борми бугунги Ўзбекистонда? Сиёсатдан ва умуман Ўзбекистондаги бугунги аҳволдан озгина хабари бўлган киши бу саволга тараддуд этмасдан Ўзбекистонда бундай муроса йўқ, деб жавоб беради. Шундай экан, Ислом Каримвонинг режимини Президентлик режими, деб ҳам атаб бўлмайди. Ўзи йўқ бўлган нарсани эса бошқа шаклга солиш, яъни хуфя сайт хабар бераётгандек, Ўзбекистондаги давлат тизимини Президент бошқарувидан парламет бошқарувига ўтиши ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмас.\nБиз инсоф мавқеимизни тарк қилмасдан, яна Каримов режимининг парламент тизимига айланиш лойиҳасини кўздан кечиришга уринайлик. Парламент (бундан кейин Халқ Мажлиси тизими деймиз) тизимида Президент рамзий иқтидорга эга бўлади. Халқ Мажлиси (Парламент) қонунларни қабул қилади ва Бош вазир қурадиган ҳукумат ижро бошқаруви ҳисобланади. Маҳкамалар мустақил бўлади ва шу тарзда сиёсий кучнинг юқоридаги уч нуқтада (Халқ Мажлиси, Ижро Бошқаруви ва Маҳкамалар) тақсимланиши натижасида жамиятда сиёсий барқарорлик ўрнатилади. Ҳозир тараққий қилган, дея ҳисобланадиган мамалакатларда (хусусан ғарб давлатларида) жамиятда ижтимоий-сиёсий барқарорлик мана шу шаклда таъминлангандир. Сўз ушбу давлатларга келган экан, ҳамон уларда биз юқорида таъкидлаган эътиқод (мафкура), сиёсат, иқтисод, ижтимоий адолат соҳаларида бу давлатларга хос ва мос муроса шакли ўртага чиққанини таъкидламоқчимиз. Яъни, эътиқод (мафкура)да атеизм, сиёсий соҳада Халқ Мажлис тизими (Парламентар тизим), иқтисодий равнақ (бу икки йўл билан таъминлаган, биринчиси ғарбнинг дунёдаги иқтисодий ҳокимияти ва бу давлатлардаги илм ва техника тараққиёти билан) ва буларга асосланган ижтимоий адолат…\nИслом Каримов ўз диктатурасини Халқ Мажлиси (Парламентар) тизимга айлантиришни истаганда ҳам мамлакат бошқарувидаги хўжа кўрсинга амалга ошириладиган ўзгаришлар Ўзбекистондаги оғир ижтимоий-сиёсий аҳволни ўзгартиришга кифоя қилмаслиги мумкин. Бунинг асосий сабаби ислоҳотларнинг халқнинг онгида ва кундалик ҳаётида ўз ўрнини топмаганлигидир. Халқимиз бундай ислоҳотларнинг мазмунини тушуниб етиши учун эса сўз, фикр ва матбуот эркинлиги мутлақо шартдир. Бундай эркинлик эса ўз ўзидан Ислом Каримов қатоғонларининг оммавий равишда тергов қилинишини билдиради. Бу эса ислоҳотчи Каримовнинг аслида жиноятчи Каримов эканлигини халққа расмий эълон қилишдир. Ўзбекистон диктатори буни тан олишга тайёрми? Агар Ўзбекистонда бирор ислоҳот ўткашизни истаса, Каримов аввало мана шу саволнинг жавобини бериши керак…\nЙўлдош Абдулла ўғли, 23 март 2012 йил.


Ўзини осган хоразмлик келин яқинлари прокуратурани ишни бости-бости қилишда айбламоқда\n29 май 2022, Тошкент вақти: 16:57\nШовотнинг Катқалъа қишлоғида бундан 7 ой олдин турмушга узатилган 19 ёшли М. Қадамбоева шу йил 1 апрелида молхонада осилган ҳолда топилган эди.\nХоразмда уйи молхонасида осилган холда топилган Мухлиса Қадамбоеванинг яқинлари туман прокуратурасини ишни "бости-бости қилиб, жиноят ишини судга оширмай ҳаракатдан тўхтатганлик"да айбламоқда.\nЯқинлари унинг ўлимидан олдин ҳомиладор бўлгани ва калтакланганини даъво қилишган.\nПрокуратура хулосасида қизнинг ўз жонига қасд қилганлиги холатида бирон бир шахснинг ҳаракатларида жиноят аломати топилмаганлиги сабабли иш тўхтатилгани айтилган.\nЎлим сабабларини аниқлаш мақсадида ўтказилган суд-тиббий экспертизасида мурда текширувдан ўтказилгани ва осилишидан олдин унга зўравонлик қилингани белгилари бўлмагани кўрсатилган.\nМуҳлисанинг отаси Зафар Пиров эса қизининг танасида калтакдан кўкариб кетган излар экспертиза назаридан четда қолганини даъво қилади.\n“19 кун деганда эксперт ҳулосасини беришяпти. Бу хулосада марҳум қизим бўйида бор эди, ҳомиладор эмас деб ёзилган бу ерда. Бу ерда куёв бўйнига олдим, деб турибди урдим деб. Лекин бу ерда бир нарса билан урилган, деб ёзиляпти.Калласи, оёғи ва белида урилган излари йўқ дейилган. Лекин, мен ўша куни танасини кўрганман, кўзлари, елкаси калтакдан кўкариб кетганди. Лекин бу хулоса ҳақиқий хулоса эмас”, - дейди Зафар Пиров.\nҚизнинг отаси туман прокуратурасини ишни "моддий манфаат эвазига бости-бости қилиш"да ҳам айблайди.\n“Қўй бу гапингни ука, бости-бости қилайлик” деб унга қўшнилари орқали чиқишган. Мен кўнмаганман. Осишини сабаби зўравонлик бўлган. Очтиринг мозорини, қайтадан текширишсин, ҳақиқатни ўртага чиқаришсин.Ҳақиқат қани. Юқорида президентимиз бор, биз ҳам шуни фарзндлари бўладиган бўлсак нега бизни тинглашмайди. Майорни боласи, милиция бошлиғини боласи ёки прокурорни боласи бўлса эди жиноятчини дарров топиб, олиб бориб турмага тиқиб қўяди. Колхозчини боласи бола эмасми”, - дейди Пиров.\n"Қани бу ерда ҳақиқат"\nМуҳлисанинг онаси Роҳатой Бойжонова ҳам қизи ўзини ўзи ўлдириш даражасига етказилганини айтиб, президент ва бош прокуратурадан бу ишни қайтадан текширишни талаб қилади:\n“Эксперт хулосасини ҳали чиқмади деявериб 19 кун деганда қўлимизга беришди.Ҳаммаси нотўғри ёзилган, бир жойида ҳам ҳақиқат кўрмадим. Юзи ва елкасидаги кўкарган изларни тан олишмаган. Кўзга кўриниб турган таёқ зарби изларини мурда доғи деб расмийлаштиришган.”Дамас”ни ичида қизимни бошига уришган, лекин “Дамас” ичида Мурод бўлмаган, деб ҳулоса чиқаришган. Қани бу ерда ҳақиқат. Тепада ўтирганлар буни нега текширмайди? Бойни боласи бой камбағалники камбағалми? Нега менинг 19 ёшли қизим ўлиб кетиши керак. Юқорида ўтирган президентимиз, бош прокуратура буни қайтадан текширишини талаб қиламан. Қизим хомиладор бўлмаган дейилган. Қани ҳақиқат. Қонун-қоида пулга сотиб олинаверар экан-да”, - дейди Роҳатой Бойжонова.\nОзодлик мухбири Ўзбекистон ғарбидаги олис Катқалъа қишлоғига сафар қилиб, Мухлисани ўлимга етаклаган омилларни ўрганди. Суриштирув асносида маҳалла аҳли, мактаб муаллимлари ва қариндошлар икки масалада ўз норозиликларини билдиришди.\n"На участкавой, на маҳалла раиси ҳеч ким хабар олмади сени уйингда биров ўлдими деб. Мен ичкарига кириб жасадни ўзим очиб кўрдим. Юзини кўкарган жойи бор эди, кўзини мана шу ерида. Кейин қизларга ҳам айтиб, бошқа жойларини ҳам кўринглар, дедим. Қизларимиз кўрса орқасида ҳам кўкарган жойлари бор. Экспертизада қонни ер деб ёзилган. Тўғри қонни уюшган жойи ҳам бор эди, лекин кўкарган жойи ҳам бор эди дебЖасадни олиб келишганида очиб кўрганман, юзида ”, - дейди қўшниси Бахтишод.\nШовот тумани ҳокими Ҳакимбой Отахонов ва бошқа мулозимлар Озодлик мухбирига туманда рўй берган оилавий зўравонлик ҳолати юзасидан изоҳ бермади.\nОзодликнинг Муҳлиса ўлими юзасидан экспертиза хулосаси бўйича қариндошлари шикояти юзасидан Шовот тумани прокуратурасидан ҳам изоҳ олиш уринишлари бесамар бўлди.\n240p | 30,0MB\n480p | 111,0MB\nВоқеа содир бўлган Шовот туманининг Катқалъа қишлоғи мутахассис аёли Назира Нуруллаева Мухлиса иши республика бўйича шов-шув бўлгач суриштирув қаттиқ назоратга олинганини айтади.\n“Албатта бу оилани тушунса бўлади, қизидан айрилди. Лекин, туман прокуратураси бу ишни қаттиқ текширди. Чунки, президент қизи шахсан бу ҳақда гапирди, Сенат раиси ҳам гапирди. Шунча шов-шув бўлди. Менимча суриштирув холис ўтказилди”, - дейди Нуруллаева.\nОзодлик марҳума Мухлиса Қадамбоеванинг турмуш ўртоғи ва унинг ота-оналарига ҳам боғланди, лекин улар матбуотга гапиришга истак билдиришмади.\nХоразмнинг Туркманистонга туташ Шовот туманида оилавий зўравонликлар кузатилади.\n2021 йилнинг 15 февралида Шовот туман Гулистон маҳалласидаги 30 яшар Дониëр синглиси тушган Дамас ҳайдовчисини уриб ўлдирган ва синглисини қаттиқ калтаклаган эди.


EastFruit ритейл-аудити: 2021 йилнинг ноябрь ойидаги мониторинг учун тафсилот ва қоидалар • EastFruit\nБош саҳифа › Мева-сабзавот бозори › EastFruit ритейл-аудити: 2021 йилнинг ноябрь ойидаги мониторинг учун тафсилот ва қоидалар\nEastFruit халқаро жамоаси йилига бир неча маротаба лойиҳа мониторингига киритилган мамлакатлардаги супермаркетларнинг сархил мева-сабзавотлар бўлимларида ўз аудитини ўтказади.\nБундай аудитлар муайян бир мамлакатда мева-сабзавотнинг чакана савдоси билан боғлиқ умумий вазиятни тушуниш билан бир қаторда унинг ривожланиш динамикасини ва чакана савдога ёндашувлардаги ўзгаришларни кузатишга, шунингдек, у ёки бу тармоқнинг келажагини прогноз қилишга ёрдам беради.\nМева-сабзавот бўлими супермаркетнинг юзи ҳамда бутун тармоқ ишини баҳолашнинг асосий мезони ҳисобланади. Аудитнинг аҳамияти ва унинг натижалари супермаркетлар тармоғи ривожи ҳақида нималар дейишини лойиҳанинг алоҳида материалида ўқинг.\nҚуйида жорий йилнинг ноябрь ойидаги аудитнинг умумий қоидалари ва тафсилотлари келтирилган. Ноябрь ойидаги мониторингдан сўнг аудиторларнинг дастлабки таассуротлари бу ерда ва батафсил натижалар сайтнинг ушбу бўлимида ҳар бир мамлакат учун алоҳида материалларда эълон қилинади.\n2021 йилнинг ноябрь ойи учун мониторинг қоидалари\nСаналар: 9-10 ноябрь.\nШаҳарлар ва давлатлар: Украина (Киев, Днепр), Молдова (Кишинёв), Грузия (Тбилиси), Ўзбекистон (Тошкент), Тожикистон (Душанбе, Хўжанд).\nДўконларни танлаш қоидалари\nАудит у ёки бу шаҳарда жойлашган миллий ва минтақавий супермаркетлар тармоғининг асосий дўконлари бўйича ўтказилади. Ҳар бир тармоқдан камида иккита дўконга ташриф буюрилади. Асосий миллий тармоқлар учун битта шаҳардаги ташриф буюрилган супермаркетлар сони учта ва ундан кўпдир. Танлов бир хил шаҳарнинг бир хил тармоқ дўконлари форматлари ўртасидаги фарқларни ҳисобга олиш учун репрезентатив тарзда амалга оширилади.\nРейтинг тузиш қоидалари\nТашриф буюрилган ҳар бир дўконнинг сархил мева-сабзавотлар бўлими тўрт мезонга бўйсунади:\nмаҳсулот ассортименти, яъни, супермаркетлар бўлимининг пештахталарида тақдим этилган сархил мева-сабзавот маҳсулотларининг умумий миқдори;\nмаҳсулот сифати, яъни, дўкон бўлимидаги сархил мева- сабзавотларнинг камида минимал сифат стандартларига мувофиқлиги;\nбўлим сифати, яъни, сархил сабзавот ва мевалар бўлими истеъмолчилар учун нечоғли информатив ҳамда қулай, ходимлар қанчалик хушмуомала ва маҳсулотлар ҳақида етарли маълумотларга эга эканлиги;\nмаҳсулот нархи, яъни, истеъмолчиларга таклиф этилаётган сархил мева-сабзавот маҳсулотларининг асосий гуруҳлари нархи.\nМева-сабзавот бўлимини баҳолаш мезонлари\nАссортимент: бўлимдаги сархил мева-сабзавот маҳсулотлари позициясининг миқдори\nСифат: бўлим пештахталаридаги нуқсонли маҳсулотлар улуши\nНарх: сархил сабзавот ва мевалар асосий тўпламининг нархи\nнарх белгисининг ўқиш учун қулайлиги\nмаҳсулот келиб чиққан мамлакат ва ҳудуд\nишлаб чиқарувчи ҳақида маълумот, қўшимча ахборот материаллари\nмаҳсулотларнинг мантиқан жойлашуви\nСархил мева-сабзавотлар ассортименти муайян бир дўкон пештахталарида мавжуд сархил сабзавотлар, мевалар, резаворлар, кўкатлар, картошканинг барча позицияларини ўз ичига олади. Ушбу мезон бўйича рейтингни ҳисоблашда ёнғоқнинг барча турлари, қуруқ мевалар, тузламалар, шарбатлар ва сабзавот ҳамда меваларнинг қайта ишланган турлари инобатга олинмайди.\nСархил мева-сабзавот маҳсулотларининг сифат параметри у ёки бу дўкон пештахталаридаги нуқсонли маҳсулотлар улушига тескари пропорционалдир. Истеъмолчи учун энг камида минимал сифат стандартларига тўғри келмайдиган (сўлиб қолган, уринган, деформацияланган, шикастланган ва ҳоказо) маҳсулотлар яроқсиз маҳсулот ҳисобланади.\nБўлимнинг сифат мезони уч асосий компонентга бўлинган: сархил сабзавот ва мевалар бўлимининг информативлиги, бўлимдаги мерчендайзинг даражаси ва унинг мижозлар учун қулайлиги. Ушбу тарзда баҳолашдаги муҳим параметрлар – бўлимнинг дўкондаги жойлашуви (у кираверишда бўлиши керак) ва бўлим ходимлари (уларнинг касбий билими, хушмуомалалиги, мижозларга ёрдам беришга ҳамиша тайёр эканлиги).\nСабзавот ва меваларнинг нархи бўйича рейтинг муайян бир супермаркет пештахталарида мавжуд асосий мева-сабзавотлар нархларига асосланади. Рейтингни ҳисоблаш учун мева-сабзавот саватининг таркиби мавсум, мамлакатлар ва шаҳарлар хусусиятларига қараб ўзгаради.\n2021 йилнинг ноябрь ойидаги мева-сабзавот савати таркиби\nРейтинглар бўйича мисоллар\nШаҳар супермаркетлари рейтинги тўрт мезоннинг ҳар бири асосида тузилади. Кейин олинган тўрт балл асосида умумий рейтинг чиқарилади.\nРейтинг тузилиши бўйича мисоллар\nОдесса супермаркетларининг маҳсулотлар сифати бўйича рейтинги, 2021 йил, июль\nТўрт мезон бўйича Днепр супермаркетларининг умумий рейтинги, 2021 йил, июль\nСупермаркетлар тармоқларининг жойлашуви\nАгар умумий рейтинг тўртта асосий баҳолаш мезонлари бўйича супермаркетлар тармоғининг якуний позициясини кўрсатаётган бўлса, у ҳолда жойлашув матрицаси у ёки бу дўконнинг сархил сабзавот ва мевалар савдосига ёндашувини ҳар томонлама баҳолаш имконини беради.\nЖойлашув матрицаси ғояси сархил мева-сабзавотлар асосий тўпламининг нархларини бошқа учта баҳолаш мезонлари (ассортимент, маҳсулот сифати ва бўлим) билан нисбатидан иборатдир.\nБундай матрица қуйидаги қоидаларга мувофиқ қурилади:\nдўкон қанчалик ўнг томонда жойлашган бўлса, у ўз мижозларига сархил сабзавот ва меваларнинг асосий тўплами учун шунчалик жозибали нархларни таклиф қилади;\nсупермаркет қанчалик баланд бўлса, мева-сабзавот маҳсулотларининг ассортименти, сифати ва тегишли бўлим мезонлари бўйича юқори баҳо олади.\nБўлим ва маҳсулотларнинг нархи vs сифати\nСупермаркетларнинг бундай матрицада жойлашуви уларни тўрт сегментга бўлиш имконини беради:\nоптимум – истеъмолчи учун энг оптимал дўконлар сегменти, уларнинг нархлари ҳам мақбул, маҳсулотлар, бўлимлар ва ассортиментлар сифати ҳам юқори;\nпремиум – истеъмолчиларига юқори сифатли маҳсулотлар, бўлимлар ва ассортиментларни таклиф қилувчи, аммо нархлари у қадар жозибадор бўлмаган дўконлар;\nдискаунтер – ўз истеъмолчиларига жуда жозибали нархларни, аммо паст сифатли маҳсулотлар, бўлимлар ва ассортимент таклиф қиладиган дўконлар;\nномақбул сегмент – истеъмолчиларга қизиқарли нархларни ҳам, сифатли маҳсулотлар ва бўлимларни ҳам таклиф қила олмайдиган дўконлар.


Бутунжаҳон ҳалол озиқ-овқатлар бозорининг умумий ҳажми бугунги кунда 2 триллион АҚШ долларини ташкил этмоқда. Шундан 700 миллиард АҚШ долларига тенг қисми мусулмон мамлакатларга тўғри келмоқда. Бу ҳақида Исломий савдо ва саноат палатаси (ICCI) Истанбул шаҳрида бўлиб ўтган 20-сессияси доирасида маълум қилган.\nICCI сессияси давомида, бошқа масалалар қаторида, ҳалол озиқ-овқат маҳсулотлари ва уларнинг мусулмонлар учун аҳамияти ҳақида ўзаро фикр алмашув ва баҳс-мунозаралар бўлиб ўтди. Жумладан, тадбир иштирокчилари ҳалол маҳсулотларни тайёрлаш ва ишлаб чиқаришни сертификатлаш масаласини ҳам атрофлича кўриб чиққанлар. Ҳалол маҳсулотларга доир савдо белгиларини қабул қилиш ва уларни муҳофаза қилиш масаласи ҳам сессия кун тартибидан жой олди.\nТадбир якунлари бўйича ICCI’нинг Истанбул тавсиялари қабул қилинган.\nҚатнашчилар палата Ассамблеяси ва Бошқарув кенгашининг навбатдаги ҳар йиллик мажлисини кейинги йил апрель ойида Угандада ўтказишга келишиб олдилар.


МУРУВВАТДАН КЎНГИЛЛАР ОБОД - Ўзбекистон овози газетаси\nМУРУВВАТДАН КЎНГИЛЛАР ОБОД\nМамлакатимизда Меҳр-мурувват ойлиги доирасида ногиронлиги бўлган шахсларни ижтимоий қўллаб-қувватлашга йўналтирилган оммавий-маданий ва хайрия тадбирлари ўтказилмоқда. Бундай тадбирларни ўтказишдан асосий мақсад ногиронларга тиббий, моддий ва маънавий кўмак бериш, яшаш тарзини яхшилаш ҳамда уларнинг жамиятда ўз ўрнига эга бўлиши учун катта имкониятлар очиб беришдир.\nПрезидентимиз Шавкат Мирзиёевнинг жорий йил 1 декабрдаги «Ногиронлиги бўлган шахсларни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги фармони ойлик доирасидаги ишлар самарадорлигини ошириш ва давомийлигини таъминлашда муҳим омил бўлмоқда.\nЎзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг шу йил 18 ноябрдаги мажлиси баёнига асосан Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳрида истиқомат қилаётган 100-150 нафардан, жами 2 минг ётиб қолган ногиронларни уйларига бориб, уларга махсус ижтимоий-маиший хизматлар кўрсатиш белгиланган.\nЎзбекистон ногиронлар жамияти Тошкент шаҳар бўлими раиси Феруза Восиқованинг маълум қилишича, бу борадаги ишлар ойликнинг илк кунидан бошланган. Шу кунга қадар 150 нафар ана шундай кишиларнинг ҳолидан хабар олиниб, уларга зарур уй анжомлари ва совғалар тақдим этилган. Ҳомийлар иштирокида Юнусобод, Яккасарой ва Мирзо Улуғбек туманларида яшовчи уч нафар ногиронга, шунингдек, «Соғлом авлод учун» халқаро хайрия фонди ҳамкорлигида 7 нафар болага ногиронлик аравачаси берилган.\nШу ўринда таъкидлаш жоизки, ногиронлиги бўлган шахсларнинг имконияти қайсидир маънода чекланган бўлиши мумкин. Лекин улар жамиятимизнинг тўлақонли аъзоси сифатида ҳаёт завқи ва шавқини ҳис этиб яшашга ҳақли. Улардаги ўзига хос истеъдод ва иқтидор айрим соғлом инсонларда ҳам бўлмаслиги ҳаётий ҳақиқат.\nУмидхўжа Аҳмедов ҳозир 21 ёшда, иккинчи гуруҳ ногирони. У Тошкент шаҳрининг Олмазор туманида туғилган. Тошкент маданият коллежининг анъанавий ижрочилик факультетини тугатган. Талаба бўлиш — Умидхўжанинг юксак орзуси. Жарангли овози, танбур ва пианинони маромига етказиб чала оладиган бу йигит ҳозир Ўзбекистон ногиронлар жамиятининг Тошкент шаҳар «Ёшлик» талабалар шаҳарчаси бўлинмасига етакчилик қилмоқда.\n— Бўлинмамизнинг олтмишга яқин аъзоси бор, — дейди у. — Ҳомийлик асосида талаба ва ўқувчиларга шартнома пули, дори-дармонлари учун ёрдам берамиз. Давлатимиз раҳбари Шавкат Мирзиёевнинг жорий йил 1 декабрдаги фармони биз каби ёшларнинг орзу истакларига қанот бағишлади.\nДилдора Кунузоқова ҳам шундай иқтидорли ёшлардан. Дилдора гарчи биринчи гуруҳ ногирони бўлса-да, бу ҳаётда жарангли овози билан ватандошлари қалбини забт этиш орзуси билан яшайди. Кўплаб қўшиқлар муаллифи бўлган Дилдора мухлисларини ўзининг концерт дастурида янги ижролари билан хушнуд этмоқчи.\n— Кексалари қадрланаётган, ёшлари қўллаб-қувватланаётган азиз заминда туғилиб, ўсганимдан бахтиёрман, — дейди Дилдора. — Жорий йилнинг 17 декабрь куни Ўзбекистон ногиронлар жамияти кўмаги билан пойтахтимизнинг «Истиқлол» саройида «Шу юртим учун жон фидо» деб номланган хайрия концерт дастурини намойиш этмоқчимиз.\n«Бир сафда» журнали Дилдора каби ёшларни қўллаб-қувватлаб, уларга маънавий кўмак бўлаётган нуфузли нашр ҳисобланади. Кўзи ожизлар учун нафақат Ўзбекистонда, балки Марказий Осиёда ягона бўлган ушбу журнал бу йил ўзининг 60 йиллик юбилейини кенг нишонлади. У Ўзбекистон кўзи ожизлар жамиятининг ижтимоий-иқтисодий, ишлаб чиқариш, таълим маъданият, спорт, соғломлаштириш каби соҳалардаги фаолияти ҳамда юртимизнинг кенг кўламли ислоҳотлар жараёнини ёритиб боради. Қолаверса, журнал мамлакатимизда яшовчи кўзи ожиз фуқароларнинг ҳаёти ва уларнинг ижтимоий соҳаларда эришаётган ютуқларини жамоатчиликка тарғиб этадиган муҳим манба ҳамдир.\n— Ойлик доирасида ногиронлиги бўлган шахсларга яратилаётган қулайлик ва бу борада амалга оширилаётган ишларни кўзи ожизлар учун брайль ёзувида ҳамда заиф кўрувчилар учун йирик шрифтли ясси босмада чиқадиган нашримизда кенг ёритиб борамиз, — дейди журнал бош муҳаррири Икром Ражабов. — Мамлакатимиздаги мавжуд 12 та кўзи ожиз болалар учун ихтисослашган мактаб-интернатларни махсус ёзувдаги дарсликлар билан таъминлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Хусусан, жамият тасарруфидаги босмахона томонидан шу кунга қадар 15 номдаги дарсликлар нашр этилди. Жамиятга қарашли «Санъат гулшани» масъулияти чекланган жамияти қошидаги овоз ёзиш студиясида 20 дан ортиқ аудио форматдаги илмий-бадиий асарлар жойлардаги махсус кутубхоналар орқали кўзи ожизларга тақдим этилаётгани ҳам бу борада амалга оширилаётган ишлар бардавомлиги дейиш мумкин.\nМамлакатимизда яратилган кучли ижтимоий ҳимоя тизими асосида давлатимиз томонидан аҳолининг эҳтиёжманд қатламлари, хусусан, жисмоний имконияти чекланган шахсларнинг манзилли ижтимоий ҳимоясини кучайтириш юзасидан аниқ ва мақсадли чоралар амалга оширилмоқда. Ушбу жараёнда Ўзбекистон Касаба уюшмалари федерацияси ва барча бўғиндаги касаба уюшма ташкилотлари ҳам фаол иштирок этаётир.\n— Ўзбекистон Касаба уюшмалари федерацияси кенгаши раёсатининг Ўзбекистон Касаба уюшмалари федерациясининг кекса авлод вакиллари ва имконияти чекланган шахсларни ижтимоий қўллаб-қувватлаш бўйича 2017-2020 йилларга мўлжалланган чора-тадбирлари тасдиқланган бўлиб, унга мувофиқ касаба уюшмалари томонидан 584 нафар ёлғиз кекса ва ногирон инсонга 62,7 миллион сўмлик коммунал тўловлари қоплаб берилди, — дейди Касаба уюшмалари федерацияси матбуот хизмати раҳбари Муҳаббат Ўрмонбекова. — Жумладан, улардан 4 нафар уруш ва меҳнат фахрийсининг уй-жойи таъмирланиб, 46 нафарига 26,6 миллион сўмлик реабилитация воситалари олиб берилди. Шунингдек, байрамлар муносабати билан Мурувват, Саховат уйларида маданий-маърифий тадбирлар ташкил этилиб, у ерда яшовчилар ҳолидан хабар олинди ва уларга жами 75,8 миллион сўмлик маиший жиҳозлар, кийим-кечаклар, гигиеник воситалар топширилди.\nОйлик муносабати билан касаба уюшмалари томонидан жойларда оммавий-маданий ва хайрия тадбирлари, учрашувлар ташкил этилмоқда, жисмоний имконияти чекланган шахсларнинг уйларига бориб хабар олиниб, уларга манзилли ёрдам кўрсатилмоқда. Бунда ногиронлар учун квоталанган иш ўринларининг ажратилганлиги ва уларни тўғри банд қилинганлиги устидан жамоатчилик назоратини олиб бориш бўйича ҳам ишлар кучайтирилди. Корхона, ташкилот ва муассасаларда ишлаётган жисмоний имконияти чекланган инсонларни моддий қўллаб-қувватлаш билан бирга улар ўртасида маънавий-маданий ва спорт тадбирлари, учрашувлар ўтказилиб, Саховат ва Мурувват уйларида яшовчилар учун касаба уюшмаларининг ижтимоий акциялари ташкил этилмоқда.\nЎзбекистон Истеъмол товарлари ишлаб чиқариш, савдо ва хизмат кўрсатиш ташкилотлари ходимлари касаба уюшмаси Республика кенгаши томонидан паралимпия спортчилари, жисмоний имконияти чекланган инсонлар, тармоқ тизимидаги кичик бизнес субъектлари, корхона ва ташкилотлар ходимлари ўртасида спортнинг мини футбол тури бўйича ўтказилган мусобақалар ҳам шундай эзгу ишлар давомидир. Тармоқ тизимидаги корхоналарда меҳнат қилаётган ходимлардан таркиб топган 8 жамоа ҳамда кўзи ожиз спортчилардан жамланган «Қалдирғоч» ва «Лочин» жамоалари иштирокидаги турнир қизғин баҳсларга бой бўлди.\nШунингдек, Ўзбекистон давлат консерваториясида Халқаро ногиронлар куни муносабати билан ўтказилган тадбирда 100 нафар жисмоний имконияти чекланган инсонга Касаба уюшмалари федерацияси томонидан совғалар топширилди.