⭐Procesy pseudopojemnościowe na granicy faz elektroda/elektrolit w elektrochemicznych systemach magazynowania energii\nProcesy pseudopojemnościowe na granicy faz elektroda/elektrolit w elektrochemicznych systemach magazynowania energii\nDownload "Procesy pseudopojemnościowe na granicy faz elektroda/elektrolit w elektrochemicznych systemach magazynowania energii"\n1 Politechnika Poznańska Wydział Technologii Chemicznej Instytut Chemii i Elektrochemii Technicznej Kierunek studiów: Technologia Chemiczna Procesy pseudopojemnościowe na granicy faz elektroda/elektrolit w elektrochemicznych systemach magazynowania energii Pseudocapacitive processes at the electrode/electrolyte interface in electrochemical energy storage systems ROZPRAWA DOKTORSKA przedstawiona Radzie Wydziału Technologii Chemicznej Politechniki Poznańskiej Poznań, 2014 r. Promotor: Prof. dr hab. Elżbieta Frąckowiak2 Badanie pojemności granicy faz elektroda/elektrolit w celu magazynowania energii Praca badawcza zrealizowana w ramach stypendium Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Poznaniu: Wsparcie stypendialne dla doktorantów na kierunkach uznanych za strategiczne z punktu widzenia rozwoju Wielkopolski, Poddziałanie Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki finansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego. Wpływ aktywności elektrochemicznej di- i trihydroksybenzenów na właściwości pojemnościowe oraz parametry fizykochemiczne granicy faz elektroda/elektrolit Praca badawcza zrealizowana w ramach projektu Preludium 4 finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki Procesy pseudopojemnościowe na granicy faz elektroda/elektrolit w elektrochemicznych systemach magazynowania energii Praca badawcza zrealizowana w ramach stypendium Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Poznaniu: Wsparcie stypendialne dla doktorantów na kierunkach uznanych za strategiczne z punktu widzenia rozwoju Wielkopolski, Poddziałanie Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki finansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego. 23 Badania in-situ kondensatorów elektrochemicznych nowej generacji Praca badawcza zrealizowana w ramach Polsko-Szwajcarskiego Programu Badawczego PSPB 107/ INGEC Kondensator elektrochemiczny o wysokiej gęstości energii i mocy operujący w roztworach sprzężonych par redoks Praca badawcza zrealizowana w ramach projektu LIDER Finansowanego przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju LIDER/018/513/L-4/12/NCBR/4 Dziękuję prof. dr hab. Elżbiecie Frąckowiak za poświęcony czas, udzielenie bezcennych rad oraz umożliwienie rozwoju naukowego 45 Dziękuję również Krzysztofowi Ficowi za pomoc oraz owocną współpracę 56 Spis treści Spis treści Wstęp CZĘŚĆ LITERATUROWA Charakterystyka głównych systemów magazynowania energii Ogniwa elektrochemiczne (baterie, akumulatory) Kondensatory elektrochemiczne Granica faz elektroda/elektrolit Materiały węglowe w kondensatorach elektrochemicznych Charakterystyka różnych form węgli Węgiel aktywny Aktywacja fizyczna i chemiczna Procesy pseudopojemnościowe Pseudopojemnościowe materiały elektrodowe Elektrolity wykazujące aktywność redoks (elektrolity elektroaktywne) CEL PRACY CZĘŚĆ EKSPERYMENTALNA Materiały oraz metodyka badań Charakterystyka fizykochemiczna użytych materiałów węglowych Odczynniki Aparatura pomiarowa Układ pomiarowy i techniki elektrochemiczne Wpływ dodatku związków hydroksybenzenów na pojemność kondensatora elektrochemicznego Określenie parametrów fizykochemicznych roztworów hydroksybenzenów Charakterystyka elektrochemiczna wybranych hydroksybenzenów Grafting materiału węglowego Charakterystyka procesu graftingu za pomocą elektrochemicznej spektroskopii impedancyjnej7 Wnioski Aktywność elektrochemiczna roztworów jodków metali alkalicznych mechanizm działania Dobór materiału elektrodowego na podstawie rozmiaru jonów jodków Analiza elektrochemiczna kondensatorów pracujących w wodnych roztworach jodków Wnioski Charakterystyka elektrochemiczna zsyntezowanych kserożeli węglowych Wpływ połączenia elektrolitów wodnych na napięcie pracy kondensatora Kondensatory pracujące w elektrolitach hybrydowych - wyjaśnienie idei Analiza elektrochemiczna kondensatorów pracujących w elektrolitach hybrydowych Wnioski Streszczenie Abstract Literatura Dorobek naukowy Publikacje w czasopismach międzynarodowych z listy filadelfijskiej Udział w konferencjach naukowych Wybrane prace pokonferencyjne Pobyty naukowe w ośrodkach zagranicznych Zgłoszenia patentowe Udział w projektach naukowych Członkostwo w gremiach i organizacjach o charakterze naukowym8 1. Wstęp Rozwój technologiczny różnego rodzaju urządzeń elektronicznych w ostatnich latach stał się tak ogromny, że nie sposób znaleźć kogokolwiek, kto nie korzystałby z telefonu komórkowego, komputera przenośnego czy chociażby, cieszącego się coraz większą popularnością, tabletu. Postęp w tej dziedzinie był tak nagły i niespodziewany, że większość z nas najprawdopodobniej nie zdaje sobie sprawy z faktu, jak bardzo wyprzedził on rozwój urządzeń gromadzących energię, który nie jest tak imponujący. Miniaturyzacja w dziedzinie elektroniki, niestety najczęściej nie idzie w parze z mniejszym zapotrzebowaniem na energię. Coraz mniejsze i lżejsze telefony czy aparaty fotograficzne najczęściej wyposażone są w wyświetlacze, których pobór mocy jest na tyle duży, że zasilające je ogniwa elektrochemiczne (litowo-jonowe, niklowo-wodorkowe) muszą być ponownie ładowane praktycznie każdego dnia. Do tego dochodzi cały szereg aplikacji, gier, możliwość korzystania z Internetu oraz nawigacji satelitarnej. Wszystkie te udogodnienia będące synonimem normalnego życia w bezlitosny sposób wpływają na skrócenie czasu pracy i żywotności ogniw. Tym samym, sprostanie rosnącym oczekiwaniom i wymaganiom płynącym ze strony rynku urządzeń elektrochemicznych stanowi nie lada wyzwanie dla sektora nauki. Z kolei przemysł motoryzacyjny coraz większą uwagę zaczyna poświęcać rozwiązaniom, które pozwalałyby na zrezygnowanie z obecnych niemal w każdym samochodzie silników spalinowych na rzecz pojazdów z napędem elektrycznym. Niestety działania koncernów samochodowych w tym obszarze mają charakter jedynie swego rodzaju nowinek technologicznych, nie rokujących w najbliższym czasie na powszechną ekspansję. Nie ulega jednak wątpliwości, że wykorzystanie związków ropopochodnych nie będzie trwać w nieskończoność, ze względu na oczywiste wyczerpywanie ich złóż. Dlatego też coraz większy nacisk powinno kłaść się na rozwój takich źródeł prądu, jak: ogniwa niklowo-wodorkowe, litowo-jonowe, ale także kondensatory elektrochemiczne. Te ostatnie, choć wciąż stosunkowo mało znane, okazały się niezwykle obiecujące pod kątem ich aplikacyjności. Istotny w tym przypadku jest mechanizm, według którego zachodzi w nich akumulowanie ładunku. Zważywszy na fakt, że proces odwracalnego 89 gromadzenia energii w kondensatorach elektrochemicznych zachodzi dzięki ładowaniu i wyładowaniu podwójnej warstwy elektrycznej, utworzonej na granicy faz elektroda/elektrolit, zastosowanie materiałów węglowych o bardzo dobrze rozwiniętej powierzchni właściwej (powyżej 1000 m 2 g -1 ) oraz charakteryzujących się odpowiednią strukturą porowatą okazało się najlepszym rozwiązaniem. Zastosowanie tego typu materiałów daje możliwość uzyskania ogromnych wartości pojemności, co było niemożliwe w przypadku konwencjonalnych kondensatorów bazujących na elektrodach metalowych. Powyższa charakterystyka kondensatorów elektrochemicznych, a przede wszystkim elektrostatyczny charakter gromadzenia ładunku sprawia, że znajdują one zastosowanie we wszystkich aplikacjach wymagających poboru dużej mocy, czyli energii dostarczonej w bardzo krótkim czasie. Co więcej, wykazują one niezwykle wysoką trwałość cykliczną (nawet rzędu milionów cykli). Przykładami rozwiązań, w których zastosowanie kondensatorów elektrochemicznych jest jak najbardziej zasadne mogą być chociażby: systemy bezpieczeństwa w samolotach (ang. landing gears), żurawie wieżowe (moc z kondensatora jest dostarczana w trakcie podnoszenia ładunku, natomiast odzyskiwana w trakcie jego opuszczania), napędy hybrydowe w pojazdach (głównie w systemach start/stop oraz odzyskiwanie energii w trakcie hamowania). Dodatkowo, kondensatory elektrochemiczne można z powodzeniem wykorzystać do zarządzania energią elektryczną produkowaną z odnawialnych źródeł energii OZE (turbiny wiatrowe, ogniwa fotowoltaiczne). Biorąc pod uwagę płynące ze strony Unii Europejskiej dyrektywy i obostrzenia dotyczące zwiększenia udziału procentowego energii pochodzącej z OZE, kondensatory elektrochemiczne mogą być zastosowane w celu lepszego i znacznie bardziej efektywnego wykorzystania tych właśnie źródeł energii. Jednakże oprócz stacjonarnych rozwiązań nie należy zapomnieć również o mnogości zastosowań kondensatorów pozwalających na ich wdrożenie w aplikacjach mobilnych. Mianowicie, mogą one w inteligentny sposób wspomagać pracę, np. ogniw litowo-jonowych lub niklowo-wodorkowych, przedłużając w ten sposób ich żywotność. Dzięki kondensatorom, ogniwa te nie są w żaden sposób narażone na obciążenia dużymi wartościami prądu, które są nieuniknione w trakcie, np. błysku lampy fleszowej w aparacie fotograficznym lub podczas włączania komputera przenośnego. 910 Możliwość szybkiego naładowania i wyładowania kondensatorów elektrochemicznych, choć stanowi ich unikalną zaletę, jednocześnie staje się czynnikiem ograniczającym ich zastosowanie jako alternatywy dla powszechnie znanych ogniw elektrochemicznych. Energia jaką się charakteryzują jest zbyt mała, aby mogły one służyć do zasilania urządzeń, których czas pracy powinien być możliwie jak najdłuższy. Niemniej, problem ten można częściowo ominąć, ponieważ elektrostatyczne ładowanie/wyładowanie podwójnej warstwy elektrycznej nie stanowi jedynej możliwości pozwalającej na uzyskanie pojemności w wyniku pracy kondensatora elektrochemicznego. Istnieje również możliwość uzyskania dodatkowej pojemności będącej wynikiem reakcji faradajowskich, tzw. pseudopojemności. Poprzez wprowadzenie do układu odpowiednich materiałów lub roztworów elektrolitów, które są źródłem odwracalnych reakcji redoks lub pozwalają na rozszerzenie napięcia pracy kondensatora, możliwe staje się zwiększenie jego energii. Należy jednak pamiętać, że tego rodzaju rozwiązania, będą miały wpływ na wartość mocy, ponieważ udział reakcji faradajowskich, ze względu na ich powolny przebieg, będzie czynnikiem limitującym możliwość szybkiego naładowania i wyładowania superkondensatora. Powyższe przykłady doskonale obrazują jak wielki potencjał aplikacyjny drzemie w superkondensatorach, zarówno jeżeli chodzi o zastosowania stacjonarne, jak i mobilne. Intensywne badania w tym obszarze nauki mogą przyczynić się do zmiany mentalności sektora przemysłowego, który bądź co bądź, charakteryzuje się swego rodzaju stagnacją jeżeli chodzi o innowację i rozwój nowych technologii. Zachowawcze działania opierające się jedynie na sprawdzonych i od lat stosowanych rozwiązaniach tworzą skuteczną barierę niepozwalającą na upowszechnienie kondensatorów w życiu codziennym każdego z nas. 1011 2. CZĘŚĆ LITERATUROWA 2.1. Charakterystyka głównych systemów magazynowania energii W rozdziale tym omówiono szereg układów zdolnych do magazynowania energii, do których zaliczyć można wszelkiego rodzaju ogniwa elektrochemiczne oraz kondensatory elektrochemiczne Ogniwa elektrochemiczne (baterie, akumulatory) Pojęcie chemicznych źródeł prądu, w mniejszym lub w większym stopniu, jest znane każdemu kto na co dzień korzysta z chociażby jednego przenośnego urządzenia elektronicznego. Mowa tu nie tylko o stosunkowo nowych rozwiązaniach takich jak telefony komórkowe czy laptopy, ale również dość prozaicznych systemach jak chociażby zegarki elektroniczne, kalkulatory tudzież wszelkiego rodzaju zabawki interaktywne. Wszystkie te urządzenia mają jedną wspólną cechę zasilane są za pomocą ogniw elektrochemicznych, potocznie zwanych bateriami, które mówiąc ściślej są jedynie zespołami konkretnych ogniw. Zasada działania ogniw elektrochemicznych oparta jest na wykorzystaniu idei bezpośredniej konwersji energii chemicznej (źródłem której są odpowiednie materiały elektroaktywne) na elektryczną. Procesowi temu towarzyszy wymiana elektronu w obwodzie elektrycznym pomiędzy składnikami aktywnymi obu elektrod. W związku z tym na proces ten składają się elektrochemiczne reakcje utleniania-redukcji (redoks), które można opisać w następujący sposób: O ne R (1.1) gdzie O jest formą utlenioną, R oznacza formę zredukowaną, natomiast n to liczba wymienianych elektronów pomiędzy obiema formami O i R. W wyniku tych reakcji na 1112 biegunach ogniwa pojawia się różnica potencjałów, która nosi nazwę siły elektromotorycznej ogniwa (SEM), a której źródłem jest zmiana entalpii swobodnej reakcji ogniwa. Zależność pomiędzy stężeniami formy utlenionej [O] i zredukowanej [R] oraz energią swobodną ΔG [J mol -1 ] jest następująca : 0 [ R] G G RT ln (1.2) [ O] gdzie R oznacza stałą gazową (8,3145 J mol -1 K -1 ), a T temperaturę. Zgodnie z powyższym zapisem, stosunek formy zredukowanej do utlenionej może być odniesiony do zmiany energii swobodnej Gibbsa (ΔG), co pozwala na otrzymanie wyrażenia zawierającego napięcie E [V]: G nfe (1.3) W tym przypadku E oznacza maksymalną różnicę potencjałów (napięcie) jaka może wystąpić pomiędzy dwiema elektrodami, gdy przez układ nie przepływa prąd. Jest to tak zwane napięcie spoczynkowe (ang. open-circuit voltage, OCV). Stałą Faraday a oznaczono jako F (96485,3 C mol -1 ). Jeżeli reakcja (1.1) przebiega w kierunku formy zredukowanej (od lewej do prawej), to równanie (1.3) może być zapisane w poniższy sposób: 0 0 G nfe (1.4) Potencjał w powyższym wzorze określany jest jako standardowy potencjał elektrody (E 0 [V]) i odnosi się do standardowej zmiany energii swobodnej Gibbsa (ΔG 0 [J mol -1 ]). Warto w tym miejscu zaznaczyć, że obecny we wzorze (1.4) znak minus oznacza, że wszystkie reakcje zachodzące spontaniczne (ΔG<0) będą charakteryzować się dodatnią wartością standardowego potencjału elektrody (E 0 >0). Dzieje się tak w momencie, gdy dwa 1213 materiały o różnych potencjałach standardowych połączone są za pomocą odbiornika prądu, w wyniku czego występuje między nimi napięcie. Materiał o niższej wartości potencjału standardowego, ulegając reakcji utleniania dostarcza przez obwód zewnętrzny elektrony do materiału o wyższym potencjale standardowym, który z kolei jest redukowany. Obie te reakcje zachodzą jednocześnie i pozwalają na konwersję energii chemicznej na elektryczną . Matematyczne wyrażenie zależności pomiędzy potencjałem elektrody a stężeniami substancji biorących udział w procesie elektrodowym ma postać jednego z podstawowych równań w elektrochemii, zwanego równaniem Nernsta : 0 RT [ O] E E ln (1.5) nf [ R] Oczywiście, aby powyższe reakcje mogły zajść i jednocześnie być źródłem prądu konieczne jest zastosowanie dwóch pozostałych komponentów składających się na ogniwo elektrochemiczne, tj. odpowiedniego elektrolitu oraz separatora. Pierwszy z nich, mogąc występować w postaci żelowej lub roztworu, powinien wykazywać przewodnictwo jonowe W przypadku separatora, którego celem jest fizyczne odseparowanie obu elektrod i zapobieżenie ich zetknięciu się, również istotne jest, aby był on przepuszczalny dla jonów, a nie dla elektronów. Na przestrzeni ostatnich 150 lat odnotować można pojawienie się kilku głównych rodzajów ogniw elektrochemicznych. Niektóre z nich zachowały się przez te wszystkie lata niemal w niezmienionej formie, inne z kolei nie spełniając wciąż rosnących wymagań i potrzeb szeroko pojętego rynku chemicznych źródeł prądu, zostały zastąpione przez ich zmodyfikowane wersje. Jednym z pierwszych powszechnie stosowanych ogniw, notabene stosowane do dzisiaj, jest ogniwo Leclanchégo. W najprostszym ujęciu, ogniwo to składało się z amalgamatu cynku (Zn/Hg) zastosowanego jako anoda oraz katody w postaci dwutlenku manganu (MnO 2 ) wymieszanego z węglem w formie sproszkowanej, który w późniejszym czasie zastąpiony został prętem grafitowym. Ostatnim niezbędnym elementem składowym całego układu był elektrolit w postaci roztworu chlorku amonu 1314 (NH 4 Cl). Tego typu rozwiązanie pozwoliło na uzyskanie napięcia 1,5 V oraz pojemności właściwej 224 Ah kg -1 z pojedynczego ogniwa. Parametry te wystarczyły, aby ogniwo Leclanchégo znalazło zastosowanie w systemach telegraficznych, latarkach czy przenośnych odbiornikach radiowych, choć na samym początku popularność zdobyły w domowych dzwonkach do drzwi . W kolejnych latach jedna z głównych modyfikacji tego ogniwa polegała na wymianie elektrolitu, najpierw na chlorek cynku (ZnCl 2 ), a następnie na wodorotlenek potasu (KOH). Pierwsze rozwiązanie pozwoliło na uzyskanie wyższych natężeń prądu wyładowania oraz możliwość pracy w szerszym zakresie temperatur, natomiast elektrolit alkaliczny pozwolił na ograniczenie procesu samowyładowania charakteryzując się napięciem 1,55 V, sprawiając jednocześnie, że ogniwo takie charakteryzowało się małymi wartościami prądów samowyładowania . Niemniej, pomimo dobrej charakterystyki napięciowo - pojemnościowej ogniwa Leclanché, znacznie ciekawszymi i bardziej obiecującymi rozwiązaniami okazały się być ogniwa, które każdorazowo po procesie wyładowania mogły być poddawane ponownemu naładowaniu, czyli tzw. akumulatory. Pierwszym tego typu rozwiązaniem bazującym na elektrolicie alkalicznym był akumulator kadmowo-niklowo wodorotlenkowy. Swego czasu był on stosowany na szeroką skalę w aplikacjach zarówno przenośnych, jak i stacjonarnych, dostarczając w tych ostatnich prądy o natężeniu nawet kilku tysięcy amperów . W trakcie procesu wyładowania kadmowa anoda jest utleniana do wodorotlenku kadmu, natomiast na katodzie zachodzi proces redukcji oksywodorotlenku niklu do wodorotlenku niklu. Napięcie takiego ogniwa to 1,2 V, przy czym pojemność jaką się charakteryzuje osiąga 50 Ah kg -1. Niestety dwa główne mankamenty zadecydowały o braku jego rozwoju i ograniczeniu stosowalności. Pierwszym był tzw. efekt pamięci, oznaczający konieczność przeprowadzenia pełnego wyładowania i ładowania ogniwa w celu jego prawidłowego i wydajnego działania. Jest to spowodowane tworzeniem się (w trakcie niepełnego ładowania/wyładowania) słabo rozpuszczalnych form wodorotlenku kadmu (CdO(OH) - oraz Cd(OH) 3 ), które w konsekwencji zatykają pory nośnika i zmniejszają pojemność elektryczną ogniwa . Drugą wadę stanowi obecność samego kadmu, który zarówno w procesie produkcji, jak i późniejszej eksploatacji stanowi zagrożenie dla człowieka ze względu na swój toksyczny charakter. W konsekwencji 1415 koniecznym stało się znalezienie odpowiedniej alternatywy dla elektrody kadmowej, którą ostatecznie okazały się być materiały zdolne do odwracalnej sorpcji wodoru. W tej roli świetnie sprawdziły się stopy metali, których ogólny wzór można wyrazić jako AB 5, gdzie: A stanowią stopy metali ziem rzadkich wykazujące silną tendencję do tworzenia wodorków, np.: La, Ce, Nd oraz Pr, podczas gdy B to stopy Ni, Co, Mn lub Al, których zadaniem jest poprawienie właściwości katalitycznych, odporności na korozję oraz trwałości tworzonych związków. Z kolei w stopach typu AB 2, metalami wyjściowymi są Ti/V (A) oraz Zr/Ni (B) [4, 7]. W celu zobrazowania w jaki sposób wodór reaguje ze stopem metali, poniżej przedstawiony został mechanizm reakcji, które zachodzą na elektrodzie ujemnej podczas ładowania i wyładowania ogniwa . - elektrosorpcja / desorpcja wodoru na granicy faz ciało stałe / roztwór elektrolitu: M H 2 O MH ads OH (1.6) - uwodornienie i odwodornienie fazy stałej (przeniesienie wodoru w fazie stałej): MH ads MH (1.7) MH MH (1.8) gdzie: M stop tworzący wodorek, MH ads atomy wodoru zaadsorbowane na powierzchni elektrody, H H, atomy wodoru znajdujące się, odpowiednio w masie materiału elektrody i w sieci przestrzennej elektrody. 1516 W związku z powyższym, w trakcie procesu ładowania można wyróżnić trzy etapy opisujące reakcję wodoru ze stopem metali. Podczas pierwszego z nich dochodzi do przeniesienia ładunku, dzięki czemu na powierzchni elektrody zostaje zaadsorbowany wodór. W drugim etapie dyfunduje on do wnętrza stopu i tworzy stały roztwór w sieci krystalicznej ( MH ). Po osiągnięciu stężenia granicznego następuje tworzenie się fazy stałej MH . Wyładowanie zachodzi w kierunku przeciwnym. Tak skonstruowane ogniwo, gdzie elektroda kadmowa zastąpiona została wspomnianymi wcześniej stopami matali, nosi nazwę niklowo-wodorkowego (Ni-MH). Jego napięcie znamionowe to ok. 1,3-1,4 V (w zależności od zastosowanych stopów), zaś energia jest prawie dwukrotnie wyższa niż w przypadku akumulatorów niklowo-kadmowych i wynosi ok. 80 Wh kg -1 [5,7]. Biorąc pod uwagę wyższą wartość energii właściwej oraz wyeliminowanie toksycznego składnika z układu jakim był kadm, ogniwa Ni-MH z łatwością stały się zamiennikiem dla ogniwa Ni-Cd, i to niemalże w każdym przypadku. Innym rozwiązaniem, intensywnie rozwijanym i ulepszanym od lat, są ogniwa litowo-jonowe, które tak samo jak to miało miejsce w przypadku ogniw niklowowodorkowych były rezultatem modyfikacji wcześniejszego układu elektrochemicznego. Mowa tu o ogniwach litowych, których działanie opierało się na wykorzystaniu stałej anody litowej, ze względu na fakt, że potencjał standardowy litu wynosi -3,05 V vs NEW. W rezultacie, możliwe było uzyskanie pojemności rzędu 3860 Ah kg -1. Niestety, lit niezwykle gwałtownie reaguje w kontakcie z wodą i powietrzem, w związku z czym niemożliwym staje się zastosowanie elektrolitów wodnych. W przypadku elektrolitów organicznych, ogniwa te nadal stwarzają niebezpieczeństwo dla użytkownika, ponieważ niewystarczająca szczelność może doprowadzić do ich eksplozji. Rozwiązaniem tego problemu okazało się zastosowanie elektrody grafitowej, która ze względu na warstwową strukturę jest zdolna do odwracalnej interkalacji/deinterkalacji jonów litu, zgodnie z poniższą reakcją: C xli xe Li C x (1.9) 1617 Źródłem jonów litu jest katoda, którą najczęściej są litowane tlenki metali przejściowych, mających strukturę spinelu lub warstwową. W trakcie wyładowania jony litu przechodzą do anody grafitowej, gdzie następnie są interkalowane pomiędzy tworzące ją warstwy grafenowe. LiMO x 2 2 Li1 MO xli xe (1.10) Zatem reakcja sumaryczna przedstawia się w następujący sposób: LiMO 2 C LixC Li1 xmo2 (1.11) gdzie LiMO 2 oznacza litowany tlenek metalu przejściowego, C anodę grafitową. Dla interkalatu o składzie LiC 6 teoretyczna pojemność anody wynosi 372 mah g -1. Napięcie ogniwa litowo-jonowego, ze względu na zastosowane materiały elektrodowe wynosi aż 4,1 V (przy obwodzie otwartym), natomiast energia właściwa takiego ogniwa osiąga wartość rzędu Wh kg -1 [7, 9]. Przy tak wysokim napięciu pracy ogniwa, konieczne jest zastosowanie elektrolitów organicznych. W większości przypadków oparte są one na soli LiPF 6, której roztwory wykazują wysokie przewodnictwo jonowe (>10-3 S cm -1 ), dużą liczbę przenoszenia jonów litu (~0,35) określa wydajność cyklu ładowania/wyładowania oraz zapewniają stosunkowo duże bezpieczeństwo ogniwa. Mankamentem tej soli jest jej wysoka cena i higroskopijność, z kolei najczęściej stosowanymi dla niej rozpuszczalnikami są różnego rodzaju węglany . Są to aprotyczne i polarne związki, umożliwiające uzyskanie dużych stężeń rozpuszczonych w nich soli litu (>1 mol L -1 ). Wykazują także kompatybilność ze stosowanymi materiałami elektrodowymi oraz są bezpieczne. Początkowo stosowanym rozpuszczalnikiem był węglan propylenu (propylene carbonate, PC), jednakże ze względu na współinterkalację z jonami litu, powodował on niszczenie elektrod grafitowych. Dlatego obecnie stosuje się takie rozpuszczalniki, jak: węglan etylenu (ang. ethylene carbonate, EC), węglan dimetylu (ang. dimethyl carbonate, DMC), węglan etylometylowy 1718 (ang. ethyl methyl carbonate, EMC) oraz węglan dietylu (ang. diethyl carbonate, DEC) . Bardzo dobrym rozwiązaniem są również rozpuszczalniki stanowiące kombinację dwóch związków, np. EC-DMC lub EC-DEC. Po rozpuszczeniu w nich soli LiPF 6 do stężenia 1 mol L -1, charakteryzują się one przewodnictwem rzędu 7-10 ms cm -1 (w temperaturze pokojowej) oraz ms cm -1 w 60ºC. Natomiast w temperaturze -40ºC przewodnictwo zmienia się diametralnie i osiąga zaledwie 0,7 ms cm -1 (dla LiPF 6 w EC- DEC). W celu ominięcia tej wady opracowano elektrolity z rozpuszczalnikami trzyi czteroskładnikowymi, które wykazują dobre przewodnictwo zarówno w niskiej, jak i pokojowej temperaturze [4,11]. Charakterystyczny dla wszystkich ogniw elektrochemicznych sposób akumulowania ładunku, sprawia że proces ich wyładowania następuje stosunkowo powoli. Jest to związane z zachodzącymi w ogniwie reakcjami z udziałem wymiany elektronu, które limitowane są kinetyką. Dzięki temu najlepiej sprawdzają się we wcześniej wspomnianych aplikacjach, w których dłuższy czas wyładowania ogniwa wiąże się z dłuższym czasem użytkowania danego urządzenia. Niestety, w przypadku gdy niezbędne jest dostarczenie dużego impulsu mocy w ciągu zaledwie kilku sekund, nie zdają one egzaminu. W tym celu znacznie bardziej obiecującym rozwiązaniem są kondensatory elektrochemiczne, którym to właśnie poświęcone zostały badania wykonane w ramach niniejszej rozprawy doktorskiej Kondensatory elektrochemiczne Kondensatory elektrochemiczne, nazywane również superkondensatorami lub kondensatorami podwójnej warstwy elektrycznej (ang. electric double layer capacitors EDLCs) służą do odwracalnego gromadzenia energii. Kondensatory te w porównaniu z konwencjonalnymi ogniwami elektrochemicznymi, charakteryzują się całkowicie innym mechanizmem gromadzenia ładunku elektrycznego. Podstawowymi elementami ich budowy są dwie zanurzone w elektrolicie elektrody z umieszczonym między nimi separatorem (Rys. 1). Jedna elektroda posiada nadmiar elektronów ujemna, natomiast druga ich niedobór dodatnia. Ponieważ proces odwracalnego gromadzenia energii 1819 zachodzi dzięki ładowaniu i wyładowaniu podwójnej warstwy elektrycznej utworzonej na granicy faz elektroda/elektrolit, uzasadnione jest stosowanie materiałów węglowych o rozwiniętej powierzchni właściwej (powyżej 1000m 2 /g) jako podstawowego materiału elektrodowego. Należy podkreślić, że ładowanie i wyładowanie podwójnej warstwy elektrycznej jest procesem czysto elektrostatycznym, co sprawia, że kondensatory elektrochemiczne wykazują niezwykle wysoką trwałość cykliczną (rzędu nawet milionów cykli). Dodatkowo są w stanie dostarczać ogromnych impulsów mocy, jednocześnie znosząc reżimy prądowe nieporównywalnie większe niż w przypadku ogniw elektrochemicznych. Pojemność podwójnej warstwy elektrycznej jest ściśle zależna od powierzchni granicy faz elektroda/elektrolit. Ponieważ grubość tej warstwy wynosi zaledwie około 1 nm, pojemności kondensatorów elektrochemicznych są wielokrotnie wyższe aniżeli ich tradycyjnych elektrostatycznych odpowiedników [12,13,14]. Rys. 1. Schemat kondensatora elektrochemicznego z podwójną warstwą elektryczną Powyższa charakterystyka sprawia, że kondensatory podwójnej warstwy elektrycznej świetnie sprawdzają się w urządzeniach wymagających poboru dużej mocy, czyli energii dostarczanej w bardzo krótkim czasie. Stosowaną jednostką służącą do określenia pojemności kondensatora jest farad (1 F), który określa ilość zakumulowanego ładunku w zdefiniowanym przedziale potencjału, co można zapisać w następujący sposób: 1920 Q C (1.12) U Pojemność pojedynczej elektrody jest proporcjonalna do jej powierzchni S i przenikalności dielektrycznej, a odwrotnie proporcjonalna do grubości podwójnej warstwy elektrycznej d. Zatem, gdy zwiększona zostanie powierzchnia elektrody, jej pojemność także ulegnie zwiększeniu. S C (1.13) d Z kolei, całkowita pojemność kondensatora jest sumą pojemności szeregowo połączonych elektrod dodatniej oraz ujemnej: 1 C 1 C 1 C (1.14) Ważnymi parametrami służącymi do opisu charakterystyki pracy superkondensatorów są energia oraz moc, które mogą być odniesione do jednostki masy lub objętości. Wartość energii E zgromadzonej w kondensatorze elektrochemicznym jest proporcjonalna do pojemności C i napięcia U do potęgi drugiej: 1 CU 2 E 2 (1.15) Z kolei wartość mocy określona jest poniższym wzorem: 2 U P (1.16) 4 ESR 2021 gdzie ESR (ang. Equivalent Series Resistance) jest to suma rezystancji wewnętrznych elementów tworzących kondensator elektrochemiczny (np. elektrody, kolektory prądowe) . Czynnikiem w głównej mierze limitującym napięcie pracy kondensatora jest elektrolit w jakim on pracuje. Wyróżnić można dwa podstawowe typy elektrolitów: wodne oraz organiczne. W przypadku elektrolitów wodnych napięcie pracy kondensatora ograniczone jest napięciem rozkładu wody, które zgodnie z termodynamiką wynosi 1,23 V. Po przekroczeniu tej wartości na poszczególnych elektrodach zaczyna dochodzić do wydzielania wodoru (elektroda ujemna) i tlenu (elektroda dodatnia), zgodnie z zamieszczonymi w Tab. 1 reakcjami . Tab. 1. Reakcje wydzielania tlenu i wodoru w zależności od ph elektrolitu ph elektrolitu O 2 /H 2 O H 2 O/H 2 Kwaśne H O O 4H 4e 2H 2e H Alkaliczne OH O2 2H2O 4e 2H2O 2e 2OH H2 Jednakże w przypadku elektrolitów takich jak roztwory KOH czy H 2 SO 4 ich okno elektrochemiczne w kondensatorach elektrochemicznych jest jeszcze mniejsze, ze względu na zastosowanie węgli aktywnych jako materiału (0,8-1,0 V) [17,18]. Jest to znacznie niższa wartość w porównaniu z możliwościami jakie oferują elektrolity organiczne. Ze względu na brak wody, napięcie pracy kondensatorów operujących w elektrolitach organicznych może osiągać wartości dochodzące nawet do 3,2 V [19,20,21]. Zestawiając razem stabilność elektrochemiczną elektrolitów wodnych i organicznych, nieporównywalnie lepszym rozwiązaniem wydają się te drugie. Niestety, problemem staje się ich niekorzystny wpływ na środowisko, dlatego nie są one obiecującym rozwiązaniem w przypadku kondensatorów elektrochemicznych. Przede wszystkim wówczas, gdy konieczne jest zastosowanie rozpuszczalnika jakim jest acetonitryl. Dodatkowo nie przemawia za nimi małe przewodnictwo oraz duża lepkość, zwłaszcza w przypadku cieczy jonowych . Należy również wziąć pod uwagę skomplikowany proces produkcji kondensatorów z organicznym elektrolitem, który wymaga odpowiednich warunków zapewniających atmosferę gazu obojętnego (komory rękawicowe). Ostatecznie koszty 2122 produkcji takiego układu są znacznie wyższe niż w przypadku kondensatorów z elektrolitami wodnymi. W związku z powyższym, w ostatnich latach część badań poświęcona była różnego rodzaju elektrolitom wodnym, których zadaniem było umożliwienie zwiększenia napięcia pracy kondensatora bez udziału medium organicznego. Co ważne, w szczególnych przypadkach możliwe stało się przekroczenie wartości 1,23 V, i to bez oznak rozkładu wody. Tym samym, uzyskanie odpowiednio dużej wartości napięcia kondensatora pozwala na poprawienie w znaczny sposób jego energii, ponieważ zgodnie z równaniem (1.15) energia zależy od napięcia w drugiej potędze. Jednym z interesujących rozwiązań jest zastosowanie roztworów soli o ph obojętnym, takich jak Li 2 SO 4 , Na 2 SO 4 [23, 24] lub K 2 SO 4 . Najlepsze rezultaty uzyskano dla roztworu 1 mol L -1 Li 2 SO 4, który pozwolił na rozszerzenie napięcia pracy do 2,2 V. Oprócz tego, po cykli spadek pojemności był praktycznie niezauważalny (Rys. 2). Wyjaśnieniem tak rewelacyjnego zachowania jest silna energia solwatacji zarówno kationów litu, jak i anionów siarczanowych, które są otoczone odpowiednio przez 27 i cząsteczek wody. Dzięki temu, dopiero napięcie powyżej 2,0 V jest w stanie pokonać barierę solwatacyjną i zapoczątkować rozkład elektrolitu . Należy jednak zaznaczyć, że uzyskanie tak wysokiego napięcia było częściowo możliwe dzięki zastosowaniu odpowiedniego materiału elektrodowego. W tym przypadku był to węgiel aktywny o dobrze rozwiniętej strukturze mikroporowatej (aktywowany KOH), ale również charakteryzujący się odpowiednią ilością mezoporów. W przypadku tak mocno solwatowanych jonów, obecność mezoporów jest niezwykle istotna w celu ich szybkiego przetransportowania w głąb mikroporów. 2223 A B Rys. 2. Woltamperogramy przedstawiające rozszerzanie napięcia kondensatora pracującego w 1 mol L -1 Li 2 SO 4 (A) oraz cykliczność takiego układu przy napięciu 2,2 V (B)  Granica faz elektroda/elektrolit Omówiona w poprzednim rozdziale charakterystyka kondensatorów elektrochemicznych opisuje wstępnie mechanizm, według którego są one w stanie gromadzić energię. Jednakże zagadnienie to wymaga bardziej dokładnego wyjaśnienia, któremu poświęcony został poniższy rozdział. W momencie spolaryzowania elektrod zanurzonych w elektrolicie dochodzi do utworzenia charakterystycznego rozkładu ładunków elektrycznych na granicy faz elektroda/elektrolit. Rozkład ten został określony po raz pierwszy przez Helmholtza jako podwójna warstwa elektryczna (pwe) . Zgodnie z jego założeniami, jony o przeciwnych znakach dyfundując z głębi elektrolitu do elektrody tworzą równoległą do jej powierzchni zwartą warstwę. Ponieważ ładunki elektrod i przylegających do nich jonów mają przeciwne znaki, następuje ich neutralizacja. Jednakże model zaprezentowany przez Helmholtza był dość niedokładny, ponieważ nie uwzględniał takich czynników jak dyfuzja jonów w roztworze oraz różnice w wartościach momentów dipolowych rozpuszczalnika i elektrody. W związku z czym, model ten zakładał liniowy spadek potencjału wraz z odległością od powierzchni elektrody (Rys. 3a). Znacznie bardziej dokładny opis pwe był autorstwa Guya i Chapmana [26, 27], którzy zauważyli, że jony elektrolitu oraz cząsteczki rozpuszczalnika poddawane są zarówno wpływom pola elektrycznego, jak również ruchom termicznym. Biorąc pod 2324 uwagę te ruchy, nazwali oni warstwę roztworu przylegającą do elektrody warstwą rozmytą. Dyfuzyjny model Guya i Chapmana zakładał zatem eksponencjalny spadek potencjału z odległością od powierzchni elektrody (Rys. 3b). Niemniej, również rozwiązanie Guya i Chapmana nie oddawało pełnego opisu struktury podwójnej warstwy elektrycznej, ponieważ jony były traktowane jak ładunki punktowe, co oznaczało, że mogły zbliżać się do elektrody na dowolnie małą odległość. W rzeczywistości wymiary jonów są skończone i dodatkowo mogą zwiększać się w wyniku zachodzącej solwatacji. Dlatego też Stern zaproponował nowy model podwójnej warstwy elektrycznej łączący dwa poprzednie, dając w rezultacie model Guya-Chapmana- Sterna (Rys. 3c) . A) B) C) Rys. 3. Modele podwójnej warstwy elektrycznej, odpowiednio Helmoltza (A), Gouya-Chapmana (B) oraz Sterna (C) Ponieważ dipole rozpuszczalnika tworzą pierwotną warstwę solwatacyjną będącą w bezpośrednim kontakcie z powierzchnią elektrody, solwatowane jony mogą dołączyć się dopiero do niej. Przez środki tych właśnie jonów można przeprowadzić płaszczyznę zwaną zewnętrzną płaszczyzną Helmholtza (ang. outer Helmholtz plane, OHP). Ze względu na fakt, iż jony te oddziałują z powierzchnią elektrody jedynie długodystansowymi siłami kulombowskimi, noszą nazwę zaadsorbowanych niespecyficznie lub elektrostatycznie. Co więcej, mogą też występować jony, które wypierają z pierwotnej warstwy solwatacyjnej cząsteczki rozpuszczalnika. Dzieje się tak, ponieważ oddziałują one z powierzchnią elektrody siłami chemicznymi, czyli w sposób specyficzny. Przez środki ciężkości w ten 2425 sposób zaadsorbowanych jonów przechodzi, tzw. wewnętrzna płaszczyzna Helmholtza (ang. inner Helmholtz plane, IHP). Warto również zaznaczyć, że zewnętrzna warstwa występuje zawsze, a wszystkie jony znajdujące się za nią tworzą warstwę rozmytą. Z kolei warstwa wewnętrzna Helmholtza występuje tylko w przypadku specyficznej adsorpcji jonów. Ponieważ cząsteczki i jony znajdujące się pomiędzy powierzchnią elektrody a OHP mają ograniczoną ruchliwość, przyjęło się, że tworzą warstwę sztywną lub zwartą [29, 30]. W efekcie można przyjąć istnienie dwóch kondensatorów połączonych szeregowo, czyli: kondensator warstwy Helmholtza (C H ) oraz kondensator warstwy dyfuzyjnej (C D ). W ten sposób pojemność pojedynczej elektrody (C DL ) można wyrazić za pomocą poniższego równania : 1 C DL 1 1 (1.17) C C H D 2.2. Materiały węglowe w kondensatorach elektrochemicznych Charakterystyka różnych form węgli Cechą wspólną wszelkiego rodzaju materiałów węglowych jest wysoka zawartość w ich strukturze węgla pierwiastkowego. Niemniej, pomimo dużej zawartości węgla, materiały te w znacznym stopniu różnią się między sobą właściwościami. Wynika to z różnicy w stopniu uporządkowania warstw grafenowych w poszczególnych formach węgla, który jest największy dla struktury heksagonalnej grafitu a najmniejszy w przypadku węgli aktywnych i szklistych. Dwa ostatnie przypadki, w wyniku największego stopnia nieuporządkowania spośród wszystkich form węgli, charakteryzują się porowatą strukturą, przy czym w węglach szklistych pory te są zamknięte (całkowicie niedostępne). Sieć krystaliczna grafitu składa się ze stosu ułożonych równolegle, dwuwymiarowych warstw grafenowych, gdzie atomy węgla tworząc sześcioczłonowe pierścienie, charakteryzują się hybrydyzacją typu sp 2. Spośród czterech elektronów 2526 walencyjnych węgla, trzy tworzą wiązania kowalencyjne σ z sąsiednimi atomami węgla (w obrębie tej samej warstwy grafenowej), natomiast czwarty tworzy wiązania π w kierunku prostopadłym do poszczególnych warstw. Zdelokalizowanie orbitali π po całej powierzchni warstw grafenowych powoduje, że przewodnictwo grafitu jest znacznie większe w kierunku równoległym niż prostopadłym do warstwy grafenowej, co świadczy o jego anizotropii. Na zamieszczonym poniżej Rys. 4 przedstawiającym warstwową strukturę grafitu, zaznaczone zostały również odległości pomiędzy poszczególnymi atomami węgla. Widać, że pomiędzy sąsiednimi atomami znajdującymi się na tej samej płaszczyźnie odległość wynosi 0,142 nm. Z kolei poszczególne warstwy grafenowe oddalone są od siebie o 0,335 nm, przy czym nie ma między nimi żadnych wiązań chemicznych, a jedynie przyciągania słabymi siłami van der Waalsa. Rys. 4. Trójwymiarowy model przedstawiający ułożenie warstw grafenowych w heksagonalnej i romboedrycznej sieci krystalicznej [4, 32]. Zaznaczyć należy, że grafit może charakteryzować się siecią przestrzenną o sekwencji płaszczyzn grafenowych ABABAB, nazywaną heksagonalną lub 2H. Natomiast w przypadku sekwencji płaszczyzn ABCABC należy mówić o sieci przestrzennej romboedrycznej lub 3R, która jest mniej stabilna [4, 33]. Inną odmianą alotropową węgla są fulereny, które kształtem przypominają piłkę futbolową (Rys. 5). Pojedynczą piłkę tworzy warstwa grafenowa zwinięta tak, aby przybrać formę sferyczną, przy czym poszczególne pierścienie węglowe składają się z pięciu i sześciu atomów węgla, a sumarycznie może ich być nawet ok . 2627 Rys. 5. Struktura fulerenu C 60 Fuleren C 60 składa się z 20 pierścieni sześciokątnych i 12 pięciokątnych, które czynią go najtrwalszym wśród wszystkich fulerenów. Dodatkowo, może on być produkowany w dużych ilościach w postaci sadzy fulerenowej, charakteryzuje się wysokim stopniem symetrii, wykazuje niewielką toksyczność, a jego produkcja jest tańsza niż pozostałych fulerenów. Charakterystyka ta sprawiła, że to właśnie forma C 60 cieszy się największym zainteresowaniem naukowców. Pomimo, że środek sfery fulerenu może być rozpatrywany jako swego rodzaju por, to jest on jednak niedostępny dla procesu adsorpcji w normalnych warunkach. Dużą zaletą fulerenów jest możliwość ich funkcjonalizacji poprzez przyłączanie różnych grup funkcyjnych, dzięki czemu wzrasta ich potencjał aplikacyjny, zwłaszcza w dziedzinie elektroniki, urządzeń optoelektronicznych, fotowoltaicznych lub diod typu LED . Nanorurki węglowe zostały odkryte w trakcie syntezy fulerenów, kiedy okazały się jednym z produktów ubocznych tego procesu. Stanowią one zwiniętą w kształt cylindra warstwę grafenową (Rys. 6). Od momentu, gdy zostały po raz pierwszy opisane przez Iijimę w 1991 roku  były z powodzeniem udoskonalane, znajdując zastosowanie w coraz to nowszych aplikacjach. 2728 Rys. 6. Zobrazowanie zwinięcia warstwy grafenowej w celu utworzenia nanorurki węglowej  Z kolei na Rys. 7 przedstawione zostały różne odmiany chiralne nanorurek węglowych, z jednoczesnym uwzględnieniem sposobu (kąta) w jaki warstwy grafenowe powinny być zwinięte w celu otrzymania poszczególnych form. W ten sposób nanorurka zygzakowa posiada część wiązań, które są położone równolegle do osi rurki, natomiast postać krzesełkowa zawiera część wiązań prostopadłych do osi. Oprócz tego typu odmian chiralnych, nanorurki węglowe dzieli się przede wszystkim na jedno- i wielościenne. W przypadku nanorurek jednościennych (ang. singlewalled nanotubes, SWNTs) mowa o pojedynczej zwiniętej warstwie grafenowej. Średnica takiej nanorurki mieści się w zakresie od 0,3 do 5,0 nm, choć najczęściej jest to ok. 1,0-1,4 nm. Długość jej natomiast wynosi od µm. Z kolei nanorurki wielościenne (ang. multi-walled nanotubes, MWNTs) składają się z kilku współosiowo zwiniętych warstw grafenowych o zewnętrznej średnicy od 1,4-100 nm . 2829 Rys. 7. Schemat przedstawiający związek pomiędzy warstwą grafenową a różnymi formami nanorurek węglowych  Powierzchnia właściwa SWNTs jest całkowicie niezależna od ich średnicy i wynosi 1315 m 2 g -1 (dla zewnętrznej powierzchni). W przypadku MWNTs teoretyczna wartość powierzchni właściwej dla nanorurek dwuściennych mieści się w zakresie m 2 g -1, a dla dziesięciościennych wynosi zaledwie 200 m 2 g -1 . Charakteryzują się one słabo rozwiniętą strukturą mikroporowatą, ale za to są idealnym źródłem mezoporów, które w kontekście kondensatorów elektrochemicznych również są istotne. Przede wszystkim, gdy rozpatrywana jest adsorpcja dużych jonów z elektrolitu (np. organicznych, bądź solwatowanych), ponieważ mezopory pełnią rolę kanałów ułatwiających szybki transport jonów do mniejszych porów. Na powierzchni nanorurek, podobnie jak w przypadku fulerenów można wytworzyć dodatkowe grupy funkcyjne zarówno na drodze chemicznej jak i elektrochemicznej. Wyróżnić można kilka różnych sposobów modyfikacji nanorurek : o częściowe utlenienie i otwarcie nanorurek 2930 o przyczepienie grup funkcyjnych do otwartych końców nanorurek o przyczepienie grup funkcyjnych do ścian nanorurek o przeprowadzenie reakcji chemicznej z przyczepionymi wcześniej grupami funkcyjnymi o wypełnienie wnętrza nanorurek różnymi substancjami (gazowymi, ciekłymi lub stałymi) i przeprowadzenie tam reakcji chemicznej o zastąpienie atomów węgla nanorurek atomami innych pierwiastków o przeprowadzenie insercji różnych atomów lub cząsteczek do wnętrza SWNTs lub pomiędzy poszczególne warstwy w MWCNTs Możliwość zastosowania tego typu modyfikacji pozwala na otrzymanie nanorurek węglowych o różnych właściwościach fizykochemicznych, a jednocześnie znalezienie jeszcze większej liczby potencjalnych aplikacji dla tego materiału. Oprócz typowych odmian alotropowych węgla oraz nanorurek, materiałami o interesujących właściwościach w kontekście akumulowania ładunku są również, tzw. aero-, ksero- i kriożele węglowe. Przypominają one swoją strukturą gąbkę, z tym że w tym przypadku struktura ta jest nanoporowata. Dodatkowo charakteryzują się dużym przewodnictwem elektrycznym, dobrze rozwiniętą powierzchnią właściwą (dopiero po aktywacji) oraz możliwą do kontrolowania porowatością w wyniku dobrania odpowiednich parametrów procesów syntezy, suszenia czy też pirolizy. Dzięki temu materiały takie mogą być przygotowane pod kątem konkretnych zastosowań, spełniając ich wymagania . Pomimo, że materiały te nie są powszechnie znane, ich pierwsza synteza była przeprowadzona już w 1989 przez Pekalę . Polegała ona na przygotowaniu organicznego aerożelu w wyniku polikondensacji rezorcynolu z formaldehydem. Szybko zorientowano się, że poprzez zmianę stosunku molowego rezorcynolu do katalizatora (R/C) można wpływać na mikrostrukturę otrzymywanego aerożelu. Najczęściej stosowanym katalizatorem jest węglan sodu (Na 2 CO 3 ), którego celem jest jedynie podwyższenie ph mieszaniny rezorcynol - formaldehyd, w związku z czym nie bierze on udziału w reakcji pomiędzy tymi dwoma związkami. Na strukturę porowatą 3031 końcowego produktu można również wpłynąć zmieniając zarówno stosunek rezorcynolu do formaldehydu (R/F), jak również współczynnik rozpuszczalności (D) zdefiniowany jako : woda D ( rezorcynol formaldehyd Na CO ) (1.18) 2 3 Od momentu pierwszej syntezy aerożelu powstał cały szereg publikacji poświęconych temu właśnie materiałowi. Bazowały one na tej samej metodzie polikondensacji (typu zolżel), z tym że powyższe parametry syntezy były odpowiednio zmieniane w celu otrzymania materiałów o różnych właściwościach [39,41,42,43,44,45,46,47,48,49,50,51]. Oczywiście reakcja pomiędzy rezorcynolem i formaldehydem, to tylko jeden z przykładów syntezy żeli węglowych, choć najczęściej stosowany. Można jednak znaleźć także wiele rozwiązań wykorzystujących inne pochodne hydroksybenzenów (fenol, krezol) oraz aldehydów (furfural) [52,53,54,55,56]. Ważnym parametrem w trakcie otrzymywania żeli węglowych jest również sposób usuwania rozpuszczalnika z mieszaniny reakcyjnej w trakcie suszenia, gdyż decyduje on o ostatecznej teksturze i strukturze materiału końcowego. Wyróżnić można trzy następujące metody suszenia produktów polikondensacji [41,43]: o suszenie podkrytyczne, w wyniku którego powstają, tzw. kserożele węglowe. Prowadzi się je w temperaturze ok ºC i przy ciśnieniu otoczenia w celu odparowania rozpuszczalnika. Metoda ta jest szybka, tania i pozwala na wysokie rozwinięcie powierzchni właściwej materiału. Niestety, występujące siły kapilarne w trakcie suszenia powodują częściowe niszczenie struktury porowatej. o suszenie nadkrytyczne, w wyniku którego powstają, tzw. aerożele węglowe. Przeprowadza się je w warunkach nadkrytycznych, czyli przy wysokim ciśnieniu i temperaturze. Konieczne jest również przeprowadzenie wymiany rozpuszczalnika przy użyciu CO 2 i np. etanolu, który w pierwszej kolejności usuwa znajdującą się w porach materiału wodę. Temperatura i ciśnienie muszą być ustawione powyżej 3132 punktu krytycznego dwutlenku węgla. Zaletą tej metody jest brak kurczenia się struktury porowatej, jednakże złożony proces suszenia wpływa niekorzystnie na jego cenę. o zamrażanie, w wyniku którego powstają, tzw. kriożele węglowe. Usunięcie rozpuszczalnika odbywa się poprzez jego zamrożenie w ciekłym azocie, a następnie jego sublimację. Otrzymany materiał wykazuje nieznaczne kurczenie struktury porów, które charakteryzują się dużą średnicą. Niestety, tak jak w przypadku suszenia nadkrytycznego, największym mankamentem są wysoka cena i długi czas procesu Węgiel aktywny Scharakteryzowanie różnych odmian węgla pokazało jak interesujący jest to pierwiastek. Odmienność właściwości jego poszczególnych form (alotropowych, ale nie tylko) sprawia, że obszar stosowalności węgla jest niezwykle rozbudowany i co najważniejsze, wciąż się poszerza. Wystarczy chociażby wspomnieć intensywnie rozwijane w ostatnich latach szeroko pojęte materiały grafenowe, które z całą pewnością pozwolą zastąpić wiele dzisiejszych rozwiązań. Jednakże w przypadku kondensatorów elektrochemicznych najbardziej korzystnym rozwiązaniem jest zastosowanie materiałów elektrodowych w postaci węgli aktywnych. Oczywiście jest to związane z rozwiniętą powierzchnią właściwą tychże materiałów, będącą efektem rozbudowanej sieci mikroporów. Dzięki temu ilość ładunku zakumulowanego w podwójnej warstwie elektrycznej na granicy faz elektroda/elektrolit jest nieporównywalnie większa niż w przypadku innych materiałów węglowych. Węgle aktywne otrzymuje się na drodze dwuetapowej, uwzględniającej karbonizację surowego materiału węglowego w temperaturze poniżej 800ºC w atmosferze obojętnej, a następnie aktywację otrzymanego karbonizatu. Ogromną zaletę w procesie otrzymywania węgli aktywnych stanowi fakt, że rolę prekursora mogą pełnić praktycznie wszystkie surowce organiczne o budowie polimerycznej. Mogą one być pochodzenia 3233 naturalnego (wodorosty, łupiny orzechów, torf, kolby kukurydzy, drewno, tytoń), ale również sprawdzają się w tym celu polimery syntetyczne. Efektem procesu karbonizacji jest materiał, w którym większość pierwiastków niewęglowych (O 2, H 2, N 2 ) została usunięta w postaci produktów gazowych, w związku z czym w głównej mierze pozostają jedynie atomy pierwiastkowego węgla. Dzięki temu, że tworzą one warstwy pierścieni aromatycznych powiązanych poprzecznie w sposób przypadkowy, zaczynają tworzyć się szczeliny, będące zalążkiem porów. Tworzy się wówczas pierwotna struktura porowata, która dodatkowo jest wypełniona substancją smolistą lub produktami rozkładu powstałymi w trakcie karbonizacji. Dalsza aktywacja takiego materiału powoduje powstawanie znacznie większej ilości dowolnie rozłożonych porów, które różnią się zarówno kształtem, jak i rozmiarem. Pomimo, że węgiel pierwiastkowy stanowi znaczną część składu węgla aktywnego, to jego zawartość nie przekracza 95%. Najczęściej stosunek poszczególnych pierwiastków zawartych w tym materiale wygląda następująco: 88% C; 0,5% H; 0,5% N; 1% S oraz 6-7% O. Reszta to nieorganiczne składniki popiołu . W celu otrzymania karbonizatu o określonych właściwościach należy w odpowiedni sposób dobrać parametry prowadzenia procesu pirolizy, do których zalicza się: czas karbonizacji, temperaturę końcową, szybkość podwyższania temperatury oraz rodzaj atmosfery w jakiej odbywa się proces pirolizy. Spośród wymienionych parametrów ogromny wpływ na finalny produkt ma temperatura końcowa. Jej zadaniem jest usunięcie w postaci gazowej takich pierwiastków jak tlen czy azot. Dodatkowo, wysoka temperatura powoduje pewne uporządkowanie struktury węglowej, które jest znacznie większe niż w użytym prekursorze. Z kolei czas, w trakcie którego węgiel przetrzymywany jest w końcowej temperaturze karbonizacji, również wpływa na większe uporządkowanie struktury węglowej. Ważne jest również, aby wzrost temperatury nie następował za szybko, ponieważ powoduje to trudniejsze do kontrolowania powstawanie struktury porowatej, ze względu na nakładanie się poszczególnych faz rozkładu termicznego węgla. Ponieważ duża ilość produktów lotnych powstaje w krótkim czasie, dochodzi do utworzenia porów o większych rozmiarach . 3334 Węgle aktywne swoją rozwiniętą powierzchnię zawdzięczają strukturze mikrokrystalicznej, która zaczyna się formować już podczas procesu karbonizacji. Co ważne, zorientowanie warstw mikrokrystalitu jest mniej uporządkowane niż w przypadku grafitu, a odległości między poszczególnymi warstwami oscylują w zakresie 0,34-0,35 nm. Tego typu nieuporządkowanie zostało określone przez Biscoego i Warrena  jako struktura turbostratyczna (Rys. 8), za powstanie której odpowiedzialne jest : o występowanie heteroatomów (tlen, wodór) o występowanie defektów w wyniku nieobsadzenia miejsc w sieci węgli aktywnych Rys. 8. Struktura materiału węglowego turbostratycznego  Jeden z podstawowych podziałów węgli aktywnych polega na rozróżnieniu ich zdolności do grafityzacji. W ten sposób rozróżnia się węgle niegrafityzujące oraz grafityzujące . W pierwszym przypadku węgle aktywne są twarde i charakteryzują się dobrze rozwiniętą strukturą mikroporowatą. Spowodowane jest to występowaniem struktury z silnymi poprzecznymi wiązaniami między sąsiadującymi, przypadkowo zorientowanymi elementarnymi krystalitami. Do jej powstania przyczynia się obecność asocjowanego tlenu lub niedobór wodoru w surowcu wyjściowym. Przykładem węgla niegrafityzującego może 3435 być węgiel otrzymany z polichlorku winylidenu (ang. polyvinylidene chloride, PVDC), który nie grafityzuje nawet w temperaturze wyższej niż 3000ºC. A) B) Rys. 9. Struktura materiału węglowego: niegrafityzującego (A), grafityzującego (B)  Z kolei w przypadku węgli grafityzujących struktura porowata jest słabo rozwinięta, a większość warstw grafenowych jest ułożona równolegle do siebie. W przeciwieństwie do węgli niegrafityzujących, wiązania poprzeczne w krystalitach węgli grafityzujących (np. z polichlorku winylu) są słabe, a same krystality mobilne. Różnice w strukturze obu typów węgli przedstawiono na Rys. 9 . Rodzaje porów w materiale węglowym zostały sklasyfikowane przez Dubinina , który podzielił je pod względem wielkości na: mikropory, mezopory (pory 3536 przejściowe) oraz makropory (Rys. 10). Mówiąc dokładniej, różnicę między tymi trzema grupami stanowi szerokość porów, czyli odległość między ściankami poru o kształcie szczelinowym lub promień poru cylindrycznego (Rys. 11). Podział ten został przyjęty przez Międzynarodową Unię Chemii Czystej i Stosowanej (IUPAC) . Rys. 10. Rozmieszczenie porów w materiale węglowym Mikropory (<2nm) pełnią istotną rolę w trakcie ładowania/wyładowania podwójnej warstwy elektrycznej w kondensatorach elektrochemicznych, ponieważ wewnątrz tych porów dochodzi do adsorpcji jonów (akumulacji ładunku). Pory te charakteryzują się większą energią adsorpcji niż mezopory, ze względu na nakładanie się sił adsorpcji z przeciwległych ścianek mikroporów. Rys. 11. Ścianki porów o kształcie szczelinowym (A) i cylindrycznym (B) 3637 Z kolei mezopory (2-50 nm), ze względu na swoje rozmiary stanowią kanały dla jonów migrujących z wnętrza elektrolitu do mikroporów. Ich pole powierzchni najczęściej nie przekracza 5% całkowitego pola powierzchni węgla, choć zdarza się że węgle aktywne charakteryzują się znacznie większym udziałem mezoporów. Ostatni rodzaj porów według powyższej klasyfikacji stanowią makropory (>50 nm). Ich udział w całej powierzchni węgla aktywnego jest niewielki i nie mają one większego wpływu na zdolności adsorpcyjne węgla. Pozwalają one cząsteczkom adsorbatu (jonom elektrolitu) na szybkie przejście do mniejszych porów znajdujących się wewnątrz węgla aktywnego Aktywacja fizyczna i chemiczna Jak już wcześniej wspomniano, karbonizacja stanowi dopiero pierwszy etap na drodze otrzymywania węgli aktywnych. Drugim jest aktywacja powstałego karbonizatu, której celem jest zwiększenie objętości i średnicy porów. Może ona mieć charakter zarówno fizyczny, jak i chemiczny . Rys. 12. Model struktury węgla aktywnego wg Harrisa  3738 Aktywacja fizyczna polega na poddawaniu karbonizatu działaniu czynników utleniających w podwyższonej temperaturze, którymi mogą być dwutlenek węgla ( ºC) lub para wodna ( ºC). W konsekwencji, aktywacja przy zastosowaniu jednego z powyższych czynników powoduje, że: o pory niedostępne wcześniej dla adsorbatu zaczynają się otwierać o zwiększeniu ulega objętość mikroporów Tak samo jak w przypadku procesu karbonizacji, istotnym parametrem procesu aktywacji jest temperatura, ponieważ ma ona wpływ na szybkość reakcji chemicznej węgla z czynnikiem utleniającym. W niskiej temperaturze szybkość tej reakcji jest mała, przy czym pomiędzy stężeniem utleniacza w porach a przestrzeniach pomiędzy ziarnami ustala się równowaga. W rezultacie otrzymany produkt charakteryzuje się równomiernym rozkładem porów. Natomiast przy wyższych temperaturach szybkość dyfuzji utleniacza do wnętrza materiału węglowego jest mniejsza niż szybkość reakcji chemicznej z jego udziałem, co sprawia że (przede wszystkim w bardzo wysokich temperaturach) reaguje on z węglem głównie na jego powierzchni zewnętrznej. Rezultatem jest brak struktury porowatej. W zależności od zastosowanego czynnika utleniającego można uzyskać węgle aktywne o różnej porowatości. Przykładowo, dwutlenek węgla jako najmniej aktywny, powoduje rozwinięcie struktury mikro- i ultramikroporowatej. Z kolei para wodna powoduje, że udział mezoporów staje się bardziej znaczący. Poniżej przedstawione zostały reakcje węgla z tlenem, czyli utleniaczem najbardziej aktywnym, w wyniku których powstaje tlenek i dwutlenek węgla: C O 2 CO 2 (1.19) 2C O2 2CO (1.20) Jednakże pomimo ogromnej zalety aktywacji fizycznej jaką jest jej niska cena, powierzchnia właściwa otrzymanych węgli nie przekracza 2000 m 2 g -1, co oznacza że ich 3839 mikroporowata struktura nie jest wystarczająco rozwinięta. Zważywszy na fakt, że zmiana takich parametrów jak ciśnienie, temperatura czy szybkość grzania nie pozwala w znacznym stopniu na kontrolowanie rozkładu mikroporów , bardziej właściwe wydaje się zastosowanie aktywacji chemicznej. Wyróżnić można kilka czynników przemawiających za użyciem aktywacji chemicznej, gdy porówna się ją z aktywacją fizyczną : o zachodzi w niższej temperaturze o najczęściej zachodzi jednoetapowo o lepiej rozwija powierzchnię właściwą węgla o struktura mikroporowata jest znacznie lepiej rozwinięta z kontrolowanym rozkładem porów Powyższe zalety sprawiają, że ten rodzaj aktywacji ma niewątpliwą przewagę nad aktywacją fizyczną, w kontekście otrzymania odpowiedniego materiału do zastosowania w kondensatorach elektrochemicznych. Niestety, aktywacja chemiczna wiąże się również z nieuniknionymi problemami pojawiającymi się w jej trakcie i po jej zakończeniu. Przede wszystkim mowa tu o konieczności usunięcia zanieczyszczeń powstałych w trakcie aktywacji, a także pozostałości po czynniku aktywującym. Trzeba również pamiętać o korozyjnym charakterze tego procesu. Wszystko to wpływa niekorzystnie na cenę produkcji węgla i sprawia, że otrzymywanie go na skalę przemysłową jest niezwykle trudne. Najczęściej stosowanymi w skali laboratoryjnej czynnikami aktywującymi są ZnCl 2, H 3 PO 4, KOH oraz K 2 CO 3, choć istnieje również możliwość zastosowania szeregu innych związków, np. chlorku glinu, chlorku magnezu, czy wodorotlenku sodu . Najlepsze efekty, jeżeli chodzi o rozwinięcie powierzchni struktury mikroporowatej daje zastosowanie wodorotlenku potasu jako czynnika aktywującego. Jedna z pierwszych prac poświęconych aktywacji za pomocą KOH była autorstwa Marsha . Zmieszanie na sucho wodorotlenku potasu z materiałem węglowym, a następnie podgrzanie do temperatury 750ºC spowodowało otrzymanie węgla aktywnego o małej gęstości i dużej 3940 powierzchni właściwej. Charakterystyka ta była spowodowana kompletnym zniszczeniem struktury wewnętrznej prekursora w wyniku gwałtownego usunięcia z niej powstałego wcześniej potasu [68,69]. Proces aktywacji przy udziale KOH można opisać pięcioma głównymi etapami : 1. Redukcja wodorotlenku do metalu 2. Penetracja przestrzeni pomiędzy warstwami grafenowymi przez powstały metal 3. Ekspansja warstw grafenowych w wyniku insercji metalu 4. Nagłe usunięcie zainterkalowanego metalu w wyższej temperaturze, które sprawia że warstwy grafenowe rozsuwają się tworząc mikropory 5. Fizyczna aktywacja za pomocą tlenu pochodzącego z wodorotlenku Podstawowa reakcja zachodząca w trakcie procesu aktywacji przy pomocy wodorotlenku potasu wygląda następująco: 6KOH 2C 2K 3H K CO (1.21) W trakcie procesu aktywacji (gdy temperatura jest wyższa niż 700ºC) powstający metaliczny potas ulega zainterkalowaniu pomiędzy warstwy grafenowe węgla. Z kolei w okolicach temperatury 400ºC zaczyna tworzyć się węglan potasu (K 2 CO 3 ), którego prawdopodobny rozkład w temperaturze 700ºC może być przyczyną obecności tlenku potasu (K 2 O) oraz dwutlenku węgla (CO 2 ). Dodatkowo, możliwe jest również zajście reakcji pomiędzy K 2 CO 3 a węglem oraz pomiędzy potasem i dwutlenkiem węgla [70,71,72]. W temperaturze ok. 477ºC i 647ºC następuje wydzielanie odpowiednio CO 2 i CO w wyniku reakcji węglanu i tlenku potasu z węglem . W temperaturze powyżej 700ºC powstający w coraz większej ilości dwutlenek węgla, również zaczyna brać udział w rozwijaniu powierzchni właściwej węgla . Zestawienie omówionych powyżej reakcji wygląda następująco: 4041 K CO C K O 2CO (1.22) K 2CO3 K2O CO2 (1.23) 2 K CO K O CO (1.24) 2 2 K2 O C 2K CO (1.25) W trakcie aktywacji chemicznej istotny wpływ na właściwości fizykochemiczne końcowego produktu ma stosunek czynnika aktywującego do materiału aktywowanego. W pracach, które poświęcone były opisaniu optymalnych warunków dla procesu aktywacji za pomocą wodorotlenku potasu przedstawiono wyniki dla szerokiego zakresu stosunku KOH/C. Istotne jest jednak, że badając różne materiały węglowe autorzy większości prac doszli do tego samego wniosku: mianowicie najlepszą charakterystykę węgla można otrzymać, gdy stosunek masowy KOH do węgla wynosi 4:1 [70,75, 76]. Przykładem może być praca Linares-Solano , w której aktywacji poddano antracyt. Wykazali oni, że wraz ze wzrostem stosunku KOH/antracyt otrzymywano szerszy rozkład mikroporów. Jednakże ich maksymalna objętość jaką udało się uzyskać odpowiadała stosunkowi 4: Procesy pseudopojemnościowe Kondensatory podwójnej warstwy elektrycznej, choć charakteryzują się niezwykle dużą wartością gęstości mocy jaką są w stanie dostarczyć, ich maksymalna pojemność jest ograniczona i najczęściej nie przekracza F g -1 [78,79,80,81]. Jest to związane z powierzchnią właściwą BET stosowanych węgli aktywnych, która najczęściej nie przekracza 2500 m 2 g -1, ale również z faktyczną dostępnością poszczególnych porów dla jonów elektrolitu. Istnieje jednak możliwość uzyskania większych wartości pojemności kondensatora w wyniku zastosowania innych mechanizmów gromadzenia ładunku. Rozwiązanie to polega na wprowadzeniu do układu dodatkowej pojemności, pochodzącej z odwracalnych reakcji faradajowskich, którym towarzyszy wymiana elektronu. Jest to tak zwany efekt pseudopojemności, który wykorzystuje mechanizmy akumulowania ładunku 4142 typowe dla ogniw elektrochemicznych. Oznacza to, że oprócz elektrostatycznego przyciągania jonów, w układzie zachodzą również reakcje redoks. Takie rozwiązanie pozwala na znaczne zwiększenie pojemności kondensatora, a co za tym idzie energii całego układu. Uzyskanie efektu pseudopojemności materiałów węglowych można uzyskać przez ich odpowiednie modyfikacje, takie jak : o utlenianie węgla, mające na celu zwiększenie zawartości tlenu w postaci grup funkcyjnych (np. przez obróbkę chemiczną, polaryzację elektrochemiczną), o tworzenie kompozytów węgiel/polimer przewodzący, stosując elektropolimeryzację monomeru (aniliny, pirolu) na powierzchni węglowej lub używając chemicznych metod polimeryzacji, o wprowadzanie elektroaktywnych cząsteczek tlenków metali przejściowych, takich jak: RuO 2, TiO 2, Cr 2 O 3, MnO 2, Co 2 O 3 Oprócz modyfikacji materiałów elektrodowych istnieje również możliwość zastosowania elektrolitów bądź dodatków do elektrolitów, które mogą być źródłem reakcji faradajowskich. Są to tak zwane elektrolity wykazujące aktywność redoks. Zostaną one dokładniej omówione w jednym z kolejnych podrozdziałów (2.3.2) Pseudopojemnościowe materiały elektrodowe Spośród wszystkich tlenków metali przejściowych, MnO 2 wydaje się najrozsądniejszym rozwiązaniem w roli materiału elektrodowego do kondensatorów elektrochemicznych, zarówno pod kątem oddziaływania na środowisko, jak i z punktu widzenia stricte ekonomicznego. Ponieważ nie stanowi on zagrożenia dla środowiska, jest stosunkowo tani i łatwy w otrzymywaniu, jego potencjał aplikacyjny jest niemały. Należy jednak pamiętać, że wnosi on ogromny opór do układu, obniżając tym samym jego moc. Mnogość stopni utlenienia manganu oraz możliwość otrzymania różnych struktur krystalicznych tlenków manganu sprawiają, iż od lat materiał ten stał się bardzo interesujący w obszarze różnego rodzaju źródeł energii [82,83]. MnO 2 charakteryzuje się ogromną wartością pojemności teoretycznej (~1370 F g -1 ) . Spowodowało to, że 4243 w ostatnich latach znaczna ilość publikacji naukowych została poświęcona różnym metodom syntezy tego materiału, jednocześnie połączonym z jego charakterystyką elektrochemiczną, pozwalającą określić jego potencjalne możliwości w zastosowaniu jako materiału elektrodowego. Najczęściej spotykanymi sposobami otrzymywania, nie tylko tlenków manganu, ale ogólnie tlenków metali przejściowych są: metoda zol-żel, współstrącenie, rozkład termiczny oraz synteza hydrotermalna. Synteza koloidalnego MnO 2 przy zastosowania metody zol-żel polega na reakcji nadmanganianu potasu z nadchloranem manganu w środowisku alkalicznym (~ph 10,5). Następnie, otrzymany tlenek manganu jest formowany na przewodzącym nośniku w postaci cienkiego filmu na drodze tzw. dip-coatingu. Ponieważ temperatura kalcynacji w znacznym stopniu wpływa na morfologię powierzchni, wielkość powierzchni właściwej oraz pojemność otrzymanego w wyniku tej metody tlenku manganu, niezwykle ważne jest aby proces zachodził przy odpowiedniej temperaturze, tj ºC [84, 85]. Kolejnym istotnym parametrem determinującym wartość pojemności filmu MnO 2 jest jego grubość. Dlatego też pojemności ultracienkiego (od dziesiątek do setek nanometrów grubości) i grubszego MnO 2 mogą różnić się nawet o kilkaset faradów i wynosić odpowiednio ok. 700 F g -1 oraz F g -1. Jest to dowód na to, że wyłącznie zastosowanie cienkiego filmu MnO 2 korzystnie wpływa na zwiększenie pojemności kondensatora, której źródłem są dodatkowe procesy faradajowskie . Inna metoda syntezy tlenku manganu polega na współstrąceniu, które pozwala na otrzymanie taniego α-mno 2. Poprzez zmieszanie KMnO 4 i MnSO 4 ( w stosunku molowym 2:3) otrzymuje się ciemnobrązowy osad, zgodnie z poniższą reakcją: 2 Mn Mn 3Mn 5 (1.26) Powstały w ten sposób materiał pozwala na uzyskanie pojemności ponad 160 F g -1 (dla szybkości skanowania 2 mv s -1 ) w kondensatorze operującym w przyjaznym dla środowiska elektrolicie o neutralnym ph (0,1 mol L -1 Na 2 SO 4 ). Z kolei elektrolity o ph kwaśnym i alkalicznym okazały się nieodpowiednie dla tego typu materiału. Zwłaszcza w przypadku kwasu siarkowego (VI), w którym następuje rozpuszczenie MnO 2 oraz 4344 zachodzą nieodwracalne reakcje redoks. Badania w środowisku alkalicznym pozwoliły zaobserwować kilka nieodwracalnych pików wynikających z udziału reakcji faradajowskich pomiędzy różnymi stopniami utlenienia manganu. Dodatkowo, widoczna była również odpowiedź prądowa na wydzielający się tlen, będący konsekwencją rozkładu elektrolitu . Proces anodowej elektrodepozycji również pozwala na otrzymanie cienkiego filmu MnO 2. Ogólna reakcja, niezależnie od użytych reagentów, polega na elektroutlenianiu kationu Mn 2+ na powierzchni anody, co można zapisać w następujący sposób : 2 Mn 2H2O MnO2 4H 2 e (1.27) Ten rodzaj syntezy został zaproponowany, m.in. przez Panga  i polegał na anodowej elektrodepozycji z mieszaniny octanu manganu (0,1 mol L -1 ) i siarczanu sodu (0,1 mol L -1 ). Nieco inny przebieg syntezy uwodnionego amorficznego MnO 2 został zaproponowany przez Hu i Tsou , którzy użyli roztworu 0,25 mol L -1 MnSO 4 i 0,15 mol L -1 Na 2 SO 4. W trakcie depozycji całość była mieszana w podwyższonej temperaturze, czyli inaczej niż w przypadku Panga, który proces prowadził w temperaturze pokojowej. Otrzymany w ten sposób materiał pozwolił na uzyskanie zadowalających pojemności w 0,1 mol L -1 Na 2 SO 4 oraz 0,3 mol L -1 KCl, a zaobserwowane piki były w pełni odwracalne. W przypadku roztworu 0,3 mol L -1 NH 4 NO 3 tlenek manganu był niestabilny i na woltamperogramach zaobserwowano nieodwracalną odpowiedź prądową po stronie anodowej przy potencjale 0,4 V (vs Ag/AgCl). Elektrosynteza katodowa jest kolejną metodą pozwalającą na otrzymanie tlenku manganu (MnO x ) charakteryzującego się dużą wartością pojemności oraz znakomitą charakterystyką procesu ładowania/wyładowania. Polega ona na redukcji jonów H +, w wyniku której ph w pobliżu katody wzrasta. W ten sposób kation manganu reaguje z grupą hydroksylową tworząc wodorotlenek manganu, który może być następnie przekształcony w tlenek manganu w wyniku procesu dehydratacji . 4445 2 Mn 2( OH) Mn( OH) (1.28) 2 Istnieje również możliwość otrzymania tlenku na drodze katodowej depozycji z roztworu MnCl 2 zawierającego dodatkowo polietylenoiminę (PEI), której zadaniem jest poprawa adhezji oraz zapobieżenie przed kruszeniem się filmu w trakcie suszenia. Badania przy użyciu woltamperometrii cyklicznej pokazały bardzo dobrą charakterystykę pojemnościową powstałego materiału. Układ pracował stabilnie w zakresie napięcia od 0 do 0,9 V, przy czym uzyskana pojemność wynosiła ok. 425 F g -1 (szybkość przesuwu potencjału 10 mv s -1 ). Jednakże, wraz ze wzrostem temperatury spiekania filmu w zakresie ºC zaobserwować można było spadek pojemności, co było spowodowane krystalizacją Mn 3 O 4 i Mn 2 O 3 . Devaraj i Munichandraiah  opisali wpływ struktury krystalograficznej tlenku manganu na jego elektrochemiczne zachowanie i charakter pojemnościowy w kondensatorach elektrochemicznych. Przebadali oni różne formy krystalograficzne MnO 2 otrzymanego w wyniku syntezy elektrochemiczno-hydrotermalnej. Formy tlenku manganu takie jak α, β i γ posiadają jednowymiarowe tunele w swojej strukturze, formę δ stanowi dwuwymiarowa warstwowa struktura, natomiast λ-mno 2 ma charakter trójwymiarowego spinelu. Rys. 13 przedstawia rezultaty z elektrochemicznych badań tych związków. Widać, że największą wartością pojemności charakteryzują się dwie formy tlenku manganu, tj. α i δ. W przypadku γ-mno 2, zmierzony prąd jest znacząco mniejszy niż dla α-mno 2 i δ-mno 2. Dodatkowo, dwa piki prądowe w pobliżu 0 V i 0,9 V vs NEK są dowodem na małą wartość nadpotencjału wydzielania wodoru i tlenu. Porównując powyższe formy tlenkowe pod kątem uzyskanej pojemności widać, że zmniejsza się ona w następującej kolejności: α(m) > α δ > γ > λ > β (odpowiednio 297, 241, 236, 107, 21 i 9 F g -1 ). Różnica pomiędzy dwiema formami α jest spowodowana większą powierzchnią i bardziej rozwiniętą porowatością formy α-mno 2 (m). 4546 Rys. 13. Woltamperogramy dla układów z różnymi formami tlenku manganu ( α-, α(m)-, β-, γ-, δ- i λ- MnO 2 ) operujących w roztworze 0,1 mol L -1 Na 2 SO 4. Szybkość skanowania 20 mv s -1  Biorąc pod uwagę wymagania jakie stawiane są superkondensatorom (duża pojemność, dobra praca cykliczna) tlenki oparte na rutenie również przedstawiają się jako dobry kandydat na materiał elektrodowy w kondensatorach wysokiej mocy. Praca Trasattiego i Buzzanca jako jedna z pierwszych przedstawiła obiecujące pod względem elektrochemicznym właściwości tlenku rutenu. Otrzymane woltamperogramy miały kształt prostokątny, czyli typowy dla kondensatorów podwójnej warstwy elektrycznej. Jednakże uzyskana pojemność była znacznie wyższa niż w przypadku EDLCs, co oznacza że reakcje redoks zachodzą w całym zakresie napięcia, charakteryzując się bardzo dobrą odwracalnością. Parametry takie jak powierzchnia właściwa, stopień uwodnienia czy krystaliczność RuO 2 xh 2 O mają znaczący wpływ na parametry kondensatora opartego na tym właśnie materiale elektrodowym . Pojemność grawimetryczna uwodnionego tlenku rutenu osiąga nawet 700 F g -1 [92,93]. Niestety, największą wadą jaka jest związana z zastosowaniem tlenków rutenu jako materiału elektrodowego jest ich wysoka cena. Dlatego dobrym rozwiązaniem jest stosowanie rozproszonego tlenku rutenu na węglu aktywnym pełniącym rolę nośnika. Dzięki temu na całkowitą pojemność kondensatora 4647 składa się pojemność podwójnej warstwy elektrycznej, ale również pojemność pochodząca z reakcji redoks z udziałem RuO 2 . Materiał otrzymany przez Lina na drodze, tzw. evaporation-induced self-assembled method (EISA), również charakteryzował się dobrą charakterystyką elektrochemiczną . Inna metoda przygotowywania materiału na bazie tlenku rutenu polega na użyciu dodecylosiarczanu sodu (SDS) w roli tzw. szablonu oraz RuCl 3 x H 2 O jako źródła rutenu. Proces ten zachodzi w temperaturze pokojowej i został zaproponowany przez Nama . Jego praca poświęcona była dwóm tlenkom: RuO 2 3,38H 2 O oraz RuO 2 2,56H 2 O (po dodatkowym wygrzewaniu w 150ºC). Oba materiały charakteryzowały się praktycznie prostokątnym kształtem woltamperogramów (przy wolnych szybkościach przesuwu potencjału), co oznaczało, że zachowania pseudopojemnościowe można było zaobserwować w całym zakresie badanego okna elektrochemicznego. Uzyskane wartości pojemności dla 10 mv s -1 wynosiły odpowiednio 870 F g -1 dla RuO 2 3,38H 2 O oraz 833 F g -1 dla RuO 2 2,56H 2 O. Wartości te są stosunkowo duże, zwłaszcza gdy weźmie się pod uwagę znaczną zawartość wody w krystalitach tlenku rutenu. Jest to najprawdopodobniej spowodowane udziałem włókien węglowych (ang. vapour grown carbon fiber, VGCF), które zostały dodane do materiału aktywnego w trakcie przygotowywania elektrod. Są one źródłem zarówno dobrego przewodnictwa elektrycznego, ale także rozwiniętej powierzchni właściwej (220 m 2 g -1 ), co pozwala solwatowanym jonom na łatwiejszy transport do powierzchni elektrody. Oprócz tlenków manganu i rutenu, które zostały opisane powyżej istnieje również możliwość zastosowania innych tlenków w celu zwiększenia pojemności kondensatora elektrochemicznego. Ze względu na dobrą wydajność zachodzących procesów elektrochemicznych, stabilność korozyjną i cykliczną, tlenek kobaltu również sprawdza się w roli pseudopojemnościowego materiału elektrodowego w kondensatorach elektrochemicznych. Kandalkar  użył chlorku kobaltu (CoCl 2 6H 2 O) jako prekursora i zastosował, tzw. metodę SILAR (ang. successive ionic layer adsorption and reaction). Najlepszą charakterystykę elektrochemiczną spośród różnych elektrolitów (KOH, NaOH, Na 2 SO 3 i Na 2 SO 4 ) otrzymano dla wodorotlenku potasu, w związku z czym został on przebadany dla różnych stężeń. Porównując wodorotlenki potasu o stężeniu 1 mol L -1 4748 i 2 mol L -1 okazało się, że znacznie lepsze rezultaty otrzymano dla wodorotlenku o mniejszym stężeniu, co było widoczne na woltamperogramach w postaci dobrze rozsuniętych pików o dużych wartościach prądu. Oznacza to, że stężenie 1 mol L -1 okazało się wystarczające do maksymalnego wykorzystania dostępnej powierzchni adsorpcyjnej materiału elektrodowego. Przy szybkości skanowania 10 mv s -1 uzyskana pojemność wynosiła 165 F g -1 i spadła do wartości 90 F g -1 przy szybkości przesuwu potencjału 100 mv s -1, co jest dowodem na faradajowski charakter zachodzących procesów. Warto również wspomnieć, że po 1000 cykli pojemność zmalała zaledwie o 2%. Należy jednak zwrócić uwagę, że wszystkie opisane tlenki metali, pomimo wielu intensywnych badań pod kątem ich zastosowania w kondensatorach elektrochemicznych nie stanowią idealnego rozwiązania. Tlenek manganu ma bardzo małe przewodnictwo, dlatego konieczne jest zastosowanie bardzo cienkiego filmu na dobrze przewodzącym nośniku o rozwiniętej powierzchni, co oczywiście komplikuje w pewnym stopniu proces syntezy materiału elektrodowego. Dodatkowo, reakcje odpowiedzialne za efekt pseudopojemnościowy zachodzą tylko na powierzchni materiału aktywnego, zatem im cieńszy film tym lepsze jego wykorzystanie. W przypadku tlenku rutenu, pomimo najlepszej charakterystyki elektrochemicznej, jego komercyjne zastosowanie w materiałach elektrodowych jest praktycznie całkowicie wykluczone. Przede wszystkim ze względu na cenę tego materiału, ale również konieczność zastosowania elektrolitu o ph kwaśnym, co oczywiście wiąże się z użyciem odpornych na korozję kolektorów prądowych (złoto, platyna), które są niezwykle drogie. Większa pojemność kondensatorów może być również uzyskana w wyniku zastosowania polimerów przewodzących (ang. electrically conducting polymers, ECPs). Stanowią one grupę, tzw. syntetycznych metali, których ogromną zaletą jest duża wartość pojemności i przewodnictwa, niska cena produkcji jak również stosunkowo nieszkodliwy wpływ na środowisko [97,98,99,100]. W przypadku ECPs akumulowanie ładunku odbywa się w całej masie i objętości materiału aktywnego, a nie jedynie na jego powierzchni jak w przypadku opisanych wcześniej tlenków metali. Polimery przewodzące można odwracalnie domieszkować (tzw. dopowanie/dedopowanie) na drodze elektrochemicznej, przechodząc tym samym w różne formy polimerowe. W trakcie procesów utleniania/redukcji takiego polimeru odbywa się transport jonów, odpowiednio do i ze 4849 struktury polimeru. ECPs mogą być naładowane dodatnio (p-dopowanie) oraz ujemnie (ndopowanie). Największą uwagę wśród naukowców skupiają na sobie takie polimery przewodzące jak: polipirol (PPy), polianilina (PANI), poli(3-metylotiofen) (PMET), poli(1,5-diaminoantrachinon) (PDAAQ) oraz poli(3,4-etylenodioksytiofen) (PEDOT) . Przykład reakcji faradajowskiej z udziałem wymiany elektronu w przypadku polipirolu (PPy) wygląda następująco : [ PPy A ] e [ PPy] A (1.29) Niestety, polimery przewodzące w trakcie pracy cyklicznej ulegają kurczeniu, powstają w nich ubytki oraz pęknięcia prowadzące do pogorszenia ich przewodnictwa. Także zmiana ph może spowodować przejście do formy nieprzewodzącej. To niepożądane zjawisko sprawia, że elektroda z polimeru przewodzącego odznacza się słabą trwałością cykliczną . Częstym rozwiązaniem jest również stosowanie kompozytów węgiel/polimer w celu poprawienia pracy cyklicznej kondensatora, a także charakterystyki mocy. Chen  zaproponował syntezę filmu elektrodowego, który tworzył kompozyt nanorurek węglowych (CNTs) z jednym z trzech polimerów przewodzących (PANI, PPy, PEDOT), co zaprezentowano schematycznie na (Rys. 14). W każdym z powyższych przypadków uzyskano dwukrotnie większe wartości pojemności niż w momencie zastosowania polimerów bez dodatku nanorurek. Jest to spowodowane poprawą kinetyki, związaną z zastosowaniem nanorurek węglowych o dużym przewodnictwie elektrycznym. Pomimo, że kompozyt PANI-CNT charakteryzował się największą pojemnością oraz największym przewodnictwem spośród przebadanych kompozytów, to pracował on stabilnie w węższym zakresie okna elektrochemicznego. 4950 Rys. 14. Schematy przedstawiające kompozyty nanorurek węglowych z polimerami przewodzącymi  Do grupy materiałów pseudopojemnościowych można również zaliczyć azotki metali przejściowych. Dzięki szeregu właściwości takich jak: wysokie przewodnictwo cieplne oraz elektryczne (~10 6 S m -1 ), odporność korozyjna oraz stabilność chemiczna, stanowią one potencjalne zastosowanie w obszarze elektroniki czy chociażby elektrochemii jako materiał elektrodowy w kondensatorach . Największym zainteresowaniem cieszą się azotki wanadu (VN), które są w stanie dostarczyć niezwykle ogromną pojemność 1340 F g -1 (na podstawie badań trójelektrodowych azotku wanadu w postaci cienkiego filmu i szybkości skanowania 2 mv s -1 ). Ze względu na obecność warstwy tlenku na powierzchni azotku wanadu, reakcja elektrodowa z udziałem tego materiału wygląda następująco [104,105]: VN x O y OH VN x O y // OH VN O OH (1.30) x y gdzie VN O OH x y // odpowiada podwójnej warstwie elektrycznej utworzonej pomiędzy VN O x y a jonami hydroksylowymi. Oprócz azotków wanadu [106,107,108,109,110,111,112,113,114,115,116,117] część badań poświęcona jest również azotkom innych metali przejściowych takich jak: TiN, NbN, TaN czy MoN 2 [118,119,120,121,122]. 5051 Elektrolity wykazujące aktywność redoks (elektrolity elektroaktywne) W poprzednim rozdziale opisany został, tzw. efekt pseudopojemnościowy, który polega na dostarczeniu do układu dodatkowej pojemności pochodzącej z reakcji redoks. Źródłem tych reakcji były zarówno polimery przewodzące jak i odpowiednie materiały elektrodowe, które w trakcie utleniania i redukcji zmieniały swój stopień utlenienia, wymieniając przy tym elektrony. Dzięki temu pojemność kondensatora była większa niż w przypadku pojemności pochodzącej jedynie z ładowania/wyładowania podwójnej warstwy elektrycznej. Niestety, wprowadzenie do układu mechanizmu akumulowania ładunku typowego dla ogniw elektrochemicznych przyczynia się do spadku mocy jaką kondensator jest w stanie dostarczyć. Jest to oczywiście spowodowane wolną kinetyką reakcji z udziałem materiału aktywnego elektrody oraz ograniczoną dyfuzją. Istnieje jednak możliwość ominięcia tych przeszkód poprzez dostarczenie do układu dodatkowej pojemności bezpośrednio z elektrolitu. W literaturze można znaleźć coraz więcej tego typu rozwiązań, przy czym każde opiera się na nieco innej konfiguracji użytych roztworów elektrolitów, tzw. elektrolitów elektroaktywnych [123,124,125]. Niezwykle interesującym rozwiązaniem jest wykorzystanie roztworów jodków metali alkalicznych, a przede wszystkim jodku potasu i sodu. Zasada ich działania polega w głównej mierze na wykorzystaniu elektroaktywności następującej pary redoks: anion jodkowy/jod (I -1 /I 2 ), która jest źródłem ogromnej pojemności [126,127,128,129,130,131,132]. Z punktu widzenia istotnego dla ochrony środowiska, ważne jest, że elektrolity takie jak NaI czy KI mają ph zbliżone do obojętnego, zatem są jak najbardziej pożądane (charakteryzują się niewielką korozyjnością). Należy zaznaczyć, że imponująca pojemność układu I -1 /I 2 obserwowana jest jedynie na elektrodzie dodatniej superkondensatora. Oznacza to, że pojemność pełnego układu dwuelektrodowego drastycznie spada na skutek małej pojemności elektrody ujemnej, która w tym przypadku jest czynnikiem limitującym pracę kondensatora (pod względem możliwej do uzyskania pojemności). Konieczne jest zatem znalezienie takiego elektrolitu, który byłby w stanie pracować po stronie elektrody ujemnej, jednocześnie w znaczny sposób zwiększając jej pojemność. Obiecującym rozwiązaniem jest wykorzystanie 5152 związków wanadu, ze względu na fakt iż może on występować na różnych stopniach utlenienia. Związki tego typu są często stosowane, w tzw. bateriach przepływowych (Rys. 15), gdzie w większości przypadków na obu elektrodach wykorzystuje się reakcje związków wanadu występujących na różnych stopniach utlenienia, zgodnie z poniższym przykładem : Elektroda ujemna: V( III) e V( II) (1.31) 2 2 Elektroda dodatnia: VO H O VO 2H 2 e (1.32) Rys. 15. Schemat działania baterii przepływowych. Na podstawie  Pierwsze tego typu rozwiązanie zostało opatentowane już w 1986 roku , a w późniejszych latach z powodzeniem kontynuowane [136,137,138]. Warto w tym miejscu wspomnieć, że baterie przepływowe teoretycznie mają nieograniczoną pojemność, ponieważ zależy ona od wielkości zbiorników zawierających roztwory elektrolitów, które muszą być w sposób ciągły dostarczane do układu. Tym samym możliwości aplikacyjne takiego rozwiązania ograniczają się do typowo stacjonarnych zastosowań, jak zasilacze awaryjne typu UPS, systemy energii rezerwowej w szpitalach, kontrola sygnalizacji świetlnej czy też wspomaganie elektrowni wiatrowych lub ogniw fotowoltaicznych [134,138,139]. 5253 Biorąc zatem pod uwagę aktywność redoks związków wanadu, postanowiono sprawdzić w jaki sposób zachowają się one w połączeniu z systemem bazującym na elektrolicie jodków. W pracach [140,141] po raz pierwszy przedstawiono wyniki dla tego typu zestawienia dwóch różnych roztworów elektrolitów, gdzie 1 mol L -1 roztwór KI użyto jako elektrolit dla elektrody dodatniej, natomiast po stronie elektrody ujemnej zastosowano 1 mol L -1 roztwór VOSO 4. Badania elektrochemiczne wykazały typowy dla reakcji faradajowskich przebieg krzywych woltamperometrycznych z widocznymi odwracalnymi pikami, które można przypisać do reakcji na poszczególnych elektrodach: Elektroda dodatnia: 1 2I I2 2 e (1.33) 1 1 3I I3 2 e (1.34) 1 2I3 3I 2 2e (1.35) 1 2 6H2O 2IO3 12H e (1.36) I 10 Elektroda ujemna: 2 2 VO H e V H2O 4 2 [ H2V10O28] 54H 30e 10V 28H2O 3 HV2O7 9H 6e 2VO 5H2O (1.37) (1.38) (1.39) Możliwość zajścia reakcji pomiędzy formami wanad/wanadyl i grupami tlenowymi na powierzchni elektrody węglowej również nie może być pominięta. Pojemność jaką ostatecznie uzyskano dla gęstości prądu wyładowania 1 A g -1 wynosiła 500 F g -1 (przy napięciu 1,0 V). Za pomocą badań trójelektrodowych określono, że pojemność elektrody dodatniej przekroczyła 1200 F g -1, a dla elektrody ujemnej wynosiła ok. 670 F g54 Pojemność kondensatora można także zwiększyć w wyniku zastosowania elektrolitów bądź dodatków do elektrolitów, które zawierają związki na bazie chinonów. Co więcej, związki tego typu mogą być odpowiedzialne za tzw. grafting powierzchni elektrody z wytworzeniem na niej tlenowych grup funkcyjnych. Wykorzystanie odwracalnej reakcji pomiędzy parą redoks chinon/hydrochinon (Q/HQ) pozwala na znaczne zwiększenie pojemności kondensatora. Poprzez wprowadzenie elektrochemicznie aktywnych związków (Q/HQ) do elektrolitu podstawowego (H 2 SO 4 ) grupa S. Roldan uzyskała ogromną wartość pojemności, przekraczającą 5000 F g -1 dla elektrody dodatniej i 477 F g -1 dla elektrody ujemnej (gęstość prądu ok. 100 ma g -1 ) [142,143]. Jest to nieco zmienione rozwiązanie, które wcześniej było zaproponowane przez Uedę  oraz Kumara , gdzie opisana została immobilizacja (silna adsorpcja) 1,2- dihydroksybenzenu (katecholu) na elektrodzie węglowej. Inne podejście zastosowała grupa Pickupa , gdzie zaprezentowano kondensator pracujący w układzie asymetrycznym. Antrachinon został użyty do modyfikacji elektrody ujemnej w celu wytworzenia elektroaktywnych grup tlenowych (C-AQ), dzięki czemu stanowiła ona źródło pseudopojemności. Z kolei 1,2-dihydroksybenzen (DHB) posłużył do modyfikacji elektrody dodatniej (C-DHB). Układ C-AQ/C-DHB charakteryzował się gęstością energii prawie dwa razy większą niż w przypadku zastosowania elektrod niemodyfikowanych. Pojemność natomiast wzrosła z 30 do 60 F g -1. A) B) Rys. 16. Zaproponowany mechanizm immobilizacji katecholu na węglu aktywnym (A) oraz możliwe sposoby adsorpcji katecholu na węglu aktywnym (B)  Interesującym rozwiązaniem jest również wykorzystanie grup chinonowych w postaci indygokarminu (IC)  jako dodatku do kwasu siarkowego (VI) 5455 z wielościennymi nanorurkami węglowymi, zastosowanymi w roli materiału elektrodowego. Kondensator pracujący w takim układzie miał wyższą pojemność niż w przypadku czystego kwasu siarkowego (odpowiednio 50 i 20 F g -1 ), ale po cykli wartość ta spadła o 30% ze względu na spadek aktywności redoks indygokarminu. Pognon  dokonał graftingu antrachinonu na powierzchni węgla aktywnego w wyniku redukcji diazoniowej pochodnej antrachinonu (amino-antrachinonu-aaq) w obecności acetonitrylu. Sprawdzili oni również wpływ ilości wytworzonych grup AQ na pojemność kondensatora. Okazało się, że najwyższą wartość otrzymano dla materiału zawierającego 14% wag antrachinonu, 195 F g -1. Pomimo zadowalających wyników, problem pojawił się w trakcie pracy cyklicznej. Znaczny spadek pojemności zaobserwowano już po 2000 cykli galwanostatycznego ładowania/wyładowania układu (dla gęstości prądu 10 A g -1 ). W kolejnych cyklach pojemność zmalała do 140 F g -1 (dla 11% wag ), co daje jedynie nieco większą wartość niż w przypadku AQ 6,7% wag. Jest to najprawdopodobniej związane z częściowym usunięciem formy AQ, która była przyłączona do powierzchni węgla jedynie w wyniku sorpcji fizycznej. Zainteresowanie tematyką chinonów jest tak duże, że w literaturze można znaleźć wiele prac skupiających się na związkach zawierających te właśnie grupy. Ważną zaletą tych związków jest brak konieczności ich stosowania w postaci roztworów stężonych, ponieważ najczęściej służą one jako dodatek do elektrolitu podstawowego, którym najczęściej jest kwas siarkowy (VI). Elektroaktywność związków na bazie chinonów jest najwyższa właśnie w środowisku kwaśnym ze względu na nadmiar obecnych tam protonów. Dodatkowo, związki chinonowe sprawdzają się również z elektrodami wykonanymi z polimerów przewodzących (PANI) , nanorurek węglowych [147, 150], a także mogą służyć jako dodatek do polimerowych elektrolitów żelowych . 5556 3. CEL PRACY Celem niniejszej pracy jest zbadanie wpływu procesów pseudopojemnościowych na zachowanie elektrochemiczne superkondensatorów oraz próba rozszerzenia napięcia pracy kondensatora operującego w środowisku wodnym. W pierwszej części badań zbadane zostały układy kondensatorów elektrochemicznych operujących w roztworach elektrolitów elektroaktywnych, czyli takich które wykazują aktywność redoks. Dzięki temu, że zachodzące na granicy faz elektroda/elektrolit procesy faradajowskie były odwracalne, możliwe stało się uzyskanie dodatkowej pojemności. W tym celu wykorzystano związki di- i trihydroksybenzenów, które zostały użyte w formie dodatku do roztworu elektrolitu, którym był 1 mol L -1 H 2 SO 4. Aby sprawdzić wpływ ph środowiska na aktywność hydroksybenzenów cześć badań przeprowadzono również w roztworach elektrolitów o odczynie alkalicznym oraz obojętnym. W drugiej części badań podjęto próbę wyjaśnienia źródła aktywności redoks roztworów jodków metali alkalicznych, odpowiedzialnej za wzrastającą z czasem pojemność kondensatora. W tym celu kondensator operujący w roztworze jodku sodu został poddany badaniom chronoamperometrycznym, tzw. floating, w trakcie których układ był utrzymywany przy stałym napięciu (1,2 V) przez 200 h. Pozwoliło to na zaobserwowanie momentu, w którym wzrastająca uprzednio pojemność nagle uległa znacznemu spadkowi, spowodowanego ograniczeniem aktywności elektrochemicznej zawartych w elektrolicie form jodu. Podjęta została próba wyjaśnienia takiego zachowania. Celem zaobserwowania zmian jakie zachodzą na elektrodzie zastosowano spektroskopię ramanowską wykonaną in situ. Dało to możliwość zaobserwowania tworzących się form jodu w zależności od potencjału elektrody, który w trakcie jej polaryzacji był odpowiednio zmieniany. Dodatkowo, zbadano również wpływ kolektorów prądowych oraz ph roztworu elektrolitu na aktywność redoks jodków. Trzecia część badań poświęcona została elektrochemicznej charakterystyce zsyntezowanych wcześniej kserożeli węglowych oraz podjęta została próba rozszerzenia napięcia pracy kondensatora operującego w roztworach elektrolitów wodnych. Dokonano 5657 tego poprzez zastosowanie w jednym układzie dwóch roztworów elektrolitów różniących się wartością ph, przy czym ważna jest ich separacja w celu zapobieżenia wymieszania się tych elektrolitów. Dzięki temu każda z elektrod pracuje w innym roztworze elektrolitu, gdzie elektroda ujemna charakteryzuje się wysokim nadpotencjałem wydzielania wodoru, natomiast potencjał wydzielania tlenu na elektrodzie dodatniej przesunięty jest w stronę wartości bardziej dodatnich. W ten sposób różnica potencjałów pomiędzy poszczególnymi elektrodami jest większa niż teoretyczne napięcie rozkładu wody. Zastosowano w tym celu trzy pary roztworów, aby oprócz wpływu ph zaobserwować również wpływ rodzaju jonów elektrolitu na możliwość rozszerzenia napięcia pracy kondensatora. Przedstawione wyniki badań elektrochemicznych zostały wykonane zarówno w układzie dwu, jak i trójelektrodowym. Pozwoliło to na bliższe poznanie procesów zachodzących na poszczególnych elektrodach. Zastosowanie kilku metod elektrochemicznych pozwoliło na określenie wartości pojemności, energii i mocy poszczególnych kondensatorów. 5758 4. CZĘŚĆ EKSPERYMENTALNA 4.1. Materiały oraz metodyka badań Charakterystyka fizykochemiczna użytych materiałów węglowych W poniższej pracy przedstawione zostały wyniki badań przeprowadzonych przy wykorzystaniu różnego rodzaju węgli aktywnych. Zostały one użyte w roli materiałów elektrodowych w kondensatorach elektrochemicznych, przy czym różniły się między sobą właściwościami fizykochemicznymi. Oznaczono je jako: o ACC , ACC , ACC , ACC o AAC 1 o CXG 1, CXG 2, CXG 3 oraz CXG 4 Pierwsze cztery materiały (ACC , ACC , ACC oraz ACC ) stanowiły komercyjne tkaniny węglowe (Kynol ), które przed zastosowaniem w kondensatorach elektrochemicznych nie były poddawane żadnym dodatkowym modyfikacjom. Wycięto z nich krążki o średnicy 10 mm, które następnie mogły być bezpośrednio użyte jako elektrody w kondensatorach. Skład pierwiastkowy tkanin węglowych, tak samo jak pozostałych materiałów, określono za pomocą aparatu VarioMICRO skalibrowanego na acetanilid jako związek wzorcowy. Wyniki analizy elementarnej wybranych tkanin znajdują się w Tab. 2. Tab. 2. Analiza elementarna tkanin węglowych Materiał węglowy C (% wag ) H (% wag ) N (% wag ) S (% wag ) ACC ,48 0,50 0,03 0,05 ACC ,26 0,57 0,02 0,07 5859 Powierzchnię właściwą tkanin węglowych określono na podstawie izotermy sorpcji azotu w temperaturze 77 K. Wykorzystano do tego aparaturę Autosorb-iQ (Quantachrome Instruments), która pozwalała również na określenie rozkładu i typu porów materiału. Wyniki tych pomiarów zamieszczono w Tab. 3, natomiast na Rys. 17 a i b znajdują się odpowiednio izotermy adsorpcji i rozkład wielkości porów badanych materiałów. Materiałem o największej powierzchni właściwej okazała się tkanina węglowa ACC Materiał ten ma najlepiej rozwiniętą strukturę mikroporowatą oraz największą zawartość mezoporów. Pozostałe tkaniny węglowe charakteryzowały się podobnym przebiegiem izoterm sorpcji azotu, przy czym tkanina ACC miała najsłabiej rozwinięte mikropory w związku z czym jej powierzchnia była najmniejsza. Tab. 3. Charakterystyka fizykochemiczna materiałów węglowych Średni Powierzchnia V Materiał V mikro <2 V mezo 2- właściwa, S total rozmiar węglowy BET [m 2 g -1 [cm 3 g -1 nm 50 nm ] ] [cm 3 g -1 ] [cm 3 g -1 porów ] <3 nm ACC ,680 0,549 0,147 0,732 AAC ,748 0,629 0,126 0,789 AAC ,188 0,805 0,337 1,217 ACC ,810 0,614 0,222 0,738 Rys. 17. Izoterma adsorpcji azotu (77 K) dla tkanin węglowych (A) oraz rozkład wielkości porów dla tych materiałów (B) 5960 Tab. 4. Analiza ilościowa termogramów i widm masowych Materiał Ubytek masy [%] CO 2 [µmol g -1 ] CO [µmol g -1 ] H 2 O [µmol g -1 ] O [% wag ] ACC , ,8 ACC , ,1 ACC , ,9 ACC , ,2 Porównując zamieszczone na Rys. 18 termogramy zauważyć można, że najmniejszym spadkiem masy charakteryzował się materiał ACC , było to zaledwie 1,8%. Tak nieznaczny ubytek masy spowodowany jest występowaniem niewielkiej ilości grup funkcyjnych na powierzchni tej tkaniny. Tym samym, procentowy udział tlenu w materiale węglowym obliczony na podstawie poszczególnych sygnałów m/e (18, 28, 48) wyniósł 1,2% wag. Podobny przebieg krzywej termograwimetrycznej zaobserwowano dla tkaniny Jednakże w tym przypadku większa zawartość procentowa tlenu (2,8% wag ), spowodowała większy ubytek masy w trakcie przeprowadzonej analizy, tj. 4,6%. W przypadku pozostałych tkanin, charakterystyka ich powierzchni wykazała większą zawartość tlenu (powyżej 5%), spowodowaną przede wszystkim obecnością grup karboksylowych, ale także karbonylowych. Ubytki masy wynoszące 7,2 i 8,3%, odpowiednio dla tkanin ACC i ACC , uwidoczniły się charakterystycznym przegięciem krzywej termograwimetrycznej przy ok. 600 C. Analizując te wyniki z widmami masowymi widać, że odpowiedzialna za spadek masy w tym obszarze była przede wszystkim ewakuacja CO 2. 6061 Rys. 18. Termogramy wraz z widmami masowymi dla tkanin węglowych Węgiel aktywny AAC1 otrzymano w wyniku aktywacji innego węgla aktywnego, mianowicie Norit XS32. Aktywacja chemiczna przy użyciu wodorotlenku potasu została przeprowadzona w celu rozwinięcia mikroporów, których ilość w komercyjnym prekursorze była niewystarczająca dla zastosowań stricte kondensatorowych. Stosunek masowy węgla do czynnika aktywującego wynosił 4:1. Aktywacja przeprowadzona była w temperaturze 850ºC przez 1 h. Po procesie aktywacji konieczne było usunięcie zanieczyszczeń powstałych w trakcie aktywacji, a także pozostałości po czynniku aktywującym. Zrobiono to przemywając uzyskany materiał najpierw gorącą wodą destylowaną, a następnie roztworem 1 mol L -1 HCl oraz kwasem fluorowodorowym w celu usunięcia krzemionki pochodzącej ewentualnie z rury kwarcowej, w której przeprowadzono proces aktywacji. W celu usunięcia chlorków pochodzących z kwasu chlorowodorowego, materiał był wielokrotnie 6162 przemywany wodą destylowaną do momentu, w którym nie zauważono ich strącenia w reakcji z AgNO 3. Wyniki analizy elementarnej dla węgla aktywnego AAC1 oraz jego prekursora (Norit XS- 32) znajdują się w Tab. 5. Tab. 5. Analiza elementarna materiałów przed i po aktywacji [Błąd! Nie zdefiniowano zakładki.] Materiał węglowy C (% wag ) H (% wag ) N (% wag ) S (% wag ) Norit XS-32 81,26 1,90 0,43 - AAC1 92,51 0,73 0,21 - Powierzchnię właściwą wspomnianych węgli określono w ten sam sposób co w przypadku tkanin węglowych. Wyniki tych pomiarów zamieszczono w Tab. 6, natomiast na Rys. 19A i B znajdują się odpowiednio izotermy adsorpcji azotu i rozkład wielkości porów badanych materiałów. Tab. 6. Charakterystyka fizykochemiczna materiałów węglowych Materiał węglowy Powierzchnia właściwa, S BET [m 2 g -1 ] V total [cm 3 g -1 ] V mikro <2 nm [cm 3 g -1 ] V mezo 2-50 nm [cm 3 g -1 ] Średni rozmiar porów<3 nm Norit XS ,764 0,296 0,525 0,764 AAC ,437 0,920 0,681 1,009 Rys. 19. Izoterma adsorpcji azotu (77 K) dla materiału węglowego przed i po aktywacji (A) oraz rozkład wielkości porów dla tych materiałów (B) 6263 Aktywacja komercyjnego węgla aktywnego Norit XS-32 przy użyciu wodorotlenku potasu spowodowała znaczne rozwinięcie mikroporów, a tym samym zwiększenie powierzchni właściwej tego materiału, która ostatecznie wyniosła 2288 m 2 g -1. W przypadku mezoporów ich objętość uległa jedynie niewielkiemu zwiększeniu. Ostatnim rodzajem przebadanych węgli były kserożele węglowe, które otrzymano w wyniku przeprowadzenia odpowiedniej syntezy. W tym celu wykorzystano powszechnie stosowaną metodę zol-żel, polegającą na reakcji polikondensacji pomiędzy rezorcynolem a formaldehydem. W pierwszym etapie syntezy przygotowany został roztwór wodny metanolanu sodu (CH 3 ONa) w wyniku zmieszania metanolu z niewielką ilością wodorotlenku potasu. Zadaniem tak przygotowanego roztworu jest jedynie alkalizacja środowiska reakcyjnego - nie reaguje on z rezorcynolem i formaldehydem. W kolejnym etapie dodano rezorcynol R do roztworu metanolanu sodu C, a po uzyskaniu homogenicznej mieszaniny całość została uzupełniona formaldehydem F (Rys. 20). Stosunek stechiometryczny poszczególnych składników był następujący: R/F = 0,5 i R/C = 20. Rys. 20. Schemat przedstawiający syntezę kserożeli węglowych W ten sposób przygotowano cztery mieszaniny, które różniły się ilością dodanego czynnika alkalizującego, a tym samym wartością ph. Po dwugodzinnym mieszaniu całość pozostawiono w suszarce przez 72 h (temp. 85ºC) w celu wstępnego odparowania metanolanu sodu i wody. Otrzymane materiały oznaczono jako XG 1, XG 2, XG 3 oraz XG 4 w zależności od wartości ph mieszanin reakcyjnych, które wynosiły odpowiednio: 6, 8, 9 i 10. Powstały po suszeniu materiał został rozdrobniony w młynku elektrycznym, 6364 a następnie poddany kolejnemu procesowi suszenia w warunkach próżni i temperaturze 120ºC (24 h). Ostatnim etapem na drodze otrzymywania kserożeli węglowych było poddanie otrzymanych materiałów (XG) aktywacji chemicznej w celu rozwinięcia ich powierzchni właściwej. Tak samo jak w przypadku węgla aktywnego AAC 1, aktywacji dokonano za pomocą wodorotlenku potasu (4:1). Różnica polegała na tym, że przed procesem aktywacji, poszczególne materiały XG wymieszane zostały z roztworem wodorotlenku potasu w podwyższonej temperaturze, aż do momentu odparowania większości wody. Następnie przeprowadzona została aktywacja, której kolejne etapy przedstawia poniższy schemat (Rys. 21). Rys. 21. Schemat przebiegu procesu aktywacji Parametry procesu aktywacji ustalone zostały na podstawie zaobserwowanych w trakcie termoprogramowanej desorpcji (TPD) spadków masy. Pomiary przeprowadzono w atmosferze helu, którego przepływ wynosił 50 ml min -1, natomiast szybkość grzania wynosiła 5 C min -1. W trakcie badania zastosowano również trzy etapy izotermiczne, odpowiednio w temperaturach 150 C (30 min.), 400 C (60 min.) oraz 800 C (120 min.). Otrzymane termogramy przedstawiono na Rys. 22. Badanie to pozwoliło określić, w których zakresach temperatur następuje gwałtowny spadek masy, będący konsekwencją usunięcia odpowiednich związków i grup funkcyjnych z powierzchni materiału. Profil spadku masy jest bardzo podobny dla wszystkich materiałów praktycznie w całym zakresie temperatur. 6465 Zauważyć można, że największe spadki masy miały miejsce w okolicach 150 C, co było związane z ewakuacją pozostałej w materiale wody oraz przy 400 C desorpcja grup karboksylowych. Rys. 22. Przebieg ubytku masy w czasie przy szybkości wzrostu temperatury 5 C min -1 Materiały po procesie aktywacji określono jako CXG 1, CXG 2, CXG 3 oraz CXG 4, co odpowiadało wzrastającej wartości ph mieszaniny reakcyjnej w trakcie syntezy. Wyniki analizy elementarnej dla wszystkich kserożeli i ich prekursorów znajdują się w Tab. 7. Tab. 7. Analiza elementarna użytych materiałów węglowych Materiał węglowy C (% wag ) H (% wag ) N (% wag ) S (% wag ) XG1 62,64 4,89 0,01 0,00 CXG1 86,45 0,447 0,02 0,05 XG2 61,80 4,769 0,00 0,00 CXG2 83,01 0,316 0,01 0,05 XG3 56,97 4,636 0,00 0,00 CXG3 86,75 0,32 0,01 0,06 XG4 57,16 4,52 0,00 0,00 CXG4 86,51 0,24 0,02 0,07 6566 Wyniki pomiarów sorpcji azotu zamieszczono w Tab. 8, natomiast na Rys. 23 i Rys. 24A znajdują się odpowiednie izotermy adsorpcji azotu, a na Rys. 24B rozkład porów kserożeli węglowych otrzymanych w wyniku aktywacji materiałów XG. Tab. 8. Charakterystyka fizykochemiczna materiałów węglowych Materiał węglowy Powierzchnia właściwa, S BET [m 2 g -1 ] V total [cm 3 g -1 ] V mikro <2 nm [cm 3 g -1 ] V mezo 2-50 nm [cm 3 g -1 ] Średni rozmiar porów<3nm XG1 25 0,032-0,032 5,11 CXG ,009 0,806 0,196 0,639 XG2 22 0,036-0,036 6,44 CXG ,008 0,822 0,206 0,664 XG3 1,7 0,005-0,005 10,84 CXG ,076 0,992 0,185 0,621 XG4 3,75 0,006-0,006 6,66 CXG ,237 0,881 0,368 0,727 Rys. 23. Izotermy adsorpcji azotu (77 K) dla materiałów przed procesem aktywacji 6667 Rys. 24. Izotermy adsorpcji azotu (77 K) dla materiałów po procesie aktywacji (A) oraz rozkład wielkości porów dla tych materiałów (B) Zamieszczone izotermy sorpcji azotu dla materiałów przed (XG) i po (CXG) aktywacji KOH przedstawiają interesującą zależność. W wyniku syntezy kserożeli otrzymane zostały materiały o nierozwiniętej powierzchni (brak struktury mikroporowatej), co uwidocznia się na izotermie w zakresie niskich wartości ciśnienia względnego. Pomimo, że najlepszym rozwinięciem powierzchni charakteryzowały się węgle CXG 3 oraz CXG 4, to w przypadku ich prekursorów (odpowiednio XG 3 oraz XG 4) była ona najmniejsza. Z kolei materiały XG 1 i XG 2, których powierzchnia właściwa wynosiła odpowiednio 25 i 22 m 2 g -1, po aktywacji miały praktycznie identyczną charakterystykę struktury porowatej, przy czym ich powierzchnia właściwa była mniejsza niż materiałów CXG 3 i CXG 4. Dodatkowo, celem określenia tlenowych grup funkcyjnych na powierzchni badanych materiałów przed i po procesie aktywacji przeprowadzona została analiza termograwimetryczna sprzężona ze spektrometrią mas. Poszczególne termogramy wraz z odpowiadającymi im widmami masowymi zamieszczono na Rys. 25. Natomiast w Tab. 9 zestawione zostały wyniki analizy ilościowej otrzymanych termogramów i widm masowych. Intensywności poszczególnych sygnałów m/e przeliczono w oparciu o rozkład termiczny szczawianu wapnia i wyrażono w µmol g68 Tab. 9. Analiza ilościowa termogramów i widm masowych Materiał Ubytek masy [%] CO 2 [µmol g -1 ] CO [µmol g -1 ] H 2 O [µmol g -1 ] O [% wag ] XG1 42, ,8 CXG1 9, ,6 XG2 42, ,1 CXG2 7, ,1 XG3 41, ,8 CXG3 8, ,3 XG4 42, ,8 CXG4 8, ,0 Rys. 25. Termogramy wraz z widmami masowymi dla materiałów CXG po aktywacji W przypadku wszystkich materiałów XG będących prekursorami do otrzymania poszczególnych kserożeli węglowych, zaobserwowany w trakcie analizy termograwimetrycznej ubytek masy jest praktycznie identyczny (ok. 42%). Tak duża strata 6869 masy jest spowodowana przede wszystkim usunięciem z tych materiałów znacznej ilości wody. Na podstawie zarejestrowanych przez spektrometr masowy sygnałów (m/e = 18) zauważyć można, że ewakuacja wody rozpoczyna się w okolicach 70ºC. Oprócz wody, przyczyną ubytku masy jest również usunięcie karboksylowych i karbonylowych grup w postaci odpowiednio CO 2 i CO. Choć ilość tych grup w przypadku każdego z materiałów jest nieco inna, to procentowy udział tlenu jest bardzo podobny dla wszystkich prekursorów i wynosi ok. 20%. Z kolei analiza elementarna tych materiałów wykazała ok. 60% zawartość węgla pierwiastkowego oraz ok. 4,5% wodoru. Obliczony z różnicy udział procentowy tlenu wynosi nie mniej niż 20%. Materiały węglowe otrzymane w wyniku aktywacji chemicznej (CXG) wykazały nieznaczny ubytek masy w trakcie analizy termograwimetrycznej, ok. 7-9%. W głównej mierze był on spowodowany ewakuacją grup karboksylowych, ale udział grup karbonylowych i zawartej w materiale wody również nie może być pominięty. Przede wszystkim w przypadku materiału CXG 1 charakteryzującego się największym udziałem procentowym tlenu w ubytku masy (6,6%), spowodowanego właśnie dużą zawartością wody. Natomiast zawartość tlenu w materiale CXG 3 okazała się najmniejsza i wyniosła jedynie 3,3%. Zgodnie z wynikami analizy elementarnej zawartość tlenu pierwiastkowego w materiałach CXG nie powinna przekraczać 12%. Należy również pamiętać, że w przypadku każdego z powyższych materiałów otrzymanych w wyniku reakcji zol-żel, nie można pominąć obecności sodu będącego pozostałością po użytym w trakcie syntezy metanolanie sodu, a także pozostałego po procesie aktywacji potasu Odczynniki Zamieszczona poniżej lista zawiera wszystkie odczynniki, które zostały użyte do sporządzenia roztworów elektrolitów. o kwas siarkowy (VI), 98%, POCH Gliwice, cz.d.a. 6970 o wodorotlenek potasu, POCH Gliwice, cz.d.a. o 1,2-dihydroksybenzen (katechol), Sigma-Aldrich, cz.d.a. o 1,3-dihydroksybenzen (rezorcynol), Sigma-Aldrich, cz.d.a. o 1,4-dihydroksybenzen (hydrochinon), Sigma-Aldrich, cz.d.a. o 1,2,3-trihydroksybenzen (pirogalol), Sigma-Aldrich, cz.d.a. o 1,3,5-trihydroksybenzen (floroglucyna), Sigma-Aldrich, cz.d.a. o jodek potasu, Sigma-Aldrich, cz.d.a. o jodek sodu, Sigma-Aldrich, cz.d.a. o azotan (V) litu, Sigma-Aldrich, cz.d.a. Roztwory powyższych związków przygotowano używając za każdym razem wody demineralizowanej, której przewodnictwo nie było większe niż 5 µs cm -1, natomiast wartość ph mieściła się w zakresie 5,8-6,5. Pozostałe odczynniki posłużyły do wykonania określonych analiz i niezbędnych w procesie przygotowywania materiałów elektrodowych czynności: o kwas chlorowodorowy, 37%, POCH Gliwice, cz.d.a. o azotan (V) srebra, Sigma-Aldrich, cz.d.a. o jod, Sigma-Aldrich, cz.d.a Aparatura pomiarowa Określenie struktury porowatej materiałów węglowych zostało wykonane za pomocą sorpcjometru Autosorb-iQ (Quantachrome Instruments) poprzez pomiar sorpcji azotu w 77K. 7071 W celu oznaczenia grup funkcyjnych materiałów węglowych za pomocą metody miareczkowania potencjometrycznego wykorzystano titrator automatyczny Titrino 848 Plus (Metrohm, Szwajcaria). ph elektrolitów zostało zmierzone przy użyciu wspomnianego titratora oraz ph-metru CPC-501(Elmetron). Oznaczenia składu pierwiastkowego materiałów węglowych, czyli zawartości węgla, wodoru, azotu i siarki wykonano za pomocą analizatora składu elementarnego VarioMICRO. Oceny zawartości tlenowych grup funkcyjnych dokonano przy wykorzystaniu termowagi TG 209 F1 Iris (Netzsch, Niemcy) sprzężonej ze spektrometrem mas QMS 403C Aëolos (Netzsch, Niemcy). Badania elektrochemiczne wykonano za pomocą multipotencjostatu/galwanostatu VMP3 (wielokanałowy) oraz SP200 (jednokanałowy) firmy BioLogic z Francji. Pozwoliło to na przeprowadzenie badań galwanostatycznych, potencjostatycznych, potencjodynamicznych, a także elektrochemicznej spektroskopii impedancyjnej. W celu dokładniejszego poznania zjawiska pseudopojemności wykorzystano mikroskop ramanowski (Thermo Fisher Scientific, USA), który umożliwił również przeprowadzenie badań in situ. Do pomiarów wykorzystano laser o długości fali 532 nm i mocy 5 mw. Oprócz wymienionej powyżej aparatury, w trakcie wykonywania badań posłużono się również takimi urządzeniami jak: o Prasa hydrauliczna (max ciśnienie nacisku 40 MPa) o Waga analityczna Sartorius BP 221S oraz Sartorius CP224S-OCE o Pipety automatyczne (VWR) o Myjka ultradźwiękowa Polsonic 500 o Suszarka próżniowa Vacucell (MMM Group) o Piec rurowy PYROX VK65, max temp. 1250ºC 7172 o Piec rurowy PRC, max temp. 1800ºC (ITR) o Mieszadło magnetyczne IKA C-MAG HS7 o Wytrząsarka IKA KS 260 basic o Elektrody referencyjne typu R-40 (Hydromet), Hg Hg 2 SO 4 w 1 mol L -1 H 2 SO 4, Hg HgO w 6 mol L -1 KOH oraz Hg Hg 2 Cl 2(s) KCl (nas.) w 1 mol L -1 KCl Układ pomiarowy i techniki elektrochemiczne Charakterystyka elektrochemiczna wszystkich materiałów węglowych wykonana została w teflonowych naczyniach typu Swagelok. Ze względu na specyfikę tego naczynia, konieczne było odpowiednie przygotowanie materiału węglowego, w celu jego użycia w postaci materiału elektrodowego. W przypadku węgli w postaci proszkowej każda z elektrod miała formę sprasowanej tabletki, której skład był następujący: o Węgiel aktywny 85% wag o Polifluorek winylidenu (PVdF) jako środek wiążący 10% wag o Sadza 5% wag W celu uzyskania możliwie najwyższego stopnia homogeniczności powyższych składników, zostały one wymieszane z acetonem, którego usunięcie nastąpiło przez odparowanie. Następnie, z tak przygotowanego materiału wykonano przy pomocy prasy hydraulicznej okrągłe elektrody (w formie tabletek) o średnicy 10 mm i masie ok. 10 mg. W przypadku tkanin węglowych, wycięto krążki o średnicy 10 mm. W ten sposób przygotowane tabletki, po wysuszeniu w temperaturze 105ºC aż do uzyskania stałej masy, były gotowe do dalszych badań. Złożenie układu pomiarowego do badań elektrochemicznych polegało na zestawieniu dwóch elektrod o podobnych masach w naczyniu Swagelok i nasączeniu ich odpowiednim elektrolitem. W celu zapobieżenia kontaktowi fizycznemu elektrod, zostały 7273 one oddzielone separatorem w postaci sączków z mikrowłókien szklanych (Munktell MGC), których średnica wynosiła 12 mm. W zależności od zastosowanego elektrolitu, używano złotych bądź wykonanych ze stali nierdzewnej kolektorów prądowych. W dalszej części pracy, w trakcie omawiania każdego z układów wskazano jakiego rodzaju kolektory prądowe zostały użyte. Charakterystyka elektrochemiczna wszystkich układów została określona przy wykorzystaniu szeregu technik elektrochemicznych, takich jak: o woltamperometria cykliczna (1 mv s mv s -1 ) o galwanostatyczne ładowanie/wyładowanie (0,2 A g A g -1 ) o potencjostatyczna chronoamperometria (1,2 V) o elektrochemiczna spektroskopia impedancyjna (100 khz 1 mhz) Każda z tych metod pozwala w nieco inny sposób scharakteryzować badany układ elektrochemiczny. Wykorzystanie woltamperometrii cyklicznej w przypadku kondensatorów elektrochemicznych pozwala zaobserwować wszelkiego rodzaju odchylenia od charakterystyki idealnego kondensatora (prostokątny kształt woltamperogramu). Odpowiedź na obecność reakcji redoks obserwowana jest jako wzrost rejestrowanego prądu, w związku z czym łatwo ocenić mechanizm akumulacji ładunku elektrostatyczne przyciąganie jonów, czy także reakcje faradajowskie. Dodatkowo, badanie to pozwala określić maksymalne napięcie pracy kondensatora, ponieważ rozkład elektrolitu, w wyniku którego następuje wydzielanie tlenu i wodoru, jest widoczny jako nagły i ciągły wzrost rejestrowanego prądu. Z kolei galwanostatyczne ładowanie/wyładowanie, jako metoda typowo ilościowa, pozwala na określenie pojemności kondensatora. W przypadku efektu pseudopojemnościowego, na krzywej ładowania/wyładowania zaobserwować można odchylenie (przypominające plateau) od trójkąta równoramiennego charakterystycznego dla idealnego kondensatora, będące odpowiedzią na zachodzące przy określonym napięciu reakcje redoks. 7374 Elektrochemiczna spektroskopia impedancyjna umożliwia określenie szybkości transportu cząsteczek elektroaktywnych do powierzchni granicy faz elektroda/elektrolit, ale także propagacji ładunku związanej z szybkością przeniesienia elektronu. Wartości pojemności prezentowane w niniejszej pracy wyrażone zostały w przeliczeniu na masę elektrody badanej. W zależności od zastosowanej metody, wzory na pojemność dla układów dwuelektrodowych przyjmują odpowiednie postacie: o dla woltamperometrii cyklicznej Idt C 2 m el gdzie I to prąd zmierzony w czasie dt [ma], υ oznacza szybkość skanowania [mv s -1 ], natomiast m el masę aktywną elektrody badanej, czyli 85% masy całej elektrody [g]. o dla galwanostatycznego ładowania/wyładowania C 2 I t Um el gdzie I to narzucona wartość prądu [ma], t oznacza czas wyładowania [s], U jest napięciem pomniejszonym o spadek omowy, a m el to masa aktywna elektrody badanej, czyli 85% masy całej elektrody [g]. o dla elektrochemicznej spektroskopii impedancyjnej C f 1 Z" m el gdzie f oznacza częstotliwość (Hz), Z część urojona impedancji [Ohm], natomiast m el masę aktywną elektrody badanej, czyli 85% masy całej elektrody [g]. 7475 4.2. Wpływ dodatku związków hydroksybenzenów na pojemność kondensatora elektrochemicznego Określenie parametrów fizykochemicznych roztworów hydroksybenzenów Niniejszy rozdział poświęcony został roztworom elektrolitów z dodatkiem związków hydroksybenzenów. Niewątpliwie stanowią one obiecujące rozwiązanie w kondensatorach elektrochemicznych jeżeli chodzi o znaczne zwiększenie ich pojemności. Dzięki wykorzystaniu odwracalnej reakcji redoks pomiędzy grupą hydroksylową (hydrochinon, HQ) i karbonylową (chinon, Q) w trakcie reakcji utleniania/redukcji, możliwe staje się uzyskanie dodatkowego ładunku z układu. Reakcję tę można również zaobserwować w przypadku niektórych materiałów węglowych, które zawierają odpowiednie grupy tlenowe na swojej powierzchni, co zostało przedstawione na Rys. 26. Rys. 26. Schemat reakcji pomiędzy grupami tlenowymi na powierzchni węgla Należy jednak pamiętać, że w tym przypadku następuje szybka degradacja tlenowych grup aktywnych, co ogranicza cykliczność układu. O wiele lepszym rozwiązaniem jest wykorzystanie reakcji bezpośrednio z elektrolitu, gdyż: o układ nie jest wówczas ograniczony powolną dyfuzją 7576 o reakcje są szybkie i wydajne, ponieważ zachodzą jedynie na granicy faz elektroda/elektrolit o propagacja ładunku jest bardzo dobra o zbudowanie układu nie jest skomplikowane (brak konieczności syntezy czy modyfikacji materiałów elektrodowych) Przegląd literaturowy pokazał ogromne korzyści wynikające z zastosowania 1,4- dihydroksybenzenu (hydrochinonu) jako dodatku do elektrolitu o odczynie kwaśnym (1 mol L -1 H 2 SO 4 ). Użycie kwasu siarkowego bynajmniej nie było przypadkowe, ponieważ zapewnia on nadmiar protonów, które biorą udział w reakcji. Ze względu na elektroaktywność hydrochinonu, elektrolity na bazie hydroksybenzenów wybrano jako punkt wyjścia do badań, których wyniki zostały zaprezentowane w niniejszym rozdziale. Izomery hydroksybenzenów, różniąc się jedynie podstawieniem grupy hydroksylowej, mają całkowicie inną strukturę (Tab. 10), co pozwoliło sądzić, że ich aktywność elektrochemiczna również będzie inna. Zanim jednak zbadano zachowanie rozważanych izomerów w kondensatorach elektrochemicznych, scharakteryzowano je najpierw pod kątem właściwości fizykochemicznych. Istotne przede wszystkim było dobranie odpowiedniego stężenia dla poszczególnych związków (Tab. 11). We wcześniejszych publikacjach [142,143] opisana została aktywność redoks hydrochinonu dla jego maksymalnego stężenia, które w środowisku kwaśnym wynosi 0,38 mol L -1. Z tego też względu właściwości pozostałych hydroksybenzenów postanowiono zbadać dla ich roztworów o stężeniu 0,38 mol L -1, ale także dla ich maksymalnych stężeń. 7677 Tab. 10. Wzory strukturalne izomerów hydroksybenzenów oraz zdjęcia ich struktury wykonane kamerą CCD 1,2- dihydroksybenzen (katechol) C 6 H 6 O 2 1,3- dihydroksybenzen (rezorcynol) C 6 H 6 O 2 1,4- dihydroksybenzen (hydrochinon) C 6 H 6 O 2 1,2,3- trihydroksybenzen (pirogalol) C 6 H 6 O 3 1,3,5- trihydroksybenzen (floroglucyna) C 6 H 6 O 3 7778 Tab. 11. Właściwości fizykochemiczne pochodnych hydroksybenzenów w 1 mol L -1 H 2 SO 4 Nr Nazwa Maksymalne stężenie [mol L -1 ] Przewodnictwo dla max stężenia [ms cm -1 ] Przewodnictwo dla stężenia 0,38 mol L ,2-dihydroksybenzen (katechol) 1, ,3-dihydroksybenzen (rezorcynol) 3, ,4-dihydroksybenzen (hydrochinon) 0, ,2,3- trihydroksybenzen 1, (pirogalol) 1,3,5- trihydroksybenzen nierozpuszczalny - - (floroglucyna) Przewodnictwo 1 mol L -1 H 2 SO 4 : 422 ms cm -1 Zauważyć można, że pomimo najmniejszej rozpuszczalności hydrochinonu (nie licząc nierozpuszczalnej w kwasie floroglucyny) jego przewodnictwo jest znacznie większe niż w przypadku roztworów pozostałych izomerów (dla ich maksymalnych stężeń). Jednakże, przewodnictwo wszystkich roztworów staje się praktycznie identyczne (ok. 370 ms cm -1 ) w momencie, gdy ich stężenia również są identyczne, czyli 0,38 mol L -1. Należy również zwrócić uwagę, że dodatek tych związków pogarsza nieco przewodnictwo kwasu siarkowego, które wynosi 422 ms cm -1 (dla stężenia 1 mol L -1 ). Choć rozważania na temat związków hydroksybenzenów skoncentrowane są głównie na rozpuszczalnikach kwaśnych, to w niniejszej pracy postanowiono sprawdzić czy wykazują one aktywność elektrochemiczną w środowisku alkalicznym, tj. w 6 mol L -1 KOH oraz obojętnym (1 mol L -1 LiNO 3 ). Analogicznie do charakterystyki w kwasie siarkowym, w Tab. 12 zestawiono wyniki rozpuszczalności hydroksybenzenów w 6 mol L -1 KOH. 7879 Tab. 12. Właściwości fizykochemiczne pochodnych hydroksybenzenów w 6 mol L -1 KOH Nr Nazwa Maksymalne stężenie [mol L -1 ] Przewodnictwo dla max stężenia [ms cm -1 ] Przewodnictwo dla stężenia 0,38 mol L ,2-dihydroksybenzen (katechol) 2, ,3-dihydroksybenzen (rezorcynol) 4, ,4-dihydroksybenzen (hydrochinon) 2, ,2,3- trihydroksybenzen 4, (pirogalol) 1,3,5- trihydroksybenzen 2, (floroglucyna) Przewodnictwo 6 mol L -1 KOH: 660 ms cm Charakterystyka elektrochemiczna wybranych hydroksybenzenów Pierwszy etap badań poświęcony został dobraniu odpowiedniego materiału elektrodowego dla roztworów hydroksybenzenów. Rozpatrywane były jedynie tkaniny węglowe, ze względu na ich większą wytrzymałość mechaniczną. Miało to kluczowe znaczenie w trakcie dalszej analizy tych materiałów, wykonanej po ich wcześniejszej charakterystyce elektrochemicznej. W przeciwieństwie do elektrod wykonanych z dodatkiem lepiszcza, można było je swobodnie wyjąć z układu pomiarowego i przenosić bez ryzyka zniszczenia. Dzięki temu znacznie łatwiejsza stała się ich dalsza charakterystyka fizykochemiczna. Ponieważ aktywność hydrochinonu w środowisku kwaśnym została udowodniona przez wspomnianych wcześniej autorów, rozpatrywane tkaniny węglowe zbadano najpierw w tym elektrolicie (Rys. 27). 7980 Rys. 27. Woltamperogramy dla kondensatorów operujących w 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem 0,38 mol L -1 hydrochinonu, szybkość skanowania 5 mv s -1. Różne tkaniny węglowe użyto jako materiał elektrodowy Pojemność kondensatora operującego w roztworze 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem 0,38 mol L -1 1,4-dihydroksybenzenu była największa w przypadku zastosowania tkaniny ACC jako materiału elektrodowego. Rozwiązanie to pozwoliło na uzyskanie pojemności 280 F g -1 przy wolnych szybkościach skanowania (1 mv s -1 ). Wartość ta jednak spadła do ok. 160 F g -1 przy większych szybkościach skanowania (50 mv s -1 ), co świadczy o mniejszym udziale reakcji faradajowskich w całkowitej pojemności. W porównaniu z kondensatorem operującym z niemodyfikowanym roztworem kwasu siarkowego (VI) widać, że pojemność układu wzrosła w całym zakresie napięcia (0,0-0,8 V). Jednakże największą odpowiedź prądową widać w postaci odwracalnego piku w zakresie od 0,0 do 0,2 V. W przypadku pozostałych materiałów wzrost pojemności jest nieznaczny, ale widoczny w szerszym zakresie napięcia ok. 0,4-0,8V. Wyjątkiem jest jedynie tkanina ACC , która ze względu na słabe rozwinięcie porów charakteryzuje się najmniejszą wartością pojemności spośród wszystkich zbadanych tkanin. Przy większych wartościach przesuwu potencjału widać znaczny spadek pojemności, spowodowany niedostatecznym rozwinięciem mezoporów w strukturze tej tkaniny. W konsekwencji, woltamperogramy w przypadku zastosowania tkaniny ACC mają bardzo oporowy kształt. Z kolei tkanina ACC pomimo, że ma najlepiej rozwiniętą powierzchnię właściwą, jej efektywne wykorzystanie okazało się niemożliwe. Mogło to 8081 być spowodowane słabą zwilżalnością tego materiału przez co penetracja elektrolitu w mikroporach była utrudniona. Tab. 13 zawiera wyliczone na podstawie woltamperometrii cyklicznej wartości pojemności dla powyższych układów. Tab. 13. Wartości pojemności kondensatorów zbudowanych z różnych tkanin węglowych i operujących w 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem 0,38 mol L -1 1,4-dihydroksybenzenu 0,38 mol L -1 1,4- Szybkość skanowania, mv s -1 dihydroksybenzen w 1 mol L -1 H 2 SO Tkaniny węglowe Pojemność, F g -1 ACC ACC ACC ACC mol L -1 H 2 SO 4 ACC Na podstawie powyższych wyników zadecydowano o wyborze tkaniny ACC jako materiału elektrodowego do pozostałych badań. Rezultaty przedstawione w dalszej części rozdziału będą dotyczyły badań wykonanych przy użyciu tego właśnie materiału. A 8182 B Rys. 28. Woltamperogramy dla kondensatorów operujących w 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem różnych hydroksybenzenów: (A) 0,38 mol L -1, (B) dla stężeń maksymalnych (szybkość skanowania 5 mv s -1 ) Rys. 28A jest dowodem na to, jak ogromny wpływ na aktywność elektrochemiczną hydroksybenzenów ma lokalizacja grupy hydroksylowej (orto, meta lub para) w pierścieniu benzenowym. Widać, że hydroksybenzen z podstawieniem typu para jest najbardziej aktywny spośród wszystkich przebadanych. Najprawdopodobniej spowodowane jest to odległością pomiędzy grupami hydroksylowymi, która w tym przypadku jest maksymalnie duża. Dodatkowo, struktura ta nie jest stabilizowana efektem rezonansowym i indukcyjnym. Z kolei rezorcynol w tym środowisku reakcyjnym wymaga dodatkowego aktywatora, ponieważ jego forma utleniona zawiera niestabilne i termodynamicznie niepreferowane połączenie wiązań meta-benzochinoidowych. W związku z powyższym, nie zaobserwowano żadnej aktywności redoks w przypadku, nie tylko rezorcynolu, ale także pirogalolu (1,2,3-trihydroksybenzen), gdzie dwie zewnętrzne grupy OH - są również względem siebie w pozycji meta. Wzrostu pojemności w porównaniu z czystym kwasem siarkowym nie zaobserwowano również w wyniku zastosowania katecholu, w którym podstawniki występują w pozycji orto. W przeciwieństwie do hydrochinonu, gdzie odległość między podstawnikami jest możliwie największa, w tym przypadku jest ona najmniejsza, przez co proces utleniania/redukcji nie zachodzi tak łatwo jak dla hydrochinonu. W konsekwencji dodatek katecholu nie powoduje poprawy pracy kondensatora. 8283 Wartości pojemności dla kondensatorów operujących w różnych hydroksybenzenach zestawiono w Tab. 14. Tab. 14. Wartości pojemności kondensatorów operujących w roztworze 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem różnych hydroksybenzenów (0,38 mol L -1 ) ACC Szybkość skanowania, mv s Dodatek do 1 mol L -1 H 2 SO 4 (0,38 mol L -1 ) Pojemność, F g -1 1,2,3-trihydroksybenzen ,2-dihydroksybenzen ,3-dihydroksybenzen ,4-dihydroksybenzen Wyniki zamieszczone na Rys. 28B idealnie współgrają z charakterystyką fizykochemiczną badanych roztworów przedstawioną wcześniej w Tab. 11. Zastosowanie roztworów, w których stężenie dodatków hydroksybenzenów było możliwie największe (oprócz hydrochinonu), zamiast zwiększyć pojemność spowodowało jej znaczny spadek. Dodatkowo pogorszyła się propagacja ładunku przy zmianie kierunku polaryzacji. Oczywiście oporowy przebieg krzywych woltamperometrycznych spowodowany jest mniejszym przewodnictwem tych roztworów. 8384 Tab. 15 zawiera wartości pojemności dla układów operujących z dodatkami hydroksybenzenów o różnych stężeniach. Zostały one obliczone na podstawie krzywych stałoprądowego wyładowania. Tab. 15. Wartości pojemności kondensatorów operujących w roztworze 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem różnych hydroksybenzenów (0,38 mol L -1 i dla stężeń maksymalnych) oraz roztworze 1 mol L -1 H 2 SO 4 ACC Gęstość prądu, A g -1 0,2 0, Dodatek do elektrolitu (0,38 mol L -1 ) Pojemność, F g -1 1,2,3-trihydroksybenzen ,2-dihydroksybenzen ,3-dihydroksybenzen ,4-dihydroksybenzen Maksymalne stężenia hydroksybenzenów 1,7 mol L -1 1,2,3- trihydroksybenzen ,6 mol L -1 1,2- dihydroksybenzen ,8 mol L -1 1,3- dihydroksybenzen ,38 mol L -1 1,4- dihydroksybenzen Bez dodatku hydroksybenzenu 1 mol L -1 H 2 SO Powyższe wyniki pokazują, że bez wątpienia najbardziej obiecującym dodatkiem do elektrolitów kwaśnych jest 1,4-dihydroksybenzen, dlatego też jemu w głównej mierze poświęcona została dalsza część badań. Na podstawie wyników otrzymanych z krzywych wyładowania zauważyć można ogromny udział procesów faradajowskich w całkowitej pojemności kondensatora z tym elektrolitem. Dowodem na ich udział jest również praktycznie identyczna pojemność z kwasem siarkowym dla gęstości prądu wyładowania 10 A g -1. Jest to spowodowane faktem, że reakcje redoks są zbyt wolne aby mogły zajść przy tak dużym reżimie prądowym. Z tego też względu, elektroaktywność pary chinon/hydrochinon całkowicie zanikła przy 20 A g -1. Niemniej, aby poznać istotę tak dużego wzrostu pojemności, konieczne było wykonanie szeregu dodatkowych pomiarów. W celu zaobserwowania, czy któraś 8485 z elektrod w większym stopniu odpowiedzialna jest za dostarczenie dodatkowego ładunku, przeprowadzone zostały badania trójelektrodowe (Rys. 29). Aby lepiej porównać i zobrazować aktywność hydrochinonu, na wykresach również przedstawiono woltamperogramy dla układów z katecholem, rezorcynolem oraz z niemodyfikowanym roztworem kwasu siarkowego. Rys. 29. Woltamperogramy zarejestrowane w układzie trójelektrodowym dla układów z różnymi dihydroksybenzenami, szybkość skanowania 5mV s -1. (A) elektrody ujemne, (B) elektrody dodatnie Przebieg krzywych woltamperometrycznych obu elektrod jest inny w zależności od zastosowanego hydroksybenzenu. Największe odchylenie od przedstawionej 8586 charakterystyki wykazuje roztwór kwasu zawierający dodatek 0,38 mol L -1 hydrochinonu, co idealnie potwierdza wyniki otrzymane w układzie dwuelektrodowym. Widać, że za ogromny wzrost pojemności układu odpowiedzialna jest elektroda dodatnia. Ponieważ pojemność tej elektrody wynosi więcej niż 400 F g -1, pracuje ona w bardzo wąskim zakresie potencjału (155 mv), tak aby skompensować ładunek elektrody ujemnej, której pojemność wynosi zaledwie 122 F g -1. Oczywiście pojemność rzędu tej wielkości jest konsekwencją zachodzących reakcji redoks pomiędzy parą chinon/hydrochinon. Schematyczny przebieg takiej reakcji przedstawiono poniżej na Rys. 30. Rys. 30. Aktywność elektrochemiczna hydrochinonu w środowisku kwaśnym Podstawą tego procesu jest wymiana dwóch protonów i elektronów, które zachodzą w trakcie polaryzacji układu, w związku z czym przeniesienie ładunku następuje dwuetapowo. Jednakże zaznaczyć należy, że w przypadku reakcji utleniania/redukcji na węglu aktywnym dość trudno jest zaobserwować charakterystyczny nernstowski przebieg z dobrze zarysowanymi pikami. Jest to spowodowane silnym wpływem dyfuzji na transport z elektrolitu do powierzchni elektrody węglowej, w związku z czym reakcja z udziałem wymiany dwóch elektronów widoczna jest jako jeden szeroki pik. W przypadku katecholu i rezorcynolu widać, że obie elektrody (dodatnia i ujemna) pracują w podobnych zakresach potencjałów, nie wykazując przy tym dodatkowej pojemności. Przebieg krzywych miał typowy dla prądu pojemnościowego kształt prostokąta, a pojemność poszczególnych elektrod była mniejsza niż w układzie z kwasem. W przypadku układu pracującego wyłącznie w 1 mol L -1 H 2 SO 4, pomimo że 8687 charakterystyka obu elektrod jest generalnie pojemnościowa, to odpowiedź redoks w postaci odwracalnego piku pojawia się na elektrodzie ujemnej. Jest to spowodowane przekroczeniem potencjału wydzielania wodoru (-0,018 V vs NHE) w wyniku czego zaczyna on być sorbowany w mikroporach materiału węglowego na drodze elektrosorpcji. W trakcie utleniania pojawia się pik, związany z procesem utleniania wodoru. Dodatkowo można zaobserwować wpływ lokalizacji podstawnika na zakres pracy elektrod. Znaczne przesunięcie (w stosunku do kwasu) w stronę wartości potencjałów bardziej ujemnych można zaobserwować w przypadku zarówno katecholu (o 400 mv), jak i rezorcynolu (o 200 mv). Świadczy to o bardziej redukcyjnym charakterze tych roztworów. Obecność reakcji faradajowskich, których udział w całkowitej wartości pojemności (dla układu z hydrochinonem) jest większy niż w wyniku elektrostatycznych oddziaływań, została również potwierdzona metodą galwanostatycznego ładowania/wyładowania. W wyniku zaaplikowania prądu o gęstości 0,5 A g -1 zaobserwowano identyczne jak w przypadku woltamperometrii cyklicznej zachowanie obu elektrod (Rys. 31). Rys. 31. Krzywe galwanostatycznego ładowania/wyładowania dla kondensatora operującego w roztworze 1 mol L -1 kwasu siarkowego z dodatkiem 0,38 mol L -1 hydrochinonu. Gęstość prądu 0,5 A g -1 Widać, że elektroda dodatnia pracuje jedynie w zakresie 100 mv dostarczając tym samym ogromnej pojemności do układu. Charakterystyka jej wyładowania przypomina 8788 jednocześnie krzywą wyładowania typową dla ogniw elektrochemicznych, gdzie formuje się plateau będące odpowiedzią na powolne reakcje faradajowskie. Z kolei elektroda ujemna zachowuje się jak w typowym kondensatorze elektrochemicznym, gdzie mamy do czynienia jedynie z ładowaniem/wyładowaniem podwójnej warstwy elektrycznej. Niestety ogromny wzrost pojemności w układzie dwuelektrodowym widoczny jest jedynie w początkowym zakresie napięcia, czyli przy ok. 0-0,2 V (Rys. 28 dla układu z hydrochinonem), co z aplikacyjnego punktu widzenia nie jest korzystne. Warto zaznaczyć, że w dalszym zakresie napięcia dodatek hydrochinonu do kwasu również powoduje zwiększenie pojemności. Wartość ta jednak utrzymuje się na stałym poziomie. Biorąc pod uwagę asymetrię pomiędzy krzywą ładowania a wyładowania widać, że wydajność tego procesu nie jest wystarczająco duża (82%), co również stanowi pewne ograniczenie dla zastosowania tego układu. Ponieważ reakcja utleniania/redukcji grupy HQ/Q wymaga udziału protonu, co zostało przedstawione wcześniej na schemacie (Rys. 30), aktywność elektrochemiczna 1,4- dihydroksybenzenu powinna zależeć od ph elektrolitu. Aby sprawdzić tę zależność przeprowadzono badania z udziałem hydrochinonu rozpuszczonego w elektrolitach o ph alkalicznym oraz obojętnym. Wykorzystano do tego najczęściej stosowane w przypadku kondensatorów elektrochemicznych elektrolity, czyli 6 mol L -1 KOH oraz 1 mol L -1 LiNO 3 (Rys. 32). 8889 Rys. 32. Woltamperogramy dla kondensatorów operujących w elektrolitach o różnym ph: A) środowisko alkaliczne, B) środowisko obojętne, szybkość skanowania 5 mv s -1 Na powyższych wykresach widać, że nie tylko w środowisku kwaśnym ujawnia się elektroaktywność hydrochinonu, ale również w silnie alkalicznym. Woltamperogram ma jednak inny przebieg. Zamiast odpowiedzi prądowej w postaci wyraźnego piku przy mniejszych wartościach napięcia, w środowisku alkalicznym można zaobserwować dwa odwracalne, bardzo szerokie piki w okolicach 0,2 V oraz 0,5 V. Pomimo zupełnie innej charakterystyki, odnotowany wzrost pojemności dla układu dwuelektrodowego jest równie duży jak w przypadku dodatku hydrochinonu w środowisku kwaśnym. Pojemność kondensatora pracującego z 6 mol L -1 KOH jako elektrolitem wynosi zaledwie 125 F g -1, natomiast dodatek hydrochinonu (0,38 mol L -1 ) powoduje wzrost do 207 F g -1. Badania trójelektrodowe pokazały, że tak samo jak w środowisku kwaśnym, tak i w alkalicznym elektroda dodatnia odpowiedzialna jest za wzrost pojemności, choć nie jest on aż tak duży (Rys. 33). 8990 Rys. 33. Woltamperogramy (5 mv s -1 ) zarejestrowane w układzie trójelektrodowym dla układu z 6 mol L -1 KOH oraz 6 mol L -1 KOH z dodatkiem hydrochinonu. W przypadku środowiska obojętnego (1 mol L -1 LiNO 3 ), dodatek 1,4- dihydroksybenznenu nie spowodował żadnej poprawy pojemności kondensatora, która wynosiła 96 F g -1. Jak wspomniano wcześniej, kształt krzywych woltamperometrycznych jest inny w zależności od ph środowiska, w którym rozpuszczony został hydrochinon. W przypadku elektrolitów kwaśnych i alkalicznych, w których odnotowana została elektroaktywność hydrochinonu, jest to spowodowane innym mechanizmem procesu utleniania i redukcji pary HQ/Q. W elektrolicie kwaśnym, ze względu na dostępność protonów, procesy te zachodzą stosunkowo szybko. Widać to już na początku woltamperogramu w postaci wyraźnego piku prądowego. Z kolei w środowisku alkalicznym, silne międzycząsteczkowe oddziaływania wiązań wodorowych w znaczny sposób wpływają na kinetykę procesów utleniania/redukcji pomiędzy grupami chinonowymi i hydroksylowymi. W związku z powyższym, aktywność elektrochemiczna pomiędzy grupami chinonowymi (Q) i hydrochinonowymi (H 2 Q), w zależności od ph środowiska, można przedstawić wg poniższego mechanizmu. 9091 W przypadku elektrolitu kwaśnego: Q e Q QH QH H Q e H QH QH QH 2 co ostatecznie można przedstawić jako: Q 2H 2e QH 2 W środowisku alkalicznym (HA) reakcja bez udziału protonu wygląda następująco: Q e Q HQ HQ Q e HA A HQ HA H HQ 2 Q A co ostatecznie można przedstawić jako: Q 2HA 2e H 2 Q 2 A Grafting materiału węglowego W poprzednim podrozdziale omówiony został wpływ lokalizacji podstawnika hydroksylowego w pierścieniu benzenowym na aktywność redoks różnych hydroksybenzenów. Dodatkowo zaprezentowano również, że kinetyka reakcji chinon/hydrochinon ściśle zależy od ph środowiska reakcyjnego. Na podstawie przedstawionych wyników można jednoznacznie wywnioskować, że najlepszą charakterystykę elektrochemiczną superkondensatora można uzyskać w wyniku zastosowania 1,4-dihydroksybenzenu (0,38 mol L -1 ) jako dodatku do elektrolitu, którym jest 1 mol L -1 H 2 SO 4. Układ ten jest interesujący nie tylko ze względu na wartości pojemności jakie jest w stanie dostarczyć, ale również ze względu na niejednoznaczne 9192 określenie źródła tej pojemności. Pomijając bezsprzeczny udział reakcji pochodzących bezpośrednio z elektrolitu, rozważyć należy również inne ewentualności. Otóż, wspomniany układ na bazie hydrochinonu nie charakteryzuje się od samego początku tak dużą wartością pojemności, jak to zostało wcześniej pokazane. Rys. 34 przedstawia charakterystykę kondensatora od 1-go do 2000-go cyklu. Rys. 34. Woltamperometria cykliczna dla kondensatora pracującego w 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem hydrochinonu (0,38 mol L -1 ) Z każdym następnym cyklem pojemność kondensatora zaczyna wzrastać, a na woltamperogramie widać, że zaczyna formować się coraz większy pik będący odpowiedzią na zachodzące reakcje faradajowskie. Takie zachowanie może być spowodowane, tzw. graftingiem, który polega na wytworzeniu nowych grup funkcyjnych (tlenowych) na powierzchni węgla aktywnego. Ponieważ z każdym następnym cyklem ilość nowo powstałych elektrochemicznie aktywnych grup tlenowych jest coraz większa, zaobserwować można wzrost pojemności, która maksymalną wartość uzyskała dopiero po 2000 cykli. Istnieje zatem prawdopodobieństwo, że grupy funkcyjne chinon/hydrochinon mogą być zaszczepione na powierzchni węgla i/lub być połączone z nią wiązaniami π, nie pogarszając przy tym przewodnictwa elektrody. 9293 W pierwszych kilku cyklach pojemność wynosiła ok. 200 F g -1, natomiast po 2000 cykli wzrosła do 250 F g -1. Jest to dowód na to, że już na samym początku znaczna część pojemności pochodziła od faradajowskich reakcji z udziałem elektrolitu, jednakże jej ostateczny wzrost nastąpił dopiero po sugerowanym procesie graftingu. Zamieszczony poniżej schemat (Rys. 35) pokazuje w jaki sposób dochodzi do wytworzenia na powierzchni węgla chinonowych grup funkcyjnych, które są w stanie dostarczyć dodatkowy ładunek do układu. Rys. 35. Aktywność hydrochinonu na węglu aktywnym Niestety, niemożliwe jest dokładne określenie jaka część całkowitego ładunku dostarczona jest w wyniku utleniania i redukcji hydrochinonu z elektrolitu, a jaka jest konsekwencją reakcji redoks chinonowych grup funkcyjnych związanych z powierzchnią węgla. Ze względu na brak jednoznacznego dowodu na zaproponowany grafting powierzchni materiału węglowego, konieczne było przeprowadzenie serii dodatkowych badań w celu jego potwierdzenia. Postanowiono zatem zestawić i porównać wyniki otrzymane przy użyciu takich metod jak: o miareczkowanie potencjometryczne, o termoprogramowana desorpcja, o przemywanie materiału elektrodowego. 9394 Zakładając, że w trakcie kolejnych cykli ładowania/wyładowania dochodzi do utworzenia aktywnych elektrochemicznie chinonowych grup funkcyjnych, ich obecność powinna być możliwa do zaobserwowania na powierzchni węgla również w układzie bez dodatku hydrochinonu. Aby to sprawdzić, kondensator operujący w roztworze 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem hydrochinonu (0,38 mol L -1 ) był ładowany/wyładowywany przy użyciu woltamperometrii cyklicznej (5 mv s -1 ) w trakcie 550 cykli. Miało to na celu wytworzenie potencjalnych grup chinonowych na powierzchni węgla aktywnego. Po zaobserwowaniu na woltamperogramach wzrostu pojemności w postaci narastającego piku w początkowym zakresie napięcia, układ został rozmontowany. Następnie, obie elektrody zostały kilkakrotnie przemyte roztworem kwasu siarkowego (1 mol L -1 ), tak aby możliwie jak największa ilość hydrochinonu została z nich wypłukana. Przygotowane w ten sposób elektrody ponownie złożono w naczyniu pomiarowym (Swagelok ), jednakże z tą różnicą że elektrolit stanowił wyłącznie roztwór 1 mol L -1 H 2 SO 4. Rezultaty z tego pomiaru zamieszczono na Rys. 36. Rys. 36. Woltamperogramy (5 mv s -1 ) dla układów w trakcie (niebieski) i po procesie graftingu (czerwony) Zauważyć można, że usunięcie hydrochinonu z układu nie spowodowało spadku pojemności. Pomimo, że elektrolit stanowi jedynie kwas siarkowy, nadal widoczna jest wyraźna odpowiedź na obecność reakcji faradajowskich. Co więcej, charakterystyczny dla układu z hydrochinonem pik uległ nieznacznemu poszerzeniu po procesie przemywania. 9495 Mogło to być spowodowane dodatkowym utlenieniem powierzchni węgla w wyniku działania kwasem siarkowym. Niestety metoda ta nie jest idealna ze względu na swoją niedokładność, ponieważ nie można mieć pewności, że całkowita ilość hydrochinonu została usunięta. Całkiem prawdopodobne jest przypuszczenie, że część tego związku pozostała uwięziona w porach elektrody węglowej, nadal będąc źródłem aktywności elektrochemicznej. Powoduje to, że jedynie niewielka pozostałość hydrochinonu może być w dalszym ciągu odpowiedzialna za widoczne piki redoks. Jednocześnie, mniejsza zawartość hydrochinonu oznacza poprawę przewodnictwa elektrolitu (w stosunku do 0,38 mol L -1 w 1 mol L -1 H 2 SO 4 ), co również może tłumaczyć lepszą charakterystyką kondensatora po procesie przemywania. Inną metodą pozwalającą na określenie ewentualnej obecności nowych grup funkcyjnych na powierzchni węgla jest miareczkowanie potencjometryczne. Analizę tę wykonano na tkaninach, które wcześniej pracowały jako elektrody w kondensatorach elektrochemicznych. Tym samym, dwie elektrody pochodziły z układu gdzie elektrolitem był roztwór 0,38 mol L -1 1,4-dihydroksybenzen w 1 mol L -1 kwasie siarkowym, a dwie wzięto z kondensatora, który pracował jedynie w 1 mol L -1 kwasie siarkowym (Rys. 37). Rys. 37. Krzywe wiązania protonu dla tkaniny ACC pracującej wcześniej w różnych elektrolitach 9596 Miareczkowaniu poddane zostały, zarówno elektrody dodatnie jak i ujemne z poszczególnych układów. Celem tego badania było zaobserwowanie ewentualnych pików w zakresie pk a od 3 do 11 w przypadku elektrod pracujących wcześniej w roztworze kwasu z dodatkiem hydrochinonu. Świadczyłoby to o obecności dodatkowych grup funkcyjnych, będących wynikiem graftingu. Pomiędzy czystą tkaniną (nie badaną elektrochemicznie) a elektrodami, które pracowały w kwasie siarkowym nie zaobserwowano praktycznie żadnej różnicy. Jedyne widoczne piki odpowiadają pk a 3 i 11, co jest związane z buforującym wpływem wody. W przypadku elektrod pracujących w kondensatorze z hydrochinonem pojawia się pik przy pk a 10, który może świadczyć o powstaniu nowych grup tlenowych na powierzchni węgla, a dokładnie grup fenolowych. Nie widać za to żadnych zmian w granicach pk a 8-9, które mogłoby sugerować utworzenie grup karbonylowych, potwierdzających w pewnym stopniu, że proces graftingu rzeczywiście zachodzi. Należy jednak pamiętać, że czułość tej metody sprawia, iż nawet w przypadku pojawienia się kilku intensywnych pików nie można ich jednoznacznie przypisać do określonego rodzaju grup funkcyjnych. Dokładniejszą i dającą bardziej rzetelne wyniki metodę stanowi termoprogramowana desorpcja sprzężona ze spektrometrią mas. Dzięki niej można zaobserwować obecność tlenowych grup funkcyjnych. Przedstawione wyniki będą dotyczyć jedynie tkanin, które pracowały jako elektrody dodatnie, ponieważ, jak wcześniej udowodniono, to właśnie elektroda dodatnia odpowiedzialna jest za znaczny wzrost pojemności w wyniku reakcji Q/HQ. W przypadku elektrody dodatniej, która pracowała w 1 mol L -1 H 2 SO 4 (Rys. 38A) spadek masy wynosił zaledwie 11%, co stanowiło wartość niewiele większą niż w przypadku czystego materiału (7%). Spadek ten jest głównie spowodowany ewakuowaniem wody, która pochodziła z pozostałego w materiale elektrolitu. Dowodem na to jest zarejestrowany przez spektrometr masowy sygnał dla m/e = 18, który maksimum osiąga w okolicach 100ºC. Można również zaobserwować niewielki wzrost sygnału m/e = 28 w wyższych temperaturach (ok ºC), który jest odpowiedzią na dekompozycję grup karbonylowych, ewakuowanych w postaci CO. 9697 Z kolei termogram dla tkaniny, która pracowała elektrochemicznie w obecności hydrochinonu, wykazał więcej zmian w porównaniu z czystym materiałem Rys. 38. Spadek masy wynosił aż 37%, co musiało być spowodowane rozkładem nowych grup tlenowych na powierzchni węgla. Jednakże, podobnie jak w poprzednim przypadku, spadek ten w głównej mierze spowodowany jest usunięciem wody z materiału. Oprócz tego zaobserwować można sygnały dla m/e = 28 i m/e = 44, które pochodzą odpowiednio od CO i CO 2. Ewakuacja tych gazów spowodowana jest rozkładem w wyższej temperaturze grup karbonylowych (~ ºC) oraz karboksylowych (~680 ºC). Rys. 38. Termogramy dla tkanin, które pracowały jako elektrody dodatnie w roztworze 1 mol L -1 H 2 SO 4 (A) oraz w 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem hydrochinonu (0,38 mol L -1 ) (B) 9798 W celu bardziej przejrzystego przedstawienia powyższych wyników, wszystkie sygnały MS zostały odpowiednio przeliczone w oparciu o rozkład termiczny szczawianu wapnia. Wartości te stabelaryzowano poniżej (Tab. 16). Tab. 16. Ilościowa analiza termogramów dla elektrod przed i po procesie graftingu 1 mol L -1 H 2 SO 4 µmol µmol g -1 H 2 O CO 8,2 415 CO 2 4, mol L -1 H 2 SO 4 + 0,38 mol L -1 hydrochinon H 2 O CO 7,6 845 CO 2 6,5 724 Zgodnie z tym co wcześniej napisano, w obu przypadkach za spadek masy odpowiedzialna jest przede wszystkim woda, która stosunkowo szybko zostaje usunięta z materiału elektrodowego. Sygnał od m/e = 28 (ewakuacja CO) jest co prawda bardziej intensywny w przypadku elektrody kondensatora pracującego w czystym kwasie, jednakże jest to spowodowane wyłącznie różnicami w masach badanych elektrod. Z uwagi na ten fakt, poszczególne wartości wyrażono w µmol g -1. Pozwoliło to zaobserwować, jak duży wpływ na funkcjonalizację powierzchni elektrody (dodatniej) ma dodanie do elektrolitu hydrochinonu. Ilość grup karbonylowych i karboksylowych była w tym przypadku, odpowiednio dwu- i prawie trzykrotnie większa w porównaniu z materiałem traktowanym jedynie kwasem siarkowym Charakterystyka procesu graftingu za pomocą elektrochemicznej spektroskopii impedancyjnej Pojemność superkondensatora, w którym rolę elektrolitu pełni roztwór kwasu siarkowego z dodatkiem hydrochinonu, jest rezultatem zjawisk zachodzących wg dwóch różnych mechanizmów. Jak już wcześniej wspomniano, w układzie tym dochodzi do przyciągania jonów w podwójnej warstwie elektrycznej, ale także obecne są reakcje redoks 9899 z udziałem elektrolitu oraz grup funkcyjnych obecnych na powierzchni węgla. Aby rozróżnić te dwa procesy i zobaczyć w jakim stopniu wpływają na całkowitą pojemność kondensatora postanowiono użyć elektrochemicznej spektroskopii impedancyjnej. Metoda ta świetnie nadaje się do analizy procesów limitowanych zarówno kinetyką reakcji jak i dyfuzją. Na Rys. 39A przedstawione zostały widma Nyquista dla kondensatorów z różnymi dihydroksybenzenami jako dodatkami do kwasu siarkowego. Wyniki te potwierdzają zależności otrzymane przy użyciu woltamperometrii cyklicznej oraz galwanostatycznego ładowania/wyładowania. Zaobserwować można, że spośród wszystkich roztworów najbardziej odmiennym przebiegiem charakteryzuje się krzywa dla hydrochinonu, zwłaszcza w obszarze niskich częstotliwości. Nie jest ona równoległa do urojonej części impedancji, a wartość którą osiąga dla częstotliwości 1 mhz jest znacznie mniejsza niż w przypadku pozostałych elektrolitów. Jednocześnie ma to odzwierciedlenie w uzyskanej pojemności, która w tym przypadku jest największa. Zależność pojemności od częstotliwości (Rys. 39B) pokazuje, że wraz ze wzrostem częstotliwości (aż do 1 Hz) następuje szybki i znaczny spadek pojemności, co stanowi bezsprzeczny dowód na obecność reakcji redoks. Jednakże ich udział w całkowitej pojemności kondensatora jest praktycznie żaden przy wysokich częstotliwościach (powyżej 1 Hz), co jest związane z ograniczoną kinetyką reakcji w tym obszarze. A 99100 B Rys. 39. Widma Nyquista (A) i zależność pojemności od częstotliwości (B) dla kondensatorów pracujących w 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem różnych dihydroksybenzenów Badania przeprowadzone w układzie trójelektrodowym również potwierdziły zależności otrzymane za pomocą poprzednich technik elektrochemicznych. W przypadku elektrolitu z hydrochinonem, na elektrodzie ujemnej i dodatniej akumulowanie ładunku odbywa się wg całkowicie innych mechanizmów. Elektroda ujemna charakteryzuje się typowym pojemnościowym zachowaniem, co było widoczne w postaci prostokątnego woltamperogramu. Z kolei elektroda dodatnia ze względu na reakcje faradajowskie jakie na niej zachodzą, bardziej przypomina charakterystykę typową dla ogniw elektrochemicznych. Oznacza to, że pracuje ona w wąskim zakresie potencjałów, dostarczając jednocześnie ogromnej pojemności do układu. Rys. 40 przedstawia widma Nyquista wykonane na podstawie badań trójelektrodowych dla dwóch układów: z kwasem siarkowym oraz z kwasem siarkowym zawierającym dodatkowo hydrochinon. 100101 Rys. 40. Widmo Nyquista dla kondensatorów operujących w 1 mol L -1 H 2 SO 4 (A) oraz w 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem 0,38 mol L -1 1,4-dihydroksybenzenu (B) na podstawie badań trójelektrodowych W przypadku gdy do elektrolitu dodany jest hydrochinon zauważyć można znaczny wzrost rezystancji przeniesienia ładunku na elektrodzie dodatniej oraz bardziej pochyły przebieg impedancji Warburga. Oznacza to, że aktywność redoks tej elektrody wzrosła, uzyskując tym samym nieporównywalnie większą pojemność niż w przypadku elektrody pracującej tylko w kwasie. Interesujący jest również fakt, że w przypadku kwasu rezystancja przeniesienia ładunku na elektrodzie ujemnej jest znacznie większa niż dla chinonu. Jednakże udział reakcji faradajowskich w tym przypadku związany jest 101102 z procesem elektrosorpcji wodoru. Było to widoczne w postaci odwracalnego piku na woltamperogramie (Rys. 29A). Zgodnie z tym co zostało omówione w poprzednim podrozdziale, dodatek hydrochinonu do kwasu nie powoduje automatycznego zwiększenia pojemności. Maksymalna elektroaktywność zostaje uzyskana dopiero po kilkuset cyklach ładowania/wyładowania, co jest spowodowane tworzeniem grup funkcyjnych w wyniku procesu graftingu. Z tego też względu postanowiono dokładnie zbadać układ przed i po funkcjonalizacji powierzchni elektrody, wykorzystując do tego elektrochemiczną spektroskopię impedancyjną. Oznacza to, że zaraz po złożeniu układu z roztworem 1 mol L -1 H 2 SO 4 zawierającym 0,38 mol L -1 hydrochinonu przeprowadzono serię badań impedancyjnych. Po ich zakończeniu, ten sam układ został poddany badaniu woltamperometrii cyklicznej w zakresie od 0-0,8 V przez 550 cykli (przy szybkości skanowania 5mV s -1 ), w celu wytworzenia na powierzchni węgla nowych grup tlenowych. Następnie, ponownie została zbadana charakterystyka tego kondensatora przy użyciu dokładnie tych samych procedur elektrochemicznej spektroskopii impedancyjnej, co przed procesem graftingu. Zauważyć można, że przed pracą cykliczną układu, dodatek hydrochinonu nie powoduje większych różnic w zachowaniu elektrody dodatniej i ujemnej. Na wykresie Bodego (Rys. 41A) widać bardziej zachowanie typowe dla symetrycznych kondensatorów z podwójną warstwą elektryczną. W zakresie częstotliwości pomiędzy 1 Hz - 1 mhz krzywe są niemalże całkowicie prostopadłe do osi kąta fazowego, przy wartości około 90º. Jednakże po procesie graftingu charakterystyka ta całkowicie się zmienia, przede wszystkim w przypadku elektrody dodatniej, gdzie spodziewana jest aktywność redoks (Rys. 41B). W obszarze niskich częstotliwości zauważyć można zmianę wartości kąta fazowego do prawie -45º, co oznacza bardziej faradajowski charakter ładunku elektrody, a tym samym wzrost pojemności. Z kolei w obszarze wysokich częstotliwości przebieg krzywej przyjął formę niewielkiego rozmytego piku, który jest odpowiedzią na półkole związane z rezystancją przeniesienia ładunku, widoczne na wykresie Nyquista. 102103 Rys. 41. Wykresy Bodego kondensatorów operujących w 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem 0.38 mol L -1 1,4- dihydroksybenzenem, badanie trójelektrodowe. A przed graftingiem; B po graftingu Ponieważ zachowanie kondensatora zmienia się z każdym kolejnym cyklem w wyniku postępującego procesu graftingu, w celu zaobserwowania zmian w jej elektrochemicznej charakterystyce zastosowano schodkową elektrochemiczną spektroskopię impedancyjną (ang. staircase potentio electrochemical impedance spectroscopy, SPEIS). Dzięki tej metodzie można zaobserwować odpowiedź impedancyjną przy różnych wartościach potencjałów. W przypadku tak zmiennego i dynamicznego układu jest to niewątpliwie bardzo korzystne. Doświadczenie to przeprowadzono w dwóch zakresach napięć: 0,0-103104 0,2 V (odpowiada widocznemu pikowi na woltamperogramie) oraz 0,2-0,8 V, przy czym skok potencjału w tych zakresach wynosił, odpowiednio 5 mv i 2 mv. Kondensator z elektrolitem kwaśnym i dodatkiem hydrochinonu przed przeprowadzoną cyklicznością nie wykazuje żadnych zmian w całym zakresie częstotliwości (Rys. 42A). 104105 Rys. 42. Wykresy Bodego przy różnych potencjałach dla kondensatorów pracujących w 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem 0,38 mol L -1 1,4-dihydroksybenzenu. A, C przed graftingiem; B, D po graftingu Jednakże, gdy poszczególne grupy funkcyjne zostaną utworzone w wyniku graftingu, zależność kąta fazowego od częstotliwości wygląda zupełnie inaczej. Znaczna zmiana pojawia się przy tzw. częstotliwości kolanowej (ang. knee frequency), która ze względu na przesunięcie w stronę niższych częstotliwości wpływa na wzrost stałej czasowej. Oznacza to, że przejście z pojemnościowego charakteru gromadzenia ładunku na faradajowski zajmuje więcej czasu (Rys. 42B). Największa zmiana widoczna jest jednak w obszarze 105106 napięcia poniżej 50 mv, która to odpowiada widocznemu pikowi na woltamperogramie. W zakresie napięcia pomiędzy 0,2-0,8 V zachowanie kondensatora jest praktycznie takie samo przed jak i po procesie graftingu, ponieważ w tym obszarze nie zauważono żadnej aktywności redoks. Widoczne jest jedynie niewielkie odchylenie przy 0,7-0,8 V, co odpowiada nieodwracalnemu utlenianiu materiału węglowego (Rys. 42C i D). Odmienne zachowanie zaobserwowano w przypadku kwasu z dodatkiem katecholu oraz rezorcynolu. Mianowicie, elektrolity te nie wykazały żadnej aktywności redoks, więc charakterystyka kondensatorów była identyczna przed i po ich pracy cyklicznej. Na poniższych wykresach przedstawiono zatem jedynie spektra impedancyjne odpowiadające układom, które zostały wcześniej poddane skanowaniu w zakresie napięcia 0,0-0,8 V (550 cykli). Na Rys. 43 i Rys. 44 widać, że zależność kąta fazowego od częstotliwości jest praktycznie taka sama jak w przypadku hydrochinonu przed procesem graftingu. W związku z czym przebieg krzywych przy różnych wartościach napięcia pozostaje cały czas taki sam. Jedyną odpowiedź na reakcje faradajowskie można zaobserwować przy wyższych wartościach napięcia, 0,7-0,8 V. Tak samo jak w przypadku kondensatora z hydrochinonem jest to spowodowane nieodwracalnym utlenianiem materiału elektrodowego jak również częściowym rozkładem elektrolitu. 106107 Rys. 43. Wykresy Bode go przy różnych potencjałach dla kondensatorów pracujących w 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem 0,38 mol L -1 1,2-dihydroksybenzenu. A, B po procesie graftingu 107108 Rys. 44. Wykresy Bode go przy różnych potencjałach dla kondensatorów pracujących w 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem 0,38 mol L -1 1,3-dihydroksybenzenu. A, B po procesie graftingu W ten sposób, zastosowanie różnych metod elektrochemicznych doprowadziło do otrzymania tożsamych wyników, które pozwoliły na dokładniejsze zrozumienie zachowania elektrochemicznego kondensatorów pracujących w różnych elektrolitach dihydroksybenzenów. 108109 Wnioski Przeprowadzona analiza fizykochemiczna poszczególnych związków hydroksybenzenów pozwoliła na określenie ich rozpuszczalności w środowisku kwaśnym i alkalicznym, dzięki czemu można było dokonać doboru optymalnego stężenia użytych roztworów elektrolitów. Zastosowanymi materiałami elektrodowymi były tkaniny węglowe różniące się strukturą porowatą. Na podstawie charakterystyki elektrochemicznej przeprowadzonej w roztworze 0,38 mol L -1 1,4-dihydroksybenzenu w 1 mol H 2 SO 4, tkanina ACC została wybrana jako podstawowy materiał elektrodowy do dalszych badań roztworów hydroksybenzenów. Pojemność kondensatora z tą tkaniną była znacznie większa niż w przypadku pozostałych materiałów, charakteryzując się przy tym bardzo dobrą propagacją ładunku. Dalszy etap badań pozwolił na dobranie roztworu elektrolitu na bazie hydroksybenzenu, którego dodatek powoduje największy wzrost aktywności redoks w układzie. Analiza elektrochemiczna zestawiona wraz ze wcześniejszą analizą fizykochemiczną badanych roztworów dowiodła, że najlepszym rozwiązaniem w celu zwiększenia pojemności kondensatora jest zastosowanie roztworu 0,38 mol L -1 hydrochinonu w 1 mol L -1 H 2 SO 4. Ze względu na fakt, iż maksymalna aktywność elektrochemiczna hydrochinonu zostaje osiągnięta dopiero po kilkuset cyklach ładowania/wyładowania, zaproponowano że w trakcie poszczególnych cykli na powierzchni materiału elektrodowego dochodzi do trwałego wytworzenia tlenowych grup funkcyjnych, tzw. graftingu. Ponieważ grupy te odpowiedzialne są za odwracalne reakcje redoks, im większa jest ich ilość tym wyższy wzrost pojemności można zaobserwować. W celu potwierdzenia tej hipotezy przeprowadzono szereg dodatkowych analiz. Na podstawie badań woltamperometrycznych udowodniono, że na powierzchni materiału węglowego operującego w roztworze 1 mol L -1 H 2 SO 4 z dodatkiem hydrochinonu (0,38 mol L -1 ) doszło do wytworzenia grup chinon/hydrochinon. Po 550 cyklach ładowania/wyładowania elektrody zostały kilkakrotnie przemyte roztworem 109110 kwasu siarkowego (1 mol L -1 ), tak aby możliwie jak największa ilość hydrochinonu została z nich wypłukana. Przygotowane w ten sposób elektrody ponownie złożono w naczyniu pomiarowym, w którym rolę roztworu elektrolitu pełnił wyłącznie roztwór 1 mol L -1 H 2 SO 4. Usunięcie z układu aktywnego elektrochemicznie hydrochinonu nie spowodowało spadku pojemności, co jest jednym z dowodów świadczących o zajściu procesu graftingu. Zastosowanie dodatkowych metod analitycznych, takich jak miareczkowanie potencjometryczne i termoprogramowana desorpcja również udowodniło, że na powierzchni elektrody dodatniej doszło do wytworzenia grup tlenowych. 110111 4.3. Aktywność elektrochemiczna roztworów jodków metali alkalicznych mechanizm działania W części literaturowej niniejszej pracy wstępnie przedstawiono ideę zastosowania roztworów jodków metali w celu uzyskania wyższych wartości pojemności. Tak samo jak w przypadku elektrolitów na bazie hydrochinonu, źródłem znacznego wzrostu pojemności jest obecność elektroaktywnych form, zdolnych do odwracalnych reakcji redoks. Wcześniejsze badania pokazały, że najbardziej efektywnymi elektrolitami są roztwory 1 mol L -1 KI oraz 2 mol L -1 NaI. Przedstawione w dalszej części tego rozdziału wyniki są próbą wyjaśnienia zachowania elektrochemicznego elektrolitów zawierających związki jodu Dobór materiału elektrodowego na podstawie rozmiaru jonów jodków Dobierając odpowiedni materiał elektrodowy do kondensatorów operujących w roztworach jodków, należy rozważyć w jakich formach poszczególne aniony jodkowe będą występować. Nie można brać pod uwagę wyłącznie jonu I, ponieważ stanowi on jedną z możliwych form jodu, które w trakcie elektrochemicznej pracy kondensatora będą brać udział w procesach na granicy faz elektroda/elektrolit. Mnogość różnych form jodu, których obecność można zaobserwować w odpowiednich zakresach potencjałów i przy różnych wartościach ph jest najlepiej widoczna na wykresie Pourbaix (Rys. 45). Analizując przedstawiony wykres widać, że w układzie zawierającym wodny roztwór jodków rozważyć należy przede wszystkim cztery możliwości istnienia form jodkowych, tj. I 2, I, I 3, ale także IO 3. Zatem, zastosowanie tego typu roztworów powoduje, że w wyniku przejść pomiędzy poszczególnymi formami jodu dochodzi do wymiany elektronu, a tym samym do zwiększenia pojemności kondensatora. 111112 Rys. 45. Zależność potencjału od ph dla układu jod/h 2 O w wodnym roztworze, temp. 25ºC Możliwe do zajścia reakcje wyglądają następująco: 1 1 3I I3 2 e (2.1) 1 2I I2 2 e (2.2) 1 2I3 3I 2 2e (2.3) Dodatkowo należy również rozpatrywać reakcję pomiędzy jodem a trójjodkiem, w wyniku której powstaje polijodek, I 1 5. W związku z powyższym obliczone zostały rozmiary poszczególnych jonów jodkowych, w celu dobrania materiału węglowego charakteryzującego się odpowiedniej wielkości porami. Na poniższym rysunku (Rys. 46) przedstawiono wyniki obliczeń przeprowadzonych przy użyciu programu Gaussian 03W. Użyto do tego metody obliczania funkcjonału gęstości (ang. Density Functional Theory, DFT) z założeniem stanu podstawowego i domyślnego spinu. 112113 (A) (B) (C) Rys. 46. Rozmiar jonów różnych form jodu I (A), I 3 (B), I 1 5 (C) Wartości obliczonych średnic jonów jodkowych są następujące: I - 3,9 Å, I3-5,25 Å oraz I Å. Oczywiście, ze względu na obecność rozpuszczalnika jakim jest woda, jony te powinny być rozpatrywane jako solwatowane. Oznacza to, że ich średnica będzie większa w zależności od liczby otaczających je cząsteczek wody. Zazwyczaj jony (poli)- jodków otoczone są przez 4-6 cząsteczek wody, zatem ich faktyczna średnica będzie większa ok. 13 Å. 113114 Węglem, który może być zastosowany w przypadku omawianych elektrolitów jest węgiel aktywny AAC1, którego charakterystyka fizykochemiczna została przedstawiona na początku rozdziału Ze względu na bardzo dobrze rozwiniętą sieć mikroporów jego powierzchnia właściwa wynosi 1964 m 2 g -1. Dzięki temu możliwe staje się akumulowanie dużej ilości ładunku, ponieważ to właśnie w mikroporach zachodzą procesy na granicy faz elektroda/elektrolit. Dodatkowo, udział mezoporów w przypadku węgla AAC1 również nie może być pominięty. Zapewniają one jonom łatwiejszy i szybszy dostęp do mniejszych porów, skutkiem czego jest lepsza propagacja ładunku Analiza elektrochemiczna kondensatorów pracujących w wodnych roztworach jodków Zaprezentowane w tym rozdziale rezultaty poświęcone będą roztworom jodków dwóch metali alkalicznych, sodu oraz potasu. Omówione w części literaturowej badania pokazały, że zarówno kondensatory operujące w roztworach jodku sodu jak i potasu charakteryzują się bardzo dużą pojemnością oraz mają największy potencjał aplikacyjny spośród pozostałych jodków. Pomimo, że ich pojemność była nieco mniejsza niż w przypadku zastosowania jodku rubidu czy cezu (na podstawie badań trójelektrodowych), to jednak znacznie niższa cena i bardziej przyjazny środowisku charakter zdecydowanie przemawiają za użyciem tych właśnie elektrolitów. W wyniku przeprowadzonych badań za pomocą woltamperometrii cyklicznej zauważono, że charakterystyka elektrochemiczna jodków jest bardzo podobna do tej, którą można było zauważyć w przypadku hydrochinonu (Rys. 47). 114115 Rys. 47. Woltamperogramy dla kondensatorów pracujących w roztworach jodku potasu oraz jodku sodu Również można zaobserwować bardzo dobrą propagację ładunku w szerokim zakresie napięcia, a w zakresie 0,0-0,1 V pojawia się niemalże identyczny pik spowodowany zachodzącymi reakcjami faradajowskimi. Oczywiście w tym przypadku są one wynikiem przechodzenia jednej formy jodków w drugą. Dodatkowo należy nadmienić, że omawiane roztwory jodków mają istotną przewagę nad hydrochinonami pracującymi w środowisku kwaśnym. Przede wszystkim ph roztworów jodku potasu i sodu (1 mol L -1 ) wynosi ok. 7, co oznacza dowolność wyboru w przypadku koniecznych do zastosowania kolektorów prądowych. Co więcej, maksymalne napięcie pracy w przypadku jodków jest znacznie wyższe niż dla roztworów z hydrochinonem i wynosi aż 1,4 V . Jednakże ze względu na fakt, że przy tak wysokim napięciu mogą pojawić się oznaki częściowego rozkładu elektrolitu, badania prowadzono do bardziej bezpiecznej wartości, czyli 1,2 V. Interesujące jest, że pojawienie się w zakresie niskich napięć charakterystycznego piku, nie do końca jest uwarunkowane jedynie zastosowanym elektrolitem. Elektrochemiczna charakterystyka kondensatorów opartych na roztworach jodków w dużej mierze zależy od rodzaju użytych kolektorów prądowych. Tym samym zastosowanie kolektorów ze stali nierdzewnej lub złotych spowoduje otrzymanie różnych wyników (Rys. 48). W przypadku 115116 kolektorów złotych nie zaobserwowano nagłego wzrostu pojemności w zakresie niskich napięć. Jednakże pojemność stopniowo wzrasta wraz ze wzrostem napięcia, osiągając maksimum przy 1,2 V. A B Rys. 48. Wpływ kolektorów prądowych na kształt woltamperogramów w przypadku kondensatorów operujących w roztworach jodku sodu (A) oraz jodku potasu (B). Szybkość skanowania 5 mv s -1 Rozbieżność ta wynika z różnej kinetyki i mechanizmu reakcji pomiędzy formami jodu. Pomimo, że złoto jest metalem szlachetnym, okazuje się że jodki wchodzą z nim bardzo łatwo w reakcje, tworząc trwałe kompleksy, a tym samym korozję kolektora prądowego 116117 [151,152]. Oczywiście, kondensator nie jest w stanie dalej pracować na skorodowanych kolektorach prądowych, w związku z czym ilość możliwych do uzyskania cykli ładowania/wyładowania nie jest tak duża jak w przypadku zastosowania innych kolektorów prądowych. Przykładem może być chociażby zastosowanie kolektorów wykonanych ze stali nierdzewnej. Dzięki temu kondensator może pracować w trakcie kilku tysięcy cykli, nie wykazując żadnych oznak korozji. Ponieważ jodki nie reagują z powierzchnią kolektora prądowego, reakcje pomiędzy formami jodu nie są w żaden sposób blokowane czy spowalniane. W rezultacie na woltamperogramie pojawia się stabilny i odwracalny pik w zakresie 0,0-0,1 V. Przeprowadzenie badań chronoamperometrycznych, w trakcie których układ był utrzymywany przy stałym napięciu (1,2 V) przez 200h pozwoliło zaobserwować specyficzne zachowanie układu z elektrolitem zawierającym roztwór jodków. Metoda ta jest określana mianem floatingu i pod taką nazwą również będzie się pojawiać w dalszej części pracy. Poniższe wyniki będą pokazane na przykładzie kondensatora pracującego w roztworze 2 mol L -1 NaI na stalowych kolektorach prądowych. Zastosowanie roztworu bardziej stężonego niż w poprzednich przypadkach spowodowane jest jego lepszym przewodnictwem (275 ms cm -1 ). Aby możliwe było zbadanie zachowania pojemnościowego układu w trakcie tych 200h, był on dodatkowo poddawany badaniom woltamperometrii cyklicznej, galwanostatycznego ładowania/wyładowania oraz elektrochemicznej spektroskopii impedancyjnej po każdych kolejnych dwóch godzinach polaryzacji układu przy stałym napięciu. Dziesięć pełnych dwugodzinnych cykli, pomiędzy którymi dodatkowo sprawdzano pojemność kondensatora będzie określonych jako jeden floating. Na Rys. 49 przedstawione wartości pojemności zostały obliczone na podstawie krzywych stałoprądowego wyładowania. Przebieg niebieskich punktów wskazuje, że pojemność kondensatora była coraz większa wraz ze wzrostem kolejnych cykli ładowania/wyładowania (z 300 do 480 F g -1 ). Dopiero po 150 h drastycznie spadła do wartości nieco wyższej niż na początku. Z kolei punkty czerwone przedstawiają praktycznie stałą wartość pojemności w całym okresie trwania pomiaru. Różnice te wynikają z innego sposobu liczenia pojemności w obu przypadkach. Czerwone punkty odpowiadają metodzie liczenia pojemności typowej dla kondensatorów elektrostatycznych, 117118 gdzie zakumulowany ładunek jest konsekwencją wyłącznie elektrostatycznych oddziaływań. Z tego też względu pojemność tą można policzyć z nachylenia krzywej wyładowania w dowolnym zakresie napięcia. Staje się to niemożliwe, gdy w układzie zachodzą dodatkowe reakcje redoks, ponieważ nachylenie krzywej wyładowania będzie inne w miejscu ustalania się plateau, spowodowanego tymi właśnie reakcjami. Rys. 49. Zależność pojemności od czasu floatingu dla kondensatora pracującego w roztworze 2 mol L -1 NaI. Stąd też wyliczenie pojemności z całego zakresu napięcia powoduje uzyskanie większych wartości pojemności, gdyż uwzględniony jest dodatkowo udział reakcji faradajowskich. Rys. 50 przedstawia krzywe galwanostatyczne, na podstawie których wyliczono powyższe wartości pojemności. 118119 Rys. 50. Krzywe ładowania/wyładowania przy różnych etapach floatingu. Gęstość prądu 2 A g -1 Zamieszczone krzywe pokazują w którym zakresie napięcia udział reakcji faradajowskich jest największy (ok. 0,0-0,1 V). Dodatkowo w obszarze tym dochodzi do stopniowego wzrostu pojemności z każdym następnym cyklem floatingu. Wzrost ten jest spowodowany coraz większą aktywnością powstających form jodu. Efekt ten może być uzyskany jedynie przy zachowaniu w kondensatorze odpowiedniego ciśnienia, w związku z czym musi on być bardzo szczelnie zamknięty (poziome linie na wykresie Pourbaix). Dzięki temu powstający w trakcie pracy kondensatora gazowy jod nie wydostanie się z układu, zapewniając wewnątrz niego odpowiednie ciśnienie. Pozwoli to na kolejne reakcje jodu z jonami jodków, tworząc w rezultacie jony odwracalnie dostarczając coraz to większej pojemności. I 3. Układ może zatem pracować Oczywiście pojemność kondensatora nie może wzrastać w nieskończoność. Po długotrwałej pracy musi nastąpić spadek aktywności elektrochemicznej pochodzącej z elektrolitu. W tym przypadku stało się to dopiero po 160 h floatingu. Oprócz krzywych galwanostatycznych, rezultat tego zjawiska można było również zaobserwować na przedstawionych poniżej woltamperogramach (Rys. 51) oraz widmach Nyquista (Rys. 52). 119120 Rys. 51. Woltamperogramy otrzymane przy różnych okresach floatingu, szybkość skanowania 5 mv s -1 Rys. 52. Widma Nyquista zarejestrowane dla poszczególnych okresów trwania floatingu Wzrost pojemności w postaci coraz większego piku na woltamperogramie odpowiada powiększającemu się półkolu przeniesienia ładunku na widmie Nyquista. 120 Pokazać jeszcze\nTECHNIKI SEPARACYJNE. Piotr Stepnowski. Elżbieta Synak. Beata Szafranek. Zbigniew Kaczyński. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego\nPublikacja współfinansowana przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego TECHNIKI SEPARACYJNE Piotr Stepnowski Elżbieta Synak Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego Beata Szafranek Zbigniew Bardziej szczegółowo TEMAT PRACY DYPLOMOWEJ\nUniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy im. Jana i Jędrzeja Śniadeckich w Bydgoszczy Wydział Inżynierii Mechanicznej Inż. Mikołaj Skibowski Nr albumu: 095620 Stanowisko dydaktyczne do badań instalacji Bardziej szczegółowo POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT CHEMII FIZYCZNEJ\nPOLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT CHEMII FIZYCZNEJ Patrycja Grzeszczak Reakcja cienkiej warstwy palladu na proces tworzenia i rozkładu wodorku obserwacje w rozdzielczości nanometrycznej metodą mikroskopii Bardziej szczegółowo 3 1 MEZOPOROWATE MATERIAŁY KRZEMIONKOWE CHARAKTERYSTYKA I ZASTOSOWANIE\nMONIKA OSZUST, MARIUSZ BARCZAK, ANDRZEJ DĄBROWSKI Zakład Adsorpcji, Wydział Chemii, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Pl. M. Curie-Skłodowskiej, 20-031 Lublin monika.oszust@o2.pl Rozdział 3 1 MEZOPOROWATE Bardziej szczegółowo CHEMIA (Klasy IV, V, VI i VII) PROGRAM NAUCZANIA\nSzkoły Europejskie Biuro Sekretarza Generalnego Rady Nadzorczej Jednostka Pedagogiczna Nr.: 2004-D-72-pl-4 Oryg.: FR Wersja PL CHEMIA (Klasy IV, V, VI i VII) PROGRAM NAUCZANIA Rada Nadzorcza Szkół Europejskich Bardziej szczegółowo WYTWARZANIE WĘGLI AKTYWNYCH\nPrzemysłowe laboratorium technologii ropy naftowej i węgla WYTWARZANIE WĘGLI AKTYWNYCH I. WSTĘP Węgle aktywne Termin węgiel aktywny oznacza materiał węglowy o silnie rozwiniętej powierzchni właściwej i Bardziej szczegółowo ĆWICZENIE NR 3 POMIARY WOLTAMPEROMETRYCZNE\nĆWICZENIE NR 3 POMIARY WOLTAMPEROMETRYCZNE Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zapoznanie się z metodami woltamerometrycznymi służącymi do charakterystyki pracy biosensorów w zadanym zakresie potencjałów. Bardziej szczegółowo CZĘŚĆ A ZADANIA OBOWIĄZKOWE\nCZĘŚĆ A ZADANIA BWIĄZKWE Zadanie A1 dczyn roztworów blicz wartość ph (z dokładnością do jednej cyfry po przecinku) oraz określ odczyn następujących roztworów: a. 0,10 mol/dm 3 Na C 3 ; b. 0,10 mol/dm 3 Bardziej szczegółowo dzisiaj Wielka moc z akumulatora 12\ndzisiaj 2 12 Magazyn dla klientów ABB w Polsce Wielka moc z akumulatora 12 Wielcy gracze muszą spokornieć 06 eramzes nowatorskie podejście do symulacji komputerowych 20 Przyjemność posiadania fajnej zabawki Bardziej szczegółowo PORADNIK DOBREGO WĘDZENIA\nEuropejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie. Projekt opracowany przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi Projekt współfinansowany ze środków Unii Bardziej szczegółowo E L E K T R O C H I R U R G I A. Z asady Elek trochirurgii\nE L E K T R O C H I R U R G I A P o d s t a w y Z asady Elek trochirurgii SPIS TREŚCI Wstęp 03 Zasada elektrochirurgii 04 Zasady fizyczne Zmiany tkanek pod wpływem ciepła Czynniki wpływające na efekty Bardziej szczegółowo PORADNIK. Odnawialne źródła energii. Efektywne wykorzystanie w budynkach. Finansowanie przedsięwzięć.\nPORADNIK. Odnawialne źródła energii. Efektywne wykorzystanie w budynkach. Finansowanie przedsięwzięć. AUTORZY PORADNIKA Mariusz Bogacki Arkadiusz Osicki Sławomir Pasierb Jerzy Wojtulewicz Wydawca: Fundacja Bardziej szczegółowo CZYNNIKI CHŁODNICZE RAPORT\nCZYNNIKI CHŁODNICZE RAPORT Wydanie 8 A-5-8 Spis treści Strona 3 3 4 6 6 7 8 8 9 9 Tematyka Zweryfikowane i uzupełnione w stosunku do Wydania 7 Ogólne zagadnienia rozwoju czynników chłodniczych Wstęp Alternatywne Bardziej szczegółowo Pracownia fizyczna analiza wyników pomiarów i ich niepewności.\n005-0-0 Pracownia fizyczna analiza wyników pomiarów i ich niepewności... Wstęp Zjawiska zachodzące w przyrodzie opisywane są za pomocą odpowiednio zdefiniowanych pojęć zwanych wielkościami fizycznymi. Bardziej szczegółowo Wszechnica Popołudniowa: Multimedia, grafika i technologie internetowe Obraz jako środek przekazu informacji. Andrzej Majkowski\nWszechnica Popołudniowa: Multimedia, grafika i technologie internetowe Obraz jako środek przekazu informacji Andrzej Majkowski Obraz jako środek przekazu informacji Rodzaj zajęć: Wszechnica Popołudniowa Bardziej szczegółowo 12 PODSTAWY MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ I JEJ WYBRANE ZASTOSOWANIA W CHARAKTERYSTYCE KATALIZATORÓW NOŚNIKOWYCH\nGRZEGORZ SŁOWIK Zakład Technologii Chemicznej, Wydział Chemii, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowsiej, Pl. M. Curie-Skłodowskiej, 20-031 Lublin grzesiek.slowik@gmail.com Rozdział 12 PODSTAWY MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ Bardziej szczegółowo WARUNKI ŚRODOWISKOWE DLA POPRAWNEJ PRACY WAG ELEKTRONICZNYCH\nWARUNKI ŚRODOWISKOWE DLA POPRAWNEJ PRACY WAG ELEKTRONICZNYCH Niniejsza publikacja zawiera omówienie problematyki pomiarów masy w nawiązaniu do warunków otoczenia. Składa się z trzech części. Część pierwsza Bardziej szczegółowo Rozpoznawanie złóż ropy naftowej i gazu ziemnego 311.Z1.01\nMINISTERSTWO EDUKACJI NARODOWEJ Marta Łuszcz Rozpoznawanie złóż ropy naftowej i gazu ziemnego 311.Z1.01 Poradnik dla ucznia Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji Państwowy Instytut Badawczy Radom Bardziej szczegółowo Zmniejszenie zapotrzebowania na energię poprzez wzrost efektywości energetycznej budynku i działania prosumenckie\nZmniejszenie zapotrzebowania na energię poprzez wzrost efektywości energetycznej budynku i działania prosumenckie 44 Janina Kopietz-Unger, prof. UZ, kierownik Zakładu Architektury i Urbanistyki Wydziału Bardziej szczegółowo WPŁYW PARAMETRÓW TERMODYNAMICZNYCH PROCESU MAGAZYNOWANIA GAZU NA POJEMNOŚĆ KAWERNY W ZŁOŻU SOLI KAMIENNEJ\nAKADEMIA GÓRNICZO-HUTNICZA IM. STANISŁAWA STASZICA WYDZIAŁ WIERTNICTWA NAFTY I GAZU KATEDRA INŻYNIERII GAZOWNICZEJ ROZPRAWA DOKTORSKA WPŁYW PARAMETRÓW TERMODYNAMICZNYCH PROCESU MAGAZYNOWANIA GAZU NA POJEMNOŚĆ Bardziej szczegółowo WPŁYW PIANOTWÓRCZYCH ŚRODKÓW GAŚNICZYCH I NEUTRALIZATORÓW NA ŚRODOWISKO NATURALNE, SZCZEGÓLNIE NA ORGANIZMY WODNE\nst. kpt. mgr inż. Daniel MAŁOZIĘĆ Zespół Laboratoriów Badań Chemicznych i Pożarowych CNBOP kpt. mgr inż. Ariadna KONIUCH Biuro Rozpoznawania Zagrożeń Komenda Główna Państwowej Straży Pożarnej WPŁYW PIANOTWÓRCZYCH Bardziej szczegółowo Katowice, styczeń 2010 r.\nProjekt: KLIMAT Wpływ zmian klimatu na środowisko, gospodarkę i społeczeństwo (zmiany, skutki i sposoby ich ograniczenia, wnioski dla nauki, praktyki inżynierskiej i planowania gospodarczego) Tytuł Zadania Bardziej szczegółowo Metodyka prowadzenia szkoleń. z wykorzystaniem urządzeń. mobilnych dla e-biznesu\nMetodyka prowadzenia szkoleń z wykorzystaniem urządzeń mobilnych dla e-biznesu Projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej w ramach programu Uczenie się przez całe życie Publikacja Bardziej szczegółowo Możliwość zastosowania techniki LCA do oceny wpływu na środowisko odpadów przemysłowych i energetycznych\nInżynieria i Ochrona Środowiska 2014, t. 17, nr 4, s. 597-617 Maciej KURZYDŁO Politechnika Częstochowska, Wydział Inżynierii Środowiska i Biotechnologii Instytut Zaawansowanych Technologii Energetycznych Bardziej szczegółowo Nanorurki mają moc N N N O S NH NH SO 3\nanorurki mają moc H H 3 H W 2003 roku naukowcy z Uniwersytetu w Teksasie zaprezentowali nowe źródło energii elektrycznej winogrono. Układ składał się z dwóch elektrod węglowych umieszczonych w owocu winogrona. Bardziej szczegółowo IDENTYFIKACJA ZWIĄZKÓW ORGANICZNYCH METODAMI SPEKTROSKOPOWYMI SPEKTROSKOPIA W PODCZERWIENI (IR)\nIDENTYFIKACJA ZWIĄZKÓW ORGANICZNYC METODAMI SPEKTROSKOPOWYMI SPEKTROSKOPIA W PODCZERWIENI (IR) Metodą o bardzo dużym znaczeniu w organicznej analizie strukturalnej jest spektroskopia w podczerwieni (spektroskopia Bardziej szczegółowo Możliwość opalania kotłów energetycznych roztworem wodnym mieszanek oleju rzepakowego z olejami ropopochodnymi\nHenryk Karcz, Politechnika Wrocławska, Instytut Techniki Cieplnej i Mechaniki Płynów Agnieszka Kosiorek, ZBUS Combustion Jan Butmankiewicz, Dariusz Maciejak, TKW Combustion Możliwość opalania kotłów energetycznych Bardziej szczegółowo Bezpieczeństwo poprzez efektywność energetyczną\nBezpieczeństwo poprzez efektywność energetyczną Autor: Marcin Łapa 1. Wprowadzenie Początek XXI wieku niesie ze sobą poważne zmiany dotyczące wytwarzania energii. Ludzkość powoli uświadamia sobie, że bazujemy Bardziej szczegółowo z energetyką energia w gospodarstwie rolnym przyjazną środowisku za pan brat INSTYTUT NA RZECZ EKOROZWOJU\nINSTYTUT NA RZECZ EKOROZWOJU przy współpracy INSTYTUTU ENERGII ODNAWIALNEJ z energetyką przyjazną środowisku za pan brat energia w gospodarstwie rolnym Wydawca: Fundacja Instytut na rzecz Ekorozwoju ul. Bardziej szczegółowo PORADNIK DLA PRZEDSIĘBIORCÓW - PRAKTYCZNY TRANSFER TECHNOLOGII W FIRMACH\nPORADNIK DLA PRZEDSIĘBIORCÓW - PRAKTYCZNY TRANSFER TECHNOLOGII W FIRMACH Tomasz Klajbor, Jerzy Koszałka Publikacja współfinansowana przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w Bardziej szczegółowo 2016 © DocPlayer.pl Polityka prywatności | Warunki świadczenia usług | Zwrotny adres