Bóg: 1 2 3 4 5 6 7\nBrat: 1 2\nCar: 1 2 3 4 5 6\nCierpienie: 1 2 3 4 5 6 7\nCnota: 1 2\nCzas: 1 2 3 4\nCzyn: 1 2\nDrzewo: 1 2 3 4 5\nDuch: 1 2 3 4 5 6\nDuma: 1 2\nDusza: 1 2 3 4\nDziecko: 1 2 3 4 5\nDziedzictwo: 1 2 3 4 5 6\nFałsz: 1 2\nFilozof: 1 2 3\nGotycyzm: 1 2\nGrób: 1 2 3 4 5 6\nGrzech: 1 2 3 4\nHistoria: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12\nIdealista: 1 2 3 4 5 6 7\nKobieta: 1 2 3 4 5\nKochanek romantyczny: 1 2\nKonflikt wewnetrzny: 1\nKoń: 1 2\nKrew: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14\nKról: 1 2 3 4 5 6 7 8\nKsiądz: 1 2 3 4 5\nKsiężyc: 1 2 3\nLud: 1 2 3 4 5\nŁzy: 1 2 3 4 5 6 7\nMarzenie: 1 2 3 4 5 6\nMatka: 1 2 3\nMelancholia: 1 2 3\nMędrzec: 1 2 3 4\nMiłość: 1 2 3 4 5 6\nMłodość: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11\nModlitwa: 1 2 3 4\nMorderstwo: 1 2 3 4 5 6 7\nNaród: 1 2 3 4 5 6 7\nNauka: 1 2\nNuda: 1 2\nObraz świata: 1 2 3 4 5 6 7 8 9\nOfiara: 1 2 3 4 5\nOgień: 1 2\nOtchłań: 1 2 3\nPająk: 1 2\nPieniądz: 1 2 3 4 5\nPiętno: 1 2 3\nPlotka: 1 2\nPoeta: 1 2\nPogrzeb: 1 2\nPolak: 1 2 3 4 5 6\nPozory: 1 2\nPrzywódca: 1 2 3 4\nReligia: 1 2 3 4\nRewolucja: 1 2\nRobak: 1 2 3\nRozczarowanie: 1 2 3 4\nRozum: 1 2 3 4 5 6 7\nSamobójstwo: 1 2 3 4 5 6\nSamotnik: 1 2\nSen: 1 2\nSerce: 1 2 3 4 5 6 7\nSłowo: 1 2 3 4\nSługa: 1 2 3 4 5 6 7\nStarość: 1 2 3 4 5 6 7 8 9\nSumienie: 1 2 3\nSyberia: 1 2\nSzaleniec: 1 2\nSzaleństwo: 1 2 3 4\nSzatan: 1 2 3 4 5\nSzpieg: 1 2\nŚmierć: 1 2 3 4 5 6 7 8 9\nŚwiatło: 1 2 3\nTajemnica: 1 2 3\nTłum: 1 2 3 4\nTrup: 1 2 3 4 5 6 7 8 9\nWierność: 1 2\nWładza: 1 2 3 4 5 6 7 8 9\nWspomnienia: 1 2 3 4\nWyrzuty sumienia: 1 2 3\nZaświaty: 1 2\nZbrodnia: 1 2 3 4 5 6 7 8\nZbrodniarz: 1 2 3 4\nZdrada: 1 2\nZiemia: 1 2\nZwątpienie: 1 2 3\nŻołnierz: 1 2 3 4 5\nŻycie jako wędrówka: 1 2 3\nŻycie snem: 1 2 3\nJuliusz SłowackiKordianCzęść pierwsza trylogiiSpisek koronacyjny\nOdrodzenie, GróbWięc będę śpiewał i dążył do kresu;\nOżywię ogień, jeśli jest w iskierce.\nTak Egipcjanin w liście z aloesu\nObwija zwiędłe umarłego serce;\nNa liściu pisze zmartwychwstania słowa;\nChociaż w tym liściu serce nie ożyje,\nLecz od zepsucia wiecznie się zachowa,\nW proch nie rozsypie… Godzina wybije,\nKiedy myśl słowa tajemną odgadnie,\nWtenczas odpowiedź będzie w sercu — na dnie.\nJuliusza Słowackiego — Lambro\nRoku 1799 dnia 31 grudnia w nocy\nChata sławnego niegdyś czarnoksiężnika Twardowskiego w górach Karpackich — przy chacie obszerny dziedziniec — dalej skały — w dole bezlistne bukowe lasy. Ciemność przerwana błyskawicami\nCzarownica czesze włosy i śpiewa…\nSzatanZ gwiazd obłąkanych,\nTo zgrzebło, pokaż mi je — pokaż!…\nŁzy mi płyną… poznaję Twardowskiego grzebień,\nOn mię zgrzebłem tym czesał, gdy w psa wlazłszy skórę\nU nóg mu się łasiłem. Odejdź, moja pani;\nGoście sproszeni zlecą się na Łysą Górę.\nBłyska dziesięć razy i dziesięć tysięcy szatanów spada\nDeszcz, Drzewo, Jabłko, RajSpadł z nieba deszcz szatanów, niech ziemię polewa;\nJeśli jeszcze na ziemi są edeńskie drzewa,\nNiech rosną, to jesienią człowiek owoc zbierze…\nSiadajcie! cóż między wami\nNie widać Mefistofela?\nZaszedł na grób przyjaciela.\nNa grobie Twardowskiego odmawia pacierze.\nTaki się teraz zrobił czuły i pobożny\nJak poeta… Lecz księżyc zabłysnął dwurożny,\nCzas przystąpić do dzieła…\nCo nam król rozkaże?\nCzas, Historia, Obraz świataSZATAN\nObejrzeć trzeba koła w wiekowym zegarze,\nDziecko, KrewKrwią dziecięcia namaścić gwichty i sprężyny;\nNiech nam bije wyraźnie lata, dnie, godziny.\nPrzynieście go, postawcie… Co? czy nie zepsuty?\nI dotąd trwa nieprzerwana\nOd strachu, gdy grom z obłoku…\nPamiętacie?.. A sprężyna\nZ ojczyzny Tella, Kalwina,\nChodzi jak na dyjamencie\nW kołek i sprężyn zamęcie\nZamknięta grzesznika dusza,\nPająkNoga kossacza pająka\nGehenno, Astarocie, najstraszliwsi z bisów,\nJak asesory sądu, gdy zegar bić zacznie,\nLiczcie wieki, dnie, lata…\nZegar bije, szatani liczą\nObraz świata, Trup, Kondycja ludzka, MarzenieŚwiecie! świecie! świecie!\nWążWąż wieczności łuskami w okrąg ciebie gniecie,\nKrólu, wiek dziewiętnasty uderzył.\nNiech liczy lata; może ten, co za obłokiem\nGromy ciska, chcąc wesprzeć jaki ziemski naród,\nMoże wiek który ludziom skrócił jednym rokiem,\nMoże ukradł szatanom dzień jeden, godzinę;\nWięc się o nią upomnę u Boga\nLub buntowną chorągiew rozwinę.\nWe mnie i w przyrodzeniu zgwałconym ma wroga.\nTysiąc ośmset lat wybiło.\nWięc się koło tortury całe obróciło?\nKażdy ząb jej rozdziera, każda szruba ciśnie.\nTeraz, gdy niebo zabłyśnie,\nKondycja ludzkaBłyskawica trwa dłużej niż te wszystkie lata,\nZbiegłe męczarnią dla świata;\nA każdy rok jak ślimak sunął się leniwo\nDla nędzarzy, dla głupich kochanków nadziei;\nA gdy śliną osrebrzył ślad zbiegłej kolei,\nŚlizgał się po niej człowiek pamiątką przerżchliwą.\nObłąkani w przeszłości żeglarze\nBrali imię dziejopisów;\nSztuką ich było pisać wielkie kalendarze,\nPełne królewskich imion i dat, i napisów.\nFilozof, Otchłań, RozumInni myślą ścigali treść myśli,\nFilozofy — głęboko myśleli,\nAż nad ciemną przepaścią zawiśli,\nObudzili się, w przepaść spojrzeli\nI zawołali: «Ciemno! ciemno! ciemno!»\nTo hosanna dla nas szatanów,\nTo śpiew naszych kościelnych organów;\nKto myślał przez godzinę, jest lub będzie ze mną.\nWiek, co przyjdzie, ucieszy szatany.\nNasz szatan prorokuje w cudotwornym stroju,\nMa płaszcz cały Woltera dziełami łatany\nI pióro gęsie Russa sterczy na zawoju.\nPo szwajcarskich się górach nie snują Manfredy\nI mnichy długim postem po celach nie chudną.\nŻołnierzŻołnierz to ryba, która kruczkom nie dowierza\nI ma rozsądek zdrowy, przy takiej latarni\nObaczy kurzą nogę diabła kusiciela.\nSamiż tylko rycerze ujdą nam bezkarni?\nPolak, Naród, Żołnierz, Bunt, Powstanie, Historia, Dziedzictwo, ZemstaSłuchaj! wśród narodów wiela\nKrólu, niechaj poszukam w diabelskim psałterzu\nModlitwy na dzień, co się zowie zmartwychwstaniem;\nZmówię ją za ów naród… Przywódca, Polak, Naród, CzaryDziś pierwszy dzień wieku,\nDziś mamy prawo stwarzać królów i nędzarzy\nNa całą rzekę stuletniego cieku.\nWięc temu narodowi stwórzmy dygnitarzy,\nAby nimi zapychał każdą rządu dziurę.\nA gdy wzrośnie ich potęga,\nTen naród, jak piękna księga,\nW starą oprawiona skórę,\nPargaminowym świecić będzie czołem.\nDobra rada, stańcie kołem,\nStwarzajmy ludzi do rządu.\nSzatan daje rozkazy, diabli pracują\nŻywioły ziemi i lądu,\nW atmosferowej szklennicy\nZamknięte i w jeden zlane,\nPrzez chemików połamane;\nKwasorody, gaz węglowy\nZlewam w kocioł platynowy;\nGromy biją w kocioł\nPozory, GłupotaW żywioł ziemi\nDorzucić szpilek Kaprala\nZ główkami laku, któremi\nKreśli plany, królów zwala,\nSzpilek czterdzieście tysięcy\nRzućcie w kocioł…\nI nic więcéj?\nCoś z rozumu Kaprala?…\nGromy biją, duch ulatuje\nStary — jakby ojciec dzieci,\nSprzeczne z naturą nazwisko,\nKmieciów, czyli nędznych chłopów.\nTeraz, jak z niebieskich stropów,\nRzućcie wodza ludziom biednym.\nPanie! czy skończysz na jednym?\nWrzucić do kotła dyjament,\nDyjament w ogniu topnieje;\nWylać sekretny atrament\nZ Talleyranda kałamarza,\nCo w niewidzialność blednieje\nOd okularów rozsądku…\nI dąć w kocioł… w kotła wrzątku\nObaczemy, co się stwarza.\nWyszedł jakiś człowiek godny,\nZłe w tym kotle były wary,\nPłyn za rzadki lub za chłodny.\nTo nic — to nic! takich trzeba\nBiednym ludziom rzucać z nieba;\nBędą przed nim giąć kolana,\nJest to stara twarz Rzymiana,\nTeraz puśćcie! niechaj leci!\nLepszy będzie człowiek trzeci.\nTeraz z konstelacji raka\nOdłamać oczy i nogi,\nDodać kogucie ostrogi\nI z trwożliwego ślimaka\nOderwane przednie rogi…\nCóż tam w kotle?\nKtoś z rycerzy.\nWódz! chodem raka przewini,\nJak ślimak rogiem uderzy,\nSprobuje — i do skorupy\nSchowa rogi, i do skrzyni\nMiejskiej zniesie planów trupy,\nCzekając, aż kur zapieje.\nMędrzecRzucić w kocioł Lachów dzieje,\nSłownik rymowych końcówek;\nMilijon drukarskich czcionek,\nSennego maku trzy główek.\nZastygły pod wspomnień bryłą,\nNa pół zastygłą, przegniłą.\nPoeta — rycerz — starzec — nic,\nDziewięciu Feba sułtanic\nBo z tamtej krakowskiej wieży\nSłyszę dzwon rannych pacierzy;\nW powietrzu się rozpłynęła\nWoń kadzideł katedralnych.\nDiabeł, WiatrPrzeklęte wasze dzieło! Wicher diablej mowy\nMilcz, padalcze! — Czas upływa,\nTwórzmy razem wielkich wiele.\nCo nakażę, rzucać w tygle.\nNa Omfalii igle,\nOd krwią wilgotnych Herkulesa palców;\nZ rdzy się narodzi niemało\nWymuskanych rycerzy — ospalców —\nTłum, tłum, tłum poleciał na ziemię\nSpieszmy nowe tworzyć brzemię,\nNim jutrznia błyśnie ponura;\nNim się żywioły ochłodzą,\nRzucić język Balaama oślicy;\nA ci, co się z niego wyrodzą,\nNarodowej się chwycą mównicy.\nTłum! tłum! tłum poleciał na ziemię\nJak zwichrzone szpaków stado.\nWidzicie tę postać bladą,\nZ mętów kotła już na pół urodną;\nTwarz uwiędła i wzrok w czarnym kole;\nPaszczę myśli otwiera wciąż głodną,\nWiecznie dławi księgarnie i mole;\nI na krzywych dwóch nogach się chwieje\nJak niepewne rządowe systema.\nChce mówić; posłuchajmy, co na świat posieje?…\npokazując z kotła głowę\nCzy lepiej, kiedy jest król? czy kiedy go nie ma?…\nPrecz z tym sfinksem, co prawi zagadki!\nSam jej diabeł rozwiązać nie umie;\nNiech w szkolarzów zasiewa ją tłumie,\nOplątaną w dziejowe wypadki;\nNiech z ministerialnej ławy,\nNad rozlewem żyźniącym krwi Nilu,\nZe złamanych kolumien podstawy\nGada hieroglifem stylu.\nPanie! Patrz, tam z kotła pary\nZnów się jakiś twór wylęga.\nTwarz ma okropnej poczwary,\nPrzez pierś jeneralska wstęga.\nWitajcie go! oto twór\nNiszczyciel, jakby horda Nogajca.\nOn w stolicy owłada dział mur,\nOn z krwi na wierżch wypłynie — to zdrajca!\nOn rycerzy ginących porzuci;\nStrząśnie skrzydła, do arki nie wróci…\nKraj przedany on wyda pod miecz.\nW imię Boga! precz stąd! precz!…\nObraz świataCHÓR ANIOŁÓW\nGróbZiemia — to plama\nGwiazdaCiemna gwiazda w słonecznych gwiazd świcie,\nGrób odwieczny potomków Adama.\nHistoria, Krew, Naród, BógARCHANIOŁ\nA Bóg rzekł do mnie świato-tworzącymi słowy:\n«Krew ludzka skrzydła twoje rumieni».\nPadłem twarzą na boskie podnóże,\nNa proch gwiazd, na kobierce z promieni…\n«Boże! Boże! Boże!\nSkrzydeł pióry otarłem o ziemię,\nKrwawa była — widziałem! widziałem!\nZa grzechy ojców w groby kładące się plemię,\nLud konał… gwiazda gasła… za gwiazdą leciałem —\nCzas, byś go podniósł, Boże, lub gromem dokonał.\nA jeśli Twoja dłoń ich nie ocali,\nSpraw, by krwi więcej niżli łez wylali…\nZmiłuj się nad nimi, Panie!»\nA Bóg rzekł: «Wola moja się stanie…»\nZiemia — to plama\nPIERWSZA OSOBA PROLOGU\nDuch, Koniec świataBoże! zeszlij na lud twój, wyniszczony bojem,\nNiechaj widmo rozpaczy we śnie go nie dręczy.\nRozwieś nad nim kotarę z rąbka niebios tęczy,\nNiech się we łzach nie budzi przed dniem zmartwychwstania;\nA mnie daj łzy ogromne i męki niespania,\nPo mękach wręcz mi trąbę sądnego anioła;\nA kogo przed tron Boga ta trąba zawoła,\nNiechaj stanie przed Tobą. Daj mi siłę, Boże,\nA komu palec przekleństw na czoło położę,\nNiech nosi znak na czole… Pozwól, Panie, tuszyć,\nŻe słowem zdołam cielce złote giąć i kruszyć…\nZ brązu wzniosę posągi, gdzie pokruszę gipsy.\nA kto ja jestem? — Jestem duch Apokalipsy —\nObróćcie ku mnie oczu zamglonych i twarzy…\nOto stoję wśród siedmiu złocistych lichtarzy\nPodobny do człowieka… szata w długość szczodra\nSpływa do stóp; pas złoty przewiązał mi biodra,\nGłowę kryje włos biały, jak śniegi, jak wełna;\nZ oczu skra leci ogniów dyjamentu pełna,\nNogi mam jak miedź świeżym ogniskiem czerwona,\nGłos huczy jako woda wezbraniem szalona,\nW ręku siedem gwiazd niosę, a z ust mi wytryska\nMiecz ostry obosieczny, a twarz moja błyska\nJak słońce w całej mocy wyświecone kołem.\nA gdy przede mną na twarz upadniecie czołem,\nPowiem wam: «Jestem pierwszy… i ostatnim będę…»\nDRUGA OSOBA PROLOGU\nPoetaJa wam zapał poety na nici rozprzędę,\nWy śmiejcie się z zapału mego towarzysza…\nKto on? — do tureckiego podobny derwisza;\nOwe siedem lichtarzy, jest to siedem grodów,\nStoi wśród siedmiu złotem nalanych narodów,\nWygnaniec. — A włos czarny w siwość mu zamienia\nNie wiek, ale zgryzota… W oczach blask natchnienia,\nW ręku gwiazdy… to myśli, z których jasność dniowa;\nMiecz w ustach obosieczny, jest to sztylet słowa,\nKtórym zabija ludzi głupich… albo wrogów.\nTRZECIA OSOBA PROLOGU\nZwaśnionych obu spędzam ze scenicznych progów.\nDajcie mi proch zamknięty w narodowej urnie,\nI mam aktorów wyższych o całe mogiły.\nUrodzonych nadziei — aż przejdą przed wami\nKordian, młody 15-letni chłopiec, leży pod wielką lipą na wiejskim dziedzińcu, Grzegorz, stary sługa, nieco opodal czyści broń myśliwską. Z jednej strony widać dóm wiejski, z drugiej ogród… za ogrodzeniem dziedzińca staw, pola — i lasy sosnowe\nIdealista, Samobójstwo, Carpe diem, Duch, Natura, Melancholia, Nuda, Konflikt wewnętrzny, Śmierć, Życie snemKORDIAN\nWodaTen staw odbite niebo w sobie czuje\nDrzewo, JesieńTa cicha jesień, co drzew trzęsie szczytem,\nKwiatyMyśl śmierci z przyrodzenia w duszę się przelewa;\nBez harmonii wyrazów… Czyn, Dusza, SerceNiech grom we mnie wali!\nSługaGrzegorzu, porzuć strzelbę czyścić…\nNie nowina; cóż ja pocznę na to?\nChcesz panicz, powiem bajkę, szlachetnie bogatą,\nMam ja w szkatule mózgu dykteryjki, czary\nPo babce mojej starej, co w Bogu spoczywa. —\nChcesz pan tej, co się gada? czy tej, co się śpiéwa?…\nKordian milczy; Grzegorz mówi następującą bajkę:\nByło sobie niegdyś w szkole\nCzuł zawczasu bożą wolę,\nBo w literach nie czuł smaku;\nI po setnej, setnej próbie\nRzekł do matki: «Oj, kobiéto!\nNic nie wbito — weź go sobie!…»\nDziecko, Ksiądz, MłodośćBiedna matka wzięła Jana,\nSzła po radę do plebana,\nPrzed plebanem w płacz na nowo;\nA księżulo słuchał skargi\nI poważnie nadął wargi,\nPo ojcowsku ruszał głową.\nWysłuchawszy pacierz złego:\n«Patrz mi w oczy» — rzekł do żaka —\n«Nic dobrego! nic dobrego!»\nPotem hożą twarz pogładził,\nDał opłatek i piętaka\nI do szewca oddać radził…\nJak poradził, tak matczysko\nI zrobiło… Szewc był blisko…\nLecz Jankowi nie do smaku\nPrzy szewieckiej ślipać igle.\nDiabeł mięszał żółć w biedaku,\nŚniły mu się dziwy, figle;\nZwyciężyła wilcza cnota,\nRzekł: «W świat pójdę o piętaku!»\nA więc tak jak był — hołota,\nPrzed terminem rzucił szewca\nI na strudze do Królewca\nJak do wody wpadł i zginął…\nW końcu dodał: «Bogobojna\nTrzódko moja, bądź spokojna,\nCo ma wisieć, nie utonie».\nPrzypłynąwszy — wylądował…\nI dworzanom, i ludowi;\nA kłaniając szastał nogą\nTak układnie, że król stary\nWłożył na nos okulary.\nI wnet tymże samym torem,\nDwór za królem, lud za dworem\nPowkładali szkła na oczy…\nOwoż król ten posiadł sławę,\nJakoby miał wzrok proroczy;\nI choć stracił oko prawe,\nTak kunsztownie lewym władał,\nŻe człowieka zaraz zbadał,\nNa co mierzy, na co zdatny:\nCzy zeń ma być rządca kraju,\nCzy podstoli, czy też szatny\nLecz tą razą, wbrew zwyczaju…\nKról pan oczom nie dowierza,\nCzy żak Janek na tancerza?\nCzy na rządcę dobry kraju?\nWięc zapytał: «Mój kochanku,\nJak masz imię?»\nCoż ty umiesz?»\n«Psom szyć buty».\n«A czy dobrze?»\nCzyli raczej, panie królu!\nJak szacuję, ręczyć mogę,\nŻe but każdy ostro kuty\nI na jedną zrobię nogę,\nCzyli raczej na łap dwoje…\nTo na zimę. — Z letnich czasów\nBut o jednym szwie wystroję.\nNa opłatku, bez obcasów;\nA robota takiej wiary,\nŻe psy puszczaj na moczary,\nSuchą nogą przejdą stawy».\n«Masz więc służbę, złotem płacę» —\nRzekł do Janka pan łaskawy\nI za sobą wiódł w pałace.\nA gdy dzień zaświtał czwarty,\nSzły na łowy w butach charty;\nA szewc chartów w aksamicie\nPrzy królewskiej jechał świcie;\nZłoty order miał na szyi,\nW trzy dni został szambelanem,\nW sześć dni rządcą prowincyji,\nW dni dwanaście został panem.\nStarą matkę wziął z chałupy,\nKról frejliną ją mianował.\nA plebana pożałował\nCha! cha! cha! przednia powieść.\nA widzi pan, widzi,\nJak zabawiłem gadką… Niech się pan nie wstydzi,\nW tej powieści moralna kryje się nauka.\nJaka? Powiedz mi, stary.\nA któż jej wyszuka?\nDość, że jest sens, powiadam.\nCierpienie, Mądrość, TęsknotaTrzeba wiary.\nBo widzi panicz, kiedy gada sługa stary,\nTo w słowach dziecku dawać nie będzie trucizny.\nBłąkałem się ja długo z dala od ojczyzny\nI tak mi było ciężko od tęsknego żalu,\nŻe żołnierze ciesali kołki na wąsalu;\nOdcinając się szablą, nie brałem pociechy,\nŚmiechBo żadnych kłosów ludziom nie wysieją śmiechy,\nA smutek niby mądra książka w sercu żyje\nI mówi wiele rzeczy, i człowiek nie gnije\nJak muchomor pod sosną, lecz zbiera po szczypcie\nPrzestrogę do przestrogi… Byłem ja w Egipcie!\nPonoś no o tej walce nie mówiłem panu?\nMów! mów, stary.\nDaj go tam szatanu\nKaprala… tęgi człowiek!… Wywiódł wojsko w pole,\nNie w pole, w piaski raczej; równo jak po stole,\nOtwarto na wsze strony, kędyś wzrok obrócił,\nOko biegnąc po piaskach Boga szuka w niebie.\nWódz szyki w pięć kwadratów sprawił ku potrzebie\nI niby pięć gwiazd jasnych na pustynię rzucił.\nMnie, świecącemu w jednej, widać było cztery.\nNauka, MędrzecPrzed walką, przypominam, śmiech nas ruszył szczery;\nBo, trzeba panu wiedzieć, na wojska ogonie\nSnuły się z bagażami osły… przy bagażach\nPrzywlekli się z Francyji w bagnetów zachronie\nMędrkowie, co to baśnie piszą w kalendarzach.\nGardziliśmy jak Niemcem tą chmurą komorów,\nTą psiarnią, co jak truflów wietrzyła kamieni;\nWięc gdy do walki wiele stanęło pozorów,\nZawołaliśmy głośno: «Osły i uczeni,\nChowajcie się w kwadraty! dalej za pas nogi!»\nDalibóg, korzystali z łagodnej przestrogi;\nPrzyznam się jednak panu, że choć żołnierz bitny,\nPrzed walką byłem nieco nad zwyczaj ponury. —\nJak dziś pamiętam, z dala lał się Nil błękitny,\nDalej jakiegoś miasta widać było mury;\nI nad głowami niebo czyste, bez obłoku,\nA powietrze, choć bardzo jasne, grało w oku,\nNad katafalkiem niby od gromnic płomyki…\nDziedzictwoLecz co najbardziej ludu zadziwiło szyki,\nTo były owe wielkie, murowane góry;\nStąd by je było widzieć, gdyby nie Karpaty\nI gdyby z nieba można zetrzeć wszystkie chmury.\nWtem wódz przyjechał konno… zagrzmiały wiwaty,\nAcz bez winnych kielichów. Wódz wskazał na wieże\nI rzekł: «Soldats!», co znaczy, powiedział: «Żołnierze!»\nSłyszałem wszystko; wódz rzekł: «Patrzcie, wojownicy!\nZe szczytu piramidy — co znaczy: z dzwonnicy —\nZe szczytu tych piramid sto wieków was widzi».\nCudWięc spojrzałem, gdzie wskazał po nieba błękicie;\nAż tu patrz… niech kto ze mnie jak z prostaka szydzi,\nOpowiem… Klnę się panu, na piramid szczycie,\nJak w kościołach sławnego malują Michała,\nTaki stał rycerz w zbroi, promiennego ciała,\nI płomienistą dzidą przebijał z wysoka\nWijącego się z dala na pustyni smoka,\nCo ku nam leciał w chmurze kurzawy i piasku.\nSto dział zagrzmiało, oczy zgubiłem od blasku.\nA kiedym wzrok odpytał, aż tu mameluki\nKrzywymi nas szablami dziobią gdyby kruki,\nTo końmi do ucieczki obróceni wrzkomo,\nSiadają na bagnetach jak małpy.\nA wstydźże się pan pytać, każdemu wiadomo,\nŻeśmy zawsze łamane parole wygrali,\nI gdyby nie ta dżuma… Ale pan nie słucha!…\nDuch, Marzenie, Młodość, Mędrzec, SługaKORDIAN\nmyśli.. potem nagle do Grzegorza\nIdź sobie, Grzegorzu!\nJak się panna na konną przechadzkę wybierze,\nDasz mi znać.\nWspomnienia, Żołnierz, Syberia, Śmierć bohaterskaGRZEGORZ\nOj nie żyje! Niewola, Syberia, ZesłaniecGdy nas Rosyjanie\nOkrucieństwo, Starość, Śmierć, TrupZwiązaliśmy się wszyscy rękoma co siły…\nGotycyzm, TrupWtem, panie! nasz Kazimierz! ów Kazimierz młody!\nGrzegorzu, czy nie pomnisz zmarłego nazwiska?\nNie wiem: On pod imieniem Kazimierza słynął,\nCo mu tam dziś nazwisko po śmierci? Pan ściska\nRękę starego sługi…\nBłądzenie, Zwątpienie, Tajemnica, Melancholia, Życie jako wędrówka, MłodośćKORDIAN\nHistoria, Obraz świata, PrzemijanieJam bezsilny! nie mogę, jak Edyp zabójca,\nMiłość, Konflikt wewnetrznyWięc idę na świat rąbać nadpróchniałe drewna.\nMiłość? zapomnę o niej — Wspomnieniawśród światowej burzy\nwołając z ganka\nTen głos rozwiewa złote zapału świtanie.\nZamknięty jestem w kole czarów tajemniczem,\nNie wyjdę z niego… Mogłem być czymś… będę niczem…\nOgród. — Lipowe aleje krzyżują się w różne strony — wśród drzew widać dom opuszczony z wybitymi oknami… Jesień — liście opadają — wietrzno… Kordian i Laura zsiadają z koni, przy których Grzegorz zostaje, i wchodzą do alei… Długo nic do siebie nie mówią\nz uśmiechem na pół szyderczym\nKordian patrzy na nią oczyma zamglonymi — i milczy\nPoznałam rękę, pióro — o! nie, raczej duszę…\nKordian zarumieniony schyla się ku ziemi\nGałązki, ciernie, chwasty spod stóp twoich, pani. —\nCierń, co mi zrani rękę, nikogo nie zrani!\nKordian zapomniał, że ma matkę, matkę wdowę.\nCóż to? Kordian brwi zmarszczył, chmurzy się, rumieni?\nTo tajemnica szronu…\nUsiądźmy w alei.\nKtóż z nas pierwszy obaczy gwiazdę dobrze znaną?…\nNie ujrzę jej, jeżeli to gwiazda nadziei!….\nA jeśli gwiazda wspomnień?\nO! dla mnie za rano\nNa bladą gwiazdę wspomnień!…\nGdzież gwiazda Kordiana?\nKordian wznosi oczy na twarz Laury i odwraca się\nW której stronie nieba?\nO! nie wiem! nie wiem — jest to gwiazda obłąkana,\nCo dnia ją trzeba tracić, co dnia szukać trzeba…\nŚwiatłoKordian ma piękną przyszłość, talenta, zdolności…\nTak, gdy mię spalą męczarnie,\nTo będę świecił ludziom próchnem moich kości.\nTalenta są to w ręku szalonych latarnie,\nZe światłem idą prosto topić się do rzeki.\nLepiej światło zagasić i zamknąć powieki,\nAlbo kupić rozsądku, zimnych wyobrażeń,\nZapłacić za ten towar całym skarbem marzeń…\nJaki dziś Kordian gorzki?\nUsiada na ławce darniowej — Kordian u nóg jej się kładzie i mówi patrząc na niebo\nŻycie snem, NaturaKORDIAN\nDrzewo, PtakTam się na starym drzewie wichrzy szpaków stado,\nŻycie jako wędrówka, PrzeczucieKORDIAN\nTrzeba skąpca przykładem na lata rozłożyć\nI nigdy zmysłów w jednej nie utracić burzy.\nDziwna ciekawość życia prowadzi w podróży,\nA za ciekawość trzeba nieszczęściami płacić\nI nigdy zmysłów w jednej burzy nie utracić…\nJam je utracił! Boże! zmiłuj się nade mną!\nCzas powracać, już wietrzno i ciemno…\nO pani! zostań jeszcze…\nWięc pan mi przyrzeka,\nŻe będzie spokojniejszy?\nPóki jesteśmy młodzi, wszystko jest przed nami…\nKsiężyc, Kochanek romantycznyKORDIAN\nzamyślony, patrząc na niebo\nCiemny się błękit nieba wyświeca za mgłami,\nAch księżyc! patrz tam, pani! księżyc srebrny, pełny\nStanął i patrzy na nas, chmur srebrzyste wełny\nSpadły nań — leci, jakby wyrywał się z chmury;\nTeraz go na pół gałąź rozcina spróchniała,\nTeraz śród czarnych liści krąg chowa ponury…\nPani! gdy kiedyś! kiedyś! twarz księżyca biała\nBłyśnie wśród chmur lecących na jesiennym niebie;\nBędziesz mój cień natrętny odpędzać od siebie.\nDusza, Światło, Kondycja ludzka, Anioł, Idealista, MarzenieBóg promień duszy wcielił w nieskończone twory,\nŹle, jeśli się pan będzie marzeniem zapalał,\nPrawdziwie nie pojmuję, co mu jest?…\nLaura odchodzi ku drzwiom ogrodu, siada na koń… i odjeżdża z Grzegorzem. Kordian zostaje sam w ogrodzie nieruchomy\nSamobójstwo, Marzenie, Tęsknota, Gwiazda, Serce, Tajemnica, ŚmierćKORDIAN\nŚwiatła nocy błyskają na nieba szafirze,\nMyśl zbłąkana w błękity niebieskie upadła,\nOto ją gwiazdy w kręgi porywają chyże\nI kręcą, aż zmęczona, posępna, pobladła,\nPowróci z tańcu niebios w nudne serce moje…\nCzekam — nad otchłaniami niebieskimi stoję,\nZalękniony o myśli w gwiazd tonące wirze.\nGwiazdy! wy gdzieś lecicie jak żurawi stada!\nGwiazdy! polecę z wami po niebios szafirze!\nNabity — niechaj krzemień na żelazo pada…\nObraz świata, Zaświaty, ZwątpienieBól, chwila jedna, ciemno — potem jasność błyśnie.\nLecz jeśli nie zaświeci nic?… i ból przeminie?\nJeśli się wszystko z chwilą boleści rozpryśnie?\nA potem ciemność… potem nawet ciemność ginie,\nNic — nic — i sobie nawet nie powiem samemu,\nŻe nic nie ma — i Boga nie zapytam, czemu\nNic nie ma?… Ha! więc będę zwyciężony niczem?…\nŚmierć patrzy w oczy moje dwustronnym obliczem,\nJak niebo nad głowami i odbite w wodzie…\nPrawda lub omamienie — lecz wybierać trudno,\nGdzie nie można zrozumieć…\nprzykłada broń do czoła\nNie… nie w tym ogrodzie.\nwychodzi z ogrodu\nNoc. Laura sama w pokoju przy lampie\nDotąd Kordian nie wrócił, jedynasta biła.\nDuma, Łzy, Młodość, SerceNatrętna niespokojność w serce się zakrada,\nGdybym też dziecię płochym szyderstwem zabiła?\nDmucham w różę, co słońcem palona opada?\nA jeśli jego serce z takich kruszców lane,\nŻe co na nim napiszę, przetrwa napisane\nNa wieki wieków? Boże! jeśli jego oczy\nPrzywykną do ciemności i do łez? Co gorsza!\nJeśli miasto łez, w dzieciach zapalonych skorsza\nDuma gorzkie uśmiechy na twarz mu wytłoczy?…\nzamyśla się, potem bierze sztambuch i przewraca\nNudnymi grzecznościami zapisane karty,\nTen mię równa do kwiatu, ci do gwiazd — a czwarty\nDo Dyjanny bogini — on sam jak bóg Apis\nZwierzęcą nosi głowę. — Ten kwiat chce rozkwitać…\nRysunek siostry mojej. — Ach! Kordiana napis;\nSpojrzałam mimowolnie, muszę raz odczytać…\nczyta wiersz Kordiana\nWspomnienia, Duch, Dusza, Kochanek romantyczny, Księżyc, Miłość tragiczna, Przemijanie, ZaręczynyO! przypłynę ja kiedyś we wspomnień łańcuchu,\nZatrzymam się… wspomnienia krokiem się nie ruszą…\nAż powiesz: «Natrętny duchu!\nCiężysz na duszy mojej twoją cichą duszą\nJak księżyc, mórz oczyma podnoszący ciemnie.\nJesteś wszędzie, koło mnie, nade mną i we mnie…» Luba, jam koło ciebie i z tobą i w tobie…\nNie przychodzę wyrzucać ani przypominać,\nAni śmiem błogosławić, ani chcę przeklinać;\nPrzyśniło mi się tylko kilka pytań w grobie…\nSłuchaj, niegdyś ze szczęściem brałaś zaręczyny,\nPokaż mi ów pierścień złoty;\nHa! szczerniał? szczerniał pierścień? — to nie z mojej winy!\nŁzyDlaczego na twarz włosów rozpuszczasz uploty?…\nSpostrzegłem we włosów chmurze…\nBladość twarzy i coś błyska!…\nMoże to blask w pereł sznurze?\nMoże światło brylanta? albo kornaliny?\nMoże rozgrane słońcem topazu ogniska?\nMoże to łzy? — ty płaczesz? — to nie z mojej winy!…\nKwiatyMój aniele! mój aniele!\nKwiat ci niegdyś wieńczył głowę,\nA było kwiatów tak wiele,\nŻe nim zwiędły, brałaś nowe.\nDlaczegóż dzisiaj w stroju zmianę widzę jawną?\nWszak kwiaty przeżyć burze musiały i spieki;\nPrócz jednej bladej róży, która dawno! dawno!\nNie pomnę, z jakiej przyczyny,\nZwiędła na wieki…\nJeśli tak wszystkie zwiędły? — to nie z mojej winy!…\nKoń, SamobójstwoSłyszę tętent… to Kordian! — więc okno otworzę —\nNie, może bym za zbytnią troskliwość wydała…\nCo nikt drzwi nie odmyka?\nBoże! wielki Boże!\nKoń przeleciał bez jezdca… Co to jest? Drżę cała!\ndzwoni, Panna pokojowa wchodzi\nNie wiem, pani, nie siadł do wieczerzy,\nWidać było, bo dzbankiem z nami się nie dzielił\nJak Żyd płaszczem Chrystusa.\nSzukaj go! niech bieży!\nNieszczęście! Oh nieszczęście! panicz się zastrzelił!…\nJames Park w Londynie — wieczór… Kordian siedzi pod drzewem — wokoło łąki zielone — dalej sadzawka ocieniona drzewami, trzody — dokoła parku pałace i dwie wieże Westminsteru\nOgród, Miasto, Podróż, Życie jako wędrówkaKORDIAN\nWyspę łąk porzucono na pałaców stepy,\nUciekam tu opodal od wrącego gminu;\nLudLud woli pić dym węgli i zaglądać w sklepy;\nA ten ogród, czarowna sielanka Londynu,\nJak ustęp złoty w nudnym ginie poemacie.\nDrzewoLudzie! wy się tym drzewom przypatrywać macie\nJak cudom Boga obok cudów waszej ręki.\nDrzewa nietknięte, rajskie zachowały wdzięki;\nNieraz mgły nadpłynione w kłęby czarne zwiną\nI liściowym wachlarzem na miasto odwieją.\nPo sadzawkach łabędzie rozżaglone płyną.\nLudzie piaskiem Paktolu węże ścieżek sieją,\nA łąki flamandzkiego aksamitu puchem.\nTam! miasto… Zegar ludzkim kręcący się ruchem,\nA tu cisza — tu ludźmi nie kwitną ogrody,\nAle się po murawach wyperliły trzody…\nDorosłość, Dzieciństwo, Młodość, MarzenieBył wiek, żem ja w dziecinnych marzeniach budował\nWszystkie stolice ziemskie, dziś je widzę różne;\nAlem pierwszych obrazów w myśli nie zepsował,\nSą dziś porównań celem jak księgi podróżne.\nRzeczywistości naga, wynagrodź marzenie!\nObym się sam ocenił, skoro świat ocenię…\nKto wie? może w szczęśliwych grono mię powoła…\nPiętno, Morderstwo, Samobójstwo, Zbrodnia, ZbrodniarzChciałbym bliznę Kaima zmazać z mego czoła,\nPierwszy wzrok ludzi czoło samobójcy bada…\nZbliża się Dozorca ogrodu, biorący opłatę za krzesła\nA Panie mój! pens za krzesło!…\nKordian daje szyling i nie przyjmuje reszty\nDuma, PanPan mój jak lord płaci,\nA jak lord siąść nie umie!\nJakże więc lord siada?\nNa trzech krzesłach zarazem siadają magnaci:\nNa jednym lord się kładzie, a na drugim nogi,\nA na trzecim kapelusz, to trzech pensów suma.\nDziękuję, bracie! będę korzystał z przestrogi.\nSzlachetny to jest zwyczaj, żyzna ludziom duma,\nLękam się, by go nowa reforma nie zniosła.\nMarzenie, Rozczarowanie, Noc, Samotnik, PieniądzKORDIAN\nCzwartego lud nazywa Garrikiem tragicznym;\nPrawdziwie małpi talent wziął od urodzenia\nI Punsza bohatera przed tłumem ulicznym\nPokazuje, przez Punsza usta opowiada,\nJak zabił żonę, dziecię wyrzucił przez okno,\nObwiesił kata, wreszcie w szpony diabła wpada;\nA gdy go diabeł porwie, widzę we łzach mokną…\nPoezja, Duch, Idealista, Rozczarowanie, Obraz świataDover. Kordian siedzi na białej kredowej skale nad morzem, czyta Szekspira — wyjątek z tragedii pod tytułem: „Król Lear”\nOtchłań«Chodź! oto szczyt, stój cicho… Zakręci się w głowie,\nGdy rzucisz wzrok w przepaści ubiegłe spod nogi…\nMało większe od żuków… a tam — na pół drogi\nCzepia się ktoś… chwast zbiera… z ciężkiej żyje pracy!…\nStąd go nie większym widać od człowieka głowy.\nA owi, co się snują po brzegu, rybacy\nWydają się jak mrówki… Okręt trójmasztowy,\nSpoczywający w porcie, widać stąd, bez żagli,\nŁupinę tylko, mniejszą od węzła kotwicy…\nA szum zhukanej fali, którą wicher nagli\nI pokłada na brzegów skalistej granicy,\nWar piany i kamieni, równy głośnej burzy,\nUcha tu nie dochodzi… O! nie patrzę dłużej,\nBo myśl skręcona głową w otchłań mię zanurzy…»\nBoś ty ślepemu o przepaści prawił,\nZ nieskończonością zbliżyłeś twór ziemi.\nWolałbym ciemną mieć na oczach chmurę\nI patrzeć na świat oczyma twojemi.\nKondycja ludzkaPróżno myśl genijuszu świat cały pozłaca,\nPrawdziwie jam podobny do tego człowieka,\nCo zbiera chwast po skałach życia. — Ciężka praca!…\nMiłość, Fałsz, Kobieta, Pieniądz, Bogactwo, RozczarowanieWilla włoska — pokój cały zwierciadłami wybity — kobierce — wazony rznięte z lawy, pełne kwiatów — przez okna widać piękną okolicę. — Kordian i Wioletta, młoda i piękna Włoszka\nDuszo! niechaj ci włosy na czole rozgarnę!\nWeź mię w twoje ramiona, rozkoszą odkwitnę.\nPatrz na mnie! Twoje oczy jasne, skrzące, czarne,\nBiałka oczu jak perły śnieżystobłękitne.\nGdy rzucasz wzrok omdlony, padam, słabnę, mdleję;\nTak na przesłodkiej róży mrą złote motyle;\nA gdy spojrzysz iskrami twych oczu — szaleję!\nI ożywam na całą pocałunku chwilę.\nPuść mię! omdlewam.\nLuba! gdy padasz omdlona,\nOdpychając mię falą kołysaną łona,\nWtenczas gdy z rozkwitłego na pół ust koralu\nPłomień z niewysłowionym wybłyska wyrazem,\nW którym miłość złączyła wszystkie głosy razem,\nDźwięk strun urwanych, wstydu głos i skargę żalu,\nJęk, śmiech dziecka, westchnienie… wtenczas, moja droga,\nTy mię kochasz…\nNad życie! Wszak lorda i Boga\nPorzuciłam dla ciebie, czyż wątpisz, szalony?\nWierzę! na koralowych ustach zawieszony\nJako motyl na róży. Twoja szyja płonie,\nA perły takie zimne na płomiennym łonie!\nRozerwij perły — czekaj, rozgryzę nić!…\nPerły po twoich piersiach leją się jak woda;\nBoisz się łaskotania pereł, moja miła?\nDrżysz jak liść… Czy mię kochasz?…\nJam stokroć mówiła,\nŻeś mi droższy nad życie; wiszę u twej szaty\nJak kropla rosy, strząśniesz? rozprysnę się cała.\nOgień, Serce, Kobieta, Mężczyzna, ArtystaKORDIAN\nDziedzictwo, Miłość, KobietaKORDIAN\nLuba! gdzieś na północy stał zamek wiekowy,\nHerby pradziadów moich świeciły na bramie,\nW salach portrety dziadów w ozłoconej ramie\nPatrzały na mnie; dzisiaj wzrok ojców surowy\nAż tu, do włoskiej willi, ściga za mną — goni.\nBo zamek ojców moich stopiłem na złoto,\nA z tego złota nosisz przepaskę na skroni.\nLuby! zatruwasz serce niewczesną zgryzotą.\nKochanek, Łzy, MiłośćDroga! gdybym pałace mógł nazad odzyskać\nJedną łzą twoją, nie chcę, abyś łzę wylała.\nLuba! tobie przystoi brylantami błyskać.\nTak droga mleczna światów milijonem biała.\nBieda, Bogactwo, Miłość, PieniądzChciałbym w tej pięknej willi przeżyć z tobą wieki\nWśród laurów, wodospadów, róż, brązów, zwierciadeł;\nA kto wie? jutro może otworzysz powieki\nI spojrzysz w lice nędzy, najsroższej z widziadeł…\nPrzekleństwo! jam utracił wszystko!\nAch brylanty… Gdzie klucze?…\nWczoraj — aby opóźnić majątku rozbicie,\nGra mi wszystko pożarła… Lecz serce anioła!…\nze łzami i gniewem\nAch! ach! ja nieszczęśliwa, zabrał mi klejnoty!\nZabijasz mię, kochanko, niewczesnymi łzami —\nSerce twoje przekładam nad wszelki dar złoty.\nPrzegrałeś moje serce razem z klejnotami!!\nNędza! nędza mię czeka!…\nMnie zaś koń mój czeka.\nJedź z diabłem!…\nDroga moja nie nazbyt daleka,\nKoń ma złote podkowy, tysiąc czątych warte;\nWygrałem je był wczoraj na ostatnią kartę,\nPrzed wierzycieli okiem w podkowach uniosę.\nPrzez noc całą galopem popędzę przez błonia,\nZłotymi kopytami srebrną bijąc rosę.\nPotem w najbliższym mieście każę rozkuć konia\nI za cztery podkowy uczt wyprawię cztery;\nA potem, jako czynią modne bohatery,\nW łeb sobie strzelę… Panią na uczty śmiem prosić.\nA jeśli po kochanku chcesz żałobę nosić,\nUpewniam, że ci będzie do twarzy z żałobą…\nPani! czy jedziesz ze mną?…\nLuby! jadę z tobą…\nDroga publiczna. Kordian na koniu, za nim Wioletta, przelatują czwałem — koń ślizga się i pada, Kordian zsadza z konia Wiolettę\nNic… koń rozkuty upadł.\nTo nic… Kazałem słabo przybić mu podkowy.\nNie przybić, raczej związać spróchniałymi druty,\nZgubił je przy wyjeździe…\nŁzy, Sługa, Wierność, ZdradaWIOLETTA\nEwo moja! Adama zastąpią ci drudzy,\nA ja cieszę się z serca, że gdzieś moi słudzy,\nWygnani z willi, z czołem spuszczonym ku ziemi\nPójdą tą samą drogą, za ślady mojemi,\nI będą zbierać złoto, tam gdzie łzy upadną.\nGniew, PrzekleństwoNiech ludzie z pistoletów kule ci wykradną!\nOdbiega drogą, Kordian siada na konia i patrzy za nią z uśmiechem wzgardy\nPrawdziwie, ta kobieta kocha mię szalenie,\nPoszła szukając śladów kochanka po drodze…\nDalej, mój koniu! leć, gdzie zechcesz! puszczam wodze…\nPolak, Rozczarowanie, Krew, Religia, Władza, Bogactwo, Fałsz, Prawda, PozorySala adamaszkami wybita w Watykanie. Papież siedzi na krześle w złocistych pantoflach, koło niego na złotym trójnogu tiara, a na tiarze papuga z czerwoną szyją. Szwajcar, odmykając drzwi dla Kordiana, krzyczy głośno\nKordian sam, z założonymi na piersiach rękoma, stoi na najwyższej igle góry Mont-Blanc\nIdealista, Góra, Zaświaty, Otchłań, Duch, Konflikt wewnętrznyKORDIAN\nZiemia, GróbHa! przypominasz mi się, narodów mogiło!\nPrzywódca, WładzaJam jest posąg człowieka na posągu świata.\nRozumO, gdyby tak się wedrzeć na umysłów górę,\nSerceMogęż siłą uczucia serce moje nalać,\nMiłość, ReligiaUczucia po światowych opadały drogach…\nCzynPójdę na zimny świat i mogę przysiąc,\nRycerz, PoświęcenieNie — myśli wielkiej trzeba z ziemi lub z błękitu.\nchmura znosi go z igły lodu\nrzucając się na rodzinną ziemię z wyciągniętymi rękoma woła:\nNaród, Miasto, Mieszczanin, Polak, Zamek, KrólSCENA I\nPlac przed zamkiem królewskim w Warszawie, okna dokolnych domów przystrojone kobiercami, pełne widzów. — Wielkie rusztowanie, czerwonym suknem nakryte, zalega większą część placu — na nim siedzą rzędami przystrojone kobiety… Najbliżej widza kolumna Zygmunta, na podstawie lud zasiadł… Ludzie różnego stanu stoją dokoła i patrząc na zamek rozmawiają\nPlotka, Władza, PrzemocPIERWSZY Z LUDU\nNo! patrzaj, panie kumie, co przed zamkiem stoi…\nTo car nasz miłościwy kazał stawić w nocy\nTe wielkie rusztowanie… jeśli naród zbroi,\nTo będą ścinać głowy…\nWaść rzucasz jak z procy\nNiepomyślane baje… na te rusztowanie\nWchodzą wielmożni nasi i wielmożne panie,\nCo na koronacyją chcą patrzeć z wysoka…\nKwiatem dam się pokrywa estrada szeroka.\nEstrada! jakie słowo! — Ja przyswoić wolę\nZgoda, mój purysto.\nWładza, PrzemocLecz patrzaj, pióra, kwiaty, tiule, parasole,\nTo istna łąka. — Chciałbym zostać ziemną glistą\nI pełzać po tych kwiatach.\nWolisz zostać carem\nI chodzić po tych głowach.\nUf! jak duszno! tłumnie!\nSiła miejsca ubyło z grubym piwowarem,\nOdkąd się przy Zygmunta zatoczył kolumnie.\nToć ten sam, który niegdyś jak koń w taczkach chodził\nZa jakieś przewinienie, z woli księcia pana,\nTak wychudł biedak wówczas i tak się wygłodził,\nŻe, jak mówią, aż własne obaczył kolana\nI łzami się rozpłakał.\nKtóż mu tu przyjść radził?\nWstyd mu biją te kotły i wstydem gra trąba,\nChyba żywot kulami i siarką nasadził\nI chce się u nóg cara rozprysnąć jak bomba.\nSzlachcic, Słowo, LudSZLACHCIC\nTen szewc pojął honoru i zemsty prawidła.\nPrawidła… Mój kalambur upadł — o! lud głupi!\nNie podjął kalamburu! o! zgrajo przebrzydła,\nKto twoje berło kupi, kij pastucha kupi…\nCha! cha! cha! jak się szlachcic czerwony jendyczy!…\nCicho! słuchajcie — oto pierwszy szereg krzyczy,\nCesarz przechodzi — krzyczmy.\nKILKU Z LUDU\nStarośćPIERWSZY Z LUDU\nNic nie widać… Chorągiew z wiatrami się bije\nI posuwa się z wolna…\nIdzie jakiś starzec,\nSiwy cały — oh, siwy jak srebrzysty marzec,\nNiesie złotą poduszkę, na niej szabla leży…\nOj, dobrze cesarzowi, że polskie szablice\nŚpią sobie na poduszkach…\nWielki Książę bieży\nI nakazał gardłowej przegrywać muzyce.\nSłychać śpiew na nutę: „God save the king”\nHa! ha! dmą sobie ludzie w gardła jak w oboje.\nSypnęły się zielone szambelanów roje,\nPożółciałe haftami, niby pszczoły z ula…\nNie w takt śpiewasz i nie w sens…\nHa! nie moja wina,\nPod Maciejowicami ogłuchłem od kuli\nI przyznam się, że nie znam, jak w mariasza króli;\nGdy się z nimi kozyrna połączy dziewczyna,\nTo sobie ze czterdziestu choć na dyszlu walę…\nCiszej no! waść o królach gadasz tak zuchwale,\nJak gdyby szpiegi butów nie umieli skroić?\nWierz mi, waść — co masz gadać, to wolałbyś broić,\nA kiedy nie masz dratwy, to dziur nie kol szydłem…\nTo go wstrzymał skórzanym wędzidłem.\nPozwólcie też, panowie, spojrzeć człowiekowi…\nGarbuś! garbuś! Ustąpcie miejsca garbusiowi…\nWsadzić go na ramiona…\nZgodziłby się mały!\nWszak o nim historyja świat obiegła cały.\nWracając nocą nie mógł rynsztoka przeskoczyć;\nSajetowego sukna nie chciało się zmoczyć;\nCzeka… Aż tu przechodzi drogą pozytywek,\nWięc w prośby, by go ludzie zanieśli do domu,\nZgodzili się, na skrzyni konno usiadł krzywek;\nGdy go tam przywiązali jak garść suchą łomu,\nNuż korbą kręcić, różne muzyki wygrywać\nI do szynków zachodzić… musiał biedak śpiewać,\nA nie śpiewać, to ludziom grać jak z dobrej woli…\nZe starego śmiejcie się żołnierza,\nLecz wara z ułomnego przedrwiwać niedoli.\nAt w inną stronę poszła sobie wieża…\nCar przeszedł, a my wszyscy patrzali jak głupce\nNa garb i nie widzieli cara…\nIdźmy lepiej po bruku wybijać hołupce,\nMówią, że z beczek wino leje się jak woda.\nLud się rozchodzi\nKról, ReligiaSCENA II\nWnętrze kościoła katedralnego — ołtarz wielki rzęsiście oświecony. — Prymas z bogato przybraną asystencją odprawia mszę. — Muzyka… Cesarz stoi pod szkarłatnym baldakimem, na szczeblach tronu polscy dygnitarze państwa i jenerałowie moskiewscy… Prymas lud żegna i przystępując do cesarza podaje mu koronę, cesarz kładzie ją na głowę. — Kanclerz podaje na wezgłowiu miecz państwa, cesarz mieczem robi znak krzyża na cztery strony świata. Prymas podaje księgę konstytucyjną\nkładąc rękę na księdze\nZnów cisza głęboka… Prymas odchodzi do ołtarza i intonuje psalm „Te Deum”\nNaród, WładzaPlac przed zamkiem i lud jak w scenie pierwszej. Muzyka gra pieśń „God save”: Boże, zachowaj króla nam\nPlotka, Jedzenie, Państwo, KrólPIERWSZY Z LUDU\nCar się ukoronował, wychodzi z kościoła,\nPrzysiągł konstytucyją święcić jak pacierze.\nWróciwszy, pewnie w zamku zasiądzie do stoła?\nChoć królem, to jeść musi jak i każde zwierzę.\nA wiecież, co jeść będzie?\nA proszę waszmości?\nToć zapewne nie będzie ogryzał tam kości,\nToż królowi na pokarm dostateczny stawa.\nBędzie zjadał bażanty, a na wety — prawa.\nWaćpan musisz zagadki słać do Kuryjera.\nPrzemoc, Krew, Zbrodnia, Dziecko, KobietaCo to za krzyk?\nMatka, PoświęcenieDziecko zabite…\nTłumCzekajcie! Dwóch żandarmów niebogę porwało,\nLud częścią się rozchodzi ponury… Orszak koronacyjny powraca do zamku… Lud przerzedzony milczy — muzyka gra — ściemnia się. Lud rzuca się na sukno pokrywające estradę\nTo dla nas sukno! dla nas! rozerwać je w sztuki!…\nŚciemnia się coraz bardziej. — Ludzie rozerwali sukno i w czerwone płachty okryci rozchodzą się po ulicach… Przy beczkach z winem, widać jeszcze garstkę pijących... Człowiek, czarnym płaszczem okryty, miesza się między nich i śpiewa\nWino, Krew, Przemiana, Życie snemŚPIEW NIEZNAJOMEGO\nPieśń ustaje — nieznajomy odchodzi\nŚpiew huczał we mnie i pode mną…\nIdźmy do domu… Jest coś strasznego… tak ciemno…\nDziedzictwo, Grób, Król, Wyrzuty sumienia, Cnota, Krew, Bóg, Religia, Starość, Młodość, KsiądzLoch podziemny w kościele Św. Jana, wkoło trumny królów polskich, w głębi mały ołtarz. Przed ołtarzem stół okrągły — jedna lampa i krzesło. Prezes spisku sam jeden siedzi za stołem — w czarnej masce i z siwymi jak śnieg włosami… Widać schody prowadzące na górę do korytarzów kościelnych, na schodach szyldwach widny do połowy\nCiemna jaskinio trumien, znam ja ciebie!\nNieraz w te prochy iskrę myśli kładłem,\nBudziłem królów, serca ich odgadłem,\nDziałali… w dziejach jak na jasnym niebie\nNigdzie czerwone nie padały plamy. —\nGdybyście, króle, z trumien dziś powstali,\nLudzie by rzekli: «O, znamy was! znamy!\nStarzec nam o was mówił, żeście biali\nJako anieli… Tak nam starzec prawił».\nJaż bym tron nieskalany Polaków zakrwawił?\nRzuciłem się w otchłani spisków czarne cienie,\nZapalonej młodzieży sztyletami władam,\nMam sto rąk, sto sztyletów… gdy chcę, sto ran zadam;\nWzrok mój przytępiał długim wiekiem, lecz sumnienie\nMa bystre oczy, widzę, że światło zagasło.\nLepiej przy Waszyngtonie było umrzeć…\nschodzi do lochu zamaskowany w ubiorze księdza\nPrezes wszystkich nas ubiegłeś.\nNie dziw się, że mię w grobach pierwszego spostrzegłeś,\nStarość mię prowadziła.\nPowiedz mi, prezesie,\nBurza nie rozniesie\nSztyletów tak jak liści… Byle się udało!\nPomnij, że nosisz szatę Zbawiciela białą!\nGłos twój drżący…\nZimno mi i ciemno…\nA mnie krew pali…\nBoże! zmiłuj się nade mną…\nKsięże! powiedz mi, wiele lat masz?…\nGdyś się rodził, rok miałem dwudziesty dziewiąty\nI biłem się za wolność…\nZachwiałeś duszą moją — zbudziłeś sumnienie,\nCóż rozkażesz? co robić?\nSłońce, RozumWstrzymać ich, na Boga!\nNiech myśl młodych ciemnicy nie przestąpi proga,\nNiech spisek z czarną twarzą na świat nie wychodzi,\nBo tam na świecie białym błyszczy Boga słońce!\nHistoria, Król, PolakZwołałem tu szalonych, bo wiatr grobów chłodzi,\nBo mogę wezwać prochy królów za obrońcę.\nJam niegdyś z piersi moich lał poety pienia,\nDziś bym je chętnie wydarł z kart wiekowej sławy\nI spaliłbym je w ogniu, gdyby z ich płomienia\nMyśl wydobyć głośniejszą nad młodzieńcze wrzawy,\nMyśl łamiącą sztylety.\nŹle począłeś sobie,\nOni tu miecze jasne wyostrzą na grobie.\nNa grobie królów naszych? O hańbo! o wstydzie!\nOstrzyć miecz królobójczy? sztylety?\nSchodzi zamaskowany Podchorąży\ndo Księdza cicho\nWesprzyj mię, biskupie.\nPoznany jestem… Maski zdradzają nas trupie.\nHistoria, RobakIle się w trumnach królów robactwa wypasło?\nChciałbym podnieść te wieka, zajrzeć w prochy…\nSchodzi zamaskowany Pierwszy z ludu\nHa, prezesa głowa, chociaż stara,\nDobre obrała miejsce… Bo kościół otwarty\nNa czterdziestogodzinne pacierze za cara,\nSzpiegA przy bramie kościelnej stoją szpiegów warty\nI spisują pochwały dla człeka, co wchodzi\nPomodlić się za cara. — Więc to nic nie szkodzi,\nMożna jednym krzesiwem dwie hubki zapalić,\nBędzie nas i kraj kochać, i szpieg cara chwalić.\nKto idzie? ludzie, kto wy? hasło…\nSchodzi wielu maskowych różnego stanu\nOfiaraPIERWSZY Z LUDU\nCo to znaczy Winkelried?\nJakieś słowo czarów.\nBył to niegdyś dowodzca u wolnych Szwajcarów.\nŚród walki w obie dłonie zgarnął wrogów dzidy\nI wbił we własne serce, i drogę rozgrodził.\nTo by się dziś ów rycerz dobrze z nami zgodził!\nBóg, Sumienie, Sprawiedliwość, Zemsta, Król, Grzech, MorderstwoPREZES\nCicho! módlcie się raczej! miejsce nie do gwarów,\nZeszliśmy się w grobowce składać sąd na carów,\nPatrzcie więc w serca wasze! patrzcie w serca wasze!\nAby je wiecznej ludów nie przedać ohydzie.\nNiech nas Bóg wieńcem prawdy gwiaździstej opasze,\nNiech anioł cichy zejdzie pośród nas…\nTu słychać ciągle głos szyldwacha i odpowiadanie spiskowych. Ludzie różnego ubioru zamaskowani schodzą po szczeblach i siadają w milczeniu na ławach — głosy szyldwacha, coraz rzadsze, ustają zupełnie… cisza głęboka. — Zegar na wieży kościelnej bije z wolna… godziną dziesiątą\nBracia, w imię Boga sąd otwarty.\nW imię Boga sztyletem piszę zemsty słowo…\nDRUGI Z SPISKOWYCH\nW imię Boga ja drugi.\nLudzie, stoję przed wami z osiwiałą głową\nI powiadam: czekajcie! Dziedzictwo, HistoriaMoje oczy stare\nWidziały wielkich mężów i mówię wam święcie,\nŻeście wy niepodobni do nich! Jeśli wiarę\nBoga chowacie w sercu? na Boga zaklęcie\nWzywam was, ludzie: stójcie! i sztylety wasze\nZamieńcie na święcone w kościołach pałasze,\nA kiedyś uderzemy w zmartwychwstania dzwony,\nTak że odgłosem królów zachwieją się trony\nJak drzewa podrąbane.\nOjczyzna, Historia, ŻałobaPODCHORĄŻY\nW przeszłość patrzę ciemną\nI widzę cień kobiety w żałobie — kto ona?\nPatrzę w przyszłość — i widzę tysiąc gwiazd przede mną,\nA cień przeszłości ku nim wyciąga ramiona;\nTe gwiazdy to sztylety… Kraj nasz dawny widzę.\nModlitwaMądrość rządców na starym zaszczepiła drzewie\nKraj młody, oba kwitły na jednej łodydze\nJako dwie róże barwą różne w jednym krzewie.\nJak dwaj równi rycerze w jednakowej zbroi\nChodzili pierś przy piersi z wrogiem staczać bitwy…\nJako dwie w łonie Boga tonące modlitwy,\nJedną natchnięte myślą — jak dwa pszczelnych roi,\nKtóre pasiecznik zlewa w jednych ulów ściany…\nRewolucja, Niewola, Trup, WampirOnego czasu wielkie południa Tytany\nCierpienie, ZemstaWięc zemsta! Nierządnica i car Katarzyna\nRewolucja, TrupWymyśliła męczeństwo… Wziąwszy czaszkę spadłą\nZębem wściekłym rozrywa. WolnośćMściciele! spiskowi!\nTo wszystko — i nic więcej… UcztaTeraz car za stołem,\nOgieńIdźmy tam… i wypalmy ogniami na murze\nKrew, Morderstwo, SumieniePiekielna myśl złoconym obrazom przygania,\nKto śmiechem groby królów znieważa…\nZwołali nas, ażeby naśmiać się do woli,\nObłąkać i przeklinać…\nOfiara, Krew, MorderstwoKSIĄDZ\nSam Bóg nie pozwoli,\nAby zbrodnia, w kościelnym rozwinięta domu,\nMiała ogień błyskawic ze skrzydłami gromu.\nBóg! co zabójców rzuca w piekielne ogniska!\nSTARZEC Z LUDU\nWiele potrzeba zabójstw, nim się kraj odzyska?\nI dwóch braci…\nCztery… Licz dalej, bracie, bo się liczba straci…\nI już wszyscy.\nA krew niech na mnie spada…\nMasz włos biały, starcze!\nDo ciebie nic nie mówię… Król, Lud, Zbrodnia, BógSpiskowi, słuchajcie!\nO! Błogosław mi, starcze!\nOn Bogu ubliża,\nMilcz, księże! milcz, księże!\nMyśli w niebo lecącej twój wzrok nie dosięże…\nWięc oto jest ogromna poświęceń nauka!\nSłowoMnie samego ten starzec nową natchnął wiarą.\nChyba was po tych słowach sam szatan oszuka,\nChybam ja Boga jakąś obciążony karą,\nJeśli wyrazy sieję jak kwiat bezowocny.\nStarość, Młodość, Cierpienie, Melancholia, RobakWierzcie mi! wierzcie, ludzie! jam jest wielki, mocny.\nRobak smutku mię gryzie… tak że mówiąc z wami,\nChciałbym przestać… i usiąść, i zalać się łzami;\nLecz ten smutek — to żałość dziecinna po niczym,\nMoże po kraju… Ludzie, wierzyć powinniście\nCzłowiekowi, co cierpi… nie siadać pod drzewem,\nKtóremu wiek spróchniałe poobrywał liście…\nDziedzictwo, Historia, PoezjaO gdyby lutni! ja bym was poruszył śpiewem;\nGdyby historii księga!… przeczytałbym kartę\nO Polszcze, kiedy była kwitnąca, szczęśliwa,\nA wstalibyście wszyscy jak groby otwarte,\nRzucające mścicieli… SerceMnie zapał rozrywa,\nZdaje mi się, że piersi otworzył na poły,\nŻe powinniście widzieć czyste serce moje…\nNaród, PrzywódcaNie przyszedłem was błąkać jak ciemne anioły\nAni się waham myślą przecięty na dwoje,\nJestem cały i jeden… A gdy kraj ocalę,\nNie zasiądę na tronie, przy tronie, pod tronem,\nJa się w chwili ofiarnej jak kadzidło spalę!\nImienia nie zostawię po ciele spalonem,\nTylko echo… i miejsce jakieś wielkie! próżne!\nA dzieje będą memu imieniowi dłużne\nPochwałą, a zapłacą tylko zapomnieniem.\nNic! nic po mnie!… lecz imię ON i tym imieniem\nPiastunki na królewskie dzieci będą swarzyć,\nKrólątka zaczną płakać i nocami marzyć\nO bezimiennym duchu, co zrywa korony…\nDla was życie, kraina wolna, dla was trony;\nJa wszystko skończę z chwilą ogromną odrodu.\nLecz dajcie mi się w ręce, zamiast trzymać berło\nNiechaj piastuję siłę olbrzymią narodu!\nLudu zmartwychwstałego… Sen, Chrystus, CierpienieDajcie mi się w ręce!\nAni mię duma wstrzyma, ani sny zwierzęce,\nPóki długiej wolności nie zaszczepię wieki,\nNiechaj się sen do moich powiek nie przybliża.\nLękacie się? — więc weźcie, przybijcie do krzyża,\nNiech mam jako Regulus obcięte powieki,\nNiechaj wiecznie bezsenny na kraj patrzę mrący,\nPotem nieście przed sobą godło — krzyż cierpiący\nNie zgubi was… Przysięgam na ojcowskie cienie!\nI na mękę Chrystusa!… Przysięgam, że wiara\nMówi wam: «Wy jesteście krainy sumnienie,\nZburzcie się — i z dusz waszych odrzućcie grzech cara».\nI przysięgam wam jeszcze! że przysięgłem szczerze!\nJak chcę zbawienia duszy mojej! jak w nią wierzę!\nTak dajcie mi się w ręce…\nO! głos mi zastyga,\nNie mogę mówić…\nsiada i płaszczem twarz zakrywa\nStarcze! zapał cię prześciga?\nOto pierwsze zwycięstwo… pokonam! lub zginę!…\nKradzież, Zbrodnia, ZbrodniarzHa! carze, ty nam polską ukradłeś krainę?\nZa to śmierć! bo wiedziałeś kradnąc, żeś wart śmierci!\nHa! carze, tyś ją zabił i rozdarł na ćwierci,\nPotem kawały, spadłe z gilotyny ścienic,\nPrzybiłeś do trzech tronów jak do trzech szubienic,\nGdzie na nie patrzą wzgardą królewscy zbrodniarze;\nCarze! gdybyś dwa razy mógł umrzeć? O! carze,\nDwa razy ciebie przed sąd Boga zapozywam!…\nSłychać szmer w tłumie… podnoszą sztylety… wstają z ław\nKrew, Śmierć, StrachPREZES\nzrzuca płaszcz z głowy… Wstaje i robi znak umywania rąk, potem mówi z wolna i poważnie\nRóbcie, jak chcecie… Lecz ja ręce z krwi umywam.\nKto idzie? hasło?\nSłychać odgłos padającego człowieka\nNie wiedział hasła…\nTrup po schodach spada.\nNie drżyj, prezesie! wszakże z krwi umyłeś dłonie?\nzbliża się z lampą do trupa\nPogrzebDajcie mi lampę… sztylet w zabitego łonie…\nNa piersiach jakiś papier pomięty, rozdarty…\nTak… jest to zdanie sprawy ze szpiegowskiej warty.\nTo szpieg… Więc go zakopać tam — w kącie ciemnicy.\nDwóch ze spiskowych unoszą w kąt trupa, zapalają dwie latarnie — i grób kopią\nRozchodźmy się ze schadzki… drugiej nie naznaczam.\nStarcze, umiesz korzystać z losu błyskawicy?\nZ marnego przerażenia? Lecz ja nie rozpaczam,\nKażdy z osobna cara osądzi zbrodniarza,\nRozłam myśli na głosów pojedyńcze wota,\nA obaczemy, zapał, trwogali przeważa?\nNiech tak będzie… przeważy staropolska cnota.\nCzymże będziem głosować?…\nRadzi sługa boży,\nKto jest za śmiercią cara, rzuci na stół kulę,\nKto za uniewinnieniem, niechaj grosz położy…\nTen grosz znajdzie się zawsze w ubogich szkatule…\nRzuca pieniądz — za nim prezes pieniądz kładzie, potem spiskowi kolejno rzucają z brzękiem kule lub pieniądze…\nPIERWSZY ZE SPISKOWYCH\nZa prezesa przykładem niechaj grosz utracę.\nNie mam grosza przy duszy, a więc kulę kładę,\nA ja grosza nie zapłacę\nZa cara życie…\nMoże kupujemy zdradę,\nNiech z grosiwa nasz prezes zda sprawę, czas przyjdzie.\ndo ludzi kopiących grób\nWy, co tam grób kopiecie, chodźcie… rzecz tu idzie\nO to, czy grosz, czy kulę rzucić.\nMy dla głuchego człeka mogiłę kopiemy,\nLecz sami z łaski Boga nie głuszce.\nWidać, że się w grabarzy nie chcą pisać cechu,\nLękają się, by carom grobu nie kopali.\nObaczemyż, z którego wiatr powieje miechu\nI pogra na organach?\nWszyscy koleją przeszli… Prezes liczy…\nMłodość, Starość, Trup, Idealista, Ofiara, CierpieniePREZES\nŚwiećcie mi pochodnią —\nDzięki ci, Boże, tylko pięć głosów za zbrodnią.\nWięc car zginie…\nMłodzieńcze, pięć kul tylko padło…\nStu pięćdziesięciu przeciw zbrodni głosowało…\nJakże mi nagle w oczach życie moje zbladło!\nNa jedną kartę przyszłość postawiłem całą,\nI nic… Olbrzymy spadli ze szczudeł — to karły!\nLudzie, warto by przejrzeć wszystkich trumien wieka,\nCzy w każdej leży człowiek przed wiekiem umarły?\nCzy z której trumny nie wstał ten szkielet człowieka?/\nStarcze, gdy w twoje myśli zaglądam zgrzybiałe,\nWidzę, żeś się ty w inne urodził stolecie,\nPo co ta maska? ciebie nikt nie zna na świecie.\nWszak maski nie włożyłem na me włosy białe.\nWiecznie śpiewasz to samo! hymn starości piejesz;\nTłumA wam wszystkim śmiem długie przepowiedzieć życie,\nBoście umieli wybrać gwiazdę przewodnika;\nIdźcie za srebrną głową w noc niewoli czarną —\nA tak mali jesteście… Idźcie! gardzę wami!\nMaskaKto nie śmiał się poświęcić, może zdradę knuje?\nWięc na znak wzgardy, ludziom okrytym maskami\nRzucam pod nogi życie moje… i daruję…\nzrywa maskę z twarzy\nTo Kordian! Kordian! Kordian! nie znasz nas, Kordianie!…\nNie ma tu zdrajcy! nie ma! Patrzaj w nasze twarze.\nWszyscy demaskują się… Kordian rzuca wzrok dokoła, zamyśla się i potem wznosząc głowę mówi z wolna\nPośród szlachetnych Kordian zwycięzcą zostanie.\nWy oblicza, on myśli i serce pokaże.\nKordian ma wartę w zamku tej nocy… słyszycie?\nKordian ma wartę w zamku w nocy…\nzbliża się do stoła; na kawałku papieru pisze słów kilka i rzuca je Spiskowym\nNaród, PoświęceniePIERWSZY ZE SPISKOWYCH\nZapisuję, co mogę… Krew moją i życie,\nI tron do rozrządzenia próżny».\nopiera się o ołtarz i patrzy z obłąkaniem na milczących Spiskowych… potem macha ręką i mówi:\nRozchodzą się wszyscy w milczeniu… Kordian stoi oparty o ołtarz pogrążony w myślach… Dwaj grabarze zakopali ciało i zostawiwszy na mogile palące się latarnie odchodzą… Prezes sądu sam zostaje — i klęka u stopni ołtarza za stojącym Kordianem\nCar, Śmierć, Pamięć, Czas, Rodzina, GróbKORDIAN\nobraca się i mówi z obłąkaniem coraz wzrastającym:\nKtóż mię budzi? czy godzina biła?\nPrzychodzę do pamięci… latarnie — mogiła…\nJesteś jednym z grabarzy i żądasz zapłaty?\nHa — oto masz z Najświętszą Panną dwa dukaty,\nKtóre mi dała matka błogosławiąc syna.\nMusisz mieć dzieci? Słuchaj! niech twoja rodzina\nWestchnie za mną do Boga.\nOch! ja nie mam dzieci!\nNie masz? a włos twój biały jako srebro świeci;\nTyś nic za twoje życie nie odpłacił Bogu.\nKordianie! oto klęczę na ołtarza progu,\nLecz nie przed Bogiem, klęczę, Kordianie, przed tobą.\nJam cię na śmierć poświęcił, teraz walczę z sobą,\nZ sumnieniem, jam sąd zmroził sumnieniem…\nSzaleństwo, Zbrodnia, ZbrodniarzKORDIAN\nKładziesz zbrodnią na zbrodnią, klękłeś przed zbrodniarzem.\nChodź ze mną — zajrzym w księgi i światu wykażem,\nŻe Polska cała żadnej nie godna ofiary,\nŻe ja będę zbrodniarzem…\nNa Boga, Kordianie!\nTy masz gorączkę, w oczach dziwne obłąkanie…\nTo nic, starcze… To włos mi siwieje i boli,\nWłos każdy cierpi, czuję zgon każdego włosa;\nTo nic… Na grobie wsadzisz dwie rószczki topoli\nI różę… Potem spadnie łez rzęsistych rosa,\nTo mi włosy ożyją… Masz pióro przy sobie?\nChciałbym spisać imiona płaczących nade mną. —\nOjciec w grobie — i matka w grobie — krewni w grobie,\nOna — jak w grobie… Więc nikt po mnie! wszyscy ze mną!\nA szubienica będzie pomnikiem grobowym…\nKordianie! oto pismo, któreś dał spiskowym,\nSchowaj je, spal, bądź wolnym od przyrzeczeń słowa.\nRaz, dwa, trzy, broń na ramię, warta pałacowa…\nCzujność… Głupie wyrazy, stąpać, jak nakażą?\nMłodość, StarośćStarcze, nudzisz mię! nudzisz nieruchomą twarzą,\nNie będę mógł zapomnieć, że starym nie będę.\nJeśli cię kiedy z kołem mych dzieci obsiędę,\nPluń mi na siwe włosy.\nZegar na wieży bije jedynastą\nTo z nieba wołanie.\nWybiega. Prezes za nim wyciąga ręce\nKordianie — stój, na Boga zaklinam… Kordianie!\nwychodzi za nim\nWizja, Strach, ŚwiatłoSala tak nazwana koncertowa w zamku królewskim, oświecona lampą — wkoło kolumny z marmuru, ściany zamalowane arabeskami — widać przez drzwi otwarte na przestrzał ciąg długich ciemnych pokojów, w końcu błyska słabe światło sypialnej komnaty cara. Kordian oparty na bagnecie karabinu. Różne widma\nidąc naprzód z karabinem\nPuszczajcie mię! puszczajcie! jam carów morderca;\nIdę zabijać… ktoś mię za włos trzyma.\nSłuchaj! ja mówię oczyma.\nNikogo nié ma,\nNie patrz na mnie, lecz patrzaj, gdzie ja palcem wskażę.\nPalca twego nie widzę, lecz mój wzrok upada\nTam, gdzie wskazujesz palcem. Widzę jakieś twarze.\nTo arabeski, ścienne malowidła.\nPrzekonaj się! wpatrzaj się w ściany.\nŚciana gadem się rusza… przebrzydła…\nKażdy wąż złota ogniem nalany,\nPierścieniami rozwija się z muru.\nKolumny potrząsają wężów zwitych grzywę;\nSpełzły z marmuru;\nSfinksy płaczą jak dzieci — węże jak wiatr świszczą.\nNie nastąp na nie… patrzaj… wiją się i błyszczą.\nKobieta, Gwiazda, AniołIMAGINACJA\nJako motyl płocha, powiewna,\nOdleciała od ściany dziewica;\nMoże jakaś zaklęta królewna?\nKrólewna — lub czarnoksiężnica?\nPrzypomnij! widziałeś jej lica,\nPrzypomnij! do kogoś podobna,\nTamta była posępna i patrzała skromniej,\nU tej szata gwiazdami ozdobna,\nTo gwiazdy prawdziwe — to światy,\nBłyszczą na szafirze szaty…\nJest to pasterka z gwiazd sioła,\nKosz na głowie, w koszu kwiaty,\nI twarz anioła.\nLecz patrz na oczy! nieruchome oczy!\nGdzie się obrócisz, patrzą za tobą.\nCzy czujesz woń jej warkoczy?\nRozgniotłeś węża pod sobą.\nSen zniknął… Naprzód! naprzód z bagnetem w pierś cara!\nKsiężyc, Krew, SzatanWchodzi do następującej sali — zupełnie ciemnej. Na lewo drzwi otwarte do gabinetu konferencyjnego. Pokój ten, w kształcie wyzłoconego jaja, zupełnie księżycem oświecony. W środku stoi trójnóg sztucznie ze złota urobiony — a na nim leży carska korona\nPuśćcie! Boska cięży na mnie kara!…\nSłuchaj! szum głuchy z milczeniem się bije,\nJak gdyby wicher wleciał w komnat szyje.\nNiby szum suchego drzewa,\nGrzmi o dachy pałacu… grzmi… a księżyc świeci!\npatrząc do gabinetu konferencyjnego\nCar, Władza, KrewTa komnata srebrnego nalała się blasku,\nTrójnóg złoty — korona leży na trójnogu,\nJest to korona carów dzisiaj — lecz o brzasku\nTa korona należeć będzie tylko — Bogu…\nIdźmy! Nie mogę oczu odpiąć od korony.\nPatrz dłużej — krew z niej kapie, a pod nią schylony\nCzłowiek czarny jak smoła,\nDwa rogi wytrysły mu z czoła,\nOczy jak żar — bez powiek…\nSkąd on? i na co?\nSkąd? i na co ten człowiek?\nKoronę nosił car,\nKrew Piotrów, krew Iwana\nLeje się z niej jak z czar;\nPodłogę polską czyszczę,\nBo krwią carów zwalana;\nAle śladu nie zniszczę,\nChyba za drugi wiek!…\nJeśli nie zmyjesz wodą z polskich rzek,\nPrzyniosę krwi — podłogę całą\nWymyjemy, będzie białą\nJak twarz trupa.\nJeszcze jedną komnatę przejść trzeba.\nwchodzi do sali tronowej\nCiemno — i czarne okna; żadnej gwiazdy z nieba —\nTam wiedzie — droga na kształt ognistego słupa.\nLampa strzeże cesarza, oświeca mu łoże\nI leje światło na posadzki szkliste,\nJak księżyc po wód jeziorze.\nChwyta łódź moją w kręgi ogniste…\nPłynę zawrotem głowy… któż doda podniety?\nTwój bagnet łysnął… płomienne bagnety\nZleciały się w powietrzu i z ostrzem się zbiegły…\nJak rybki, gdy w krysztale kruszynę spostrzegły…\nZleciały się i stal szczypią,\nW powietrze uderzasz stalą,\nZ powietrza jak iskry się sypią.\nCzekaj, aż się ul cały płomyków wyroi…\nNie patrz tylko za siebie — bo tam u podwoi…\nKordian obraca się\nDrzewo, SzpiegDwie z malakitu wazy, w nich dwa drzewa rosną\nZimą i wiosną.\nPatrz! liście z ludzkich uszu, z oczu ludzkich kwiaty,\nI zwykły nasionami języków się plemić,\nLecz cesarz rwie nasiona, by drzewa oniemić…\nWięc jak nieme hajduki przy wejściu komnaty\nPatrzą kwiatem — liściem słyszą;\nA wszystko z grobową ciszą\nW grubiejący pień się wlewa…\nWidzą! i słyszą! drzewa…\nNie zaglądaj przez okna na ciemną ulicę!\nKordian patrzy przez okno\nSetny, nie przeliczysz więcej…\nBerła — korony — szaty króleskie.\nZ gromnic dymy niebieskie\nA trumien, ile trupów — każdy niesie trumnę;\nCzy cara trumnami uduszą?\nCar, Diabeł, Morderstwo, OjciecCiszej! patrz… jakieś straszydło\nDźwiękSłyszysz dzwonów jęk żałobny…\nPo całym mieście i na wszystkie strony?…\nSłyszę — dzwony —\nBłysk w szybach sali…\nPo trumnach wszedł trup i stoi cichy w oknie,\nRobakWiatr zrywa mu płaszcz — a robak w każdym włóknie\nJak nić biała…\nGdzie oczu blask, tam świeci kość spróchniała.\nTo trupów kat… wykona, co uchwalą…\nPatrz, w okno bije… rozbija…\nZniknął… trumny się walą\nWracaj, tu czarta dom…\nPrzejść nie można… jak przez kłosy\nTrzeba deptać… nie roztrącę.\nWidma blade i milczące\nGdzie śpi cesarz… Czy ciekawi,\nJaka barwa carskiej krwi?…\nHa… mówcie… czy się nie budzi…\nPożarłbym teraz mowę stu tysiąca ludzi…\nJak w grobie głucho…\nSłychać dzwon na jutrznią\nDo mózgu sztylet wbija…\nwymawiając ostatnie słowo pada bez czucia krzyżem na bagnecie u drzwi sypialnego cara pokoju\nCar wychodzi z sypialnego pokoju z lampą nocną w ręku\nPrzeczucie, Strach, Wyrzuty sumienia, SenCAR\nSłyszałem jakiś stuk i czułem we snów burzy,\nJakby mię ktoś za gardło cisnął szarfą.\nCzułem, co niegdyś ojciec mój, lecz czułem dłużej.\nCzyż zawsze sen ma być sumnienia harfą,\nPo której grają wichry strachu?… Idźmy. —\nLecz nie znam dróg, zabłądzę w gmachu.\nchce iść i potyka się o leżącego Kordiana\nBrat, Władza, ZbrodniaCoż to? co to się znaczy?… tu trup jakiś leży…\nZ bagnetem w ręku, mundur polskich ma żołnierzy\nZe szkoły podchorążych. Pewnie stał na warcie\nI szedł do mnie zabijać?… Padł na samym progu…\nWszak brat mi za nich ręczył? Kusicielu! czarcie!\nNie natrącaj mi na myśl brata — w każdym wrogu\nPokazujesz mi brata, nie, to być nie może…\nO gdyby wstał ten człowiek i przemówił słowo!…\nCiepły… Wstań! mów! bo szpadą gardło ci otworzę.\nMów, czy to brat ci kazał?\nszpadą rani w rękę Kordiana, który oczy otwiera\nZ pochodnią grobową\nTrupy w oknie.\nPrzemówił… Otwórz jeszcze usta,\nWymów: brat? — słowo krótkie… brat?\nBlady jak chusta\nCar śpi… Jezus Maryja!… świt zaczął pobielać…\nNic z niego się nie dowiem ni z ust, ani z twarzy…\nO! to brat… brat mój pewnie…\nStraży! moja straży!\nWbiegają żołnierze. Car pokazuje na Kordiana\nJeśli nie zwaryjował ten żołnierz… rozstrzelać…\nSzaleństwo, Idealista, Szatan, RozumSCENA VI. SZPITAL WARIATÓW\nWidać klatki, w których siedzą łańcuchami powiązani waryjaci, niektórzy chodzą wolno. — Kordian leży na łóżku w gorączce. Dozorca szpitalu. — Doktor obcy\nWaćpan przyszedłeś zwiedzić szpital waryjatów?\nOto jest pozwolenie.\nZ podpisem dukatów…\nWolno panu, gdzie zechcesz, zazierać do klatek,\nTu waryjaci, dalej sala waryjatek…\nCały szpital rozłożę jak zegar po sztuce…\nPan zapewne w medycznej ćwiczysz się nauce?\nJakież systemata pan doktor zachwala?\nRozumiem, to systemat Galla.\nCiekawość mię bierze, czy się pan przekona\nZ głów, która tutaj głowa najostrzej szalona?\nO! ja odgadnę z twarzy sądem Lawatera.\nwskazując na Kordiana\nOt — ta…\nWzrok eskulapa niedobrze przeziera,\nTen młodzieniec wszedł tutaj, bo cesarz osądził,\nŻe musi być szalony — lecz cesarz pobłądził.\nTen młody ma gorączkę, lecz rozsądek zdrowy,\nZdrowszy niż twój, doktorze, niż mój nawet.\nHa! obraziłem ciebie, paluszku Gallowy!\nChciałbyś mi ostrym słówkiem odpalić wet za wet\nI abyś dowiódł, że ten młody pstro ma w głowie,\nMoże dowiedziesz, żem ja szalony?\nKtóż to wie?…\nPozwól mi pan zapalić cygaro hawańskie…\nNie mam ognia.\nDo kroćset! dukat dłoń mi piecze.\npodejmuje dukat i zapala przy nim cygaro — potem go oddaje Dozorcy…\nO! na Boga, to sztuki szatańskie!\nTak ci się to wydało, rozumny człowiecze,\nPatrz, dukat zimny jak lód, pali, bo czerwony.\nCzy mi się zdało? czym ja doprawdy szalony?\nNiech mię Najświętsza Panna w swej opiece trzyma!\nNie patrz nigdy na dukat rozsądku oczyma,\nDukat jest elementem, żywiołem…\nOdejść muszę, gdy słucham, rozum sobie krzywię.\nWypędziłem go przecie, jutro oszaleje\nMyśląc o tym dukacie; teraz mam nadzieję,\nŻe sam na sam z szalonym pogadam młodzieńcem.\nsiada na łóżku Kordiana\nOfiara, Obraz świata, Historia, Zwątpienie, SzatanKORDIAN\nKtoś ty jest? brat mój? krewny?\nMusiałeś się więc chyba urodzić dziś rano?\nWszyscy dotąd mówili, żem jeden na świecie.\nCiebie znali, mnie jeszcze dotąd nie poznano,\nSiedziałem sobie cicho zamknięty w sztylecie.\nDaj mi pić… mam gorączkę… słów twych nie rozumiem.\nNatęż uwagę… jasno tłumaczyć się umiem,\nAle natęż uwagę mocno! mocno! mocno!\nNatężyłem… Znam ciebie…\nW godzinę północną\nWychodziłem z sypialnej cesarza komnaty.\nCóż tam robiłeś?\nHa! nic, polewałem kwiaty…\nCo? Owe drzewa pełne uszu, bez języków…\nTak, to klony… a inne rosną w liść krzyżyków\nJak gwoździki maltańskie; inne jako trzciny\nPełne kolan i puste, a cesarza syny\nNa pustych kolankowych trzcinach grać się uczą.\nWalka, Poeta, PrzywódcaKORDIAN\nCzemu twoje wyrazy tak brzęczą i huczą?\nGadaj ciszej… ModlitwaCzy jakiej nie umiesz modlitwy?\nUmiem jedną, co ludzi popycha do bitwy.\nNie chcę… za głośna będzie, a może bezbożna?\nTo modlitwa turecka, jak księżyc dwurożna,\nJednym rogiem zabija wroga, drugim siebie…\nWiem o tej potrzebie…\nNaród ginie, dlaczego? — aby wieszcz narodu\nMiał treść do poematu, a wieszcz rym odlewał,\nAby nieliczną iskrę ognia pośród lodu\nZ pieśni wygrzebał anioł i w niebie zaśpiewał.\nNie — to nie tak… inaczej… idź z nieba na ziemię.\nZaśpiewał — naród ginie, bo poeta śpiewa.\nGłupiś! Mów co ze starych testamentów księgi.\nFaraon kiedy stanął na szczycie potęgi,\nŚniło mu się, że siedem wypasionych wołów\nSiedem chudych pożarło.\nNie! to nie tak było…\nAle tak jest, zapytaj potomka Mogołów…\nMów o czym innym, Pismo święte mię zabiło.\nCzy nie jesteś botanik?…\nA zwierzę się, żem wcale nowe odkrył ziele;\nRośnie na moim oknie, w rycerskiej przyłbicy,\nPosiane w stu miast dawnych ostygłym popiele.\nWkrótce, jak się spodziewam, wyda pączek liczny\nJak myśli milijonów… a potem kwiat śliczny,\nCzerwony jak krew ludzi, a potem nasienie\nW strąkach wielkich zawarte, które pękną z trzaskiem\nJak milijony harmat… Wpadasz w zachwycenie?\nOczy twe poetycznym zapłonęły blaskiem.\nCzy ta roślina kwitnie? plemi się?…\nTak jest, a że mróz jej szkodzi,\nWięc ją do czasu garnkiem przykryłem kuchennym.\nDręczysz mię — nudzisz — łamiesz — gryziesz — jestem sennym…\nGadaj mi nie o kwiatach.\nTrzy są elementa,\nKtóre składają rozum, trzy wielkie myślniki.\nPrzez nie wytłumaczona jasno Trójca święta.\nMyślnik jedność — urodził wielości liczniki,\nZ nieskończoności starszej określność wypływa;\nA związek między nimi, myśl, co porównywa,\nJest trzecim elementem, z trzech trójca się składa;\nBez wyobrażeń liczby wnet jedność upada;\nBez określności bytu — nieskończoność niknie;\nWięc jedna równa drugiej jak Ojciec Synowi,\nWzględność ich dała życie świętemu Duchowi,\nA wszystkie trzy idee są trójcą — rozumem.\nNapełniłeś mi uszy oceanu szumem,\nMam gorączkę… Człowieku, co prawisz, u kata?\nWyleczę ciebie… Teraz o stworzeniu świata,\nCzy o stworzeniu ludów… Świat przed ludźmi ginie;\nZiemia to orzech, w chmurnej zawarty łupinie.\nBóg przez sześć dni wiekowych stwarzał ziemskie ludy.\nW pierwszym dniu stworzył państwo modlące się Judy,\nTo była ziemia, na niej wyrosły narody.\nW drugim dniu porozlewał wschodnich ludów wody,\nW trzecim — jak drzewa greckie wyrosły plemiona;\nW czwartym dniu zaświeciło z gór Sokrata słońce;\nW piątym wzleciały orłów rzymiańskich znamiona,\nTo były ptaki — a na dnia piątego końce\nPadła noc wieków średnich, długa, zachmurzona,\nW szóstym człowieka zlepił Bóg… Napoleona.\nDziś dzień siódmy, Bóg rękę na rękę założył,\nOdpoczywa po pracy, nikogo nie stworzył.\nŁżesz, podły! Każdy człowiek, który się poświęca\nZa wolność — jest człowiekiem, nowym Boga tworem.\nCha! cha! wolność gancarskie koło dziś pokręca,\nDobrze mówisz, te koło nowym idzie torem,\nWyda gliniany garnek.\nWyda wielkich ludzi!…\nWidzisz, jak ci się płomień gorączkowy studzi,\nGadasz wcale do rzeczy…\nPoświęcenie, Szaleniec, SzaleństwoSłuchaj! powiedz szczerze,\nCzy nie widziałeś nigdy człowieka? anioła?\nCo swe cierpienia ludom przynosi w ofierze\nI gromom spadającym wystawia cel czoła,\nI śmierć za Zbawiciela ponosi przykładem\nZa lud cierpiąc…\nTen człowiek szedł tu moim śladem.\nwoła dwóch waryjatów, jeden z nich trzyma rozkrzyżowane ręce, drugi jedną rękę podniesioną ma do góry\nDwóch widzisz, za lud cierpią oba;\nA jak cierpią, powiedzą, abyś sam ocenił…\ndo waryjata z rozkrzyżowanymi rękoma\nBracie! powiedz mi, coś ty za wielka osoba?\nJam nie osoba, jam się dawno w krzyż zamienił.\nJa byłem krzyżem w Chrystusa męce,\nDo mnie zmarłego przybili;\nA jam Go zamiast ćwieków unosił za ręce\nJak małe dziecię, gdy kwili.\nJestem krzyżem; gdy papież daje krzyża drzewo,\nNie wierzcie! ja mam nogi, rękę prawą, lewą,\nNic ze mnie nie ubyło, niech kto części liczy…\nsmutnie mówi odchodząc\nBoże! odwróć ode mnie ten kielich goryczy.\nWidzisz, on się poświęcił za lud.\ndo waryjata z podniesioną ręką\nA ty czemuś tak ręką w niebo wygórował?…\nCiszej mów! Nieba sufit lazurowy\nTrzymając na tej dłoni, zasłaniam świat cały.\nNiebo, słońce, księżyc biały\nChcą upaść ludziom na głowy;\nLecz ja stoję pod nieba nachylonym stropem,\nZnużony, tęskny, bezsenny.\nMódlcie się do mnie, jam zbawca codzienny,\nZasłaniam ludy przed nieba potopem…\nŚpijcie, ludzie! dobrej nocy!\nA cóż? to wielki człowiek! za lud się poświęcił!\nBluźnierstwa rzucasz z ustnej procy!\nTo waryjaty oba! i tyś sam mózg skręcił.\nA cóż wiesz, że nie jesteś jak ci obłąkani?\nTy chciałeś zabić widmo, poświęcić się za nic.\nKondycja ludzka, Obraz świataO! złota rybko w kryształowej bani,\nTłucz się o twarde brzegi niewidzianych granic;\nMały kryształ powietrza, w którym pluszczesz skrzelą,\nJest wszystkim, a świat cały nicości topielą.\nCierpienie, Rozum, Szaleniec, SzaleństwoKORDIAN\nWięc świat jest myślą twoją.\nMożesz, sposób niemyślenia przemyśl,\nOszalej, będziesz świętym w Stambule.\nPrzyszedłeś tu zabijać duszy mojej duszę;\nOstatni skarb wydzierasz, własne przekonanie;\nOstatni promień gasisz.\nGlinę boską kruszę…\nNiechaj Bóg litościwy wyrwie z twej paszczęki.\nWielki Książę Konstanty wpada z żołnierzami i wskazuje na Kordiana\nWziąść go, prowadzić zaraz na śmierć i na męki!\nTo głos ludzi, o! Boże, raczyłeś mię przecie\nChoć śmiercią wyswobodzić od tego człowieka…\npokazuje na miejsce, z którego Doktor zniknął\nGdzież on? gdzież on?\nSkoro go w mundur ubierzecie…\nProwadzić na Plac Saski…\nWojsko polskie, jeszcze nie ustawione… W jednej stronie placu widać grono jenerałów, pośród nich Car, Wielki Książę Konstanty niecierpliwy przechadza się… Z dala naokoło placu lud warszawski\nTysiące żołnierzy, bagnetów tysiące,\nObwisłe sztandary, bagnety nie drżące,\nCicho jak w ostatni sąd.\nDo frontu! równać front!…\nCarW jeden rząd długi, prosty piechota się zwarła.\nGdybyś o cal z szeregu wykazał pierś cara,\nA z drugiej strony szyku miał Tella Szwajcara;\nStrzała by się o każdą pierś polską otarła\nI nie raziwszy żadnej, zbiła jabłko carskie.\nI zagrzmiały muzyki janczarskie,\nUcichły znowu… dają głos carowi.\nZ łaski Boga zdrowi.\nCo powiedzieli gwarem, Bóg tylko zrozumie,\nJak modlitwę rozbita w morza głuchym szumie.\nSześciu Żołnierzy przyprowadzają bladego Kordiana. Stawią przed Carem… Wielki Książę przybiega z wściekłością\ndo Kordiana, pieniąc się\nHa! psie polski! przyszedłeś — czemuś taki blady?\nPrzewidziałeś, co czeka? Kacie! roskolniku!…\nTy nosisz szlify? precz! precz! precz! Rozciskam gady.\nRzucę cię pod kopyta trójrzędnego szyku\nAlbo tu zwalę w piasek… i moją ostrogą\nNapiszę «wor» na czole. Car ciebie darował\nZemście mojej… Car ciebie sam w grobie pochował!\nZ książęcej dłoni diabły wydobyć nie mogą!\nMyśli, że mię oszuka?\nDać tu cztery konie!\nHa, ty psie, masz gorączkę, ale ciało zdrowe?\nKażdy z członków zostawisz na końskim ogonie,\nA koń mój najsilniejszy zerwie z karku głowę.\nMilczysz!… Ha, ja się wścieknę… ten pies ciągle milczy.\nuderza kułakiem w pierś Kordiana\nSłuchaj, do twego ciała głód uczułem wilczy,\nCha! cha! Carze, lubisz konne sztuki?\nPokażę ci ogromny skok… Znieść karabiny,\nUstawić w piramidę, posczepiać za kruki\nOstrzem do góry — związać jak snopy, jak trzciny.\nŻołnierze ustawili piramidę z karabinów\nTeraz, psie! siadaj na koń… i leć z nim do diabła!\nTy milczysz… co? Na widok dusza ci osłabła?\nMyślisz, że się zlituję. — Wszak poświęcam konia,\nKonia poświęcam, słyszysz? A ciebie? No! w drogę!\nNo! ruszaj! ruszaj! ruszaj! Czemuż trąbą słonia\nWziąść ciebie i na kolce zarzucić nie mogę?\nNo, posłuchaj, Lachu, wstydem płonę…\nMówiłem o Polakach, że chłopy szalone,\nGotowi z królewskiego zamku w Wisłę skoczyć…\nSkacz! bo każę cię w lochy Karmelitów wtłoczyć!\nGłodem zamorzę! wsadzę pomiędzy szkielety!\nNo, Lachu! jeśli żywy przeskoczysz bagnety,\nTo daruję ci życie…\nDzięki, książę! dzięki,\nŻeś mi powiedział wszystko… Gdyby dar żywota\nMożna zyskać ruszeniem palca u tej ręki,\nTo nie ruszyłbym palcem.\nBoi się hołota!\nJeśli o to ci chodzi, ręczę, że choć zdrowy\nJako ptaszek przelecisz nad las bagnetowy,\nTo kule cię nie miną… Książę, on się boi!…\nWidzisz! więc car zaręczył… zginiesz… martwy stoi!…\nŻołnierze! kto z was skoczy, dam krzyż świętej Anny,\nŚwiętego Stanisława… jeśli wyjdzie ranny,\nTysiąc złotych pensyji… tysiąc — dwa tysiące,\nCztery tysiące… O, wy psy! nie psy — zające!\nNiech mi konia podadzą…\nsiada na konia i odjeżdża w koniec placu\nO gdyby on przeskoczył!…\nTen człowiek wart knuta.\nNiechaj przeskoczy! słuchaj! ja chcę, niech przeskoczy!\nCar ujrzy, jak mój żołnierz nad Moskale lotny…\nLud, Tłum, BłotoPatrz! jedzie… zatrzymał się… tam obraca oczy,\nDo ludu… tam lud stoi cichy, czarny, błotny.\nmarszczy się jak tygrys\nNie lubię tego ludu… Patrz, chustkami wieje,\nKapelusze podrzuca… Kruta! masz nadzieję?\nJak wasza książęca mość…\nPatrz! patrz! piasku chmura!\nNie widzę… Spinaj konia! Ha! przeskoczył…\nkrzyczy z dala\nŻołnierze przyprowadzają chwiejącego się Kordiana, książę bierze go w swoje objęcia\nCóż ci, mój druhu? No! no! chwat młodzieniec!\nNieprawda, koń mój żartki? skacze jak szaleniec?\nMusiałeś nie czuć skoku? — Wasza mość cesarska\nWidziałeś. — Odprowadzić konia, niech wyparska.\nRęczę za twoje życie… idź! tyś chory? senny?\nWziąść go… odnieść do łóżka…\ndo jenerałów tak, że książę nie słyszy\nZłożyć sąd wojenny,\nGodził na moje życie… Rozstrzelać…\nNiech grają Dąbrowskiego, książę sam poskacze…\nParada na Placu Saskim\nSamotnik, Samotność, Pamięć, ŚmierćIzba klasztorna obrócona na więzienie, okno kratowe, stół i łóżko drewniane. Kordian skazany na śmierć gada z Księdzem zakonnym. Grzegorz, stary sługa, chodzi po pokoju ze łzami w oczach\nBóg, Modlitwa, Sługa, SzatanGRZEGORZ\nTen ksiądz już od godziny dręczy mego pana,\nOt! dajcie mu przed śmiercią pokój! dajcie pokój!\nJaki tam Bóg powiedział: «Dziecko w więzy okuj»?\nNie ma Boga, przystaję do cechu szatana…\nGrzegorzu, módl się za mnie.\nGrzegorz jak skarcone dziecko pada na kolana i modli się… Kordian klęka u stóp Księdza, ten błogosławi… i mówi podnosząc Kordiana\nSynu! powstań z prochu\nI leć do Boga, ale przebacz światu.\nBóg cię wyrywa z lwiej paszczy i z lochu,\nW którym byś uwiądł na kształt mdłego kwiatu…\nI nikogo na ziemi?\nGrzech, Młodość, Starość, ŚmierćKORDIAN\nNim zimne ciało do grobowca złożę,\nJakiś głos tęskny słyszę w duszy echu;\nPamiątek woła… i śladu na świecie…\nI to grzech, synu… Wy, młodzieńcy, chcecie\nSchodząc ze świata ślad wieczny zostawić,\nMyślą wypalić lub mieczem wykrwawić;\nPo cóż ta żądza? Ani te opady\nLiści uwiędłych chciwa rola zbierze,\nAni pomogą duszy jak pacierze\nW ustach przechodnia… I po coż te ślady?…\nJam cię zasępił… przebacz! bo ja może\nJestem za stary, a ty dziecię wiosen…\nWięc nie rozumiem… KwiatySłuchaj… przy klasztorze\nJest ciemny ogród, szpalerami sosen\nRóżnie pocięty… dzisiaj w tym ogrodzie\nZasadzę różę miesięczną i twojem\nNazwę imieniem… by zakwitła w chłodzie\nNiech ci pociech zdrojem\nBóg wynagrodzi… I nazwiesz tę różę\nMoim imieniem? I może nie zwiędnie!…\nŚmierćSpłyńcie się teraz w jednej myślnej chmurze\nWszystkie sny marzeń latające błędnie!\nI bądźcie ze mną! Niebo! ty mi zapal\nSłońce i księżyc, i gwiazdy, bo konam!\nBo tam przed ludźmi, choćby wbity na pal,\nZamknę cierpienia i bóle pokonam;Łzy, Obraz świata\nLecz tu łez moich duma nie zatrzyma…Matka, Ziemia\nO! gdybym wiedział, że tak bez powrotu\nZiemię żegnałem; przed chwilą odlotu\nPatrzałbym na świat innymi oczyma,\nDłużej! ciekawiej, a może ze łzami…\nBo tam pomiędzy ogrodu kwiatami\nJest pewnie piękny kwiat… a ja go nie znam!…\nMoże dźwięk jaki nowy struna daje…\nA jam nie słyszał… Czegoś mi nie staje!\nZ ziemią, piastunką ludzi!… O! ty ziemio!\nPatriota, TłumNiech się rojami podli ludzie plemią\nNie będę z nimi! — Niechaj z ludzkich stadeł\nRodzą się ludziom przeciwne istoty\nI świat nicują na złą stronę cnoty,\nAż świat, jak obraz z przewrotnych zwierciadeł,\nWróci się w łono Boga, niepodobny\nDo tworu Boga… Niechaj tłum ów drobny!\nJak mrówki drobny! ludem siebie wyzna!\nNie będę z nimi! — Niech słowo ojczyzna\nZmaleje dźwiękiem do trzech liter cara;\nNiechaj w te słowo wsięknie miłość, wiara,\nI cały język ludu w te litery,\nNie będę z nimi! — Cierpienie, Łzy, Śmiech, Zabawa, Krew, GotycyzmNiech szubienic drzewa\nW ogrodach miejskich rosną jak szpalery,\nNiech się w ogrody takie tłum wylewa\nŚmiechom przyjazny, a łzom nienawistny;\nNiech niańki w ogród szubienic bezlistny\nProwadzą dziatki, by tam dla zabawy\nGrzebały piasek krwią męczeńską rdzawy…\nNie będę z nimi! — Historia, PolakO zmarli Polacy,\nJa idę do was!… Jam jest ów najemny,\nKtóremu Chrystus nie odmówił płacy,\nChociaż ostatni przyszedł sadzić grono;\nA tą zapłatą jest grób cichy, ciemny;\nTak wam płacono…\nBóg, Modlitwa, WrógPanie! nie mogę skończyć pacierza, co każe\nPrzebaczyć wrogom. Bóg ich na ziemi ukarze!\nGrzech, Morderstwo, Piętno, Krew, Samobójstwo, ZłoOj paniczu mój drogi, na cóż tobie było\nTen pistolet przykładać do białego czoła?…\nPamiętam, w lesie oko miesięczne świeciło,\nSzedłem, a ciągle za mną ktoś: «Grzegorzu!» — woła.\nSzedłem po lesie… nagle widzę me dzieciątko\nNa wrzosach, krew czerwona płynie jak rubiny…\nNie wspominaj mi o tym…\nPan naznaczyłeś czoło, giniesz z owej winy.\nWidzi pan… Człowiek siebie nad brata miłuje,\nGdy Bóg karał Kaima, a on zabił brata;\nWięc każdy, co się kulą zabija lub truje…\nzatrzymuje się i z rozpaczą:\nPrzewidziałem nieszczęście… lecz śmierć z ręki kata!!!\nDziecko, Kwiaty, Słowo, StarośćO! o! o! Panie drogi! pociesz mię, mów do mnie!\nPisarzowi napisać każę twoje słowa,\nW życiu je stary Grzegorz na piersi przechowa;\nKażę je dzieciom w grobie położyć — koło mnie,\nBlisko… bo słowa dziecka — to staremu kwiaty…\nCzy ty masz dzieci?\nOch! mam syna…\nGrzegorz daje znak głową, że tak\nWięc jeśli się synowi twemu syn narodzi,\nTo go ochrzcij imieniem moim, Kordian…\nBędę płakał wołając na wnuczka: Kordianie!\nO nie! tak nie nazywaj… imię mu zaszkodzi…\nNie nazywaj Kordianem…\nPaniczu mój drogi,\nNie wydzieraj, coś dawał; jam się już oswoił\nZ tą myślą, że mój malec, choć nędzarz, ubogi,\nJa go będę nazywał Kordian… jeśli zbroił,\nJa go nie będę karał… Niech rośnie jak kwiatek\nKordianek mały! mój Kordianek! mój bławatek!…\nśmieje się ze łzami w oczach\nO panie! panie! czemuż ty go nie zobaczysz?\nBoże! dziecka za imię ukarać nie raczysz,\nAni mu stworzysz życie, równe memu życiu?\nNieśmiertelność, Pamięć, ŚmierćTo dziwne! że jak człowiek tonący w rozbiciu\nChwytam się każdej słomki… szukam przeżyć siebie…\nWięc gdy mi wezmą życie… a starzec pogrzebie!…\nKiedyś!… za błędnym dzieckiem po łąkach lub w borze\nGłos matki wołać będzie: Kordian! Kordian! — długo…\nDziecię śmiechem odpowie nad kwiecistą strugą…\nA pośród ciemnych murów, gdzieś w cichym klasztorze,\nRóża moja zakwitnie… Ksiądz w czarnym habicie\nPacierze nad nią zmówi… Więc róża — i dziecię. —\nOficer wchodzi z Księdzem zapłakanym\nNa jaką idę śmierć?…\nGrzegorz pada na kolana. Kordian bierze w obie ręce jego siwą głowę i całując mówi przerywanym głosem\nBądź zdrów — mój wierny — ojcze…\nPanie! panie! panie!\npada na ziemię… Potem zrywa się i wybiega spiesznie za Kordianem\nCar, Nuda, Okrucieństwo, Władza, ZabawaNudno! Szkoda, żem puścił tego szambelana,\nCo jak mops na dwu łapach przede mną tańcował.\nSkacz! skacz! skacz! Rad bym dostać Machmuda sułtana,\nAby skakał przede mną… Będę go częstował\nDymami siarki, prochu, aż w dymie uduszę…\npatrzy na ściany\nPająk, Trup, GróbCóż to, na ścianach gmachu pył spostrzegam brudny?\nTam w końcu pająk sidła zastawuje musze.\nPył… pył… Ten pył mię bawi, świadczy gmach odludny,\nTo chwast na grobie wroga… Polska już ostygła,\nUmarła, i na wieki. — Jak magnesu igła\nNa północ obrócona, w Sybir patrzy mroźny.\nZ dala trup tego kraju zdawał mi się groźny…\nMarzące o podbojach myśli nieraz zwichnął…\nPrzyjechałem… trup zadrżał, nawet się uśmiechnął…\nŁez nie widziałem… domy kobiercami kwietne?\nDalej więc… Europę jak jabłko rozetnę,\nA nóż zatruty obie zatruje połowy.\nKróle! dajcie mi pokłon koronami z głowy!…\nHa! ha! albom ja wielki? albo świat ten mały?\nAlbo głupi świat cały? albom ja rozumny?…\nCzęść ogromnego kraju Szach mi oddał dumny;\nGarść tej ziemi kazałem spłomienić w kryształy\nI kryształowe łoże Szach dostał, i wdzięczny.\nO wielki synu słońca! o bracie miesięczny!\nCzy ci nie zimno w łożu kryształowym cara?\nNa zachodzie stugłowa wyrasta poczwara,\nLecz wkrótce w petersburgskiej każę ulać hucie\nŁoże drugie z kryształu dla ludów zachodu;\nMiarę na długość wezmę z moskiewskiego rodu,\nA który naród dłuższy nad łoża okucie,\nKryształu nie rozciągnę, lud skrócę o głowę.\nLudy! poszlę wam! poszlę łoże kryształowe.\nKtóż to?… Brat mój!\nKsiążę Konstanty wbiega zadyszany\nJak się masz, Kostusiu! co słychać?\nWasza cesarska mość… niech…\nNie możesz oddychać?\nWidać, żeś się tu spieszył! Czemuż ci tak śpieszno?\nZapewne mi przynosisz jaką wieść pocieszną?\nHa, wasza cesarska mość… kazałeś…\nTak mi się, bracie, podobało…\nNiech wasza cesarska mość odwoła! niech raczy\nOdwołać wyrok śmierci.\nKsiążę, co to znaczy?\nProszę waszej cesarskiej mości, niech ten człowiek\nŻyje… Nie traćmy czasu — chwili, mgnienia powiek,\nOto ułaskawienie, pióro…\nSpisałem na wyroku śmierci, przy nim stoję.\nWasza carska mość niech stawi żyda na papierze,\nByle podpis… do kroćset…\nBracie, mówmy szczerze.\nChcesz ocalić Kordiana?\nBracie, skończmy waśnie,\nSpać mi się chce…\nKsiążę chodzi po sali, widać w nim burzę wściekłości… bierze z kominka porcelanę i rozciska w dłoni…\nDlaczegóż wasza mość cesarska\nNie chce tej małej łaski? — Jam ci tron darował!…\nBracie, pohamuj wściekłość, co nozdrzami parska.\nPrzebacz, wasza cesarska mość, będę hamował,\nLecz proszę, niech ten człowiek żyje.\nJeśli on nie morderca… Odejdź, bracie miły,\nNie chce mi się zaglądać w brudy twego serca;\nWolałbym dwumiesięczne rozrzucać mogiły.\nCo? Nie rozumiem…\nNo! no! idź i bądź spokojny.\nCar, Morderstwo, Władza, ZbrodniaBracie! bracie, z tygrysem nie zaczynaj wojny!\nJam ci tron dał, na którym siedzisz, ja przy tronie\nLeżę jak lew brązowy; jeśli ja zawyję?\nJeśli usłyszą ludy, że lew ryczy? żyje?\nLudy przypomną, żem ja winien żyć w koronie,\nA ty w stajni, w kazernie musztrować szeregi…\nKsiążę! widzę, że wina przelałeś nad brzegi;\nCo, tyś mi tron darował? Było go wziąść, bracie,\nMatka, OjciecBoś ty się w purpurowej urodził komnacie,\nWążKtoś rzekł: «Waszego ojca udusim szarfami»,\nLud, PogrzebA do lochu rzucili zewłok ojca święty,\nBo ja patrzeć nie mogę… Bo rzucę przekleństwo,\nKtóre aż Bóg usłyszy…\nTo królewska zbrodnia.\nA wszakże ci Sybircy, których karzesz co dnia,\nMogą krzyczeć z kibitek: «Carze! z nami razem!\nJedź z nami! bo zabiłeś ojca; niechaj kąty\nPocałują cię w czoło czerwonym żelazem…»\nLecz ty lud trzymasz głupi, bez żadnej oświaty.\nKilka kłosów z gwardyjskiej wyrosło równiny;\nWięc na Turków! — «Michale, wiedź ich…» — on nie umie…\n«Wiesz, czego chcę po tobie?» — Michał nie rozumie.\n«Głupcze — krzyknąłeś — podsadź pod szeregi miny\nI wysadź na powietrze!…» — Brat Michał dwa palce\nDo czoła — pokłon niemy — i odszedł — a w miesiąc\nPod gwardią zatopione saletry padalce\nWybuchnęły jak piorun… aż grunt musiał przesiać\nKrwią ruską… Car się uśmiał… i rzekł: «To pomyłka!…»\nA wiesz, carze? że za to mało knuty! zsyłka!…\nKatorgi nawet mało!…\nBracie, twego serca\nPowstydziłby się może najęty morderca.\nPrzypomnę ci zdarzenie…\nmówi kilka słów do ucha Księciu\nCarze! milcz! milcz! milcz!\nNie! aż cię połamię\nSłowami knutowymi… aż czoło wypiekę\nDo mózgu myśli twoich.\nPochlebstwo, SumienieWIELKI KSIĄŻĘ\nCarze! ja się wściekę!\nMilczeć?… Wszak nie jestem sumnieniem książęcia\nAni pochlebcą płatnym…\nNa wszystkie zaklęcia!…\nGdzie się owa piękna Angielka podziała?\nLat szesnaście, dziecinna, płocha, jak śnieg biała,\nZ błękitnymi oczyma, na balach szczęśliwa,\nNa pół smutna, wesoła, mdlejąca i żywa;\nTak nieświadoma uczuć i światowej burzy,\nŻe mogłaby się kochać sercem w białej róży\nI bronić się kotarą zakrytego łoża\nPrzed róż kwitnących wzrokiem…\nKsiążę siada — i trzyma oczy wlepione w ściany\nNa nią ręka boża\nWysypała brylanty wszystkie i gwiazd ognie…\nLekki twór kryształowy złamie się, nie pognie —\nTak właśnie ona…\nOna… widzę ją…\nW dzień pewny\nPrzed dóm Angielki dworska zajeżdża kareta;\nZapraszają lokaje na bal do królewny.\nW lekkich szatach niemyślna jak motyl kobieta\nPrzyjeżdża, wiodą w zamek — w nieznane komnaty.\nPyta, gdzie bal? gdzie światła? gdzie muzyka? kwiaty?\nWszędzie cicho… prowadzą… wiesz, gdzie wprowadzona?\nNie starłeś jeszcze z czoła śliny, którą plwała.\nMściwy — wołasz… żołnierzy wściekłych rota cała…\nNie kończ, carze! bo ci język skona!\nTrupSiedź i słuchaj! Wiem koniec zabawnej powieści.\nNa piękny żart się zdobył lubownik niewieści;\nJak ukryć trupa? lato — nie włożyć do lodu?\nA trzeba skryć przed carem, przed posłem narodu,\nZ którego książę ukradł człowieka — gdzież schować?\nJeden z przyjaciół księcia podjął się usługi,\nNie zaniedbał wszelako włosów przemalować,\nTwarzy przekształcić… potem jak Pylades drugi,\nWziąwszy odzież bogatą, krzyże, tytuł grafa,\nNajął w mieście część domu i zapłacił z góry.\nDo pokojów z meblami weszła wielka szafa;\nCo było w szafie? nie wiem — odźwiernego córy\nMyślały, że w niej szaty wieszano dziewicze.\nZamknąwszy drzwi na zamek zniknął Pylad wierny.\nUpływa tydzień — drugi… szmery tajemnicze…\nPrzez szpary do pokojów zagląda odźwierny,\nNikogo… nagle krzyknął: «Zaraza! zaraza!»,\nWięc drzwi wywalił, z szafy odbija żelaza,\nOkropnego coś razem wszystkie zmysły bije;\nW szafie szkielet człowieka topi się i gnije…\nNa trupie zapomniany brylant ogniem błyska.\nTen pierścień mówił… i dwa powiedział nazwiska:\nJej i twoje. —\nTajemnica, Zbrodnia, ZbrodniarzWIELKI KSIĄŻĘ\nbudzi się z głębokiego osłupienia — i mówi z wyciem stłumionym zrywając się z krzesła\nHa! carze! carze! znasz mordercę?\nJa ci muszę te słowa nazad w gardło wdławić!\nPołknąłeś tajemnicę i nie możesz strawić?\nPomogę mieczem… Ona w sercu? wydrę serce!\nOna w mózgu? więc z mózgiem na ściany rozprysnę!\nCzy wiesz, że skoro szpadą z okna tego błysnę,\nWnet czterdzieście tysięcy bagnetów poruszę.\nNa co? ja ci na gardle siądę i uduszę,\nDo szaf zamknę królewskich i wyjdę wesoły.\nNa ulicach Warszawy tłum ludu natrafię,\n«Cha! cha! cha! — zapytają — gdzie brat? gdzie car?» — «W szafie!»\nCha! cha! Cara zamknąłem jak miecz kata goły\nW pochwę zgnilizny… Cha! cha! niechaj go rdza toczy!\nNiech lud czuje w powietrzu! Bunt, Oko, Pojedynek, Siła, WzrokA co? drżysz, mój bracie?\nWiesz, żem silny jak tygrys… wiesz, że w tej komnacie\nJesteś sam na sam ze mną… A co? patrz mi w oczy!…\nCar spogląda w oczy brata… i patrzą długo na siebie, jeden drugiego chce wzrokiem przełamać… Konstanty pierwszy spuszcza oczy… i oddala się… chodzi po sali. Car uważa każde jego poruszenie i mówi do siebie…\nDobrze! wyszedłem cało… ta moskiewska żmija\nBuntu dźwignąć nie mogła… myślą się zabija…\nGdyby zamiast słów szpady dobył, już bym nie żył…\nZamyślony — w zmarszczone czoło się uderzył;\nMuszę tę myśl uprzedzić… Konstanty!…\nodpasuje szpadę i podaje bratu\nCesarska mość tę szpadę weźmie…\nKonstanty stoi milczący z czołem spuszczonym ku ziemi. Car bierze szpadę jego… potem podpisuje ułaskawienie Kordiana i zatknąwszy je na koniec szpady podaje księciu mówiąc:\nWeź je razem ze szpadą.\nKsiążę schyla głowę — bierze szpadę, potem dzwoni gwałtownie. Adiutant wchodzi… książę daje mu ułaskawienie\nLeć na plac Marsowy!\nWeź mego konia, zabij w galop — a leć ptakiem…\nZanieś to… Biada! jeśli włos z Kordiana głowy\nSpadnie, nim ty dojedziesz. —\nściskając dłoń wściekle\nMój brat… już Polakiem.\nZ dala widać Kordiana przed plutonem żołnierzy. Na przodzie sceny Lud rozmawia\nChłop, SzlachcicPatrz! teraz kat nad głową łamie lśniącą szpadę.\nJaki to krzyk? czy krzyknął?…\nNie, usta ma blade\nI nic nie mówi — ale gdy kat szpadę łamał,\nJakiś starzec padł z jękiem, może stary sługa?…\nWięc mu wzięli szlachectwo…\nDekret dobrze skłamał:\nOn jako chłop nie pójdzie do chłopskiego pługa,\nPług po nim orać będzie…\nChcą zawiązać oczy —\nOficer wystąpił po przedzie…\nJuż ma komenderować… coś mi serce tłoczy!\nPodnieśli broń do oka…\nKRZYK W TŁUMIE\nStój! Adiutant jedzie!\nOficer go nie widzi… rękę podniósł w górę.\nGodzina, której żaden człowiek dwa razy w życiu nie słyszy — chodzi o pierwszą godzinę nowego stulecia. [przypis edytorski]\nŻółw, z którego to zgrzebło — z pancerzy żółwi morskich wyrabiano dawniej grzebienie, guziki i inne przedmioty codziennego użytku. [przypis edytorski]\nhostii, co dławi — według wierzeń ludowych, na zasadzie absolutnej sprzeczności między tym, co święte a tym, co przeklęte, diabeł nie mógł połknąć hostii, będącej symbolicznym ciałem Chrystusa, dławił się nią. Podobnie wierzono, że diabła parzy woda święcona. [przypis edytorski]\nLewiatan (hebr. liwjatan) — biblijny mityczny potwór morski, rodzaj monstrualnego węża lub smoka o siedmiu głowach (nie wiadomo natomiast nic o jego żądle). W Biblii stanowił uosobienie przeciwstawiającego się Bogu zła. [przypis edytorski]\nkurant (starop.) — melodia wygrywana przez zegar o stałych porach (np. co godzinę, co pół godziny lub co kwadrans). [przypis edytorski]\nNoga kossacza pająka — chodzi o kosarza, należącego do pajęczaków, jednak nie będącego w ścisłym znaczeniu pająkiem (nie ma on np. jadu); cechą charakterystyczną wyglądu kosarza są cztery pary bardzo długich nóg (mogą mierzyć nawet kilkanaście centymetrów, przy ok. półcentymetrowej wielkości głowotułowiu). [przypis edytorski]\nasesor (daw.) — doradca sędziego; dziś popr. forma lm.: asesorzy. [przypis edytorski]\nprzerżchliwy — zapewne: pierzchliwy (w niektórych wydaniach występuje tu forma „pierżchliwy”); pierzchliwa pamiątka to pamiątka krótkotrwała, z łatwością pierzchająca, czyli uciekająca, znikająca. [przypis edytorski]\nWolter — spolszczone: Voltaire, pseudonim François-Marie Aroueta (1694–1778), fr. pisarza i filozofa epoki oświecenia (autora m.in. powiastki filoz. Kandyd); zwolennika liberalizmu, krytyka wszelkich ideologii, hierarchii kościelnej i zabobonnych wierzeń (uznano go za patrona ateizmu i rewolucji). Voltaire był niezwykle wpływową osobistością swego czasu (korespondował m.in. z carycą Rosji, Katarzyną). [przypis edytorski]\nRussa — spolszczone nazwisko Jean-Jacquesa Rousseau (1712–1778), szwajcarskiego pisarza i filozofa (autor Umowy społecznej 1762). Rousseau był krytykiem cywilizacji i postępu, propagował hasło powrotu do natury (jemu zawdzięczamy mit „dobrego dzikusa”), uznawał bezwzględną pierwotną równość między ludźmi, ale też występował przeciw racjonalizmowi i ateizmowi; wszystkie te cechy sprawiają, że uznawano go raczej za patrona romantyzmu (a przede wszystkim poprzedzającego epokę romantyczną sentymentalizmu) niż typowego przedstawiciela Oświecenia. [przypis edytorski]\ncichego (…) doktora — chodzi o doktora Fausta. Jest to bohater fikcyjny, postać stanowiąca sama w sobie niezwykle płodny motyw w sztuce. Faust to uczony (zarazem filozof, alchemik, przyrodnik), który, zgłębiwszy dostępną człowiekowi wiedzę, doznał rozczarowania, niedosytu i goryczy, co z kolei doprowadziło go do podpisania cyrografu z diabłem. W zamian za diabelską pomoc i usługi zapisał diabłu (występującemu pod imieniem Mefistofelesa) swą duszę. Najbardziej znanym opracowaniem tematu jest dramat Faust Johanna Wolfganga Goethego, cieszący się niebywałą popularnością w okresie romantyzmu. W romantyzmie poza ujęciami literackimi powstały również np. utwory muzyczne inspirowane historią Fausta, jak Symfonia Faustowska Liszta, kantata Berlioza Potępienie Fausta, czy opera Gounoda Faust. Wcześniej motyw podjął Christopher Marlowe (Tragiczna historia doktora Fausta 1588), a później m.in. Thomas Mann (Doktor Faustus 1947). Na wątkach faustowskich oparta jest również powieść Michaiła Bułhakowa Mistrz i Małgorzata. W polskiej literaturze motyw ten, nieco strywializowany, pojawia się w legendzie o panu Twardowskim oraz w balladzie Mickiewicza Pani Twardowska. [przypis edytorski]\nManfred — tytułowa postać dramatu filozoficznego George'a Gordona Byrona (1788–1824); Manfred odbywa m.in. wędrówkę po Alpach szwajcarskich. [przypis edytorski]\nSamiż tylko rycerze ujdą nam bezkarni — sens: czy ze wszystkich rodzajów ludzi tylko żołnierzy nie uda się diabłom opętać (ze względu na cechujący ich zdrowy rozsądek). [przypis edytorski]\nplwanie — opluwanie, plucie. [przypis edytorski]\nszklennica — szklanica, szklanka. [przypis edytorski]\nNazwijmy od (…) nędznych chłopów — chodzi o gen. Józefa Chłopickiego (1771–1854), dyktatora powstania listopadowego (wcześniej walczył w powstaniu kościuszkowskim, wraz z Legionami Dąbrowskiego brał udział w kampaniach napoleońskich m.in. we Włoszech i Hiszpanii, został wielokrotnie odznaczony m.in. Legią Honorową i Krzyżem Komandorskim Virtuti Militari; był nadal czynnym wojskowym w Królestwie Polskim, ale na skutek osobistego konfliktu z Wielkim Księciem Konstantym podał się do dymisji). W okresie powstania listopadowego, został członkiem Rady Administracyjnej i naczelnikiem sił zbrojnych, a 5 grudnia 1830 ogłosił się dyktatorem powstania. Nie wierzył w powodzenie powstania, był zwolennikiem rokowań z carem, starał się początkowo nie dopuścić do starć zbrojnych. Wskutek takiej polityki armia rosyjska pod wodzą Dybicza wkraczając do Królestwa zastała armię powstańczą nieliczną i źle uzbrojoną. Po raz ostatni swój kunszt dowódczy pokazał Chłopicki podczas bitwy pod Olszynką Grochowską; w bitwie został ranny w nogi. 17 I 1831 zrzekł się dyktatury. Po upadku powstania wyjechał do Krakowa, gdzie pozostał do końca życia. [przypis edytorski]\nTalleyrand — właśc. książę Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord (1754–1838), fr. dyplomata, minister spraw zagranicznych Francji. Mimo, że był duchownym (biskupem) poparł swym autorytetem rewolucję fr. 1789 r. i został wkrótce przewodniczącym Konwentu, gdzie wcześniej patronował przeprowadzeniu ustaw dotyczących sekularyzacji dóbr kościelnych przewodniczącym zgromadzenia. Był reprezentantem Francji na Kongresie Wiedeńskim. Talleyrand słynął z wybitnej inteligencji oraz ciętych a trafnych wypowiedzi. [przypis edytorski]\nnazwisko (…) Czarta — chodzi tu o księcia Adama Jerzego Czartoryskiego (1770–1861) dyplomatę, męża stanu, polityka, pochodzącego ze starej rodziny arystokratycznej. W czasie rozbiorów, po abdykacji i śmierci Stanisława Augusta uważano go za pretendenta do tronu Polski. [przypis edytorski]\nWódz! (…) do skrzyni (…) zniesie planów trupy — chodzi tu o generała Jana Skrzyneckiego (1787–1860), uczestnika wojen napoleońskich w armii Księstwa Warszawskiego, odznaczonego Krzyżem Kawalerskim Orderu Virtuti Militari, kawalera Legii Honorowej. W czasie powstania listopadowego Skrzynecki odznaczył się w bitwie pod Grochowem, co przyczyniło się do mianowania go 26 lutego 1831 przez Rząd Narodowy naczelnym wodzem. W tej roli nie popisał się jako strateg i po klęsce powstańców pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku oraz utracie zaufania społecznego z powodu konfliktu z Sejmem o reformę rządu, zrezygnował z dowództwa i wystąpił z armii. Po powstaniu przebywał na emigracji w Belgii. W 1839 r. powrócił do Krakowa, gdzie pozostał do końca życia. [przypis edytorski]\nStarzec (…) Zastygły pod wspomnień bryłą — chodzi tu o Juliana Ursyna Niemcewicza (1758–1841), cieszącego się sporym autorytetem pisarza, poetę i dramaturga (autora m.in. Powrotu posła i Śpiewów historycznych) oraz pamiętnikarza. Był posłem w czasie Sejmu Wielkiego i współtwórcą projektu Konstytucji 3 Maja, a w czasie insurekcji kościuszkowskiej sekretarzem Tadeusza Kościuszki. Po upadku insurekcji przebywał w więzieniu w Petersburgu, a uwolniony wyjechał wraz z Kościuszką do Ameryki, gdzie mieszkał kilka lat. Do Polski powrócił w 1807, by osiąść w podwarszawskim majątku i poświęcić się literaturze. Sprawował jednak również różne urzędy i funkcje publiczne. Od 1826 r. był prezesem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Po wybuchu powstania listopadowego udał się z misją dyplomatyczną do Londynu, a następnie z upoważnienia rządu powstańczego zajmował się badaniem dokumentów tajnej policji. Po upadku powstania znalazł się na emigracji w Paryżu, gdzie pozostał do śmierci. Był związany z Hotelem Lambert i Adamem Jerzym Czartoryskim. [przypis edytorski]\nrószczki — dziś popr.: różdżki. [przypis edytorski]\nWidzicie tę postać bladą — chodzi tu o Joachima Lelewela (1786–1861) wybitnego polskiego historyka, ideologa i działacza polit., profesora w liceum krzemienieckim i na Uniwersytecie Wileńskim (był duchowym ojcem Filomatów). W dziedzinie badań hist. był twórcą tzw. szkoły lelewelowskiej, stawiającej sobie za cel całościową analizę procesów historycznych (w związku z tym np. w dorobku Lelewela znajdują się ciekawe materiały i opracowania z zakresu geografii czy religio- i kulturoznawstwa). W czasie powstania listopadowego Lelewel był członkiem Rządu Narodowego i zwolennikiem przeprowadzenia głębokich, demokratycznych reform społecznych. Po upadku powstania przebywał na emigracji w Paryżu, a następnie w Brukseli, działał m.in. na rzecz zjednoczenia skłóconych polskich emigrantów. Był przywódcą współpracującego z lewicą fr. Komitetu Narodowego Polskiego, a następnie Młodej Polski, republikańskiej organizacji związanej z Młodą Europą Mazziniego. W 1846 wstąpił do Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Po klęsce Wiosny Ludów wycofał się z życia politycznego. [przypis edytorski]\nwierżch — dziś: wierzch. [przypis edytorski]\ndrzącą — dziś: drżącą. [przypis edytorski]\ntuszyć — mieć nadzieję; por. wyraz pokrewny: otucha. [przypis edytorski]\nkobiéto (daw.; wym.: kobito) — obecność é tzw. pochylonego zmienia brzmienie wyrazu, przez co rymuje się on z „bito”. [przypis edytorski]\nhoży — krzepki, urodziwy. [przypis edytorski]\npiętak — piątak, zapewne: pięć groszy. [przypis edytorski]\npodstoli (…) szatny — funkcje przy dworze; podstoli miał za zadanie dopilnować królewskiego stołu, zaś szatny ubiorów. [przypis edytorski]\nciesali — dziś popr.: ciosali. [przypis edytorski]\nchmurą komorów — chmurą komarów; przekształacone dla rymu z: pozorów. [przypis edytorski]\nwrzkomo — rzekomo. [przypis edytorski]\ndaléj — w związku z występującym tu é tzw. pochylonym wym.: dali. [przypis edytorski]\nkto kupi niewolą włos biały — kto okupi (zapłaci za) siwiznę niewolą. [przypis edytorski]\nskorszy — dziś popr.: bardziej skory; szybszy. [przypis edytorski]\nbliznę Kaima — chodzi tu o piętno Kaina, czyli znak zabójstwa. [przypis edytorski]\nPunsz — chodzi o charakterystyczną postać z komedii dell'arte (to włoski Pulcinella, a angielski Punch), złośliwego prześmiewcę. [przypis edytorski]\nmiserere (łac.) — słowo rozpoczynające Ps. 51, będący psalmem pokutnym i żałobnym, zawierającym błaganie do Boga o pomoc. Po polsku incipit tego psalmu brzmi: „Zmiłuj się nade mną, Boże, w łaskawości swojej”. [przypis edytorski]\ndej (z arab.) — daw. oficer w tur. wojsku janczarów lub tytuł namiestników w Algierii i Tunisie; dej fezki to namiestnik Fezu, dużego miasta w Maroku. [przypis edytorski]\nMartin Luter (1483–1546) — doktor teologii, ideolog i inicjator reformacji (jego pierwsze wystąpienie było skierowane przeciw odpustom); przełożył Biblię na niem., jest autorem wielu tekstów (m.in. katechizmu) i pieśni religijnych kościoła ewangelickiego. [przypis edytorski]\nergo (łac.) — więc, a zatem; z powodu. [przypis edytorski]\nPappe satan! pappe satan! aleppe — wers rozpoczynający Pieśń VII części Piekło w Boskiej Komedii Dantego; pełni on funkcję inwokacji skierowanej do Szatana, formułę przyzywającą władcę piekieł albo niezrozumiałe przekleństwo, którym Pluton wita przybyszów (Dantego i Wergiliusza) w czwartym kręgu piekielnym, przeznaczonym dla skąpców i rozrzutników. Z trzech słów składających się na ów wers „satan” jest jedynym rzeczywiście istniejącym i rozpoznawalnym wyrazem; pozostałe są zniekształcone i różnie interpretowane. „Pape” może być kojarzone ze znaczeniem „ojciec”, zaś „aleppe” niektórzy badacze uznają za zdeformowane „alef”, czyli nazwę pierwszej litery hebrajskiego alfabetu. [przypis edytorski]\nsiła (daw.) — dużo. [przypis edytorski]\nprawidło (tu w lm: prawidła) — reguła, norma; także: forma (najczęściej drewniana) o kształcie stopy wkładana do butów i służąca do wyrobu, rozciągania bądź utrzymania fasonu obuwia. [przypis edytorski]\nmariasz — rodzaj gry w karty. [przypis edytorski]\nkozyrny — jest to najprawdopodobniej forma zniekształcona wyrazu: kozerny, a więc „odpowiedni”, do rzeczy; por. wyrażenie „nie bez kozery” znaczące tyle co: „nie bez powodu”, „nie od rzeczy”; por. też nie używany już poza związkami fraz. wyraz kozera: powód, przyczyna (z łac. causari: podawać jako przyczynę, rację, procesować się; bronić jakiejś sprawy). [przypis edytorski]\ndratwa — mocna nić, używana m.in. przez szewców. [przypis edytorski]\npozytywek — katarynka. [przypis edytorski]\nłom — tu: połamane gałęzie, chrust. [przypis edytorski]\nhołupce — dziś popr.: hołubce; hołubiec: figura w tańcu polegająca na uderzeniu obcasem o obcas podczas podskoku. [przypis edytorski]\nna pokarm (…) stawa — wystarcza na jedzenie (tzn. jest dość zamożny). [przypis edytorski]\nkorytarzów — dziś popr.: korytarzy. [przypis edytorski]\nwidny — dziś: widoczny. [przypis edytorski]\nsumnienie — dziś: sumienie. [przypis edytorski]\ndowodzca — taka forma w tekście; dowódca. [przypis edytorski]\nprzedać (daw.) — sprzedać. [przypis edytorski]\nnatchnięte — dziś: natchnione. [przypis edytorski]\ntłum umniejszał głową — umniejszał tłum o głowę. [przypis edytorski]\nOsądziła nas wartych — osądziła, że jesteśmy warci. [przypis edytorski]\ntułowu — dziś: tułowia. [przypis edytorski]\nprzedzierżgniono — dziś: przedzierzgnięto. [przypis edytorski]\nsatrapa — namiestnik prowincji (satrapii) w starożytnej Persji, który posiadał uprawnienia administracyjne, sądowe i wojskowe; synonim tyrana. Satrapy nasze: ci, którzy posiadają władzę. [przypis edytorski]\nSaron — żyzna równina w Izraelu, nad morzem Śródziemnym rozciągająca się między Karmelem a Jaffą. [przypis edytorski]\nwyrok Baltazara — chodzi o wyrok boski na babilońskiego króla Baltazara. Podczas urządzonej przez niego uczty, na której posilano się ze zrabowanych w świątyni jerozolimskiej naczyń, czcząc przy tym pogańskich bożków, nagle ukazała się ręka, która wypisała tajemnicze słowa: „Mene, Mene, Tekel, Ufarsin”. Wywołało to przestrach króla Baltazara, nikt jednak nie potrafił rozszyfrować znaczenia napisu. Zrobił to dopiero prorok Daniel, który tak wyjaśnił przepowiednię: „Bóg obliczył twoje panowanie i ustalił jego kres; zważono cię na wadze i okazałeś się zbyt lekki; twoje królestwo uległo podziałowi, oddano je Medom i Persom”. Przepowiednia wkrótce spełniła się. [przypis edytorski]\nprzysięgłem — dziś: przysiągłem. [przypis edytorski]\nnié ma (daw.; wym.: ni ma) — obecność é tzw. pochylonego zmienia brzmienie wyrazu, przez co rymuje się on z „oczyma”. [przypis edytorski]\nz malakitu — z malachitu, półszlachetnego kamienia zielonej barwy. [przypis edytorski]\nte koło — dziś: to koło. [przypis edytorski]\nTella Szwajcara — chodzi tu o legendarnego bohatera szwajcarskiego, symbol niesubordynacji z pobudek patriotycznych wobec narzuconej władzy (w tym wypadku: władzy cesarza austriackiego). Tell wsławił się tym, że wystawiony na próbę strącił strzałą z łuku jabłko położone na głowie swego syna, nie czyniąc chłopcu krzywdy. Do tej legendy nawiązuje cała wypowiedź chóru. [przypis edytorski]\nmodlitwę rozbita — modlitwę rozbitka. [przypis edytorski]\nDmitrij Dmitrijewicz Kuruta — rosyjski generał greckiego pochodzenia, szef sztabu Wielkiego Księcia Konstantego; prowadził też biuro zajmujące się raportami, donosami oraz kontrolą korespondencji w Królestwie Kongresowym. [przypis edytorski]\nstadło — rodzina. [przypis edytorski]\nte słowo — dziś popr.: to słowo. [przypis edytorski]\nwsięknie — dziś popr.: wsiąknie. [przypis edytorski]\nsidła (…) musze — pajęczyna; sidła (pułapka) na muchy. [przypis edytorski]\nstawić żyda na papierze — zrobić kleksa przy pisaniu. [przypis edytorski]\nkazerna (niem. die Kaserne) — koszary. [przypis edytorski]\nbezczestny — pozbawiony czci. [przypis edytorski]\nZasób opracowany na podstawie: Juliusz Słowacki, Dramaty [Maria Stuart ; Kordian ; Horsztyński ; Balladyna], wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974\nOpracowanie redakcyjne i przypisy: Marta Niedziałkowska, Aleksandra Sekuła, Olga Sutkowska.\nIlustracja na okładce: Roman Boed@Flickr, CC BY 2.0.