Gadające termostaty, Zamiast sterowania ręcznego, Efektywność. bezprzewodowej komunikacji - PDF\nGadające termostaty, Zamiast sterowania ręcznego, Efektywność. bezprzewodowej komunikacji\nDownload "Gadające termostaty, Zamiast sterowania ręcznego, Efektywność. bezprzewodowej komunikacji"\n1 Xomasz Żucxwski* a r t y k u ł t e c h n i c z n y l i Zamiast sterowania ręcznego, elektroniczne produktów tej serii. Jest to elegancki i dys nawiązujący swą stylis przewidziany został tr mechaniczny o nazwie ne nie są wskazane (np występuje duża wilgot jeszcze łatwiejszą obs Do miejsc, w których p wicy. Wyświetlacz w t większy niż w living co Termostat ten można cą wyświetlacza znajd living eco, czyli samo elektroniczny termosta Dla tych, którzy nie po awansowanego system sterującemu, który kon statów grzejnikowych. nie umożliwia zarządz z jednego miejsca w d cujący z living connect To najbardziej zaawan Najbardziej wymagają dedykowany jest Danf aby zaspokoić wymag użytkowników. living design. Produkty te zostały st - dwóch samodzielnyc elektronicznych living i termostatów living co oraz - bezprzewodowego s regulacji Danfoss Link Rodzina produktów Living by Danfoss skła by Danfoss 3 różne termosta w systemie living e - c z a s o p i s m o b r a n ż y i n s t a l a c y j n e j I n s t a l R e p o r t e r l i s t o p a d 5 / 2010 S p i s t r e ś c i R Y N E K C E N Węgiel kamienny kontra drewno ile trzeba za nie zapłacić / 2 A K T U A L N O Ś C I / 3 P O R A D Y Współpraca regulatora pokojowego z pogodowym / 6 Newralgiczne etapy montażu kanałowych zestawów wentylacyjnych / 7 Jak poprawnie montować filtry siatkowe? / 7 A R T Y K U Ł T E C H N I C Z N Y Dyrektywa 2010/31/UE najważniejsze zmiany wraz z komentarzem / 8 Rury PE-RT w ogrzewaniu płaszczyznowym KAN-therm / 13 Wentylacja pożarowa w budynkach wielokondygnacyjnych a zapisy prawne i standardy projektowe / 15 Gadające termostaty, czyli nowy system bezprzewodowej komunikacji / 18 Co branża sądzi o dotacjach na kolektory słoneczne? / 20 bezprzewodowej komunikacji system pierwszy czyli przy grzejnikach z jednego centralnego urządzenia. W systemie termostatami sterowania system pierwszy już jest dostępny rynku Na Link komunikują się bezprzewodowo. Uzyskujemy pełną wygodę Danfoss urządzenie i connect living termostaty Danfoss by living zarządzania ogrzewaniem z jednego miejsca w domu, choć istnieje także możliwość indywidualnej kontroli temperatury bezpośrednio w każdym pomieszczeniu. System ten jest odpowiedzią na wyzwania szybko Gadające termostaty, Efektywność P R O D U K T Y / 23 na to wcześniej nie wpadł... że to takie proste, a nikt się, Wydawałoby życia. stylu się zmieniającego K o n t a k t d o r e d a k c j i : r e d a k c j i n s t a l r e p o r t e r. p l t e l t e l. k o m Redakcja zastrzega sobie prawo skracania i adiustacji materiałów. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za treść ogłoszeń. Spis reklamodawców: Ferro str. 12, KAN str. 14, portale Wentylacja.biz, Klimatyzacja.biz, Chlodnictwo.biz, portal Klimatyzacja.pl str. 11, portal Wentylacja.com.pl str. 17, PROFITOR Kazimierz Charzewski str. 5, Viessmann str. 1 REK L A M A\n2 r y n e k c e n l i s t o p a d ( 5 ) 2 Przykładowe ceny jesień/zima 2010 Węgiel kamienny kontra drewno ile trzeba za nie zapłacić Od redakcji Wielu z nas w swojej codziennej pracy potrzebuje informacji nt. cen mediów i paliw. W pierwszym wydaniu InstalReportera zaprezentowaliśmy Państwu przykładowe ceny za wodę i ścieki, ceny oleju opałowego, gazu ziemnego czy energii elektrycznej. Ceny te od września nie zmieniły się drastycznie, można je więc jako szacunkowe przyjmować do orientacyjnych obliczeń kosztów eksploatacyjnych czy porównań różnych wariantów ogrzewania (dane dostępne także na stronie w zakładce Zmiany cen mediów ). W aktualnym wydaniu przyszła kolej na paliwa stałe. Ze względu jednak na objętość ograniczyliśmy się do drewna i węgla o różnym asortymencie. Prezentujemy Państwu przykładowe ceny za tonę węgla u wybranych dystrybutorów i cenę jaką płacą dystrybutorzy bezpośrednio za węgiel w kopalni dla wariantu transportu drogowego. Kolejne dwie tabele to już zestawienia przykładowych cen drewna opałowego i drewna kominkowego. Warto może jeszcze na koniec, jako ciekawostkę, przytoczyć spostrzeżenie z praktyki mieszkańców dużych miast korzystających z kominków: firmy dostarczające drewno kominkowe transport wliczają w cenę drewna pod warunkiem zamówienia co najmniej 5 mp. Wystarczy więc sąsiad lub dwóch do wspólnego zamówienia i mamy zapewniony opał do okazjonalnego palenia w kominku na dobre kilka miesięcy. Do jednego z kolejnych wydań postaramy się przygotować np. zestawienie cen peletu, zrębków itp. Drewno kominkowe cenniki u przykładowych dystrybutorów DYSTRYBUTOR olcha (Cena brutto zł/mp) brzoza (Cena brutto zł/mp) Drewno opałowe cenniki w niektórych nadleśnictwach Ceny węgla w wybranych kopalniach jesion (Cena brutto zł/mp) GATUNEK buk (Cena brutto zł/mp) dąb (Cena brutto zł/mp) grab (Cena brutto zł/mp) Hosta Drwale DREW-MAR VIP P.U.H Edmar GATUNEK NADLEŚNICTWO iglaste (Cena netto zł/m 3 ) liściaste twarde (Cena netto zł/m 3 ) pozostałe liściaste (Cena netto zł/m 3 ) Barlinek Bierzwnik Międzychód Gniezno Limanowa KOPALNIA SORTYMENT Cena netto, zł/t MURCKI MYSŁOWICE- -WESOŁA WIECZOREK WUJEK STASZIC Orzech 471 Groszek 425 Kostka 575 Orzech I 575 Orzech II 533 Orzech 575 Groszek 483 Kostka 575 Orzech I 575 Orzech II 533 Groszek, Groszek I 483 Groszek II 519 Kostka I, II 575 Orzech I 575 Orzech II 533 Groszek, Groszek I, II 483 Groszek, Groszek I, II 483 Kostka 575 Orzech I 575 Orzech II 533 Groszek 483 Cennik w Kompanii Węglowej SA wariant drogowy SORTYMENT Kęsy, Kostka I, Kostka, Kostka II, Gruby I, Gruby II Orzech I Orzech Orzech II Groszek I, Groszek, Groszek II RESOVER Sp. z o.o. JEDN. Opłata za węgiel u przykładowych dystrybutorów P.W.MAGNUM DYSTRYBUTOR SORTYMENT Orzech (Cena brutto, zł/t) I II Groszek (Cena brutto, zł/t) II KWK Marcel II KWK Jankowice ZG Janina KWK Ziemowit KWK Bobrek KWK Chwałowice KWK Pokój KWK Piekary 730 KWK II Marcel 790 KWK Bogdanka KŁODAWA SA Karbon TOREC sp. z o.o Efekt-bis sp. z o.o CHEMABUD CENY NETTO Grupa I Grupa II Grupa III Bobrek-Centrum Piekary Chwałowice Pokój, Jankowice Bielszowice, Brzeszcze, Marcel Piast, Ziemowit, Knurów-Szczygłowice, Sośnica-Makoszowy, Halemba-Wirek, Bolesław Śmiały, Silesia, Rydułtowy-Anna zł/t zł/t zł/t\n3 a k t u a l n o ś c i l i s t o p a d ( 5 ) 3 Z życia firmy FERRO 1. Wrzesień i październik 2010 roku minęły pod znakiem szkoleń. Ponad 100 instalatorów z całej Polski wzięło udział w cyklu szkoleń z zakresu profesjonalnej obsługi serwisowej. Uczestnicy otrzymali aktualne informacje na temat Grupy FERRO, zwiedzili Laboratorium Zakładowe, zapoznali się z funkcjonowaniem Serwisu 48 h, a także omówili Ustawę Konsumencką i Kodeks Cywilny w odniesieniu do reklamacji. Ponadto program szkoleń obejmował demonstracje napraw wybranych produktów, np. baterii bezdotykowych, baterii wannowych stojących trzy- i czterootworowych, baterii podtynkowych. 2. FERRO zostało odznaczone Medalem Europejskim. 17 listopada 2010 roku odbył się uroczysty finał XXI edycji Medalu Europejskiego dla Wyrobów i Usług. Firma FERRO już po raz trzeci znalazła się w gronie laureatów tego przedsięwzięcia, odbierając wyróżnienie przyznane serii baterii Verde Line. Zgodnie z ideą Medalu, wyróżnione zostały produkty, których jakość odpowiada standardom europejskim. Baterie FERRO oznaczone logo VerdeLine, wyposażone w najnowsze urządzenia oszczędzające wodę i energię charakteryzują się wysoką wydajnością, oszczędnością zużycia wody na poziomie 52%, relatywnie niską ceną w stosunku do jakości i ciekawym wzornictwem. Dofinansowanie z UE dla Centrum Klima Centrum Klima uzyskała 709 tys. zł dotacji unijnej z Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Mazowieckiego na lata Otrzymane środki zostaną przeznaczone na pokrycie połowy kosztów wdrożenia nowoczesnego systemu informatycznego klasy ERP. Całkowita wartość tego projektu wyniesie około 1,43 mln zł. Inwestycję realizuje firma BPSC SA. Wdrożenie nowego rozwiązania technologicznego rozpoczęto w czerwcu 2009 roku. Drugi etap wdrożenia systemu informatycznego planowany jest na przełomie 2010 i 2011 roku. Wdrożenie innowacyjnego rozwiązania informatycznego Impuls 5 firmy BPSC SA pozwala na ujednolicenie rozbudowanego, wewnętrznego systemu informatycznego Centrum Klima. Ponadto, umożliwia efektywniejsze zarządzanie i doskonalenie procesów logistycznych przedsiębiorstwa. System obejmie zarządzanie finansami, personelem, dystrybucją, transportem, produkcją, relacjami z klientami oraz obiegiem dokumentów. Grast & MTB został wyróżniony Medalem Europejskim Przedsięwzięcia wymagające ocen środowiskowych nowa lista obowiązuje od połowy listopada 17 listopada 2010 w Salach Redutowych Teatru Wielkiego Opery Narodowej odbył się uroczysty finał XXI edycji Medalu Europejskiego dla Wyrobów i Usług. Zgodnie z ideą Medalu Europejskiego, w tej edycji wyróżnione zostały usługi, których jakość odpowiada standardom europejskim. Grast & MTB uhonorowano tym razem w zakresie Dystrybucja, doradztwo techniczne branży instalacyjno-sanitarnej. Przedsięwzięcie to odbywa się pod patronatem jednej z najważniejszych dla przedsiębiorców instytucji w Unii Europejskiej Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego. Z ramienia Firmy Grast & MTB wyróżnienie odebrał Dyrektor Handlowy Andrzej Skrzyński. 9 listopada rząd przyjął rozporządzenie dotyczące przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko poinformowało Centrum Informacyjne Rządu. CIR wyjaśnia, że do tej pory cześć takich inwestycji nie była objęta w Polsce obowiązkiem przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko. Nowe, zgodne z unijnym prawem zapisy rozporządzenia usprawnią uzyskiwanie środków unijnych na takie inwestycje. W rozporządzeniu określono przedsięwzięcia mogące zawsze znacząco oddziaływać na środowisko (np. wydobycie ropy naftowej powyżej 500 ton na dobę i gazu powyżej 500 tys. m 3 na dobę) oraz te, które potencjalnie mogą na nie wpływać. Przed realizacją takich inwestycji konieczne będzie uzyskanie decyzji o uwarunkowaniach środowiskowych.\n4 a k t u a l n o ś c i l i s t o p a d ( 5 ) 4 Już dziś pomyśl o studiach podyplomowych z wentylacji pożarowej i ochrony przeciwpożarowej Organizatorzy krajowej KONFERENCJI INSTALACJE WOD-KAN zapraszają do jej współtworzenia W marcu 2011 r. rusza kolejna edycja studium podyplomowego organizowanego przez Politechnikę Warszawską przy jej wsparciu merytorycznym. Studium dotyczy zagadnień wentylacji pożarowej oraz ochrony przeciwpożarowej obiektów budowlanych. W programie studium znajdują się zagadnienia związane z zagrożeniami pożarowymi, podstawami prawnymi, zasadami funkcjonowania, projektowania, wykonanie odbioru i eksploatacji instalacji wentylacji oddymiającej, różnicowania ciśnienia, systemów detekcji oraz stałych urządzeń gaśniczych. W ramach zajęć przewidziane również zostały nowe przedmioty, takie jak: studium projektu, podczas którego analizowane będą przykłady planowania, obliczania i przygotowania do realizacji instalacji wentylacji pożarowej w różnych typach obiektów, laboratorium symulacji komputerowych, umożliwiające zapoznanie się z techniką symulacji CFD oraz wykorzystaniem nowoczesnych aplikacji i nakładek. Zajęcia studium odbywają się w piątki i soboty przez rok (2 semestry) ze średnią częstotliwością 2 zjazdów miesięcznie. Całkowity koszt studium wynosi 5000 zł. Wydział Inżynierii Środowiska Zakład Zaopatrzenia w Wodę i Odprowadzania Ścieków Politechniki Warszawskiej organizuje IV Konferencję Naukowo-Techniczną pt.: Instalacje wodociągowe i kanalizacyjne projektowanie, wykonawstwo, eksploatacja, która odbędzie się w dniach maja 2011 r. w ośrodku konferencyjnym koło Warszawy. Celem konferencji jest prezentacja i ocena krajowych i zagranicznych rozwiązań, osiągnięć i doświadczeń w dziedzinie instalacji wodociągowych i kanalizacyjnych. Zgłoszenia referatów i komunikatów (tytuł wraz ze streszczeniem o objętości ok. ½ strony) można nadsyłać na adres organizatora konferencji do dnia 31 stycznia 2011 r. (z dopiskiem: KONFERENCJA INSTALACJE WOD-KAN ). Przyjęte referaty będą recenzowane i opublikowane w materiałach konferencyjnych oraz w czasopismach naukowo-technicznych objętych systemem punktacji Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Sympozjum Syndrom chorej instalacji Przyczyny problemów i ich rozwiązania Dnia 20 grudnia 2010 roku, w Hotelu Radisson Blu Centrum, na ulicy Grzybowskiej 24 w Warszawie odbędzie się sympozjum techniczne organizowane przez IMI International o tematyce: Syndrom chorej instalacji Przyczyny problemów i ich rozwiązania. Sympozjum daje możliwość pełnego zrozumienia powstawania przyczyn nieprawidłowej pracy instalacji grzewczej, chłodniczej, typowych błędów popełnianych w różnej fazie inwestycyjnej oraz efektywnych rozwiązań technicznych, które gwarantują prawidłową pracę całego systemu. Spotkanie z projektantami z MOHO/CODE w krakowskim salonie KOŁO W krakowskim salonie KOŁO odbyło się spotkanie z czołowymi polskimi projektantami z pracowni MOHO/ CODE. To kolejna inicjatywa producenta wyposażenia łazienek, mająca przybliżyć szerokiej publiczności najnowsze trendy w designie. Goście mogli posłuchać o designie holistycznym, obejrzeć najnowsze serie ceramiki łazienkowej Ovum i Ego by Antonio Citterio, a także zapoznać się z twórczością Sebastiana Szwajczaka, katowickiego fotografa mody. Ze strony pracowni MOHO spotkanie uświetnili Magdalena Lubińska założycielka firmy oraz projektant, Michał Biernacki. Wydarzenie zgromadziło ponad stuosobową publiczność, której zainteresowanie w podobnym stopniu przyciągały refleksje polskich projektantów, jak i nowe propozycje oraz aranżacje łazienkowe KOŁA.\n5 a k t u a l n o ś c i Ekologia.pl uruchomiła internetowy katalog firm ekologicznych Powołanie Krajowej Platformy Technologicznej Energetyki W piątek 19 listopada podpisano Deklarację w sprawie powołania Krajowej Platformy Technologicznej Energetyki. Krajową Platformę Technologicznej Energetyki, obok Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Urzędu Regulacji Energetyki i Agencji Rozwoju Przemysłu tworzą także: Izba Energetyki Przemysłowej i Odbiorców Energii, Krajowa Agencja Poszanowania Energii, Politechnika Łódzka, PGE Operator, a także Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego. Opracowywanie nowych technologii i ich adaptacja do polskiego systemu energetycznego ma być nadrzędnym celem Krajowej Platformy Technologicznej Energetyki. Na działalności KPTE mają zyskać konsumenci energii. Dzięki implementowaniu nowoczesnych rozwiązań ma się poprawić jakość usług świadczonych przez firmy z branży energetycznej m.in. dzięki zastosowaniu technologii informatycznych i telekomunikacyjnych. Więcej: dział Aktualności Ekokatalog.pl został stworzony w odpowiedzi na zapotrzebowanie firm, które szukają skutecznych rozwiązań, by zaistnieć w świadomości konsumentów żyjących ekologicznie. Platforma Ekokatalog.pl umożliwia firmom z branży zakładanie własnych witryn wraz z panelem administracyjnym zapewniającym codzienną modyfikację oferty. Internauci znajdą tu informacje o sklepach czy produktach ekologicznych dzięki wyszukiwarce, która umożliwia także sortowanie wg znaków i certyfikatów ekologicznych. Dodatkowo ciekawą opcją jest weryfikacja ekologiczności firm i produktów za pomocą wyszukiwarki znaków ekologicznych. Zmiana strony internetowej Systemair Na nowej stronie internetowej znajdziemy: e-katalogi w PDF, programy doboru wentylatorów, nagrzewnic, wentylatorów osiowych, central wentylacyjnych, nowości i newsy o szkoleniach, praktyczną wyszukiwarkę oraz zintegrowany ze stroną katalog produktów. Nowa jest również szata graficzna. REK L A M A 5\n6 p o r a d y l i s t o p a d ( 5 ) 6 Współpraca regulatora pokojowego z pogodowym 1 Regulacja pokojowa 2 Regulacja pogodowa Kilka tygodni temu zadzwonił do mnie klient i dopytywał się o pokojowy regulator pogodowy. Wytłumaczyłem mu, że regulator pokojowy i regulator pogodowy to dwa urządzenia działające na zupełnie innej zasadzie. Dwa dni później kolejny klient zadzwonił z tym samym pytaniem. Autor: Piotr Zdanowski Projektant układów elektronicznych EUROSTER 1 2 Regulator pokojowy Zadaniem regulatora pokojowego jest utrzymanie zadanej temperatury w pokoju, a dokładnie w pomieszczeniu, w którym umieszczony jest czujnik temperatury. Regulatory takie z reguły mają funkcje pozwalające zmieniać temperaturę w czasie, na przykład obniżając ją automatycznie w nocy, co redukuje koszty ogrzewania.jak wygląda sprawa utrzymywania stałej temperatury? Regulator pokojowy mierzy panującą wewnątrz temperaturę, a następnie określa różnicę między temperaturą zadaną a zmierzoną. Na podstawie tej różnicy reguluje ilość dostarczanego ciepła. Jest to tak zwana regulacja ze sprzężeniem wstecz.ze sposobu działania regulatora wynika, że najpierw musi zmienić się temperatura wewnątrz, aby zareagował on na zmianę warunków zewnętrznych. Regulator pokojowy nie monitoruje w żaden sposób ilości traconego ciepła. Dopiero gdy wykryje spadek temperatury w pomieszczeniu, może zareagować i dostosować moc grzewczą. Istnieje więc pewien czas, w którym temperatura w pomieszczeniu różni się od zadanej. Czas reakcji jest różny w zależności od typu regulatora. Najszybciej i najdokładniej reagują regulatory typu PID, ale dobranie ich parametrów nie jest proste. Z kolei najprostsze regulatory, typu włącz/wyłącz, gwarantują jedynie, że temperatura pomieszczenia będzie się zawierać w pewnym przedziale, zwanym histerezą. Regulator pogodowy Regulator pogodowy przewiduje ilość potrzebnego ciepła na podstawie temperatury zewnętrznej. Jest to tak zwana regulacja w przód. W odróżnieniu od regulatora pokojowego, nie ma tutaj opóźnienia wynikającego z zasady działania regulatora ilość dostarczanego ciepła jest korygowana jeszcze zanim temperatura pomieszczenia się zmieni. W przypadku regulatora pogodowego nie ma więc mowy o regulacji temperatury wewnątrz pomieszczeń, a jedynie o przewidywaniu i kompensacji strat ciepła pomieszczenia. To, ile ciepła jest dostarczane w zależności od temperatury zewnętrznej, określa wykres zwany krzywą grzewczą. Powinien on możliwie jak najdokładniej oddawać właściwości energetyczne budynku. Wydawać by się mogło, że skoro ilość wypromieniowanej na zewnątrz energii jest proporcjonalna do różnicy temperatury, to krzywa grzewcza powinna być linią prostą. Jednak wraz ze zwiększaniem różnicy temperatury zwiększa się chociażby intensywność wentylacji grawitacyjnej i należy skompensować wynikające z niej straty ciepła. Również zewnętrzny czujnik temperatury, na skutek promieniowania cieplnego pomieszczenia, wskazuje nieco zawyżoną temperaturę, więc wyliczona temperatura obiegu dla temperatury zewnętrznej, np. 15 C, powinna przypadać na wyższą temperaturę zmierzoną, np. 10 C, co powoduje dodatko we zakrzywienie krzywej grzewczej (rys. 3 ). Stopień nachylenia krzywej powinien być taki, żeby przy różnych temperaturach zewnętrznych, temperatura wewnętrzna była w przybliżeniu jednakowa. Większość regulatorów pozwala na wybór zastosowanej krzywej grzewczej. Należy ją dobrać doświadczalnie. Wniosek Regulatory pokojowe reagują jedynie na wahania temperatury wewnątrz pomieszczenia, zaś regulatory pogodowe tylko na temperaturę zewnętrzną. W celu zapewnienia optymalnego komfortu cieplnego minimalnych wahań temperatury w pomieszczeniu wobec zmiennej temperatury zewnętrznej idealnym rozwiązaniem jest połączenie obu typów regulatorów. Regulator pogodowy umieszczony na kotle reguluje produkcję ciepła, kompensując jego straty związane z pogodą. Regulator pokojowy zapewnia możliwość regulacji temperatury w zależności od preferencji użytkownika. Dzięki temu różnica między temperaturą zmierzoną, a nastawioną na regulatorze pokojowym nie waha się mocno i w rezultacie wahania temperatury w pomieszczeniu są najmniejsze. 3\n7 p o r a d y l i s t o p a d ( 5 ) 7 Newralgiczne etapy montażu kanałowych zestawów wentylacyjnych Montaż zestawów wentylacyjnych w zabudowie kanałowej jest bardziej pracochłonny i początkującemu instalatorowi może sprawić więcej trudności niż instalacja typowych, kompaktowych central wentylacyjnych. Dzieje się tak dlatego, że wszystkie elementy zestawu wentylacyjnego, takie jak rekuperator, wentylatory, filtry dostarczane są osobno. Na jakie jednak etapy montażu trzeba zwrócić szczególną uwagę, by nie popełnić błędów? 1. Bardzo ważną rzeczą jest odpowiednie zamontowanie samego rekuperatora. Wymiennik spiralno-przeciwprądowy daje szerokie możliwości instalacji: może pracować zarówno w pozycji stojącej, jak i leżącej pod kątem minimum 15 w celu zapewnienia odpływu skroplin. Rozwiązaniem często stosowanym przez instalatorów jest zawieszenie rekuperatora na ścianie w pozycji pionowej lub poziomej bądź podwieszenie pod sufitem. Autor: Marcin Ostrowski Menedżer Produktu Działu Wentylacji BARTOSZ Zgodnie z prawami fizyki przekazywanie ciepła, a tym samym schładzanie powietrza wywiewanego (zimą) lub nawiewanego (latem) powoduje wykroplenie pary wodnej w wymienniku. Dlatego w dolnej części każdego rekuperatora znajduje się odwodnienie, które trzeba zasyfonować i podłączyć najlepiej do kanalizacji lub kratki ściekowej. Nieprawidłowe wykonanie odprowadzenia skroplin z rekuperatora może skutkować ich gromadzeniem w kanałach wentylacyjnych, co po pewnym czasie uwidoczni się w postaci zacieków na ścianach. 2. Wentylatory należy montować w kanale instalacji najlepiej na ssaniu, tj. wentylator nawiewny na kanale nawiewnym za rekuperatorem, a wentylator wyciągowy na kanale do wyrzutni. Najprostszym, choć niestety wcale nierzadkim błędem wykonawców popełnianym podczas kanałowego montażu zestawu wentylacyjnego jest odwrotne zamontowanie wentylatorów, które uniemożliwia poprawną pracę całej instalacji (zamiast nawiewu mamy wyciąg, a zamiast wyciągu nawiew). 3. Ze strony inwestorów pada czasem pytanie o zasadność stosowania dwóch filtrów: dla powietrza świeżego oraz zużytego. Otóż zużyte powietrze wyprowadzane z pomieszczeń może być równie albo nawet bardziej zanieczyszczone niż to nawiewane z zewnątrz. Z tego względu montuje się dwa filtry, oba przed rekuperatorem, aby zabezpieczyć go przed zabrudzeniem. 4. Istotnym elementem zestawów wentylacyjnych jest tzw. by-pass. Rekuperatory o mniejszej wydajności (do 1500 m 3 / h) wyposażone są w jeden by-pass: zintegrowany (wbudowany) lub instalacyjny. W przypadku by-passu wbudowanego, rekuperator ma dwa dodatkowe króćce, które należy połączyć kanałem z przepustnicą. By-pass instalacyjny składa się z przepustnicy i dwóch trójników, które muszą być zamontowane w kanale i połączone kanałem. Z reguły by-pass instaluje się na powietrzu świeżym. W przypadku większych zestawów (powyżej 1500 m 3 /h) z uwagi na większe ciśnienia muszą być montowane dwa by-passy, jeden na powietrzu świeżym, drugi na zużytym. Zazwyczaj są to by-passy instalacyjne. Kanałowa instalacja zestawu wentylacyjnego ma też swoje niewątpliwe zalety: pozwala na elastyczne rozmieszczenie elementów, dostosowane do układu pomieszczenia (montaż kompaktowych central mogą komplikować skosy czy belki stropowe na poddaszach), ułatwia dostęp do poszczególnych elementów zestawu podczas eksploatacji i serwisu, a w razie awarii umożliwia wymianę tylko uszkodzonego elementu, bez konieczności demontowania całego urządzenia, w momencie zakupu urządzenia umożliwia indywidualny dobór elementów, który jest bardzo ważny dla uzyskania pożądanych efektów. Dzięki temu można również łatwo doposażyć zestaw w elementy do ewentualnej obróbki powietrza tj.: dogrzewania, chłodzenia. Jak poprawnie montować filtry siatkowe? Z a Czytelnika Po lekturze drugiego numeru InstalReportera, chciałbym poruszyć temat właściwego montażu filtrów siatkowych. W mojej praktyce instalacyjnej spotykam się czasami z filtrami zamontowanymi pionowo na przewodach wodnych na podejściu do kotłów. Filtry te mają wtedy najczęściej wkładkę filtracyjną skierowaną ku górze. W takich przypadkach zgadza się jedynie kierunek przepływu wody, lecz filtry nie spełniają swojego jednego z podstawowych zadań, czyli nie umożliwiają usunięcia zanieczyszczeń. W momencie czyszczenia filtra pojawi się ryzyko spłynięcia zgromadzonych brudów w dół i zatkania instalacji. Podczas wykonywania podłączeń kotła warto tak poprowadzić instalację, aby wygospodarować dostatecznie dużo miejsca na ułożenie odcinków poziomych i tam właśnie zamontować filtry siatkowe. Zdjęcie pokazuje jak powinien być poprawnie zamontowany filtr siatkowy Autor: Roman Gomółka Vaillant Partner Serwis\n8 8 Tomasz Żuchowski Dyrektywa 2010/31/UE najważniejsze zmiany wraz z komentarzem 19 maja 2010 roku została przyjęta przez Parlament i Radę Unii Europejskiej nowa wersja przekształconej Dyrektywy 2002/ 91/ WE z dnia 16 grudnia 2002 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków. Głównym jej celem jest długotrwały proces realizowany przez poszczególne kraje członkowskie prowadzący do poprawy charakterystyki energetycznej budynków, a tym samym całego sektora budownictwa. Przepisy przekształconej Dyrektywy wyznaczają kierunki zmian w zakresie wprowadzanych rozwiązań w zakresie promowania budownictwa niskoenergetycznego z jednoczesnym uwzględnieniem poziomu optymalnego pod względem kosztów oraz stymulują politykę przyszłości, której głównym celem będzie ograniczenie zużycia energii w budynkach. Z uwagi na fakt, iż zużycie energii w budynkach sięga poziomu 40% (ogrzewanie, chłodzenie i przygotowanie ciepłej wody użytkowej) i stanowi jednocześnie najwyższy wskaźnik spośród głównych sektorów gospodarki, zostały wprowadzone dodatkowe regulacje prowadzące do systematycznego i przemyślanego inwestowania w poprawę charakterystyki energetycznej budynków odzwierciedlającego sukcesywne zmniejszanie zapotrzebowania na energię w tym sektorze. Ostatnie lata pokazują, iż źródła energii nieodnawialnych są na skraju eksploatacji, a obserwowany w ostatnich kilku latach sukcesywny wzrost cen paliw jest tego wystarczającym dowodem. Ponadto warto mieć na uwadze fakt, że dalszy wzrost zużycia paliw kopalnych jest ze względów ekologicznych i ekonomicznych wręcz destrukcyjny dla przyszłego rozwoju. Ta i inne kwestie stanowią podwalinę do obligatoryjnego wprowadzania REK L A M A Najważniejsze zmiany w nowej Dyrektywie 2010/31/UE do wprowadzenia w przepisach polskich 1. Wprowadzenie definicji budynku o niemal zerowym zużyciu energii, budynku poddanego ważniejszej renowacji oraz poziomu optymalnego pod względem kosztów uwzględniającego najniższy koszt uzyskany w trakcie szacunkowego ekonomicznego cyklu życia budynku 2. Określenie minimalnych wymagań dotyczących charakterystyki energetycznej budynków oraz elementów wchodzących w ich skład, takich jak: przegrody zewnętrzne, okna, drzwi, itp., w odniesieniu do budynków nie tylko nowych, ale również istniejących poddawanych ważniejszej renowacji. 3. Zmiana istniejącej metodologii lub opracowanie nowej metodyki sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej budynków uwzględniającej wytyczne zawarte w załączniku I. 4. Wprowadzenie obowiązku ujmowania i uwzględniania w nowo projektowanych budynkach energii ze źródeł odnawialnych. 5. Ustanowienie nowych wymagań odnoszących się do instalacji technicznych w budynkach zarówno nowych, jak i poddawanych modernizacji. 6. Zaostrzenie przepisów dla budynków nowych, aby od 1 stycznia 2021 r. były praktycznie zeroenergetycznymi (budynki użyteczności publicznej od 1 stycznia 2019 r.). 7. Wprowadzenie zmian w zakresie świadectw charakterystyki energetycznej budynków (wymóg minimalnego zużycia metoda porównawcza oraz rekomendacje efektywne ekonomicznie). 8. Wprowadzenie obowiązku sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej w przypadku sprzedaży i najmu budynku/mieszkania zarówno na rynku pierwotnym jak i wtórnym. 9. Wprowadzenie obowiązku sporządzenia świadectw charakterystyki energetycznej oraz ich publicznego zamieszczania dla określonej grupy budynków tzn. użytkowanych przez dużą ilość osób o pow. 500 m 2 docelowo 250m r.) 10. Wprowadzenie systemu regularnych i niezależnych kontroli świadectw oraz kontroli z przeprowadzonych przeglądów systemów ogrzewania i klimatyzacji.\n9 9 przepisów majacych na celu jak najszybsze stworzenie regulacji umożliwiajacych w najbliższej przyszłości ograniczenie zużycia energii oraz popularyzację optymalnego wykorzystania pokładów energii ze źródeł odnawialnych również w kontekście wypełnienia zobowiązań UE, w ramach pakietu Działania związane z poprawą efektywności zużycia energii umożliwiają wykorzystanie potencjalnych nadwyżek uzyskanych z jej oszczędności, jak również niezliczonych pokładów energii ubocznej w postaci np. ciepła odpadowego, które przyczyniają się do zmniejszenia zużycia energii pierwotnej, emisji CO 2 i innych gazów cieplarnianych zapobiegając tym samym niekorzystnym i niebezpiecznym zmianom klimatycznym. Warto w tym miejscu dodać, iż pomimo prezentowanego środowiska w tym zakresie przez różne środowiska i osoby, trudno jednoznacznie określić wagę tych zmian. Nie sposób w tym miejscu pominąć Dyrektywę 2006/32/WE Parlamentu Europejskiego i Rady Europy z dnia 5 kwietnia 2006 r., w sprawie efektywności wykorzystania energii i usług energetycznych, która swoje odbicie znajduje w przepisach polskich w projekcie ustawy o efektywności energetycznej przyjętego w ostatnim czasie przez Radę Ministrów. Jednym z kluczowych zadań mających na względzie kształtowanie polityki jutra przez poszczególne kraje wspólnoty jest realizacja wytycznych Recastu Dyrektywy 2002/91 związana z potrzebą zdefiniowania budynku o niemal zerowym zużyciu energii (ang. nearly zero-energy building), który (wg EPBD) oznacza budynek o bardzo wysokiej charakterystyce energetycznej cechujący się niskim zużyciem energii, która powinna pochodzić w znacznym stopniu z energii ze źródeł odnawialnych, wytwarzanej na miejscu lub w pobliżu. Każde państwo członkowskie zostało w ramach przekształconej Dyrektywy zobligowane do wprowadzenia odpowiednich regulacji prawnych, aby od 1 stycznia 2019 r. wszystkie nowe budynki będące własnością lub zajmowane przez sektor publiczny były budynkami o niemal zerowym zużyciu energii, a do dnia 31 grudnia 2020 r. wszystkie pozostałe nowe budynki. Komentarz Każdy kraj UE na podstawie zgromadzonych danych i przeprowadzonych szczegółowych analiz jest zobligowany do określenia wartości granicznej wyrażonej w kwh/m 2 /rok, uwzględniającej min. powyższe czynniki. Na dzień dzisiejszy trudno jest jednoznacznie określić, jaka wartość wskaźnika zapotrzebowania na energię pierwotną i końcową będzie go charakteryzowała, gdyż w naszym kraju nie mamy praktycznie żadnych doświadczeń w tym zakresie, a przepisy prawa tego rodzaju definicji nie regulują (Dyrektywa 2010/31/UE nie podaje jednoznacznych liczbowych kryteriów, które pozwoliłyby zaklasyfikować budynek jako o niemal zerowym zużyciu energii ). Bardziej szczegółową definicję odnoszącą się do warunków krajowych i uwzględniającą możliwości oraz potencjał w tym zakresie państwa członkowskie powinny opracować we własnym zakresie. Obecnie zgodnie z obowiązującymi przepisami projektujemy i budujemy budynki o zapotrzebowaniu na energię pierwotną rzędu KWh/m 2 /rok. Natomiast budynek o zapotrzebowaniu na energie bliską zeru powinien charakteryzować się dużo niższym zapotrzebowaniem na EP. Dlatego też, ważne jest podejmowanie działań szkoleniowych i tworzenie programów pilotażowych doszkalających współczesną i kształcących przyszłą kadrę, która będzie pilotowała działania zmierzające do wypracowania standardu budynku niskoenergetycznego, a następnie projektowała budynki być może nawet zeroenergetyczne. Wdrożenie przedmiotowych innowacji to nie tylko przepisy techniczne, ale również czynnik mentalny, gdyż budynki zeroenergetyczne to również aspekt świadomości, zmiany sposobu myślenia i działania. Państwa członkowskie zostały zobligowane do podjęcia niezbędnych środków celem zapewnienia spełnienia minimalnych wymagań w zakresie charakterystyki energetycznej budynków lub ich elementów oraz osiągnięcia poziomów optymalnych ekonomicznie; obliczonych zgodnie z metodologią porównawczą, którą opracuje do dnia 30 czerwca 2011 r. Komisja Europejska. Według EPBD poziom optymalny pod względem kosztów oznacza optymalny poziom charakterystyki energetycznej charakteryzujący się najlepszym wynikiem ekonomicznym uzyskanym w trakcie szacunkowego ekonomicznego cyklu życia budynku lub jego elementu. Ustalenie optymalnych wymagań może być zróżnicowane dla budynków nowych i istniejących. Ponadto z tego rodzaju wymagań zwolniono budynki zabytkowe, używane jako miejsca kultu i do działalności religijnej, użytkowane czasowo (max. 2 lata), niemieszkalne o niskim zapotrzebowaniu na energię, używane do produkcji rolnej, mieszkalne użytkowane (max. 4 m-c w roku) lub zużywające 25% prognozowanego rocznego zużycia energii, wolnostojące o całkowitej powierzchni użytkowej mniejszej niż 50 m 2. Komentarz Przygotowanie i opracowanie tego rodzaju definicji przyczyni się do lepszego poznania struktury życia budynku, w odniesieniu do kosztów budowy i eksploatacji, przy założeniu pewnych stałych wartości odniesienia (cykl życia budynku), gdzie czynnikiem wiodącym, oprócz dotychczas branych pod uwagę, będzie czynnik optymalnego efektu ekonomicznego i energetycznego jednocześnie. Każde Państwo ma pełną swobodę w tym względzie i w zależności od wybranego rodzaju podejścia może kształtować i ustalać swoje wymagania, biorąc pod uwagę interes konkretnej jednostki (właściciela) lub interes wspólnotowy, tzn. makroekonomiczny. Warto też wspomnieć, iż charakterystykę energetyczną oblicza się zgodnie\n10 10 z metodologią, której ramy określono w załączniku do Dyrektywy w związku z czym w najbliższej przyszłości przepisy dotychczas funkcjonującej metodologii będą musiały być dostosowane do aktualnych wytycznych w tym zakresie. Zmiany te będą głównie dotyczyły nowelizacji warunków technicznych, które określają minimalne wartości graniczne dla poszczególnych grup i kategorii budynków nowych (np. okna, drzwi, przegrody zewnętrzne, itp.) oraz budynków istniejących poddawanych ważniejszej renowacji (gdzie renowacji podlega ponad 25% przegród zewnętrznych) przy czym przepisy te będą musiały być poddane analizie i aktualizacji, co 5 lat. Określenie wprowadzonych zmian ma być na poziomie nie przekraczającym 15% w odniesieniu do zawartych wymogów minimalnych określonych w metodologii porównawczej w przeciwnym razie państwo członkowskie będzie musiało przedstawić Komisji szczegółowe uzasadnienie zaistniałej sytuacji. Pocieszającym jest fakt, iż wybór konkretnego podejścia nie wpłynie negatywnie na właścicieli, inwestorów i pojedynczych mieszkańców, gdyż czynnikiem decydującym w każdym z przytoczonych przykładów będzie dodatnia stopa zwrotu, gwarantującą, iż zainwestowany kapitał w budowę po prostu się opłaca, przy jednoczesnym zapewnieniu optymalnego poziomu poprawy efektywności energetycznej. Nowe regulacje i nowe wymogi przyczynią się do wprowadzania do użytku coraz lepszych materiałów o lepszych parametrach ciepłochronnych spełniających jednocześnie wymóg optymalny kosztowo. Przyjęcie metodologii obliczania charakterystyki energetycznej budynków. Państwa członkowskie stosują metodologię obliczania charakterystyki energetycznej budynków zgodnie z wspólnymi ramami ogólnymi podanymi w załączniku I. Metodologia ta jest przyjmowana na poziomie krajowym lub regionalnym (wg EPBD). Ponadto metodologia obliczania charakterystyki energetycznej budynków powinna uwzględniać normy europejskie oraz być zgodna z odpowiednim prawodawstwem Unii, w tym z Dyrektywą 2009/28/WE 1. Komentarz W związku z nowymi wytycznymi nieunikniona jest nowelizacja metodologii, czy może właściwiej: metodyki 2 obliczania charakterystyki energetycznej budynków. Wydaje się, że nie do końca użyte określenie pasuje do rozporządzenia 3, które zawiera tylko ujednolicony sposób obliczeń określonych wielkości fizycznych. Zatem zasadnym, jest aby przy nowelizacji przepisów użyć odpowiedniego określenia, np. metodyka. Od momentu wdrożenia Dyrektywy 2002/ 91/WE funkcjonują w poszczególnych krajach członkowskich różne metodologie obliczania charakterystyki energetycznej budynków. Warto przypomnieć, że każde państwo miało i ma pełną swobodę w konstruowaniu przepisów metodologii (od podejścia i zakresu począwszy, a na zawartości skończywszy). Opracowanie nowej metodyki, która oprócz charakterystyki cieplnej budynku będzie obejmowała tak istotne czynniki jak: rodzaj stosowanych instalacji grzewczych i klimatyzacyjnych, stosowanie energii ze źródeł odnawialnych, elementy pasywnego ogrzewania i chłodzenia, zacienienie, jakość powietrza wewnątrz budynku, odpowiednie światło naturalne oraz projekt budynku, wiąże się z szeregiem zmian w odniesieniu do metodologii istniejącej. Istotne znaczenie ma również zmiana podejścia w sposobie obliczenia charakterystyki energetycznej stosowanej dotychczas i ma obejmować nie tylko sezon grzewczy, ale cykl całoroczny. Zapewne wielu z nas zadaje sobie pytanie, czy nie można by było opracować jednej wspólnej metodologii dla wszystkich krajów członkowskich, skoro i tak bazujemy na większości wspólnych przepisów, zwłaszcza norm EPBD CEN (European Committee for Standardization). Otóż sprawa nie jest tak prosta jakby się nam zdawa- 1 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego I Rady 2009/28/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych zmieniająca i w następstwie uchylająca Dyrektywy 2001/77/WE oraz 2003/30/WE. 2 Wg PWN (wyd. z 1998 r.) metodologia to nauka o metodach działalności naukowej i stosowanych procedurach badawczych; także nauka o elementach i strukturze systemów naukowych. 3 Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 6 listopada 2008 r. w sprawie metodologii obliczania charakterystyki energetycznej budynku i lokalu mieszkalnego lub części budynku stanowiącej samodzielna całość techniczno użytkową oraz sposobu sporządzania i wzorów świadectw ich charakterystyki energetycznej (Dz. U. Nr. 201, poz. 1240). ło, z uwagi na fakt występowania rozbieżności w definiowaniu w poszczególnych krajach różnych parametrów, które mają decydujący wpływ na zawartość merytoryczną świadectwa, a tym samym wynik końcowy. Przy zmianie przepisów warto również zastanowić się nad powrotem do klas energetycznych. Klasy jakości energetycznej dotyczą od dłuższego czasu całego szeregu wyrobów, które z uwagi na określone właściwości energetyczne są odpowiednio selekcjonowane, zgodnie z przyjętym i przyporządkowanym kluczem przynależności. Ponadto są zrozumiałe dla przeciętnego Kowalskiego oraz dodatkowo mobilizują producentów do poprawiania swoich produktów. Ponadto przepisy Dyrektywy 2010/ 31/UE nakładają na kraje członkowskie wprowadzenie obowiązku sporządzania świadectw charakterystyki energetycznej w przypadku sprzedaży i najmu budynku/mieszkania oraz wprowadzenie zmian w zakresie świadectw charakterystyki energetycznej budynków, które powinny zawierać uzasadnione zalecenia dotyczące optymalnej pod względem kosztów lub opłacalnej ekonomicznie poprawy charakterystyki energetycznej budynku/lokalu lub części budynku stanowiącej samodzielną całość techniczno-użytkową. Kluczowym aspektem jest wprowadzenie obowiązkowej certyfikacji budynków, w których całkowita powierzchnia użytkowa powyżej 500 m 2 jest zajmowana przez władze publi-\n11 11 czne i które są często odwiedzane przez ludność, m.in. szkoły, szpitale, urzędy, hotele, centra handlowe, sklepy, kina, teatry, domy kultury, itp. Po pięciu latach od wejścia w życie przepisów przedmiotowej Dyrektywy ww. obowiązkowi mają być poddane budynki o powierzchni od 250 m 2. W praktyce oznacza to potrzebę sporządzenia kilkudziesięciu tysięcy świadectw charakterystyki energetycznej budynków, co wiąże się z ogromnymi kosztami, jakie będą musiały być wygenerowane w głównej mierze z budżetu Państwa. Państwa członkowskie wymagają, aby przy okazji wystawienia na sprzedaż lub wynajem budynków, lokali etc., podawano w reklamach, ogłoszeniach prasowych, radiowych, internetowych, telewizyjnych, liczbowy wskaźnik charakterystyki energetycznej zawarty w świadectwie charakterystyki energetycznej. Ważnym aspektem, który znalazł odzwierciedlenie w znowelizowanej Dyrektywie jest szczególne odniesienie konkretnych zapisów do budynków istniejących. Wprowadzono obowiązek ustanowienia minimalnych wymagań nie tylko do budynków nowych, ale również poddawanych modernizacji. Komentarz Dotychczas wszelkie zaostrzone wymagania były ukierunkowane na budynki nowo projektowane, co skutkowało i skutkuje po dzień dzisiejszy brakiem formalnych regulacji w przedmiotowym zakresie, np. w wykonaniu ocieplenia czy też w wymianie systemu ogrzewania. W wielu aspektach prowadzone są według własnego widzimisię bez konieczności zapewnienia określonych wartości minimalnych. Dlatego też wprowadzenie tego rodzaju regulacji spowoduje, iż proces modernizacji budynku czy też szeroko pojmowanej termomodernizacji, zostanie po wprowadzeniu wytycznych Dyrektywy w logiczny sposób zestandaryzowany i uporządkowany. Warto dodać, że podstawową grupą budynków, która obecnie wpływa na zużycie energii w tym sektorze są budynki istniejące. Wskaźnik nowo wybudowanych budynków stanowi tylko 1% wśród ogólnej liczby budynków w naszym kraju oraz większości krajów członkowskich. Z uwagi na duży potencjał drzemiący w grupie budynków istniejących zasadnym jest, aby spełniały one wspólne z nowymi budynkami kryterium poziomu minimalnego. Ponadto warto dodać, że tego rodzaju działania przy sprawnym instrumencie wsparcia finansowego państwa, mogą przyczynić się do uzyskania oszczędności na poziomie 2 3% rocznie. Kraje członkowskie zostały zobligowane do ustalenia wymagań systemowych (dla nowych, wymienianych i modernizowanych systemów) w zakresie ogrzewania, ciepłej wody użytkowej, klimatyzacji i wentylacji mechanicznej oraz ich kombinacji. Komentarz Jak powszechnie wiadomo, każdy system techniczny, np. ogrzewczy, przygotowania i rozprowadzenia c.w.u. chłodzenia i wentylacji, składa się z poszczególnych urządzeń i elementów wchodzących w jego skład. Każde z tych urządzeń posiada odpowiednią charakterystykę energetyczną etykietę informującą o jego parametrach sprawnościowo-energetycznych. Dlatego też ważne jest, aby dokonywać odpowiedniego doboru tych urządzeń pod względem parametrów, wydajności jednostkowej, sprawności, kompatybilności pracy itp. w odniesieniu do projektowanego systemu, aby mógł spełnić minimalny poziom ustalonej sprawności (np. 85%) dla danej kategorii budynku. Wprowadzenie tego rodzaju regulacji pozwoli na wyeliminowanie wielu błędów, które powstają na etapie nieprawidłowego doboru urządzeń i elementów ujętych w określonym systemie technicznym, co wpłynie dodatnio na ogólną sprawność systemu, która ma ogromne znaczenie dla charakterystyki energetycznej całego budynku. Ponadto będzie obligowało projektanta do odpowiedniego i zasadnego doboru poszczególnych urządzeń współtworzących dany system techniczny, celem spełnienia wymogu minimalnego określonego dla całego systemu. Wprowadzenie tego rodzaju regulacji wiąże się zapewne z potrzebą opracowania uproszczonego sposobu obliczania sprawności systemowych uwzględniających poszczególne urządzenia techniczne w niedalekiej przyszłości. Kluczowym rozwiązaniem w tym aspekcie wydaje się coraz częściej powszechne stosowanie norm CEN, które prowadziłyby do ujednolicenia standardów we wszystkich krajach członkowskich. Państwa członkowskie mają obowiązek zapewnić niezależny system kontroli świadectw charakterystyki energetycznej budynków oraz system przeprowadzania kontroli, a na ich podstawie sprawozdań z przeglądów systemów ogrzewania i klimatyzacji. Ponadto powinny wprowadzić obowiązek udostępnienia świadectwa charakterystyki energetycznej oraz sprawozdania z ww. przeglądów właściwym władzom lub organom na ich wniosek. Komentarz W związku z tym, iż system certyfikacji energetycznej budynków funkcjonuje niezależnie w poszczególnych krajach członkowskich posiadających w tej materii różnorodny bagaż doświadczeń i regulacji, zdecydowano, aby wprowadzić system niezależnych kontroli, którego głównym zadaniem będzie koordynacja zawartości świadectw ze stanem rzeczywistym. Głównym celem wprowadzenia systemu kontroli świadectw jest wyeliminowanie wszystkich błędów i nierzetelności wykonania poprzez przeprowadzenie szczegółowej i rzeczowej weryfikacji przez upoważnione podmioty. Dzięki uzyskanym informacjom, każdy kraj członkowski będzie miał możliwość uzyskania wiarygodnych informacji w jakim zakresie świadectwa charakterystyki energetycznej były fikcyjnym dokumentem, a w jakim stanowiły zgodność z prawdą i określały faktyczny poziom zapotrzebowania na energię w budynkach. Wprowadzenie tego rodzaju kontroli bę-\n12 12 dzie zapewne działało mobilizująco na te osoby, które tego rodzaju świadectwa energetyczne sporządzają, studziło zapędy tych wszystkich, którzy z różnych przyczyn wyniki końcowe odpowiednio zaniżają z uwagi na możliwość utraty uprawnień. System ten pozwoli również ukształtować sytuację na rynku poprzez obiektywną weryfikację osób, które zajmują się tego rodzaju pracą, poprzez wykluczenie osób niekompetentnych i nierzetelnych, gdy okaże się, że wykonane przez nie dokumenty są niezgodne ze stanem rzeczywistym. Zapewne sytuacja ta wpłynie pośrednio na ukształtowanie się nowego poziomu cen za konkretne świadectwo, oraz przyczyni się do regularnego podnoszenia kwalifikacji przez osoby certyfikujące. Mam nadzieję, iż nacisk, jaki wywiera niniejsza Dyrektywa na państwa członkowskie celem wytworzenia instrumentów formalno-prawnych skutkujących niejako wymuszoną efektywnością energetyczną, przyczyni się do zwiększenia świadomości poszczególnych obywateli w tym zakresie oraz udowodni, że budowanie energooszczędne jest opłacalne i warto oprócz wyglądu zewnętrznego mieszkać również w zdrowych i ekonomicznych budynkach, których budowa niekoniecznie musi być droga. Podsumowując warto dodać, że na podstawie zmian, jakie nakłada Recast Dyrektywy na państwa członkowskie zostaną poddane nowelizacjom następujące dokumenty prawne: Ustawa Prawo budowlane, jako dokument nadrzędny implementujący wytyczne zawarte w Dyrektywie oraz przepisy techniczno-wykonawcze, tj. warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, zakres i forma projektu budowlanego, metodologia sporządzania charakterystyki energetycznej budynków, książka obiektu budowlanego (opracowanie wzorów protokołów kontroli systemów ogrzewania i klimatyzacji). Ponadto istotną i odrębną kwestią jest opracowanie niezależnego systemu kontroli świadectw charakterystyki energetycznej budynków. Mam nadzieję, że wprowadzenie ww. regulacji przyczyni się do uporządkowania zarówno rynku świadectw jak również w znacznym stopniu przyczyni do poprawy charakterystyki energetycznej budynków zarówno nowych jak i podlegających przebudowie oraz będzie stymulatorem dla wielu specjalistów (głównie projektantów) do ciągłego dokształcania się w zakresie fizyki budowli, ochrony cieplnej budynków i zasad racjonalnego budownictwa niskoenergetycznego. L I T E R A T U R A : Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/31/ UE z dnia 19 maja 2010 r. w sprawie charakterystyki energetycznej budynków. Autor: Tomasz Żuchowski Specjalista z zakresu EPBD; członek PKN w zakresie ochrony cieplnej budynków oraz kilku stowarzyszeń i organizacji naukowo-technicznych, takich jak: SAPE Polska, ZAE, SKB, PTES ISES, PZITB; doktorant PW z zakresu efektywności energetycznej budynków. REK L A M A PROMOCJA TERMOSTATYCZNA MIESZAJĄCA GRUPA POMPOWA DO OGRZEWANIA PODŁOGOWEGO SZAFKA GRATIS! szczegóły promocji na FERRO S. A. ul. Przemysłowa 7, Skawina, tel.:\n13 aa rr tt yy kk uu ł ł tt e c h n ii c z n y l i sl it so t po ap ad d ( 5 ) 1 13 Piotr Bertram Piotr Bertram Rury PE-RT w ogrzewaniu płaszczyznowym KAN-therm płaszczyznowym KAN-therm Systemy wodnego, niskotemperaturowego ogrzewania Systemy wodnego, niskotemperaturowego ogrzewania płaszczyznowego, wykorzystujące jako źródło ciepła powierzchnie posadzek lub ścian, zdobywają coraz większą popularność. Poszukiwanie komfortu oraz wzrost cen cen energii mobilizują użytkowników do do stosowania instalacji i urządzeń i nowoczesnych, energooszczędnych, wytwarzanych i eksploatowanych i w zgodzie w z wymogami ochrony środowiska.ogrzewanie płaszczyznowe Ogrzewanie KAN- therm płaszczyznowe oferuje rozwiązania KAN-therm zaawansowane oferuje rozwiązania techniczne i nieustannie rozwijane. zaawansowane techniczne i nieustannie rozwijane. Program KAN Quick Floor do kalkulacji ogrzewania podłogowego Program KAN Quick Floor do kalkulacji ogrzewania podłogowego Systemy mocowania rur KAN-therm Systemy mocowania rur KAN-therm Elementy systemu KANtherm KAN-therm System KAN-therm jest kompletny, tzn. zawiera System wszystkie KANtherm elementy jest kompletny, (rury grzewcze, tzn. zawiera wszystkie rozdzielacze, elementy szafki, (rury automatykę grzew- izolacje, i cze, armaturę izolacje, przyłączeniową) rozdzielacze, szafki, niezbędne automatykę i armaturę Oferuje przyłączeniową) paletę rozwiązań niezbędne moco- do montażu. wania do montażu. rur i konstrukcji Oferuje paletę izolacji rozwiązań (systemy Tackercowania Profil, rur Rail i konstrukcji oraz TBS), izolacji umożliwiających (syste- mo- w my dowolny Tacker, sposób Profil, Rail zabudowę oraz TBS), ogrzewanycwiających podłóg w i dowolny ścian. Dzięki sposób tej różnorodno- zabudowę umożliści ogrzewanych można wykonać podłóg ogrzewanie i ścian. Dzięki podłogowe tej różnorodności mokrą można (rury wykonać zalewane ogrzewanie są jastry- metodą chem) podłogowe lub w metodą zabudowie mokrą suchej (rury (z zalewane są jastrychem) lub na lub legarach). w zabudowie Na bazie suchej rur o podłogą pływającą średnicy (z podłogą 12 pływającą i 14 mm możliwy lub na jest legarach). też montaż kompletnego Na bazie rur o ogrzewania średnicy 12 ściennego. i 14 mm możliwy dyspozycji jest też montaż nie tylko kompletnego projektantów, ogrzewa- ale i Do inwestorów nia ściennego.do i wykonawców dyspozycji jest nie narzędzie tylko pro- do szybkiej jektantów, kalkulacji ale i inwestorów i doboru wszystkich i wykonawców elementów jest narzędzie ogrzewania do szybkiej podłogowego kalkulacji KANtherboru wszystkich program elementów KAN Quick Floor, ogrzewania dostęp- i dony podłogowego on-line na stronie KANtherm internetowej program firmy. KAN Quick Floor, dostępny online na stronie internetowej firmy. Charakterystyka rur grzewczych PE-RT Rury Charakterystyka grzewcze, najistotniejszy rur grzewczych składnik każdego PE-RT wodnego ogrzewania płaszczyznowego, decydują o skuteczności przekazywania ciepła, Rury grzewcze, a od ich jakości najistotniejszy zależy praca składnik instalacji każdego (należy wodnego pamiętać, ogrzewania że są to elementy płaszczyznowego, trwały sposób decydują umieszczone o skuteczności w konstruk- prze- w cjach kazywania budowlanych). ciepła, a od Nowe ich rury jakości Blue zależy praca instalacji są z polietylenu (należy pamiętać, o podwyższo- że są Floor wytwarzane nej to elementy odporności w na trwały wysokie sposób temperatury umieszczone typ w konstrukcjach II (Dowlex 2388). budowlanych). Rury te, przezna- PE- RT Nowe czone rury Blue dla niskotemperaturowych Floor wytwarzane są z ogrzewań polietylenu o podwyższonej (klasa odporności 4/6 barów, na Tmax wyso- płaszczyznowych 70oC), ką temperaturę mają skuteczną PERT typ powłokę II (Dowlex EVOH 2388). zabezpieczającą Rury te, przeznaczone przed przenikaniem dla niskotemperaturowych ogrzewań niepożądanego płaszczyznowych tlenu. Produko- (klasa do wody grzewczej wane 4/6 barów, są w zakładach Tmax 70 C), w Białymstoku mają skuteczną na linii powłokę EVOH KAN. zabezpieczającą Mogą się wykazać przed prze- trwa- produkcyjnej łością nikaniem przekraczającą do wody grzewczej 50 lat. niepożądanego tlenu. pozwala Produkowane uzyskać długoterminową są w zakładach PE-RT wytrzymałość w Białymstoku (stabilność na linii produkcyjnej cieplną i ciśnieniową) Mogą się przy wykazać wysokiej trwałością temperaturze przekraczają- bez po- KAN. trzeby cą 50 lat. sieciowania PERT pozwala struktury uzyskać polietylenu. długoterminową ta decyduje wytrzymałość o trwałości (stabilność przewodów. cieplną Cecha W i ciśnieniową) zakresie typowej przy wysokiej temperatury temperaturze pracy dla ogrzewań bez potrzeby podłogowych, sieciowania czyli struktury do 60oC, polietylenu. Cecha ta okres decyduje eksploatacji o trwałości rur PE-RT prze- prognozowany sięga wodów. nawet W zakresie 100 lat. Przeprowadzone typowej temperatury badania pracy próbek dla ogrzewań rur pochodzących podłogowych, z pracującej czyli do\n14 14 Rury grzewcze PE-RT KAN-therm Blue Floor materiałów. Dzięki swojej elastyczności są łatwe w układaniu, nawet w niskiej temperaturze. Cecha ta jest bardzo ceniona przez monterów układających pętle grzewcze w różnych warunkach montażu np. w nieogrzewanych pomieszczeniach.rury PERT charakteryzują się także uzyskaną w procesie wytłaczania wysoką gładkością ścianek (większą w porównaniu z rurami PEX lub PB) mającą wpływ na zmniejszone opory przepływu, a także mniejszą podatność na zaleganie osadów. Podsumowanie 60 C, prognozowany okres eksploatacji rur PERT sięga nawet 100 lat. Przeprowadzone badania próbek rur pochodzących z pracującej przez 20 lat instalacji ogrzewania podłogowego nie wykazały żadnych zmian w strukturze materiału. Nie zanotowano śladów degradacji, a ważny wskaźnik charakteryzujący stabilność termooksydacyjną tworzywa OIT (czas indukcji utleniania) utrzymywał się na wysokim poziomie. Projektowe naprężenia obwodowe w rurach PERT przewyższają naprężenia w rurach produkowanych z polietylenu sieciowanego PEX we wszystkich klasach zastosowań według ISO Wyjątkowa cząsteczkowa struktura tego materiału (specyficzne, długie powiązania między polimerowymi łańcuchami polietylenu) oraz możliwości pełnej kontroli wynikającej z uproszczenia procesu produkcji (bez sieciowania) powodują, że rury PERT w instalacjach grzewczych konkurują z przewodami z innych Nowa, niebieska linia rur grzewczych KANtherm PERT to wyraz tendencji na rynku charakteryzującej się coraz większym udziałem tej odmiany tworzywa w rurowych instalacjach dla wody użytkowej i ogrzewania. W 2007 roku w zachodniej Europie udział ten wynosił już 30% wśród wszystkich tworzyw polimerowych stosowanych w technice instalacyjnej, takich jak PEX, PP, PB i in.rury KANtherm PERT produkowane w dużym zakresie średnic 12, 14, 16,18, 20 i 25 mm sprawdzają się we wszystkich zakresach ogrzewania płaszczyznowego. Predysponowane są też, ze względu na wysoką elastyczność i trwałość, do stosowania w ogrzewaniach płaszczyznowych otwartych powierzchni, takich jak boiska piłkarskie, lodowiska czy ciągi komunikacyjne. Z racji specjalizowanego przeznaczenia, rury KANtherm Blue Floor są konkurencyjne w porównaniu z już istniejącymi na rynku tzw. rurami uniwersalnymi, stosowanymi w różnych typach instalacji. REK L A M A\n15 15 Grzegorz Kubicki* Jak można scharakteryzować powstające systemy wentylacji pożarowej? Wentylacja pożarowa w budynkach wielokondygnacyjnych a zapisy prawne i standardy projektowe Ujmując zagadnienie w dwóch słowach, można powiedzieć jest dobrze, a w trzech Standardy projektowania PN-EN Systemy kontroli rozprzestrzeniania dymu i ciepła część 6. Wymagania techniczne dotyczące systemów różnicowania ciśnień Zestaw urządzeń nie jest dobrze. Jest dobrze, ponieważ warunki techniczne wskazują systemy wentylacji pożarowej jako obligatoryjne do stosowania w praktycznie wszystkich obiektach budowlanych, zaliczanych do kategorii zagrożenia ludzi i w znacznej grupie obiek- Instrukcja nr 378/2002 ITB Projektowanie instalacji wentylacji pożarowej dróg ewakuacyjnych w budynkach wysokich i wysokościowych Instalacje wentylacji pożarowej, nie służą komfortowi użytkowników obiektu a jedynie stanowią urządzenia zabezpieczające możliwość ewakuacji w wypadku hipotetycznego, mało prawdopodobnego pożaru (biorąc pod uwagę dane statystyczne). Przy takiej dość powszechnej interpretacji i gdyby nie jednoznaczny nakaz warunków technicznych oraz wymagania ubezpieczyciela tytułowe systemy skazane byłyby na inwestycyjny niebyt. Oczywiście sytuacja taka nie sprzyja projektowaniu wysoko skutecznych i zaawansowanych technicznie rozwiązań, a jedynie pewnego minimum na granicy akceptowalności przepisów (z powszechną praktyką odstępstw i złagodzeń), pozwalającego na pomyślne odebranie budynku i dopuszczenie do eksploatacji. Nie należy się dziwić, że powstają projekty i realizacje spod znaku paragrafu, ale znacznie odległe od pojęcia dobrej praktyki inżynierskiej. W artykule przedstawione zostały aktualne problemy towarzyszące projektowaniu i wykonaniu systemów zabezpieczenia dróg ewakuacji w budynkach wielokondygnacyjnych. * dr inż. Grzegorz Kubicki, Politechnika Warszawska, Inżynieria Środowiska Wymagania: ochrona klatki schodowej (nadciśnienie), przepływ miedzy klatką schodową a pozostałymi częściami budynku, siła potrzebna do otwarcia drzwi, instalacja odbioru powietrza. Obliczenia: ilość powietrza potrzebna do ochrony klatki schodowej dla spełnienia warunku nadciśnienia (przecieki), ilość powietrza potrzebna do ochrony klatki schodowej dla spełnienia warunku nadciśnienia (przecieki) + prędkość przepływu w drzwiach otwartych, obliczenia ilości usuwanego powietrza, obliczenia siły potrzebnej do otwarcia drzwi. Wymagania: ochrona przestrzeni klatki schodowej (nadciśnienie), przepływ między klatką schodową i przedsionkiem, przestrzeń miedzy przedsionkiem i korytarzem, oddymianie korytarzy. Obliczenia: ilość powietrza potrzebna do ochrony klatki schodowej dla spełnienia warunku przepływu (prędkość przepływu), ilość powietrza potrzebna do ochrony przedsionka pożarowego (prędkość przepływu i wielkość transferu lub wydajność instalacji nawiewnej i wyciągowej), obliczenia wydajności instalacji oddymiania korytarzy lub instalacji nawiewu i oddymiania korytarzy.\n16 16 tów przemysłowo-magazynowych. Jednocześnie kolejne nowelizacje przepisów stopniowo zwiększają zakres stosowania instalacji zabezpieczenia przeciwpożarowego, w tym również układów zabezpieczenia dróg ewakuacji, czyli wentylacji pożarowej. Wymusza to u projektantów zainteresowanie tematyką i poszukiwanie akceptowalnych technicznie rozwiązań oraz stwarza perspektywę dla przychylniejszego (choć wymuszonego) spojrzenia inwestorów na tego typu układy. Oczekiwania rynku motywują również firmy produkcyjne do poszukiwania coraz to nowych atrakcyjnych cenowo, ale i poprawnych technicznie układów i elementów systemów zabezpieczenia przeciwpożarowego budynku. Powodów do stwierdzenia, że nie jest dobrze, jest niestety znacznie więcej. Wymienić tu można np. brak powołanego w rozporządzeniu standardu projektowania instalacji wentylacji pożarowej, pewną dowolność w interpretacji przepisów w połączeniu z powszechnym stosowaniem praktyki odstępstw i złagodzeń, brak obligatoryjnych procedur odbioru i konserwacji instalacji oraz brak wymogu certyfikacji systemów i usług projektowych. Brak jest praktycznie wytycznych projektowania systemów oddymiania dla obiektów niskich i średniowysokich, chyba że za taki uznamy zapis widniejący w PN-B /Az1:2006 traktujący o wymaganej powierzchni klap dymowych montowanych w klatce schodowej. Zaprojektowanie znacznie skuteczniejszych i bezpieczniejszych układów z nawiewem mechanicznym już w żadnym standardzie nie zostało ujęte. Podobnie nie najlepiej wygląda sytuacja w przypadku projektowania układów różnicowania ciśnienia dla budynków wysokich w oparciu o jedną z dwóch stosowanych w kraju procedur tj. PN-EN i Instrukcję ITB 378. Instrukcja ITB oparta na rozwiązaniach francuskich była do niedawna jedynym powszechnie stosowanym standardem projektowym i jest stosunkowo dobrze znana wśród projektantów. Problem polega na tym, że przepisy francuskie zostały w tym przypadku również dostosowane do wymagań krajowych, co nie przyczyniło się do poprawy jakościowej projektowanych na tej podstawie instalacji. Normy europejskiej też nie można nazwać żoną Cezara, czego najlepszym dowodem są intensywne prace zmierzające do jej gruntownej rekonstrukcji trwające od momentu opublikowania dokumentu w roku Na czym polegają zasadnicze różnice w podejściu do projektowania systemów różnicowania ciśnienia przy zastosowaniu obu wymienionych dokumentów ilustruje przedstawiony obok schemat. Wymagania standardów projektowania systemów różnicowania ciśnienia W efekcie zupełnie innego podejścia do zagadnień projektowych wykonać można w dwóch podobnych pod względem układu architektonicznego budynkach zupełnie inne instalacje, z różną wydajnością urządzeń i różniących się poziomem zabezpieczenia dróg ewakuacji. Jednocześnie nie można jednoznacznie stwierdzić, które rozwiązania są lepsze (oba mają liczne grono zwolenników i przeciwników również w opracowującej kształt normy europejskiej grupie roboczej CEN). W takiej sytuacji interesującą praktyką staje się PN-EN Systemy kontroli rozprzestrzeniania dymu i ciepła część 6 Wymagania techniczne dotyczące systemów różnicowania ciśnień Zestaw urządzeń łączenie wymagań różnych standardów projektowych podczas określania wydajności poszczególnych elementów instalacji nawiewnej. Z jednej strony nie należy się dziwić, ponieważ jak już wspomniałem wcześniej, dwa najczęściej stosowane w Polsce standardy projektowe dalekie są od doskonałości, z drugiej jednak dobry projektant powinien posiadać pewną intuicję inżynierską i zdolności kreatywne. Niestety przeglądając różne projekty, muszę stwierdzić, że z kreatywnością nie jest najgorzej. Przykład z pobudzającej wyobraźnię praktyki inżynierskiej Jako jeden z licznych przykładów podam sposób obliczenia wydajności wentylatora nawiewu pożarowego klatki schodowej. W pewnym projekcie obliczenie dokonane zostało według zasad opisanych w instrukcji ITB francuskich, ale uwzględniając przepływ powietrza przy jednoczesnym otwarciu drzwi na kondygnacji objętej pożarem i poziomie parteru z prędkością 2 m/s (w tych zaleceniach prędkość taka Norma zostaje rozdzielona na dwa dokumenty EN Wymagania techniczne dla zestawów urządzeń do różnicowania ciśnień TR projektowanie systemów różnicowania ciśnień (norma europejska lub raport techniczny) nie występuje, ale jest bardzo popularna wśród rzeczoznawców ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych). Później obliczony wydatek zwiększa się o przepisowe 15% na nieszczelności instalacji (co jest dość ciekawe, szczególnie w systemie nawiewu bezpośredniego), a następnie doprawia się wynik, dopuszczalnym przez normę PN-EN współczynnikiem zwiększającym 1,5, mimo że współczynnik ten (uwzględniający niezidentyfikowane przecieki) dotyczy wyłącznie scenariusza drzwi zamkniętych! Oglądając taki projekt, modlę się jedynie po cichu, żeby nie znaleźć pod nim podpisu któregoś z moich studentów, a chociaż przedstawiony przykład jest dość jaskrawy, nie jest on odosobniony. Zasadą powinno być projektowanie układów wentylacji pożarowej w oparciu o jeden standard, co w teorii zapewniałoby spójność całego systemu i w rezultacie osiągnięcie dobrych efektów technicznych. Układy mieszane W praktyce nie powinno się całkowicie dyskredytować rozwiązań mieszanych, o ile\n17 17 Różnice ciśnienia (przy drzwiach zamkniętych) Prędkość przepływu powietrza (przy drzwiach otwartych) projekt wykonany został w sposób przemyślany, a przyjęte rozwiązania są ze sobą kompatybilne. Przykładem może być określenie wymagań wentylacji pożarowej holu wejściowego. W normie europejskiej przypadek ten został pominięty i w konsekwencji, nawet w procesie projektowania instalacji zgodnie z jej zapisami, podczas projektowania oddymiania holu wejściowego trzeba posiłkować się zapisami instrukcji ITB 378. Planowane zmiany Klasa MOE (dla celów prowadzenia ewakuacji) Klasa FF (dla celów prowadzenia akcji gaśniczej) min. 30 Pa dla budynków o H 60 m; min. 50 Pa dla budynków o 60 m < H 200 m; budynki o H >200 m - 50 Pa konieczność weryfikacji z wykorzystaniem symulacji min. 1,0 m/s min. 2,0 m/s Siła otwierająca drzwi max 100 N max 100 N Pozycja drzwi wejściowych zamknięte otwarte Umiejscowienie hydrantów bez znaczenia w klatce schodowej lub w przedsionkach Konieczność stosowania wentylatorów nie Źródła zasilania jedno niezależne dwa niezależne tak Pewną nadzieję można mieć w związku z planowaną zmianą w ustawodawstwie europejskim polegających na ogłoszeniu w roku 2011 nowej wersji standardu. Dotychczasowy standard podzielony zostanie na dwa dokumenty: EN Wymagania techniczne dla zestawów urządzeń do różnicowania ciśnień oraz TR Projektowanie systemów różnicowania ciśnień (norma europejska lub raport techniczny). Zmiany w normie PN-EN Pierwszy z dokumentów (norma produktowa), jak sama nazwa wskazuje, zawierać będzie wymagania techniczne stawiane zestawom urządzeń wchodzących w skład systemów różnicowania ciśnienia. Dzięki opisaniu procedury badawczej oceniającej współpracę różnych elementów wentylacji pożarowej oraz przedstawieniu schematu stanowiska badawczego stworzona została możliwość certyfikowania systemów różnicowania ciśnienia. Jest to ważny krok ponieważ na chwilę obecną w Polsce nie ma obowiązku certyfikowania systemów jako całości (nie należy mylić z wymaganiami certyfikacji elementów systemu), a proces taki przeprowadził na razie jeden z krajowych producentów. Dla celów projektowych służyć ma dokument o numerze (miejmy nadzieję, REK L A M A że nie okaże się on pechowy). Planowane są w nim liczne zmiany polegające głównie na uproszeniu klasyfikacji budynku i ujednoliceniu wymagań. Zmiany te przedstawione zostały w zamieszczonej obok tabeli. Planowane zapisy normy lub raportu technicznego Planowane zmiany otwierają również drogę dla projektowania w budynkach wysokich innych niż klasyczne układów zabezpieczenia pionowych dróg ewakuacji. Chodzi tu np. o wymaganie dostarczania powietrza, które oprócz nawiewu równomiernego (1 punkt nawiewu na każde 6 kondygnacji) dopuszcza możliwość stosowania innych wariantów napowietrzania, o ile wykaże się skuteczność takiego rozwiązania przy stabilizacji ciśnienia na całej wysokości klatki. Nie ma zatem żadnych przeszkód dla zastosowania opracowanego w Polsce tzw. systemu przepływowego, którego podstawowym elementem są dwa punkty nawiewno-wyciągowe w górnej i dolnej części przestrzeni chronionej zasilane układem wentylatorów rewersyjnych. System ten działa na zasadzie oporów przepływu powietrza przez klatkę schodową, bardzo skutecznie przeciwdziałając skutkom tzw. ciągu kominowego stanowiącego poważny problem w obiektach o dużej wysokości. Prawdopodobnie w końcowej wersji przepisów europejskich przyjęte zostanie rozwiązanie kompromisowe łączące wymagania starej normy (opartej głównie na przepisach brytyjskich) z oczekiwaniem przedstawicieli Francji ( a podobno wojna 100-letnia to historia). Wymagania systemów różnicowania ciśnienia stosowane dotychczas nad Sekwaną znajdą miejsce w załączniku normatywnym. Jeżeli nie uda się osiągnąć tego kompromisu, nie będzie możliwości uchwalenia dokumentu jako normy i przyjmie on status raportu technicznego. Problemy projektowe i wykonawcze nie są jedynymi jakie zagrażają poprawnemu działaniu systemów wentylacji pożarowej. Kolejna kwestia dotyczy procedury odbioru i nadzoru nad stanem technicznym. Chociaż wymagania w tym zakresie opisane są szczegółowo np. w rozdziałach od 12 do 14 normy PN-EN , to powszechnie nie są one stosowane i to nawet w przypadku projektów wykonywanych podobno zgodnie z tym standardem. Odbiór instalacji sprowadza się najczęściej do sprawdzenia pod względem zgodności z przepisami dokumentacji technicznej i sporadycznych, cząstkowych prób instalacji, które wykazują jedynie, że system został zamontowany. Jeszcze gorzej wygląda sytuacja prób okresowych i nadzoru nad stanem technicznym. W budynkach poza okresowymi rocznymi próbami instalacji nie wykonuje się żadnych testów pożarowych, podczas gdy niektóre przynajmniej elementy powinny być testowane raz na tydzień lub raz w miesiącu. O podejściu do konserwacji świadczą najlepiej wizje lokalne na obiektach, podczas których obsługa techniczna budynku nie jest w stanie zlokalizować elementów instalacji wentylacji pożarowej.\n18 18 Smutna ekonomiczna rzeczywistość projektowania Na zakończenie jeszcze jedna dość smutna refleksja. Poza problemami czysto technicznymi, chciałbym zwrócić uwagę na jeszcze inne zagadnienie (najczęściej o kluczowym znaczeniu). Chodzi o presję ekonomiczną, pod którą znajduje się projektant instalacji wentylacji pożarowej. Podczas projektowania, a także później wykonawstwa systemów zabezpieczenia przeciwpożarowego, nie ma praktycznie żadnego pola do negocjacji, których efektem mogłoby być przyjęcie skuteczniejszego, ale droższego rozwiązania. Inwestor najczęściej zainteresowany jest spełnieniem wymogów formalnych wynikających z przepisów techniczno-budowlanych i dającego podstawę do przejścia procedury odbiorczej (dotyczy to szczególnie obiektów budowanych wznoszonych z myślą o ich sprzedaży), oraz jest zainteresowany wszelkimi działaniami, które skutkują złagodzeniem wymagań dla budynku (odstępstwa od warunków technicznych, zmiana klasyfikacji budynku itd.). Przy aktualnym stanie prawnym i bardzo liberalnej procedurze odbiorczej oznacza to w praktyce możliwość stosowania rozwiązań jednorazowych, które już po krótkim nawet czasie od odebrania budynku, mówiąc delikatnie, odznaczają się problematyczną skutecznością. Pewnym potwierdzeniem podejścia inwestorów do instalacji bezpieczeństwa pożarowego obiektu może być również całkowity brak zainteresowania umowami serwisowymi, na który skarżą się firmy dostarczające systemy wentylacji pożarowej. Karolina Barcewicz a r t y k u ł t e c h n i c z n y l i s t o p a d ( 5 ) Zamiast sterowania ręcznego, elektroniczne Xomasz Żucxwski* Gadające termostaty, elektroniczne Zamiast sterowania ręcznego, Gadające termostaty, czyli czyli pierwszy nowy system system bezprzewodowej komunikacji bezprzewodowej komunikacji Na rynku dostępny jest już nowy system sterowania termostatami Na rynku dostępny przy jest grzejnikach już pierwszy z jednego system sterowania centralnego termostatami urządzenia. przy grzejnikach W systemie z jednego living centralnego by Danfoss urządzenia. termostaty W systemie living connect living by Danfoss i urządzenie termostaty Danfoss living Link connect komunikują i urządzenie się Danfoss bezprzewodowo. Link komunikują się Uzyskujemy bezprzewodowo. pełną Uzyskujemy wygodę zarządzania pełną wygodę ogrzewaniem zarządzania ogrzewaniem z jednego miejsca z jednego w miejsca domu, w przy domu, możliwości choć istnieje także indywidualnej możliwość indywidualnej kontroli temperatury kontroli temperatury bezpośrednio bezpośrednio w każdym w każdym pomieszczeniu. System ten ten jest jest odpowiedzią na wyzwania na wyzwania szybko szybko zmieniającego zmieniającego się stylu życia. się stylu Wydawałoby życia. Wydawałoby się, że to takie się, proste, że to a nikt takie na to wcześniej proste, a nie nikt wpadł... na to wcześniej nie wpadł... Danfoss Link to regulator umożliwiający zarządzanie całym systemem z jednego miejsca w domu, współpracujący nawet z kilkudziesięcioma termostatami 3 różne living termostaty connect w systemie living by Danfoss Rodzina produktów Living by Danfoss składa się z: - bezprzewodowego systemu regulacji Danfoss Link i termostatów living connect, oraz - dwóch samodzielnych termostatów: Living eco Samodzieln nujący elek termostat g living eco świetlaczem nia parame elektronicznych living eco i głowic 3 różne termostaty living design. Produkty w systemie te zostały living stworzone, by Danfoss aby zaspokoić wymagania różnych grup użytkowników. Rodzina produktów Living by Danfoss składa się z: wymagającym użytkownikom Najbardziej dedykowany bezprzewodowego jest Danfoss systemu Link współpracujący Danfoss z living Link connect. i termostatów living con- regulacji Living desig Tradycyjny m ny termosta To najbardziej nect, zaawansowane rozwiązanie oraz umożliwia dwóch zarządzanie samodzielnych całym systemem termosta- cką stylistyk charakteryz z jednego tów: elektronicznych miejsca w domu living dzięki eco panelowi i głowic living który design kontroluje. pracę termo- tej serii do wszystki sterującemu, statów Produkty grzejnikowych. te zostały stworzone, aby zaspokoić wymagania różnych grup użytkowników. Dla tych, którzy nie potrzebują aż tak zaawansowanego systemu, opracowano elektroni Najmniej Najbardziej wymagającym użytkownikom living eco, czyli samodzielnie funkcjonujący dedykowany jest Danfoss Link współpracujący z living connect. elektroniczny termostat grzejnikowy. Na podstaw Termostat ten można obsługiwać za pomocą To wyświetlacza najbardziej zaawansowane znajdującego się rozwiązanie na gło- użytkownikó ku, a także b wicy. umożliwia Wyświetlacz zarządzanie w tym całym produkcie systemem jest różniono trz większy z jednego niż miejsca w living connect, w domu co dzięki umożliwia panelowi termostatów jeszcze sterującemu, łatwiejszą który obsługę. kontroluje pracę termostatów miejsc, grzejnikowych. w których produkty elektronicz- Aby sprosta nia, wygoda Do ne Dla nie tych, są wskazane którzy nie (np. potrzebują tam gdzie aż tak zaawansowanego duża wilgotność systemu, lub opracowano zapylenie), Podczas jej t no nową ser występuje przewidziany living eco, czyli został samodzielnie tradycyjny termostat funkcjonujący elektroniczny o nazwie termostat living design. grzejnikowy. powstał najm wocześniejsz mechaniczny Jest Termostat to elegancki ten można i dyskretny obsługiwać termostat za pomo-stat na świec nawiązujący swą stylistyką do wszystkich łał zmieścić produktów tej serii. urządzeniu.\n19 19 cą wyświetlacza znajdującego się na głowicy. Wyświetlacz w tym produkcie jest większy niż w living connect, co umożliwia jeszcze łatwiejszą obsługę. Do miejsc, w których produkty elektroniczne nie są wskazane (np. tam gdzie występuje duża wilgotność lub zapylenie), przewidziany został tradycyjny termostat mechaniczny o nazwie living design. Jest to elegancki i dyskretny termostat nawiązujący swą stylistyką do wszystkich produktów tej serii. Najmniejsze termostaty elektroniczne Na podstawie długoletnich obserwacji rynku, a także badań przeprowadzonych wśród użytkowników systemów grzewczych wyróżniono trzy najbardziej pożądane cechy termostatów. Są to: oszczędność ogrzewania, wygoda użytkowania i komfort cieplny. Aby sprostać tym wymaganiom, opracowano nową serię produktów living by Danfoss. Podczas jej tworzenia zastosowano najnowocześniejszą technologię, dzięki której powstał najmniejszy elektroniczny termostat na świecie. Danfoss, jako pierwszy zdołał zmieścić tak dużo funkcji w tak małym urządzeniu. Living eco Samodzielnie funkcjonujący elektroniczny termostat grzejnikowy living eco z dużym wyświetlaczem do ustawiania parametrów pracy Living design Tradycyjny mechaniczny termostat living design charakteryzuje się elegancką stylistyką nawiązującą do wszystkich produktów tej serii Szerokie możliwości programowania Kierując się wynikami badań, Danfoss zwrócił również szczególną uwagę na wygodę użytkowania. Aby ją zapewnić, w produktach fabrycznie zainstalowano dwa gotowe programy. Jest to doskonałe rozwiązanie dla wszystkich tych, którzy nie lubią czytać instrukcji obsługi i rozgryzać funkcjonalności urządzeń. Programy są dostosowane do najczęściej spotykanego dobowego cyklu życia użytkowników, choć można je również modyfikować, dopasowując do indywidualnego rytmu dnia. Jeśli użytkownik chce utrzymać w pomieszczeniu stałą temperaturę, korzysta z trybu komfortowego. Aby obniżyć temperaturę w nocy między godziną a 6.00, wybiera pierwszy z zainstalowanych programów, nazwany trybem nocnym. Natomiast gdy często jest poza domem, może zastosować drugi program tryb ekonomiczny, który obniża temperaturę między a 6.00 i między a w ciągu tygodnia roboczego.kolejnymi, zupełnie nowymi funkcjami wynikającymi z elektronizacji są: funkcja otwartego okna oraz tryb wakacyjny. Funkcja otwartego okna polega na tym, że termostat wyczuwa gwałtowną zmianę temperatury i rozpoznaje ją jako otwarcie okna, w wyniku czego przymyka zawór na grzejniku. W tradycyjnym termostacie reakcja byłaby odwrotna. W sytuacji, w której zapomni się o przykręceniu termostatu przy otwieraniu okna, termostat wyczuje zmianę, ale zinterpretuje ją źle i w rezultacie otworzy zawór, zwiększy temperaturę i narazi użytkownika na straty. Z badań wynika, że większość ludzi nie przykręca termostatów przy otwieraniu Termostaty z silnikiem krokowym?! Sercem nowych termostatów jest silnik krokowy. Wykorzystanie takiego rozwiązania umożliwiło znaczne oszczędności energii. Silnik krokowy jest sterowany przez układ elektroniczny, który dokonuje pomiaru temperatury i na podstawie wybranego programu precyzyjnie ją reguluje. Dzięki zastosowaniu takiego silnika możliwa była miniaturyzacja urządzenia. Precyzyjna regulacja, a co za tym idzie oszczędność ogrzewania, została uzyskana dzięki elektronizacji urządzenia pozwalającej m.in. na dokonywanie dwupunktowego pomiaru temperatury. Tradycyjne termostaty nie mierzą temperatury, uzależniając swoją pracę od temperatury w otoczeniu głowicy termostatycznej i grzejnika. Konsekwencją pomiaru dwupunktowego, zastosowanego w produktach living connect i living eco, jest to, że urządzenie dużo lepiej czuje temperaturę w pomieszczeniu, co pozwala na natychmiastową reakcję na zmiany w otoczeniu. Ponadto nowe urządzenia Danfoss, dzięki zastosowaniu modelu regulacji PID (proporcjonalnocałkującoróżniczkującej), pozwalają na znaczną oszczędność energii, w odróżnieniu od tradycyjnych termostatów grzejnikowych, w których wykorzystywany jest proporcjonalny model regulacji charakteryzujący się stosunkowo dużym odchyleniem temperatury utrzymywanej od wartości nastawy, co skutkuje niepotrzebnym zużyciem energii. okna, a tym samym traci energię i pieniądze. Tryb wakacyjny to możliwość zredukowania parametrów systemu grzewczego na okres wakacyjny. Wyjeżdżając wystarczy wpisać datę i godzinę powrotu, aby oszczędzać energię podczas nieobecności i wrócić do ciepłego domu. Konkretne oszczędności energii Dzięki zastosowaniu wymienionych technologii i stworzeniu serii living by Danfoss firma Danfoss udostępniła użytkownikom prosty sposób na znaczne oszczędności energii. Badania symulacyjne przeprowadzone na niemieckim Uniwersytecie w Aachen udowodniły, że przy wymianie zwykłego ręcznego zaworu grzejnikowego na elektroniczny termostat uzyskać można oszczędność rzędu 46%, a przy wymianie tradycyjnych termostatów cieczowych uzyskamy oszczędność wysokości 23% energii. Produkty z rodziny living by Danfoss zostały wyróżnione prestiżowymi nagrodami za design i funkcjonalność. Living design otrzymał IF award, a living eco, living connect i Danfoss Link nagrodę reddot Oskara wśród nagród przyznawanych za design. Koszty Koszt głowicy living eco i living connect to około 200 zł netto, za panel Danfoss Link trzeba już zapłacić 2500 zł netto, cena głowicy living design to ok. 120 zł netto. fot. Danfoss\n20 20 Sondaż zebrany i opracowany przez SPIUG Co branża sądzi o dotacjach na kolektory słoneczne? Aktualna publikacja zawiera opinie i postulaty opracowane na podstawie informacji zwrotnej z sondażu rynku instalacyjnogrzewczego w Polsce, dotyczącego programu dopłat do kredytów bankowych na zakup i montaż kolektorów słonecznych przygotowanego i wprowadzonego przez NFOŚiGW. Informacja ta została zebrana przez Stowarzyszenie Producentów i Importerów Urządzeń Grzewczych (SPIUG) Środowisko instalacyjne z zadowoleniem przyjęło pierwsze informacje na temat wprowadzenia nowego systemu wsparcia dla OZE, skierowanego do indywidualnych i wspólnotowych użytkowników końcowych urządzeń wytwarzających ciepłą wodę użytkową przy wykorzystaniu energii słonecznej. Jest to krok we właściwym kierunku wsparcia rozwoju OZE w zakresie energetyki rozproszonej, w tym wypadku słonecznej. Możemy mieć nadzieję, że po tej inicjatywie zostaną wprowadzone inne programy wspierające rozwój zastosowania np. pomp ciepła, czy rekuperatorów. Jesteśmy pewni, że pomoc SPIUG przyczyni się zarówno do udoskonalenia istniejącego już systemu wsparcia dla kolektorów słonecznych, jak też pozwoli zaplanować bardziej efektywne instrumenty wsparcia dla stosowania innych urządzeń grzewczych opartych o czystą energię. Niniejsze opracowanie nie jest oceną wprowadzonego przed kilku miesiącami programu NFOŚiGW dotyczącego dopłat do kredytów bankowych na zakup i montaż kolektorów słonecznych. Ma na celu przekazanie do NFOŚiGW jako koordynatora programy opinii na temat jego funkcjonowania, pochodzącej bezpośrednio od grona zainteresowanych osób i firm, takich jak: producenci i dystrybutorzy kolektorów słonecznych, instalatorzy, oraz użytkownicy końcowi, do których jest skierowany program wsparcia, zaangażowanych w rozwój zastosowania rozwiązań opartych o OZE w Polsce. SPIUG jest zdania, że konstruktywna opinia, przekazana do twórcy i koordynatora projektu, pomoże NFOŚiGW przy wprowadzaniu ewentualnych modyfikacji zarówno istniejącego programu, jak też programów wsparcia dla zastosowania czystej energii do wytwarzania ciepła w przyszłości, co wydaje się konieczne i jest oczekiwane przez rynek instalacyjno-grzewczy w Polsce. Poniższe informacje zostały zebrane w okresie od do roku w wyniku bezpośrednich rozmów przeprowadzanych przez SPIUG. Były to opinie: osób odpowiedzialnych za wprowadzanie systemów wsparcia dla OZE i sprzedaż kolektorów słonecznych u producentów; instalatorów bezpośrednio zaangażowanych w proces sprzedaży kolektorów i ich montaż u użytkownika końcowego; użytkowników końcowych, którzy bądź już skorzystali z programu, bądź planują tego typu inwestycje i rozpatrują skorzystanie z oferty NFOŚiGW; dystrybutorów zajmujących się sprzedażą kolektorów słonecznych na rynku polskim Pierwsze informacje komunikacja Pierwsze informacje o tym, że pojawią się dotacje na kolektory dotarły do potencjalnych zainteresowanych wiosną 2010 i od tego momentu większość potencjalnych klientów-inwestorów indywidualnych powstrzymało się od zakupu urządzeń do czasu ogłoszenia programu dotacji. Efektem tego było praktycznie zatrzymanie sprzedaży kolektorów, które spowodowało znaczne ograniczenie sprzedaży w branży solarnej szacowanej jedynie na około 50% w porównaniu do ubiegłego roku. Wszyscy zainteresowani pokładali ogromne nadzieje w zapowiadanym przez NFOSiGW systemie wsparcia dla instalacji kolektorów słonecznych. Zdaniem rozmówców, oczekiwania co do programu były bardzo wysokie, natomiast brakowało przekazania do zainteresowanych szczegółów dotyczących programu. PROPOZYCJA Polityka informacyjna w zakresie projektów wprowadzanych przez NFOŚiGW kierowana do grup docelowych tychże projektów powinna być lepiej dopracowana i przemyślana. Wybór grupy docelowej, do której skierowany jest program Z dofinansowania Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) mogą skorzystać zarówno klienci indywidualni posiadający prawo do nieruchomości, jak i wspólnoty mieszkaniowe niepodłączone do sieci ciepłowniczych. W tym wypadku przekazywano nam wątpliwości, co do uzasadnienia takiego wyboru/ograniczenia grupy docelowej beneficjentów. a. Aktualny system praktycznie eliminuje zastosowanie dotacji w wypadku instalacji w nowych budynkach, które jak się ocenia mają ponad 50% udział w rynku instalacji solarnych. b. Drugim kryterium, które budzi sprzeciw jest wykluczenie z możliwości skorzystania z programu potencjalnych beneficjentów, którzy są podłączeni do miejskiej sieci c.o. i c.w.u.\nnajważniejsze zmiany wraz z komentarzem\n8 Tomasz Żuchowski Dyrektywa 2010/31/UE najważniejsze zmiany wraz z komentarzem 19 maja 2010 roku została przyjęta przez Parlament i Radę Unii Europejskiej nowa wersja przekształconej Dyrektywy 2002/ 91/


Akademia Języków Romańskich i Języka Angielskiego "Parole" Zabrze ul. de Gaulle`a 24/1 uczę się z serwisem www.cousowy.pl\nAkademia Języków Romańskich i Języka Angielskiego "Parole"\nul. de Gaulle`a 24/1, 41-800 Zabrze\nSZKOŁA JĘZYKOWA PAROLE\nAkademia Języków Romańskich i Języka Angielskiego PAROLE powstała w 2010 roku.\nCelem Akademii jest skuteczne nauczanie języków romańskich- francuskiego, włoskiego i hiszpańskiego, a także języka angielskiego w przyjaznej atmosferze.\nAkademia jest wyposażona w dwie sale.\nPierwsza z nich przeznaczona dla najmłodszych, wyposażona w małe mebelki, zabawki, materiały plastyczne i wszystko to, co jest niezbędne dzieciom do nauki języków.\nDruga natomiast to standardowa sala lekcyjna dla starszych uczniów wyposażona w nowoczesny sprzęt multimedialny wspomagający nauczanie.\nW recepcji kącik prasowy, kawa i ciasteczka dla rodziców, którzy zdecydują się poczekać na swoje pociechy.\nNasza Akademia gwarantuje naukę w miłej atmosferze, przytulnie wyposażonych salach i małych grupach co sprzyja przyswajaniu języków obcych i gwarantuje sukces.\njęzyk francuski, włoski, hiszpański, angielski\nkursy dla dzieci już od 3-ego roku życia\nkursy indywidualne z możliwością dojazdu do klienta\nNasza prezentacja w informatorze - Akademia Języków Romańskich i Języka Angielskiego "Parole".


Czy można zobowiązać pracownika do zwrotu kosztów szkolenia - Infor.pl\nStrona główna » Moja firma » Praca i ubezpieczenia » Czy można zobowiązać pracownika do zwrotu kosztów szkolenia\nNasza firma finansuje pracownikowi bardzo drogi kurs szkoleniowy. Czy w związku z tym możemy zobowiązać go do tego, aby pracował w naszej firmie przez co najmniej 3 lata od zakończenia kursu i złożeniu egzaminu? Czy taki warunek jest zgodny z prawem? Czy w porozumieniu możemy zawrzeć zapis, że jeżeli w ciągu 3 lat pracownik sam rozwiąże umowę z przyczyn osobistych, wówczas zostanie obciążony kosztami kursu w całości bądź też proporcjonalnie do przepracowanego okresu?\nMożna zobowiązać pracownika do zwrotu kosztów szkolenia poniesionych przez pracodawcę w razie rozwiązania przez pracownika stosunku pracy.\nPracownik musi mieć status osoby skierowanej do odbycia danej formy kształcenia przez pracodawcę, aby można było zobowiązać go do zwrotu kosztów. Oznacza to, że zakład pracy kieruje pracownika na kurs i z tego tytułu pracownikowi przysługują świadczenia, takie jak urlop szkoleniowy czy zwolnienie z części dnia pracy (§ 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej oraz Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 12 października 1993 r. - DzU nr 103, poz. 472 ze zm.).\nZ pracownikiem skierowanym pracodawca zawiera umowę określającą wzajemne prawa i obowiązki. Zawarcie umowy nie jest konieczne w przypadku, gdy pracodawca nie uzależnia wydania pracownikowi skierowania od zobowiązania się pracownika do przepracowania określonego czasu u pracodawcy po ukończeniu nauki.\nPracownik, który został skierowany na kurs w celu podnoszenia kwalifikacji w formach szkolnych lub pozaszkolnych i w trakcie nauki lub po jej ukończeniu w terminie określonym w umowie (nie dłuższym niż 3 lata):\n• rozwiąże stosunek pracy za wypowiedzeniem,\n• lub z którym zakład pracy rozwiąże stosunek pracy bez wypowiedzenia z jego winy,\nzobowiązany jest do zwrotu kosztów poniesionych przez pracodawcę na jego naukę.\nKoszty powinny być zwrócone w wysokości proporcjonalnej do czasu pracy po ukończeniu nauki lub czasu pracy w okresie nauki.\nPracodawca może odstąpić od żądania zwrotu kosztów w całości bądź w części (§ 6 ust. 2 rozporządzenia).


Podróżnik - artykuły | Kurier Poranny\n5 czerwca 2011, 14:00\n18 marca 2011, 7:45\nYES+ warsztaty dla młodych ludzi\nW piątek (10 grudnia) rusza w Białymstoku sześciodniowy pełen energii warsztat. YES!+ to program przeznaczony dla studentów i ludzi młodych.\n9 grudnia 2010, 8:45\nNorwegowie przeszli już 300 tys. km, myśliwy zastrzelił im osiołka. Byli i u nas.\nMarianne Liovlie i Werner Fahrenholz, para znanych wędrowców odwiedziła Bielsk Podlaski.\n21 listopada 2010, 14:30\nZygmunt Gloger zmarł sto lat temu. Encyklopedia staropolska to jego największe dzieło.\nZygmunt Gloger, znamienity Podlasianin. Całe życie poświęcił badaniom etnograficznym, archeologicznym i historycznym bliskiej mu, rodzinnej krainy. Ich wynikiem stała się 4-tomowa "Encyklopedia staropolska". 15 sierpnia minie 100 lat od śmierci Zygmunta Glogera.\n14 sierpnia 2010, 7:15\n3 sierpnia 2010, 22:20\nBeznogi podróżnik quadem jedzie przez Polskę\nWyruszył z Helu i tam też chce zakończyć podróż po 21 dniach. W tym czasie przejedzie ponad cztery tysiące kilometrów. Artur Labudda, niepełnosprawny podróżnik, przyjechał do jednostek straży granicznej w Czeremsze i Narewce.\nTrzydniowy przegląd filmowy - Antarktyczne Podróże\n23 marca 2010, 12:00